ڪڪڙ ھڪ پکي جو نالو آهي جنھن کي عربي دجاج فارسي خروس هندي ڪڪڙي مرغي ماڪيان چوندا آهن ھي مشهور سانتيڪو گهرو پکي آهي ڪڪڙيون جلد جلد آنا لاهينديون آهن جي ماڻهو کائيندا به آهن نر جي مٿي تي ڳاڙهي رنگ جي چوٽي هلڪي ڪلنگي ماديءَ جي مٿي تي ننڍي ٿيندي آهي ٻليءَ کان ڏاڍو ڊڄندو آهي اونهاري رات جو ٻاهر ڊگهي ڪاٺيءَ تي ٺاهيل مارِهي پيهي تي ويهاريو آهي سياري جو کُڏين بند ڪبو آهي نانگ هن جو دشمن آهي هن کي چڱيءَ طرح ڪاڙهي شوربو پياربو ته دمڪشي کنگهه کي فائدو ڪندو مثاني گڙدن جي پٿري رائي کي ذرا ذرا ڪري پيشاب جي رستي خارج ڪندو فالـج لقوي سنڌن جي سور لاءِ مفيد آهي نڙيءَ جو سور ڇڏائي آواز کي صاف ڪري ٿو ڇاتي سيني جي بلغم کي تحليل ڪري ٿو هن جي چرٻي سنڌن جي سور استرخاءِ آلت جي ڍرائيءَ تي مالش ڪرائجي اها چرٻي طرفين جي لذت لاءِ به مجرب آهي ٻلي اُچار ٻِلِي انگريزي هڪ گوشت خور مئمل جانور آهي ٻلي مونث مادي کي ٻلو مذڪر نر کي چيو ويندو آهي هڪ اندازي موجب انسانن ٻلي کي تقريبن ڏه هزار سال اڳ پالتو بڻايو ٻلي اڄ جي دور سڀ کان عام پالتو جانورن مان هڪ آهي آفريقي جهنگلي ٻلين جي ڪافي قسمن کي پالتو ٻلين جي پيڙهي سمجهيو ويندو آهي ٻلين کي سڀ کان اڳ شايد ان ڪري پاليو ويو ڇو جو هو ڪوئا کائينديون هيون بعد ٻلين کي انسان جو دوست پالتو جانور جي طور تي به پاليو وڃڻ لڳو پالتو ٻلين جي جسم تي ڊگها يا ننڍا وار هوندا آهن جن جي بنياد تي ان جي قسمن نسلن جو تعين ڪيو ويندو آهي لفظ ٻلي هن ئي خاندان جي ٻين جانورن جي لاء به استعمال ڪيو ويندو آهي جن ببر شينهن شير چيتو تيندوو وغيره شامل آهن گھريلو ٻلي جھنگلي ٻليء جي نسل مان آهي ھن جي پالنا ڪتي کان گھڻو پوءِ شروع ٿي گوشت کائيندڙ جانورن مان ڪتو ٻلي ئي ٻہ جانور آھن جن کي انسان گھريلو بڻائي سگھيو آھي اسلام ٻلي ھڪ بھترين پالتو جانور سمجھيو ويندو آھي ھڪ حديث ٻلين کي مارڻ انھن تي ظلم ڪرڻ کان منع ڪيو ويو آهي ھڪ حديث ٻلين سان پيار کي ايمان جو ھڪ روپ سڏيو ويو آهي شريعت مطابق مسلمان ٻلي جو جوٺو ڪيل کاڌو کائي سگھن ٿا ان پاڻي مان وضو ڪري سگھن ٿا جنھن مان ٻلي پاڻي پيتو ھجي حضرت محمد ٻلين سان پيار ڪندو ھو ٻلين جي ٻچڙن جو خيال رکندو ھيو پاڻ سڳورن پنھنجي پاليل ٻلي جو نالو معزا رکيو ھو سندس اھا ٻلي ھڪ خادم صحابي سان گھڻو گڏ رھندي ھئي ان ڪري ان کي نبي پاڪ ابو هريره ٻلونگڙي جو پيءُ جو لقب ڏنو ھڪ روايت مطابق ان ٻليءَ نبي پاڪ صہ کي ھڪ نانگ کان پڻ بچايو ھيو ٻليون اناج جون نگھبان سمجھيون وينديون آهن اھي ڪتابن کي ڪوئن کان بچائڻ لاء بہ ڪم اينديون هيون ڪنارا ڪاڍ جو مقصد ڪنهن عددي عڪس اندر موجود ڪن به ٻن شين يا وَٿُن درميان دنگ ليڪڻ هوندو آهي مطلب ته انهن نڪتن يا عڪسلُن جي نشاندهي ڪرڻ هوندو آهي جن تي ڪا هڪ شَي ختم ٿي ٿِي ٻي شَي شروع ٿي ٿِي اهڙين عڪسلُن تي عڪس جي رنگ يا روشنائيءَ هڪ نمايان تبديلي رونما ٿيل هوندي آهي عڪس اندر روشنائي رنگ يا ڪنهن ٻي خاصيت نمايان تبديلي ڪنهن اهم واقعي يا تبديليءَ ڏانهن اشارو سمجھي ويندي آهي ڪنارا ڪاڍ عڪس پردازڪاري نقش ڪاڍ اندر هڪ تحقيقي کيتر آهي ڪنارا نقطه نظر تي آڌاريل ٿِي سگھن ٿا اهي اهڙا ڪنارا آهن جيڪي نقطه نظر بدلجڻ سان بدلجي وڃن ٿا نوعا منظر جي ڀونماپ جي نمائندگي ڪن ٿا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪا هڪ شي ٻي شي سان ڍڪي پئي لڪل آهي وغيره وغيره يا وري ڪنارا ڪنارن کي ڪيترين ئي عڪسلُن اندر روشنائيءَ جِي تبديلي ڄاڻندي ڪنارا ڪاڍ الخوارزميون روشنائيءَ جي اهڙي تبديليءَ جو مشتق لهنديون آهن ھ اگر یک لبه را به عنوان تغییر در شدت روشنایی که در طول چند پیکسل دیده میشود در نظر بگیریم الگوریتمهای آشکارسازی لبه به طور کلی مشتقی از این تغییر شدت روشنایی را محاسبه میکنند برای سادهسازی به آشکارسازی لبه در یک بعد میپردازیم در این نمونه دادههای ما میتواند یک تکخط از شدت روشنایی پیکسلها باشد برای نمونه بین پیکسلهای چهارم و پنجم در دادههای بعدی زیر به روشنی میتوان لبهای را آشکار کرد تعداد زیادی از عملگرهای آشکارسازی لبه بر پایه مشتق اول شدت روشنایی کار میکنند یعنی با گرادیان شدت روشنایی دادههای اصلی سروکار داریم با این اطلاعات میتوانیم تصویری را برای قلههای گرادیان روشنایی جستجو کنیم اگر نماینده شدت روشنایی پیکسل و نماینده مشتق اول گرادیان شدت روشنایی در پیکسل باشد بنابراین داریم برای پردازش تصویر با عملکرد بهتر مشتق اول را میتوان در یک بعد با پیچش دادن دادن با ماسک زیر بدست آورد برخی دیگر از الگوریتمهای آشکارسازی لبه بر اساس مشتق دوم شدت روشنایی کار میکنند که در واقع نرخ تغییرات گرادیان شدت روشنایی است و برای آشکارسازی خطها بهترین است زیرا بدانگونه که در بالا گفتیم هر خط یک لبه دوگانه است بنابراین در یک سوی خط یک گرادیان روشنایی و در سوی دیگر گرادیان مخالف آن دیده میشود پس میتوانیم منتظر تغییر بسیار زیاد در گرادیان شدت روشنایی در محل یک خط باشیم برای یافتن خطها میتوانیم گذر از صفرهای تغییر گرادیان را در نتایج جستجو کنیم اگر نمایشگر شدت نور در نقطه و مشتق دوم در نقطه باشد اینجا نیز بیشتر الگوریتمها از یک ماسک پیچش برای پردازش سریع دادههای تصویر سود میبرند هنگامی که مشتق را حساب کردیم گام بعدی اعمال یک آستانه برای کشف نقاطی که بخشی از یک لبه هستند است هر چه آستانه کمتر باشد خطهای بیشتری آشکارسازی میگردند و نتایج بیشتر نسبت به نویز و ویگیهای نامرتبط تصویر حساس میشوند از سوی دیگر یک آستانه زیاد ممکن است خطهای ضعیف یا بخشهایی از خطها را از دست بدهد یک مصالحه معمول آستانهگیری با پسماند است این روش از چندین آستانه برای جستن لبهها سود میجوید با آستانه بالایی جستجو را برای پیدا کردن ابتدای خطها آغاز میکنیم هنگامی که یک نقطه آغاز داریم مسیر لبه را درون تصویر پیکسل به پیکسل با نشانهگذاری پیکسلهایی که از آستانه پایینی بالاترند پی میگیریم و تنها هنگامی که مقدار از آستانه پایینی پایینتر رود آن را پایان میدهیم این رهیافت بر اساس این گمان است که لبهها به احتمال زیاد در مسیرهای پیوسته قرار دارند و دنبال کردن بخش ضعیفی از لبهای که از پیش دیدهایم ممکن میکند بدون آنکه پیکسلهای نویزی را به عنوان لبه نشانهگذاری کنیم اکنون عملگر کنی و پس از آن مار هیلدرث بیشترین کاربرد را دارد عملگرهای زیادی تاکنون منتشر شدهاند اما هیچیک برتری قابل ملاحظهای بر عملگر کنی در شرایط کلی نداشتهاند کار بر روشهای چندمقیاسی هنوز بیشتر در آزمایشگاههاست اخیرا عملگر جدیدی منتشر شده که اجازه جداسازی لبهها را با دقت زیرپیکسل میدهد چیزی که آن را از عملگر کنی نیز بهتر میسازد برای اطلاعات بیشتر مقاله زیر را ببینید استجر عددي عڪس يا ڊجيٽل عڪس ھڪ قسم جي تصور کي چوندا آهن جيڪا تصويري جزن يا پڪسيل جي ٺھيل ھوندي آھي جيڪي ان تصوير يڪسان روشن ٽٻڪا ھوندا آھن ان تصوير ھر تصويري جزو يا روشن ٽٻڪو قدرتي انگ ذريعي مجرد مقدارن جي شدت يا اڇي ڪاري وچ واري رنگت جي عددي نمائندگي سان سان ظاھر ڪري ترتيبوار جي دائري جي دائري ذريعي متناسق نظام داخل ڪرڻ بعد ڪمپيوٽر پروگرام جي ٻہ پاسائين فنڪشن ذريعي ظاھر ڪيو ويندو آهي ڊجيٽل عڪس عام طور تي ويڪٽر سان نہ پر ريسٽر سان تعلق رکي ٿو ڊجيٽل عڪس ريسٽر تصوير يا وري بٽ مئپ واري تصوير ھوندو آھي ڊجيٽل تصويرون اڪثر ڊجيٽل ڪيميرا يا ڪنهن ٻي ڊجيٽل اوزار ذريعي ڇڪيون وينديون آھن عددن يعني اعداد يا انگن جي صورت ڪنهن عددي سنڀار محفوظ ڪيون وينديون آهن اهڙي ڪَلَ يعني مشين جيڪا ڳڻپ حساب ڪتاب جي ڪمن مدد ڪري ٿي انساني جي ازل کان ئي اها ڪوشش رهندي آئي آهي ته هر جسماني توڙي ذهني پورهيي کي آسان بنائڻ لاءِ ڪَلُون يعني مشينون جوڙي ان ڳالهه جو ثبوت ايباڪس آهي جيڪو شايد دنيا جو پهريون ڪمپيوٽر آهي توڻي جو ايباڪس پڻ هڪ عددي ڪمپيوٽر آهي پر اڄوڪا جديد برقياتي عددي ڪمپيوٽر تمام پيچيده رياضياتي مونجھارا ريضياتي مساواتون حل ڪرڻ جا اهل آهن ڪمپيوٽر جو استعمال ڇپائي کان وٺي طب زراعت کان وٺي خلائي تحقيق جي کيترن ڪثرت سان استعمال ٿي رهيو آهي اڄ ڪمپيوٽر تعليم ڏور ربطيات جو به اهم جز آهي عددي سنڀار ڊجيٽل ياداشت ڏونائي سرشتي جي انگن کي محفوظ ڪري سگھي ٿي برقيات جي ميدان ٽيڪنيڀياسي ترقيءَ سان عددي سنڀار وجود اچي سگھي مگر عددي سنڀار جو ڪثرت سان عام استعمال اچڻ تڏھن ئي ممڪن بڻيو جڏھن پٿ برقيات وجود آئي پٿ برقيات جي بدولت ھڪ چورس سينٽي ميٽر جي سليڪان چپ لکين ٽرانزسٽر سمائجي سگھيا وسيع سنڀارون وجود آيون عددي سنڀار جو ھڪ ايڪو ھڪ ٻڪو انگ يا ٻٽ کي محفوظ ڪري سگھي ٿو ڪنھن عددي سنڀار جي وسعت ٻاٽ يا ڪِلو ٻاٽ ماپي ويندي آھي مگر ٽيڪنيڀياس جي مزيد ترقيءَ باعث عددي سنڀار جي وسعت ڪلو ٻاٽ جون حدون اورانگھي ھاڻي ميگا ٻاٽ گيگا ٻاٽ ٽيرا ٻاٽ جي حدن پھچي وئي آھي ٻٽن انگن وارو نظام يا ٻہ انگي سرشتو يا انگن جو ڏونائي سرشتو اهڙو سرشتو آھي جنهن فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي هڪ ٿين ٿا تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ڏُون آهي جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي سمجهي سگهي ٿو مگر انسان لاءِ اهڙا انگ ڏهائي سرشتي جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون يعني ڪمپيوٽر آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا جيئن ڏهائي سرشتي ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا ٻيون ڏهاڪا ٽيون سَوَ چوٿون هزار وغيره وغيره ٿي ٿو يعني جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي پوءِ پھريون ٻيڻي ٻيون چئوڻي ٽيون اٺوڻي چوٿون سورھونڻي پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو ٻٽن انگن جي ڳڻپ رڳو استعمال ٿيندا آهن اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ٻه انگي سرشتو يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ٻڙي هڪ جو استعمال ٿئي ٿو مثال طور ڪمپيوٽر جي ٻٽي اعداد نظام لکڻا آهن ته لکبو ڏهائي سرشتي لاءِ جو استعمال ٿئي مثال لکڻا آهن ته لکبو اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ گھٽ يا ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن انگريزي لفظ وڪيپيڊيا انگريزي جا اکر شامل آهن جيڪي آھن ھيٺ مثال ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي ڪراچي اردو کراچی پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر صنعتي تجارتي تعليمي مواصلاتي اقتصادي مرڪز آھي ڪراچيءَ جي رهواسين کي ڪراچيائيٽ به سڏيو ويندو آهي اھو دنيا جو آبادي ٽيون نمبر وڏو شهر آھي وڏن شهرن جي لسٽ ھن جو شمار بيٽا ورلڊ سٽي ٿئي ٿو شھر پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي مالياتي مرڪز آھي ء پاڪستان جو ڪاسموپوليٽن شھر آھي ڪراچي دنيا جو ٻيون وڏو شھر آھي ڪراچي پاڪستان جي صوبي سنڌ جو گادي جو ھنڌ آھي ڪراچي شهر سنڌي سمنڊ جي ساحل تي سنڌو ٽڪور جي اتر اولهه قائم آهي پاڪستان جي سڀ کان وڏي بندرگاھ ھوائي اڏو بہ ڪراچي قائم آھي ڪراچي ع کان ع تائين پاڪستان جي گاديء جو ھنڌ بہ رھيو ڪراچي شهر نه رڳو سنڌ جو ڪاروباري مرڪز آهي پر هن خطي جو هڪ اهم بندر پڻ آهي هاڻوڪي ڪراچي جي جڳهه تي واقع قديم ماهي گيرن جي بستين مان هڪ جو نال ڪولاچي جو ڳوٺ هيو انگريزن اڻويهين صدي هن شهر جي تعمير و ترقي جا بنيادَ وڌا ع پاڪستان جي آزادي جي وقت ڪراچی کي نيئن ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو ان ڪارڻ شهر لکين مهاجر اچي آباد ٿيا پاڪستان جي گاديء جو هنڌ بين الاقوامي بندرگاهه هئڻ جي ڪارڻ شهر صنعتي سرگرميون ٻين شهرن کان پهريان شروع ٿي ويون ع پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ اسلام آباد نئيو ويو پر ڪراچي جي آبادي معيشت ترقی جي رفتار گهٽ ناهي ٿي سڄي پاڪستان مان ماڻهون روزگار جي ڳولا ڪراچي ايندا آهن ان جي ڪارڻ هتي مختلف مذهبي نسلي لساني گروهه آباد آهن ڪراچي کي ان ڪري مني پاڪستان يا ننڍو پاڪستان بہ چيو ويندو آهي هن شهر مختلف گروهن جي پاڻ ڇڪتاڻ جي ڪارڻ ع ع جي ڏهاڪن ڪراچي لساني فسادن تشدد دهشتگردي جو شڪار رهيو بگڙندڙ حالتن کي سنڀالڻ جي لاء پاڪ فوج کي به ڪراچی مداخلت ڪرڻي پئي ايڪويهين صدي تيز قومي معاشي ترقي سان گڏ و گڏ ڪراچي جي حالتن تمام گهڻي تبديلي آئي آهي ڪراچي جي امن جي صورتحال اڳي کان بهتر ٿي آهي شهر مختلف شعبن ترقي جي رفتار سٺو واڌارو آيو آهي ڪراچي سنڌو درياءَ جي ڪناري جي اترين حد تي آهي شهر هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اڏيل آهي ڪراچي اتر اوڀر تي واقع آهي ڪراچيءَ جو نالو مائي ڪولاچي جي نالي مان نڪتل سڏجي ٿو ڪراچي جو نالو سڀ کان پهرين ڊچ ٻوليءَ جي ھڪ ڪاغذ ڏيکاريل آهي تہ ان ڪراچيءَ واري وسندي لڳ ھڪ واپاري جھاز ٽڪرجي تباھ ٿيو جنھن جو نالو ڊي رڊريڪرڪ ھو مائي ڪولاچي جي وسندي جو بنياد چوڻ اچي ٿو جتي هينئر ڪراچي آهي اتي اڳي ڪو به شھر ڪو نه هو سمنڊ جي هڪڙي ڇاڙ ٿي آئي ڪي مهاڻن جا گهر هئا ڪي هندو واپاري هئا انهيءَ هنڌ کي ڪلاچيءَ جو ڪُنُ چوندا هئا جو نالو شاھ جي رسالي به آيل آهي جيڪي ماڻهو اتي رهندا هئا اهي جوکين جي ڄام جي نظر هيٺ هوندا هئا پوءِ اتي هڪڙو جهنگلي ڪوٽ ٺاهيائون جنهن کي ڪلاچي ڪوٽ چوندا هئا قلات جي خان جي هٿ هو جنهن کي ڪلهوڙن ڏيئي ڇڏيو هو پر سنه ع مير فتح علي خان ٽالپر اهو هٿ ڪيو اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائون اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هون ورهيه ٻن کان پوءِ انهيءَ جي بچاءَ لاءِ ميرن منوڙي تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو جو پوءِ سنه ع انگريزن ورتو پوءِ ٿورو ٿورو ٿي وڌندو ويو هاڻي ته سنڌ جو وڏو شهر وڏو بندر شمار ڪيل آهي ڪراچي جنهن کي اڳي ڪلاچي چوندا هئا جنهن جو ذڪر مٿي آيو آهي سا اڳي ننڍڙو ڳوٺ هئي جتي مهاڻا ڪي واڻيا رهندا هئا ميان نور محمد جي راڄ سنه هه سن ع نادر شاهه بادشاهه سورت بندر ڪي جهاز ٺهرايا هئا تن جي وٺڻ لاءِ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچيءَ آيو اتان ٿي ٺٽي آيو ميان نور محمد نواب شاه قلي خان هن جي پيشوا ويو هن کي ٺٽي آڻي رهايائين ٻن مهينن کان پوءِ هو هليو ويو ڪراچي تڏهن قلات جي خان جي ملڪ هئي سنه هه سنه ع مير بجار خان حج تان موٽي آيو ڪراچيءَ مان لهي شهدادپور آيو جتي مير رهندا هئا سنه هه سنه ع قلات جي خان جو ناٺي زرڪ خان ميان عبدالنبيءَ کي مدد ڏيندي ميرن سان وڙهندي مارجي ويو هو انهيءَ جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ڪُورن وارو ڀاڱو قلات جي خان کي ڏيئي ڇڏيو هو سو هاڻ مير غلام علي خان وري ورتو ڪراچي ميرن جي هٿ آئي سنه هه سنه ع انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو جو ڪراچي اچي لٿو ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ اچي لٿا پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين انگريزن ميرن جي وچ هڪڙو عهدنامو ٿيو سنه هه سنه ع سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد آيو جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ٻين ميرن کي به گڏيو ٻيو عهدنامو ڪيائين جنهن موجب ڪراچي شڪارپور عمرڪوٽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ فيبروري تي حملو ڪري منھوڙي واري مٽيءَ جي ٺھيل ڪچي قلعي کي گولي باري سان تباھ ڪيو ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو ڪمپني سرڪار جي ميجر جنرل چارلس نيپيئر مياڻيءَ جي جنگ کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو انھن ڪراچي پورٽ قائم ڪيو بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو کيس روڊن ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن پنجاب سان ملايو ويو برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين اينگلو افغان جنگ جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي گيريزن جي درجي واري ھئي فريئر ھال ملڪہ برطانيه جي گولڊن جوبلي جي ياد ايمپريس مارڪيٽ واري عمارت ٺاھي وئي ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو ڪراچي ڪڻڪ برآمد ڪرڻ وارو اوڀر جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن برطانوي انگريز پارسي مراٺي گوا جا عيسائي ٻيا شامل ھئا يھودين به ڪراچيءَ سڀ کان پھريون سنگاگ ٺاھيو جنھن جو نالو مگئن شالوم رکيائون ڪراچيءَ ميونسپل ڪاميٽي قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون ميئر سيٺ هرچند راءِ وشنداس بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا پاڪستان ٺھڻ وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي لک ھئي ھي شھر انڊيا مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو انھن جي ڪراچي آمد تائين جاري رھي شھر ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد گاديءَ جو هنڌ راولپنڊي منتقل ڪيو ويو پرڏيھي سفارتخانا پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا کان تائين ڪراچيءَ جي ون يونٽ ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي گاديءَ جي هنڌ ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي واري ڏھاڪي ڪراچي دنيا ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو ڏکڻ ڪوريا جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو ڪراچي جملي ديھون آھن جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا آبدار الھ ٻنون الھ ڦھائي اميلاڻون ٻٻراڻون ٻاڪراڻ ديھ بازار ديھ ڀاڏ بجار جي بٺي ٻٽي عامري ٻولھاڙي بند مراد خان ديھ ڇتارا ديھ چوھڙ درساڻو ڇنو ديھ ڌاٻيجي ڌاٻيجي ڍانڍو ڊھ دوزان ڊرگھ روڊ ڊرگھ گڏاپ ديھ ڳاڱيارو گابو پٽ گھگھر ڳجھڙو گونڊ پاس ھلڪاڻي حب ديھ حد رواء ابراهيم حيدري ديھ ڄام جو جکرو جھنگ ڪنڊ جھونجھار جوريجي ڪاري لڪي ڪرمتاڻي لٽ ڪاٺوڙ ديھ کديجي کاکڙ کانٽو کرکرو ڪونڪر ڪوٽيڙرو ڪنڊ لعل بکر لعل بکر لانڍي ديھ لوسر لوھارڪو لنگھ لنگھيجي ميھر جبل مائي ڳاڙھي ملھ مانڊڙو من ديھ مواڇ مھراڻ ديھ مھيومٺا گھر ميٽاڻ ماڇڪو موئيدان موکي ديھ منڍياري نانگڻ ناراٿر اوڪيواري اوڙنگي ڦھائيپپري پير منگھو ريڙھي صفوران سنھڙو شاھ مريد شاھي ڇپ شرابي شور ڪنڍي شورينگ سونگل سونڍي سورجاڻي تائيسرتراڙي ٿڌو ٿاڻو ديھ ٿھومينگ ٿومبس ٽوڙ واڻ ڪنڊ ٽرام ھلائڻ لاءِ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا بمبئي حڪومت منظور ڪئي ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو اپريل سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو شروعات ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي گھوڙن سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون اپريل ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان جو سياستدان اڳوڻو وزير اعظم هيو پاڪستان پيپلز پارٽي جو باني هيو ڀُٽي جنوري ع تي جنم ورتو ڀٽو صاحب هڪ عوامي شخص عوامي ليدر هو اهيا ڀٽي خاندان جي وڏي خوبي آهي جو هن خاندان جا ماڻهون هميشه عوام سان رهندا آهن پوء ڇو نه موت اچي ورائي محترمه جي شهادت به عوام جي وچ ٿي ڀٽو صاحب عوام سان هميشه عوامي ٻولي عوامي انداز سان ڳالهائيندو هو انهن رلي ملي ويندو هو هر ماڻهون کي ائين محسوس ٿيندو هو ته اسان جو ڪو پنهنجو گهر جو ڀاتي آهي ا هيو شايد ڀٽي صاحب جو ڀاڳ چئبو جو مرد عورتون ننڍا وڏا پوڙها ٻار کيس ساڳي محبت سان ياد ڪندا آهن توهان ڏٺو هوندو ته سنڌ جيڪو ٻار اهيو به نه ٿو ڄاڻي ته سياست ڇا آهي حڪومت ڇا آهي پارٽي ڇا ٿيندي آهي پر اهو ٻار به پيو چوندو آهي جيئي ڀٽو منهنجو والد صاحب غلام مصطفه وگهيو ٻڌائيندو هو ته هڪ دفعه دادو شهر م ٻوڏ آئي انهن ڏينهن ڀٽو صاهب دادو ٻوڏ جي ستايلن سان ملڻ انهن جي مدد لاء آيو اسان ڏٺو ته مٿان مينهن پيو وسي هيٺان ٻوڏ جو پاڻي هو پر ڀٽو صاحب ٻين ماڻهن سان گڏ انهي ٻوڏ جي پاڻي اندر بيٺو رهيو هو ماڻهن جا ڏک سور ٻڏي رهيو هو اهي ئي شايد هڪ عوامي ليڊر جو خاصيتون هونديو آهن شايد ڀٽو صاحب جي عوام مقبوليت جو مک سبب به اهيو هو ڀٽي صاحب جو مختصر شخصي تعارف نالو ذوالفقار علي ڀٽو والد جو نالو سر شاهنواز خان ڀٽو والده جو نالو خورشيده بيگم ڄمڻ جي تاريخ جنوري ع ڄمڻ جو هنڌ لاڙڪاڻو سنڌ پهرين شادي ڀٽو صاحب جي پهرين شادي پنهنجي خاندان مان امير شيرين بيگم سان ع ٿي ان وقت ڀٽو صاحب جي عمر سال هئي مگر سندس اها گهرواري گهڻو وقت زنده نه رهي ان مان ڀٽو صاحب کي ڪو به اولاد ڪو نه ٿيو ٻئين شادي ٻئين شادي سيپٽمبر ع ايران جي هڪ واپاري مرزا محمد اصفهاني جي نياڻي نصرت اصفهاني سان ڪئي جيڪا پوء نصرت ڀٽو بڻجي وئي اولاد بينظير ڀٽو ع ع غلام مرتضه ڀٽو ع ع صنم ڀٽو ع شاهنواز ڀٽو ع ع مادري زبان سنڌي ڄاڻيندڙ زبانون سنڌي اردو پنجابي انگريزي ڀائرن جا نالا ــــــــــــــ امداد علي خاب ڀٽو سڪندر علي خان ڀٽو ڪيٿڊرل اسڪول بمبئي ع کان ع يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا امريڪاداخلا ع يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا يو ايس سي جي برڪلي ڪيمپس تبادلو ع پوليٽيڪل سائنس آنرز گريجوئيشن ع ڪرائسٽ چرچ ڪاليج آڪسفورڊ برطانيه داخلاع آڪسفورڊ يونيورسٽي برطانيه مان آنرز گريجوئيشن ع اهم سرگرميون ايشاء جي پهرين طالب علم جي حيثيت سان برڪلي اسٽوڊنٽ ڪائونسل شموليت اقوام متحده پاڪستان جي وفد جي اڳواڻي سمنڊ جي قانون ان جي آزادي جي عنوان تي ليڪچر شاگردي دوران ع اقوام متحده جي سلامتي ڪائونسل جي اجلاس هڪ يادگار تقرير جنهن ڀٽي صاحب ڪاوڙ اجلاس دوران ڪاغذ ڦاڙي اهيو چئي اٿيو هو ته اسان هزار سال جنگ لڙنداسين ڀٽي صاحب جو جناح صاحب ڏانهن خط جڏهن جناح صاحب پاڪستان جي آزادي لاء ڪوششون ڪري رهيو هو ته ان وقت ڀٽو صاحب اڃان پڙهي رهيو هو ان پڙهائي دوران هن محترم جناح صاحب کي هڪ خط لکيو جنهن هن اهيو لکيو ته ــــــــــ جيئن ته مان هيئر اڃان اسڪولنگ ڪري رهيو آهيان پاڪستان ٺاهڻ مان ڪابه مدد ڪري نه ٿو سگهان پر ايندڙ وقت مان پنهنجي ملڪ لاء جان به قربان ڪندس واقعي ڀٽي صاحب پنهنجي ملڪ لاء پنهنجي جان به قربان ڪري ڇڏي نوڪري ــــــــــــــ سنڌ مسلم ڪاليج بحيثيت ليڪچرارع وڪالت ـــــــــ ڀٽي صاحب ڪراچي ڪجهه عرصو رام چنداڻي نالي شخص سان وڪالت پڻ ڪئي سياست جي شروعات ــــــــــــــــــ ڀٽي صاحب سياست جي باقائده شروعات جناب اسڪندر مرزا جي دور ڪئي هئي اسڪندر مرزا ڀٽي صاحب جي والد جناب سر شاهنواز ڀٽي جو مهمان بڻجندو هو ڀٽي صاهب وزارت خارجه تان استيفعه ڏئي لاهور پارٽي ٺاهڻ لاء ڪنوينشن گهرايو مگر ان وقت صدر ايوب خان جو قلم لاڳو ڪري ڇڏيو جنهن ڪري لاهور عام جلسو ڪرڻ جي اجازت نه هجڻ جي ڪري ڀٽي صاحب جي دوست ڊاڪٽر مبشر حسين جي گهر نومبر ع تي پاڪستان پيپلز پارٽي ٺاهي وئي جڏهن ته پارٽي لاء ٽي نالا تجويز ڪيا ويا هئا نمبر پهريو پيپلز پروگريسو پارٽي نمبر ٻيون پيپلز شوشل پارٽي نمبر ٽيون پاڪستان پيپلز پارٽي پوء آخري نالو چونڊيو ويو جنهن هيٺين مشهور شخصيتن شرڪت ڪئي جناب ڊاڪٽر مبشر حسين رسول بخش خان ٽالپر جي اي رحيم شيخ محمد رشيد معراج محمد خان حيات محمد شيرپاء حق نواز گنڊاپور عاشق ڪليم احمد رضا خان قصوري مير خورشيد حسن مير انهن شخصِتن کان علاوه ماڻهن شرڪت ڪئي پارٽي جا هيٺيان منشور ڏنا ويا اسلام اسان جو دين يقين آ جهموريت اسان جي پاليسي آ طاقت جو محور سرچشمو عوام آ واپار جو وفاقي وزير ع اطلات جو وفاقي وزير ع پيٽرول توانائي جو وفاقي وزير ع وزير خاجه ع تا ع صدر پاڪستان ڊسمبر ع تا آگسٽ ع وزيراعظم پاڪستان آگسٽ ع تا جولاء ع ڀٽي صاحب جي دور حڪومت جا اهم ڪارنامه اهم صنعتي ادارن کي سرڪاري تحويل وٺڻ جو فيصلو جنوري ع مزدور جي حقن لاء پاليسين جو علان فيبروري ع اولڊ ايج بينيفٽ وغيره شوشل سيڪيورتي اسپتال جو قيام لينڊ ريفارمز مارچع شملعه معادي تي دستخط مارشل لاء ختم ڪرڻ جو علان اپريل ع نيشنل بوڪ فائونڊيشن جو قيام سيپٽمبر ع ڪراچي پاڪستان جي وڏي نيو ڪليئر پاور پلانٽ جو افتتاح نومبر ع اين ڊي ايف سي جو بنياد فيبروري ع قائداعظم يونيورسٽي جو بنياد فيبروري ع پاڪستان جي آئين جي گڏيل منظوري اپريل ع پورٽ قاسم اٿارٽي جو بنياد جون ع پاڪستان اسٽيل مل جو بنياد دسمبر ع بينڪن کي قومي تحويل وٺڻ جو علانجنوري ع علامه اقبال اوپن يونيورسٽي جو بنياد مئي ع لاهور اسلامي سربراه قانفرنس سڏائڻ فيبروري ع جنهن پري دنيا جا مسلم حڪمران هت پاڪستان گڏ ٿيا هئا پاڪستان پهرين سيرت ڪانفرنس جو بنياد مارچ ع ڊسمبر ع ڊاڪٽر قدير خان کي فيملي سميت گهرائڻ ايٽمي پروگرام لاء ڪم شروع ڪرائڻ شلوار قميص کي قومي لباس جو درجو ڏيارڻ جڏهن ڪراچي جي فائيو اسٽار هوٽلن ڪلبن شلوار قميص اچڻ منع هو پر ڀٽي صاحب ان کي قومي لباس جو درجو ڏياريو ڪراچي جي تعليمي ادارن سنڌي ٻولي کي لازمي ڪرائڻ شيخ زيد اسپتال لاڙڪاڻه ميڊيڪل ڪاليج نوابشاه قائم ڪرائڻ قطر لبيا سعودي عرب پاڪستانين جي روزگار لاء آسانيون پيدا ڪرائڻ ڀٽي صاحب جو نعارو روٽي ڪپڙا اور مڪان ڀٽي صاحب جو دور حڪومت ماڻهن جو اميدون افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته ڀٽو صاحب جي حڪومت ايترو وقت نه هلي سگهي جو ڀٽو صاحب عوام لاء ڪجهه گهڻو ڪري سگهي هان دشمنن کيس عوام کان پري ٿي رکڻ چاهيو ان ڪري کيس گهڻو وقت هلڻ نه ڏنو ويو ڀٽي صاحب جو اهيو نعارو روٽي ڪپڙا اور مڪان پورو ٿئي نه سگهيو ڀٽي لاء عوام جي سوچ ـــــــــــــــ ڀٽو صاحب جي موجودگي عوام کي اهيو يقين ٿئي چڪو هو ته هاڻي اسان تي ڪو گهڻو ظلم ڪري نه سگهندو ڀٽو صاحب جي وڏي غلطي ــــــــــــــ ڀٽي صاحب باوجود ذهين هجڻ جي به هڪ تمام وڏي غلطي ڪئي هڪ چالاق ڌوڪيباز شخص جنرل ضياء امريڪا فوجي ٽريننگ پڻ ورتي فلسطينين جو قتل عام ڪرايو کي پنج سينئرن ماڻهن کان ڪراس ڪرائي کيس پاڪ فوج جو چيف مقرر ڪيو کيس مٿان عتبار ڪيو مگر انهيء شخص جناب ذوالفقار علي ڀٽو کي ڌوڪو ڏنو ڀٽي صاحب جي زندگي ختم ڪئي ملڪ ڇڏڻ جي آڇ يا موت جي چونڊ ـــــــــــــــــ چيو ويڃي ٿو ته جڏهن ڀٽو صاحب جيل هو ته اتي هڪ فوجي جنرل پڻ موڪليو ويو جنهن ڀٽي صاحب کي اهيو چيو ته اگر تون ملڪ ڇڏي وڃين ته ان جو بندو بست ڪيو وڃي تون اهڙي ريت زنده بچي ويندين مگر جناب ذوالفقار علي ڀٽي صاحب ان جنرل کي اهيو چئي واپس ڪري ڇڏيو ته هي منهنجو ملڪ آهي منهنجي ڌرتي آهي مان مرندس به هتي جيئندس به هتي توهان کي جيڪي ڪرڻو آهي سو ڪيو مان پنهنجي ڌرتي پنهنجو ملڪ پنهنجو وطن نه ڇڏيندس ڀٽي صاحب پنهنجي جان ته قربان ڪئي پر پنهنجي ڌرتي نه ڇڏي جيئن ٻيا ڇڏي ويا هئا گرفتاريون ـــــــــــــ پهرين گرفتاري نومبر ع تي حڪومت خلاف عوام کي ڀڙڪائڻ جي الزام هيٺ ڪئي وئي ان کان پوء سيپٽمبر ع تي کيس ڪلفٽن ڪراچي واري رهائش گاه تان گرفتار ڪيو ويو کيس مٿان ڪوڙو ڪيس مڙهيو ويو سيپٽمبر تي ع تي وري ٻيهر آزاد ڪيو ويو آڪٽومبرع تي جناب ذوالفقار علي ڀٽو جي ذمانت جي درخوست رد ڪئي وئي سپريم ڪورٽ جي ڦل بينچ جو سربراه رٽائر جج مولوي مشتاق کي بنايو ويو جيڪو ڀٽي صاحب سان اصل ڪو نه ٺهندو هو جنهن ڀٽي صاحب کي چيو هو ته مون کي سپريم ڪپرٽ جو چيف جسٽس مون کي مقرر ڪر ڀٽي صاحب هن کي اهيو چئي انڪار ڪيو هو ته تون ان جو اهل ناهين مولوي کي اهيا به وڏي باه هئي ڀٽي صاحب جي مٿان ان ڇهه مهينن جي ڪاروائي اندر ڀٽي صاحب کي مارچ ع تي ڦاسي جي سزا ٻڌائي پوء مارچ ع تي سزا معاف ڪرڻ جي درخواست ڏني وئي انهيء دوران ٻه جج رٽائر ٿئي ويا ست ججن مان ٽن ججن ڀٽي صاحب جي سزا کي رد ڪري معافي جي درخواست کي منظور ڪري ڇڏيو مگر چار ججن ڀٽي صاحب جي ڦاسي جي سزا کي بحال رکيو معافي جي درخواست کي رد ڪري ڇڏيو ڀٽي صاحب کي سزا کانپوء فيبروري ع کان اپريل ع تائين ڪال ڪوٺڙي رکيو ويو کيس طرحين طرحين جو تڪليفون ڏنيون ويون آخري ملاقات ـــــــــــــ اپريل ع تي جناب ذوالفقار علي ڀٽي سان سندس گهرواري نصرت ڀٽو نياڻي بينظير ڀٽو آخري ملاقات ڪرڻ آيا جڏهن ڀٽي صاحب ٻنهيء کي ملاقات تي گڏ ڏٺو ته هڪ دم انهن کان پڇيائين ته اڄ آخري ملاقات آهي ڇا جو توهان ٻئي گڏ آيون هو هنن جڏهن چيو ته ها ته ڀٽي صاحب جيلر کان تصديق ڪئي جڏهن جيلر کيس اهيو يقين ڏياريو ته ها اڄ اهيا آخري ملاقات آهي سڀاڻي ڦاسي ڏني ويندي تنهن کان پوء ڀٽي صاحب پنهنجون ڪجهه شيون سگار ڪتاب وغيره هنن کي ڏنا جيلر کي چيو ته منهنجي شيو جو بندو بدت ڪيو وڃي ڇو جو هي دنيا هڪ خوبصورت دنيا آهي مان خوبصورت واري حالت هي دنيا ڇڏڻ چاهيان ٿو ذوالفقار علي ڀٽو کي قتل ڪيس جي الزام اپريل تي ڦاهي ڏني وئي سنڌ يونيورسٽي ڄام شورو ع تي سنڌ جي عظيم شاعر حضرت شاه عبداللطيف ڀٽائي جي حوالي سان لطيف ڊي ملهايو ويو جنهن جناب ذوالفقار علي ڀٽو کي خاص مهمان طور سڏايو ويو ڀٽي صاحب لطيف صاحب تي ڳالهائيندي پنهنجي قبر لاء به وصيت ڪئي ته مون کي مرڻ کانپوء شاه صاحب جي پيراندي کان دفن ڪيو وڃي پر افسوس جو ڀٽي صاحب کي رات جي پيٽ بي رحمي سان قتل ڪري لانگ بوٽن جي پهري هيٺ کيس مٽي ماء حوالي ڪيو ويو تنهن کان پوء به ڪيترا ڏينهن سندس قبر مٿان فوجي پهرو رکيو ويو ڀٽي صاحب جي اها خواهش وصيت به ظالمن پوري ٿيڻ نه ڏني جناب ذوالفقار علي ڀٽو جا لکيل ڪتاب اقوام متحده جي ذريعي قيام پاڪستان پبلشنه هائوس ڪراچي ع پاڪستاب جي سياسي صورتحال ويشيا پراڪازن نيو دهلي ع آزادي جي داستان آڪسفورٽ يونيورسٽي پريس ڪراچي لاهور عظيم سانحو پاڪستان پيپلز پارٽي ڪراچيع عوامي سياست ڀٽو صاحب جي تقريرن بيانن مضمونن جو مجموعو پاڪستان پبليڪيشن راولپنڊي تقريرون بيانات حڪومت پاڪستان اسلام آباد ٻه طرفا تعلقات حڪومت پاڪستان اسلام آباد ع ٽئين دنيا نيا رستا ترجيحات حڪومت پاڪستان اسلام آباد منهنجو پاڪستان لنڊن منهنجو پاڪستان بسون سادي پبلڪيشن دهلي ع جيڪڏهن مان ماريو ويس وڪاس نيو دهليع منهنجي ڦا سي مصوت ويڪلي انٽرنيشنل لنڊنع نيا رخ نرماراپبلشرز لنڊنع ڀٽو صاحب جي ويبسائيٽ جي لنڪ ڀٽو صاحب تي لکيل ڀٽو صاحب جي لکيل ڪتابن جون لنڪون ڀٽو صاحب جي نالي تي کوليل يونيورسٽي جي لنڪ سنڌي ڪتاب ڀٽي جا آخري ڏينهن جي لنڪ سنڌي ڪتاب ڀٽي چيو جي لنڪ هوش محمد شيدي انگريزي ٻولي جنم ع شهادت مارچ ع سنڌ جو سورهيه جرنيل ٿي گذريو آهي جيڪو مارچ ع تي دُٻي جي ميدان انگريزن سان وڙهندي شهيد ٿي ويو هوش محمد شيدي سنڌ جي مير حڪمرانن جي فوج جو بهادر سپاهي هو جنهن کي پنهنجي بيپناهه بهادري بيمثال حب الوطنيءَ باعث اڄ تائين ياد ڪيو ويندو آهي مرويسُون سنڌ نه ڏيسُون جو مشهور نعرو هوشوءَ سان لاڳاپيل آهي هوش محمد ع تي پيدا ٿيو ھوشو اصل حبشي غلام ھو جنھن جو والد مير فتح علي خان ٽالپر وٽ ڪم ڪندو ھو جيڪو ايراني نار مان اسمگل ٿي ڪراچي بندر تي وڪاميو ھو ھوش محمد مير فتح علي خان جي پٽ مير صوبدار جو ساٿي ساڳي عمر وارو ھو ان ڪري ھو ع ڄائو ھوندو ھو مير صوبدار سان گڏ رھيو وڏو ٿيو پوءِ ٽالپرن جي توبخاني جو سنڀاليندڙ ٿيو کيس بندوق ھلائڻ جي سٺي تربيت مليل ھئي جناب مولائي شيدائي لکي ٿو ته ھو ميرن جي لشڪر ڀرتي ٿيو ناليوارو جانباز توبچي ٿي گذريو آھي جنھن آخري دم تائين پنھنجي ايمانداري بھادريءَ جو ثبوت ڏيندي دشمن سان وڙھندي ميدانِ جنگ شھيد ٿيو جڏھن انگريز سنڌ آيا تن ڏينھن ھوشو مير صوبدار خان جو اتاليق صلاحڪار خاص ھو انگريزن جڏھن حيدرآباد تي ڪاھ ڪئي فيبروري ع دٻي جي جنگ لڳي تنھن ھوشو شيدي توبخاني مٿان نگران مقرر ھو ساندھ ٽي ڪلاڪ جنگ لڳي جنھن گولن جي برسات ھئي ان دوران ھڪ گولو ٽالپرن جي بارود خاني کي لڳو جنھن ڪري سمورو بارود سڙي ويو پر تڏھن به ھوشو بھادري سان وڙھيو هو حبشي غلام هو مير صوبدار خان جو خاص خدمتگار هو ڏاڍي همت جرات وارو هو جڏهن مير صوبدار خان پنهنجن چاچن سان رُسي فساد ڪيو تڏهن هوش محمد منشي پرتاب راءِ مير کي گهڻي مدد ڪئي سندس زيور وڪڻي گهڻا پيسا هٿ ڪري لشڪر تيار ڪيائون پر مير مراد علي هن کي شڪست ڏني مير صوبدار کي نظربند ڪري وٺي آيو وري سنه هه سنه ع مياڻيءَ جي جنگ کان پوءِ جڏهن مير شير محمد خان انگريزن سان دٻي وٽ جنگ ٿي ڪئي تڏهن هو هوش محمد به انهيءَ مير سان گڏ وڙهيو مارجي ويو مير پاڻ بچائي نڪري ويو انهيءَ جو پٽ ڪريم داد انهيءَ جو پٽ بچل انهيءَ جو پٽ هوش محمد ٻيو سندس اولاد اڃا ٽنڊي ٺوڙهي رهندا اچن چارلس نيپيئر جي سربراهيءَ برطانوي فوج سنڌ جي مير حڪمرانن سان جنگ ڪئي جيڪا دٻي جي ميدان تي لڳي جنهن کان پوءِ سنڌي تي برطاني جو باقاعدي راڄ شروع ٿيو مارچ ع جو ڏينهن سنڌ جي حاڪميت وارثن لاءِ هڪ اڀاڳ کڻي آيو هو هڪ پاسي مير شير محمد ٽالپر جي اڳواڻي سنڌ جي فوج هئي ته ٻئي پاسي جديد هٿيارن سان برطانوي فوج هئي دٻي جي ميدان تي ڌرتي ڌڻين جي فوج انگريزن جي فوج زبردست جنگ لڳي جنهن سنڌ جي تقدير جو فيصلو ٿيڻو هو پر موقعي پرستن وطن جي غدارن جي مخبريءَ سبب سنڌ جي فوج جي بارود کي به ساڙيو ويو جڏهن سنڌ جي سپهه سالار هوش محمد محسوس ڪيو ته غدارن جي وطن دشمني جي ڪري سنڌ جي فوج وٽ بارود نه آهي ته پاڻ زبردست جنگي حڪمت عمليءَ سان انگريز فوج سان اهڙي ته دليري سان وڙهيو جو انگريزن جون وايون بتال ٿي ويون هو اهو نعرو هڻندو رهيو ته مر ويسون مر ويسون پر سنڌ نه ڏيسون اهو نعرو سنڌ جي تاريخ جو هڪ حصو بڻجي ويو آهي سنڌ جا تاريخدان لکن ٿا ته شهيد هوش محمد جو والد مير فتح علي ٽالپر وٽ ڪم ڪندو جيڪي ايران جي منڊي مان ڪراچي بندرگاهه ڏانهن موڪليا ويا وليم نيپئر پنهنجي ڪتاب لکي ٿو ته شهيد هوشو جنگي مهارت فرينچ فوج کان حاصل ڪئي هئي دٻي جي جنگ جي شام سنڌ جي لاءِ هڪ ڪاري شام هئي جڏهن سنڌ جي فوج جو سپهه سالار هوش محمد شيدي شهيد ٿي چڪو هو شهيد هوشو جي شهادت کانپوءِ چارليس نيپئر انگريز فوج جي فتح جو اعلان ڪيو نيرون ڪوٽ تان آزاد سنڌ جو جهنڊو لٿو جيڪو وري جهولي نه سگهيو دٻي جي جنگ جڏهن هوشو شهيد ٿيو ته به هن پنهنجي تلوار کي هيٺ ڪرڻ نه ڏٺو تلوار هٿ ڏسي انگريز فوج تمام گهڻي حيران ٿي شهيد هوشو کي جهڪي سلام ڪيو ويو شهيد هوشو سنڌ جو هڪ اهڙو قومي هيرو آهي جنهن جي جرئت جي انگريز فوج به معترف آهي پر افسوس جو اسان اهڙي قومي هيرو جو ڪوبه قدر نه ڪيو آهي انگريزن برطانيا دٻي جي جنگ مارجي ويل پنهنجن فوجين جا يادگار تعمير ڪرائي ڇڏيا آهن پر هن ملڪ جي قائم ٿيڻ جي سالن جي تاريخ به سنڌ جو نوجوان نسل پنهنجي قومي سورمي کان اڻڄاڻ آهي اڄ شهيد هوش محمد جي هين ورسي آهي سنڌ جي سڄاڻ ڌرين کي گهرجي ته سنڌ جي قومي سورمي سپهه سالار شهيد هوشو کي شاندار لفظن ڀيٽا ڏين انيس انصاري يادگيريون ڪئپٽن معين الدين جي مضمون روزانو ڊان ڊسمبر ع جي حوالي سان لکيو آهي مسٽر معين الدين هوش محمد جي قبر ڳولهڻ لاءِ حيدرآباد جي قلعي ويو پر اُتي زمين هموار ٿيل هئي نيٺ هڪ پوڙهي جي ٻُڌائڻ تي هن هڪ هنڌ کوٽايو ته هڪ توپ نڪري آئي اها هوش محمد شيدي جي قبر هئي ڪيترا محقق هوش محمد شيدي جي قبر جو قلعي اندر هجڻ کي قبول نٿا ڪن دودو سومرو سنڌ جو حڪمران هو جيڪو علاءُ الدين جلجي سان سنڌ جي بچاءَ لاءِ وڙهندي شهيد ٿيو سندس مزار بدين ضلعي آهي مولائي شيدائي لکي ٿو تہ دودي بن ڀونگر چوويهه ورهيه حڪومت ڪئي دودو سومرن جو بهادر سردار ٿي گذريو جنهن لاڙ کان وٺي نصرپور تائين حڪومت جي حدن کان وڌايو هو سندس بهادريءَ جا ڪارناما سنڌ جي آکاڻين بيان ڪيل آهن سنه ع وفات ڪيائين دودي جي وفات ڪرڻ وقت سندس پٽ سنگهار صغير هو والد جي وفات کانپوءِ حڪومت جو ڪاروبار سڀالڻ لڳو چوويهه سال آزادي خود مختياريءَ سان حڪومت هلايائين ڦوهه جوانيءَ هن فاني جهان مان گذر ڪري ويو سن هه کانئس پوءِ سندس پٽ سنگهار بن دودو جيئن ته ننڍو ٻار ھيو سنڌ جي تاريخ سومرن جو دؤر انفرادي حيثيت رکي ٿو ھن زماني سنڌ جي تھذيب تمدن ادب ثقافت جيڪا ترقي ڪئي اھا تاريخ جي ورقن سدائين جيئري رھندي ھيءَ پھرين سنڌي حڪومت هئي جنھن عربن کان پوءِ سنڌ مقامي راڄ يا صاحبي قائم ڪري خودمختيار ٿي راڄ ڪيو سومرن سنڌ تي ع کا ع تائين پورا ٽي سؤ سال راڄ ڪيو ھن خاندان يا ڪٽنب جا جملي ويھ حاڪم يا راجا تخت تي ويٺا جن سنڌ جي آزادي بچاءَ خودمختياري لاءِ ڌارين سان ويڙهون جوٽيون ھن ڪٽنب جي ھر فرد سنڌ لاءِ قرباني ڏني جن مان دودو سومرو اسان جي تاريخ جو عظيم جرنيل سورھيه سپاھي آھي جنھن اسان جي قومي آجپي لاءِ سِر جو نذرانو ڏنو دودو سونھن سياڻپ سورھيائيءَ جو مجسمو حب الوطني قربانيءَ جي جذبن سان سرشار مکيه سورمو آھي جيڪو اسان جي قومي ڪردار جي بھترين نمائندگي ڪري ٿو سندس جنگي ڪارناما وطن جي راھ سرفروشي قرباني جي عوامي جذبن جي صحيح ترجماني ڪن ٿا دودو سنڌ جو ھڪ لافاني لاثاني قومي ھيرو آھي ھو محب وطن وطن پرست غيرتمند باھمت انسان آھي جڏھن سندس ڪي وزير کيس صلاح ڏين ٿا ته پاڻ کان ڏاڍي دشمن جا مطالبا مڃي سنڌ کي آزاد ڪرائجي تڏھن ھي ڏهيسر سنڌي سپوت چوي ٿو ته سنڌ جي تاريخ انسانيت جي شرف جو ھڪ مقدس ڪتاب آھي ھي ملڪ پنھنجي علمي اخلاقي تمدني روايتن جي ڪري دنيا جي آڏو ڪمزور تي جھڪڻ لاءِ پيدا نه ٿيو آھي دودو سومرو سنڌ جي حاڪم ڀونگر جو پليٺو پُٽ ھو جيڪو سنڌ تي ع راڄ ڪندو ھو سندس گاديءَ جو ھنڌ روپاهه ضلعي بدين ھو ھن جي زماني ملڪ جي زرعي مالي ھنري ٻي اندروني اپت جھجھي ھئي ملڪ خوشحال آباد ھو ڪاسبين ڪاريگرن جي قدرداني ڪئي ويندي ھئي ان ڪري ڌنڌي ھنر زور ورتو ان وقت سرڪاري خزاني ساليانو نوَ لک روپيا ٿيندا ھئا اوچتو حاڪم مري ويو ھن پٺيان ٻه زالون ڇڏيون ھڪ سومري دودي جي ماءُ ٻي لوھاري ڇنيسر جي ماءُ سومرن دودي کي پڳ ٻڌائي ان تي چنيسر کي ڪاوڙ لڳي ڇو ته ھو دودي کان وڏو ھو چنيسر سڌو دھلي ويو ته جيئن ھندوستان جي حاڪم علاءُ الدين خلجيءَ کي سنڌ تي چاڙھي اچي دودي کان حڪومت کسي اتي سمرقند جو حاڪم علاءُالدين ترم شيرين دھليءَ جي ٻاھران کُپ کوڙيون ويٺو ھو چنيسر کيس پئسي سنڱ جي لالچ ڏيئي سنڌ تي چاڙھي آيو ھن اچڻ سان اعلان ڪيو ته سنڌ جو تخت چنيسر جي حوالي ڪيو ٻاگھل جو سڱ مون کي ڏيو ظاھر آھي ته ھي ٻئي ڳالھيون سنڌ جي تھذيبي ثقافتي روايت موجب اڻ ٿيڻيون ھيون اڃا به پھرئين شرط مڃڻ ڪنھن قدر مصلحت ھئي پر ٻيو شرط ته تمام ڏکيو ھو پر ان ڪري دودي جرئت ھمٿ دليريءَ سان ٻنھي ڳالھين مڃڻ کان انڪار ڪري جنگ جو اعلان ڪيو ڏاڍي جنگ لڳي جنھن گهڻائي سومرا سردار ساھڙ سلطان ڄام ابڙو ھاسو سوڍو ممٽ ابڙو جاڙيجا سردار ڀرپاسي جا چڱا مڙس سِر ڏيئي سرھا ٿيا ھن جنگ دودو سڀني جو ڏڍ ڀر جھلو ھو سندس آڌار آسري تي ئي ٻين پئي جنگيون ڪيون جڏھن ٻيو ڪوبه نه بچيو تڏھن دودو رُڪ جو سندرو ٻڌي چڙھيو ھو دلير دلاور ھو ڪوپو ڪنڌار ھو ھو پنھنجي خاص ٽھانگ ھٿيار کڻي ميدان آيو جنھن ست ترارون سميٽيل ھيون ھو شاھي فوج جتان ٿي لنگھيو ته پھا ڪڍي ٿي ڇڏيائين سندس مقابلي جي ڪنھن کي جرئت ڪانه ٿي ٿِي اھڙي طرح ھو رڳو چوڏھن ڏينھن وڙھيو ترم شيرين ڏٺو ته ھاڻ سِر ٿو وڃي سو چنيسر کي ھڪل ڪيائين ھن ڪپتئي ڀاءُ دشمن کي ھڪ اٽڪل ڏسي جنھن سان دودي جي گھوڙي ڇلانگ ڏيندي وڃي ڀالن سان لڳي دودي جي جسم کي ڀالن پَرڻ ڪري ڇڏيو اھڙي طرح ھي سورمو شھادت جي رت رچي لال ٿي پيو اھو واقعو ع جو آھي ليکڪ عبدالله مگسي ٽماھي مھراڻ ھڪ مضمون لکي ٿو تہ ھن وطن جي عزت قومي غيرت خانداني وقار ملڪي آزادي روايت خاطر سِر ڏيئي اسان کي زنده رھڻ جو حق ڏياريو اھوئي سبب آھي جو سندس شھادت واري واقعي جو پوري سماج اثر قبول ڪيو عوام اھو ڏک صرف سومرن جو نه پر پنھنجو سمجھيو ڪڙمين ڪاسبين پنھوارن ٻڪرارن ڌنارن ڪنڀرن لوھرن سمن سھتن گجرن راڻن ڪورين موچين مردن توڙي عورتن جي پنھنجي حاڪم جي شھيد ٿي وڃڻ غم ماتم ڪيو دودي جي شھادت رياست جي حاڪم جي شھادت ڪانه ھئي پر اھا شھادت سڄي معاشري جي ساٿ ڌڻي سرواڻ جي شھادت ھئي ڇاڪاڻ ته اھا ويڙھ سلامت شاھي جي طاقت ڦرلٽ خلاف پورھيت ھنرمندن واپارين جي اتحاد وطنيت قومي ثقافت جي جنگ ھئي ان ڪري ئي پنھنجي وقت جو حڪمران عوام جي دلين جي آواز ٿي ويو ھو اڄ به ايترو ئي مقبول آھي جيترو اڳي ھو ڪوبه فرد جڏھن جڏھن بھادري مڙسي غيرت جو ڪم ڪندو آھي تڏھن چوندا آھن ته مڙس ته ڪو دودو آھين ابن الياس لکي ٿو ته صديون گذريون آھن مادرِ وطن سنڌ لاءِ جيڪو ڪردار دودو سومرو ادا ڪري ويو آھي ان جو مثال اڃا تائين ملڻ مشڪل آھي جڏھن به سنڌ جي ڌرتيءَ لاءِ غيرت ھمٿ بهادري ھمٿ شان مان جو سوال سامھون ايندو آھي ته سواءِ دودي سومري جي ٻيي ڪنھن به سورھيه جو مثال ذھن نٿو اڀري اها به روايت آهي ته دهليءَ جي لشڪر هٿان سنڌ تباھ ٿي وئي دودن جو خاندان مارجي ويو پساھ ڏيندڙ دودي جي شهپر کي جڏهن دهلوي سپاھ جي ڪمانڊر لت هنئي ته چنيسر ڪاوڙجي پيو تلوار ڪڍي هندي فوج سان وڙهندي مارجي ويو تاريخ سومرا سنڌ جو ليکڪ محمد يوسف اٽڪي جي ھڪ مضمون تي تبصرو ڪندي ان جي تائيد لکي ٿو تہ اسان جڏهين محمد يوسف اٽڪي صاحب جي ڏنل سنڌ جي سومرن حڪمرانن جي نالن جي لسٽ کي غور سان پڙهي ڏسون ٿا ته پوءِ دودي چنيسر هڪ ئي پيءُ ڀونگر جا ٻه پٽ پڻ ٿابت نه ٿيا ٿين ڇاڪاڻ ته اٽڪي صاحب چنيسر جو پيءُ طائي دودو جو پيءُ ڀونگر تحرير ڪيو آهي جنهن مان صاف واضح طور ثابت ٿئي ٿو ته دودو چنيسر هڪ ئي پيءُ ڀونگر جي اولاد نه هجڻ جي باعث پاڻ ٻه سڳا ڀائر به بنهه نه هئا انهيءَ ڪري هاڻي دودي چنيسر جو جڙتو قصو پڻ ازخود ڪوڙو باطل ثابت ٿي وڃي ٿو ته ڪي ٻه سڳا ڀائر دودو چنيسر پاڻ پنهنجي پيءُ ڀونگر جي پڳ ٻڌڻ تڪراري هئا اسان کي دودي چنيسر جي جڙتو قصي داستان جي ڪوڙي ثابت ٿيڻ وڃڻ بعد هيٺين ڳالهين جي بخوبيءَ ڄاڻ پئي ٿي مثلا محمد يوسف اٽڪي صاحب جي پيش ڪيل سنڌ جي سومرن حڪمرانن جي نالن جي ڏنل ترتيب جي مطابق دودو چنيسر هڪ ئي پيءُ ڀونگر سومرو جا ٻه پٽ نه هجڻ جي باعث پاڻ نه صرف سڳا ڀائر نه هئا پر چنيسر بذات خود دودو سومرو جنهن کي سنڌ جون تاريخون چنيسر جو ڀاءُ ڪري ٿيون پيش ڪن سو ته ان جو ڏاڏو هو دودو پنهنجي وڏي ڀاءُ چنيسر کان جنهن کي لوهاريءَ جو پٽ پيش ڪري بيواجبي ڳالهه مان ڳالهڙو بنائي دودي کي ڏاڏي پوٽيءَ زال سومريءَ جو پٽ ڄاڻائي چنيسر بجاءِ دودو کي سنڌ جي واليءَ ڀونگر جي وارث جائنشين ڪري پيش ڪيو ويو آهي حڪومت وٺي ڏيڻ لاءِ غزنيءَ جي سلطان مودود ڏانهن وڃڻ پڻ ڪوڙ تي مبني آهي چنيسر سومرو جنهن کي اٽڪي صاحب طائيءَ جو پٽ ٿو لکي دهليءَ جي بادشاهه علاؤ الدين خلجيءَ کي پنهنجي ڀيڻ ٻاگهل ٻائيءَ جو سڱ ڏيئي سنڌ تي چاڙهي اچڻ جو پڻ داستان بلڪل باطل ثابت ٿي وڃي ٿو اهو ڪوڙ تي مبني آهي ته ڪوچنيسر لوهاريءَ جو پٽ هو ڇو ته سومرا بقول ابن بطوطه جي پنهنجي هم قوم جي عورتن کانسواءِ ٻئي ڪنهن ڌارئيءَ عورت سان شادي نه ڪندا هئا سومرن پنهنجا ٻار ٻچا دهليءَ جي سلطان علاؤ الدين خلجيءَ جي خوف کان ڪڇ جي هندو راجا ابڙو سمون ڏانهن سام ڪري ڪو نه موڪليا هئا ڇو جو جڏهن سومرن جي حڪومت موجود هندستان جا شهر ڪڇ گجرات ڪاٺياواڙ شامل هئا جيئن اسان هن کان اڳ ثابت ڪري چڪا آهيون پوءِ ڪڇ جو هندو راجا ابڙو سمون جو هجڻ ڇا معنيٰ رکي ٿو انهيءَ ڪري سومريون مايون ڪڇ جي هندو راجا ابڙو سمون ڏانهن سام ٿي به ڪو نه ويون هيون وغيره جي کڻي بيواجبي هن ڳالهه کي مڃڻو به پئي ته پوءِ به ڪڇ جو ابڙو سمون هندو راجا سومرن حڪمرانن جو ماتحت پڻ اعتماد جوڳو شريف صفت انسان ضرور هو جو کڻي سومرن پنهنجا ٻار ٻچا سام ڪري موڪليا به هجن هن مان پوءِ مسلمان سومرن جون عورتن ابڙي وٽ سام ٿي وڃڻ مان سومرا غير مسلم هندو راجپوت ڪيئن ڪهڙيءَ طرح ثابت ٿين ٿا سنڌ سومرن جا جتي رومانوي داستان گهڻو مشهور مقبول آهن اتي رزمي داستان دودو سومرو علاء الدين خلجي به اهڙو ئي مشهور مقبول آهي سنڌ جي شاعرن سگهڙن ان قصي کي ڳاهن جي صورت نظم ڪيو آهي دودو سومرو ٽيون جنهن جو سال حڪومت سن ع کان سن ع تائين ڄاڻايل آهي ان لاءِ هيءَ ڪهاڻي مشهور آهي دودو چنيسر ٻه ڀائر هئا چنيسر وڏو هو پر آدم پوٽيءَ مان هو دودو ڏاڏي پوٽيءَ مان هو سومرن پيءُ جي پڳ چنيسر کي ٻڌائي پر چنيسر جي ڪنهن اڻوڻندڙ هلت سبب اميرن پڳ دودي کي ٻڌائي دودو بهادر جوان مرد هو چنيسر ڪاوڙجي دهليءَ جي سلطان علاءُ الدين وٽ دانهن کڻي ويو علاءُ الدين سندس داد رسي ڪئي وڏي فوج سالار خان سپهه سالار جي اڳواڻي هيٺ سنڌ تي چاڙهي موڪلي علاءُ الدين سومرن جي جنگ لڳي سومرن پنهنجو ڪچو عيال ڪڇ جي حاڪم سمي ابڙي وٽ سام ڇڏيو سومرن جي سپهه سالار سلطان سپڙ بهادريءَ سان وڙهيو سلطان لشڪر ڪڇ تائين سومرن جو پيڇو ڪندو ويو سمي ابڙي وڙهندي سر ڏنو سومرين عورتن پنهنجي عصمت کي بچائڻ لاءِ خدا کي ٻاڏايائون آخر زمين ڦاٽي پئي سومريون ان غار اندر لنگهي ويون اڄ تائين ماڻهو ان کي ستين ٿان ڪري چوندا آهن انهيءَ سموري محورتي هيءُ قصو ڦرندو رهي ٿو ليڪن تاريخي اعتبار سان انهيءَ جنگ جو بيان قديم دؤر جي تاريخن ايترو ڏسڻ ڪو نه ٿو اچي تاريخي اعتبار کان دودو سومري جي حڪومت جو سال علاء الدين خلجي جي حڪومت جي سال سان ٺهڪي ٿو اچي علاءُ الدين خلجي سنه هه سن ع تحت تي ويٺو سن هه ع وفات ڪيائين سيد ابوظفر ندوي لکي ٿو ته عمر سومرو علاءُ الدين خلجي جو همعصر هو دودي سومري صرف پنج سال حڪومت ڪئي سن هه وفات ڪيائين ان مان ظاهر آهي ته دودو سومرو سلطان علاءُ الدين جي تخت نشين ٿيڻ کان چار سال اڳ انتقال ڪري ويو باقي ايترو سو ضرور تسليم ڪرڻو پوندو ته ڌاريءَ فوج سان سنڌ جي سرويچ سپاهين جي وچ جنگ ضرور ٿي آهي گمان آهي ته شايد ترم شيرين عرف علاءُ الدين جي جنگ کي علاءُ الدين خلجيءَ ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي ان متعلق رسالي مهراڻ مير محمد بخش ٽالپر جو علمي مقالوشايع ٿي چڪو آهي جنهن صاحب ان غلط فهميءَ کي دور ڪري ڇڏيو آهي ته ڪو علاءُ الدين سنڌ آيو هو وڪيپيڊيا اچار يا تلفظ ويب آڌاريل گھڻ لساني کليل مواد ڄاڻَ چيڪلو آهي هيءُ ڄاڻ چيڪلو دنيا جي ٻولين ڀاڱيوارائي طور رضاڪار لکي رهيا آهن جيڪي سڄي دنيا پکڙيل آهن اڪثر مقالا کليل مواد آهن جن کي ڪو به ترميمي سگھي ٿو هيءَ رٿا بنا نفعي نقصان جي بنياد تي ڪم ڪندڙ وڪيذريعات پيڙهڪا هلائي رهي آهي جيڪڏهن وڪيپيڊيا يُوزر کي ڳڻپيوڪر ڪمپيوٽر سمارٽ فون انٽرنيٽ ڪنيڪشن هڪ ويب جھانگُوءَ جي سهوليت ميسر آهي تہ هُو وڪيپيڊيا تي اڳي ئي موجود صفحن کي سنواري سگھي ٿو نوان صفحا پڻ متعارف ڪرائي سگھي ٿو جيڪي پڻ کليل مواد تصور ڪيا ويندا ھِن رِٿا جو بُنياد جنوري ع تي رکيو ويو اڄ وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي موجود وڏي وڏو تڪڙي تڪڙو وڌندڙ مقبول ترين عام حواليه ڄاڻ جو خزانو آهي نومبر ع تائين وڪيپيڊيا تي ٻولين لک مضمون لکجي چڪا هئا انگريزي وڪيپيڊيا سيپٽمبر ع تي لک مضمونن جو حدف پورو ڪيو پنهنجي وڌندڙ مقبوليت باعث هن وقت وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي گھڻي گھڻو گُھمجندڙ ويب سائيٽن شمار ٿي ٿِي وڪيپيڊيا جو مواد کليل هُئڻ ڪري ان جي قابل اعتبار تز هئڻ تي سوال اُٿاريا ويندا رهيا آهن وڪيپيڊيا تي ٿيندڙ تنقيد جو مرڪز واندائپ آهي جنهن جو نشانو وڪيپيڊيا ٿي سگھي ٿي جنهن بي معنيٰ بي مقصد اکر يا جملا وجھڻ غير درست ڄاڻ رکڻ جانبداريءَ تي ٻڌل ڄاڻ رکڻ وغيره وغيره شامل آهن تجربو ٻڌائي ٿو تہ واندائپ تمام ننڍو مُدو رهي سگھندي آهي وڪيپيڊيا جي سنڌي ورزن سنڌي وڪيچيڪلو جو بُنياد هين فيبروري ع تي جناب ءَ وِڌو هن وقت سنڌي وڪيچيڪلو تي مضمون لکجي چڪا آهن هالا سنڌ جي مٽياري ضلعي جو مشهور سنڌ جي پراڻن شهرن مان هڪ آهي هالا جي ئي ويجھو ڀٽ شاهه لڳ هالا حويليءَ سنڌ جي قومي شاعر شاهہ عبداللطيف ڀٽائيءَ جو جنم ٿيو هالا هٿ جي هنرن جي مرڪز طور پڻ مقبول آهي شھر کي تعلقي جو درجو ڏنو ويو ھالا پراڻا اوليائن بزرگن جو گهر مولد مدفن رھيو آھي جنھن سبب ھر ڪو دعا جا داڻا چونڊڻ لاءِ اوڏانھن پنڌ پوي ٿو هالا پراڻا جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ هي چوڻي پڻ مشهور آهي دعا جا داڻا هالا پراڻا ڀونءِ نگاريءَ پٽاندر هالن جي بيهڪ اتر ويڪرائي ڦاڪ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ آهي حيدرآباد کان ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر هالا هن وقت ضلعي مٽياريءَ جو هڪ تعلقو آهي هالا نوان قومي شاهراه سان لڳو لڳ آهن جڏهن ته هالا پراڻا هالا نوان کان اٽڪل ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آباد آهن قومي شاهراه سان لڳو لڳ هالا داخل ٿيڻ لاءِ چار دروازا آهن جن کي باب نوح باب طالب الموليٰ باب غلام حيدر باب جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي هاڻوڪن پراڻن هالن جي ڀرسان هڪ تلاءُ هوندو هو جنهن جي ڀرسان هالا قوم پنهنجي رهڻ لاءِ ڳوٺ ٻڌايو جنهن صورت ڪنڊ جي معن آهي تلاءُ انهيءَ ڪري ڳوٺ تي نالو پيو هالا ڪنڊي ان ڳوٺ جي بلڪل لڳ ٽوڙيء نالي ڳوٺ هو جتي مخدوم نوح جا وڏا اچي آباد ٿيا هئا مخدوم نوح به ان ڳوٺ ئي تولد ٿيو هالا نوان مخدوم نوح جي اولاد مان مخدوم مير محمد هه ٻڌايو ڇاڪاڻ جو پراڻن هالن کي ٻوڏ جو خـطرو هو نئين شهر تي مرتض آباد نالو رکيو ويو پر جيئن ته هي شهر هالا جو بدل هو تنهنڪري هن تي عام نالو هالا نوان پراڻي شهر تي پراڻا هالا مشهور ٿي ويو هاله ڪنڊي هالا اٺين هجري صديءَ جي وچ ڌاري سمن جي راڄ جي شروعات جڏهن سنگهار سمو سندن سردار هو تڏهن هن ملڪ وڌايو ڪڇ کان وٺي هالا ڪنڊيءَ تائين ملڪ پنهنجي قبضي آندائين سنه هه سنه ع ڌاري جڏهن مرزا شاهه حسن ڄام فيروز سان چاچڪان وٽ وڙهي هن کي ڀڄايو تڏهن ٺٽي تغلق آباد مان ٿي هاله ڪنڊيءَ آيو اتان بکري ڏي ويو سنه هه سنه ع اڪبر بادشاهه جي حڪم سان نواب خان خانان مرزا جاني بيگ سان وڙهڻ لاءِ آيو سيوهڻ وٽ ٻنهي جي جنگ لڳي مرزا شڪست کاڌي جنگ تي اچڻ کان اڳي خان خانان کي ڊپ هو فتح جي اميد ڪانه هيس ڪن ماڻهن جي صلاح تي هو هاله ڪنڊيءَ آيو جتي مخدوم نوح تازو وفات ڪئي هئي مرزا جاني توڙي خان خانان کي انهيءَ جي معذرت ڪرڻي هئي پر فقيرن چيو ته ٻنهي مان جيڪو پهرين اتي ويندو معذرت ڪري دعا گهرندو سو فتحياب ٿيندو ٻنهيءَ انهيءَ پاسي وڃڻ جي ڪوشش ڪئي پر خان خانان پهرين اتي پهتو نيٺ فتح به ڪيائين سنه هه سنه ع ميان عبدالنبي ڪلهوڙي کي مير بجار خان حيدرآباد مان سڏائي گاديءَ تي وهاريو جڏهن هو هالا ڪنڊيءَ آيو تڏهن مير وڃي گڏيس ٻيا سردار به اتي آيا پوءِ سڀ مخدوم نوح جي درگاهه تي ويا اتي ميان کي پڳ ٻڌايائون اتان خدا آباد وٺي وڃي ميان محمد سرفراز جي جاءِ تي ويهاريائون سنه هه سنه ع مرزا غازي بيگ جي مرڻ کان ٿورو اڳي خسرو خان چرڪس جي زور وٺڻ تي مرزا جي حڪم سان هندو خان وڃي هن کي گرفتار ڪيو ٻارن ٻچن سميت قيد ڪري هاله ڪنڊيءَ وٺي آيس اتان پوءِ قنڌار وٺي ويس سنه هه سنه ع جڏهن سرچالس نيپئر ميرن سان وڙهڻ جو ارادو ڪيو تڏهن نوشهري کان هلي پهرين هالن منزل ڪيائين پوءِ تاريخ محرم جي جمعي جي ڏينهن يعني تاريخ فيبروريءَ جي اتان نڪتو ڦليليءَ تي مياڻيءَ وٽ ميرن سان وڙهيو جنگ کٽيائين پوءِ حيدرآباد جو قلعو ورتائين هالن کي رسڻ لاءِ حيدرآباد نواب شاه وچم هلندڙ ڪوچ يا عام بسن تي سوار ٿي سگھجي ٿو ان کان سواءِ ٻيو ڪو به ذريعو جهڙوڪ ريل رستو نه آهي هالن اڃا تائين ٽانگا هلندڙ آهن ڪجھه عرصي کان چنگچي پڻ هالن جي رستن تي هلي رهي آهي هالن جڙندڙ جنڊيءَ جون کٽون پينگھون سڄي سنڌ پسند ڪيون وينديون آهن ڪيتريون شيون ته پرڏيهه به اماڻيون وينديون آهن ڪاشيءَ مان اڪثر شو پيس جوڙيا ويندا آهن پر ڪاشي اصل ڪم ڪاشيءَ جِي سِرُن ٿيندو آهي هالا جي مشهور نيري ڪاشيءَ جي سِرَ سڄي دنيا مشهور آهي هالا مخدوم نوح جي مزار ڄامشوري واقع سنڌالاجيءَ اندر ٿيل ڪم هالا جي ڪاشيءَ جو اعلا مثال آهن ڪپڙي جو هيءُ قسم سالن کان جڳ مشهور آهي اڳي کاڌي اڻڻ جي تمام پراڻي مشين تي ٺاهي ويندي ھئي جنهن کي آڏاڻو سڏبو آهي هن وقت آڏاڻن ڪجھه جدت آئي آهي تورو گھڻو ڪم بجليءَ تي هلندڙ مشين کان ورتو وڃي ٿو تنهن هوندي به کاڌي اڻڻ جو ڪم اڃا تائين محنت طلب آهي کاڌي اڄ به ايئن ئي مقبول آهي جيئن اڳي هئي رلي سموري سنڌ عام استعمال ڪئي ويندي آهي سڄي سنڌ ئي رليون ٺاهيون وينديون آهن پر هالن رليءَ جو ڪم گھڻو تمام نفيس ڪيو ويندو آهي سنڌي ٽوپي جيتوڻيڪ سموري سنڌ پهري ويندي آهي پر اتر سنڌ اها وڌيڪ عام آهي سنڌي ٽوپي هالن جي هٿ جي هنرن خاص اهميت رکي ٿي هالن هن وقت تعلقي حڪومت جو نظام قائم آهي جنهن منجھه يونين ڪائونسلون آهن هالن جي ڪل آبادي يعني هڪ لک آهي جنهن جي گهڻائي سنڌي آهي ھالا مخدوم خاندان جو وڏو اثر آھي سندن ميونسپل ناظم زياده تر مخدوم خاندان جا آھڻ قاضي قاضن آبي چڪر ڌرتيءَ تي مٿان پاڻيءَ جو وجود چُرپُر سمجھائي ٿو ڌرتيءَ جو پاڻي هميشہ چرپر رهي ٿو هر وقت پنهنجي صورت مَٽائيندو رهي ٿو پٽڙي کان برفَ ٻاڦَ پوءِ واپس پٽڙو آبي چڪر اربن سالن کان هلندو اچي ڌرتيءَ تي سموري حيات جيوت جو جاري ساري رهڻ ان تي ئي دارومدار رکي ٿو پاڻيءَ کان سواءِ ڌرتي رهڻ لائق نہ هجي هئا آبي چڪر کي ڪو بہ شروعاتي نُڪتو نہ آهي آبي چڪر جو محرڪ سِجُ آهي جيڪو سمنڊَ جي پاڻيءَ کي گرمائي ٿو گرمائش سبب پاڻيءَ جو ڪجھ حصو اُٻارجي ٿو هوا اُٻَ جِي صورتَ شامل ٿِي وڃي ٿو برفَ ڳڱ سڌو سنئون اُٻَ سگھي ٿِي هوا جون مٿي ويندڙ اهڙي اُٻَ کي مٿي وايومنڊل وٺِي وڃن ٿا ان سان گڏ اهو پاڻي بہ مٿي وڃي ٿو جيڪو اُٻڪبدلتڳاءُ جي عمل ذريعي ٻوٽن مان مِٽيءَ مان اُٻارجي نڪري ٿو اُٻَ هوا مٿي کڄي وڃي ٿِي جتي جو ٿڌڙو گرمي پد اُٻَ کي ٺالي ڪڪر ڪري ڇڏي ٿو هوا جا وهڪرا ڪڪرن کي سڄي ارض گھُمائين ٿا ڪڪرن جا ذرڙا پاڻَ ٽڪرائجي گڏجن ٿا ايئن وڏا ٿين ٿا وسڪارَ جِي صورتَ آسمانَ تان ڪِرَن ٿا ڪجھ وسڪارَ ڳڱ جِي صورتَ هيٺ ڪِرندي آهي جيڪا برفِي بَرَن برفاني جبلن يعني برفالن جِي صورتَ گڏ ٿيندي آهي جيڪي ڄميل پاڻيءَ جي انَ ذخيري کي هزارن سالن تائين سانڍي سگھن ٿا بهار جِي مُندَ اچڻَ کانپوءِ نسبتا گرم آبهوا اهي برفاني ذخيرا رجڻ ڳرڻ لڳندا آهن اهو ڳريل آب ڳڱڻياٺ جِي صورتَ زمين تي وهڻ لڳندو آهي وسڪارَ جو اڪثر حصو واپس سمنڊَ هليو ويندو آهي جڏهن تہ باقي حصو خُشڪِيءَ تي ڪِرندو آهي ثقلي ڪشش سبب زمين تي سطحي يا مٿاڇراتي نئين آب جِي صورتَ وهندو آهي ان رن آف جو هڪڙو حصو دريائن داخل ٿي ويندو آهي جنهن جو وهڪرو پاڻيءَ کي سمنڊَ طرف وٺي ويندو آهي نئين جو پاڻي جر زير زمين پاڻي جو سيمو ملي ڍنڍُن اندر تازي پاڻيءَ جي صورتَ گڏ ٿي ٿو پر سڄو جو سڄو نئين آب دريائن نہ ٿو وڃي ان جو وڏو ڀاڱو زمين چُهِي وڃي ٿِي جنهن کي دَرڇاڻَڪاري چئجي ٿو ڪجھ پاڻي درڇاڻجِي اونهائيءَ هليو ويندو آهي جتي اهو جرگاهن پاڻيءَ سان تَر ٿيل زير زمين سطح کي ڀري ٿو جيڪي تازي پاڻيءَ کي تمام وڏي مقدار تمام ڊگھي عرصي لاءِ سانڍي سگھن ٿا ڪجھ جَر زير زمين پاڻي مٿاڇري کي ويجھو رهي ٿو جيڪو سيمو ڪري واپس مٿاڇري تي موجود آبگاهن سمنڊ هليو وڃي ٿو جنهن عمل کي جر اخراج چئجي ٿو ڪجھہ جر وري چشمي جِي شڪل خُشڪِيءَ تي تازي پاڻيءَ جي ڦُوهارو ٿِي نڪري ايندو آهي بهر حال وقت ساڻ سمورو پاڻي هلندو هلندو ڪنهن نہ ڪنهن ريت سمنڊَ داخل ٿِي وڃي ٿو جتي آبي چڪر پُورو ٿي ٿو اتان پوءِ وري اهو ٻيهر شروع ٿئي ٿو سنڌ اردو پاڪستان جي چئن صوبن مان هڪ صوبو آهي جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقعي آهي سنڌ سنڌي قوم جو تاريخي وطن آهي جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي ايراض جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو پنجاب کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي اولهه طرف سنڌ جا حدون بلوچستان اتر طرف پنجاب اوڀر طرف هندوستان جي راجستان گجرات سان لڳن ٿيون سنڌ جي ڏکڻ عربي سمنڊ واقعي آهي سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري سنڌو درياھ جي وهڪري سبب آباد آهي جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ٿر رڻپٽ واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات رڻ ڪڇ ريگستان سان ملي وڃي ٿو سنڌ جي اولھ کيرٿر جبل واقع آهي سنڌ جي آبهوا اونهاري جو سخت گرم سياري جو سخت ٿڌي رهندي آهي سنڌ صوبي جي گادي جو هنڌ ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي پاڪستان جا ٻه اهم بندرگاھ پورٽ قاسم ڪراچي بندرگاھ پڻ سنڌ آهن باقي سنڌ زراعت واري صنعت تي مشتمل آهي جيڪي لاتعداد ميوا ڀاڄيون فصل پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا سنڌ صوبو پاڪستان جي دوا ساز صنعت جو پڻ مرڪز آهي سنڌ پنهنجي مختلف ثقافت جي ڪري مشهور آهي جنهن تي گهڻو تڻو اثر صوفي ازم جو آهي ڪيتريون ئي اهم صوفي مزارون سڄي سنڌ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن سڀ کان وڌيڪ هندو رهن ٿا ان کان علاوه ڪراچي به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن مهاجر جيڪي ع انڊيا مان هجرت ڪري آيا هئا برمي ملباري بنگالي وغيره جنهن جي نتيجي ڪراچي ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن سنڌ يونيسڪو طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ آندا ويا آهن جنهن هڪ مڪلي جون ٽڪريون ٺٽو ٻيو موهن جو دڙو لاڙڪاڻو شامل آهن سنڌ تي سنڌونديءَ تان نالو پيو آهي سنسڪرت سنڌو معنيٰ سمنڊ يا وڏو درياءُ آهي اڳي ڪابل ندي گومتي گومال وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي انهيءَ سبب آڳاٽن آرين اهو نالو رکيس اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ ديري اسماعيل کان وٺي ڪالاباغ تائين ايڏو وڏو آهي جو ڪا ٻيڙي وچ سير هوندي ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ايندي اڳي سنڌ کي انگريزي ٻوليءَ ڪري لکيو ويندو هو پر ع تي سنڌ اسيمبلي پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي ڪوٺيو ويو يورپي لوڪن سنڌ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي جنهن جو بنياد سڌ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهيايڊورڊ ٿارنٽن ع سِنڌ يا سِنڌو لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو هو لکي ٿو ته سنڌ آبادي جا آثار قبل مسيع ملن ٿا مهر ڳڙهه جيڪو هاڻ بلوچستان جو حصو آهي ان تائين سنڌ ڦهليل هئي سنڌ جي ثقافت کي هزارين سال ترقي ڪرڻ لڳا جنهن کان پوءِ سال قبل مسيع سنڌو تهذيب جو بنياد پيو سنڌو تهذيب پنهنجي جوهر آڳاٽي مصري ميسوپوٽيميا جي برابر هئي جنهن پنج لک ماڻهن رهائش اختيار ڪئي اعلي معيار سان رٿيل شهر نيڪالي جو نظام جوڙيو بلوچستان خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف حجرت ڪري آيا پنهنجي دور هي علائقو شهري علائقن جو مثال هو ان کان سواءِ موهن جو دڙو هڙاپا پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا هتي ماڻهو کي فنون لطيفہ تي عبور حاصل هو هنن پنهنجي ٻولي پڻ جوڙي هئي جنهن کي اڄ ڏينهن تائين ڪو پڙهي نه سگھيو آهي اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر رستا عوامي غسل خانا ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي ڪجهه حوالن موجب اتي امير ماڻهن جي دفنائڻ جي حوالي سان ڪنهن مخصوص جاين جون شاهديون نه مليون آهن جنهن لاءِ چيو وڃي تي موهن جي دڙي موجود وڏو غسل خانو ئي پاڪ جاءِ هو اها تهذيب قبل مسيح ختم ٿيندي ڀائنجي ٿي هن تهذيب جو خاتمو ڪنهن زلزلي يا اوچتي آفت اچڻ جي سبب ٿيو قديم آثارن مان مليل دانچن جي چڪاس کان پوءِ معلوم ٿيو ته تمام تيزي سان اوچتو هي شهر تباهه ٿي ويو قديم شهر رورڪا جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو سائوويرا بادشاهت جي گادي جو هنڌ هو جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻُڌ ڌرم جي ادب مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي مهاڀارت سنڌ جو ذڪر ڀارت ورشا جي حصي طور آيل آهي سنڌ کي سپت سنڌو پڻ ڪوٺيندا هئا ڇو ته ان مان مکيه ست نديون شتدرو ستلج پرشڻي راوي اسڪني چناب وتستا جهلم ارجڪئا بياس سوما سنڌو ندي وهندڙ هيون سنڌ کي قبل مسيح فارسي شهنشاهت اڪئمنيڊ فتح ڪيو قبل مسيع يونانين سڪندر اعظم جي اڳواڻي سنڌ کي فتح ڪيو سڪندر اعظم سنڌو وادي جي ماڻهن لاءِ چيو آهي مونکي شينھن بهادر ديس جي ماڻهو موهيو جتي جي زمين اسٽيل جهڙي آهي جنهن سان منهنجي فوجين کي سڪون مليو هن ڌرتي جو هر ماڻهو سڪندر آهي سنڌ جو علائقو ڪجهه ڏهاڪن تائين يونانين جي اثر هيٺ رهيو سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ سلوقي سلطنت جي حڪومت هئي ان کان پوءِ چندر گپت موريا جي اڳواڻي سنڌ قبل مسيح موريا شهنشاهت جي اثر هيٺ آهي اشوڪا جي دور هتي ٻُڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ٿي موريا حڪومت قبل مسيح ختم ٿي جڏهن سندن آخري حڪمران کي سنگا شهنشاهت هٿان شڪت آئي ان کان پوءِ سنڌ ٻيهر يوناني حڪومت قائم ڪئي جڏهن ڊيمٽرس اول جي حڪمراني يوناني باختري هندوستان تي قبضو ڪيو هنن اتر اولهه وارن علائق سنڌ کي پنهنجي سلطنت شامل ڪيو ٻين صدي قبل مسيح يونانين جي قبضي هيٺ علائقن سڪوتي شهنشاهت جو راڄ ٿيو هن سڄي ڏکڻ ايشيا تي سنڌ ذريعي قبضو ڪيو جنهن کي بعد اندس سڪوتي جو نالو ڏنو ويو پهرين صدي عيسوي سنڌ ڪوشان سلطنت جي قبضي هيٺ آئي ڪنشڪ جي حڪمراني ٻُڌ ڌرم کي وڌيڪ هٿي ملي ڪيترايون ئي مذهبي جايون جوڙايو ويون ان وقت آهير پڻ وڏي تعداد سنڌ آباد هئا ڪوشان سلطنت کي صدي جي وچ ڌاري شڪت آئي سنڌ فارسين جي ساساني شهنشاهت جي قبضي هيٺ آهي ان کان پوءِ سنڌ گپتا سلطنت جي حڪومت هيٺ آئي پنجين صدي جي آخر هن قبيلي جي لشڪرن گپتا خاندان کان اتر اولهه جا ڪيترائي علائقا کسي ورتا ان کان پوءِ سنڌ ڳچ وقت روهڙا راڄ جي حڪمراني هيٺ رهي ان کان پوءِ سنڌ شهنشاهه هرشاوردن جي حڪومت هيٺ آئي پوءِ ع ڌاري راء گهراڻو سنڌ تي قابض ٿيو ان حڪومت جو خاتمو اروڙ جي چچ گھراڻي ڌاري آندو ان حڪومت دوران سنڌ جو سرحدو وڌي ملتان رڻ ڪڇ تائين ڦهلجي ويون ان وقت سنڌ جي گادي جو هن هنڌ اروڙ هو جڏهن سنڌ عرب اموي هباري خلافت جي اثر هيٺ هئي اموين عزيز الحباري کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو سنڌ تي حبارين جي حڪومت ع تائين هلي جڏهن انهن کي سلطان محمد غزنوي شڪست ڏني ان کان پوءِ سنڌ عباسي خلافت جي اثر هيٺ آئي عباسين سمارا جي ال خفيف کي سنڌ جو خليفو مقرر ڪيو سومرن جي معني پڻ سمارا جو آهي نئين گورنر سنڌ مستحڪم مضبوط حڪومت جوڙي هن پنهنجي گورنري جي دور خاص عهدا سندس دوستن عزيزن کي ڏنا اهڙي ريت ال خفيف يا سردار خفيف سومرو سنڌ راجپوت سومرا حڪومت قائم ڪئي هي ان جو پهريون حڪمران ٿيو بغداد جو گھيراءُ کان اڳ سنڌ عباسي خلافت جي اثر هيٺ هئي پر ان کان پوءِ اتي آزاد حڪومت قائم ٿي جڏهن سومرن جي حڪمراني عباسي خلافت سان بغداد جي گھيراءُ بعد لاڳاپا ختم ڪيا ته سومرن جي بادشاهه دودي اول جي حڪومت عربي سمنڊ کان پنجاب راجستان کان بلوچستان تائين هئي سومرا پهريان مقامي سنڌي پنهوار جن جي سنڌ تي حڪمراني هئي انهي دور قرآن جو سنڌي ترجمو ٿيو نيٺ سالن تائين سنڌ تي حڪومت کان پوءِ سومرن جي حڪومت کي دهلي سلطنت هٿان شڪت آئي ڄام انڙ فيروزالدين دهلي شهنشاهت کي للڪاريندي سما حڪومت جا بنياد رکيا هن پنهنجي لاءِ سنڌ جو سلطان جو لقب استعمال ڪيو سما قبيلي جي حڪومت ڄام نظام الدين دوم ڄام نندو جي دور تي عروج تي پهتي ع کان ع تائين هن جي بادشاهت دوران نندو گادي جي هنڌ ٺٽي مڪلي جي ٽڪرين کي وڏي ترقي ڏياري جنهن سبب اهو شهر ديبل جو متبادل ٿي اڀريو هن سنڌي ادب تعميرات ثقافت کي وطن جي حب سان سرشار ڪيو سمن وطني تعميرات فن موسيقي اعلي مثال قائم ڪيا ان وقت جي مشهور شخصيتن قاضي قاضن درياهه خان مخدوم بلاول شامل آهن توڙي جو ٺٽو عظيم شهر هو پر ان جي حفاظت لاءِ ايتري فوج نه هئي جو اهي ارغونن ترخانن جو مقابلو ڪري سگھن جن ڪيترن ئي سمن جي حڪمرانن جو قتل ڪيو ڄام فيروز جي دور ٺٽي تي ارغونن ترخانن قبضو ڪيو ٽالپر ڪهلوڙن جي دعوت تي ڊيرا غازي خان مان حجرت ڪئي دعوت جو مقصد بلوچ ڇڙوڇڙ قبلين کي متحد ڪرڻ هو ٽالپرن هتي سنڌي ٻولي سکي جي سنڌ جي اتر طرف آباد ٿيا هنن ترت بلوچ قبلين کي متحد ڪيو ڪلهوڙا حڪمرانن خلاف راءِ عامه جوڙي هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کان تخت کسي ورتي ٽالپرن سنڌ تي ع کان ع تائين حڪومت ڪئي ان کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي لشڪرن چارلس نيپئر جي اڳواڻي ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪري ورتو پاڪستان ٺاهڻ سنڌ جو ڪردار سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي ع سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل آيو آڪٽوبر ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران ڪراچيءَ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي ان ڪانفرنس کي پوءِ ڪراچي ڪانفرنس جي نالي سان سڏيو ويو ڪانفرنس شيخ عبدالمجيد سنڌي مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو جنهن واضح طور مطالبو ڪيو ويو ته جن صوبن مسلمانن جي اڪثريت آهي اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ وڏي جوش جذبي ولولي سان حصو ورتو سڄي هندستان پهريون ڀيرو سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبليءَ سن ع پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو جيڪو محترم جي ايم سيد پيس ڪيو ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي سنڌوءَ جي ويڪريءَ ماٿريءَ جي کاٻي پاسي يعني اوڀر کان هندستان جو وسيع ريگستان ٿر آهي جنهن لاڳيتو ٽي سوء ميل سڃ ئي سڃ آهي جيڪو هري هري چڙهندو وڃي ابو ٽڪريءَ اوالي ٽڪرن تي کٽي ٿو جمڙائوءَ جي منڍ واريءَ ويڪرائي ڦاڪ جي ڏکڻ کان ويندي ڪڇ جي رڻ تائين ٻنهي علائقن جي وچ وارو ٽڪر ائين واضع چٽو آهي جيئن سمنڊ جو ڪپر واريءَ جا دڙا ائين اوچتو نروار ٿين ٿا جيئن ڪنهن سڌي سنواٽي ميدان ڇپن جون قطارون پريان اُتر واريءَ جون ڀٽون ڪچي گهڙي اچن ٿيون سنڌوءَ جي ليٽ وارياسي علائقي ڪافي اندر تائين هلي وڃي ٿي اهڙيءَ طرح اُنهن ٻنهي ٽڪرن جي وچ جيڪي طبعي لحاظ کان مختلف مُول منڍ وارا آهن اصل ويڇو گهڻي ڀاڱي ميسارجيو وڃي ائين کڻي چئجي ته ٿلهي ليکي ڪچي کان ٿر جو ويڇو هن علائقي ڪجهه وڌيڪ اوڀر ڏانهن آهي ڏاکڻي اترئين ڀاڱي وارياسي جي سنڌي جو هيءَ فرق ڏکڻ اولهه جي چوماسي جي ٻل نٻل گهاٽيءَ واڌيءَ جي ڪري ڦرندو گهرندو رهي ٿو ساڄي يا اُلهندي پاسي کان اصل سنڌ جون حدون انهن ڪڪرالين ماٿرين جي ڇيڙي جي سنوت نظر اينديون جيڪي بلوچستان جي اندر ڦلهجي ويندڙ ٽاڪرو علائقي تائين هليون وڃن ٿيون پرحقيقت ان مٿانهين پٽ سان هڪدم لڳولڳ زمين ٽڪرين تان وهي آيل لٽ منجهان ٺهيل آهي اها سنڌوءَ جي لٽ کان بلڪل نرالي ٿئي ٿي اهو تر جنهن کي مڪاني طرح ڪاڇو سڏيو وڃي ٿو گهڻي ڀاڱي سوڙهو آهي سو سليمان جبل بولان لڪَ کان ڏکڻ طرف ويندڙ جبلن جي وچ ڊيگهه وڌندي ڪيترن هزارين چورس ميلن جو علائقو ٺاهي ٿو ان جو جيڪو ڀاڱو سنڌوءَ واري ڪچي کي ويجهي ويجهو آهي سو چيڪي مٽيءَ جهڙيءَ مٽيءَ جو تراکڙو بيابان آهي جتي سبزو ساوڪ نه هئڻ جي برابر آهن اهو بيابان هڪ قدرتي روڪ آهي اهڙي ئي اڏول جهڙا اُهي جبل جيڪي ان طرف جون ٻيون حدون ٺاهين ٿا ان بيابان جي ڪري ئي ڪڇيءَ جو هيءَ علائقو گهڻو ڪري سياسي طرح ڏکڻ اوڀر وارين ايراضين جي بدران اُتر وارين ايراضين سان لاڳاپيل سمجهبو رهيو آهي سنڌ جي ڪچي جي اولهه جيڪو جابلو ٽڪرو آهي سو بيهڪ اوڀر واري ريگستاني ٽڪري سان عجيب مشابهت رکي ٿو پر ابتيءَ ترتيب سان يعني اتريون ڀاڱو ڪڇيءَ جي ڇيڙي کان ويندي منڇر تائين بظاهر اڻ ڀڳل ڪوٽ ٺاهي ٿو جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف ڌار ڌار ٽاڪرو ڇپر نظر ايندا جن جي وچ سئين پٽ جون ايراضيون آهن سمورو تر ڏکڻ ڏانهن هلندي هوريان هوريان ويڪر وڌندو اُچارئيءَ گهٽبو وڃي ٿو اولهه پاسي ڪا ظاهري حد ٺاهيندو نظر نٿو اچي اُنهيءَ پاسي وڌندي حب ندي ڪي ننڍيون ٽڪريون اُڪري اسين لس جي ميدان پهچون ٿا جيڪو سمنڊ جي ڪپر کان ساٺيڪو ميل اُتر طرف هليو وڃي ٿو جنهن جي وڌ وڌ ويڪر انهيءَ مفاصلي جي اڌ جيتري ٿيندي اهو ميدان پورالي نديءَ ڪن ننڍين نين جي آندل لٽ منجهان جُڙيو آهي مٿي ڄاڻيل ڪڇيءَ جي ميدان وانگر جنهن سان اهو گهڻي مشابهت رکي ٿو ڪڏهن ڪڏهن سياسي طرح سنڌ سان لاڳاپيل پر گهڻو ڪري ان کان ڌار رهيو آهي هيءُ انهن علائقن جو مختصر بيان آهي جن جون ڪڏهن ننڍيون ڪڏهن وڏيون ايراضيون اُن سر زمين سان شامل رهيو آهن جنهن کي سياسي طور سنڌ جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو ائين چئي سگهجي ٿو ته طبعي لحاظ کان سنڌ جي اوڀر وارا وارياسا پٽ راجپوتانا جو اولهه وارا ننڍا ٽَڪر بلوچستان جو حصو آهن تحقيق الهندي ڪوهستان يعني ڪاڇي جا اڀرندي ريگستان يعني ٿر جا رهواسي سنڌ ڏي هلڻ جي ڳالهه ڪندا آهن هنن وٽ سنڌ جي معنيٰ اهائي اصل واري آهي يعني اها سر زمين جنهن کي سنڌو نديءَ ٺاهيو سدا تاتيو آهي اڄ جيڪو پرڳڻو ان نالي سان اسان جي سامهون آهي تنهن جي بيهڪ ڊگريون منٽ ڊگريون منٽ اُتر ويڪرائي ڦاڪ ڊگريون منٽ ڊگريون منٽ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ آهي شروع شروع جيڪي انگريز سنڌ آيا هئا تن کي ان کي ننڍو مصر سڏيو هو جيتوڻيڪ هاڻ اسان کي ان تشبيهه تي مٺيان لڳي سگهي ٿي ڇو ته سنڌ تهذيب کي مصر کان عمر ايترو ننڍو سمجهيو ٿي ويو تڏهن به نيل سنڌوءَ جي هيٺانهين ماٿرين جي وچ حيرت جهڙي مشابهت آهي ٻنهي ساڳيا ئي ٽي پوو وڇوٽ ٽڪرا بُٺ ٽڪر ڪچو وارياسو ساڳيءَ ترتيب ساڄي کان کاٻي ڏسڻ اچن ٿا ٻنهي وچ واريءَ ماٿريءَ جي زرخيزيءَ جو دارومدار برسات تي نه پر سالياني ٻوڏ تي آهي آبهوا زمين جي خيال کان ٻنهي ملڪن اندر نباتات حيوانات جي جيتري هڪجهڙائي آهي تيترو فرق ناهي ڪو سنڌ واسي موٽر رستي سوئيز کان قاهري اتان نيل ڊيلٽا جو ڪجهه ڀاڱو لتاڙي لبيا جي ريگستان اندر ويندو ته کيس منزل بمنزل ايتري مشابهت ڏسڻ ايندي جو هو سمجهندو ته ريل تي ڪراچيءَ کان حيدرآباد رستي مارواڙ پيو وڃان البت کيس نيل ڊيلٽا کان مٿي وارو تر سنڌو ماٿريءَ جي ڀيٽ ڪجهه سوڙهو لڳندو حقيقت به اهائي آهي حيدرآباد جي ويڪرائي ڦاڪ کان مٿي ٽن سون ميلن تائين درياهه سان گوني ڪنڊ ٺاهيندي ڪيتريون به ماپون ڪبيون ته ڪٿي به سنڌو ماٿريءَ جي ويڪر سٺ ميلن کان گهٽ نه ملندي سنڌ جا پنج طبعي ڀاڳا آهن سرو وچولو لاڙ ڪوهستان ريگستان مگر باريڪيءَ سان ڏسبو ته انهيءَ هر ورق جي زمين آهي جابلو به ٽڪرائتي به پڪي به ڪچي به ڦيڙ به ڊسڙ به چيڪي به ڪلراٺي وارياسي به بياباني زمين به اهڙيءَ طرح آبهوا به ٿڌيءَ کان وٺي معتدل گرم به ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته دنيا جي گهڻي نباتات سنڌ جي ڪنهن نه ڪنهن ڀاڱي آباد ڪري سگهجي ٿي ان سبب ڪري قدرتي طرح سان سنڌ گهڻن قسمن جا وڻ ٻوٽا اڀريل آهن جو وڻ يا ٻوٽو هڪ ملڪ آهي سو ٻئي ڏسڻ نه ايندو سنڌ جي آبهوا جي خاصيت آهي ته اتي ٿڌ به گهڻي پوي ته گرمي به برسات هڪ پوي ٿوري ٻيو وڻيس ته پوي وڻيس ته نه پوي سامونڊي ڪناري وارن علائقن جي آبهوا ٻين جي ڀيٽ گهميل ٿئي ٿي ڇو ته اهي سامونڊي هيرن جي پهچ اندر ٿين ٿا اهي هيرون سال جا چار مهينا لڳنديون آهن انهن جي ڪري ملڪ اندر پري تائين ٿڌڪار وائک رهندي آهي پر ڏکڻ اولهه واري چوماسي جو زور اُنهن مٿين ويڪرائي ڦاڪن تي پهچڻ کان اڳ ٽٽي چڪو هوندو آهي جون کان سيپٽمبر تائين چوماسو ملڪ مٿان جيڪي ڪُڪُر ڌڪيندو آڻيندو آهي تن مينهن ڪي ڦڙيون مس هوندو آهي پر اهي کڻي پاڻيءَ سان پُر هجن تڏهن به ڏکڻ اولهه وارو ٽڪرو علائقو ايترو اُتانهون نه آهي جو انهن کي روڪي سگهي ايترو سو آهي ته چوماسي جي ڪري ٽڪرن جي اولهندين لاهين جي تاس ٿورڙي لهيو وڃي اُنهي مند جيڪو به مينهن پوي ٿو سو هوا جي ٻين لهرن جي چوماسي جي ابُتڙ مڪاني آبهوا وڳوڙ جي ڪري پوي ٿو گهڻي ڀاڱي ڪڪر تپيل زمين مٿان لنگهندي ٻاڦ ٿيندا ويندا آهن رڳو ايترو فائدو ٿيندو اٿن جو هوا جي ٿڌاڻ قائم رهندي آهي اها هوا وقتي طرح تکي ٿي وڃي ٿر جي ڏاکڻي ڀاڱي واريءَ منجهان اٿندڙ سخت گرم هوا جي جاءِ وٺي ٿي سنڌوءَ جي ميداني علائقي هير جو آخري جهوٽو حيدرآباد کان ڪي سوء ميل اُتر پڊعيدن تائين پهچي ٿو پر ان هنڌ لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي جي وچ ڪا ليڪ ڪڍبي ته جهوٽو ان ليڪ جي الهندي پاسي خير ڪو محسوس ٿيندو جيڪو علائقو اهڙيءَ ريت محروم رهجي وڃي ٿو سو مٿينءَ سنڌ جي گهڻي سخت آبهوا جي اثر رهي ٿو اُتي گرمي سڄا سارا ست مهينا رهي ٿي جا اتفاق سان ڪڏهن مينهن وسڻ سان ٿورڙن ڏينهن لاءِ گهٽجيو وڃي اهو اتفاق سان ڪڏهن پوندڙ مينهن به گهڻو ڪري وڏڦڙو ٿئي ٿو جيڪو جهٽ وسي وري بند ٿيو وڃي اپريل کان پوءِ رات جو ڏاڍي ٻوسٽ گهٽُ ٿئي گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ سو کان هيٺ لهندو ئي ڪين مئي جون ڏينهن جو ڇانوري ٿرماميٽر ڊگرين کان ڊگرين تائين به رهي ٿو مند ڏاڍي خشڪ ٿئي ٿي لُڪ جو کهو ائين لڳندو آهي ڄڻ کوري جو منهن کلي پيو هجي سنڌ جيئن اڳيئي ڄاڻائي آيا آهيون طبعي لحاظ کان ٻن ڊگهائي ڦاڪ وارن ڀاڱن ٽاڪرو ڪچو وارياسو ورهايل آهي پر خود سنڌ وارا ان کي آبهوا جي لحاظ کان ٽن ويڪرائي ڦاڪ وارن ڀاڱن ورهايل سمجهندا آهن سرو وچولو لاڙ يعني مٿين وچولي هيٺين سنڌ غير سنڌي ان آبهوا واري تفاوت کي سولائي لاءِ ٻن ڀاڱن مٿين هيٺين سنڌ ورڇيندا آهن ملڪ جي سياسي ورڇ به گهڻو ڪري اهائي رهي آهي مٿينءَ هيٺينءَ سنڌ آبهوا جيڪو فرق آهي سو ٻنهي ڀاڱن جي نباتات فرق جي شڪل م نيروار نٿو ٿئي هن ڌرتيءَ جي نباتات به اها ساڳي آهي جا ڪنهن برسات کان محروم وارياسي گهڻي ڀاڱي ڪلراٺيءَ زمين جي ٿي سگهي ٿي هت خاص ڪري اهڙا ٻوٽا وڻ جام ٿيندا آهن جن پَن يا ته ٿورا ٿيندا آهن يا ته مرڳو ٿيندا ئي ڪونهن ان وڻڪار به وڏو حصو ڪَنڊ جو ٿئي ٿو هڪڙي پاسي ڪڇي آبپاشي علائقي جي نباتات ٻئي پاسي ٽاڪرو وارياسي علائقي جي نباتات انهن ٻنهي جي وچ وڏو فرق گهڻائيءَ ورڇ جو آهي ڪچي آبپاشي علائقي جيڪا وڻڪار گهڻي نظر اچي ٿي يعني ٻير ٻٻر ڪنڊي لئي ٻيا ڪئين معمولي ٻوٽا سا سموري وارياسي ٽاڪرو علائقي به ٿئي ٿي پاڻيار ٻٻر جي ڀيٽ ٽاڪرو ٻٻر بندرو ٿئي ٿو جنهن ٻوٽي لاءِ جا زمين سڻائي هوندي سا هن ملڪ جتي به هوندي اُتي اهو ٻوٽو ٿورو ڪي گهڻو ضرور ٿيندو ساڳيءَ طرح وارياسي جا بي پن ٻوٽا جهڙوڪ کپ ڦوڳ ريجاري شاهوڪار زمين جي ميلن ڪٿي ڪٿي ڦاٿل واريءَ جي ٽڪرن تي به ملي ويندا سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي تنهن ذري گهٽ سڄو پنجاب الهندو راجپوتانا ڪاٺياواڙ ڪڇ اچي وڃن ٿا جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن مڪران ايراني نار جي گرم ڀاڱن عراق جيئن اڳيئي چيو اٿئون مصر سان اٿس جتان جي آبهوا ساڳي آهي علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي سي آھن برنس ع گرفٿ ع ھيوم ڊي ع بلان فورڊ ع کان ع بٽلر ع مري ع اوٽس ع ايٽڪن ع ٽائيسھرسٽ ع کان ع ايٽس کان ع منٽن ع سنڌ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي ٺاھي صديقي ع جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي محي الدين ع سنڌ جي مڇين نانگن پکين ڪڪڙن ٻڪرين ڍڳين مينھن جي پروٽوزوان ھيلمينٿي فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن مجيب سنڌ جي دريائي مڇين سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ڪي نيون جنسون قسم دريافت ڪيا آھن ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ڪرسٽيشيا تي پئي ڪم ڪيو آھي فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي جيتوڻيڪ انھن اھي جيت چچڙ شامل نھ آھن جن جو انسانن جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي پنڊپھڻ بلئنفورڊ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ ع پنڊپھڻ جمع ڪيا ٽيھ سال پوءِ پلگرم ان سان گڏ ڪم ڪندڙن ڀڳي ٽوڙھي ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا پلگرم ع ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل ميلوٽيشن چنجي ٽارٽونيشن ڍوڪ پٺاڻ لوئر پلايوسين وارين منزلن جي برابر سمجھيو ساڳئي وقت مٿئين منڇر کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل مڊل پلئسٽوسين جي برابر تسليم ڪيو سنڌ ھڪ گوشت کائيندڙ اٺ سونڊ وارا ٽي کُرن وارا يارھن ٻڌي تعداد کُرن وارا ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا پنڊپھڻ سڃاتا ويا آھن کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي ٿڻن وارن جانورن جا ڪل قسم آھن جيڪي سنڌ رھن ٿا انھن گوشت کائيندڙ چمڙا جيت کائيندڙ ڪئا نوريئڙا وغيرھ کُرن وارا ويل ڊالفن ھڪ ڇِلر شامل آھن گوشت خور جانور ڏسڻ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي روھڙيءَ طرف رھندو ھو روھڙي ھن جو زور ڏسڻ اچي ٿو سنڌ چيتا سن ع تائين ماريا ويا ٻين گوشت کائيندڙن پلنگ جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ڪافي تعداد پکڙيل ھو سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن محدود آھي اھو خصوصا ھلڪي رنگ جو آھي سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ميرپور ساڪري ملندو ھو سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي جھنگ ٻلو سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي بُجُر ٻلو جيڪا ھاڻي ٿر اڻ لڀ ٿيندي وڃي مشڪ ٻلو جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي سو بہ سنڌ ٿئي ٿو چراخ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن بگھڙ گدڙ لومڙ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن چمڙا سنڌ چمڙن جا قسم آھن جن ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو ٻہ ڪُئي پُڇ چمڙن جا ٻہ قبائي چمڙن جا چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن جيت کائيندڙ جيت کائڻ وارا جانور سنڌ تمام گھٽ آھن جن ھڪ مسڪ شُرو ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن روڊنيشا ھن قسم ھڪ قسم جو سيھڙ جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي نوريئڙو پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا جن ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن سيٽيشيا ھن سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ملندا آھن پار پوائز خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي انڌو ٿيندو آھي ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن ھيءُ سنڌو درياءَ ملندو آھي ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن بِلُويل جيڪو وڏي وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي گاھ کائيندڙ جانورن شامل آھن ھرڻ ڪارو ھرڻ غزال ھرڻ وغيرھ ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ڪافي عام آهي ٽوٽل اندازا ڦاڙھا ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي سو تمام سھڻو ٿيندو آھي پاڪستان ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي سنڌ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل بچيا آھن ھرڻ جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ھر ھنڌ ھوندو ھو سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ٿورڙي تعداد اڃا تائين کيرٿر آھن چنڪارا ھرڻ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو سنڌ گھر آھي سره جو جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ڪافي تعداد ملي ٿو سرھن جو اندازا تعداد گڍ دادو ڪافي تعداد ملي ٿو پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي جيئن سڱن وارو ھرڻ جيڪو سنڌ مري سن ع ڏٺو ھو سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي سوئر جيڪو سنڌ عام آھي سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن وڌندو رھي ٿو فصلن لاءِ مصيبت آھي گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ تمام ٿوري تعداد وڃي بچيو آھي اندازا يا سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي ڇلر ڇلو مرون لاڙ ٿئي ٿو پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست شامل آھي سنڌ مم ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي سنڌ جي پکين مخصوص خاصيتون آھن جيڪي جاگرافيائي بيھڪ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن سنڌو ماٿري ھڪ رڻ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين ٻئي طرف سنڌ بلوچستان ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ اتر اوڀر آفريڪا عرب ايران جي پکين لاءِ کليل آھن سنڌ جون ڍنڍون ڌٻڻون ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي ھيوم پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس ع پکين جا قسم ڄاڻايا آھن جن جون جنسون آھن ائٽڪن سن ع ڪل جنسون ٻڌايون ساڳئي وقت ايٽس سورلي جي سنڌگزيٽيئر جنسون ڄاڻايون جن مان مڪاني باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي مختصر طور سنڌ ٽن قسمن جا پيڻ پيٽيئر ٻگھ ڪانئرا ھڪ لاکي ڄاڃي سانھ ھنجھ بدڪون سرڻيون عقاب ڳجھون ڪونجون تتر ڀؤنتريا ٻاٽيڀڙ باز ٽٽيھر پلوور ڦوليارو چيھو ڪينو ٽرن بي ايٽر ڪاٺ ڪٽو ڪنگري سانھڙو چنڊول سينڊ مارٽن وھيو بلبل کٽياڻي شرائيڪ ٿريش سينڊ پائپر وغيره قسم طور عام ملن ٿا ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ملي ٿي سنڌ جيڪي ٻاٽيڀڙ ملن ٿا تن مان سواءِ ڳٽو امپريل جي سڀ مڪاني آھن چڪور سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر عام ھئي سا ناياب آھي ھوبارا تلور بہ ناياب ٿيندي وڃي فلوريڪن جا سن ع تائين عام ھئي سا بھ ناپيد آھي سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ملي ٿو ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ملي ٿي ننڍڙو ھنجھ آڙي پڻ ٿورن حصن ملن ٿا بيڪل آڙي پڻ سنڌ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي گولڊن آئي چيڪلو صرف ٻن جڳھين اوڀر ناري منڇر ملن ٿا ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو باقي عام ڀؤنتريو ڪچي جي علائقن رھي ٿو مور حيدرآباد ٿرپارڪر ضلعي ملي ٿو واديءَ مھراڻ ٻگھن سانھھ ڪانئرن ڪينو پيڻ اگريٽس جي جنت آھي ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن صرف قسمن مان نظر اچن ٿا اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ئي گذارو ڪن ٿا سرڻا سنڌ عام طور ملن ٿا آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم خصوصا سانڊا ملن ٿا ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن واڳون جيڪي ڪنھن زماني سنڌو درياءَ ڪن پراڻن ڦاٽن ھوندا ھئا سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن ڌٻڻ وارا واڳون جيڪي ڪنھن وقت سنڌو درياءَ ڍنڍن ڦاٽن ڏٺا ويندا ھئا سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي سنڌ جي ڍنڍن تلائن مٺي پاڻي جي ڪڇئن جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا اھي ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا ڇاڪاڻ تہ ولايت کاڌي طور استعمال اچن ٿا سندن کلون ڳھن ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا سانڊن قسم ڪرڙي چچين جا ھڪيو بليفريس اٺ اگامڊس ٻھ مانٽر يعني ڳوھون پنج خاص قسم جا سانڊا ڏھھ اسڪنڪس سنڌ ڪوبھ شيميلان ڪون ٿئي ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي اھا سنڌ جي خطرناڪ ھڻ کڻ آھي جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي ڳوھن جا ٽي قسم سنڌ ملن ٿا جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن سنڌ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا دھل ٺاھيندا آھن نانگن جي قسمن مان زھر کان خالي آھن زھريلي قسمن چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن جن زھر ڀريل رھي ٿو ڏند اڳيان وريل قسمن مان سامونڊي پِيَڻ ھڪ واسينگ ٻھ کَپر آھن انھيءَ سلسلي ھندستاني پيڻ جا ٿر ملي ٿي سا قابلِ ذڪر آھي عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي سندس وات زھر وجھي ھلي ويندي آھي اھو ماڻھو گلي سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ئي ختم ٿي ويندو آھي پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي جا ڏنگي ٿي جيئن تھ زھر انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو کپر جو زھر دل رت تي اثر انداز ٿئي ٿو رت جي بيجا زبان جسم جي اندران ٻاھران ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو سنڌ جو سامونڊي ڪنارو جنھن تي مڇي مري ٿي سو ميل تائين پکڙيل آھي جنھن ڪيتريون کاريون ڍوريون آھن درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي گھارو بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن سال ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ڪافي ڦيرڦار آندي ڊي مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن جن مان سامونڊي مٺي پاڻي جون آھن صوفي ع ڪينجھر ڍنڍ مان قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن جن قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ڀوريون ڪاريون پاپليٽ سرمائي سالمان سول سارڊين بمبئي ڊڪ مشھور آھن پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري مارچ ڌاري ٿئي ٿي اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي جيتوڻيڪ ان تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن پاڻيءَ جي قلت بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي سنڌ جي ڍنڍن ڍورن تلائن ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو موراکي ٿيلھي کڳو سينگاري ڄرڪو گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر منڇر ھڏيرو ھاليجي مڇين سان ڀرپور آھن منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ان کان سواٰءِ ٽوڊ جا ٻھ قسم سنڌ ملن ٿا جانور انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ آباديءَ جو مطالعو مردم نگاري علم آبادي آبادي اڀياس مردم نگاري ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس جنهن هنڌ گهاٽائي عمر پکيڙ جنس نسل ڌنڌو ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي اسلامي حڪومت سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي اسلام قبول ڪرڻ لڳا حضرت عمر بن عبدالعزيز پنهنجي عهد خلافت هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا انهن راجا ڏاهر جو پٽ راجا جيسيه به شامل هو هاڻوڪي سنڌ جي ايراضي هزار چورس ميل آهي جڏهن ته انگريزين جي قبضي هيٺ اچڻ وقت سنڌ جي ايراضي هڪ لک چورس ميل کان مٿي هئي برطانوي راڄ هيٺ سنڌ جا ڪيترا ئي حصا هندوستان سان ملايا ويا ڪجھه حصا پنجاب سان ملايا ويا ته ڪجھه حصا وري راجسٿان سان پاڪستان جي قيام بعد سنڌ جي نصيرآباد ڊويزن کي نئين جڙندڙ صوبي بلوچستان شامل ڪيو ويو اهڙيءَ ريت سنڌ جي ايراضي گھٽبي رهي آهي هن وقت به ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ جون سازشون زورن تي آهن تازو ئي سنڌ جي نام نهاد بي اختيار وڏي وزير ارباب رحيم ڪراچيءَ جي هزار ايڪڙ زمين پاڪستاني فوج جي حوالي ڪري ڇڏي پاڪستاني حڪومت سنڌ جا ٻه ٻيٽ دبئيءَ جي خانگي ڪمپني امار کي وڪڻي ڇڏيا آهن سنڌ واهن جو پهريون معمار ميان نور محمد ڪلهوڙو هو جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي توڙي کاٻي ڪنارن تي واهَن ذريعي آبپاشيءَ کي فروغ ڏنو ع کان وٺي سنڌ جي اترئين علائقي واهه کوٽائڻ شروع ڪيا گھاڙ واهه جون ٽي مکيه شاخون آبپاشيءَ جي هن عظيم معمار جي ڪري وجود آيون نورو واهه تي به اهو نالو هن جي پٺيان پيو شاهه جي ڪَڙِ وري هن جي نامياري وزير شاهه بهاري کوٽايو هو هن چانڊڪي پرڳڻي ٻيا به ڪيترا واهه کوٽايا هئا ميان نور محمد جي وقت ڏاتي جي ڪر پنهنجي وقت جي هڪ دولتمند شخص ڏاتي کهڙي کوٽايو هو اتر سنڌ بيگاري واهه جي مکيه شاخ نور واهه به ڪلهوڙن جي دور کوٽائي ويئي هئي نوشهري ڊويزن نصرت واهه به ميان نور محمد جي وقت نصرت خان چانڊئي کوٽايو هو مراد واهه باگ واهه فيروز واهه به هن جي ٽن خاص مشهور درٻارين مراد ڪلهوڙي باگي سيال فيروز ويراڙ کوٽايا هئا نصرت واهه جنهن انهن ٽن واهن جون ڪي شاخون اچي ٿيون وڃن هاڻوڪي روهڙي ڪئنال جي هڪ مکيه شاخ بنجي پيو آهي ان ڪو به شڪ ڪونهي ته ڪلهوڙن واهه کوٽائي سنڌ کي وڌيڪ آباد سرسبز ڪيو هنن جا ٻيا به ڪيترا واهه کوٽايل مشهور آهن انهن وڌيڪ مشهور حيدرآباد ضلعي جو سرفراز واهه آهي جيڪو ڪلهوڙي حاڪم ميان سرفراز خان کوٽايو هو ڪلهوڙا حاڪم واهن جي کوٽائي مرمت صفائيءَ تي تمام گهڻو خرچ ڪندا هئا جو سنڌ جي خوشحالي سرڪاري ڍلن جي جلد وقتائتي وصولي جو دارومدار آبپاشيءَ تي سمجهندا هئا ان ڪري واهن ڏي تمام گهڻو ڌيان ڏيندا هئا جنهن ڪري سندن دور جو خزانو ڀريل هوندو هو تاريخي ثبوتن تي غور ڪيون ته خبر پوي ٿي ته بلوچستان جا اصل قديم رهاڪو سنڌي آهن بلوچ ته خود بلوچستان چوٿين صدي عيسوي ٻاهران آيا آهن بلوچن جي چوٿين صدي عيسوي بلوچستان اچڻ بابت ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته اها هڪ مڃيل حقيقت آهي ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه آهن پر انهن مڪران بلوچستان چوٿين صدي عيسوي کان اچڻ شروع ڪيو هو بلوچ قبيلن جي اچڻ کان اڳ هن خطي دراوڙ عرب ايراني بروهي راجپوت جت گهڻي انگ رهندا هئا ڪتاب سماٽ ص نمبر مير رحيم داد خان مولائي شيدائي لکي ٿو ته تاريخ ٽالپرن جي بيان ڪرڻ کان اڳ پڙهندڙن کي معلوم هئڻ کپي ته سنڌ ماٿري جيڪي بلوچن جي وجود کي ٽالپرن جي دور کان تسليم ڪن ٿا اهو تصور غلط آهي بلوچستان دراصل سنڌ جو حصو آهي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ص نمبر ٻئي هنڌ مولائي شيدائي لکي ٿو ته بلوچستان خراسان ٻئي اقليم سنڌ جا صوبا آهن ٽماهي مهراڻ اپريل سيپٽمبر ع احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچستان بلوچن جي آمد مختلف گروهن جي صورت مرحليوار ٿي قديم مسڪن حلب وشام مان هجرت جو آغاز تقريبن چوٿين صدي عيسوي ٿيو ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ ص نمبر صادق علي بلوچ لکي ٿو ته زابلستان بلوچن جو قديم وطن آهي تاريخ بلوچان هند ص نمبر موسيٰ خان جلال زئي لکي ٿو ته تاريخ بلوچستان مان هي ڳالهه واضح ٿي ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران جي طرف مهاجر ٿي ته ان وقت انهن جو سردار جلال خان هو تاريخ بلوچستان ص نمبر پيڪولين لکي ٿو ته اڪثر بلوچ پنهنجو پاڻ کي عربن جو اولاد سمجهن ٿا حلب شام کي پنهنجو پهريون وطن چون ٿا انهي طرح سان حلب بلوچن جو پيدائشي وطن آهي ڪتاب بلوچ ص نمبر م پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته هي قوم قديم دور عربستان ڪربلا دجله فرات جي گودي حلب جي مرغزارن ايراني سرحد سان گڏوگڏ آباد هئي ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر ڪامران اعظم اڳيان لکي ٿو هڪ روايت مطابق جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان آيا ته فرقا هئا پر سڀ کان وڏو سردار اعلمش رومي هو ساڳيو ڪتاب ص نمبر مٿيون سڀ ڳالهيون ثابت ٿيون ته بلوچستان قديم سنڌ جو حصو رهيو آهي موجوده بلوچستان اڳ ڪيچ مڪران لسٻيلا قلات سيوي سبي وغيره جي نالي سان سڏيو ويندو هو مهر ڳڙهه جي تهذيب به اسان سنڌين جي آهي جيڪا هزار سال پراڻي آهي قلات لسٻيلا رياست جا حڪمران به بلوچ ڪون هئا لسٻيلي جا حاڪم سما سماٽ رهيا آهن قلات جا حاڪم بروهي جيڪي دراوڙي نسل جا سنڌي آهن بروهين جو بلوچن سان ڪو به نسلي لساني تعلق نه آهي پاڪستان جي مرڪزي حڪومت ع سنڌ جا ڪافي علائقا ڪٽي جهڙوڪ جهٽ پٽ نصيرآباد تعلقو اوستو جعفرآباد جهل مگسي ڊيرا الهيار مراد جمالي وغيره بلوچستان شامل ڪيا ويا سنڌ جي سرزمين علم فن ٻين علمن جو پراڻي زماني کان سر چشمو رھي آھي ھتي جا عالم فقيھه عالمي شھرت جا مالڪ رھيا آھن جن جي علمي عظمت جو ڌاڪو ڏوران ڏيهه مشهور هوندو هئو جنھن جي مڃتا مشھور محققن مؤرخن به ڏني آهي ابن صبعيه لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود آھي اهو وڌيڪ لکي ٿو ته يونان اھو سڄو ذخيرو سنڌ مان ويو ابو معشر لکي ٿو ته سنڌ جي علم فن حڪمت فلسفي ان کانسواءِ سڄي دنيا جي قومن کان وڌيڪ سنڌين جي علم ڏانھن رغبت کي دنيا جي سڀني قومن مڃيو آھي اخبار الحڪماءِ آيل آھي ته دنيا جي سڀني قومن سنڌ علم حڪمت جو سرچشمو آھي سنڌ عدل سياست جو پھريون مرڪز آھي اسان جي ملڪ کان پَري ھئڻ ڪري سنڌ جا ڪتاب اسان جي عالمن تائين گھٽ پھتا آھن پر پوءِ به اسان وٽ جيڪو ڪجھ به آھي اھو تمام گھڻو آھي حضرت علي رضه فرمايو آھي ته سنڌ جي سرزمين اُھا علم برڪت واري زمين آھي جتان علم عرفان جو سج اڀريو پر افسوس جو پرتگالين سنڌ تي ڪاهه کانپوء مکليء ٺٽي سوين لائبرئرين ڪتب خانن يونيورسٽين مدرسن کي ساڙي ڇڏيو هو سنڌي سماج چيٽِي چَنڊُ انهن جي اشتديو اُڏيرو لعل جو جنم ڏينهن ملهائڻ لاءِ هِڪُ اُتسَو ڏڻ آهي هِنَ ڏينهن پاڻيءَ کي پُوڄيو ويندو آهي جھُولي لعل جِي ڪهاڻِي هِنَ پرڪار آهي مِيرڪ شاهه هڪ راجا هو سنڌ جو هُو سنڌين تي ڏاڍو ظلم ڪندو هو سندس ظلمن کان پِريشان ٿِي سِنڌين ديوتا پراسن ٿيا ان جي جھُولي لعل جو جنم نصرپور حيدرآباد کان ڪلوميٽر پري سنڌ جي رَتَن چند جي گھر جنم ٿيون هِڪُ پنجابِي جوتشِي هُنَ ٻارَ جو نالو اُڏيرو لعل رکيائِين اُڏير جو مطلب سنسڪرت جيڪو پاڻيءَ مان نڪتو هُجي پنهنجو پاڻ اُڏيرو لعل جو جھُلو لُڏَڻ لڳو اُنَ کان پوءِ اُڏيرو جو نالو جھُولي لعل پئجِي ويو مِيرڪشاهه ڏاڍو ئي ٿِي ويو هُنَ اعلان ڪيُون ته اُڏيرو لعل کي پَڪڙيو وڃِي جِيئن ئي اُڏيرو لعل کي پڪڙڻ لاءِ سِپاهِي درٻار کان ٻاهِر نِڪتا تيز پاڻيءَ جِي ڌارا محل خوشِي وئِي محل دٻڻ لڳو ميرڪشاهه کي پنهنجي غلطيءَ جو احساسُ ٿيو هُنَ اُڏيري لعل کان معافِي ورتِي اُنَ کان پوءِ سڀ شانت ٿِي ويو چيٽِي چَنڊ ٿِي چانوَرَن کنڊ جو پرساد ٺاهيو ويندو آهي لعل سائين جو پَلَو پَيُون آهي سنڌي ناچ ڊانس ڪبو آهي سنڌو ڪئلينڊر مطابق چيٽ مهيني جو پهريون ڏينهن جنهن تي سنڌ جا هندو هند سنڌ قومي ڏينهن طور خاص پروگرام رچائيندا آهن سَچو يَسُو گرجا گھر سيگ هِڪَ غير فرقاتِي آزاد چرچ آهي جيڪا ع ڌاري بيجِڱ چين قائم ڪئي وئي بين الاقوامي سيچ اسيمبلي جو هاڻوڪو چُونڊيل نشستمان پرچارِڪ يَڱ جِي لِن آهي هنَ وقت چرچ جا ڇَهَن کَنڊَن لڳ ڀڳ لَکَ عقيدتمند آهن هِيءََ چرچ ويهين صديءَ جِي ابتدا اُڀرندڙ عيسائيت جي پينٽڪوسٽل شاخ جِي چيني نمائنده آهي سَچِو يَسُو گرجاگھر جا پنج لازمي رُڪُنَ آهن حاصل ڪرڻ جو پاڪ روح زبان ڳالهائڻ جي اليوم آسمان جي بادشاهي جو اسان جي وارث جي ضمانت آهي پاڻي بپتسما گناھن جي بخشيا وڃن لاء آهي هن بپتسما اهڙي درياء سمنڊ يا ڍنڍ جي طور تي قدرتي جاندار پاڻيء جاء وٺي هجڻ ضروري آهي هن بيپٽسٽ جيڪي اڳ ئي پاڻي پاڪ روح جي بپتسما حاصل ڪري چڪو هو خداوند عيسي مسيح جي نالي بپتسما آهن بپتسما حاصل ڪرڻ جي شخص مڪمل ڪيائينس سر سان پاڻي ٽٻي ڏيڻ هجي گرداب کي منهن پير ڌوئڻ جي خداوند عيسي سان گڏ هڪ حصو آهن کي هڪ بنائي ٿو اهو به هڪ مسلسل نصيحت آهي ته هڪ پيار تقدس آهي تواضع بخشش خدمت ڪئي وڃي ته جيئن ڏي هر شخص جو پاڻي بپتسما حاصل ڪئي سندن پيرن جي عيسي مسيح جي نالي غسل ڪيو هجڻ ضروري آهي پاڻ پيادا ڌوئڻ عمل ٿي سگهي ٿو جڏهن مناسب آهي جڏهن ته پاڪ جي خداوند عيسي مسيح جي وفات کان ڪرڻ آهي ان جي گوشت اسان جي پالڻھار جي رت جي ڪرڻ پوء ته اسان کي دائمي زندگي آھي ڪري سگهو ٿا قيامت جي ڏينھن کي تي وري جيئرو ٿي ان سان وڃي اسان کي بڻائي ٿو هن جيئن اڪثر ممڪن طور تي منعقد ڪيو ويندو رڳو هڪ فطير ماني مقدس مسيحين کي استعمال ڪيو ويندو سبت جي ڏينھن هفتي ڇنڇر جي ستين ڏينهن هڪ پاڪ ڏينهن برڪت الله جي تعظيم وارو آھي اها هتان ڪيو وڃي خدا جي خلق کي نجات جي لاء پنھنجي پالڻھار جي فضل سان هيٺ ان جي زندگي اچي ابدي آرامي جي اميد سان آهي بعد تي وڌيڪ انهن پنجن مکيه عقيدن کي شامل هئا جو سچو يسو گرجا گھر جي ڏهن بنيادي عقيدن ٿيڻ يسوع مسيح جي ڪلام جيڪو گوشت ٿيو گنهگار جي ضايع ڪرڻ لاء صليب تي وفات ڪري ويو ٽئين ڏينهن تي قيامت آسمان تي ويٺو هن چيو ته ماڻھن جي رڳو آسمانن زمين جي بڻائيندڙ رڳو سچ پچ ته خدا آهي جڏهن ته پاڪ بائيبل پراڻي نئين عهد نامي جي قسمن خدا صرف ڪتاب ته سچ تي مشتمل عيسائي جيئري لاء معياري جي وحي آهي چرچ ته جنهنڪري مينهن جي وقت دوران پاڪ روح جي وسيلي اسان جي خداوند عيسي مسيح جي طرفان قائم جي حواري وقت جي بحال سچ چرچ آهي ٻيو عيسي جي اچڻ قيامت جي ڏينھن تي جاء وٺي ويندو جڏهن هن دنيا نبيرو ڪري آسمان مان لھندو آھي ڀلارن کي دائمي زندگي ملي ويندي جڏهن ته ظالمن کي ابدي جي مذمت ڪئي ويندي جيئن ته ڊسمبر جي اصل هڪ چوڻ لڳو رسم جي سج جي جنس جنهن کي بعد سنڌ جي صدي عيسوي رومي شهنشاهه جي راڄوڻي دوران عيسائي چرچ منظور ڪيو ويو گڏ پاڪائي بيان سان لاڳاپيل ويو ته چرچ ڪرسمس پاڪائي نه رکندو آھي جيڪڏھن توسان جھڳڙو ڪن ته مسيح جي جنم ڏينهن جي ساڳئي ڏينهن نامعلوم آھي ته عيس ڪڏهن به پنهنجي جنس کي پنهنجي شاگردن کي ٻڌايو ڪهاڻي ان موقعي هتان نه آهي ته جيئن ان کي به چوڻ لڳو اڀرندڙ ڪئي آهي وضاحتَ ھيٺين نڪتن تي ٻڌل آھي هن جي شروعات قائم گذريل غلطين بائبل جي تعليمات مطابق وڌيڪ پنهنجي عقيدن بازي جي ٻين مليو انن کي درست ڪرڻ جو فيصلو هن جي شروعات ڪارڪنن ايمان آندو ته انجيل انھن جي تبليغ حق موجود نجات لاء ماڻهن جي اڳواڻي جنهن خدا جي حقيقي آهي عيس به حقيقي سچو آهي جيئن ته هن کي سچو نور ڪلام مقدس ول ڇوٽڪارو ڏيندڙ آهي خدا جي گرجا گھر به حقيقي سچو آهي شروعات هن تجويز جو نالو هو عيسي جي سچ پچ چرچ پر جڏهن ته چرچ جي نالي لاء درخواست جي بيجنگ پوليس اسٽيشن تي داخل ٿي رهيو هو ته ڪردارن جي اتفاقن طور سچو يسو گرجا گھر گڏ ڪيا ويا چرچ جي عمارت کي هٽايو انسيت ع جو قسم هن شنگھائي سيچ جنرل اسيمبلي جي نالي کي لٺ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو شمسي سرشتو سِجَ ان سان ثقلا واڙيل فردوسي اجسام تي ٻڌل آهي جن ڌرتيءَ سميت اٺ گِرَهه سندن هيستائين دريافت ڪيل چنڊ ٽي ننڍ گِرَهه سندن هيستائين دريافت ڪيل چار چنڊ اربين ٻيا ننڍا اجسام شامل آهن آخري زمري گِرَهِڙيُون ڪائيپر پَٽِيءَ جون وٿون پُچُڙ تارا وساڙا بين الگرهياتِي ڌوڙ شامل آهن شمسي سرشتي اَٺ گرھ آهن سج کان فاصلي جي ترتيب سان انهن جا نالا هيءَ آهن شمسي نظام ڪيترائي ننڍا گرھ پڻ موجود آهن جن ڪجھ هيٺيان آهن پوءِ وري ئي يورينس دريافت ٿيو وري ع نيپچون دريافت ٿيو ع پلوٽو دريافت ٿيو اهڙيءَ طرح اسان جي نظام شمسي جا ڪل يارنهن ميمبر ڳڻيا ويا نيپچون گرهه جي ڳولا ائين ٿي هئي جو ماهرين فلڪيات محسوس ڪيو ته يورينس گرهه پنهنجي مدار تي متوازن نموني سان گردش نه پيو ڪري پر ائين ٿو لڳي ته ڪا اڻ ڏٺي قوت ان تي عمل ڪري ان کي پاڻ ڏانهن ڇڪي رهي آهي پوءِ ڳولا ڪرڻ تي اها اڻ ڏٺي طاقت نيپچون گرهه جي شڪل ظاهر ٿي پوءِ وري جڏهن نيپچون جي مدار کي به غير متوازن محسوس ڪيو ويو ته پوءِ خبر پئي ته هڪ ٻيو سيارو پلوٽو ان تي طاقت لڳائي رهيو هو اهڙي نموني پلوٽو دريافت ٿيو پر هاڻي وري سائنسدانن جو سڪون ان ڳالهه تي برباد آهي ته پلوٽو سيارو به پنهنجي مدار تي متوازن گردش نه پيو ڪري بلڪه پوري نظام شمسي ان جي گردش جو انداز سڀ کان زياده عجيب آهي ان کان علاوه پلوٽو پنهنجي ليکي تمام ننڍڙو گهٽ وزن وارو سيارو آهي اٽڪل ميل پکيڙ اٿس يعني زمين جي ڀيٽ تمام گهڻو ننڍڙو ان جي ڪري اهو تسليم ڪري نٿو سگهجي ته پلوٽو پاڻ کان تمام وڏن سيارن يورينس نيپچون کي طاقت لڳائي غير متوازن ڪري سگهي ٿو عراق مان لڌل آثارِ قديمه مان هڪ قوم سميرين جي باري زبردست انڪشاف ٿيا آهن جن جي مطابق اها قوم تمام گهڻي ذهين هئي اصل اسان جي نظام شمسي جي ڏهين سياري نيبيرو تان آئي هئي سائنس تمام گهڻي ترقي ڪيل هيس ان ڪري اسان چئي سگهون ٿا ته اهو ئي ڏهون گرهه آهي جيڪو نظامِ شمسي جي سڀني گرهن کان وڏو آهي سڀني تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو پلوٽو جو شمار ھاڻي سيارن ناھي ٿيندو روشنيءَ جي هڪ رفتار آهي روشنيءَ جي رفتار هڪ سيڪنڊ لک هزار سو ميل يا لڳ ڀڳ لک ڪلوميٽر آهي اها روشني هڪ منٽ هڪ ڪلاڪ هڪ ڏينھن رات ڪيترو پنڌ ڪري ٿي جڏھن هڪ سال ڪيترو پنڌ ڪري ٿي ان کي هڪ نوري سال پنڌ چئبو آھي اها روشني ان رفتار سان هڪ لک سالن جيترو پنڌ ڪري ٿي اها اسان جي کير پٽي يا کيرائين واٽ جي ڊيگھ آهي ٽارچ يا بلب ٻارڻ سان اڳتي جي روشني رفتار لک ڪلوميٽر في سيڪنڊ آھي يعني ڪو ٽارچ ٻاري ٻيو همراھ ٽي لک ڪلوميٽر پري بيٺل هجي تہ هن کي ٽارچ ٻرڻ کان پوءِ پوري هڪ سيڪنڊ بعد ان جي روشني نظر ايندي چنڊ جي روشني اسان تائين سوا سيڪنڊ پهچي ٿي ڇو جو چنڊ اسان کان ڪلوميٽر پري آهي سج جي روشني سيڪنڊن پھچي ٿي ڇو جو سج ڌرتيءَ کان ملين ڪلوميٽر پري آهي هاڻ توهان پاڻ سوچيو ته سيڪنڊ يعني ساڍن اٺن منٽن بعد پهچڻ وارو روشني وارو سج اسان کان ڪيترو پري آهي اتي هڪ مھينو يا هڪ سال بعد پھچڻ واري روشني جو تارو ڪيترو پري هوندو هڪ نوري سال معنيٰ هڪ سال جا سيڪنڊ ڪڍي ان کي روشنيءَ جي رفتار ڪلوميٽر في سيڪنڊ سان ضرب ڪرڻ سان ڪلوميٽر ٿيو سج تمام فلڪي منڊلن جي مجموعي کي شمسي نظام چئبو آھي جيڪي سڌا سنوان يا اڻ سڌي طرح سج جي ثقلي پڪڙ اچن ٿا سج جو قطر زمين کان دفعا وڏو آھي ھن ھيڊوجن ھيليم گئس پاتي وڃي ٿي سج جي سطح جي گرمي پد ساڍا پنج ھزار سنٽيگريڊ آھي جڏھن تہ سج کان خارج ٿيندڙ روشني گرمي انتھائي قليل مقدار گهٽ پھچي ٿي سج نظام شمسي جي مرڪز واقع آھي زمين گرھ اپگرھ ٻيا جسم سج جي چوڦير گردش ڪن ٿا سج جو مقدار نظام شمسي جي ڪل مقدار سيڪڙو جيترو آھي سج زمين کان تقريبن ڪلوميٽر پري آھي سج جي چوڌاري جسمن کي ٽن حصن ورھايو ويو آھي سيارا بونا سيارا ننڍا شمشي گرھ ان کان سوا سيارن کي پنھنجا سيارچا يا اپگرھ ٿين ٿا سائنس مطابق پنھنجو شمسي نظام ارب سال پھرين وجود آيو اسان جي شمسي نظام سڀ کان وڏو تارو سج آھي باقي سڀ سيارا سج جي چوڌاري گهمي رھيا آھن سج زمين کان ڪروڙ ڪلوميٽر پري آھي سج ويجھو سيارو عطارد آھي جيڪو سج کان لک ڪلوميٽر پري آھي ٻئي نمبر تي زھرا سيارو آھي جيڪو ڪلوميٽر في سيڪنڊ رفتار سان چڪر لڳائي رھيو آھي ٽئين نمبر تي اسان جي زمين آھي جيڪا ڪلوميٽر في سيڪنڊ جي رفتار سان سج جي چوڌاري گهمي رھي آھي چوٿين نمبر تي مريخ پنجين نمبر تي مشتري ڇھين نمبر تي سيٽرن ستين نمبر تي يورنيس اٺين نمبر تي نيپچون آهي ڪائنات اسان جو شمسي نظام ننڍي ننڍو آهي ڪائنات اسان جي سوچ کان بہ وڌيڪ ڪھڪشائون آهن اسان جي ڪھڪشان سِجَ ان سان ثقلي واڙيل فلڪي جسم تي ٻڌل آھي جنھن ڌرتيءَ سمیت اٺ گِرَھ سندن ھیستائین دريافت ڪیل چنڊ ٽي ننڍا گِرَھ سندن ھیستائین دريافت ڪیل چار چنڊ اربین ٻیا ننڍا جسم شامل آھن آخري زمري سيارچا بونا گرھ ڪائیپر پَٽِيءَ جون وٿيون پُچُڙ تارا وساڙا بین الگرھیاتِي ڌوڙ شامل آھن عام مفھوم نظام شمسي سج اندريان گرھ بونا گرھ ٻاھريان گرھ ڪوئپر پٽي تي مشتمل آھن ڪوئپر پٽي کان پري ڪافي جسمن کي بہ شمسي نظام جو حصو تسليم ڪيو وڃي ٿو سج جي فاصلي جي اعتبار کان سيارن جي ھي ترتيب آھي عطارد زھره زمين مريخ مشتري زحل يورينس نيپچون انهن مان گرھن جي چوڌاري انهن جا پنھنجا بونا گرھ گردش ڪن ٿا جن کي زمين جي چنڊ جي مناسبت سان چنڊ چيو وڃي ٿو چئن بيروني گرھن جي چوڌاري ننڍا پھاڙي جسم ذرا ڌوڙ ايراضي جي شڪل گردش ڪن ٿا ٽن بونن گرھن پلوٽو ڪوئپر پٽي جو سڀ کان وڏو معلوم جسم سيرس سيارچن جي پٽي جو سڀ کان وڏو جسم ارس ڪوئپر پٽي کان پري واقع آھي شامل آھن پلوٽو کي گرھن جي فھرست مان خارج ڪيو ويو آھي ھاڻي بونن گرھن شامل آھي اسانجي شمسي نظام چئن انتهائي وڏن گئس مان ٺھيل گرھن جوپيٽر سيٽرن نيپچون يورينس کي تمام مضبوط مقناطيسي قوت آھي زمين کي وچٿري مَرِڪَري کي انتھائي ڪمزور قوت آھي جڏھن تہ وينس مريخ کي ڪا مقناطيسي قوت ناھي اسان جو نظام شمسي سج ان جي چوڌاري ڦرڻ وارن سيارن مختلف سيارن جي اپگرھن لاتعداد بونن گرھن تي مشتمل آھي اسان جي نظام شمسي ڦرندڙ سيارا سج کان ڪيترو پري آھن انهن جو احوال ھيٺ ڏجي ٿو اسان جي شمسي نظام گرھن جو سج کان فاصلو عطارد يعني ڪروڙ لک ھزار ڪلوميٽر زھرا يعني ڪروڙ لک ڪلوميٽر زمین يعني ڪروڙ لک ڪلوميٽر مریخ يعني ڪروڙ لک ھزار ڪلوميٽر مشتري يعني ڪروڙ لک ھزار ڪلوميٽر زحل يعني ارب ڪروڙ لک ڪلوميٽر یورنیس يعني ارب ڪروڙ لک ھزار ڪلوميٽر نیپچون يعني ارب ڪروڙ لک ڪلوميٽر مداري گرھن جون خاصيتون سج جي چوڌاري گردش ڪندڙ ھر گرھ ھيٺين خاصيتن وارو ٿئي ٿو ان جو مقدار گهٽ گهٽ ايترو ھجي جو پنھنجي ثقلي ڪشش جي ڪري گولدار شڪل اختيار ڪري پنھنجي ڪشش ثقل سان پنھنجي مدار ان جي آسپاس جي علائقي جي ننڍن جسمن کي صاف ڪري چڪو ھجي بونن سيارن جي مدار جي آسپاس عام طور تي ننڍا جسم پاتا وڃن ٿا انهن ايتري ڪشش مضبوط نٿي ٿئي جيڪا پاڙي جي صفائي ڪري سگهي ڪجھ ٻيا جسم جيڪي مستقبل بونا جسم قرار ڏنا ويا آھن انهن شامل آھن پلوٽو کي ع پنھنجي دريافت کان ع تائين سيارو تسليم ڪيو ويندا ھيو پر صدي جي آخر صدي جي مھڙ پلوٽو سان ملندڙ جلندڙ گهڻا بونا گرھ نظام شمسي جي ٻاھران دريافت ڪيا ويا انهن ارس جيڪو جسامت ميپلوٽو کان وڏو آھي سج جي چوڌاري باقي تمام جسم ننڍن شمسي جسمن شمار ڪيا وڃن ٿا قدرتي سيارچا يا چنڊ اھي جسم آھن سج جي بجاء ٻين گرھن يا بونن سيارن يا جي چوڌاري گردش ڪن ٿا ڪنھن بہ سياري جو سج کان فاصلو يڪسان نٿو رھي ڇوجو سيارن جو مدار عمومن بيضوي ٿئي ٿو ڪنھن سياري جي سج کان گهٽ فاصلي کي ان جو سج مدار چئبو آھي ساري جي سج کان وڌيڪ فاصلي کي ان جو اوج چئبو آھي فلڪي ماھرن مطابق عام طور تي فلڪي منڊلن فلڪي گرھن جي گڏيل فاصلن جي پيمائش لاء فلڪي اڪايون يا تقريبن سج کان زمين تائين فاصلي جي برابر ٿين ٿيون ھڪ فلڪي اڪائي تقريبن سج کان زمين تائين فاصلي جي برابر ٿئي ٿي سج جو زمين کان فاصلو ڪلوميٽر يا ميل آھي پلوٽو سج کان فلڪي اڪاين مشتري فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي ھڪ نوري سال جيڪو ستارن جي مابين فاصلن جي معروف ترين اڪائي آھي تقريبن فلڪي اڪاين جي برابر ٿئي ٿو غير رسمي طور تي نظام شمسي جي الڳ خطن تقسيم ڪيو ويو آھي اندروني نظام شمسي چار سيارا سيارچن جي پٽي شامل آھي ڪجھ فلڪي ماھر ٻاھريين نظام شمسي اپ گرھن سيارچن کان پري تمام سيارن ٻين جسمن کي شامل ڪن ٿا جڏھن تہ ٻين مطابق ٻاھريون نظام شمسي نيپچون کان پوء شروع ٿئي ٿو مشتري زحل يورينس نيپچون ھڪ الڳ وچين خطي جو حصو آھن اسان جو شمسي نظام سج سج نظام شمسي جو مرڪزي ستارو سڀ کان اھم حصو آھي ھي مقدار زمين کان ڀيرا وڏو آھي ھن جي ڀاري مقدار ھن کي اندروني گهاٽائي فراھم ڪري ٿي جنھن سان ھن جي مرڪز جوھري رچاء رھي ٿو جوھري رچاء جي ڪري تمام وڏي مقدار توانائي پيدا ٿئي ٿي جنھن جو وڌيڪ حصو برقناطيسي لھرن تابڪارن جي شڪل خلا وکري ٿو سج کي ستارو مڃيو وڃي ٿو اسان جو نظام شمسي خلا حرڪت سفر ڪندو رھي ٿو نظام شمسي جي اندر انفرادي ستارا سج جي چوڌاري ڦرندا رھن ٿا سيارا مختلف رفتار سان سفر ڪندا رھن ٿا ان کان سوا گرھ پنھنجي محور گردش ڪندا رھن ٿا سج جي ڪشش ثقل ان پوري نظام کي يڪسو مدار رکي ٿي جيڪو گرھ سج جي ويجهو ھوندو ان تي سج جي قوت وڌيڪ ھوندي جيڪو سيارو سج کان پري ھوندو ان تي سج جي قوت گهٽ ٿيندي سج گهمندڙ گئس جو گولو آھي سج جي مرڪز واقع ٿيندڙ ايٽمي ردعمل فوٽان جي صورت خارج ڪندا رھن ٿا سج جي مرڪز ھيڊوجن جي ھيليم تبديل ٿيندڙ شرح ڪروڙ ٽن في سيڪنڊ آھي ان جي نتيجي جيڪا توانائي پيدا ٿئي ٿي اھا خلا سفر ڪري ٿي سج ان ڪيميائي رد عمل جي ڪري ھر ھڪ منٽ پنھنجي ڪل مقدار مان لک ٽن مقدار وڃائي رھيو آھي سج جو خلا ڪافي وشال ايراضي تائين پکڙيل آھي سج جي تھ مان جيڪي گئسون نڪرن ٿيون انهن جي ڪري شمسي طوفان اچن ٿا ھي شمسي طوفان پاڻ سان گڏ سج مان ھڪ مقناطيسي ميدان کڻي اچي ٿي سج جي گهمڻ جي ڪري ھي مقناطيسي ميدان ڦيريدار شڪل وارا ٿي وڃن ٿا ھن شمسي طوفان جي غلبي اچڻ واري خلا کي سج گولو سڏيو وڃي ٿو سائنسدانن مطابق ھن وقت سج پنھجي عروج تي آھي ان جلڻ لاء ڪافي ٻارڻ موجود آھي وقت گذرڻ سان گڏ سج جي چمڪ اضافو ٿيندو رھي ٿو سج ھيڊوجن ھيليم جي تناسب سان اندازو ٿئي ٿو تہ سج پنھنجي وچين عمر ھلي ٿو پيو وقت گذرڻ سان گڏ سج جي جسامت چمڪ اضافو ٿيندو ويندو ڳاڙھسرو ٿيندو ويندو تقريبن ارب سالن سج ھڪ ڳاڙھو ديو بنجي ويندو ان وقت سج جي چمڪ ان جي موجودھ چمڪ کان ڪيئي ھزار ڀيرا وڌيڪ ھوندي سج اول آبادي جو ستارو آھي ڪائناتي ارتقا کان گهڻو پوء جي مرحلي پيدا ٿيو ھو ان جي بيھڪ ٻي آبادي جي ستارن جي نسبت ڀاري عنصرن جي مقدار وڌيڪ آھي انهن ڀاري عنصرن کي فلڪياتي زبان ڌاتون چون ٿا پر علم ڪيميا ڌاتن جي وصف ان کان مختلف آھي ھيڊوجن ھيليم کان ڀاري عنصر قديم ڦاٽڻ وارن ستارن جي مرڪز بنيا ھئا ان لاء ڪائنات انهن عنصرن جي موجودگي جي لاء ستارن جي پھرين نسل جو مرڻ ضروري ھو قديم ترين ستارن ڌات جي تمام گهٽ مقدار پاتي وڃي ٿي فلڪياتي ماھرن جي خيال سج جي اوچي ڌاتيت ان جي چوڌاري گرھن جي جوڙ لاء انتھائي اھم ھئي ڇوجو گرھ ڌاتن جي ارتڪام مان بنيا ھئا اسان جو نظام شمسي ڪھڪشان اسان جو نظام شمسي کير پٽي يا کيرائين واٽ واقع آھي ھي ھڪ ڪماني پکال ڪماني پيٽ يا ڪماني جليبي ڪھڪشان آھي اسين جيڪڏهن کير پٽي يا کيرائين واٽ کي ايڏو پري کان ڏسون جو اهو گراٺ جيترو مس نظر اچي تہ مٿان يا هيٺان کان ڏسڻ مھل اهو جرڪيدار جليبي جهڙي ٿالهي نظر ايندي پاسي کان ڏسڻ مهل چُھنبدار ڏِيٽي ڏِڪِيءَ يا وچ ٿلهي پاسيرو جهليل جليبي جيان نظر ايندي هڪ پاسي کان ٻي پاسي تائين اسان جي کيرائين واٽ يا کير پٽي ڪهڪشان جي ڊيگھ هڪ لک نُوري سال آهي سج تمام فلڪي منڊلن جي مجموعي کي شمسي نظام چئبو آھي جيڪي سڌا سنوان يا اڻ سڌي طرح سج جي ثقلي پڪڙ اچن ٿا ڪھڪشان جو قطر ھڪ لک سال نوري تي مشتمل آھي ھن کرب تارا موجود آھن اسان جو سج ڪھڪشان جي ٻاھرين ٻانھن مقامي ٻانھن موجود آھي سج کان اسان جي ڪھڪشان جو مرڪز ھزار کان ھزار نوري سال جي دوري تي آھي اسان جو سِج منڊل يا سج سرشتو نظام شمسي اسان جي کيرائين واٽ جي وچ سرائي کان لک نوري سالن جي مفاصلي تي آهي ان جي چوڌاري ميل يا ڪلوميٽر في سيڪنڊ مداري رفتار سان ڊوڙي چڪر هڻي رهيو آهي تڏهن وڃي لک سالن کان لک سالن يعني کان ڪروڙ سالن هڪ چڪر پورو ڪري ٿو ھن چڪر کي نظام شمسي جو ڪھڪشائون سال سڏجي ٿو اھڙي طرح سج تقريبن ھر سالن ھڪ نوري سال يا ھر ڏينھن ھڪ فلڪياتي اڪائي جو فاصلو طئي ڪري ٿو ماھرن مطابق سج جنھن جڳھ تي آھي اھا جڳھ جي ڪري زندگي جي ارتقا جاري آھي سج جو مدار تقريبن گول آھي ھي ان رفتار سان ڪھڪشان جي مرڪز جي چوڌاري گردش ڪري رھيو آھي جنھن رفتار سان شمسي نظام جون ٻانھون گردش ڪن ٿيون ڇوجو شمسي نظام جي ٻانھن خطرناڪ سپرنووا جي ڪثرت پاتي وڃي ٿي سج جو اتان نہ گذرڻ زمين کي انهن خطرناڪ اثرن کان نسبتن محفوظ رکي ٿو زندگي جي ارتقا کي محفوظ موقعو فراھم ڪري ٿو سج ستارن جي ڳتيل آبادي واري خطي کان تمام پري آھي جيڪڏھن سج مرڪز جي ويجهو ھجي ھا تہ ٻين ستارن جي قريب ھجڻ ڪري ان جي ڪشش ثقل اورت بادل جي جسمن کي لڳاتار مدار تان ھٽائي اندروني نظام شمسي طرف موڪليندي رھي ھا ان تمام گهڻا جسم ڌرتي سان ٽڪرائي زندگي لاء تباھڪن ٿي سگهيا پئي ڪھڪشان جي مرڪز ويجهو اچڻ وارين برقناطيسي لھرون پيچيدھ جانورن جي ارتقا خلل وجهي سگهيون پئي اسان جي ڪھڪشان جماعت جا تقريبن ڪروڙ تارا آھن سج کي پھرين غيراھم ننڍو تارو سمجهيو ويندو ھو پر ھاڻي معلوم ٿي چڪو آھي تہ سج اسان جي ڪھڪشان جي سيڪڙو تارن کان جيڪي اڪثر ڳاڙھا ٿين ٿا انهن کان وڌيڪ روشن آھي اسان جي شمسي نظام هڪ سج ڌرتيون آهن جنهن مان صرف اسان جي ڌرتي تي جاندار رهي سگهن ٿا وري اهڙي طرح اسان جهڙا جي لڳ ڀڳ شمسي نظام اسان واري کيرپٽي لڌا ويا آهن هر سال کان اهڙا شمسي نظام لڀجي رهيا آهن سائنسدانن جي مطابق ارب کان بـ مٿي شمسي نظام رڳو اسان جي کيرپٽي موجود آهن اهي نظام هَبل ٽيليسڪوپ جي ذريعي ڏسي سگهجن ٿا نظام شمسي جو ٺھڻ نظام شمسي نيبولائي نظريي جي مطابق وجود آئي ھي نظريو عماويل ڪينٽ ع پيش ڪيو ھو ھن جي نظريي مطابق ارب ڪروڙ سال پھرين ھڪ وڏي ماليڪيولي بادل جي ثقلي ڌڙام جي ڪري نظام شمسي وجود آئي ھي بادل شروع پنھنجي وسعت ڪيئي نوري سال تي محيط ھيو اھو خيال آھي تہ ان جي ڌڙام سان ڪيترن ستارن جنم ورتو ھوندو قديم شھابن اھڙن عنصرن جا مقدار يا ذرا پاتا ويا آھن جيڪي صرف وڏن ڦاٽي ستارن تشڪيل پائن ٿا ان مان ظاھر ٿئي ٿو تہ سج جي تشڪيل ستارن جي ڪنھن اھڙي ستاري جهرمٽ ٿي جيڪو قريب پنھنجي ڪيئي سپرنووا جي ڌماڪن ھئي انهن ڌماڪن سان پيدا ٿيندڙ ڌوڏيندڙ لھرن پنھنجي پاڙي جي نيبولا جي گئسي مادي تي دٻاء وجهي وڌيڪ گئسي گهاٽائي جا خطا پيدا ڪري ڇڏيا جنھن سان سج جي ٺھڻ جي ابتدا ٿي انهن گهاٽن خطن ثقلي قوت کي بھتر طور تي اندروني گئسي دٻاء تي قابو پائڻ جو موقعو مليو پوء ھي ڪشش ثقل پوري بادل جي ڌڙام جو سبب بڻي ھن گيسي بادل جو اھو حصو جيڪو بعد شمسي نظام بنيو پنھنجي قطر قريبن ھزار کان ھزار فلڪي اڪاين تي مبني ھيو ان جي مقدار ھاڻوڪي سج جي مقدار کان وڌيڪ ھئي ھن کي فلڪي ماھر اڳوڻو شمسي نيبولا چون ٿا جيئن جيئن نيبولا سڪڙيو زاويائي معيار حرڪت وڌندي وئي جيئن جيئن مادو ان بادل جي مرڪز ڪٺو ٿيندو ويو ايٽمن جي پاڻ ٽڪرائڻ جي تڪرار جي انتھائي توان وڌندي وئي ان جي ڪري مرڪز گرمي پد وڌڻ لڳو مرڪز جتي تمام گهڻو مادو ڪٺو ٿي چڪو ھيو اھو گرم کان گرم ٿيندو ويو ان جو گرمي پد باقي بچيل بادل جي مقابلي ڪافي وڌيڪ ٿي ويو گردش ڪشش ثقل گئسي دٻاء مقناطيسي قوتن جي اثر ھيٺ سڪڙيل نيبولا آھستي آھستي گردش ڪندو سيارن کان اڳ طشتري تبديل ٿيڻ شروع ٿي ويو جنھن جو قطر تقريبن فلڪي اڪايون ھيو جنھن جي مرڪز ھڪ گرم گهاٽو جنم وٺندڙ ستارو ھيو تقريبن ڪروڙ سال کان پوء سڪڙيل نيبولا جي مرڪز ھيڊوجن جي گهاٽائي دٻاء ايترو ھيو جو ھتي مرڪزي ڪٺاڻ جو عمل شروع ٿي ويو مرڪزي ڪٺاڻ جي رفتار ان وقت تائين وڌندي وئي جيستائين آبسڪوني توازن پيدا نہ ٿيو ھن موقعي تي مرڪز مان پيدا ٿيندڙ توانائي دٻاء جي قوت ڪشش ثقل جي برابر ٿي وئي وڌيڪ سڪڙ جو عمل رڪجي ويو ھاڻي سج مڪمل ستارو بنجي چڪو ھو بادل جي باقي بچيل ڌوڙ ڌوڌڙ گئسن مان گرھن جي جوڙجڪ ٺھي سج گرھن جي بيھڪ سج ھڪ جي اھم سلسليوار ستارو آھي نظام شمسي جو مرڪز آھي سج شمسي نظام جي مقدار جي حساب سان سيڪڙو آھي ثقلي طور تي ٻين جسمن تي حاوي آھي مشتري زحل سج جي چوڌاري گردش ڪندڙ گرھن مان وڏا گرھ آھن باقي بچيل گرھ مقدار سيڪڙي وارا آھن سج جي چوڌاري گردش ڪرڻ وارن سڀني گرھن جا مدار پلوٽو سيارو ناھي زمين جي مدار جي يا برابر آھن يا ان کان تمام گهٽ گول زاويو ٺاھن ٿا ھن جي مقابلي پڇڙ سيارا ڪوئپر پٽي جي جسمن جا مدار زمين جي مدار کان ڪافي زاويي تي آھن سج جي چوڌاري گردش ڪرڻ وارا گرھ پنھنجي محور گردش ڪندا رھن ٿا جيڪڏھن سج جي قطب اتر جي عين مٿان معائنو ڪيو وڃي تہ سواء چند جسمن جي جيئن ھيلي جو پڇڙ سيارو تمام سيارا پنھنجي محور جي چوڌاري مخالف گهڙي وار طرف گردش ڪندا رھن ٿا سج جي چوڌاري تمام جسم ڪيپلر جي قانون مطابق حرڪت ڪن ٿا ھر جسم جو مدار بيضوي آھي بيدي جي ھڪ مرڪز تي سج واقع آھي سج جي قريب وارا جسم پري وارن جسمن جي مقابلي وڌيڪ تيزي سان گردش ڪن ٿا گرھن جو مدار تمام گهٽ بيضوي پر تقريبن گول آھن پر گهڻن بيضوي گرھن اپگرھن سيارچن ڪوئپر پٽي جي جسمن جي مدار انتھائي بيضوي ٿئي ٿي گرھن جي مدار ھڪ ٻئي کان تمام گهڻي فاصلي تي ٿئي ٿي ٻن مدارن جي وچين فاصلي تغير بہ تمام وڌيڪ پاتو وڃي ٿو ھي فاصلا نقشن ڏيکارڻ تمام ڏکيا آھن عام طور تي شمسي نظام جي نقشن سياري کي ھڪ ٻئي کان يڪسان فاصلي تي ڏيکاريو وڃي ٿو پر حقيقت ڪجھ مثالن کان سوا ڪوبہ گرھ سج کان جيترو دور آھي اوترو ان جي مدار جو فاصلو پنھنجي کان اڳين سيارن جي مدار کان فاصلو ايترو ئي وڌيڪ آھي مثال طور زھرا جو مدار عطارد جي مدار کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي جڏھن تہ زحل مشتري کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي نيپچون يورينس کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي اندروني نظام شمسي اندروني نظام شمسي ان خطي جو روايتي نالو آھي جنھن سج پھريان چار گرھ اپ گرھ اچن ٿا ھي سيارا اپ گرھ سليڪيٽ ڌاتن سان ملي جڙن ٿا سج جي نسبتن قريب آھن ھن پوري خطي جو رداس مشتري زحل جي گڏيل فاصلي کان بہ گهٽ آھي اندروني گرھن کاٻي کان ساڄي پاسي عطارد زھره زمين مريخ انهن سيارن جو مقدار ان جي اصل مقدار جي برابر آھي نظام شمسي جا اندروني سيارا کاٻي پاسي کان ساڄي پاسي پنھنجي بيھڪ باقي سيارن کان مختلف آھن انهن جي سطح عام طور تي پھاڙن تمام گهڻي نموني ڄمندڙ معدنيات مثال طور سليڪٽ وغيرھ سان ٺھيل آھي انهن جي ٺوس سطح جي ھيٺ انتھائي گرم نيم پاڻيٺ ڌاتو پاتا وڃن ٿا انهن جو غالب جز سليڪيٽ معدنيات آھن انهن جو مرڪز لوھ نڪل جو بنيل آھي چار مان ٽي گرھ زھرا زمين مريخ ھوا موجود آھي انهن سڀن شھاب ثاقب جي ٽڪرائڻ جي ڪري ٽڪرا کڏا موجود آھن ڇوجو انهن جي ٺوس سطح جي ھيٺان پاڻيٺي ڌاتو مينٽل اندر حرڪت ڪندو رھي ٿو ان لاء ان جي سطحي رڳڙ قرش بہ وقت بوقت حرڪت ڪندو رھي ٿي رڳڙ قرش جي ان حرڪت جي ڪري سطح تي ٻرندڙ جبل کاھيون جنم وٺن ٿيون اندوني شمسي منڊل ھي آھن عطارد زھرہ زمين مريخ اپگرھ پٽي اپگرھ عام طور تي ننڍا فلڪي جسم ٿين ٿا جيڪي پھاڙن ڌاتن ٻين گرھن وانگر ناقابل تبخير تصعيد مادن مان ٺھيل آھن اپگرھ پٽي مريخ مشتري جي درميان سج کان کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي ماھرن جو خيال آھي تہ ھي جسم شمسي نظام جي تخليق جي وقت مشتري جي ثقلي دخل جي ڪري ڪٺا ٿي گرھ بنجڻ کان رھجي ويا اپگرھ پنھنجي جسامت خوردبيني ذرن کان وٺي ڪيئي سو ڪلوميٽر چوڙي ديو قامت پھاڙن جيترا ٿي سگهن ٿا انتھائي وڏا اپگرھ جيئن سيرس کان علاوہ تمام اپگرھن کي فلڪي جسمن شمار ڪيو وڃي ٿو مستقبل وڌيڪ تحقيق کان پوء ڪجھ وڏا گرھ مثال ويسٽا ھيجيا کي بہ اپگرھ قرار ڏيئي سگهجي ٿو اپگرھ پٽي اھڙا ھزارين پر لکين ممڪن طور تي پاتا وڃن ٿا ان جي باوجود اھو امڪان گهٽ آھي تہ اپگرھ پٽي جو ڪل مايو ڌرتي جي مايي جي ھزارن حصن کان وڌيڪ ھجي اپگرھ پٽي اپگرھ ھڪ ٻئي کان ڪافي دور دور ٿين ٿا خلائي جھاز عام طور تي ان خطي مان بغير ڪنھن ٽڪراء جي آساني سان گذري وڃن ٿا ننڍا اپگرھ جن جو قطر ملي ميٽر کان ميٽرن تائين ھجي ان کي شھاب ثاقب چئبو آھي سيرس سيرس اپگرھ پٽي جو سڀ کان وڏو جسم آھي اپگرھ بہ آھي ھي سج کان فلڪياتي اڪائي جي فاصلي تي آھي ھن جو قطر ڪلوميٽر کان ڪجھ گهٽ ٿئي ٿو جنھن ڪري گولائين شڪل اختيار ڪري ويو آھي صدي جي شروعات جڏھن سيرس دريافت ٿيو تہ ھن کي گرھ سمجهيو ويو پر ع ٻين سيارن جي دريافت کان پوء ھن جو درجو گهٽ ڪري ھن کي اپگرھن جي فھرست شامل ڪيو ويو پر ع ھن جو درجو ٻيھر تبديل ڪري ھن کي بونو گرھ قرار ڏنو ويو اپگرھ گروھ اپگرھن کي ان مداري خاصيتن جي بنياد تي گروھن خاندانن تقسيم ڪيو ويو آھي اپگرھ چنڊ اھي اپگرھ آھن جيڪي پاڻ کان وڏن گرھن جي چوڌاري ڦرن ٿا ھي گرھن جي عام چنڊن وانگر سڃاتا نٿا وڃن ڪي وري تقريبن گرھن جي برابر ٿين ٿا جن جي چوڌاري گردش ڪن ٿا اپگرھ پٽي ڪجھ پڇڙ سيارا پاتا وڃن ٿا ماھرن جو خيال آھي تہ زمين تي پاڻي انهن اپگرھ پٽين جي پڇڙ گرھن ذريعي پھتا وچون نظام شمسي شمسي نظام جي وچئين حصي ديو قامت گئسي گرھ ان جا وڏا وڏا چنڊ گهٽ مدت وارا پڇڙ گرھ پاتا وڃن ٿا ھن جو ڪوبہ روايتي نالو آھي ڪڏھن ڪڏھن ھن کي ٻاھريون نظام شمسي چئجي ٿو پر حاضر دور ھي نالو وڌيڪ نيپچون جي پري جي حصي لاء استعمال ٿئي ٿو ٻاھريون نظام شمسي سج جي چوڌاري گردش ڪرڻ واري تمام مادي سيڪڙو چار ٻاھريان گرھ يا گيسي ديو آھن مشتري جي فضا وڌيڪ ھيڊوجن يا ھيليم تي مشتمل آھي يورينس نيپچون جي فضا امونيا ميٿين جي وڌيڪ مقدار پاتي وڃي ٿي انهن برفاني مادن جي ڪري ڪجھ فلڪي ماھر انهن ٻنهي گرھن کي ھڪ الڳ زمري رکن ٿا جنھن کي ھو يوراني گرھ يا برفاني ديو چون ٿا انهن چئني سيارن جي چوڌاري ايراضيون ٿين ٿيون پر زحل جي ايراضي زمين کان صاف طور تي چٽي نظر اچي ٿي سج جي ٻاھرين ايراضي گرھ اچي وڃن ٿا جيڪي ھي آھن مشتري زحل يورينس نيپچون بي پرو نيپچون خطو نيپچون جي پري جو خطو جنھن کي ٻاھريون خطو ماورا نيپچون سڏيو وڃي ٿو ھي وڌيڪ کوجنا کان ٻاھر آھي ظاھر ھي خطو برفاني پھاڙي مادن سان جڙيل ننڍن جسمن تي مشتمل ڏسڻ اچي ٿو ھن خطي ھيستائين دريافت ٿيل جسمن سڀ کان وڏو جسم قطر زمين کان ڀيرا ننڍو مقدار اسان جي چنڊ کان بہ تمام ننڍو آھي ڪوئپر پٽي ڪوئپر پٽي نيپچون پلوٽو جا مدار اصل قطر جي متناسب نظر اچن ٿا ڪوئپر پٽي جيڪا ھن خطي جي شروع واقع آھي اھا اپگرھي سيارچي پٽي وانگر ڌوڙ ڌڌڙ ملبي تي ٻڌل وڏو علائقو آھي پر سيارچي پٽي جي برعڪس ھي گهڻو ڪري برف تي مشتمل آھي ھي علائقو سج کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي پکڙيل آھي ھي خطو گهٽ مدت جي پڇڙ سيارن جيئن ھيلي پڇڙ سياري وارو خيال ڪيو وڃي ٿو ھن پٽي جا اڪثر جسم شمسي نظام جي ننڍن جسمن جي زمري اچن ٿا پر ان ڪجھ وڏا جسم جيئن آھن جن کي مستقبل بونو گرھ تسليم ڪري سگهجي ٿو ماھرن جي اندازي مطابق ڪوئپر پٽي ڪلوميٽر کان وڌيڪ قطر وارا لک کان وڌيڪ جسم موجود آھن پر انهن جي خيال ھن پٽي جو مجموعي مايو ڌرتي جي مايي جي ڏھين يا سوين حصي جي برابر آھي ھن پٽي اڪثر جسمن جا ھڪ کان وڌيڪ چنڊ آھن اڪثر جا مدار ڌرتي جي مدار کان مختلف زاوين تي آھي گمگي روايتي ڪوئپر پٽي گمگي جسم جا مدار ڳاڙھي رنگ جا ڏسڻ اچن ٿا جڏھن تہ روايتي جسمن جا مدار نيرا اچن ٿا ڪوئپر پٽي ٻن پٽين تي مشتمل آھي روايتي پٽي گمگي پٽي گمگي پٽي جا جسم نيپچون سان ھڪ گمگي رشتي جڙيل آھن ڪوئپر پٽي ٻن جسمن تقسيم ڪري سگهجي ٿي يعني سج جي چوڌاري ان جي گردش جو وقت نيپچون جي ڪشش ثقل جي اثر ھيٺ رھي ٿو نيپچون جي پنھنجي مدار ھر ٽيون چڪر پورو ڪرڻ تي ھي جسم سج جي چوڌاري پنھنجا چڪر پورا ڪن ٿا يا وري ان جي ھر ٻن چڪرن جي مقابلي ھڪ گمگي پٽي نيپچون جي مدار اندر شروع ٿي وڃي ٿي روايتي پٽي جي جسمن جو نيپچون جي ھلندڙ گردش سان ڪو واسطو ناھي ھي پٽي تقريبن کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تائين پکڙيل ٿئي ٿي روايتي پٽي جي جسمن کي ڪيوبوينا بہ چيو وڃي ٿو ھي عجيب نالو دراصل ھن پٽي جي سڀ کان پھرين دريافت ٿيڻ واري جسم ڪيو بي ون جي نالي تي رکيو ويو آھي جيڪو دريافت ٿيو ڪوئپر پٽي جا اپگرھ ھزارين سال پھريان قديم نجوم جي ماھرن جڏھن آسمان ڏانھن ڏٺو تہ انھن کي لڳو تہ ڪجھ شيون ھنن جي اميد جي خلاف ھيڏي ھوڏي وڃن ٿيون جڏھن تہ تارا ھڪ جاء تي آھن انھن کي رولو تارن جو نالو ڏنائون انھن پنج عطارد زھرہ مريخ مشتري زحل کي ڏٺائون سڃاڻپ خاطر نالا رکيائون صدين کان جن سامان سان آسمان جو مشاھدو ٿيندو ھو اھي اوزار بھتر کان بھتر ٿيندا ويا ته ٽن نون گرھن يورينس نيپچون پلوٽو جي کوج ٿي ماھرن مطالعو جاري رکيو ھنن کي ٻاھرين گرھن جي مطالعي مان جلد ئي خبر پئجي وئي تہ پلوٽو اڪيلو نہ آھي نيپچون کان پري وڌ کان وڌ شيون دريافت ٿيون جيڪي پلوٽو سان گڏ ان جي ماپ جون پڻ ھيون ھينئر تائين پنج اعلانيا طور مڃيل بونا گرھ آھن سيريز پلوٽو ايريز ھائوميا ماڪي ماڪي آھن پلوٽو پلوٽو سج کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي ھڪ بونو گرھ ڪوئپر پٽي جو سڀ کان وڏو جسم آھي جڏھن ھي ع دريافت ٿيو تہ ھن کي نظام شمسي جو گرھ تسليم ڪيو ويو پر ع بين لاقوامي فلڪياتي اتحاد طرفان سياري جي نئين تعريف تحت ھن کي بونو گرھ قرار ڏنو ويو پلوٽو جو مدار ڪافي بيدوي ترڇو آھي ڌرتي جي مدار کان ھن جو زاويو درجا آھي پنھنجي اوج ھي سج کان فلڪي اڪايون دور ھليو وڃي ٿو ڪيرون پلوٽو جو سڀ کان وڏو چنڊ آھي جڏھن تہ اھو پنھنجي مدار سج کان ھن جو فاصلو صرف فلڪي اڪايون رھجي وڃي ٿو ڪيرون پلوٽو جو سڀ کان وڏو چنڊ آھي ھن ڳالھ جو مضبوط امڪان آھي تہ فلڪي ماھر ڪيرون جي درجہ بندي ڪري ان کي بہ بونو گرھ قرار ڏين ڪيرون دراصل پلوٽو جي چوڌاري گردش نٿو ڪري پر پلوٽو ڪيرون ٻئي جسم پنھنجي درميان خلا ھڪ ثقلي توازن جي نقطي سان گردش ڪن ٿا جاڙا اپگرھ محسوس ٿين ٿا ٻہ ننڍا چنڊ نڪس ھائڊرا انهن ٻنهي جي چوڌاري گردش ڪن ٿا پلوٽو گمگي پٽي واقع آھي نيپچون جي پنھنجي مدار ھر ٽئين چڪر پوري ڪرڻ تي ھي پنھنجا چڪر پورا ڪري ٿو ڪوئپر پٽي جا اھي جسم جيڪي نيپچون سان گڏ سج جي چوڌاري گردش ڪن ٿا اھي پلوٽو جي مناسبت سان پليٽون بہ سڏجن ٿا سيريز سيريز ء دريافت ٿيو ڇاڪاڻ تہ ھي اندرئين گرھن اڪيلو بونو گرھ شھابين جي پٽيءَ واقع آھي ھن جي کوج سان ھن کي پنجون گرھ مڃيو ويو ھن جي دريافت کي ھڪ سال مس گذريو تہ ھن جي ويجھي وڌيڪ شيون دريافت ٿيون ڪجھ ڏھاڪن ٻارنھن کن جسم دريافت ٿيا ع ماھرن فيصلو ڪيو تہ اھي سڀ گرھ تہ نہ ٿا ٿي سگھن ان مھل ھڪ نئون نالو متعارف ڪرايو ويو سيريز سان گڏ تمام ملندڙ شين کي شمار ڪيو ويو آخرڪار ع ھن کي بوني گرھ جو نالو ڏنو ويو ھن تي ع تي ڊان موڪليو ويو جيڪو مارچ تي ھن جي مدار داخل ٿيو ھي شھابين جي پٽيءَ جي تمام جسمن کان وڏو ٽوٽل پٽيءَ جي ٽيون حصو آھي ھي پنھنجي مدار تي ڪلاڪ ڦيرو مڪمل ڪري ٿو سج کي ڦرڻ سال لڳائي ٿو ھي ھون نظام شمسي جو وڏو ناليوارو جسم آھي ھن کي گھپ انڌيري ڏسي سگھجي ٿو جيڪڏھن نظر بہ تکي ھجي ھن جي اسپيڊ ڪلو ميٽر في سيڪنڊ آھي ھي اڪيلو بونو گرھ آھي جنھن کي چنڊ ڪونھي ھن تي پنھنجو خلائي مشن ء موڪلڻ جي تياري ڪري پيو ايريز ھن جو نالو يونانين جي ديوتا تي رکيو ويو ھن جي کوج ع ٿي کوج سان ھن کي ڏھون گرھ مڃيو ويو ايريز پلوٽو کان ٿورو جسامت ننڍو ماس پلوٽو کان وڌيڪ آھي مڃيو وڃي ٿو ته ھن جو ماس گھڻو آھي جيڪو ميٿين برف سان ڍڪيل آھي ايريز نظام شمسي جو نائون نمبر وڌيڪ ماس رکندڙ جسم آھي جيڪو سج کي سڌو ڦري ٿو جڏھن تہ نمبر تي وڌيڪ ماس رکندڙ جسم پڻ آھي ڇاڪاڻ تہ چنڊ وڌيڪ ماس رکندڙ آھن ھي سج کان اسٽرونوميڪل يونٽ پري آھي جيڪو پلوٽو کان ٽي ڀيرا وڌيڪ آھي ايريز سولر سسٽم جو ٻي نمبر تي سڀني کان پر آبجيڪٽ آھي جيتوڻيڪ پھرين نمبر تي آھي جنھن کي نومبر تي دريافت ڪيو ويو ھن جي سج کان مفاصلو اسٽرونوميڪل يونٽ آھي ھن کي ھڪ چنڊ نالي آھي ايريز ھن جو چنڊ پلوٽو جي مقابلي سج کان وڌيڪ پري کان ڦرن ٿا حساب لڳايو ويو آھي ته ھي سج کي ھڪ چڪر سالن پورو ڪري ٿو ھن تي خلائي مشن موڪلڻ جو پروگرام آھي جيڪو مشتري جي گريوٽي کي استعمال ڪندي سالن کان پوء ھن وٽ پڄندو ھي مشن يا ء روانو ٿيندو ھائوميا ھن جي کوج ٿي ستمبر تي ھن کي بونو گرھ مڃيو ويو ٻين بونن گرھن جي مقابلي ھائوميا جي شڪل رگبي جي بال وانگي آھي ھي اسانجي سولر سسٽم جو سڀني کان تيز ڦرندڙ شين مان آھي ھي پنھنجي مدار تي ھڪ ڦيرو فقط چار ڪلاڪن پورو ڪري ٿو ھن جو سج کي ھڪ چڪر سالن پورو ٿي ٿو ھن جو نالو ھوائي جزيري جي ماڻھن جي پيدائش ذرخيزي جي ديوتا تي رکيو ويو ھي پلوٽو ماڪي ماڪي کان پوء ٽين نمبر تي وڌيڪ روشن جسم آھي ء ھن جو رنگ دريافت ٿيو ھن کي ٻہ چنڊ ھائيڪا نماڪا آھن چنڊن جا نالا ديوتا جي ٻن ڌيئرن جي نالي تي رکيا ويا ماڪي ماڪي پنجين آخري بوني گرھ جي سڃاڻپ ماڪي ماڪي جي نالي سان آھي ھن جي کوج پڻ ع ٿي ھن جو نالو ايسٽرلينڊ جي راپانيو ماڻھن جي پيداڪندڙ ديوتا جي نالي تي رکيو ويو ڪوئپر بيلٽ جي ٻين جسمن وانگي ھن جو مٿاڇرو بہ برف سان ڍڪيل آھي ھي برف ميٿين ايٿين نائٽروجن جو ٿي سگھي ٿو ھن جو ڊائياميٽر پلوٽو جو ٽيون حصو آھي ھن جو برف سان ڍڪيل مٿاڇرو ھن کي ڪوئپر پٽي پلوٽو کان پوء ٻي نمبر تي روشن ترين شيء ٺاھي ٿو ھي سج کان اسٽرونوميڪل يونٽ پري آھي ھي پنھنجي مدار تي ڪلاڪن ھڪ چڪر جڏھن تہ سالن سج کي ھڪ چڪر پوري ڪندو آھي ع تي ھن جي ھڪ چنڊ جي کوج ٿي جنھن کي اڃان نالو نه ڏئي سگھيا آھيون ھن جو چنڊ ڪلو ميٽر جو آھي جيڪو ڪراچي کان حيدرآباد جو مفاصلو آھي ھي چنڊ ماڪي ماڪي کان ڪلو ميٽر پري کان ڦري ٿو ھن چنڊ جي کوج ھبل ٽيلي اسڪوپ ذريعي اپريل ع تي ٿي ٽڙپکڙ مشتري ٽڙپکڙ طشتري جا جسم ڪارا سرمئي رنگ جا ڏسڻ اچن ٿا منتشر طشتري ڪوئپر پٽي کان ڪري ٿو پر ھي ان کان اڳتي پکڙيل آھي منتشر طشتري جا جسم دراصل ڪوئپر پٽي کان آيل آھن نيپچون جي ابتدائي زندگي جڏھن ان جو مدار سج کان پري ٿي رھيو ھو تہ ان جي ڪشش ھيٺ جسم بي ترتيب مدارن ھليا ويا وڌيڪ منتشر طشتري جسم سج مداري ڪوئپر پٽي جي اندر واقع آھن جڏھن تہ ان جي اوج سج کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي ان جي جسمي مدار زمين جي مدار کان ڪافي زاويا بنائين ٿا اڪثر جا مدار زمين جي مدار کان عمودي طور درجي جي زاويي تي واقع آھن ڪجھ فلڪي ماھر ٽڙپکڙ طشتري جسمن کي ڪوئپر پٽي جو حصو سمجهن ٿا انهن کي ڪوئپر پٽي جا ٽڙپکڙ جسم چون ٿا ارس ارس ٽڙپکڙ مشطري جو سڀ کان وڏو معلوم جسم آھي ھي سج کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي پلوٽو کان ڀيرا وڏو آھي ھن جي قطر جو اندازو ڪلوميٽر يا ميل آھي فلڪي ماھرن جو اڪثر تي بحث رھيو آھي ڇوجو ع تائين پلوٽو کي ننڍي ھجڻ باوجود ھن کي گرھ جو درجو حاصل ھيو جڏھن تہ ارس پلوٽو کان وڏو ھجڻ باوجود گرھ جي اعزاز کان محروم رھيو جڏھن تہ ھن وٽ ھڪ چنڊ ڊسنوميا آھي ڊسنوميا جو مدار پلوٽو وانگر بيدوي آھي ھن جو اوج سج مدار کان فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي جيڪو تقريبن پلوٽو جي سج کان سراسري فاصلي جي برابر آھي ان جو اوج جيڪو فلڪي اڪاين جي فاصلي تي آھي ان جو مدار زمين جي مدار کان ڪافي ترڇو آھي پرانھون خطو اھو نقطو جتي شمسي نظام ختم ٿئي ٿو اتي نجمي خلا شروع ٿئي ٿي ان جو ٺيڪ طرح سان تعين ڪري نٿو سگهجي ڇوجو ھي حد ٻن مختلف قوتن کي طي ڪري ٿي باد شمسي سج جي ڪشش ثقل باد شمسي جي باري خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اھا پلوٽو جي مدار جي چئوڻي فاصلي تي ختم ٿي وڃي ٿي پر سج جي ڪشش ثقل ان جي ھزاروڻ فاصلي تي بہ اثر رکي ٿي شمسي سڪون شمسي گولو ٻن حصن تقسيم آھي شمسي باد پنھنجي پوري رفتار سان تقريبن فلڪي اڪاين يا پلوٽو جي مدار جي ٽيڻ فاصلي تائين وڃي ٿو ھتي ھن جو ٽڪر مخالف طرف کان ايندڙ نجمي خلائن جي ھوا سان ٿئي ٿو ان ٽڪر جي نتيجي شمسي باد جي ھوا گهٽتائي اچي ٿي ان جي گهاٽائي وڌي وڃي ٿي ھي وڌيڪ بي سڪون ٿي وڃي ٿي ھن جڳھ تائين شمسي گولو ھڪ درست گولي جي شڪل آھي پر اڳتي ھلي ھي بيضوي شڪل جو ٿي وڃي ٿو جنھن کي شمسي نيام سڏجي ٿو شمسي نيام شڪل نموني جي عمل ھڪ پڇڙ سياري جي پڇ وانگر ٿئي ٿو ھي ان مقام کان ڪھڪشان سج جي حرڪت جي طرف تقريبن فلڪي اڪاين تائين وڃي ٿو پر ان جي مخالف طرف ان کان ڪيئي ڀيرا وڌيڪ فاصلي تائين پکڙيل ٿئي ٿو شمسي سڪون جيڪو شمسي گولي جي ٻاھرين حد آھي ھي اھو نقطو آھي جتي شمسي باد مڪمل طور تي رڪجي وڃي ٿي ٻاھرين فلڪي خلا شروع ٿي وڃي ٿي اڄ تائين ڪوبہ جھاز شمسي سڪون کان اڳتي ناھي ويو اھو ڄاڻڻ مشڪل آھي تہ اڳتي خلا ڇاھي ايتري بہ خبر ناھي تہ شمسي گولو شمسي نظام کي نقصاندھ ڪائناتي شعائن کان ڪيتري حد تائين بچائي ٿو نظریاتي اورت بادل اورت کربين جسمن جو ھڪ وڏو مجموعو آھن جيڪي نظام شمسي کي چئني طرفن کان وڪوڙيون ويٺا آھن ھي سج کان ھزار کان لک فلڪي اڪاين جي فاصلي تي پکڙيل آھي وڏي وقت جي عرصي وارا پڇڙ سيارا ھتان اچن ٿا ماھرن مطابق ھن جا وڌيڪ جسم پڇڙ سيارا آھن جيڪي اندرئين شمسي نظام کان ٻاھرين گرھن جي ڪشش ثقل جي ڪري خارج ٿي ويا ھئا اورت بادل جا جسم تمام آھستي رفتار سان حرڪت ڪن ٿا ان جي حرڪت ڪڏھن ڪڏھن ٿيڻ وارا واقعا جيئن ٻين جسمن سان ٽڪر ڪنھن گذرندڙ ستاري جي ڪشش ثقل ڪھڪشان جي مدجذر آساني سان خلل وجهي سگهن ٿا اندروني اورت بادل نظام شمسي جو ھڪ وڏو حصو اڃان نامعلوم آھي سج جي ڪشش ثقل جي باري اندازو آھي تہ اھا نوري سال يا ھزار فلڪي اڪاين جي فاصلي تائين ٻين ستارن جي ڪشش تي حاوي آھي ھن جي مقابلي اورت بادل ممڪن طور تي ھزار فلڪي اڪاين جي فاصلي تائين پکڙيل ٿي سگهي ٿو سيڊنا جھڙي جسم جي دريافت باوجود ڪوئپر پٽي اورت بادل جي درميان خطو جن جو رداس ھزارين فلڪي اڪاين تي مشتمل آھي اھو وڌيڪ غير مرسوم آھي گابور ڇاڻِي ٻِه رُخِي ڇاڻِي آهي جيڪا عڪس پراسيسڪاريءَ عام استعمال ٿيندي آهي اها دراصل ٻِه رُخي گاسِي ڪاڄ ڪوسائين لهر جِي ضرب اُپت آهي گابور ڇاڻيءَ ذريعي ڪنهن عڪس جي نمائندگي اهڙين سائيني لهرن سان ڪئي ويندي آهي جيڪي گاسي دريءَ سان ماڊيوليل هونديون آهن عڪس جي اهڙي نمائندگي يا ڪثرت سان استعمال ٿي ٿي عڪس کي گابور ڇاڻيءَ مان گذارڻ ايئن ئي آهي جيئن عڪس تي مقامي فوريئر ٽرانسفارم لڳائڻ هيءُ پرگرام عملاَ گابور ڇاڻِي جوڙي ٿو ڇاڻِيءَ جي سائيز اُفَقي وِچُ اُمودِي وِچُ اُفقِي معيارِي ڊويئيشن اُمُودِي معيارِي ڊويئيشن ڪثرتَ لهرُون فِي گابور ڇاڻِي ڪُنڊَ فيز ڪشور ڪمار لاطيني خط آگسٽ آڪٽوبر پيدائشي نالو اڀاس ڪشور گَنگُولِي بالِي ووڊ فِلمُن جو پس پرده گائڪ هندي بنگالي مراٺي آسامِي گجراتي ڪَناڊا ڀوجپوري اُڙِيئا اداڪار هو هُو اصل هندستانِي بنگالِي هو هُو پنهنجي وقت جو مقبُول ترين پس پرده گائڪ هو سندس رڪارڊ اڄ به بيسٽ سيلر آهن جيتوڻيڪ کيس شهرت بنيادي طور هڪ ڪامياب گُلُوڪار هوڻ باعث ملي پر ڪمار هڪ نامور اداڪار پڻ هو سندس ڪاميڊي ڪردارن باپ ري باپ چلتِي ڪا نام گاڙِي هاف ٽِڪِٽ پڙوسَن هنگاما پيار ديوانا بڙهتي ڪا نام داڙهي شامل آهن نوڪري باندي دور گگن ڪِي ڇائون دُور ڪا راهِي جهڙين فلمن هن سنجيده ڪردار پڻ ادا ڪيا ان کان سواءِ ڪمار بطور ٻولنگار ڪمپوزر پروڊيوسر هدايتڪار اسڪرين ليکڪ اسڪرپٽ ليکڪ پڻ وڏيون ڪاميابيون ماڻيون ڪشور ڪمار اڀاس ڪمار گنگولي جي نالي سان هڪ بنگالِي گھِراڻي پيدا ٿيو سندس پيءُ ڪمجالال گنگولي مڌيا پرديش جي کنڊوا نالي هِڪَ ننڍي شهر رهندڙ وچولي طبقي سان واسطو رکندڙ پيشي جو وڪيل هو جڏهن ته سندس ماءُ گوري ديوي هڪ امير گھِراڻي سان واسطو رکندي هئي ڪمار پنهنجي مائٽن جو ننڍي ننڍو اولاد هو اشوڪ ڪمار وڏي وڏو پُٽُ هو جنهن کان پوءِ اڪيلي ڌيءَ سَتِي ديوِي ان کان ننڍو انُوپ ڪمار جنهن کان پنج سالَ ننڍو هو ڪشور ڪمار جڏهن ڪمار اڃا ٻار ئي هو ته سندس وڏو ڀاءُ اشوڪ ڪمار بالِي ووڊ جو چمڪندڙ ستارو بنجي چڪو هو ان ڳالهه جو ننڍي ننڍي ڪمار تي تمام وڏو اثر پيو هُو ڪي ايل سهگل جو تمام وڏو فين بڻجي ويو سندس گائڪيءَ جو نقل ڪندو رهندو هو اڪثر سندس والدين کيس سندس ڀاءُ اشوڪ تي فلمايل گيت مين بن ڪا پنڇي گنگنائڻ لاءِ منٿَ ڪندا هئا اشوڪ جي ڪاميابيءَ بعد انوپ پڻ بالِي ووڊ جو رخ ڪيو ڪشور ڪمار پنهنجي وڏي ڀاءُ جي قدمن تي هليو بالِي ووڊ هڪ گائڪ طور پنهنجي عمليءَ پير رکڻ لاءِ ممبئي پهتو اِنَ موڙَ تي انوپَ جو ڪريئر بيهي رهيو هو ڇاڪاڻ ته گائڪيءَ جي لحاظَ کان سندس آواز ايترو سٺو نه هو جيتري سندس اداڪاري هي اهو دور هو جڏهن اهڙن اداڪارن جي وڏي اهميت هوندي هئي جيڪي ڳائي به سگھندا هُجن انوپ پنهنجو آواز سڌارَڻَ لاءِ آسٽريا مان ڪجھه رڪارڊَ آندا هئا هِڪَ ڀيري گھر اندر ايندي ئي هُنَ ڪنهن ڪمري مان يوڊلڱ جو آواز ٻُڌو هُنَ ڪاوَڙَ ڪَڙڪيو منهنجي رڪارڊَن کي ڪنهن هٿُ لاتو آهي پر ڪمري گھڙڻ سان کيس معلوم ٿيو ته اها يوڊلڱ اصل ڪشور ڪمار ڪري رهيو هو ڪشور ڪمار يوڊلڱ ڪرڻ انوپَ جي آسٽريائي رڪارڊَن مان سکيو هو ڪشور ڪمار اداڪاريءَ کي ناپسند ڪندو هو بالي ووڊ جو مُکيه گائڪ بنجڻ جِي خواهش رکندو هو پر سندس گائڪِي يا موسيقيءََ جِي ڪا به سکيا ورتل نه هئِي ڪشور ڪمار پنهنجي وڏي ڀاءُ اشوڪ ڪمار جي واسطن سان فلمي دنيا پير ته رکي ڇڏيو مگر ابتدا سُٺو تاثر ڏيڻ ناڪامياب ويو پَرَ هُنَ اداڪاري جاري رکي جنهن سان کيس پنهنجي ئي فلمُن جا گيتَ ڳائڻ جو موقعو ملندو رهيو ان دور ڪشور ڪمار جو انداز سهگل وارو هو هِڪَ ڀيري جي ڳالهه آهي جو سَچِن ديوِ بَرمَن اشوڪ ڪمار جي گھر آيو وهنجڻ جاءِ مان سهگل جي آواز جهڙو آواز ايندي ٻُڌائين آواز کان متاثر ٿِيندي هُن اشوڪ کان پُڇيو ته هِيءُ ڪير پيو ڳائي ورندي ملڻ تي هُو ڪشور جي انتظار ويهي رهيو ته وهنجي نڪري ته مِلانس هُنَ ڪشور سان ٿورڙي گفتگُو ڪئي جنهن هُنَ سندس آواز جي تعريف به ڪئي کيس هِڪَ نصيحَتَ به ڪئي سهگل جو نقل ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪر نقال ڪڏهن به سٺا ڪلاڪار نه بڻبا آهن تو کي پنهنجو انداز اختيار ڪرڻ گھرجي ان کان پوءِ ڪشور ڪمار پنهنجي گائڪِيءَ پنهنجو نئون مخصوص انداز پيدا ڪيو جيڪو رفي مڪيش سهگل کان بلڪل الڳ هو ڪشور ڪڏهن به اداڪاري ڪرڻ نه ٿي چاهيو پر هُو پنهنجي وڏي ڀاءُ اشوڪ ڪمار کان ايترو ته ڊڄندو هو جو کيس ناراض ڪري نه ٿي سگھيو اشوڪ ڪمار کيس بالِي ووڊ جو مقبول هِيرو ڏسڻ ٿي گھريو شروعاتِي فلمون ناڪام ٿيڻ بعد ڪشور ڪمار فصيلو ڪيو ته ايندڙ فِلمُن هُو ايتري ته ڪِنِي اداڪاري ڪندو جو اڳتي ڪو به پروڊيوسر کيس پنهنجي فلمَ ڪم ڪرڻ لاءِ نه چوندو ڪشور جو پٽ اميت ڪمار ع جي ڏهاڪي مقبول گائڪ ٿي چڪو هو آر ڊي برمن راجيش روشن جي مهرباني جن کيس هٿي وٺائي پر ڪشور ڪمار اڃا به ميدان هو نون توڙي اڳي ئي مقبول هيروز لاءِ گيت ڳائي رهيو هو ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري ڪشور ڪمار اميتاڀ بچن درميان ڪا مس انڊراسٽينڊڱ ٿي وئي ڪشور ڪمار ڪا فلم پروڊيوس ڪري رهيو هو جنهن اميتاڀ جيڪو تنهن وقت باليووڊ جو تمام وڏو هيرو بڻجي چڪو هو کي مهمان اداڪار جي حيثيت اچڻو هو اميتاڀ شوٽڱ لاءِ آيو پر ڪجھه منٽ ويهي پنهنجي سيڪريٽري کي اهو چئي هليو ويو ته ڪشور ڪمار کي ٻڌائي ته هو فلم ڪم ڪو نه ڪندو ان ڳالهه تي ڪشور ڪمار ڪافي ناراض ٿي ويو ڪڏهن به اميتاڀ لاءِ نه ڳائڻ جو فيصلو ڪيائين اتفاقا تنهن کان پوءِ اميتاڀ جون فلمون ناڪام ٿيڻ لڳيون جن کيس اڪثر شبير ڪمار جو آواز مليل هو کيس بالي ووڊ پنهنجي ناڪامين جو بدترين دور ڏسڻو پيو اميتاڀ ڪيترن ئي سالن بعد وري ڪون بني گا ڪروڙ پتي نالي ٽي وي سلسلي ظاهر ٿيو انيل ڪپور لاءِ سندس پهرين فلم وه سات دن جا گيت ڪشور ڪمار ڳايا هن انيل ڪپور جي پهرين سپر هٽ فلم مسٽر انڊيا جا گيت پڻ ڳايا انهن ٻنهي فلمن جي موسيقي لڪشميڪانت پياري لال ترتيب ڏني ع هن آر ڊي برمن جي فلم ساگي لاءِ ڪي انتهائي سٺا گيت ڳايا ساگر جيسي آنکون والي ساگر ڪناري دل يه پڪاري جيڪي جاويد اختر جا لکيل هئا ڪشور ڪمار چار شاديون ڪيون سندس ونيون رُوما گُوها ٺاڪُرتا مَڌُوبالا يوگيتا بالي لِينا چنداورڪر هُيُون ڪشور ڪمار رُوما گھوش سان مَي ع ڌاري بامبي شادي ڪئي سال اندر کين پُٽُ اميت ڪمار ڄائو ع منجھن طلاق ٿي وئي رُوما گھوش ٻِي شادي ارُوپ گُوها سان ڪئي جنهن مان ٻه ٻار ٿيس هُوءَ پڻ اداڪار گلوڪار آهي فلمي صنعت وڏو نانءُ رکي ٿِي سندس پُٽُ اَمِيت ڪُمار پڻ ان ئي سطح جو گائڪ بڻيو البت پنهنجي پيءَ جيتري ڪاميابي نه ماڻيائين ڪشور جو ٻيو پُٽُ سُمِيت ڪُمار پڻ ڳائيندو رهيو آهي ڪجھه اهم فلمون جن ڪشور ڪمار اداڪاري ڪئي ڪجھه اهڙيون فِلمُون جِن لاءِ ڪشور ڪمار پنهنجا بهترين گيتَ ڳايا آهن اهي گِيتَ جِن تي ڪِشور ڪُمارَ کي فلم فيئر اوارڊ مليا گِيتَ اَلِيزي جاڪوتي رومن اکرن مقبول فرانسِيسِي ڳائڪه آهي جيڪا آگسٽ ع تي آياچو ڪورسيڪا ڄائِي هُوءَ هِڪَ ڳڻپيوڪر سائنسدان هِڪَ ڪاروبار پيشه عورت جِي ڌيءَ آهي کيس هِڪُ ڀاءُ جوئان پڻ آهي سندس اسٽيج نالو اَلِيزي آهي کيس ڪيُوبيڪ ڄائِي ڪامياب فرانسيسي ڳائڪه مِيلَين فاغميغ گوتِيئي هڪ فرانسيسي ٽي وي شو ڏسندي دريافت ڪيو جنهن اليزي پرفارم ڪيو انعام کٽيو اَلِيزي جنهن کي پيارَ مان لِيلِي پڻ سڏيو ويندو آهي ننڍي عمر ئي ناچ ڏانهن راغب ٿِي صرف چئن سالن جي ڄمارَ هوءَ ٽيپ ڪلاسيڪي ناچ ڀَڙ ٿِي وئِي شو بزنس هلِي آئِي هُوءَ مصوريءَ به چڱي خاصي ڀڙ آهي ع ڌاري هُنَ اڳوڻِي فرانسيسي فِضاواٽَ طرفان منعقد ڪرايل هِڪَ رنگن جي چٽاڀيٽِيءَ ڪاميابِي ماڻِي اَلِيزي جِي ڊِزائين پهريون انعام کٽيو جنهن کي فِضاواٽَ جي هِڪَ فِضائِي رَٿَ جِي ڪيبن تي چِٽيو ويو جنهن تي سندس نالو رکيو ويو اَلِيزي انعام طور ساڳِي ئي فِضاواٽَ پهرين درجي جِي فرسٽ ڪلاس سِيٽ تي سفر ڪري مالدِيوِ جو چَڪَر ٽِرپ هڻي آئي اليزي پهريون ڀيرو ع ڌاري گغين دُ ستاغ نالي هِڪَ ٽِي وِي ٽيلينٽ شو ظاهر ٿِي جيڪو تي نشر ٿيو در اَصُل اَلِيزي ان پروگرام جي ناچ چٽاڀيٽيءَ حصو وٺڻ پئي چاهيو پر اها چٽاڀيٽي صرف گرُوپن درميان ئي ٿيڻي هئي تنهن ڪري هن ڳائڻ جي مقابلي حصو ورتو ما پغِيئَغ منهنجي دعا گيت ڳايو ان مقابلي هُنَ جو اوارڊ کٽيو مستقبل جو اڀرندڙ ڳائڪ ستارو هوڻ جو اعزاز حاصل ڪيو اليزي جي کاٽائُو ڪارڪردگي تجربيڪار فرانسيسي راڳ ديوي ميلين فارمر لوغان بُوتونا ڏٺي جن کي پنهنجي نئين رٿا تي ڪم ڪرڻ لاءِ نئين جوان آواز جي ڳولا هئي هنن اليزي سان رابطو ڪيو سندس اسٽُوڊيو آڊيشن بعد کيس چُونڊيو اهڙيءَ ريت ٽنهي مِلي هيڪلي گيت موئا لولِيِتا سان اليزي جي ڪريئر جو آغاز ڪيو حالانڪه اَليزي جو ڪَريئر بطور هِڪَ گُلوڪاره آهي پر کيس نچڻ وڌيڪَ پسند آهي کيس جاز بالي ٽيپ فلامينڪو تي چڱو عبور حاصل آهي اليزي فوٽبال جي پڻ شوقين آهي هوءَ آ سي آياچو ٻاريءَ جي سپورٽر آهي جنهن هڪ ڀيري کيس پنهنجي هڪ راند مقابلي دعوت ڏئي گھرايو هو اليزي لي زانفوئاغي نالي گروهه سان گڏ سماجي ڀلائيءَ جي ڪمن پڻ تمام سرگرم رهي آهي اهو ناميارين فرانسيسي شخصيتن جو گروهه آهي جيڪو چندو گڏ ڪرڻ لاءِ هر سال تقريبون ڪرائيندو آهي جن مان گڏ ڪيل رقم غيستوغان ديُو ڪعُغ کي ڏني ويندي آهي ان تنظيم جو بانيڪار فرانسيسي مزاحيه فنڪار ڪوليُوش آهي ان جو مقصد غريبن کي غذا فراهم ڪرڻ آهي اليزي اهڙين تقريبن ع ع ع ڌاري حصو ورتو اليزي ساٿي فرانسيسي ڳائڪ جيغيمِي شاتلَن سان شادي ڪئي جنهن سان سندس ملاقات يُورو بيسٽ جي اوارڊس تقريب ٿِي هئي هُنن لاس ويگاس نيواڊا آمريڪا جي گڏيل رياستن نومبر ع تي شادي ڪئي اپريل ع تي کين پهريون اولاد ڌيءَ جو ٿيو جنهن تي هنن اَنِيلِي نالو رکيو اليزي پنهنجي ڳائڪيءَ جي ابتدا هيڪلي سنگل موئا لولِيتا سان ڪئي جيڪو اڄ تائين سندس بهترين گيت آهي اهو گيت سموري يُورپ اڀرندي ايشيا جي ڪن حصن موسيقيءَ جي ميدان نُومرو اُونو ٿِي ويو اصل اليزي لاءِ عام تصور ولاڊيمير ناباڪوف جي ناول جي لوليتا ڪردار وارو جڙيل هو سندس ٻيون هيڪلو لالِيزي پڻ تمام گھڻو ڪامياب ٿيو فرانس نمبر ون ثابت ٿيو ٻئي هيڪلا سندس آغازي آلبم گُوغماندِيز جو حصو هئا جنهن جو سنڌي ترجمو مِٺايُون ٿيندو فاغميغ بُوتونا جي لکيل هن آلبم جون رڳو فرانس لک هزار کان به مٿي ڪاپيون وڪاميون فقط ٽن مهينن اندر اهو آلبم پلاٽينم ٿي ويو سن ع ساڳيو آلبم بين الاقوامي سطح تي متعارف ڪرايو ويو اليزي ع دنيا جي گھڻي کان گھڻو وڪامجندڙ فرانسيسي ڳائڪه بڻجي وئي سَن ع سندس ٻيون آلبم مي ڪُوغان ايليڪتغِيڪ منهنجُون برقي ڌارُون منظر عام تي آيو هن آلبم هن پنهنجي لاءِ لوليتا وارو اڳوڻو قائم ٿيل تاثر ختم ڪري هڪ نازڪ نفيس ٽينيجر وارو روپ ڌاريو ان آلبم جا گيت پڻ فاغميغ بُوتونا لکيا ان آلبم جو پهريون هيڪلو جَان ني ماغ فرانس فرانس کان ٻاهر ڪجھه ڪامياب ٿيو پر ان آلبم جو انگريزي ورزن ايترو مقبول نه ٿيو جيترو اليزي جو پهريون آلبم مشهور ٿيو هو ان آلبم جون محظ لک کان ڪجھه وڌيڪ ڪاپيون وڪاميون ان آلبم جي اشتهارڪاريءَ لاءِ ع جي سرءُ ملڪگير دورو ڪيو ويو سال بعد يعني ع جي سرءُ نالي لائِيو سِي ڊِي ڊِي وِي ڊِي جاري ڪئي وئي ان ڊِي وِي ڊِي سندس رهرسل جا فوٽيج ڏيکاريا ويا يُورپ اليزي جا لک کان وڌيڪ آلبم وڪامجا آهن تنهن کان سواءِ هن هڪ جاپاني اشتهار به ڪم ڪيو آهي هن ڪيتريون ئي اسٽيج پرفارمنس پڻ ڏنيون آهن اهو پڻ چيو ويندو آهي ته نالي هڪ ڳڻپيوڪر راند ڏيکاريل فيميل نائيٽ ايلف ناچ اليزي جي گيت جان ني ماغ جي پرفارمنس کان متاثر ٿي ٺاهيو ويو آهي شاديءَ کان پوءِ اليزي ڳائڻ ڇڏي ڏنو فيبروري ع کان پوءِ ميڊيا تي اچڻ کان به پاسو ڪرڻ لڳي تنهن کان پوءِ هُوءَ هڪ ڀيرو هين فيبروري ع تي فرانسيسي ٽي وي چينل تي ظاهر ٿي اليزي ڊسمبر ع تي پنهنجي نئين آلبم سان موسيقيءَ جي دنيا واپس وري آئي فيبروري ع ڊسمبر ع درميان اليزي جي واپسيءَ جو ڪو به رسمي اعلان نه ٿيو هو ع جي اونهاري کان اليزي جي آفيشل ويبسائيٽ به بند پئي آهي تڏهن کان ڪيترا ئي افواهه منظر تي آيا ڪوڙا ثابت ٿيا ٻن سالن جي انتظار تجسس کان پوءِ اپريل ع تي اليزي پنهنجي چاهڪن لاءِ هٿ سان لکيل نياپو چاهڪ گاهه جي ويبماسٽر ڏانهن اماڻيو جنهن هن ٻڌايو ته هوءَ پنهنجي ٽين آلبم تي ڪم ڪري رهي آهي ان نياپي جو سنڌي ترجمو ڪُجھُه هيئن آهي سڀني کي سلام توهان کي رڳو اهو ٿِي ٻڌائڻ چاهيان ته هينئر آئون اسٽُوڊيو آهيان نوان گيتَ زبردست آهن چُميون آئون توهان سان تمام جلد ملنديس واعدو مارچ ع تمام زبردست ڪمرشل ڪاميابيءَ باوجود موئا لوليتا کي گڏيل سڏيل تنقيدي موٽ ملي تنقيدنگارن اهو محسوس ڪيو ته اليزي جو انداز ميلين فاغميغ سان تمام گھڻي مشاهبت ٿو رکي ڪيترا ته ايئن چوڻ لڳا ته هُوءَ جُونيئر مِيلين فاغميغ ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ان ڳالهه تي به تنقيد ٿي ته لولِيتا وارو تصور اليزي جي ڳائڪيءَ واري فن تي حاوي ٿي رهيو آهي سندس انداز جي تنقيدي وضاحت جي لفظن سان ڪئي وئي ڪيترن لاءِ ته هُوءَ ٻڙي هئي جڏهن ته ٻين ڪيترن جي خيال کين اليزي جي گهري آواز قابل تعريف آوازي پهچ جو مظاهرو ڪرڻ واري صلاحيت موهيو آهي سندس اهو ئي گڻ اڪثر ساراهيو ويندو آهي سندس ڪجھه گيتن لاءِ چيو ويو ته اهي انتهائي دلڪَش پيارَ نغما آهن جن جو ترنم جرڪندڙ بهڪائيندڙ آهي جن اليزي عام پاپ کان گھڻا وڌيڪ جذبات ڀري ڇڏيا آهن تازو رونمائي ٿيل ٻن آلبمس اليزي وسيع قسمن جا گيت ڳايا آهن جن دلڪَش پاپ ڌنُن کان وٺي من موهيندڙ پيار نغما شامل آهن مياڻي جي جنگ فيبروري ع تي مياڻي وٽ سنڌي فوجن جو لشڪر ڪٺو ٿيو جنهن جو انگ ٻاويهه هزار هو سنڌين وٽ پندرهن توپون هيون چارلس نيپئر وٽ اٺاويهه سئو سپاهي ٻارهن توپون هيون چانڊيا قبيلي جو سردار ڪجهه پنڌ تي ڏهه هزار لشڪر سان انگريزن کي مدد ڏيڻ جي ارادي سان تيار بيٺو هو فيبروري تي صبح جو سويل جنگ جو طبل وڳو هڪڙو گولو ٽالپرن جي بارود خاني تي ڪرڻ ڪري سڄو بارود سڙي ويو ميرن جي توبچي هاويل جي غداري ڪري سموري توپخاني تي دشمن قبضو ڪري ورتو آهستي آهستي ميرن جي لشڪر ڀاڄ پئي مير نصير خان يارهن سئو سوار وٺي واپس حيدرآباد جي قلعي پهتو مياڻي جي جنگ جو ذڪر ڪندي ڪيپٽن پوسٽنس پنهنجي تصنيف پرسنل آبزرويشن آف سنڌ لکي ٿو ته سنڌي فوجي انگريز حملي آورن خلاف ايئن وڙهيا جيئن ڪو ماڻهو پنهنجي زندگي کان به بدرجها عزيز ڪنهن شيءِ لاءِ وڙهندو آهي فيبروري ع تي مير نصير خان پنجن ميرن سان گڏ پنهنجون تلوارون ڇوڙي انگريز فاتح اڳيان پٽ تي رکيون مياڻي جي جنگ فيبروري ع تي حيدرآباد سنڌ جي شهداداڻي ٽالپور گهراڻي جي حاڪم مير نصير خان ٽالپور غازي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جنرل چارلس نيپيئر وچ ڦليلي واهه جي ڪناري لڳي هن فيصلو ڪندڙ جنگ چارلس نيپئر دوکي سان ٽالپور ميرن جي بلوچ فوج کي هارائي حيدرآباد سنڌ تي قبضو ڪيو اسلام توحيدي مذهب آهي اسلام هڪ وحدانيت پرست دين آهي جيڪو ابراهيمي دين جو تسلسل آهي اسلام جي پيروڪارن کي مسلمان چئبو آهي هينئر جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته اسلام دنيا جو ٻيو نمبر مذهب آهي حقيقي دين اهوئي آهي جيڪو ماڻهوءَ نرميءَ وارو مزاج پيدا ڪري جيڪو هرحال محبت چڱائيءَ جي تعليم ڏيندو هجي اسلام اميد جو مذهب آهي اسلام جون مڙئي تعليمات اميد حوصلي جو سبق ڏين ٿيون ظاهر مشڪل ناڪامي محرومي جهڙين حالتن به اسلام انسان کي اميد حوصلي جو سبق ڏئي ٿو اهو شام جي اونداهيءَ به صبح جي روشنيءَ جي خوشخبري ڏئي ٿو قرآن شريف ايمان وارن لاءِ ارشاد آهي ته وَ تَرجُونَ مِنَ اللٰہِ مَا لَا یَرجُونَ النساء ان مان خبر پئي ته هڪ شخص جيڪو اسلامي فڪر وارو هجي اهو هڪ اهڙو انسان هوندو آهي جيڪو اوندهه به روشني ڏسندو آهي هو اتي به اميد ڀريو رهندو آهي جتي ٻيا ماڻهو اميد حوصلو وڃائي ويهندا آهن ان معاملي اسلام مايوسيءَ کي حرام سڏيو ويو آهي قرآن پاڪ هڪ پيغمبر جي ذريعي اها تعليم ڏني وئي ته وَ لَا تَایـَسُوا مِن رَوحِ اللٰہِ اِنَہ لَا یَایـَسُ مِن رَوحِ اللٰہِ اِلَا القَومُ الکٰفِرُونَ يوسف انهيءَ ڪري مسلمانن لاءِ ڪنهن به صورت اهو جائز نه آهي ته اهي مايوس ٿي وڃن ظاهر ڪيتريون ئي اڻوڻندڙ غير موافق حالتون هجن پر ايمان وارن تي فرض آهي ته اهي آخر تائين اميد جو دامن نه ڇڏين اهو ئي سبب آهي جو اسلام خودڪشيءَ جي موت کي حرام چيو ويو آهي مسلمانن جو عقيدو آهي ته الله سائين قرآنکي فرشته جي وسيلي سان حضرت محمد ص تي نازل ڪيو آهي مسلمانن جي عقيدي موجب خداوند جهڙي ريت سڀني نبين تي وحي نازل ڪئي آهي حضرت محمد ص به ان جي آخري ڪڙي آهن لغوي معنيٰ آهي صلح سلامتي اطاعت ظاهري باطني عيبن کان پاڪ رهڻ اهو انهيءَ دين جو نالو آهي جيڪو الله پاڪ سچن رسولن هادين جي ذريعي انسانن جي هدايت لاءِ موڪليو آهي انهيءَ جو آخري مڪمل مقدس دين اهو آهي جيڪو قرآن شريف جي شڪل حضرت محمد مصطفيٰ صلي الله عليه وسلم تي نازل ٿيو شرعي لحاظ سان اسلام جو مطلب آهي خدا جي احڪامن جي جيئن قرآن شريف آيا آهن بنا شڪ شبهي جي دل جي خلوص سان اطاعت ڪرڻ ٻين لفظن ڪتاب سنت جي تعليمات تي عمل پيرا رهڻ اسلام آهي نبي سڳورو صلي الله عليه وسلم جيڪا شريعت دائمي هدايت لاءِ کڻي آيو اها چئن عنوانن جو مجموعو آهي عقائد عبادت معاملات اخلاق بندي خالق جي وچ تعلق واضح ڪرڻ وارا احڪام جيڪي ذهني قلبي حالتن سان واسطو رکن ٿا اهي عقائد چئبا انهن تي ثابت قدم رهڻ کي ايمان چئبو آهي جن احڪامن جو تعلق بندي جي جسم مال سان آهي اهي عبادت آهن يعني نماز روزو جسماني عبادتون آهن زڪوات مالي تمدني عبادت حج مالي جسماني تمدني عبادت ان طرح ڪلمي نماز روزي زڪوا حج کي اسلام جو بنياد قرار ڏنو ويو آهي جيڪي احڪام بندي سندس درميان آهن يا ٻيءَ مخلوق جي باري آهن انهن کي قانوني حيثيت هجي ته معاملات جي دائري اچن ٿا جيڪڏهن انهن جي حيثيت روحاني نصيحتن ڀائپيءَ واري هجي ته اهي اخلاق جي دائري اچن ٿا نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم فرمايو آهي ته آءُ فضائل اخلاق جي تڪميل لاءِ آيو آهيان پهرئين عنوان کي ايمان باقي ٽنهي جو مجموعو عمل صالح آهن عمل صالح جا ٽي ڏاڪا آهن خدا جي اڳيان بندي جو اظهار عبديت ان جي احڪامن جي تعميل يعني عبادت بندن ٻيءَ مخلوق سان ڪاروباري معاملن الاهي احڪام جي پابندي يعني معاملات بندن ٻيءَ مخلوق سان محبت نيڪيءَ وارو ورتاءُ يعني اخلاق مختصر طرح اسلام جي اها وصف اسلام جي مڪمل ترين شڪل آهي اسان جڏهن اسلامي تاريخ جي ڪتابن جو گهرائي سان مطالعو ڪنداسين ته اسان کي اهو چڱي ريت معلوم ٿي ويندو ته امام حسين ننڍپڻ کان ئي اهي سڀ خصوصيتون هيون جيڪي مذهبن جي تاريخ عظيم ڪردارن لاءِ مخصوص آهن پاڻ گهٽ ڳالهائڻ پسند ڪندو هو عمر مرتبي جي لحاظ کان فضيلت رکڻ وارن جو ادب احترام ڪندو هو هم عمر وارن سان خلوص گفتگو نرمي اختيار ڪندو هو اهي سندن ابتدائي عمر جا ئي سندس سيرت جا نمايا جوهر هئا پاڻ ڪيتري قدر ته مهذب هو سندس تربيت ڪيتري ته اعليٰ ٿيل هئي انهيءَ جو اندازو هڪ واقعي مان ظاهر ٿي ٿو هڪ ڀيرو پاڻ مسجد نماز پڙهڻ ويو ته سندس وڏو ڀاءُ امام حسن ته ساڻس گڏ هو جڏهن پاڻ مسجد پتهو ته ڏٺائين ته هڪ صحابي وضو ڪري رهيو آهي جڏهن ته هن جي وضو ڪرڻ جو طريقو درست نه آهي جيڪڏهن ڪو ٻيو ٻار هجي ها ته غلط طريقي سان وضو ڪرڻ واري کي سخت لفظن ٽوڪي ها يا ان جو مذاق اڏائي ها ان بزرگ جي غلطيءَ تي ٺٺولي ڪري ها ليڪن تهذيب تمدن اخلاق و شائستگيءَ جي هن پيڪر عظيم اهو طريقو اختيار ڪيو جو دوست ته دوست ليڪن دشمن جي زبان مان واهه واهه جا لفظ نڪتا پاڻ ڇا ڪيائين جو ان صحابي کي چيائين ته اوهان اسان ٻنهي ڀائرن جو وضو ڪرڻ ڏسو پوءِ ٻڌايو ته اسان مان ڪير صحيح آهي پاڻ وضو ڪيائين ان صحابيءَ سندس وضو ڪرڻ کي ڏسي پنهنجي غلطي محسوس ڪري ورتي چيائين اوهين ٻئي صحيح آهيو پر منهنجو طريقو غلط هو هاڻ منهنجي پاڻ اصلاح ٿي وئي امام حسين جي سيرت طينه جو مطالعو ڪرڻ سان اسان کي معلوم ٿي ٿو ته پاڻ پنهنجي هر عمل جي ذريعي انسانن کي صحيح دڳ تي هلڻ جو درس ڏنائين جنهن تي هلي ماڻهو پنهنجي منزل مقصد ماڻي سگهي ٿو حضرت امام حسين عليه السلام حضرت علي بيبي فاطمه جو فرزند حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جو ڏهٽو شعبان هه مطابق جنوري ع تي پيدا ٿيو امامت جي سلسلي ٽيون نمبر امام آهن امام حسين جي ڪنيت ابو عبدالله سيد شباب اهل الجن لقب سيد الشهداء آهي امام حسين عليه السلام جي ولادت کان پوءِ حضور صلي الله عليه وسلم خوشيءَ مان حضرت علي عليه اسلام بيبي فاطمه جي گهر آيا مولود جي ڪنن اذان اقامت ڏئي سندس نالو حسين رکيائون امام حسين عليه السلام حضور جن جي سايه شفقت پليا ننڍپڻ واري دور حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن جو امام حسين سان گهڻو پيار محبت هئي اهڙا گهڻائي واقعا ملن ٿا جن مان ثابت ٿئي ٿو پاڻ سڳورا امام حسين سان غير معمولي محبت شفقت ڪندا هئا امام جن اڃا مس ستن سالن جا هئا ته حضور صلعم جن جي سايه شفقت کان محروم ٿي ويا حضرت علي عليه السلام جي دور خلافت پاڻ بلڪل جوان ٿي چڪا هئا پنهنجي والد سان گڏ جنگ جمل جنگ صفين جنگ نهروان شامل رهيا تاريخ گواهه آهي ته ننڍپڻ جي دور پهرين هه پنهنجي ناني حضور صلي الله عليه وسلم ماءُ بيبي فاطمه جي جدائيءَ جو داغ برداشت ڪيائون هه پنهنجي والد حضرت علي عليه السلام هه پنهنجي ڀاءُ امام حسن عليه السلام جي جدائيءَ جو صدمو برداشت ڪيائون پاڻ قرآن جو مطلب حديثون اڪثر فرمائيندا هئا عبادت رياضت ڪثرت سان نفل پڙهڻ دين محمديءَ جو پيغام پهچائڻ سندن دستور هو اڪثر روزي رهندا هئا ڪافي حج عمره ڪيائون ميدان ڪربلا سندن شهادت واري واقعي تي وڏن وڏن عالمن مورخن بيشمار ڪتاب لکيا آهن امام حسين عليه السلام اسلام جي اوسر زمانو پنهنجي اکين سان ڏٺو هو اسلامي تاريخ جا سڀئي واقعا سندن اکين آڏو هئا هه ع جڏهن حالاتون تمام گهڻيون بگڙجي ويو يزيد کي ولي عهد مقرر ڪيو ويو تڏهن پاڻ يزيد جي وڏي مخالفت ڪيائون ان مخالفت تي حڪومت شام کان جواب طلبي ٿي جنهن جي جواب امام حسين عليه السلام حڪومت تي سخت تنقيد ڪئي پنهنجي خيالن کي بيان ڪندي يزيد جي ولي عهد واري حيثيت کي ناجائز قرار ڏيڻ جو اعلان ڪيائون بيعت طلب ڪرڻ تي امام حسين عليه السلام بلڪل انڪار ڪري ڇڏيو معاملا سنگين ٿيندا ويا تان جو ڪربلا جو واقعو پيش آيو يزيد جي حڪم تي امام حسين عليه السلام کي محرم هه مطابق آڪٽوبر ع تي پنهنجي مائٽن انصارن سميت ڪربلا شهيد ڪيو ويو سندس تربت ڪربلا معليٰ آهي محمد کي ٻڌايو ويو ته ام ايمَن رات کان وٺي زارو قطار روئي ٿي ماٺ نٿي ڪري ان کي سندن خدمت آندو ويو محمد کائنس پڇيو ته ڇا لاءِ ايترو روئي رهي آهين چيائين مون ڏاڍو ڪنو خواب ڏٺو آهي فرمايائون پنهنجو خواب ٻڌاءِ چيائين خواب ٻڌائڻ منهنجي لاءِ تمام گھڻو دردناڪ ڏکيو آهي فرمايائون تون جيئن سوچين ٿي شايد ايئن نه آهي چيائين هڪ رات خواب ڏٺم ته اوهان جي جسم مان هڪ ٽڪرو نڪري منهنجي گھرَ اچي ڪريو آهي فرمايائون پريشان نه ٿي عنقريب منهنجي ڌيءُ فاطمه کي هڪ فرزند پيدا ٿيندو جنهن جي پالنا پرورش ڪرڻ واري تون هوندينءَ اهڙي نموني سان منهنجي جسم جو هڪ ٽڪرو تنهنجي گهر هوندو محمد جي سچي اڳڪٿي ٻين به کوڙ سارين اڳڪٿين وانگر جلدي ئي سچي ٿي جنگ خندق واري سال شعبان مهيني جي ٽين تاريخ تي حضرت علي حضرت زهراء عليهما السلام جو گھر وري خوشين سان سجي ويو محمد جي هٿن تي ام المومنين ام سلمه اچي رکيو مٺي مرسل ٻار جي ساڄي ڪن اذان کاٻي ڪن اقامت پاڻ چئي رسول جوخوشيءَمان ٻهڪندڙ چهرو پالڻهار کي ايتروته وڻيو جو جبرائيل امين کي هزارن جي تعداد فرشتن سميت مبارڪ ڏيڻ لاءِ موڪليو جڏهن جبرائيل رسول پاڪ جي حضور پير پاتو تڏهن نهايت ادب سان سلام ڪندي الله پاڪ جو پيغام پهچايائين ڇاڪاڻ ته علي تو لاءِ هارون جي مثل آهي محمد چيو هارون جي ننڍي فرزند جو نالو ڇا هو چيائين شبير جنهن جو عربي زبان ترجمو حسين آهي بس ايئن مولود نالو الله جي فرمان مطابق حسين رکيو ويو اچانڪ ام سلمه ڏٺو ته محمد گريو ڪري رهيو آهي نير سندن اکين مان لارون ڪري رخسارن تي اچي ڪريا آهن ام المومنين ام سلمه پڇيو يا رسول الله اوهان هن خوشي موقعي روئي رهيا آهيو محمد فرمايو اي ام سلمه منهنجي امت جو هڪ باغي ٽولو منهنجي هن پياري فرزند کي ناحق قتل ڪندو خدا انهن کي منهنجي شفاعت نصيب نه ڪري انس ابن سحيم چوي ٿو محمد چيو منهنجو هي فرزند عراق جي سرزمين تي ناحق قتل ڪيو ويندو توهان مان جيڪو به ان وقت اتي هجي انکي کپي ته حسين جي مدد ڪري ڪامل الزيارت ابن قولويه کان رويت آهي ته پکين سڀ کان وڌيڪ امام حسين عليه السلام جي شهادت تي ڏک پهتو اهو پکي چٻرو آهي حضرت امام علي رضه فرمائي ٿو ته اهو پکي حضرت رسول صلي الله عليه وسلم جي زماني گهرن پاڙن رهندو هو جڏهن ڪو انسان ڪجهه کائي رهيو هوندو ته ان جي آڏو اچي ويهي رهندو هو ماڻهو به ان کي کائڻ لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڏيندا هئا جنهن کي اهو کائي اُڏامي ويندو هو پر جڏهن حضرت امام حسين عليه السلام کي شهيد ڪيو ويو ته ان آبادين کي ڇڏي ڏنو ڏورانهن ويرانن جبلن ريگستانن کي وڃي وسايو چوڻ لڳو توهان ڪِني ترين قوم آهيو ڇو جو توهان نبي صلم جي ڏهٽي کي شهيد ڪري ڇڏيو ان ڪري هاڻي مون کي توهان تي ڀروسو نه رهيو آهي راجا ڏاهر سنڌ جي برھمڻ خاندان جو آخري حاڪم راجا چچ جو ننڍو پٽ ھيو راجا چچ ع ھ وفات ڪئي ان بعد سندس ڀاءُ راجا چندر سنڌ جو حاڪم ٿيو سال حڪومت هلائي سن ع ھ وفات ڪئي ان کان پوءِ راجا ڏاهر سنڌ جي حڪومت جي گاديءِ تي ويٺو جنهن سال حڪومت ڪئي ان وقت سنڌ جي گادي جو هنڌ الور شهر هو راجا ڏاهر کان خلافت بنو اميه جي سپھ سالار بصري جي گورنر حجاج بن يوسف ثقفي جي ناٺي محمد بن قاسم سنڌ فتح ڪري عربن جي حڪومت قائم ڪئي راجا چندر جي وفات کان پوءِ سنڌ جو راڄ ٻن حصن ورهائجي ويو الور چچ جو ننڍو پٽ ڏاهر گادي تي ويٺو برهمڻ آباد چندر جي پٽ راج سنڀاليو جيڪو جلد ئي فوت ٿي ويو راجا ڏاھر جي وڏي ڀاء ڏهرسين اتي قبضو ڪري حڪومت شروع ڪئي اگهم جي ڌيءَ سان شادي ڪئي پنج سال گذرڻ کان پوءِ وڃي راوڙ شھر کي وسايو جنھن جو بنياد راجا چچ رکيو ھو پوءِ ان شهر ھڪ معزز ماڻھو مقرر ڪري پاڻ برهمڻ آباد اچي ملڪي وهنوار هلائڻ لڳو هوڏانهن ڏاهر ملڪ جون واڳون سنڀاليندي ئي سڀني قومن جي ڀلائيءَ لاءِ جوڳا قدم کنيا جنهن سان سڀ سندس سڄڻ ٿي ويا پوءِ پورو ملڪ گهمڻ لاءِ نڪتو سنڌ جي اڀرندي اولهندي سرحد جي حفاظت جا پختا انتظام ڪري برهمڻ آباد پهتو پنهنجي ڀاءُ ڏهرسين تي اعتماد کيس برهمڻ آباد جو حاڪم مڃيائين ڪجهه ڏهاڙا اتي گذاري مڪران ويو ان وقت سنڌ جي سرحد مڪران ڪرمان سان ملندي هئي مڪران جي حاڪم سان مضبوط لاڳاپا جوڙي الور واپس پهتو ته سندس عوام وڏي ڌوم ڌام سان آڌرڀاءُ ڪيو مولائي شيدائي جنت السنڌ م لکي ٿو تہ ڏاهر گاديءَ تي ويهڻ کانپوءِ ڪجهه وقت سلطنت جو دؤرو ڪري مڪران جي سرحد کي مضبوط بنائي الور ڏانهن موٽيو ان وچ نجومين کيس خبر ڏني ته جيڪو سند ڀيڻ ٻائيءَ سان شادي ڪندو سو سڄيءَ سنڌ جو مالڪ ٿيندو مٿين خبر ٻڌي هو شش و پنج پئجي ويو آخر پنڊتن کي گهرائي ساڻن صلاح مشوري بعد هن رسمي طور ڀيڻ سان شادي ڪئي ڪن محققن ڏاهر جي ڀيڻ سان شادي کي رد ڪيو آهي ڏهرسين ڀيڻ جو سڱ رامل راجا جي پٽ سوهن کي ڏيڻو ڪيو هو سو مٿين خبر ٻڌي ڏاهر تي ناراض ٿي پيو مولائي شيدائي لکي ٿو تہ بني اُميه دؤر مڪران بعض باغين جو تعداد پنجاه هزارن کي پهچندو هو اهڙين مشڪلاتن کي حل ڪرڻ لاءِ حجاج بن يوسف محمد بن هارون کي جو وڏو ديندار تجربيڪار بلوچ هو مڪران مٿان نائب مقرر ڪيو محمد بن هارون مڪران جي چپي چپي کان واقف هو هو اندروني امن امان کي قائم رکڻ ڪامياب ٿيو حجاج بن يوسف جي ڏينهن محمد بن حارث علافي پنهنجي ڀاءُ معاويه بن حارث پنهنجي قبيلي آسار جي پنجن سوَن ماڻهن سان واپار سانگي عمان کان نڪري مڪران رهڻ لڳو اتفاق سان سندس ماڻهن مان صفوي بنالحاميءَ ڪنهن ڳالهه تان اتي جي هڪڙي ذميءَ کي ماري وڌو جنهن تي هن جي وارثن مڪران جي حاڪم سعيد بن اسلم کي فرياد پيش ڪيو مگر علافين دغا سان سعيد کي قتل ڪري سڄي مڪران تي پنهنجي خودمختياريءَ جو اعلان ڪيو حجاج علافين تي سخت ڏمريو علافين جي سردار سليمان علافيءَ جو سر وڍرائي سعيد جي عزيزن ڏانهن روانو ڪيو ان واقعي کان پوءِ حجاج عبدالرحمان بن اشعت مجاعه بن سعر تميميءَ کي مڪران جي انتظام کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ ڏياري مڪو جيسين مجاعه پهچي تنهن کان اڳ علافين عبدالرحمان کي ماري وڌو مجاعه تجربيڪار عملدار هو سندس اچڻ جو ٻڌي باغي وڃي جبلن جي غارن لڪا مجاعه قندابيل تائين سندن پٺيان پيو پر اوچتو اجل جي سڏ ڪري وفات ڪري ويو حجاج ڏٺو ته عرب عاملن لاءِ مڪران جو صحرائي جابلو ملڪ اڻ ڏٺو ڏيهه آهي ان ڪري هن مڪران جي حڪومت محمد بن هارون بلوچ جي سپرد ڪئي جو ملڪ جي اندروني حالتن کان پوريءَ طرح واقف هو محمد بن هارون باغين جو پيڇو ڪري معاويه بن حارث کي هڪڙي غار مان گرفتار ڪري سندس سر وڍرائي حجاج ڏانهن مڪو هن واقعي کان پوءِ محمد بن حارث علافيءَ پنهنجي ماڻهن سان سرحد ٽپي سنڌ جي راجا ڏاهر وٽ وڃي پناه ورتي راجا رامل جنهن کي ڏهرسين ٻائيءَ جو سڱ ڏيڻو ڪيو هو سو ٻائيءَ سان ڏاهر جي شاديءَ جي ڳالهه ٻڌي غصي اچي ويو پنهنجي وڏي لشڪر سان الور تي ڪاهي آيو محمد علافيءَ موقعو ڏسي هڪڙيءَ رات جو اوچتو رامل تي ڪاهي سندس لشڪر جو وڏو حصو ماري وڌو جنهن تي ڏاهر خوش ٿي کيس پنهنجو مکيه صلاحڪار مقرر ڪيو ڏاهر جي دمشق جهڙيءَ باجبروت شهنشاهت سان هيءَ پهرين کونس هئي راجا ڏاهر وڏي آرام سڪون سان حڪومت ڪري رهيو هو ته اوچتو رمل جي راجا هه ع وڏي لشڪر هاٿين سان ٻڌيا ڏانهن اچي راوڙ تي حملو ڪيو ڏاهر وزير ٻڌيمن کي گهرائي ساڻس صلاح ڪئي وزير چيو سرڪار جيڪڏهن مقابلي جي پاڻ همت سمجهو ٿا ته پوءِ ميدان اچو نه ته پوءِ خزاني مان دولت ڏئي صلح ڪري جان ڇڏايو مان اهڙي خواري نه کڻندس اهڙي زندگيءَ کان موت کي وڌيڪ ترجيح ڏيندس ڏاهر چيو وڏي سوچ ويچار کان پوءِ وزير ٻيهر عرض ڪيو ته مهاراج هڪڙو ٻيو رستو اهو آهي ته اسان کي هتي رهيل عربن کان مشورو وٺڻ گهرجي جيڪي وڏا دلير جنگين جو تجربو رکندڙ آهن راجا ڏاهر کي وزير جو اهو مشورو ڏاڍو وڻيو سنڌ ان وقت اسامه قبيلي جو عرب سردار محمد علافي اسلامي حڪومت سان بغاوت ڪري ڀڄي آيو هو ڏاهر کيس هتي پناهه ڏئي ڪري ڪافي رعايتن سان نوازيو هو ٻڌ يمن وزير جي چوڻ تي راجا ڏاهر علافي کي گهرايو کانئس ان معاملي مشورو ورتو علافي چيو اوهان فڪر نه ڪريو گهٻرائڻ جي ڪائي ضرورت ناهي مان انهن کي اهڙو سبق سيکاريندس جو سڄي عمر ياد رکندا اوهان هتان کان ٽي ميل پري خندق کوٽرايو مون کي پنج سؤ سپاهين جو جٿو ڏيو راجا ڏاهر محمد علافي کي پنج سؤ سوار ڏنا جن کي هو وٺي ڪري رات جي انڌيري جڏهن دشمن اگهوٽ ننڊ پيا هئا مٿن ڪڙڪي پيو اهڙو راتاهو هنيو جو اسي هزار سپاهين مان ڪي موت جو کاڄ بڻيا ڪي ڀڄي نڪتا عربن کي دشمن جو گهڻو سامان پنجاهه هاٿي هٿ لڳا راجا ڏاهر خوشيءَ وڏو جشن ملهايو علافي کي انعام سان نوازي عربن کي مڪران رهڻ لاءِ محل نوڪر چاڪر عطا ڪيائين ٻئي ڏينهن پنهنجي محل گرفتار قيدين کي ڏاهر سزا لاءِ گهرايو پر ٻڌيمن جي چوڻ تي سڀني کي معاف ڪري ڇڏيائين ڏاهر ٻڌيمن جي انهيءَ صلاح تي ڏاڍو خوش ٿيو کانئس ڪنهن اڻپوري خواهش جو پڇيائين جنهن تي وزير عرض ڪيو مهاراج منهنجي ٻي ڪا خواهش ناهي صرف اهو عرض آهي ته منهنجي ڪائي اولاد ناهي مرڻ کان پوءِ ڪوئي نالو وٺڻ وارو نه هوندو مان چاهيان ٿو ته ملڪ جي چاندي جي سڪن تي هڪڙي پاسي کان اوهان جو نالو هجي ٻئي کان منهنجو جيئن ماڻهو مرڻ کان پوءِ به سنڌ سان گڏ مون کي ياد رکن راجا ڏاهر پنهنجي وزير جي خواهش پوري ڪرڻ جو جلد حڪم ڏنو راجا ڏاهر جو اٽڪل ع کان ع تائين عهد حڪومت جو دور ڪٿي سگهجي ٿو سندس عهد حوڪومت لاءِ هيئن به چئي سگهجي ٿو ته ع کان هن عربن طرفان سنڌ فتح ٿيڻ تائين سنڌ تي حڪومت ڪئي برهمڻ گهراڻو عربن جي ڪاهه وقت راجا ڏاهر جي قتل متعلق آيل بيان متضاد آهن جن مان راجا ڏاهر جي ڪنهن به عرب هٿان مارجڻ جي پڪي گواهي نٿي ملي پنهنجن غداري ڪري محمد بن قاسم جو ساٿ به ڏنو راجا ڏاهر کي قتل ڪري عربن جي شڪست کي فتح تبديل ڪيو سنڌ جي هن اهم ڪردار متعلق سنڌي ماڻهو ٻن راين ورهايل آهن سنڌ اسلامي مذهبي طبقو چچنامي جي آڌار تي کيس هڪ ظالم انتهاپسند برهمڻ تسليم ڪري ٿو چچ توڙي راجا ڏاهر جي دور برهمڻ ٻڌمت وارن اڇوتن سان سٺو سلوڪ نه ڪندا هئا جنهڪري سندن اهو خيال آهي جڏهن ته سيڪيولر طبقو کيس سنڌ جو عظيم هيرو تصور ڪري ٿو جنهن وطن جي دفاع خاطر عرب سامراج سان مهاڏو اٽڪايو سنڌ ڌرتيَ جي آزادي لاء وڙهندي پنهنجي جان قربان ڪئي سيڪيولر حضرات چچنامي ٻين تاريخي ماخذن جي راجا ڏاهر جي خلاف ڏنل بيابانن کي رد ڪن ٿا سندن چوڻ آهي ته اها عربن پنهنجي مفادن مطابق تاريخ لکي آهي انهن راجا ڏاهر بابت خيانت کان ڪم ورتو آهي ان سان گڏ هڪ دليل هو اهو به ڏين ٿا ته چچ نامي جو مصنف نامعلوم آهي اصل عربي ٻوليءَ وارو نسخو ملي نه سگهيو آهي چچنامو فارسي ٻولي علي ڪوفي ترجمو ڪيو هو جنهن تان سنڌي ٻولي ٻين ٻولين ترجمو ڪيو ويو چچنامي جي بنياد تي ئي راجا ڏاهر جي باري ڪيترائي متضاد بيان آهن انڪري اسلامي مذهبي طبقو چچنامي جي متضاد بيانن تي ويساھ ڪري ٿو انفارميشن ٽيڪنالوجي انفارميشن ٽيڪنالوجي هڪ ڪاروباري سيڪٽر آهي جيڪو ڪمپيوٽنگ بشمول هارڊويئر سافٽوئير مواصلات عام طور جيڪي ڪجهه به معلومات جي ترسيل مواصلات کي آسان بڻائي انفارميشن ٽيڪنالاجي ڊيٽا جي ترتيب جهڙوڪ ٽيڪسٽ يا لکت آواز تصوير ڇاپو يا ڪنهن ٻئي صورت هجي جڏهن ڪمپيوٽر ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي پاڻ گڏجي ٿي ته انفرميشن ٽيڪنالاجي انفوٽيڪ جو جنم ٿئي ٿو هيءَ ٽيڪنالاجي اهو ٻڌائي ٿي ته ڪيئن معلومات ڪمپيوٽر ذريعي تخليق ڪجي ان جو تحفظ منتقلي مٽاسٽا ڦهلاءُ ڪيئن ڪجي عام طور تي جڏهن اسين انفرميشن ٽيڪنالاجي بابت ڳالهايون ٿا تڏهن اهو ذهن رکڻ گهرجي ته ان ڪمپيوٽر جو استعمال معلومات جي موجودگي هڪٻئي لاءِ لازم ملزوم آهن سانئسي طور تي انفرميشن ٽيڪنالاجيءَ جي وصف هيٺين ريت ٿيندي ڪمپيوٽر سان تعلق رکندڙ معلومات جي تخليق ڊزائيننگ منتقلي واڌاري سڌاري سپورٽ ترتيب واري سائنسي علم کي انفرميشن ٽيڪنالاجي چئبو آهي سافٽ ويئر پروگرام ذريعي ڏنل معلومات جي مٽاسٽا منتقلي جمع بندي حفاظت اُن جي نشريات بحالي وغيره انفرميشن ٽيڪنالاجي جا اهم جزا آهن موجوده وقت هي اصطلاح تمام گهڻي وسعت حاصل ڪري چڪو آهي ڪمپيوٽنگ ٽيڪنالاجيءَ جي ڪيترن ئي پاسن کي پنهنجي دائري آڻي ٿو هن شعبي سان لاڳاپيل ماڻهو نيٽ ورڪنگ انسٽاليشن ڊيٽا بيس جي مختلف شعبن پنهنجي ڊيوٽي انجام ڏين ٿا نه صرف ايترو پر ادارن ڊيٽا مئنيجمينٽ نيٽ ورڪنگ هارڊ ويئر انجنيئرنگ سافٽ ويئر ڊزائينگ ويب ڊزائينگ ڪمپيوٽنگ واري سموري نظام جي ترتيب تنظيم به هن شعبي جي ماهرن جي محنت جو نتيجو آهي هيءُ اصطلاح سڀ کان پهرين مشيگان جي جم ڊامسڪ نومبر ع ڌاري ايجاد ڪيو ڊامسڪ موٽرگاڏين سان لاڳاپيل هڪ ڪمپنيءَ ڪمپيوٽر مئنيجر طور ڪم ڪندو هو سندس خيال هو ته ڊيٽاپروسيس وارو اصطلاح جيڪو ع کان استعمال ٿي رهيو هو هاڻي ڪم جو نه رهيو آهي تنهنڪري ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جدت کي نظر رکندي ان جي جڳهه تي ڪو نئون اصطلاح جوڙجي اُن کي انفرميشن ٽيڪنالاجي سڏڻ گهرجي موجوده وقت دنيا جي سمورن ملڪ جي يونيورسٽين هن شعبي جو قيام عمل آندل آهي جنهن سان هن شعبي جي ماهرن جو هڪ وڏو انگ مختلف ادارن پنهنجون خدمتون انجام ڏيئي هر ملڪ جي ترقيءَ پائيداري پيو ڪري مورو انگريزي سنڌ جي نوشهرو فيروز ضلعو جو شهر ان هنڌ تي واقع آهي جتي سکر دادو حيدرآباد يا نوابشاهه ويندڙ رستن جو ميلاپ ٿئي ٿو تاريخ سنڌ ڪلهوڙن جي دور ذڪر آهي ته لاکاٽ پرڳڻو کان پوءِ مکڻ مورو فريد ڀاڳت جي مدد سان سهتي ساهتي پرڳڻو به ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي قبضي اچي ويو گمان غالب آهي ته موجوده مورو ساهتي پرڳڻي ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي سپهه سالار مکڻ مورو ٻَڌايو هو جيڪو اڳتي هلي صرف مورو سڏجڻ آيو جاگرافيائي لحاظ سان مورو سنڌو درياھ جي کاٻي ڪناري نيشنل هائي وي ڀرسان قائم آهي مورو جي اُتر مٺياڻي شهر اوڀر سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري دادو اوڀر نوشهرو فيروز ڏکڻ شاهپور جهانيه آهي مورو کي ضلعي نوشهرو فيروز ضلعو هڪ تعلقي جي حيثيت حاصل آهي دادو مورو پل جنهن کي پوءِ مخدوم بلاول پل سڏيو ويو ان کان ٻارهن ڪلوميٽر پري آهي مورو کان دادو جو مفاصلو چويهه ڪلوميٽر آهي جڏھن تھ سنڌو درياءُ مورو کان ڪلوميٽر جي فاصلي تي وھي ٿو تعلقي موري جو هڪ ڳوٺ گچيرو تاريخي حيثيت رکي ٿو گچيري پراڻي قلعي جا نشان ملن ٿا جنهن جي چوڌاري بچاءُ لاءِ کاهيون کوٽيل هونديون هيون مورو قديم زماني صابڻ زيورن ٽامي ڪُٽ جي سامان کان مشهور هو مورو شهر جي آبادي هزار کان به مٿي ٿيندي مورو شهر ڇوڪرن ڇوڪرين لاءِ هاءِ اسڪول ڪاليج به آهن ته اسپتال پڻ آهي مورو شهر علمي سياسي ادبي اعتبار سان تمام گهڻو مشهور آهي مورو انهن شعبن سان لاڳاپيل ماڻهن سنڌ چڱو موچارو ناماچار پيدا ڪيو آهي موري جو قاضي خدا بخش سومرو ڪراچي جو پهريون مسلمان ميئر هو ناصر مورائي راشد مورائي گل حسن گل ٻرڙو عظيم سنڌي ميڪش سومرو رمضان نول رکيل مورائي وغيره سنڌي ادب جا ناميارا نالا آهن ته موسيقيءَ وري الهداد زرداري گلشير تيوڻو جلال چانڊيو صائمه منظور بالا بلوچ وغيره آهن سنڌ غلام مرتضي سيد پيدائش جنوري ع وفات اپريل ع جيڪو جي ايم سيد يا سائين جي ايم سيد جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو سنڌ جي چوٽي جو سياستدان عالم هو ع هي پاڪستان جي حق برطانوي سنڌ اسيمبلي هاڻي پاڪستان جو حصو مان پاڪستان جي حق ٺهراءُ پاس ڪرايو سنڌين لاءِ الڳ وطن سنڌوديش جي آزادي جا بنياد رکيا جنهن لاءِ هن کي جديد سنڌي قومپرستي جو باني ڪوٺيو وڃي ٿو جي ايم سيد جو پورو نالو سيد غلام مرتضيٰ شاھہ ولد سيد محمد شاھہ آهي سندس والد بزرگوار انگريز دور جو هڪ اَرڏو شخص زميندار ٿي گذريو آهي جنهن تي سڄي عمر انگريزن جي ڪَڙي نظر رهي شهر هُن جي چُرپُر تي نظرداريءَ لاءِ پوليس مقرر ڪئي وئي هئي سندس خاندان ڪاظمي سيدن جي قبيلي مان سنڌ جي مشهور مٽياري سيدن جي ميان پوٽي پاڙي جي سَنائي شاخ سان تعلق رکندڙ آهي مٽياري سيدن منجهان ٽن شخصيتن جا سنڌ جي علمي ادبي تاريخ تي وڏا اثر رهيا آهن هڪ سيد حيدر شاھہ سَنائي جنهن سمن ارغونن جي دور مخدوم بلاول جي رهبريءَ هيٺ ميران محمد جونپوريءَ سان درياهي جنگ ڪري کيس ڪابل ڀَڄڻ تي مجبور ڪيو هو ٻيو شاھہ عبدالڪريم بلڙيءَ وارو سنڌي ٻوليءَ جو وڏو شاعر ٿي گذريو آهي ٽيون بزرگ شاھہ عبداللطيف ڀٽائي هو جيڪو سنڌ جي صدين جي ساڃاھہ جو اُهڃاڻ سنڌ جي جديد قومي تشڪيل جي علامت سنڌ جو قومي شاعر آهي غلام رباني آگرو لکي ٿو تہ سائين جي ايم سيد سڄي هندستان پهريون مسلم ليگي اڳواڻ هو جنهن سنڌ جي چونڊيل صوبائي اسيمبليءَ پاڪستان ٺهراءُ پاس ڪرايو جي ايم سيد سيد حيدر شاھہ سَنائيءَ جو چوڏهون نمبر سجاده نشين هو سندس جنم اڳوڻي دادو ضلعي هاڻوڪي ڄامشوري ضلعي جي تاريخي شهر سن جنوري ع ٿيو هي پنهنجي والد سيد محمد شاھہ جو ٻيو نمبر فرزند هو اڃا مهينن جو مَس ٿيو تہ سندس والد خانداني جهيڙي جي ڪري نومبر ع تي شهيد ٿيو سندس وڏي ڀاءُ سيد احمد شاھہ مهينن کان پوءِ نومبر ع تي وفات ڪئي جنهن کان پوءِ هن ننڍڙي سيد کان سواءِ سڄي ڪُٽنب ڪو بہ مرد ماڻهو نه بچيو هو جيڪو سندس سنڀال ڪري اُن ڪري هن جي سنڀال سندس ٽن پُڦين ٻن مائرن ڏاڏيءَ ڪئي خاندان ملڪيت جي سنڀال لاءِ ڪو بہ مرد نہ هئڻ ڪري سندس سڄي ملڪيت اُن وقت جي ڊپٽي ڪليڪٽر مرزا قليچ بيگ جي ڪوششن سان ڪورٽ آف وارڊس جي سنڀال هيٺ ع کان ع تائين رهي جتان گُذر معاش لاءِ معمولي رقم ملڻ سبب اڪثر ڪارا ڪمدار نوڪر پگهار نه ملڻ ڪري ڪم ڇڏي ويا سيد غلام مرتضيٰ شاھہ جي خانداني صورتحال ڏسندي ننڍڙي هوندي ئي شادي عزيزن مان سيد ميرحسن شاھہ ڀاڻوٺيءَ جي نياڻيءَ بيبي مريم سان اپريل ع تي ڇهن سالن جي عمر ڪرائي وئي اُن وقت سندس بيبيءَ جي عمر سال هئي جي ايم سيد کي جولاءِ ع تي پرائمري اسڪول سن پڙهڻ لاءِ ويهاريو ويو جتي ٻاراڻو پڙهيو ان کان پوءِ سن جي مُلا مڪتب قاضي فقير محمد وٽ پڙهڻ لاءِ ويهاريو ويو پر ٿوري وقت بعد جنوري ع ٻيهر سنڌي اسڪول سن ماستر ڌرمداس ڀاڳو مل وٽ پڙهڻ لاءِ ويهاريو ويو ان بعد ماستر ريواچند وٽ پڙهيو جتان چار درجا پاس ڪرڻ بعد هيڊ ماستر وسڻ مل ٻالچند وٽ پنج درجا پاس ڪري ڇهين آيو شهر وڌيڪ تعليم جو انتظام نہ هئڻ ڪري آخوند ميان سمن ولد محبوب ميمڻ وٽ قرآن شريف ناظره پڙهڻ ويٺو ان سان گڏ فارسي عربي جي تعليم مولوي محمد هاشم احمد ميمڻ سن واري وٽ ورتائين ان دوران ميان حامد علي ميمڻ هالاڻيءَ واري وٽ سن ڏيڍ سال تائين انگريزي پڙهيو ڪجهه وقت ماستر نارائڻ داس وٽ بہ انگريزي پڙهيو ان بعد مولوي الله بخش دادوءَ واري کي گهرائي وٽس وڌيڪ عربي تعليم حاصل ڪيائين ان ننڍڙيءَ عمر ئي جي ايم سيد ڳوٺ عربي فارسي مدرسي جو بنياد وجهرايو تہ جيئن سندس ساٿي بہ ساڻس گڏجي پڙهي سگهن مدرسي مولوي محمد سيال دادوءَ واري وٽ پڙهيو پوءِ ڪوشش ڪري سن ٽي درجا انگريزي پڙهائڻ جو انتظام ڪرايائين ان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن ننڍپڻ کان وٺي سماجي خدمت تعليم لاءِ وڏو چاهه هو جي ايم سيد سالن جي عمر ع کان پنهنجي سماجي سياسي زندگيءَ جي شروعات ڪئي سڀ کان اڳ هن سن شهر هڪ سماجي انجمن المسلمين نالي قائم ڪري ڳوٺ آسپاس سماجي سُڌارن جا ڪم شروع ڪيا ماڻهن کي واپار ڏانهن مائل ڪيو پوليس بدران اوطاقن مسجدن سماجي فيصلن جو رواج وڌو مارچ ع هن مخدوم ظهيرالدين هالا سيد حاجي اسدالله شاھہ ٽکڙ پير مولانا غلام مجدد سرهندي مٽياري پير تراب علي شاھہ راشدي ٻين سان گڏجي سنڌ جي سيدن پيرن جي فيڊريشن ٺهرائڻ جي تجويز تيار ڪئي تہ جيئن اُنهن مان بد رسمن فضول خرچين جهالت مريدن کان نذر نياز وٺڻ سرڪاري لقب وٺڻ واريون بِدعتون ختم ڪري سگهجن ان ڏس سنڌ جي مٽياري سيدن جي پهرين ڪانفرنس مارچ ع تي سن سڏائي انجمن سادات مٽياري قائم ڪرايائين جي ايم سيد جي زمين اپريل ع تي ڪورٽ آف وارڊس مان آزاد ٿي هن ڊسمبر ع حيدرآباد سر ابراهيم رحمت الله جي صدارت مرحوم نور محمد لاکير سيد ميران محمد شاھہ سر شاهنواز ڀُٽي ٻين جي مدد سان سنڌ ايجوڪيشنل ڪانفرنس ڪوٺائي اهڙيءَ طرح ضلعي لوڪلبورڊ رهي ٺٽي بہ تعليمي سماجي ڪم ڪرايائين جي ايم سيد ڪراچي ضلعي اُن وقت ٺٽو دادو ضلعا اڃا نہ ٺهيا هئا جي آبادگار زميندار طبقي جي سُڌاري لاءِ ڪراچي ضلعي جي زميندار آبادگار ايسوسئيشن ٺهرائي جنهن جو صدر سيد حاجي عبدالرحيم شاھہ سجاول وارو جنرل سيڪريٽري محمد جعفر خواجو جُوائنٽ سيڪريٽري جي ايم سيد ٿيو جنهن جي مُکيہ مقصدن سکر بئراج ٺهڻ کان پوءِ لوئر لاڙ سنڌ جي آبپاشي بهتر بائڻ لاءِ الڳ لوئر سنڌ بئراج ٺهرائڻ اڳين واهن جو سُڌارو ڪرائڻ شامل هو ان وچ ع کان سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ جي تحريڪ شروع ٿي تہ سيد صاحب ان وڏي سرگرميءَ سان حصو ورتو ان ڏس ٽي اهم ڪانفرنسون مئي ع ڪراچيءَ پنهنجي بنگلي تي اهم قومي ڪارڪنن جي گڏجاڻي ڪوٺايائين جنهن انگريزي اخبار ڪڍڻ جو سوچيو ويو هڪ وفد سان گڏ محمد علي جناح سان ملي کيس سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ لاءِ گذارش ڪيائين ان ڏس نومبر ٻي گڏجاڻي ڪوٺايائين جنهن حاجي عبدالله هارون علامه آءِ آءِ قاضي شرڪت ڪئي جي ايم سيد ڪمشنر گبسن جي سخت مخالفت جي باوجود ضلعي لوڪلبورڊ جي بلڊنگ ٺهرائي جنهن اڳتي هلي ريڊيو پاڪستان ڪراچي قائم ٿيو ڪراچيءَ کان حيدرآباد تائين رستو قائم ڪرايائين ڪليڪٽر گبسن سندس سياسي سماجي سرگرمين کان تنگ ٿي تعلقي ڪوٽڙيءَ کي آڪٽوبر ع تي ڪراچيءَ کان جدا ڪرائي نئين ٺهرايل دادو ضلعي شامل ڪرايو جنهن ڪوٽڙي تعلقو محال مانجهندن جي ايراضي لاڙڪاڻي ضلعي مان ميهڙ ڊويزن جا تعلقا ميهڙ ڪڪڙ جوهي دادو سيوهڻ ملايا ويا پر نين چونڊن نہ رڳو جي ايم سيد ضلعي لوڪلبورڊ ڪراچيءَ جو ميمبر چونڊجي آيو پر ضلعي دادوءَ جو بہ ميمبر چونڊجي آيو جتي هن وائيس پريزيڊنٽ ٿي ڪم ڪيو جڏهن ضلعي لوڪلبورڊ جي انجنيئر لاءِ مسٽر گبسن جي هڪ واسطيدار ڪرسچن اميدوار جي مقابلي جي ايم سيد محمد هاشم گزدر کي چونڊائي چارج وٺرائي تہ ان تي ڪليڪٽر گبسن ناراض ٿي محمد هاشم گزدر کي ڪڍڻ لاءِ جي ايم سيد تي زور ڀريو پر هن انڪار ڪيو جنهن تي ڪمشنر سرڪاري دٻاءَ لالچ ذريعي ميمبرن جي اڪثريت کي پنهنجي پاسي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر جي ايم سيد جُرئت جو مظاهرو ڪندي رولنگ ڏئي ٺهراءَ کي قانوني حجت تي رد ڪري ڇڏيو جنهن تي ڪليڪٽر لوڪلبورڊ جي سرڪاري گرانٽ بند ڪري ڇڏي جيڪا جي ايم سيد پنهنجي دوستن ميران محمد شاھہ خان بهادر کهڙي سر شاهنواز ڀُٽي جي مدد سان نہ رڳو بحال ڪرائي پر هاشم گزدر جي مقرري بہ حڪومت کان منظور ڪرائي ورتي ٽڪراءُ وڌي ويو ان بعد سيد کُلم کُلا نہ رڳو ڪانگريس جي حمايت جاري رکي پر سماجي سرگرمين کي بہ جاري رکندو آيو ان ئي سال جي ايم سيد سنڌ جي بمبئيءَ کان جدائيءَ جي ڪانفرنس سرگرميءَ سان حصو ورتو سيپٽمبر ع سيد ميران محمد شاھہ سر شاهنواز خان ڀُٽي جي ايم سيد شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ هڪ گڏيل خط ذريعي سنڌين کي سنڌ جي بمبئيءَ کان جدائيءَ جي ڏينهن ملهائڻ لاءِ اپيل ڪئي ان ئي عرصي سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ جي تحريڪ زور وٺي وئي جي ايم سيد خيال ڪيو تہ جيئن سنڌ بمبئيءَ کان ڌار ٿئي تہ هڪ نئين مُنظم پارٽي ٺاهي چونڊون وڙهجن ان لاءِ هن جون ع حيدر منزل ڪراچيءَ پيپلز پارٽي قائم ڪرائي ان جو ليڊر سر شاهنواز ڀُٽي کي چونڊرايو جنرل سيڪريٽري حاتم علوي جُوائنٽ سيڪريٽري پاڻ ٿيو پر جيئن تہ ڀُٽو صاحب تُرت بمبئي ڪائونسل جو وزير مقرر ٿيو ان ڪري هو پارٽيءَ جي ڪم دلچسپي وٺي نہ سگهيو اِها پارٽي هلي نہ سگهي پر سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ لاءِ آزاد سنڌ ڪانفرنسون ٿينديون رهيون جن جي ايم سيد جو سرگرم ڪردار نظر اچي ٿو اپريل ع سنڌ بمبئيءَ کان آزاد ٿي ع جڏهن ع جي ائڪٽ هيٺ سنڌ اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون ٿيون تہ جي ايم سيد اِتحاد پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي اميدوار بيٺو پاڻ سندس پارٽيءَ جا ميمبر چونڊجي آيا جڏهن تہ سر غلام حسين جي مسلم پوليٽيڪل پارٽيءَ جا صرف پنج ميمبر چونڊيا پر اِتحاد پارٽيءَ جو ليڊر سر شاهنواز ڀُٽو ڊپٽي ليڊر سر حاجي عبدالله هارون چونڊجي نہ سگهيا گورنر دستور جي خلاف اتحاد پارٽيءَ جي نمائندي خان بهادر الهه بخش سومري کي وزارت ٺاهڻ جو سڏ ڏيڻ بدران پنجن ميمبرن واري سر غلام حسين کي حڪومت ٺاهڻ لاءِ سڏيو نتيجي طور سنڌ جا اڪثر مسلمان ميمبر حڪومت سان وڃي شامل ٿيا ان ڪري اتحاد پارٽيءَ جي ليڊر الهه بخش سومري سيڪريٽري محمد هاشم گزدر ڪانگريس سان گڏجي سنڌ اسيمبليءَ مخالف ڌُر جو ڪردار ادا ڪيو ٻئي سال مارچ جي ايم سيد ڪانگريس سان مشورو ڪري هڪ رُپئي ڪَتر جي رِٿ تي وزارت کي شڪست ڏئي اِتحاد پارٽيءَ جي وزارت خان بهادر الهه بخش سومري جي هٿ هيٺ برپا ڪرائي جنهن پير الاهي بخش مسٽر نهچل داس وزير چونڊيا ويا الهه بخش سومري جي وزارت قانون انتقال ايراضي قرضن جي گهٽتائيءَ جا قانون پاس نہ ٿي سگهيا گورنر ٽنهي پارٽين جي ٺهرائن جي خلاف زمين تي ڍَلون وڌائي ڇڏيون اُن تي اتحاد پارٽي اُن جي برخلاف ٿي پر ڪانگريس مصلحت خــاطــر وزارت جـي طــرفــدار رهــي جنهنڪري مجبور ٿي حاجي عبدالله هارون اُن جا دوست اتحاد پارٽي ختم ڪري وڃي مسلم ليگ شامل ٿيا مولانا ابوالڪلام آزاد مسلم اڪثريت واري صوبي سنڌ جي قومپرست سياستدانن کي راضي ڪرڻ لاءِ سنڌ آيو پر ڪو فيصلو نہ ٿي سگهيو نتيجي طور جي ايم سيد ان جو قومپرست گروھہ ڪانگريس کان ڌار ٿي مسلم ليگ شامل ٿي ويو آڪٽوبر ع سنڌ مسلم ليگ جو اجلاس ڪراچيءَ قائداعظم محمد علي جناح جي صدارت ٿيو جنهن جي ڪوٺائڻ شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ جي ايم سيد جو وڏو هٿ هو هن اجلاس سنڌ مسلم ليگ جو بُنياد وِڌو ويو جي ايم سيد جي سَهڪار سان شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ مسلمانن جي آزاد رياستن تي مُشتمل ڌار وطن جو ٺهراءُ پيش ڪيو جنهن جي تائيد سيٺ حاجي عبدالله هارون ٻين ڪئي ان ٺهراءُ اڳتي هلي مسلم ليگ جي ع واري لاهور اجلاس هندستان جي ورهاڱي واري ٺهراءُ جي صورت اختيار ڪئي جنهن کي پوءِ قرارداد پاڪستان سڏيو ويو جي ايم سيد کي تعليم انڊسٽري ليبر ٻيلي کاتي جا کاتا مليا اٺن مهينن جي وزارت دوران جي ايم سيد هيٺيان ڪم ڪرايا وزيرن جون بدعُنوانيون ڏسي جي ايم سيد ڪجھہ مهينن کان پوءِ وزارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي ماڻهن وٽ وڃي ظاهر ڪيائين تہ عوام جي تقاضائن مطابق ڪم نہ ڪرڻ ڪري هن وزارت تان استعيفيٰ ڏني آهي خانبهادر الهه بخش سومري کي راضي ڪري جي ايم سيد پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي کيس پنهنجي جاءِ تي وزير ڪري آندو واعدو ڪيو تہ ٽن مهينن اندر سر بنده علي جي جاءِ تي سر غلام حسين کي آندو ويندو پر مسلم ليگ هاءِ ڪمانڊ اها ڳالھہ قبول نه ڪئي نتيجي طور هندو ڪانگريس ميمبرن مسلم ليگ وزارت کي ڊاهي الهه بخش سومري کي طاقت آندو اهڙيءَ طرح سنڌ آل انڊيا جماعتن جي اختلافن جو آکاڙو بجي وئي اُن کان پوءِ جي ايم سيد مسلم ليگ کي سنڌ مُنظم ڪرڻ جي ڪم لڳي ويو آل انڊيا ورڪنگ ڪميٽيءَ جو ميمبر ٿيو ع حاجي عبدالله هارون جي وفات کان پوءِ صوبائي مسلم ليگ سنڌ جو صدر ٿيو مارچ ع تي سنڌ اسيمبليءَ پاڪستان جو ٺهراءُ پيش ڪري پاس ڪرايو هڪ يادگار تقرير ڪئي جنهن پاڪستان اندر سنڌ لاءِ هڪ خودمختيار رياست جو تصور ڏنو ويو ساڳئي سال جي آخر هن آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس ڪراچيءَ سڏائڻ جو انتظام ڪيو جتي کيس آل انڊيا ڪميٽي آف ايڪشن جو ميمبر چونڊيو ويو ان وچ ڪئبنيٽ مشن دهلي آئي جنهن سنڌ اسيمبليءَ مخالف ڌر جي اڳواڻ جي حيثيت جي ايم سيد کي گُهرايو جتي هن پاڪستان جي مسئلي بابت آزاد هندستان آزاد پاڪستان جي گُهر ڪئي آخر سر غلام حسين وزارت اسيمبليءَ اڪثريت وڃائي ويٺي گورنر مسٽر موڊيءَ مخالف ڌر کي وزارت ٺاهڻ جو موقعو نہ ڏنو اسيمبلي ختم ڪري نيون چونڊون ڪرايون چونڊن گورنر جي حمايتي سر غلام حسين جي ايم سيد سندس دوستن کي شڪست ڏياري جن اليڪشن ٽربيونل اڳيان ڌانڌلين خلاف پٽيشن داخل ڪئي ان کان پوءِ جي ايم سيد مسلم جماعت جي نالي سان پارٽي ٺاهي ڪم شروع ڪيو ترت ئي پوءِ ع پاڪستان قائم ٿيو اسان جو اهو ڪامل يقين آهي تہ اسان هندستان جا مسلمان ٻين هندستاني قومن کان ڌار جدا قوم آهيون اسان کي الله تعالٰ هڪ خاص مقصد لاء پيدا ڪيو آهي اسان جو ايمان آهي تہ انسان ذات جيڪي ملڪي زباني نسلي رنگي امتياز هٿرادو پيدا ڪيا ويا آهن سي ناجائز آهن اسان جي سياست جو مقصد هي آهي تہ روءِ زمين تي حڪومت الاھي قائم ڪئي وڃي انهن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ اسان جو ايمان آهي تہ هندستان اندر پنهنجي خودمختيار آزاد حڪومت هئڻ گهرجي تہ جيئن پنهنجا اعليٰ مقصد ٻين جي مُداخلت روڪ کان سواءِ حاصل ڪري سگهون تنهنجي ڪري دارالاسلام پاڪستان جنهن کي اسان هندستان جي مسلمانن لاء مسلم ليگ نصب العين ڪري مقرر ڪري رکيو آهي سوئي عملي ذريعو آهي آئون خدا کي حاضر ناظر ڄاڻي سچي دل سان اقرار ڪيان ٿو وعدو ٿو ڪريان تہ اڄ ڏينهن کان وٺي آئون پنهنجي خيالن خواھ عملن کي اهڙي طرح ڪم آڻيندس جنهن سان تحريڪ پاڪستان کي مدد ملي آئون وعدو ٿو ڪريان تہ پاڪستان قائم ڪرڻ لاء مسلم ليگ مون کي ڪنهن بہ قرباني ڏي جو حڪم ڏنو تہ ان قرباني ڏي کان ڪين هٽندس پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ ع ڪراچي سنڌ کان ڌار ڪري مرڪز حوالي ڪرڻ جي سازش ٿي ان وقت کهڙو صاحب سنڌ جو وزيراعليٰ مسلم ليگ جو صدر هو جنهن ڪراچيءَ کي مرڪز جي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو ان تي سر غلام حسين مرڪزي سرڪار جي حڪم تي کهڙي جي وزارت کي ڊسمس ڪري پير الاهي بخش کي وزيراعليٰ ڪيو اهڙيءَ طرح ڪراچي مرڪز جـي حــوالي ٿـي وئـي جي ايم سيد ڪراچي مرڪز جي حوالي ڪرڻ خلاف آواز اٿـاريـو تـہ ان کـي سـن ٽـن مهيـنـن لاءِ نـظـربـنـد ڪـيو ويـو ان مرحـلي تي خان عبدالغفار خان ٻين کي بہ جيل موڪليو ويو ٿوري ئي وقت کان پوءِ جڏهن جي ايم سيد جي درخواست تي اليڪشن ٽربيونل جي فيصلي موجب پير الاهي بخش وزارت اعليٰ تان خارج ٿيو قاضي محمد اڪبر جي اليڪشن بہ رد ٿي ان کان پوءِ سنڌ ڪيئي وزارتون ڊٺيون ٺهيون ان وچ آگسٽ ع جي ايم سيد مغربي پاڪستان جي قومي ڪارڪنن جي ڪراچيءَ پنهنجي بنگلي تي خان عبدالغفار خان جي صدارت هڪ گڏجاڻي ڪوٺائي ائنٽي ونيونٽ فرنٽ ٺهرايو بعد پاڪستان جي قومپرست پارٽين سان گڏجي لاهور نئشنل پاڪستان پارٽي ٺهرائي خان عبدالغفار خان کي صدر چونڊرايائين سـيـد صـاحـب اولھہ پـاڪـسـتان اسـيـمـبـليءَ ستن ميمبرن هوندي حِڪمت عمليءَ سان ريپبليڪن پارٽي مسلم ليگ سان ٺاھہ ڪري ميمبرن جي اڪثريت سان ونيونٽ مُخالف ٺهراءُ پاس ڪرايو جنهن جي صرف چئن ميمبرن مخالفت ڪئي ان کان پوءِ مولانا ڀاشانيءَ سان ٺاھہ ڪري جي ايم سيد نئشنل عوامي پارٽي ٺهرائي جنهن جو صدر خان عبدالغفار خان ٿيو اڳتي هلي حڪمران ريپبلڪن پارٽي ونيونٽ کي آئيني طرح ٽوڙائڻ مغربي پاڪستان جي قومن صوبن کي خودمختياري ڏيڻ واري وعدي تان ڦِري وئي هن وعدي شڪنيءَ کان پوءِ جي ايم سيد ايندڙ چونڊن ون يونٽ کي ڊاهڻ لاءِ سنڌ سڀني سياسي گروهن کي ونيونٽ ٺهرائيندڙ ايوب کهڙي پير علي محمد راشدي سميت مُتحد ڪري ائنٽي ونيونٽ فرنٽ قائم ڪيو اهڙي طرح بلوچستان سرحد بہ اهڙا فرنٽ قائم ٿيا جي ايم سيد ٻين صوبن بنگال سميت ونيونٽ خلاف سرگرميون ڏسي ونيونٽ جي حامي گروھہ آڪٽوبر ع تي پوري پاڪستان مارشل لا لاڳو ڪري اسيمبليون ختم ڪري ڇڏيون جي ايم سيد نئشنل عوامي پارٽيءَ جي ليڊرن کي جيل اُماڻيو ويو جي ايم سيد پوءِ ع تائين جيل رهيو اُن کان پوءِ صحت جي خرابيءَ جي ڪري کيس مارچ ع تائين سن نظربند رکيو ويو نظربنديءَ جو فائدو وٺندي جي ايم سيد مطالعو جاري رکيو برصغير دنيا سنڌ جي سياست شخصيتن انگريز سامراج کان آزاديءَ مختلف پارٽين جي قيام سندن جدوجهد سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ ونيونٽ قيام پاڪستان بعد سنڌ کي پُهتل نقصانن ٻين موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا نظربنديءَ مان آزاد ٿيڻ بعد جي ايم سيد جون ع صحت جي خرابيءَ ٻين سببن ڪري سياست کان ڪناره ڪشيءَ جو اعلان ڪري بزمِ صوفياءِ سنڌ جو بُنياد وجهي سنڌ جي قومپرست ترقي پسند اديبن سياسي ڪارڪنن کي ساڻ کڻي سنڌ جي مختلف شهرن ڪانفرنسون ڪوٺايون قومي سُجاڳيءَ جديد قوم جي تصور مذهب کي سياست کان ڌار ڪرڻ بابت صوفي بزرگن جي درگاهن تي خُطبا ڏنائين جن جو لبِ لُباب اِهو هو تہ سنڌي هڪ قوم آهي سرزمين سنڌ وٽ اتحاد انساني امن عالم ترقي بني آدم لاءِ خاص پيغام آهي ٻئي طرف ذوالفقار علي ڀُٽي جي عوامي تحريڪ جي ايم سيد جي قومي تحريڪ آڏو فيلڊ مارشل ايوب خان گوڏا کوڙيا ملڪ جون واڳون جنرل يحيٰ خان سنڀاليون هن قومي دٻاءَ هيٺ جولاءِ ع تي ونيونٽ ٽوڙيو صوبن کي هڪ ڀيرو وري ونيونٽ کان اڳ واري حيثيت حاصل ٿي جنرل يحيٰ خان ملڪ چونڊن جو اعلان ڪيو شيخ مُجيب الرحمان نُقاطي پروگرام هيٺ اوڀر پاڪستان چونڊن حصو ورتو سنڌ صرف سائين جي ايم سيد قاضي فيض محمد شيخ اياز سندس پروگرام جي حمايت ڪئي جي ايم سيد عوامي ليگ جي نُقاطي پروگرام سان مُطابقت رکندڙ پروگرام هيٺ چونڊن حصو ورتو پر ڪامياب نہ ٿيو مشرقي پاڪستان شيخ مجيب الرحمان مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي مغربي پاڪستان جي صوبن پيپلز پارٽيءَ سڀ کان وڌيڪ سيٽون کنيون شيخ مجيب الرحمان کي باوجود اڪثريت جي اقتدار نہ مليو پر مغربي پاڪستان اڪثريت حاصل ڪندڙ پيپلز پارٽيءَ کي اقتدار ڏنو ويو ڊسمبر ع تي مشرقي پاڪستان وڏي خون خرابي کان پوءِ بنگلاديش بجي ويو ٻئي طرف مئي ع کان ڊسمبر ع تائين جي ايم سيد کي پنهنجي گهر نظربند رکيو ويو مخمد خان سيال پنهنجي هڪ ڪمينٽ لکيو آهي تہ ڄام ساقي ڪُجھہ ورهيہ اڳ عوامي آواز پنهنجي سالگرھہ واري ايڊيشن لکيو هو تہ هو جي ايم سيد ٻئي جناح اسپتال داخل هئا هڪ ڏينهن صبح جو سوير جي ايم سيد کيس چيو تہ در دريون بند ڪر مون ائين ڪيو پوءِ چيائين تہ مان ذوالفقار علي ڀُٽي کي شهيد مڃان ٿو پر ڪنهن مجبوريءَ سبب ماڻهن جي اڳيان چئي نہ ٿو سگھان جنهن کي شڪ هجي تہ ڀلي ڄام ساقي کان پَڪ ڪري جو اهڙي دعويٰ ڄام ساقي ڪئي آهي محمد خان سيال وڌيڪ لکي ٿو تہ سنڌ سلامت ويب سائيٽ تي مون مضمون پڙهيو تہ پيرحسام الدين راشدي سيد غلام مصطف شاھہ شهيد ڀُٽي جي زندگي بچائڻ لاءِ جي ايم سيد سان مليا جي ايم سيد مٿن ناراضگي ڏيکاريندي چيو اوهان جي بابي سيد الهندي شاھہ کي ڦاهي اچي ٿي ڇا پوءِ چيائين مان چاهيان تہ ڀُٽي کي ڦاسي کان بچائي سگھان ٿو پر مان ايئن نہ ڪندس سو سچائي ڪهڙي آهي ڪو اڻ ڌُريو دوست اُنهيءَ تي روشني وجھي اسان جو مطلب سچائي ڄاڻڻ آهي ڪنهن جو اِميج خراب ڪرڻ يا بهتر بڻائڻ هرگز ناهي سنڌ جي سماج ڪنهن ماڻهوءَ جو سيد هجڻ بہ ڪمائيءَ جو ذريعو آهي ان سيد جو وري سجاده نشين هُئڻ ويتر وڌيڪ ڪمائيءَ جو ذريعو آهي اُن جو وري سياست هئڻ ٻہ چار وِکون وڌيڪ ڪمائيءَ وارو آهي سيد کي سنڌ جي سماج مان مالي طرح لاڀ ماڻڻ جا مٿيان ٽي ذريعا آهن سيد بہ آهي سجاده نشين بہ آهي سياست بہ ڪري ٿو پر اڃان بہ وڌيڪ سيد فلسفي بہ آهي ليکڪ بہ آهي پر اِنهن پنجن منجهان هن درويش ذاتي فائدو ڪو بہ حاصل نہ ڪيو آهي هن ڪي بہ ٻہ چار پيسا ڪو نہ ڪمايا آهن هن ڪنهن کان بہ ڪُجھہ ڪونہ ورتو آهي سڀني کي رڳو ڏنو اَٿس هن هتان جي سماج نظر نياز ٻي اهڙي قسم جي ڏيتي ليتي وارن اِمڪانن کي رَد ڪري هڪ نئين رسم شروع ڪئي آهي جي ايم سيد زندگيءَ جي آخري لمحي تائين قلم سان رشتو نه ڇِنو هن سياسي مُفڪر سٺ کان وڌيڪ ڪتاب لکيا جن جو ڪُجھہ تفصيل هن ريت آهي اهڙيءَ طرح جي ايم سيد جي تاريخي لائبريريءَ سندس انگريزي ڪتاب آتم ڪٿا جو رهيل حصو ڊائريون مضمون خط ٻيو ڪيترو اڻ ڇپيل مواد موجود آهي سنڌ اسيمبلي خميس جي ڏهاڙي جنوري ع تي يڪ راءِ هڪ رِٿَ منظور ڪري جي ايم سيد کي سندس خدمتن جي عيوض ڀيٽا ڏني ميڪُش سومرو نوجوان ٽهيءَ جو هڪ نمائنده شاعر آهي سندس شاعريءَ جي بهترين چونڊ ڪتاب موکي مَٽ اُپٽيا ڇپجي چڪي آهي اهو ڪتاب نوجوان ٽهيءَ جي ڏهن شاعرن جو گڏيل مجموعو آهي جنهن جو مهاڳ سنڌي ٻوليءَ جي بهترين شاعر امداد حسينيءَ لکيو آهي ميڪش سومرو شاعري کان علاوه ڪجهه تنقيدي مقالا پڻ لکيا آهن سندس شاعري سنڌي ٻوليءَ جي تقريبا سمورن مخزنن اخبارن ڇپجي چڪي آهي جنهن سوجهرو ڪينجهر سنڌ رويو ادب عبرت ميگزين مهراڻ مومل وغيره شامل آهن ميڪش سومرو جا غزل ادبي پروگرامن تمام گهڻا پسند ڪيا وڃن ٿا هن غزل جي صنف کان علاوه نظم آزاد نظم وائي بيت وغيره تي بھ طبع آزمائي ڪئي آهي ميڪش سومرو جي شاعريءَ مان ڪجهه سٽون نموني طور هيٺ ڏجن ٿيون خوب کان خوب تر جي ڳولا آ ڄڻ ته پنهنجي اندر جي ڳولا آ گل هٿن پڙهي پئي ڪتبا هن کي ڪنهنجي قبر جي ڳولا آ تنهن کان ڪهڙو پڇان پتو تنهنجو جنهن کي پنهنجي ئي گهر جي ڳولا آ خير النساءِ جعفريءَ جو جنم آگسٽ ع ٿيو گهر سندس نالو گُڏي هو پر ادبي دنيا کيس خير النساءَ جعفري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ع سنڌ يونيورسٽيءَ نفسيات جي ليڪچرر مقرر ٿي پاڻ ڪهاڻيون لکڻ جي شروعات ع ڌاري ڪيائين ڪهاڻين کان علاوه ھن سفرناما مضمون مقالا ڪيترن ئي سنڌي ڪتابن جا مهاڳ پڻ لکيا سنڌي ٻوليءَ جي ادب ڪهاڻي کيتر جي ڪجهه وڏن نالن ماڻڪ شوڪت شوري مشتاق شوري سان سندس نانءُ فڪري ڌارا جي ڪهاڻين ڳڻيو وڃي ٿو هوءَ سچي کري ڳالهه منهن تي چئي ڇڏڻ جي عادي هئي ان ڳالهه جا شاهد سندس ڇپيل انٽرويو تقريرون آهن خير النساءَ جي ڪهاڻي حويليءَ کان هاسٽل تائين ايتري ته مشهور ٿي جو ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترن ئي ليکڪن سندس انداز ڪهاڻيون لکڻ شروع ڪيون خير النساءِ جي نظر ڪنهن ادبي تخليق کي محض جنس جي ڪري فحش قرار ڏيڻ ادبي نامردي آهي سندس پسنديده ليکڪ نسيم کرل آغا سليم رهيا آهن خير النساءَ جي ڪهاڻين جو پهريون مجموعو تخليق جو موت ع ڇپيو جيڪو جلد ئي مارڪيٽ مان ختم ٿي ويو جنهن کي ٻيهر سنڌيڪا اڪيڊمي ع سندس مهاڳن انٽرويوز تقريرن مقالن سميت شايع ڪرايو توڙي جو هوءَ اڄ اسان سان نه آهي پر سندس لکڻيون اڄ به سنڌي ادب جرڪندڙ ان ستاري جيان آهن جنهن جي روشني يگاني ڌيان ڇڪائيندڙ آهي خير النساءَ جعفريءَ جي لکڻين تي دز نٿي ڇانئجي سگهي اهي لکڻيون ڏورانهين مستقبل تائين زنده رهنديون ڇاڪاڻ ته جهڙي بي باڪي سندس لکڻين آهي اهڙي جرئت اڄ جي دور به روايت بڻجي نه سگهي آهي سنڌو درياءَ جي قدامت حضرت انسان جي پيدائش کان گهڻو آڳاٽي آهي سنڌو درياءَ کي تاريخ ڪيترن ئي مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي اباسين سپت سنڌو مهراڻ انڊس وغيره سنڌو درياءَ جا مختلف نالا آهن سنڌوءَ جو ذڪر قديم ھندو ويدن پستڪن ملي ٿو دنيا جي انهن قديم ويدن کي سنڌوءَ جي ڪنارن تي تخليق ڪيو رگ ويد توڙي ٻين ويدن سنڌوءَ جي ساراهه ڀڄڻ چيل آهن تاريخن اچي ٿو ته سنڌ توڙي هند تي اهي نالا سنڌو درياءَ جي ڪري پيا سنڌوندي دنيا جي وڏين ندين مان سترهين نمبر تي آهي اهو علائقو جنهن کي يوناني سنڌوءَ مان پراچين هندو سنڌو ديس عرب جاگرافيدان مهراڻ سنڌ جا رهواسي پڻ سنڌوديس جي نالي سان سڏيندا آيا آهن قديم دور سنڌ جون حدون اتر ڏي بهاولپور جو علائقو ڏکڻ ڏانهن عربي سمنڊ اڀرندي طرف وارياسو رڻ پٽ الهندي ڏي جبلن جي هڪ قطار هيون سنڌوندي کي مٺو سمنڊ پڻ سڏيو وڃي ٿو سنڌوءَ جو عام وهڪرو اتر کان ڏکڻ طرف آهي سنڌوندي بکر سکر روهڙيءَ جي شهرن وچان پهاڙن کي چيريندي آهستي آهستي ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿي سکر بيراج ٻڌجڻ کان پوءِ سنڌوءَ مان ڪيترائي واهه ڪڍيا ويا جيڪي سنڌ جي مختلف حصن کي سرسبز آباد ڪن ٿا سيوهڻ وٽ جبلن جي روڪ سنڌوءَ کي سڌو اڳتي وڌڻ کان روڪي ٿي جنهن ڪري ان جو رخ حيدرآباد تائين ڏکڻ ـ اوڀر طرف ڦيرائي ٿي سنڌوندي جو آخري ڇوڙ سمنڊ ٿئي ٿو جتي دنيا جي هڪ خوبصورت ڊيلٽا جڙي ٿي سنڌو درياءَ جي اترئين علائقن جڏهن برسات پوي ٿي يا جڏهن هماليا جي برف تيز گرمي سبب پگهرجي ٿي تڏهن مارچ ڌاري ان چاڙهه شروع ٿئي ٿو جيڪو آگسٽ پنهنجي جوانيءَ کي پهچي ٿو نيٺ آڪٽوبر ڌاري لهڻ شروع ٿئي ٿو سنڌوءَ جا قديم بندرگاهه الور بلري منصوره منجابري نيرون رابيل وغيره هئا سنڌوءَ جي ڊيلٽا مڇين جي نرسري سڏجي ٿي جتي تمر جا ٻيلا آهن جيڪي مڇين جي واڌويجهه لاءِ خوراڪ جو ڪم ڏين ٿا اهڙي طرح اهي ٻيلا سامونڊي کاڌ کان بچاءُ جو پڻ اهم ذريعو آهن سنڌو ندي ميل ڊگهي آهي سا هماليه جبل جي سنگي ڪباب جي برفاني ڌارا مان نڪري ٿي سنگي ڪباب ٿٻيٽ آهي سنگي ڪباب مانسرور ڍنڍ کان ميل پري آهي سنڌو ندي والاريل ڪشمير مان ٿيندي آزاد ڪشمير خيبر پختون خواهه پنجاب لتاڙيندي اتان جي چئن ندين جون پاڻي پاڻ منجهه سمائيندي سنڌ ڪشمور وٽان داخل ٿئي ٿي پوءِ هاڻوڪي سنڌ کي سرسبز آباد ڪندي وڃي عربي سمنڊ ڇوڙ ڪري ٿي سنڌو سڀيتا جي مٿي ڄاڻايل تهذيبي دؤر موجوده سنڌ سنڌو ندي ٻن حصن وهندي هئي ان جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهندي لوهم جو دڙي لوهري آمري جي ڀرسان لنگهندي حيدرآباد وٽان ٿيندي وڃي سمنڊ پوندي هئي هاڪڙو کي سنڌوندي مان پاڻي ٻن هنڌن تان ملندو هو هڪ ڪشمور واري شاخ ٻيو سکر واري شاخ مان سنڌوجو قديم دور وارو عروج مختلف بئراجن ڊيمن اڏجڻ سبب گهٽجي ويو آهي جنهنڪري سنڌوءَ جي ٻنهي طرفن کان موجود ٻيلا پڻ پنهنجو جوڀن وڃائي ويٺا آهن پاڻيءَ جي کوٽ ڊيلٽائي علائقن جي سونهن کي پڻ ڪاپاري ڌڪ رسايو آهي اتان جي انساني آبادي پڻ بحران جي وَر چڙهي پڪي جي علائقن ڏانهن تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪري رهي آهي سامونڊي ويرن جي چاڙهه سبب تقريبن سموري ڊيلٽائي علائقي کارو پاڻي ڪاهجي پيو آهي سنسڪرت سنڌو جو مطلب آهي سمنڊ يا وڏو درياءُ آڳاٽي دور ڪابل ندي گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻي وڏي رهي آهي جنهنڪري آڳاٽن لوڪن نالو اهو نالو رکيس لفظ سنڌو جو ڌاتو يا بنياد سنسڪرت لفظ سيند آهي جنهن جو مطلب آهي وهڻ جڏهن ته ٻي راءِ موجب سنڌو جو ڌاتو آهي سڌ جنهن جو مطلب آهي رکي وٺڻ يا بچاءُ ڪرڻ انهن ٻنهي مان پهريون مفهوم عالمن جي نظر وڌيڪ درست لڳي ٿو ايرانين جو اچار لفظ سنڌو لاءِ ڦري ٿيو هندو مطلب ته س کي ڦيرائي هه ڪيو ويو قديم ايراني سنڌو ماٿري سنڌ پنجاب کان گهڻو پري ڪونه ويا هنن اڪثر علائقن آرين کي رهندي ڏٺو تنهنڪري چيو ويو هندو ـ آسٿان جيڪو اڳتي هلي ٿيو هندستان اهڙي طرح قديم ايرانين وٽان قديم يونانين کي هندستان بابت ڄاڻ پئي سڪندراعظم سان جيڪي تاريخ نويس آيا تن سنڌو ماٿري رهندڙ ماڻهن کي اُچار ڦيرائي سڏيو انڊو سنڌوندي کي سڏيائون انڊوس اهڙِي طرح سڄي ملڪ کي سڏيائون انڊيڪا اڳتي هلي لئٽن ٻوليءَ اهي اُچار ڦري ٿيا انڊس انڊيا سنڌو هندو لفظ جو اصل مطلب هو سنڌونديءَ جي ڪناري رهندڙ ڪن تاريخدانن ان جي مطلب کي ڦيرائي ڪارو يا چور ظاهر ڪيو آهي هندستان لفظ جو اصل مطلب هو سنڌوندي وارو ملڪ اڳتي هلي جڏهن مسلمانن حڪومتون قائم ٿيون ته هندستان جو مطلب ڦري ٿيو برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ اهڙي طرح لفظن جا اصلوڪا مطلب متروڪ يا گم ٿيندا ويا نوان مفهوم رائج ٿيندا ويا آڳاٽن عربن کي هند جي ڄاڻ قديم ايرانين وٽان پئي سنسڪرت زبان سنڌو لفظ جي معنيَ آهي سمنڊ ان جو ڌاتو يا بنياد معنيٰ آهي سيند معنيٰ وهڻ جنهن ڪري سنڌو نديءَ جي بنيادي معنيٰ آهي جا سدائين پيئي وهي هن کي اڳي مهراڻ ڪري سڏيندا هئا اهو وري سٿين يا تاتارين جو نالو ڏنل آهي سنسڪرت مهارڻو لفظ برابر آهي مها معنيٰ وڏو ارڻو معنيٰ جل يا سمنڊ يعني وڏو سمنڊ سمنڊ جو پاڻي کارو ٿيندو آهي پر هن نديءَ جو پاڻي مٺو هو جنهن ڪري کيس مهراڻ چوندا هئا سنڌو حيدرآباد جي اوسي پاسي گذريل صديءَ جي پوئين اڌ رسي آهي سڪندر جي حملي کان هزار سال پوءِ جڏهن عربن سنڌ کي فتح ڪيو ته سنڌو ان وقت گهڻو اوڀر طرف ڇوڙ واري علائقي جي مٿيئن راڄڌاني ڀرسان وهندي هئي ميان غلام محمد ڪلهوڙي جي دور سان واڳيل جيڪي دلچسپ واقعا آهن تن سنڌو درياهه جي وهڪري جي تبديلي اهم آهي جيڪا ع آئي اڳين صدي دوران سنڌوءَ درياهه جو مکيه وهڪرو ته پنهنجو اصلي پيٽ ڇڏي پورو هڪ سئو ميل پنهنجو رخ مٽائي ويو ساڳئي وقت ريڻ وارو وهڪرو به سُڪي ويو جيڪو سنڌو جي هاڻوڪي وهڪري کان پورا ستر ميل پري هو سنڌو درياهه پنجويهه ڊگريون چاليهه فوٽ ڊگهائي اٺهٺ ڊگريون ايڪٽيهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ وٽان هڪدم وڪڙ ڪري اولهه ڏانهن وهڻ لڳو ڏکڻ اوڀر ڏانهن وهندڙ اڳيون وهڪرو بند ٿي ويو رخ بدلائڻ کان اڳ نصرپور واري وهڪري ٿورن سالن تائين پاڻي هوريان هوريان گهٽبو ويو نيٺ بند ٿي ويو انهي ڏس سر رچرڊ برٽن پنهنجي ڪتاب هسٽري آف سنڌ لکي ٿو ته سنڌو درياهه جي درياهي وهڪري جي تبديلي بابت جڏهن حيدرآباد جي هڪ جهونڙيءَ کان پڇيم تڏهن وراڻيائين ته سندس پيءُ جي ڏينهن گدو بندر ڪوٽڙي جي سامهون درياهه تانگهو ٿي ويندو هو ڪئپٽن برٽن کي هي ڄاڻ ع ملي انهي ڳالهه جي ليکي سان اُن جهونڙي جو پيءُ ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ جي حقيقتن کان ضرور واقف هوندو لڳي ٿو ته ان زماني نصرپور وارو وهڪرو هوريان هوريان سُڪندو پئي ويو اولهه واري نئين وهڪري هوريا هوريان پاڻي وڌيو پئي تنهنڪري امڪان آهي ته ڪنهن موسم درياهه تانگهو ٿي ويندو هوندو پوڙهيءَ جي بيان ڪيل حقيقت بلڪل صحيح آهي هن وڏي تبديليءَ سنڌو درياهه کي اولاهين ٽڪرائي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي آڻي بيهاريو سندس ڇڏيل هاڻوڪي وهڪري جي وچ ستر ملين جي وٿي آهي تڏهن کان وٺي هاڻوڪي دور تائين درياهه ڪنارو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ پيو آهي مٿيون جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو لهوارو ٿيندو وڃي ٿو اهڙي ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياهه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانهي ريڻ وهڪري جي سڪي وڃڻ جي ڪري سندس پاڻي تي آباد ٿيندڙ علائقي کي ڏاڍو هاڃو رسيو پر ڦليلي ڦاٽ جي پاڻي ان برپٽ واري جُوءِ کي سائو ستابو ڪري ڪجهه پورائو ڪيو هيءَ ڇاڙهه حيدرآباد کان ڏهه ميل اُتر سنڌوءَ مان ڇڄندي هئي گنجي ٽڪر جي اوڀارين ڪڇ ڏئي سنڌو جو پراڻو پيٽ اُڪري وڃي ريڻ واري ڇڏيل وهڪري پوندي هئي ڪيترن ميلن جي پنڌ تائين اُن جي پراڻي پيٽ مان به وهندي هئي جنهن ماڳ وٽان ڦليلي ڦاٽ درياهه جي مکيه وهڪري کان ڇڄي ڌار ٿئي ٿو اتان ئي سنڌوءَ جي ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعات سمجهڻ گهرجي ڇو ته وهڪرو درياهه کان ڇڄڻ کان پوءِ سمنڊ ڇوڙ ڪرڻ تائين وري ڪٿي به سنڌو سان ڪونه ٿو ملي جڏهن ته وچ تي ڪٿي کيس گونيءَ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو سندس روپ آبپاشيءَ جي هڪ وڏي واهه جهڙو هوندو آهي ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي رڳو ڦليلي جي هتان وهڻ ڪارڻ حيدرآباد جي قلعي اڏڻ جو خيال آيو هو انهي کان اڳ هن ع شاهپور جو بنياد رکيو هو کيس اهو خيال هوندو هو ته راڄڌاني اهڙي جاءِ تي قائم ڪئي وڃي جتي درياهه جي ٻوڏ کان بچاءُ هجي سندس ڀاءُ مرادياب خان مراد آباد نالي هڪ راڄڌاني جو بنياد رکيو هو پر درياهه ان کي ٻوڙي پائي کڻي ويو هو تنهنڪري کيس ڊپ ٿي بيٺو هن سوچيو ته راڄڌاني ڪنهن محفوظ ماڳ تي هجڻ گهُرجي مٿيون مراد آباد جو شهر نصرپور ڀرسان هو جيڪو ع واري ٻوڏ لڙهي ويو مرادياب خان سندس ٻن پُٽن ٻيڙي چڙهي نڪري جان بچائي هئي پوءِ اُتر سڪرنڊ جي پرڳڻي وڃي نئين راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو هئائين جنهن جو نالو هن احمد آباد رکيو هو امڪان اُهو آهي ته هيءَ ٻوڏ هن علائقي وڏين درياهي تبديلين ڪري آئي يا ٿي سگهي ٿو ته هن وڏي ٻوڏ ڪري مٿيون درياهي تبديليون اچي ويون هيون عطا محمد ڀنڀرو تيرون ڪوٽ مورخن جا مونجهار لکي ٿو ته نيرون حيدرآباد جي ماڳن وٽ ڪونه هو ڇو ته حيدرآباد وارو ماڳ نصرپور واري سنڌوءَ جي وهڪري کان ويهارو ميل اولهه آهي حيدرآباد نصرپور جي وچ تي ڦليلي ڦاٽ کان سواءِ ٻيو ڪو درياهي وهڪرو به موجود ڪونه هو جيڪو ع کان اڳ جو وهڪرو هجي ٻين لفظن ائين کڻي چئجي ته نصرپور وارو درياهه جو صفا پويون وهڪرو هو جيڪو هيٺ هلي ٻه درياهي جي صورت وهندو هو جن مان اولاهين کي ڪلري اوڀارين کي بگهاڙ سڏيندا هئا جنرل هيگ جي نقشن ديبل بندر ڪلري بگهاڙ ڦاٽن جي سنگم واري ٿاڪ تي چار ميل هيٺ ڏيکاريل آهي ڊاڪٽر ايم ايم اشفاق پنهنجي ڪتاب لکي ٿو ته سنڌو درياءَ جو ڊيلٽا جيڪو ڪنهن زماني جهازرانيءَ واري ڊيلٽا هئي اڄ اهو ان حوالي سان دفن ٿيل ڊيلٽا ٿي چڪو آهي سنڌو درياءَ جي ديلٽا سنڌي جي تهذيب جي شروعات کان وٺي گذريل صدي تائين سنڌ پري پري جي ملڪن مصر حجاز سمير ايران اوڀر آفريڪا مها راشٽر شريلنڪا چين سان گڏيل واپار جو مرڪز رهي آهي انڊس ڊيلٽا جي هاڻوڪي زميني پٽي چورس ميل يعني چورس ڪلوميٽرز جي رقبي تائين پکڙيل آهي ڊيلٽا جي هيءَ پٽي سمنڊ سان ميل يعني ڪلوميٽرز تائين پکڙي پئي آهي سنڌو دريا ڪلوميٽر جو سفر ڪندي ڏکڻ سنڌ تائين اچي ٿو پر اها ٻي ڳالهه ته هاڻي سنڌو درياءَ رڳو ملين ايڪڙ فٽ ايم اي ايف پاڻي اچي ٿو حيدرآباد پنهنجي اوائلي دور نيرون ڪوٽ جي نالي سان مشهور هو سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بہ رهي چڪو آهي هيءُ ڪلھوڙن جي صاحبي دور حڪومت کان سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو اها حيثيت اوستائين رهيس جيستائين انگريزَ سنڌ تي قابض نہ ٿيا جن اچي ڪراچيءَ کي سنڌ جي گادي بڻايو پاڪستان جي بيٺڪ قائم ٿيڻ کان اڳ حيدرآباد کي پرڳڻي جو پيرس سڏيو ويندو هو اُهو ع وارو وقت هو جو سالن جي بيتابي کانپوءِ درياءُ هالن نصرپور کان ويندي هيٺ تائين اٽڪل هڪ سئو ميل پنهنجو اصلوڪو ٻيٺ ڇڏي هالن کان سڌو ڏکڻ طرف رخ رکي نيرون ڪوٽ جي الهندي کان وهڻ لڳو جتان اڄ ڏينهن تائين وهندو رهي ٿو انهي ءَ تبديلي سببان ڏکڻ طرف درياھ جو ست ميل ڊگهو ريڻ پاٽ سُڪي ويو نئون ڦليلي ڦاٽ نيرون ڪوٽ کان سترهن ميل کان اُتران نڪري انهيءَ وسندي جي اوڀر کان وهڻ لڳو نصرپور واري ڇڏيل پيٽ شايد آبڪلاڻي وقت اُٿل جو پاڻي ايندو رهيو پر جيئن عرصو گذرندو رهندو تيئن اهو پٽ ڦٽندو ويو انهيءَ ڪري نصرپور وٽان درياءَ جي رخ بدلائڻ کان چار سال کن پوءِ جڏهن ميان غلام شاھ شاهپور کي ڇڏي پنهنجي گاديءَ لاءِ نئين جڳھ جي ڳولها ڪئي ته قديم نيرون ڪوٽ واري وسندي کيس هر خيال کان موزون لڳي اُلهندي طرفان درياءَ جو نئون پيٽ تہ اڀرندي طرف ڦليلي جو ڦاٽ هئس ٽڪر واري ايراضي مٿان هئي انهي ڪري ٻوڏ جو جوکو بلڪل ئي ڪونه نظر آيو انهي ڪري مهيني ذي القعد ھ جنوري ع قديم نيرون ڪوٽ واري ايراضي تي نئين قلعي ٻڌائڻ جي تجويز ڪئي ويئي هئي يڪدم ڪم شروع ٿي ويو اھڙي طرح پراڻي نيرون ڪوٽ جي علائقي ھن نئين شھر جو بنياد پيو ڪلهوڙو خاندان جي بادشاهه ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي سنڌو درياءَ جي ڪپ تي نيرون ڪوٽ جي نالي سان وسندڙ مهاڻن جي آبادي ايتري ته پسند آئي جو هن ويجھين ٽِن ٽڪرين مان هڪَ تي پنهنجو قلعو جوڙائڻ جو فيصلو ڪيو جيڪو اڄ تائين قائم دائم آهي تڏهن کان پڪو قلعو جي نالي سان مقبول عام آهي سنه هه سنه ع ميان غلام شاه ڪلهوڙو نيرون ڪوٽ آيو جو اتي اڳئين سال ڪوٽ وجهايو هئائين انهيءَ شهر کي حيدرآباد جو نالو ڏنائين انهيءَ کان پوءِ اُهو سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ٿيو انهيءَ کان اڳي خدا آباد گادي هئي مرڻ کان پوءِ سندس قبو به اتي جڙيو سنه هه سنه ع مير فتح خان حيدرآباد تي ڪاهي آيو ميان محمد سرفراز ڀڄي ويو پهرين ميان خدا آباد هو جڏهن مير اهو وڃي ورتو تڏهن ڀڄي حيدرآباد آيو هو مير سندس ڀاءُ محمود خان کي گاديءَ تي وهاريو سنه هه سنه ع ميان غلام نبيءَ جي راڄ حيدرآباد جي قلعي ميان سرفراز ميان عطر خان محمود خان مير محمد قيد رکيل هئا تن کي هڪدم مارائي ڇڏيائين جو ڊپ ٿيس ته کانئس ملڪ ويندو متان هنن مان ڪنهن کي گاديءَ تي رکن سنه هه سنه ع ڌاري ميان عبدالنبي قلات جي خان جي مدد وٺي حيدرآباد تي ڪاهي آيو مير فتح علي خان شڪار تي ويل هو پر هو ميان کان نااميد ٿي موٽي هليا ويا انهيءَ وقت ڌاري ميان عبدالنبي ٻين ڪلهوڙن جا ٻار ٻچا حيدرآباد جي قلعي رهندا هئا مير فتح علي خان ميان جي ڀڄي وڃڻ جو ٻڌي پنهنجي سپهه سالار حاجي احمد کي حيدرآباد جي وٺڻ لاءِ موڪليو ميان جي طرفان غلام حيدر مرڻاڻي اتي جي سنڀال تي هو تنهن مير جي لشڪر جي اچڻ جو ٻڌي باروت کي کڻي باهه ڏني ڏاڍو ڌڪاءُ ٿيو جنهن ڪوٽ جي ڀت جو ڀاڱو ڪري پيو حاجي احمد لشڪر ڪاهي اندر ويو قلعو ورتائين غلام حيدر ڪلهوڙن جا قبيلا وٺي جوڌپور ڏي ڏياري موڪليا جو ميان جي پُٽ اڳيئي اُتي وڃي پناهه ورتي هئي سنه هه سنه ع تيمور شاهه جي موٽي وڃڻ کان پوءِ مير فتح علي خان موٽي حيدرآباد آيو انهيءَ کي پنهنجو تختگاهه ڪيائين خدا آباد اصل ڇڏي ڏنائين حيدرآباد ڪي نيون ٽي مسجدون ٺهرايائين جن مان هڪڙي بي بي خيريءَ جي مسجد آهي جا مير فتح علي خان جي ماءُ هئي ٻي ملا رحمت الله واري مسجد ٽين طالب شاهه واري مسجد جا قلعي جي در جي ويجهي آهي اهي سڀ عمارتون نون مهينن جي اندر جڙي تيار ٿيون مرڻ کان پوءِ مير کي خدا آباد رکيائون پر پوءِ ٻين ميرن کي حيدرآباد رکندا آيا جتي هاڻي ميرن جا قبا آهن مير غلام علي خان جي ڏينهن حيدرآباد ڏاڍا سڌارا ٿيا انگريزن سان عهدنامو ٿيو سندس ڏينهن سنه هه سنه ع شاه شجاع حيدرآباد آيو آغا اسماعيل شاهه جي ٽنڊي رهايو ويو سنه هه سنه ع مير مراد علي خان جي بيمار هئڻ ڪري انگريز سرڪار ڊاڪٽر برنس کي حيدرآباد موڪليو جنهن اچي علاج ڪري ڇٽايس مير مراد علي خان جي ڏينهن حيدرآباد ضرب خانو پيو جتي اشرفيون مهرون جڙڻ لڳيون ٻيا به ترارين وغيره جا ڪارخانا پيا ٻاهرين ملڪن جي بادشاهن سان دوستيءَ جا عهدناما ٿيا مير نور محمد خان جي ڏينهن حيدرآباد منجهه انگريز سرڪار جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو سگهوئي پوءِ سنه هه سنه ع جنرل ڪين جو درياهه جي رستي ڪراچيءَ کان لشڪر وٺي شاهه شجاع جي مدد لاءِ ٿي ويو سو ڪوٽڙيءَ وٽ ترسي ريزيڊنٽ سان گڏ حيدرآباد شهر گهمڻ آيو مير نصير خان جي ڏينهن سنه هه سنه ع حيدرآباد ان جي پسگردائيءَ سخت وبا پيئي سڀ مير حيدرآباد ڇڏي اگهيماڻي جي ڳوٺ وڃي رهيا انهيءَ سال سرچارلس نيپئر ريزيڊنٽ مقرر ٿي آيو سگهوئي پوءِ ميرن سان هن جي ناسازي شروع ٿي بلوچن ريزيڊنٽ ميجر آؤٽرم تي ڪاهه ڪئي هو نڪري سرچارلس نيپئر ڏي ويو جو خيرپور جي پاسي هو هو هڪدم حيدرآباد تي ڪاهي آيو مياڻيءَ جي جنگ سنه هه سنه ع ميرن کي شڪست ڏيئي حيدرآباد جو قلعو ورتائين ميرن کي قيد ڪيائين ميرن جا ديرا نڪري ڦليليءَ جي ڪپ تي يوسف جي ٽنڊي وڃي ويٺا پوءِ سائين داد جي ٽنڊي وڃي ويٺا اُتي باهه لڳڻ ڪري وري اچي ڦليليءَ جي اڀرندي محمد خان ٺوڙي جي ٽنڊي ويٺا انهيءَ کان پوءِ حيدرآباد انگريز سرڪار جي هٿ رهي ڪلهوڙن کان پوءِ سنڌ تي مير ٽالپرن جي حڪمراني قائم ٿي مير فتح علي خان ٽالپر خدا آباد ڇڏي حيدرآباد جو پڪو قلعو اچي وسايو ع کان حيدرآباد ئي سندس گاديءَ جو هنڌ هو سندس عدالت به پڪي قلعي ئي هلندي هئي مير فتح علي خان ٽالپر سندس ٽي ڀائر المعروف چار يار حيدرآباد جي معاملات کي سنڀاليندا هئا سندن دور حڪومت گھڻو ڊگھو نه هليو جلد ئي ع مارچ تي برطانوي قوتن کان جنگ هارائڻ بعد حيدرآباد جو شهر انگريزن جي قبضي هيٺ اچي ويو ميرن جي صاحبي اختتام تي پهتي اڄ بدقسمتيءَ سان سنڌ جي هن تاريخي شهر ادبي ثقافتي مرڪز تي اردو ڳالهائيندڙ قوم جو قبضو آهي پڪي قلعي مڪڙ دهشتگردن جا هزارين گھر آباد آهن شهر جي اڪثريت مڪڙ آهي ته شهر جو ناظم به مڪڙ آهي پاڪستاني بيٺڪ قائم ٿيڻ شرط ڪراچيءَ کي وفاقي گاديءَ جو هنڌ بڻائي سنڌ کان ڌار ڪيو ويو سنڌ جي گاديءَ کي حيدرآباد منتقل ڪيو ويو اهڙيءَ ريت ڪجھه سالَن لاءِ حيدرآباد هڪ ڀيرو وري سنڌ جي گاديءَ جو ھنڌ بڻيو هو مگر پاڪستان جي قيام کان پوءِ لڳاتار ڪيترا ئي سالَ هندستان کان آيل مڪڙ دهشتگردن هٿان حيدرآباد رهندڙ امن پسند سنڌي هندو شهرين جو ڪوس ڪيو ويو اهڙيءَ ريت کين لڏڻ تي مجبور ڪري سندن سموريون ملڪيتون هندستاني مڪڙن ورهايون ويون حيدرآباد گنجي ٽڪر جي اُترين ٽڪريءَ تي آهي جيڪا ويڪرائي ڦاڪَ اُتر درجا ڊگھائي ڦاڪَ درجا اوڀر تي سنڌو درياءَ جي اڀرندي ڪپَ تي آهي حيدرآباد جي ڀرپاسي ڪيترا ئي ننڍا ننڍا شهر آهن جهڙوڪ ڪلوميٽر جي فاصلي تي ڪوٽڙي ڪلموميٽر جي فاصلي تي ڄامشورو ڪلوميٽر جي فاصلي تي هٽڙي ڪلوميٽر جي فاصلي تي هُوسڙي حيدرآباد سنڌ جي وڏي وڏي شهر ڪراچيءَ کان تقريبا ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر اوڀر سامونڊي سطح کان ميٽر اوچائيءَ تي واقع آهي حيدرآباد ان جي ڀرپاسي ڪيترا ئي سٺا تعليمي ادارا آهن حيدرآباد منجھند جو تمام گرم ٿيندو آهي سيارو گھڻو ڪري اڪثر تمام گھٽ ٿڌو ٿيندو آهي جڏهن ته اونهاري منجھند جو گرمي پد درجا سينٽيدريڊ به ٿي ويندو آهي اونهاري رات جو تمام سٺو ٺار ٿيندو آهي جڏهن ته سياري جون راتيون تمام ٿڌيون ٿي وينديون آهن ڇاڪاڻ ته حيدرآباد اڪثر تيز هوائون لڳنديون آهن تنهنڪري سياري جون راتين هوائون تمام گڻيون ٿڌيون ٿينديون آهن ته اونهاري منجھند جو لُڪَ لڳندي آهي تنهنڪري حيدرآباد جا ماڻهو اونهاري منجھند جو ٻاهر نڪرڻ کان پاسو ڪندا آهن آباديءَ جي گھڻائي اڪثريت جيئان حيدرآباد جي ڪاروبار تي به مھاجر برادري ڇانيل آهي هر ننڍو وڏو ڪاروبار اها آبادي يا برادري هلائي ٿي يا وري ڪاٺياواڙي ميمڻ گجراتي هاڻي ته حيدرآباد جي شهر افغاني پناهگير به ڪاروبار ڪري رهيا آهن پاڪستان جي بيٺڪ قائم ٿيڻ کان پوءِ مھاجر برادي جي ڪن فردن حيدرآباد چوڙين جا ڪارخانا لڳايا جنهن کان پوءِ دنيا جو وڏي وڏي چوڙين جو صنعتي مرڪز حيدرآباد بڻجي ويو ان کان سواءِ هن وقت حيدرآباد سمينٽ صابڻ شيشي جا ڪارخانا پڻ آهن تنهن کان سواءِ سون دستڪاريءَ جا هنرمند پڻ آهن ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ اپايل ميوي ڪڻڪ چانور ڪپنھ جي وڪري جو مرڪز پڻ حيدرآباد آهي هن وقت حيدرآباد جي سموري شهري حڪومت مھاجر برادري جي هٿ وس آهي سن ع جڏهن حيدرآباد ضلعي کي ٽوڙي ان کان مٽياري هالا ٽنڊو محمد خان جا تعلقا الڳ ڪيا ويا ته بچيل حيدرآباد ضلعي اسيمبليءَ پنهنجو پاڻ ئي مھاجر برادريءَ جي گھڻائي اڪثريت ٿي وئي ضلعي ناظم پڻ مھاجر برادي جو آهي اهڙيءَ ريت مٽياري جيڪو حيدرآباد کان لڳ ڀڳ ڪلوميٽرن جي فاصلي تي آهي تنهن جي رهاڪن لاءِ به حيدرآباد سرڪاري ملازمت ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو آهي حيدرآباد روڊ ريل ھوائي درياءَ ذريعي پھچي سگھجي ٿو هوائي اڏو اڳي اهو چڱو خاصو هوائي اڏو هو پر هن وقت لڳ ڀڳ بند پيو آهي پي آئِي اي اتان هر هفتي ٽي اڏامون ڀريندي هئي اڃا به ڪڏهن غير چارٽرڊ اڏام اتي لهي سگھي ٿي روڊ رستا ريل رستو حيدرآباد ريلوي لائين تي ملڪ جي ھڪ وڏي جنڪشن آهي ھتان ريلوي ٽريفڪ ھيٺ ڪراچيءَ تائين مٿي سکر لاھور راولپنڊي پشاور تائين ھلي ٿي ٻيڙيون ماڻهسيه جي لحاظ کان حيدرآباد سنڌ جو ٻيون اڄوڪي پاڪستاني بيٺڪ اٺون دنيا ٻه سَو نائون وڏي وڏو شهر آهي هن وقت ان جي ماڻهسيه لڳ ڀڳ تيرهن لک اٺيتاليهه هزار ٻه سَو اٺاسي آهي حيدرآباد جي آباديءَ جي گڻائي اڪثريت مھاجر برادرين جي آهي انتظامي اعتبار سان اڄوڪو حيدرآباد شهر ضلعو چئن تعلقن حيدرآباد شهر قاسم آباد لطيف آباد حيدرآباد ٻهراڙي ورهايل آهي انهن مان ٻن تعلقن يعني ٻهراڙي قاسم آباد گھڻائي سنڌي آباديءَ جي آهي ته باقي ٻن وڏن تعلقن گھڻائي اڪثريت مھاجر برادرين جي آهي روايتي طور تي حيدرآباد سنڌ جو ثقافتي مرڪز سمجھيو ويندو رهيو آهي جيتوڻيڪ پاڪستاني بيٺڪ جي قيام کان پوءِ حيدرآباد جي ان سڃاڻپ کي ڌڪ لڳو ڇاڪاڻ ته پاڪستاني حڪومت سنڌي هندن کي زوريءَ لڏائي هندستان لڏي آيل مھاجر برادرين کي وسايو سموريون ملڪيتون انھن کي ڪليمن ورهائي ڇڏيون جنهن کانپوءِ حيدرآباد سنڌي ڳالھائڻ واري آبادي هندوستان مان لڏي آيلن جي ڀيٽ ٿوري گھٽ آهي ع ٻنھي آبادين جھيڙي کانپوءِ ع کان حيدرآباد سنڌي ڳالھائيندڙ آبادي اردو ڳالھائيندڙ آبادين جون وسنديون لڳ ڀڳ ڌار ڌار ٿي ويون آهن حيدرآباد پنهنجي مذهبي رواداريءَ ڪارڻ پڻ مشهور آهي حيدرآباد هندو مسيحي برادري ڏاڍي امن سلامتيءَ سان رهي ٿي حيدرآباد مان ڪيتريون ئي سنڌي توڙي غير سنڌي اخبارون نڪرن ٿيون ڪجھه مقبول اخبارون هي آهن تنهن کان سواءِ حيدرآباد مان ڪيترا رسالا پڻ ڇپجن ٿا حيدرآباد هڪ نجي ٽي وي چينل شاليمار ٽيلي وزن پڻ ڪم ڪري رهيو آهي پر هيءُ هڪ نج پرائيويٽ چينل آهي ان تي سنڌي پروگرام نشر نه ٿيندا آهن ٽنڊو آغا آغا ابراهيم شاه يا آغا اسماعيل شاهه يا مير ابراهيم شاه سيد عبدالهادي شاه جو پٽ هو جو اصل اصفهان جو ويٺل هو جڏهن نادر شاه ايران تي ڪاهه ڪئي تڏهن هو اتان نڪري سنه هه هندستان آيو مدراس اتي جي راجا جو خاص شاهي حڪيم ٿيو انهيءَ وقت سنڌ جو حاڪم ميان نورمحمد ڪلهوڙو هو جنهن جي انهيءَ راجا سان دوستي هئي انهي جي چوڻ تي راجا سيد کي ميان ڏي ڏياري موڪليو جنهن هن کي گهڻي تعظيم ڏني سگهوئي پوءِ راجا مري ويو سيد هتي رهجي پيو ميان جو وڏو امير شاهي حڪيم ٿيو ميان نورمحمد جي مرڻ کان پوءِ ميان سرفراز جي ڏينهن عبدالهادي شاهه جو پٽ مير ابراهيم شاه به اچي پيءُ سان گڏيو ٻاويهن ورهين جي جدائيءَ کان پوءِ هو ٻئي پاڻ گڏيا جڏهن سنه هه مير عبدالهادي شاهه وفات ڪئي تڏهن مير ابراهيم شاهه پيءُ جي جاءِ تي مقرر ٿيو ڪلهوڙن وٽ اڳوڻي ساڳي عزت پائيندو آيو ڪڏهن وڪيل ٿي خراسان ڪابل جي بادشاهن ڏي به ويندو هو جڏهن ڪلهوڙن کان پوءِ ٽالپر سنڌ جا حاڪم ٿيا تڏهن مير ابراهيم شاهه جنهن کي آقا سڏڻ لڳا سو هنن وٽ به ساڳي عزت پائڻ لڳو سنڌ هٿ ڪرڻ هن مير فتح علي خان ٽالپر کي گهڻي مدد ڏني هن جو وڏو پٽ آغا اسماعيل شاهه ميرن جي پاران ٻارهن ورهيه ڪابل جي امير وٽ اول رهيو آغا ابراهيم شاهه کي اٺ پٽ هئا جن مان چار ته شڪارپور جا نواب ٿي رهيا آغا زين العابدين شاهه ٻه ورهيه جو پوءِ ڪراچيءَ جو به ڇهه ورهيه نواب هو آغا تقي شاهه ٽيهن ورهين تائين آغا ابراهيم شاهه چئن ورهين تائين آغا ڪاظم شاهه تيرهن ورهين تائين ڪاظم شاهه ٽالپرن افغانن جي وچ جيڪا جنگ لڳي هئي تنهن مارجي ويو انهي سان گڏ خيرپور جي لشڪر جو سردار گولو شاهه به مارجي ويو اهي آغا صاحب حيدرآباد جي ويجهو ڦليليءَ تي پنهنجي ٽنڊي رهندا هئا جنهن کي آغا جو ٽنڊو يا آغا اسماعيل شاه جو ٽنڊو ٿا چون سندن اولاد اڃا اُتي رهندو اچي ٽنڊو قيصر قيصر فقير نظاماڻي مير فتح علي خان جو هڪڙو امير هو جڏهن عبدالنبي ڪلهوڙو ڀڄي قلات جي خان وٽ مدد لاءِ ويو تڏهن قيصر نظاماڻي کي مير وڪيل ڪري اوڏي موڪليو مير صاحب جي خواهش موجب چڱو ٺهراءَ ڪيو ويو قيصر جو ٽنڊو جو حيدرآباد کي ويجهو آهي سو هن قيصر نظاماڻيءَ جو ٻڌل آهي انهيءَ جو اولاد اڃا اُتي رهي ٿو گدو بندر گدواڻي گهٽي گدومل ديوان ديوان گدومل پيلي مل جو پٽ هو هن جو ڏاڏو اڏيو مل شاهواڻي هو جو اصل سيتپوريا حاجي پور جو رهاڪو کتري هو هو سنڌ آيو سکر ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ اچي نوڪر ٿيو پوءِ لڏي شڪارپور ويو اتي هڪڙي وڏي شاهوڪار جي گهران پرڻيو ٻه پٽ ڄاوس جن کي گهڻو اولاد ٿيو جو اڃا حيدرآباد آهي اُهي سڀ گدواڻي ٿا سڏجن حقيقت ڪري گدواڻي گدومل جي ڀائن جو اولاد آهن خود کيس اولاد ڪونه هو گدو مل ڪلهوڙن وٽ ديوان هو وڏو درٻاري صلاحڪار هو جڏهن ڪلهوڙن کان پوءِ ٽالپر آيا تڏهن انهن وٽ به ساڳي عزت لڌائين هنن جي طرفان دهليءَ جي شهنشاهه وٽ وڪيل ٿي ويندو هو پر مير غلام علي خان کي منجهس دغا جو شڪ پيو تنهن جي اشاري سان ڪن ماڻهن هن کي سندس گهر لٺين سان ماري ڇڏيو گدوءَ جو ٽنڊو يا گدو بندر حيدرآباد جي گدواڻي گهٽي ٻئي هن جي نالي جي پٺيان ٿا سڏجن قديم سنڌ ان جا مشهور شهر ماڻهو مصنف مرزا قليچ بيگ ايڊيشن چوٿون ع ڇپائيندڙ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شوروميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو وڪيل ديوان گدومل خداآباد کان ٻيڙين چڙهي اچي اُلهندي طرف حيدرآباد جي سامهون لٿو گدومل اتي ئي رهائش اختيار ڪئي اهڙي ريت گدو بندر گدوءَ جي ٽنڊي جو بنياد پيو ٽنڊو ٺوڙهو نواب ولي محمد لغاري غلام محمد خان جو پٽ هو جو ٽين پيڙهي منگهن جو پٽ هو جو لغارين جو وڏو سردار هو نواب ولي محمد خان پوءِ سندس پٽ نواب احمد خان ميرن سان شامل رهيا جڏهن ميرن ميجر آؤٽرم تي ڪاهه ڪئي تڏهن نواب احمد خان به ساڻن هو انهيءَ جو اولاد اڃا هليو اچي تاجپور ٿو رهي نواب محمد خان ٺوڙهو به هنن لغاري نوابن جو مائٽ هو ٺوڙهن جو ڏاڏو ڄام جيند هو جيئن لغارين جو منگهن هو ڄام جيند جي ڏوهٽي منگهن جي گهر هئي نواب محمد خان جي چاچي خير محمد خان نواب ولي محمد خان جون مائون پاڻ ڀيڻون هيون نواب محمد خان الهه بخش خان جو پٽ هو جو خير محمد خان جو ڀاءُ هو نواب محمد خان کي پٽ ڪونه هو خير محمد خان جو پٽ دوست علي خان هو جو پڻ مياڻيءَ واريءَ جنگ ميرن سان گڏ وڙهيو نواب ولي محمد خان جي نياڻي دوست علي خان جي گهر هئي انهن جو اولاد به لغاري نوابن سان گڏ تاجپور رهندو اچي ٻئي وڏا جاگيردار آهن سندن احوال شجرو سنڌ جي تاريخ ڏنل آهي ٺوڙهي جو ٽنڊو انهيءَ نواب محمد خان ٺوڙهي جو سڏبو آهي جو حيدرآباد جي ويجهو ڦليليءَ تي آهي مڪي شاھ اٽڪل ٻارهين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ڌاري هڪ هڪ درويش مڪي شريف مان آيو جنهن هن وسندي کي پنهنجو گهر ٺاهيو اهو درويش شيخ سيد محمد مڪي جنهن جي درگاهه شاهه مڪائي يا جِئي شاهه جي نالي سان مشهور آهي ٻارهين صديءَ بعد سيد محمد مڪيءَ جي درگاهه نيرون ڪوٽ جو نمايان نشان رهي قلعي واري ايراضي ان جي آسپاس اوائلي عربي دور جا بزرگ به دفن ٿيل هئا هه ميان غلام شاهه حضرت سيد محمد مڪيءَ جي مزار جي حفاظت لاءِ ڪچو قلعو ٺهرايو جنهن کي اُتر طرف گهڻي ڀاڱي وڌايو ويو انهيءَ اُترئين ڀاڱي جو دروازو اُڀرندي طرفان جدا آهي انهن برجن شايد ميان صاحب هتي پنهنجا فوجي دستا رکيا هوندا ته جيئن ڏکڻ طرفان ٿيندڙ حملي کي منهن ڏيئي سگهجي ٽڪري جي اُترئين ڇيڙي تي هاڻوڪي جبل کان اتر اولهه طرف ميان صاحب پنهنجي مقبري جي جاءِ چونڊ ڪئي ان جي بچاءَ لاءِ چوڌاري ڪچو قلعو ٺهرايو انهيءَ قلعي جي دروازي وارا برج ڏيکارين ٿا ته اُتي به انهي اترئين پاسي جي چوڪسيءَ خاطر فوجي چوڪي قائم ڪئي ويئي هئي شاھي بازار جي ٻنهي پاسن وارا علائقا بندوقون هٿيار ٺاهيندڙ مستري لوهار تاڙي خاطو بند ڪاريگر وري هٿيارن جي ڳنن توڙي عاج ڪاٺ جي سامان تي جڙاوت جو ڪم ڪندا هئا تن کي وسايو ويو ڀائي خان جنهن جي نالي چاڙهي سڏجي ٿي سو ترارين ٺاهڻ جو ڪاريگر هو بهرحال مير فتح علي خان جي عهد کانئس پوءِ حيدرآباد ڪاسبين ڪاريگرن ڪارخانن جو مرڪز بنجي ويو ڪوري کٽي کهنباٽي رنگريز زري دوز پاٽولي زرگر سونارا وينجهر چوڙيگر ڦڻي گر سراز ڪمانگر يا نقاش لوهار ٺاٺارا ڪاسائي شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بنجي ويا انهيءَ عام آبادي کان سواءِ ٽالپر حڪمرانن پنهنجن نوابن خدمتگارن آخوندن طبيبن کي به موزون جايون سندن حويلين سرائن اوطاقن لاءِ ڏنيون شهر جي آباديءَ جا خاص حصا شاهي بازار جي ٻنهي پاسي گهٽين پاڙن يا پڙن جي نالن پويان مشهور ٿيا ٽالپري عهد خاص شهري آباديءَ جو تفصيل لڳ ڀڳ هيٺينءَ طور هو الف شاهي بازار جو الهندو پاسو ڏکڻ کان اُتر قلعي جي دروازي آڏو وڏو برج هوندو هو جنهن تان سڌو شاهي بازار تي توڙي اُلهندي اُڀرندي پاسن طرف نظر پيئي پوندي هئي انهيءَ برج جي الهندي طرف مير نصير خان جو پڙ هو جنهن جي ڀرسان اتر طرف مير محمد خان جو پڙ هو انهيءَ جي ڀرسان جمعدار ڪَوڙي ناريجي جون حويليون هيون جتي ناريجن واري مسجد اڃا تائين موجود آهي هيٺ اولهه طرف ڀائي خان لوهار جو پاڙو پِڙ هو جنهن تان ڀائيخان جي چاڙهيءَ جو نالو پيو انهي چاڙهي جي مٿان ٺاٺارن جو پاڙو هو مٿي اصحابي جي قبر لڳ نال بندن جي مسجد پاڙو هئا مير محمد خان پِڙ وٽ زرگر يا سونارا آباد هئا ساڳيءَ جاءِ تي کٽين جو پاڙو هو جي مير صاحبن جا ڪپڙا ڌوئندا هئا منجهائن آخر حسين بخش کٽي هو جو هزهائينس حاجي نور محمد خان وارن جا ڪپڙا ڌوئيندو هو اُتان اُتر طرف اڳتي پرور شاهه جو پڙ هو جنهن جي ڀرسان خاطوبندن جو پاڙو خاطو بندن جي گهٽي هئي جا چوڙيگرن جي گهٽي پڻ سڏبي هئي پاڪستان کان پوءِ اها ريشمي گهٽي جي نالي سان مشهور ٿي ويئي گڏوگڏ جمن شاهه جي پڙ کان پوءِ وينجهرن جي پاڙو هو جي مڻيا موتي مونڌيندا هئا ان جي لڳ يتيم شاهه جي مزار هئي جتي مير صاحبن طرفان مسجد جوڙائي ويئي جيڪا مير غلام عليءَ جي نالي سان مشهور ٿي ڀرسان مرزا لطف علي جو پڙ بوچالي شاهه جو پڙ هو جنهن تان بوچالي شاهه جي چاڙهيءَ تي نالو پيو هيٺ وري پکا پير وارو اوتارو هو جتي بلوچ سردان جي وڏي اوطاق هئي جمن شاهه جي پڙ کان وٺي ڇوٽڪي گهٽيءَ تائين خداآبادي هندو ڀائيبند ڇوٽڪي گهٽيءَ کان وٺي سري گهاٽ تائين خدا آبادي هندو عامل آباد هئا هيٺ اُلهندي طرف ڪاساين جو پڙ احسان علي شاهه جو اوتارو هئا جتي پڻ ٻاهريان قومي سردار اچي اوطاقي ٿيندا هئا ب شاهي بازار جو اُڀرنديون پاسو ڏکڻ کان اُتر قلعي جي سامهون شاهي بازار کان اوڀر طرف جيڪا گهٽي اُتر اوڀر رخ تي وڃي ٿي اها طاهر بازار هئي جنهن تي اهو نالو نواب سرائي طاهر خدمتگار جي نالي تان پيو سرائي طاهر خدمتگار پاڻ قلعي اندر رهندو هو طاهر بازار کان اندر تي اشرف شاهه بخاريءَ جي مزار وارو محلو هو انهي لڳ لونگ ڀڳت جي گهٽي واري اراضيءَ صيقل گر تيوَرا رهندا هئا جي تراريون صاف ڪندا هئا انهن مان عبدالڪريم تيوَرو مير حاجي نور محمد خان واري وقت هو تيوَرن جي ڀرسان ڦڻي گر رهندا هئا جن جي پاڙي لڳ نهال شاهه جو پڙ هو انهيءَ جي ڀرسان زري دوزن جو پاڙو هو هتي جي ڪاريگرن جو زري دوزيءَ جو ڪم مشهور هو ٽالپري عهد جي خاتمي بعد سال ع پڻ هتي هڪ سئو ڪاريگر هئا جي سون چانديءَ جي زري جو ڪم ڪندا هئا هن پوئين زماني اوستو محمد صالح اوستو عبدالله زري دوزيءَ جي هنر جا آخري ڪاريگر ٿي گذريا زري دوزن سان لڳ کهنباٽي گهٽيءَ وٽ کهنباٽين جو ويڙهو هو جي رڱاوت جو ڪم ڪندا هئا ان جي ڀرسان فقير جوڻيجي خدمتگار جو پِڙ هو جو هينئر عام طور تي فقير جو پِڙ سڏجي ٿو ان جي ڀرسان ميان يونس وارن جون حويليون هيون ميان يونس جي نياڻي مير محمد نصير خان جي گهر هئي ڏانهنس نظربنديءَ واري حالت مير صاحب جيڪي ڪلڪتي مان خط لکيا سي ادبي لحاظ توڙي خانه داري تعلقات جي نقطي نظر سان وڏي اهميت رکن ٿا انهي کان پوءِ نواب محمد خان ٽالپر جي نالي پويان جيڪا نواب جي چاڙهي يا ٺوڙهي جي چاڙهي سڏجي ٿي ان جي ڏکڻ طرف رتناڻين جو پاڙو هو جي خيمه دوز هئا مير صاحبن جا تنبو ٺاهيندا هئا منجهانئن بهادر خان مشهور ٿي گذريو آهي انهن جي ڀرسان ڪمانگرن يا نقاشن جو پاڙو هو چاڙهيءَ جي اُتر کان نواب صاحب جون سرائون اوطاقون هيون جتي بعد جناب قاضي امام علي صاحب مختيارڪار مئجسٽريٽ جن رهڻ لڳا ان جي ڀرسان طبيبن جو پاڙو هو جن مان وڏو حڪيم محمود انصاري سندس پٽ محمد حسن حڪيم محمد جعفر ٿي گذريا اتان اڳتي گنج بخش جو پڙ هو جتي پڻ نقاش رهندا هئا اڃا تائين رهن ٿا انهي بعد شيراڻي مُلن جو پاڙو اڳتي هاشماڻين حميراڻين جا پاڙا هئا ان بعد ناهين جو پڙ هو جتي ناهيان رهندا هئا جي ڪلهوڙن جي ڏينهن کان فوج هئا ميرن جي ڏينهن پڻ فوج شمار ٿيل هئا ناهين جي پڙ جي اولهه کٽين جو ويڙهو هو ان جي اولهه سانول شاهه جو پڙ مڇي هٽ بازار هئا ساٽي انهيءَ مڇي هٽ بازار اچي مڇي وڪڻندا هئا ناهين جي پڙ جي اتر امير شاهه بخاري جو پڙ دينوءَ جو پڙ هئا امير شاهه اُچ جي ساداتن مان هو مير نصير خان جي ڏينهن هتي آيو دينو شيخ نيروٽي هو سندس اولاد مان ميرن جو مشهور خفتي شڪاري محمد شينهن مار ٿيو انهي بعد قاضين ساداتن جو پاڙو هو جن مان مشهور شاعر فاضل شاهه ٿيو انهن جي ڀرسان گل اندازن يعني گولي اندازن جو پاڙو هو جن مان هن پوئين دور ميان علي بخش ڊرائينگ جو استاد مشهور ٿيو جيڪو هن وقت رٽائرڊ پيرسن آهي گل اندازن جي اتر ڪوري رهندا هئا سندن ڪورين جو پڙ اڃا تائين مشهور آهي ان جي اتر واڍن جو پڙ هو جتي سندن واڍن جو پڙ مشهور آهي واڍن جي پڙ کان اوڀر طرف خير شاهه جو پڙ هو اتر طرف اوتارو هو ٽيئن نمبر تلاءُ طرف سرازن جو ويڙهو هو قلعي جي سرن لاءِ اوڀر طرفان مٽي ڪڍي وئي هئي اُهي کڏو پاڻ ملي هڪ وڏي کاهي جي صورت بنجي پيو جنهن کي ڪانگن کاڌي ڪري سڏيندا هئا انهي تي اهو نالو چون ٿا ته انهي ڪري پيو جو اُتي ڪا ٻاجهريءَ يا جوئر جي پوک هئي جا هاريءَ کان زوريءَ ڪانءَ کائي ويا انهيءَ ڪري اها ٻني جا کاهيءَ جي ڪپ تي هئي ڪانگن کاڌي سڏجڻ لڳي نيٺ کاهيءَ تي ئي اهو نالو پئجي ويو انهيءَ ڪانگن کاڌي تي به بلوچ سردارن جون اوطاقون هونديون هيون قلعي شهر جي انهي مرڪزي آبادي جي چوڌاري نوابن خاص ماڻهن جا ٽنڊ هئا الهندي طرف گدوءَ جو ٽنڊو يا گدو بندر بدستور موجود هو جهانيان پوٽه ساداتن مان سيد ويڌل شاهه بن سيد حامد ڪبير جهانيان رحه جو اصل شاهپور جهانيان تعلقو مورو مان بڙودي طرف هليو ويو هو سو مير صاحبن جي پيغام تي حيدرآباد آيو جيئن ته هتي سندس پٽ حاميد شاهه وفات ڪئي انهيءَ ڪري صفا الهندي طرف ٽڪر جي هيٺيان ٽنڊو جهانيان آباد ڪري هميشه لاءِ ويهي رهيو ٽنڊي جهانيان جي اوريان ڏکڻ طرف گدو واري رستي کان اتر طرف چانگ قبيلي مان هڪ مرداڻي عورت مائيءَ ماهڻ جي نالي پويان مائي ماهڻ جو ٽنڊو مشهور ٿيو جتي اڄ تائين ڪي گهر آباد آهن مٿي ٽڪر تي يونيورسٽيءَ جي اولهه طرف اميدن ڀرئي جي مقبري کان وٺي ڪليڪٽري تائين وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري جو ٽنڊو نواب ولي محمد هو انگريزن جي قبضي بعد اها آبادي هاڻوڪي ٽنڊي ولي محمد واريءَ جاءِ تي منتقل ڪيئي ويئي هيٺ ڏکڻ طرف مير غلام حسين خان ٽنڊو غلام حسين ٻڌو قلعي شهر کان اوڀر طرف مير محمود خان جي حويلين اوطاقن پويان ٽنڊو مير محمود قائم ٿيو ان جي اتر طرف حڪيم وزير آغا اسماعيل شاهه سندس اولاد جي پاڙي جي نالي پويان ٽنڊو آغا ٿيو اتان هاڻوڪي ريلوي کان ڏکڻ طرف محمد يوسف خدمتگار ٽنڊو يوسف ٻڌو ٽنڊي مير محمود جي اولهه طيب خدمتگار ٽنڊو طيب ٻڌو نواب محمد خان ٽالپر جي نالي پويان ڦليليءَ جي اُڀرندي طرف ٽنڊو ٺوڙهو مشهور ٿيو مير شهدادخان جي ماڻهو الهداد چنڊ سندس ڳوٺ نسبتا پوئين دور ٻڌو ساڳيءَ طرح الهندي پاسي ٽنڊي مير نور محمد خان به پوئين دور ٻَڌايو ٽالپري عهد کان پوءِ هن شهر ٻه وڏا انقلاب ڏٺا آهن ع انگريزن جو سنڌ تي غاضبانه قبضو ان بعد سئو کن سال کان پوءِ ع پاڪستان جو قيام انگريزن جي قبضي هتان جي نيڪنامي اخلاق تمدن روايات جيتريقدر ڦيرو آندو اوتروئي حيدرآباد شهر جي در ديوار کي تبديل ڪيو حيدرآباد حڪومت جو تختگاهه نه رهيو ڪراچي ٿي ويو هتان جا حڪمران قيد ٿي وڃي ڪلڪتي ڏينهن ڪاٽڻ لڳا پويان قلعي واريون جايون ڦٽي ويون حاڪمن جي وئي کان پوءِ نواب خدمتگار پڻ ڌڪاڻجي ويا ٽنڊن طراوت تازگي نه رهي هتان جا عالم اديب آخوند طبيب ڏتڙجي ويا نئين دور نوان قانون نوان لاڙا پيدا ٿيا پراڻي آبادي مان رڳو هندو عامل ڀائيبند اوج کي پهتا سندن دولت سببان نيون جايون نوان پاڙا وڌيا ڏکڻ طرف هيرآباد ٺهيو جاءِ جي تنگي سببان قلعي جهڙي تاريخي يادگار کي پڻ هڪڙي پاسي کان ڊاهي نيون جايون جوڙايون ويون الهندو ڪچو صدر ٻئي نئين دور آباد ٿيا سرڪاري آفيسون اسڪول اسپتالون ڪاليج نئين دور جي ترقيءَ جا نشان بنيا حيدرآباد جو شهر ريلوي ذريعي ڪراچي سکر بلڪ بمبئيءَ لاهور سان ڳنڍجي ويو ع هندو عامل ڀائيبند تن هي خالي ڪيو ڌرتي ڌڪاڻجي انڊيا هليا ويا سندن جاءِ اچي مهاجر آبادي اردو ڳالهائيندڙ آبادي والاري ع کانپوءِ حيدرآباد جي آدمشماري ايترو ته وڌي جو ان جو گذريل تاريخ مثال ئي ڪونهي شهر جي گوشي گوشي نئين آبادي وڌڻ سان گڏ شاهه لطيف آباد جهڙو حيدرآباد جو نئون ڀاڱو آباد ٿيو ڪوٽڙي براج جو ٺهڻ وڏن ڪارخانن جو قائم ٿيڻ سنڌ يونيورسٽيءَ جو حيدرآباد منتقل ٿيڻ ريڊيو اسٽيشن کلڻ ڪمشنري پوڻ هن نئين دور جا نمايان نشان آهن حيدرآباد ضلعي ٽوٽل ھيٺ ڏنل ديھون آھن آبڙي ديھ رونا ليلي انگريزي سنڌ پاڪستان بنگلاديش جي مشهور ڳائڻي آهي رُونا ليليٰ بنگلاديشِي اوريجن جي مقبول گائڪه آهي هن نومبر ع بنگلاديش جنم ورت جيتوڻيڪ پنهنجي اباڻي ملڪ سندس شهرت پاپ سانگس جي ڪري آهي مگر باقي ڏکڻ ايشيا هوءَ تمام سٺي غزل گو گائڪه طور سڃاتي ويندي آهي هن بنگلاديش ڀارت بنگلاديش جي آزاديءَ کان اڳ پاڪستان ڪيترين ئي فلمن لاءِ گيت ڳاتا آهن هوءَ پنهنجي ڳاتل ڌمال دمادم مست قلندر جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪا ڪيترن ئي گائڪن ڳاتي آهي سنڌ سندس مقبوليت جو سبب طالب الموليٰ جو ڪلام آهي جيڪو ڳائي رونا ليليٰ سنڌ جي ماڻهن جون دليون کٽي ورتيون رُونا ليليٰ سنڌي فلمي گيت پڻ ڳاتا آهن رُونا ليليٰ ٻه شاديون ڪيون آهن هن ٻي شادي ع بنگالي اداڪار عالمگير سان ڪئي رونا ليليٰ جي ڀيڻ دينا ليليٰ پڻ گائڪه هئي جنهن پڻ سنڌي گيت ڳاتا آهن رونا ليلا جا ڪيترائي سنڌي فلمي گيت مشهور ٿيا نفسيات جو ابو سگمنڊ فرائيڊ مئي ع فرائيڊ فرائي برگ موراوينا پيدا ٿيو ان ننڍڙي ڳوٺ پنج هزار کن جرمن چيڪ باشندا آباد هئا فرائيڊ جي ماءُ جي نالو اميليا ناٿن سندس پيءُ جو نالو جيڪب فرائيڊ هو فرائيڊ نفسيات جي علم تمام اوچو مقام رکي ٿو کيس نفسيات جو ابو سڏيو ويندو آهي فرائيڊ جا پيش ڪيل نظريا سڄي دنيا تڪراري رهيا خاص طور سندس نظريو اڊيپس ڪامپليڪس تمام گهڻو تڪراري رهيو آهي پر اڳتي هلي سندس ٺاهيل اصطلاح نظريا ادب توڙي سائنس جي دنيا عام جام استعمال ٿيڻ لڳا مثال طور ايڊيپس ڪامپليڪس ٻيائي ايروس خود اذيتي جنسي نظريا لاشعور نيم شعور انا فوق الانا اڊ لبيڊو ٻارن جي نفسيات وغيره ماڻهن جي نظر فرائيڊ ان ڳالھ جو ڏوهي هو ته هن کي هر شَي رڳو جنس ئي نظر اچي ٿي جڏهن ته فرائيڊ جو چوڻ هو ته ورثي مليل جبلتن کان وڌيڪ ڀر پاسي جون حالتون انسان تي وڌيڪ اثرانداز ٿين ٿيون جبلت توانائي جو هڪ اهڙو ذخيرو آهي جيڪو نڪرڻ جي واٽ ڳولھڻ لاءِ بيتاب رهندو آهي اهڙي توانائي جسم هڪ قسم جي بيچين ڇڪ پيدا ڪندي آهي ان ڇڪ جو آخري پورائو هڪ قسم جي تسڪين هوندو آهي فرائيڊ کائڻ پيئڻ کنهڻ وغيره لاءِ جنس جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو ڇاڪاڻ ته ان دور لفظ جي اهڙي ڪتب آڻڻ مان مراد جنسي لطف ورتي ويندي هئي ان ڪري گھڻن مونجهارن جنم ورتو ٿيڻ جوڳو آهي ته فرائيڊ اهڙن سڀني عملن جي گهرائي سبب ان کي جنسي عمل چوڻ تي مجبور ٿيو هجي فرائيڊ لاءِ چيو ويندو آهي ته هن کي پنهنجن نظرين تي اختلاف راءِ آزاداڻن خيالن جي ڏي وٺ بلڪل نه وڻندو هئو پر اصل هن جو ورتاءُ سلوڪ بلڪل ابتڙ ٻاجهاري شخص وارو هوندو هو فرائيڊ جي نظرين معاشري جي سڀني شعبن کي اثر وڌو جهڙوڪ سائنسي ادب شاعري آکاڻيون ناول ناٽڪ فلمون سوانح حيات تاريخي ادب آرٽ مصوري مجسمي سازي تعليم سماجي سائنس وغيره هن جي نظرين جو هاضمو نه ڪري سگهندڙن يا هن جي سطحي تنقيد نگارن کيس لوئڻ جي تمام گهڻي ڪوشش ڪئي ڊي ايڇ لارنس فرائيڊ کي جنسي شعور جي پيدائش جو ڏوهي قرار ڏنو هن جو چوڻ هو ته فرائيڊ کي ان جھليل حد داخل نه ٿيڻ گهرجي ها اهڙين ڳالهين تي پردا رهڻ گهرجن آدم حوا ان ڪري جنت مان نه ڪڍيا ويا جو انهن هڪٻئي جا جنسي عضوا ڏسي ورتا هئا پر ان ڪري ڪڍيا ويا جو انهن کي عضون جي استعمال جي خبر پئجي وئي هن جا مخالف سندس نظرين کي ويانا جي غليظ يهودي جا لڙاٽيل نظريا چوندا هئا فرائيڊ کي ويانا ڏاڍو پيارو هو جنهنڪري هن ويانا نازين جي داخل ٿيڻ کان پوءِ به پنهنجي سڀني ساٿين جي صلاح مڃڻ کان انڪار ڪندي ويانا مان ڀڄي وڃڻ کي رد ڪري ڇڏيو نازين نيٺ فرائيڊ جي لائبرري کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو ان وقت جي سائنسي دنيا ڊبڪ هئي ته ڪٿي فرائيڊ نازين هٿان گرفتار نه ٿي وڃي يونان جي شهزادي ميري نازين کي ڏهه لک شيلنگ ادا ڪري آمريڪي صدر روز ويلٽ جي ذريعي فرائيڊ کي نازين کان بچائي ورتو فرائيڊ زندگي جا آخري ڏهاڙا لنڊن گذاريا نيٺ هن جي سورانهن ورهيه پراڻي بيماري سرطان لاعلاج ٿي وئي سيپٽمبر ع هن جو ديهانت ٿيو هن جو لاش ساڙيو ويو ٻاويهه سو سال پراڻي واز محفوظ ڪئي وئي فرائيڊ انسانيت جو عظيم محسن آهي نفسيات جي علم جي ترقيءَ سبب ڪيترن ئي اگھائين بيمارين جا علاج ٿيڻ جوڳا ٿي سگهيا وهمن وسوسن ماليخوليائن فوبيائن کان پاڪ هڪ صحتمند معاشري جو بنياد وجھڻ مدد ملي آڳاٽي زماني جو انسان خدا جي وجود پنهنجي لاءِ اهو ئي بچاءِ تحفظ ڳولينڌو هئو جيڪو ڪو به ٻار پنهنجي پيءَ جي ذات مان حاصل ڪري ٿو ٻار پنهنجي پيءُ کان ڊڄي ٿو ان جي مدد سھارو به وٺي ٿو اھڙي نموني آڳاٽو انسان خدا کان ڊڄندو به ھو ڏچي ان کي ياد به ڪندو هو فرائڊ چوي ٿو خدا انسان جو خالق نہ آهي پر انسان جي ذھن جي مخلوق آهي هو چوي ٿو تہ جڏهن انسان نفسياتي جذباتي حوالي سان مڪمل طور تي بالغ ٿي ويندو تہ ان کي خدا جي سھاري جي ضرورت نہ پوندي جئين ٻار جوان ٿي پيءَ جو محتاج نٿو رھي فرائيڊ جي سڀ کان وڏي ڪمزوري اها هُئي ته هُو ڪنھن ٻئي ماڻهوءَ تي ڪم به پاڻ رکندو هو ته ان کي ٿوري جو بار به سمجهندو هو اهڙي ٿوري کي پنھنجي شخصي آزاديءَ جي بي عزتي سمجهندو هو پوءِ کيس چڙ ايندي هئي نتيجي طور جڏهن سندس دوستن کي ان بي تُڪي چڙ جي خبر پوندي هئي ته هو ساڻس ڇڊا ٿي ويندا هئا ان ڪري ئي سندس ويجها دوست بريٽو سليس يونگ ايڊلر رينڪ فرنيزي سڀئي کيس ڇڏي ويا انھن سان سندس لاڳاپا خراب ٿي ويا هُئا جنھن جي پويان نظرياتي اختلافن جو عمل دخل ته هو ئي پر هڪ اهم سبب اهو به هو ته فرائيڊ شروع جذباتي قسم جي دوستي ڪندو هو هوريان هوريان پوئتي هٽندو ويندو هو هڪ وقت اهڙو به ايندو هو جو فرائيڊ جي محبت نفرت تبديل ٿي ويندي هُئي ان نفرت جي گھرائيءَ جو اندازو اسان ايڊلر جي موت تي ظاهر ڪيل سندس ردِ عمل مان لڳائي سگهون ٿا جڏهن سندس دوست آرنلڊ زينگ فرائيڊ کي خط لکي ايڊلر جي موت جي باري سندس تاثر ڄاڻڻ چاهيا ته فرائيڊ کيس هن نموني جواب ڏنو آء ايڊلر جي لاءِ پنھنجي ترس وارا جذبا ناهيان سمجهي سگهيو ويانا جي ٻھراڙيءَ جنم وٺندڙ هڪ يھُودي ٻارڙي ايڊلر جو ايبرڊين جي عالي شان شھر موت ٿيڻ ان ڳالھ جي چٽي ثابتي آهي ته هُو زندگيءَ ڪھڙي مَقام تي پھتو هو تحليل نفسيءَ جي رد هن جيڪي خدمتون سر انجام ڏنيون اُهي انعام کيس ان جي ئي نتيجي مليا موهن ڪلپنا انگريزي برطانوي هندستان سنڌ جنم وٺندڙ سنڌي ٻولي سنڌي ادب جو اهو چمڪندڙ ستارو آهي جنهن سهڻي سنڌي ٻولي کي شاهڪار ناول ڏنا موهن ڪلپنا جو سپنو مرڻ ڪنان به سپنو ئي رهيو ڇاڪاڻ ته سندس خواهش هئي ته هڪ ڀيرو سنڌ جي ڌرتيءَ تي پير پائي ڏسان سنڌو درياھ جو ديدار ڪري سگهان پر سندس اهي خواهشون پوريون نه ٿي سگهيون هو سنڌ جي ياد ڳوڙها ڳاڙيندو ڌڻيءَ کي وڃي پرتو موهن ڪلپنا جو اصل نالو موهن بولچند لالا هو سندس وڏا اصل دادو ضلعو جي شهر سيوهڻ جا هئا پر سندس جنم جو شهر ڪوٽڙي آهي موهن ڪلپنا جو جنم ڏينهن نومبر سال ع آهي موهن ڪلپنا مئٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪري سگهيو دنيا جي عام جفاڪشي کي منهن ڏيڻ واسطي هو اخبار نويسي جي ڌنڌي وڃي لڳو اها اخبار هئي روزانه سنڌڙي سندس زال جو نانءُ ڪمل ڌيءَ جو گيتا اٿس موهن ڪلپنا انڊيا جي مهراڻ ادبي سنگت جو چئرمين به رهيو سندس پهرين رچنا آتم هتيا ڪهاڻي آهي جيڪا هن ع ڌاري لکي ان کان پوءِ هن جي لکڻين جي لنبي قطار آهي هن جا لڳ ڀڳ ٽيهه کن ڪتاب سنڌ توڙي هند ڇپجي چڪا آهن ڏاڍي چاهه سان پڙهيا ويندا آهن سندس مشهور ڪتاب آواره رڃ پاڇا اٺين ڪٿا تون منهنجي سندرتا جو آرنڀ آهين درد جو درياءَ چاندني زهر اها شام اڃا رات باقي آ فنڪار فيلسوف جهاز جي ڊيڪ تي بک عشق ادب وغيره آهن موهن ڪلپنا سيلف پورٽريٽ لکي ٿو رات جو چنڊ نڪرندو آهي ماڻهو سمهي پوندا آهن شاعري ان جڳهه جو نالو آهي جا مساڻن چڪر لڳائيندي آهي تپسيا اُلوءَ جو ڌرم آهي تهذيب ڪپڙي جو وال نه پر ان جو اگهه آهي تاج محل مزدورن جو پگهر آهي شاهڪار ڪمپازيٽر جي ڪمپوزنگ آهي ساڳئي ئي پورٽريٽ جي آخر هو لکي ٿو مون کي پوري خاطري آهي ته مان سرسوتي جي چوٽيءَ مان ڪريل ڦول جي هڪ پنکڙي نه آهيان پر ڪڏهن ڪٿي ڪنهن پنهنجو پير رکيو هو مان ان پير جو نشان آهيان مان ان پير جي ڳولها آهيان سنڌ سندس گهڻي گهڻا ڪتاب سنڌي ساهت گهر حيدرآباد طرفان ڇپيا هن جا ڪيترائي ڪتاب پنج کان ڇهه ڀيرا پڻ ڇپجي چڪا آهن سندس آتم ڪٿا بک عشق ادب گهڻو پڙهيو ويندڙ ڪتاب ڪوٺجي ٿو موهن ڪلپنا جي ڪتاب بک عشق ادب مان ڪجهه چونڊ ٽڪرا هيٺ ڏجن ٿا موهن ڪلپنا جنوري ع الھاس نگر ممبئي دل بيهڻ سبب ديهانت ڪري ويو انسان سائنسي نالو جو لفظ زمين تي ملندڙ ان انساني نسل جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي جيڪا جنس انس سان تعلق رکي ٿي دنيا ملندڙ ٻين تمام تر انواع حيات کان برتر دماغ رکي ٿي انسان چورائيندڙ مخلوق جي سڃاڻپ ان جي سڌي بناوٽ ا ٻن ٽنگن سان ھلڻ واري مخلوق جي طور تي با آساني ڪري سگھجي ٿي وڌيڪ اھو تہ ھي نوعِ حياتِ انسان ھڪ معاشرتي مخلوق ھجڻ سان گڏوگڏ شعور ادراڪ ٻين تمام مخلوقن جي نسبت اعليٰ معيار تائين پھتل مخلوق آھي انسان کي آدم جي مناسبت سان عربي فارسي آدم به چيو ويندو آھي ان جي لاءِ بشر جو لفظ به استعمال ڪيو ٿو وڃي آدم بشر جي طرح انسان جو لفظ به سنڌي عربي ٻوليءَ کان آيو آھي ان ئي لفظ انس سان ناس مرڪب لفظ عوام الناس وغيره به تخليق ڪيا وڃن ٿا قرآن به ھن نوع حيات جي لاءِ انسان سان گڏوگڏ ٻيا لفظ استعمال ٿيا آھن جن ھڪ انس سور الرحمٰن آيت به آھي انسان بشر يا اينٿروپڪ اصل يوناني اکر مان نڪتل آهي جنهن جي معنا آهي ماڻهو پر هن لفظ مان مراد آهي سڀ کان آڳاٽو انسان جنهن مخلوق کي انسان يا ماڻهو چئي سگهجي ٿو اها ڌرتيءَ تي لڳ ڀڳ ملين لک سالن کان رهندي پئي اچي ڌرتيءَ جي عمر جي ڀيٽ ملين سال اک ڇنڀ جي برابر آهن زمين جي مجموعي عمر لڳ ڀڳ ملين سال آهي جيڪڏهن فرض ڪجي ته ڌرتيءَ جي عمر فقط ڪلاڪ آهي ته پوءِ ايئن چئبو ته ماڻهوءَ کي جنم ورتي اڃا هڪ منٽ به ڪونه ٿيو آهي پر ان هڪ منٽ انسان ڪيڏا ڪم ڪيا آهن ان جو ته ڪاٿو ئي ڪونهي ان هڪ منٽ اندر هن دنيا جي عظيم ترين تهذيبن ثقافتن کي جنم ڏئي ڌرتيءَ کي عجيب رنگ بخشي ڇڏيو آهي انسان جيڪي ڪجهه ڪيو ان جو لکت رڪارڊ وڌ وڌ پنج هزار سال اڳ کان شروع ٿئي ٿو ان ئي رڪارڊ مان اسان کي خبر پوي ٿي ته اوائلي تهذيبن وارا انسان ڪيئن سوچيندا هئا انهن جا باهمي رشتا ڪيئن هئا ان کان سواءِ انسان ڪيئن ڪٿي رهيو ان جو جواب ڳولڻ لاءِ قديم آثارن جي ماهرن هن مهل تائين وڏي ڇنڊڇاڻ ڪئي آهي ڪافي ثبوت هٿ ڪيا آهن پر تڏهن به اڃا گهڻو ڪجهه ڪوهيڙي لڪل آهي گهڻو ڪجهه وقت سان ضايع ٿي چڪو آهي انهن ثبوتن اسان کي پنڊ پهڻ ٿيل هڏيون پٿرن مان گهڙيل اوزار ڀڳل ٺڪراٺو غارن جبلن تي چٽساليون اُڪرون ملن ٿيون جيتوڻيڪ هٿ آيل اهي آثار ڪي گهڻا نه آهن تڏهن به قديم آثارن جي ماهرن انهن ئي آثارن جي مدد سان انسان جي جسماني ذهني ثقافتي اؤسر جا اندازا به لڳايا آهن انساني نسل جو بڻ بڻياد ان جو اصل وطن ڳولڻ لاءِ پاڻ کي ملين سال اڳ کان سفر شروع ڪرڻو پوندو ڇاڪاڻ ته اهو ئي اهو دؤر آهي جنهن بابت ڊارون جو خيال آهي ته ان وقت اها مخلوق پيدا ٿي جيڪا لڳ ڀڳ ملين سالن جا ارتقائي ڏاڪا طئي ڪرڻ کان پوءِ اوزار ٺاهڻ لڳي جنهن کي هاڻي اسان اوائلي ماڻهو چئون ٿا ماڻهوءَ جو پنڌ ايڏو ڊگهو آهي جو ايئن چوڻ غلط ڪونه ٿيندو ته هن آدجڳاد کان پنڌ ڪيو آهي ان پنڌ دوران هن ثقافتن جا ابتدائي پٿر رکيا اوزار ٺاهيا نشان ڇڏيا ان ئي پنڌ دوران هن پيليوليٿڪ دؤر پنهنجي پير جو سچو پچو نشان به ڇڏيو آهي اسان شايد ان کي انساني پير جو قديم ترين نشان چئي سگهون اهو نشان اٽليءَ نانا دي لا باسورا وٽ آهي جيڪو کڙيءَ کان آڱوٺي تائين اٽڪل سينٽي ميٽر ڊگهو پٻن وٽ سينٽي ميٽر ويڪرو آهي هي پيليوليٿڪ ماڻهو ان کان پويان نسل ڪير هئا سندن جيئڻ جو ڍنگ ڪيئن هو اهو تمام ڳوڙهو اڀياس ٿي سگهي ٿو هو ڪهڙي قسم جا اوزار ٺاهيندا هئا ڇا کائيندا هئا پهريندا هئا ڪيئن شڪار ڪندا هئا ڇا هنن جو ذهن هڪ تخليقڪار جو ذهن هو هنن جو ڪٽنبي سرشتو ڪيئن هو اهڙو اڀياس سنڌ يا اپکنڊ جو چڱيءَ طرح ڪونه ٿيو آهي هتي ڪوشش ڪبي ته اوائلي ماڻهوءَ جي رهڻي ڪهڻي جو اهو اڀياس جيڪو يورپ آفريڪا جي حوالن سان ٿي چڪو آهي ان تي هڪ نظر وجهجي گهڻو ممڪن آهي ته ان سان سنڌ جي پيليوليٿڪ ميسو ليٿڪ نيوليٿڪ لوڪن جي رهڻي ڪرڻي بابت ڪو اندازو لڳي سگهي محققن جي آڏو وڏي وڏو مسئلو هيءُ آهي ته هو پهريون آدم ڪنهن کي چون ايئن ته هو راماپٿيڪس آسٽرالوپٿيڪس هومو هيبلس هومو اريڪٽس نالي مخلوقن جي درجي بندي ڪري چڪا آهن پر مشڪل اها آهي ته جديد تحقيق ڪن اوزارن کي ايترو پراڻو ثابت ڪري ٿي جو هومو مخلوقن جي وجود کان ڳالهه ٽپي پوئتي هلي ٿي وڃي جيڪڏهن پهريون اوزار ٺاهيندڙ مخلوق کي آدم چئجي تڏهن به اهو طئه نٿو ڪري سگهجي ته ڪهڙي نسل سڀ کان پهرين اوزار ٺاهيا اصل راماپٿيڪس مخلوق جيڪا کان ملين سال اڳ موجود هئي ان کان پوءِ اسٽرالوپٿيڪس آفريڪانوس ڏکڻ وارو بن مانس جيڪو آفريڪا هو جيڪو ملين سال اڳ هو جي وچ جون ڪيئي ڪڙيون ٽٽل آهن هن کان پوءِ هومو هيبلس آهي يعني هٿن وارو ماڻهو جيڪو ملين سال اڳ هو جيئن ته اهو آسٽرالوپٿيڪس سان ويجهڙائي رکندڙ هو تنهنڪري ان کي آسٽرالوپٿيڪس هيبلس به چيو ويو انهن ٻن نسلن جي وچ به وقت جو وڏو فاصلو آهي ان کان پوءِ اڀو انسان آهي جنهن جو مغز هاڻوڪي انسان کان ٻه ڀاڱي ٽي حصا ننڍو هو نه کاڏِي هئس نه وري پيشاني اها لک سال اڳ جي ڳالهه آهي نيٺ آخري منزل باشعور انسان جي آهي جنهن جي ڪهاڻي به اڍائي لک سالن کان جاري آهي اسان جيڪڏهن هٿيارن اوزارن جي ڪهاڻيءَ گهرائيءَ سان وينداسين ته ڳالهه وڃي زمين جي ٽريشري دؤر جي پڄاڻيءَ تائين يعني لک سالن تائين پهچندي جڏهن آسٽرالوپٿيڪس ڌرتيءَ تي پکڙيل هئا ان ئي وقت پٿر جا قديم ترين اوزار به ٺهيا اهو پٿر جو پرڀاتي دؤر يعني هڪ لحاظ کان جو دؤر آهي ان کان پوءِ پٿر جو هيٺيون يعني اوائلي پيليوليٿڪ اوزارن جو دؤر سامهون اچي ٿو جو هيٺيون ڪواٽرني پلائيسٽوسين پراڻن گليشل دؤرن جو زمانو آهي اهو لک سال اڳ جو زمانو آهي جڏهن هومو هيبلس ڌرتيءَ تي گهمي رهيو هو ڏيڍ ملين يعني لک سال اڳ جڏهن اڀو انسان ظاهر ٿيو تڏهن به اوزارن جي صورتحال ساڳي هئي ٻنهي مخلوقن جي وچ واري توڻي گڏيل دؤر رهائشي آباديون هٿ ڪهاڙيون باهه جو استعمال نظر اچي ٿو اهڙا اهم ماڳ آهن بعد ترتيب وار اولدوواءِ شانداليا چلهاڪ گاديب سولهياڪ والونيٽ ٻيا ماڳ آهن ان کان پوءِ زمين جو ڪوارٽرنري دؤر ڀرپور نموني طاري ٿئي ٿو جيڪو انٽر گليشل دؤر کان شروع ٿي برفاني زمانو گذاري آخر هڪ انٽر گليشل دؤر تائين پکڙيل آهي اهو لڳ ڀڳ لک سالن کان لک سال اڳ جو دؤر آهي جڏهن اوائلي پيليوليٿڪ دؤر هليو ائبي ويلين کان اشيولين اوزار سامهون آيا وڏن جانورن جو شڪار شروع ٿيو هي اڀن انسانن جو ئي دؤر هو جڏهن وچون پيليوليٿڪ دؤر آيو تڏهن باشعور انسان موجود هو هي چار لک سال اڳ آخري انٽر گليشل دؤر جو وقت هو هن دؤر اشيولين اوزار نظر اچن ٿا ان دوران زمين ڪوارٽرنري کان اينٿرو پوزوئڪ دؤر لڳ ڀڳ ساڍا ٽي لک سال اڳ داخل ٿي ان وقت ڪجهه اهڙيون گهڙاوتون به سامهون آيون جن کي بت تراشي چئي سگهجي لڳ ڀڳ ٽي لک سال اڳ کان وٺي چاليهه هزار سال اڳ جي دنيا پٿر جي اوائلي وچين وچون پيليوليٿڪ دؤر تي مشتمل آهي ان عرصي باشعور انسانن جي هڪ نسل نيندرٿال جون سرگرميون ڏسڻ اچن ٿيون انسان ذات ان زماني هڪ برفاڻو آخري انٽر گليشئل زمانو ڏٺو چاليهارو کن هزار سال اڳ هڪ ٻيو آخري برفاني دؤر اڀريو تڏهن نيندرٿال گم ٿي ويو ڪروميگنان نظر آيو هي اوائلي پٿر جو پڇاڙڪو يعني مٿيون پيليوليٿڪ دؤر آهي ڪن حالتن هي ميسوليٿڪ يا پٿر جو وچون دؤر به آهي هن دؤر مڙدن جي تدفين ڪپڙا سبي پائڻ تير ڪمان موسيقي پالش ٿيل پٿري اوزار چترڪاري به ڏسجي ٿي هي ماڻهو ميموٿ سانڀر جا شڪاري هئا ان کان پوءِ يعني لڳ ڀڳ سال اڳ کان سال اڳ تائين ميسوليٿڪ دؤر شمار ڪيو وڃي ٿو پر اهو اڄ تائين هڪ نسبتي سوال آهي اهي سال شايد پاڪستان جي حوالي سان استعمال ڪري نه سگهجن هتي اهي اڄ کان اڳ سال نيوليٿڪ چالڪوليٿڪ دؤرن جا به آهن سائنسدانن انساني نسل سان هڪجهڙائي رکندڙ مخلوقن جي پنڊ پاهڻن جو ڏاڍو تفصيلي جائزو وٺي ڪي مضبوط دليل پيش ڪيا آهن ان ڊگهي تحقيق کان پوءِ واضح ٿيو آهي ته انساني ارتقا جي ڪهاڻي گهٽ گهٽ ملين سالن جي عرصي تي پکڙيل آهي جديد تحقيق اڃا به پوئتي تائين جا ڏس ڏئي ٿي ان ريت انسان نما مخلوقن جو چارٽ هن ريت آهي زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين سڀ کان اوائلي پروٽو ايپس مان هڪ نسل جيڪو ڏسڻ هاڻوڪي لنڊي لنگور جهڙو هو ان جون ٻانهون قد جي ڀيٽ هروڀرو ڊگهيون ڪو نه هيون وڻن تي لڏڻ مهارت هئس قد جي لحاظ کان تمام ننڍڙي نسل کي ڏندن کوپڙيءَ جي بنياد تي لُنڊي لنگور واري سلسلي جو ابو ڏاڏو سمجهيو وڃي ٿو زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين مايو سين زمانو هن مخلوق جي ڍانچي جون ٽڪرن ٽڪرن بيشمار هڏيون مليون آهن ان جو شمار تمام اوائلي بن مانسن ٿئي ٿو جيڪو چمپانزي نسل شايد گوريلا جو ابو آهي اهو نسل پلايوپٿيڪس جو همعصر آهي ان جون گڏيون گهڻو ڪري اتان ئي ملن ٿيون جتان پلايوپيٿڪس جا پنڊ پهڻ ملن ٿا زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين مايوسين زمانو جيتوڻيڪ هن نسل جا تمام ٿورڙا اڻپورا پنڊ پاهڻ مليا آهن تنهن هوندي به ڊرايوپٿيڪس جي ڄاڙي ڏند سندس خاصيتن کي چڱيءَ طرح بيان ڪن ٿا قد جي لحاظ کان ٽن فٽن جيترو هيءُ اوائلي بن مانس يورپ چين اتر هندستان رهندو هو بيهڪ جي لحاظ کان جسم اڳتي جهڪيل ڊگهيون ٻانهون جسم تي گهاٽا وار هئس ٻن پيرن تي هٿن جي هلڪي ٽيڪ سان ائين هلندو هو جيئن اڄڪلهه جا بن مانس هلندا آهن زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين ماڻهوءَ جهڙي نسل اوريوپٿيڪس بابت راءِ آهي ته اهو ٻن پيرن تي هلندو هو چار فٽ قد وزن پائونڊ هئس سندس ڏند ڍاڪ جي هڏين سائنسدانن کي سوچڻ تي مجبور ڪيو ته ڇا اهو انسان جو ابو آهي پر هاڻي اهو بهتر طور نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته اهو هڪ انوکو بن مانس هو زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين هن مهل تائين ماڻهوءَ جهڙي لڌل سڀ کان اوائلي مخلوق راماپٿيڪس آهي گهڻن محققن جي راءِ آهي ته اها مخلوق انساني ارتقا واري سلسلي سڌي طرح ڳنڍجي ٿي هن مخلوق کي آدم نما رتبو ڪجهه ڏندن ڄاڙيءَ جي ڪجهه ٽڪرن تارونءَ جي بيهڪ جي بنيادن تي مليو جيڪي بنا ڪنهن غلطيءَ جي انساني شڪل جا آهن هن مخلوق جو قد ساڍا پنج فٽ هو هن مخلوق جا پنڊ پاهڻ اتر هندستان پاڪستان آفريڪا مان لڌا ويا آهن پوٺوار ان جا پنڊ پاهڻ ملين سال پراڻا آهن جنهن کي راماپٿيڪس انڊيڪس نالو ڏنو ويو آهي زمانو ملين سال اڳ تائين راما پٿيڪس آسٽرالوپٿيڪس اڻپورن ماڻهن جي وچ ملين سالن جو وقفو آهي ان عرصي دوران اڻپورن ماڻهن وڏي ترقي ڪئي اهي اڀا بيهي پنڌ ڪرڻ لڳا زمين تي رهندا هئا ممڪن آهي ته پنهنجي بچاءَ پٿر استعمال ڪندا هئا زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين جيتوڻيڪ هيءُ نسل اڀو بيهندڙ آهي انساني خدوخال هئس ان هوندي به پران ٿروپس انساني ابن ڏاڏن ارتقائي ڇيڙي جي نمائندگي ڪري ٿو هو پنهنجي وڏي ڄاڙي ڏاٺن مان گاهه خور ڏسجي ٿو ان ريت هن سڌريل آسٽرالوپٿيڪس سان برابري ٿي ڪئي جيڪو نسل پوءِ شايد جلد ئي فنا ٿي ويو زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين اڳئين آسٽرالوپٿيڪس کان مختلف وڏي کوپڙي وارو سڌريل آسٽرالوپٿيڪس پران ٿروپس جو همعصر هو ٻنهي وٽ ابتدائي اوزار هئا پر ٻئي يا ٻنهي مان ڪو هڪ اهي اوزار ٺاهيندو هو اهو اڃا طئه نه ٿيو آهي قد بت اهي ٻئي نسل پنجن پنجن فٽن جا هئا زمانو ملين سال اڳ کان ملين سال اڳ تائين پلائسنٽوسين زمانو انسان جي پنهنجي نسلي سلسلي جو پهريون ماڻهو هوموايرڪٽس هڏ ڪاٺ جو جديد پر هٿن دماغ جي لحاظ کان گهڻو پوئتي هو ان جي کوپڙي فقط هيٺئين درجي تائين وڌيڪ هئي هن اوائلي ماڻهوءَ بابت چيو وڃي ٿو ته هو برادريءَ طرف وڌيو هو باهه جي استعمال کان واقف ٿي چڪو هو زمانو لک سال اڳ کان لک سال اڳ تائين يورپ جا ٽي پنڊ پهڻ ماڻهو ماڻهوءَ جي جديد نسل جا شايد سڀ کان اوائلي مثال هجن سندن ڏندن جي بيهڪ ابتدائي آهي پر کوپڙيءَ جو پويون حصو چهرو وڌيڪ جديد آهي دماغ جي گنجائش به جديد زمانو هڪ لک سال اڳ کان هزار سال اڳ تائين جاوا هوموسيپائينز جو هڪ ختم ٿيل نسل مڪمل ماڻهو لڌو ويو آهي ان جون فقط ٻه ٽڻيون کوپڙيءَ جا ڪجهه ٽڪرا مليا آهن انهن مان خبر پوي ٿي ته سندس هڏ ڪاٺ ڏسڻ جديد هو سندس مٿو وڏو ٿلهو هو ان جا ڀرون ڳرا پيشانيءَ کي لاهِي هئي زمانو هزار سال اڳ کان هزار سال اڳ تائين آفريڪا رهندڙ هوموسيپائنز جي هڪ ختم ٿيل نسل جا هي ماڻهو هومو ايرڪٽس جي ڀيٽ وڌيڪ جديد پر پهرئين قديم آفريڪي ماڻهن کان وڌيڪ ابتدائي هئا ان نسل جا پنڊ پهڻ پٿر ڇلڻ گهڙڻ جي اوزارن سان گڏ مليا آهن انهن وٽان هڏين جا به اوزار لڌا آهن زمانو هڪ لک سال اڳ کان هزار سال اڳ تائين پيليوليٿڪ يا پٿر جي اوائلي دور واري هن نسل جا ماڻهو ڀُوِنچ سمنڊ جي ڀرپاسي يورپ پکڙيل هئا ڪن حالتن انهن جي کوپڙي جديد ماڻهوءَ کان وڏي هئي هن نسل سڌريل ڊزائينن وارا مختلف قسمن جا اوزار ٺاهيا زمانو هزار سال اڳ کان هزار سال اڳ تائين جديد ماڻهوءَ کان ٿوري ثقافت واري ڪروميگنان ماڻهوءَ دنيا پنهنجو فن ڇڏيو آهي ان نسل جي آرٽ غارن ٺهيل تصويرون اُڪريل پٿر گهڙيل مورتيون آهن هن يورپ نيندرٿال جي جاءِ ورتي آباديءَ جي لڏپلاڻ ذريعي لڳي ٿو ته سڄي دنيا تي قابض ٿي ويو سنڌ هي نسل ميسوليٿڪ دور جو ماڻهو ٿي سگهي ٿو زمانو هزار سال اڳ کان اڄ تائين جديد ماڻهو جسماني طرح ڪروميگنان کان ڪجهه مختلف آهي ٻنهي کي جدا ڪندڙ شئي ڪلچر آهي هن ماڻهوءَ جانور پالڻ ان پائڻ جا طريقا سکي خانه بدوش زندگي ڇڏي مستقل رهائش سکي ورتي هي ميسوليٿڪ نيوليٿڪ دور جو ماڻهو آهي ماڻهن بن مانسن جي ابن ڏاڏن جي هن ڊگهي ڪهاڻيءَ صاف طرح ڏسجي ٿو ته راما پٿيڪس نالي مخلوق کان وٺي هڪ سلسلو شروع ٿيو آهي جنهن جي وچ جون ڪڙيون گم ٿيل آهن ان جي باوجود اهو سلسلو نيندر ٿال ڪرومينگنان کان ٿيندو جديد ماڻهوءَ سان اچي ڳنڍجي ٿو اسان ماڻهوءَ جي ارتقائي ڏاڪن تي پڻ نظر وجهي چڪا آهيون سوال آهي ته هن وقت ڌرتيءَ تي پکڙيل انساني نسلن جي ورڇ ڪيئن آهي ڪجهه ماهر هن وقت انساني ڪٽنب کي گهٽ گهٽ نسلن ورهايل سمجهن ٿا ان ورڇ کي هو جينياتي گروهه بندي سڏين ٿا جن کي ٿلهي ليکي جاگرافيائي حوالي سان نالا ڏنا ويا آهن هيڏن نسلن جي باوجود انهن سڀني کي هڪ ئي جديد انساني درجي بنديءَ آندو ويو آهي جيئن ته انسان اوائلي وقتن کان دنيا جي هڪ ڪنڊ کان ٻي ڪنڊ تائين لڏ پلاڻ ڪئي آهي نسلي ميلاپ ٿيا آهن ان ڪري اڄ اهو چوڻ تمام مشڪل آهي ته دنيا ڪو هڪ اهڙو نسل بچيو هوندو جيڪو مڪمل طرح خالص هجي اهڙي دعويٰ ته شايد نيوگنيءَ جا پاپون لوڪ ڏکڻ ايشيائي به ڪري نه سگهن پر ان هوندي به جرمن لوڪ پاڻ کي خالص آريا سمجهن ٿا بهرحال هاڻ بحث جو هڪ رخ اهو آهي ته هاڻوڪي ماڻهوءَ جنهن جو جنم آفريڪا ٿيو هوريان هوريان سڄي دنيا پکڙجي ويو اڳوڻي ماڻهوءَ جي جاءِ وٺي ڇڏيائين بحث جو ٻيو رخ اهو آهي ته هر هنڌ مقامي انسان پنهنجي ليکي جدا جدا ارتقا ڪئي آهي پوءِ هڪٻئي سان ميل ميلاپ سبب ويجهو ٿيو آهي انهن ٻنهي بحثن کي ڪجهه هن ريت به ملايو ٿو وڃي ته جديد ماڻهوءَ جي نسلي ارتقا ته آفريڪا ٿي پر جڏهن اهو نسل سڄي دنيا پکڙيو ته ان مقامي ماڻهن سان نسلي ميلاپ ڪيو جنهن سان هاڻوڪا نسل پڌرا ٿيا آهن سائنسي بنيادن تي جڏهن نسل جي وصف بيان ڪبي ته ائين چئبو ته هڪ اهڙي آبادي جنهن جي جينياتي خاصيت ساڳي هجي ٻين کان مختلف هجي پر هاڻي ايئن ڪونه رهيو آهي ان بنياد تي ڪجهه سائنسدان ته ايئن به چون ٿا ته دنيا سڀ انسان هڪ ٻئي کان مختلف آهن ان ڪري اهو چوڻ ته سڀ انسان برابر آهن درست نه آهي اها تشريح سائنسي طور تي ڀلي ته وزن رکندي هجي پر ثقافتي سچي انساني جذبي جي وڏي توهين آهي اها ورڇ ڪوڙي نسل پرستي آهي جنهن کي گوري چمڙيءَ وارن پنهنجي نسلي برتريءَ لاءِ دليل طور استعمال ڪيو آهي حياتيات جي اصولن جي گهرائيءَ وڃبو ته خود انهن دليلن جي نفي ٿيندي نظر اچي ٿي انسان جي رنگ جي تبديلي جسم جي جيوگهرڙن تي اُس جو اثر آهي جنهن سبب جسم ڪي خاص مادا متحرڪ ٿي ماحول موجب چمڙيءَ جي رنگت يا يا ڪم بدلائين ٿا اهڙيءَ طرح قد ڪاٺ جو فرق به آهي جنهن جا سڀ تفصيل چڱيءَ طرح سامهون نه آيا آهن ڌرتيءَ جو سڀني کان بزرگ يا سينيئر ساهوارو انسان ناهي ٻيا آهن پٿر جي دؤر جو انسان لک سال اڳ ڌرتيءَ تي موجود هو پر هو ڄڻ نو وارد هو ڇو ته کير ڏيندڙ جانور کانئس ڏيڍ ڪروڙ سال اڳ مڇيون کانئس ڪروڙ سال اڳ ڌرتيءَ تي موجود هيون دنيا لازمي طرح اٽل نموني ترقي ڪري رهي آهي ڪين مان ڪجهه بلڪه تمام گهڻو ڪجهه پيو ٿئي اسان ڏسون ٿا ته اربين سال سج جو اٿاهه پاڙو زندگيءَ کان خالي ويران هو پوءِ ڌرتي پيدا ٿي اتي به سوين ڪروڙ سال زندگيءَ جو ڪوبه آثار ڪونه هو پوءِ نيٺ زندگي پيدا ٿي پر وڻن ٽڻن جي صورت جڏهن جانور پيدا ٿيا تڏهن به ڪروڙين سال ڌرتيءَ جون مالڪ اهڙيون اجگر بلائون هيون جن کي پنهنجن ٻچن جي سنڀال پرگهور جي به ساڃاهه ڪانه هئي ماڻهو پيدا ٿيو ته اهو به پهرين وحشي آدمخور قسم جو هو انهن ڀيانڪ وحشي جانورن جهڙن ماڻهن مان ترقي ڪري ماڻهو ماڻهو ٿيو هاڻوڪو انسان اٽڪل ڏيڍ لک سال اڳ آفريڪا مان نڪري هاڻوڪي يمن پھتو اهو عربستان جو ڏاکڻو علائقو وٺندي ايران ان کان پوءِ سنڌ پھتا اتان کان ٽن حصن ورهائجي ھڪ اوڀر طرف نڪري ھندستان کان انڊونيشيا اٽڪل ھزار سال اڳ آسٽريليا پھتا ٻيو حصو پنجاب سرحد کان ٿيندي چين سائيبيريا الاسڪا اٽڪل ھزار سال اڳ هاڻوڪي نارٿ آمريڪا پھتا ٽيون حصو بلوچستان ايران ترڪي کان ٿيندي يورپ پھتو ياد رھي ھي انساني سفر ھزارين سالن تائين ھزارين نسلن ڪيو آهي نئين تاريخي شاھدين جي بنياد تي ڪن تاريخدانن جو خيال آھي ته نارٿ آمريڪا انسان جي موجود هئڻ جا هڪ لک هزار ورھيه آڳاٽا اھڃاڻ ملن ٿا نادر بيگ مرزا سنڌي ادب جي جديديت جو باني سنڌي ادب جي روشن ستاري شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جو سڀ کان وڏو پٽ هو نادر بيگ مرزا جو جنم ع ڪوٽڙيءَ ٿيو شروعاتي تعليم ڪوٽڙي حيدرآباد ڪراچي جي مختلف اسڪولن ورتائين پندرهن سالن جي ننڍي عمر ع ڌاري لنڊن ياترا لاءِ روانو ٿيو جتان نيٺ ع بئريسٽريءَ جي ڊگري حاصل ڪيائين وڪالت جي شروعات لاڙڪاڻي کان ڪيائين اڳتي هلي مئجسٽريٽ مقرر ٿيو سنڌ جي مختلف شهرن خدمتون سرانجام ڏنائين لکڻ ته نادر بيگ مرزا جو ڄڻ خانداني ورثو هو ع کان پوءِ ڪهاڻيون لکڻ شروع ڪيائين ٿوري گهڻي شاعري به سندس حصي اچي ٿي ان دور هڪ بهترين ڪهاڻيڪار جي حيثيت سان پاڻ کي مڃرايائين هو ٿياسافيڪل سوسائٽي جو ميمبر پڻ رهيو ڪهاڻيون لکڻ کانسواءِ ڊرائنگ نقاشي موسيقي راڳ سان سندس گهڻي دلچسپي هئي سندس وفات ڪراچيءَ فيبروري ع ٿي آخري آرامگاهه سندس اباڻي ڳوٺ ٽنڊي ٺوڙهي جي بلند شاهه قبرستان آهي سندس ڪهاڻين جو مجموعو نصير مرزا جي جاکوڙ سان پڌرو ٿيو آهي جنهن کي انسٽيٽوٽ آف سنڌالاجي ڄامشورو ڇپايو آهي ان ڪتاب نادر بيگ مرزا جون پنجويهه کن لکڻيون شامل آهن جن اڪثريت ڪهاڻين جي آهي ڪتاب سندس چونڊ شاعري پڻ شامل ڪئي وئي آهي سندس شاعري جو نمونو هيٺ ڏجي ٿو وڃي تون اي سگريٽ چپ چم عجيب ٿئي شال منهنجو به اهڙو نصيب هُتي توکي عزت حرمت ملي هتي هڪڙو عاشق مري پيو ڀلي نادر بيگ مرزا ڪتاب جي ديباچي لکيو آهي نادر بيگ مرزا جي ڪهاڻي مس ماڊلين مان چند ٽڪرا هيٺ نموني طور ڏجن ٿا عبدالڪريم گدائي سنڌ جو بهترين شاعر ڪريم آباد تعلقي ٺل پهرين جنوري ع پيدا ٿيو گدائيءَ جي تعليم سنڌي فائنل هئي هن دنيا روزي روٽيءَ جي بندوبست لاءِ ڪلارڪ سپاهي صحافي جهڙا مختلف فرض سرانجام ڏانا سندس ٽي شاديون ٿيون اولاد ٻه پٽ ٻه نياڻيون هيون سندس مشهور تصنفون خان ڳڙهه کان جيڪب آباد تائين پيماني تي پيمانو ساڻيهه جا سور پکڙا پنهوار شامل آهن ان کان علاوه ڪيئي فيچر ڪهاڻيون اسٽيج ڊراما پڻ لکيل آهن سندس وفات جنوري ع ٿي آخري آرامگاهه افضل بابا قبرستان جيڪب آباد آهي ڪتاب جنب گذاريم جن سين سائين جي ايم سيد ھن جي زندگي جو احوال ھن جي پنھنجي زبان ھيٺين ريت ڏنو آهي سنه ع طبيعت جوش اچڻ ڪري نوڪري ڇڏي وڃي ڪانگريس تحريڪ شريڪ ٿيس سنه ع تائين ٺل ڪانگريس ڪميٽيءَ جو سيڪريٽري ٿي ڪم ڪندو رهيس اهو دؤر منهنجي شاعريءَ قومي نظمن جو هو جي اخبارن سنڌو رسالي شايع ٿيندا هئا وري ڀوتار نڪري پيا وري آئي اليڪشن وري ڀوتار نڪري پيا ڇڏي طره ڪلهن تي قوم جا پڳدار نڪري پيا ڇڏي بنگلا بخاريون گرم هن سرديءَ پاري غريبن جي ڀلي لاءِ هو لاچار نڪري پيا پروڊا جي حمام اندر ته سڀ ننگا نظر آيا نتيجو جو ٿيو ظاهر ته سڀ غدار نڪري پيا الخ خبردار هاري جو ڀوتار آيا ملن مولوين ساڻ موٽر ڀرائي اٿيا ليگ وارو هي ليبل لڳائي هنن گرم جهولن جيپون ڊڪائي اچن ڪين ها پر هي لاچار آيا الخ هن وقت مون کي ٻه فرزند آهن وڏو ارڙهن سالن جو جيڪب آباد ڪاليج انٽر آرٽس جو شاگرد آهي ننڍو سورهن سالن جو هاءِ اسڪول تعليم وٺي رهيو آهي عبدالڪريم گدائي منهنجي واقفيت گدائي صاحب سان پرپٺ ڪانگريس جي ڏينهن کان ٿي جڏهين پرڪاش رسالي فيبروري ع هي شعر لکيائين ڀارت ٿئي زمين تي شل سرڳ جو نظارو هندو مسلمان ٻئي ڇا شوق سان مليا ٿي نفرت نه هئي دلين ڇا پريم سان کليا ٿي شل ديس دوباره رونق اچي اها ئي ٿئي هر ڪنهن کي هاڻي شل وات هيءَ وائي موٽي اچي دوباره سو وقت پيار وارو ڀارت ٿئي زمين تي شل سرڳ جو نظارو وڌيڪ پوءِ واقفيت هاري ڪميٽيءَ نيشنل عوامي پارٽيءَ جي ڏينهن گڏجي ڪم ڪرڻ وقت ٿي سندس تازو لکيل هيٺيون بيت وقت بوقت ڪنن گونجي اٿي ٿو آزاديءَ جي آڳ ساڙي ويئي ساڻيهه کي بکن بيمارين ڪيو ماروئڙن ماڳ ماروئڙا ملير سڪن ڪارڻ ساڳ ڏاڍائي ڏهاڳ ڏاج مليو آ ڏيهه کي عبدالڪريم گدائيءَ جو گهريلو نالو بگو هو اسڪول سندس نالو عبدالڪريم لاشاري لکرايو ويو گدائي ع ائنگلو ورنيڪيولر اسڪول داخل ٿيو ع پنج درجا پاس ڪري سکر جي هاءِ اسڪول داخل ٿيو اهڙي طرح ع فائنل جو امتحان ٺل جي سنڌي اسڪول مان پاس ڪيائين سندس پهرين نوڪري پوليس ننڍي منشي واري رهي جڏهن شاعري شروع ڪيائين ته پنهنجي لاءِ تخلص گدائي جو انتخاب ڪيائين گدائي صاحب پنهنجي هڪ تصنيف لکي ٿو جڏهن آئون ع ڌاري پوسٽ آفيس شڪارپور ڪلارڪ هوس تڏهن جليانوالا باغ جي واقعي خلاف احتجاجي ڏينهن ملهايو ويو منهنجي دل ڪانگريس طرف ڇڪجي ويئي گدائي شروعات خلافت تحريڪ کان متاثر هو پر پوءِ جوش نوڪري ڇڏي وڃي ڪانگريس شامل ٿيو ع ڌاري سندس شاعري سنڌو ٻين هفتيوار اخبارن شايع ٿيڻ لڳي پر سندس شاعري جو حقيقي دور هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ شروع ٿئي ٿو گدائي صاحب لکي ٿو ع کان پوءِ آزادي وارو خواب شرمندءِ تعبير رهجي ويو اسين سنڌي پنهنجي ئي وطن بي وطن ٿي وياسون امنگون اميدون پائمال ٿي ويون تڏهن کان شاعري موجوده موڙ اختيار ڪيو گدائي صاحب جو شروعاتي ڪلام هفتيوار پيغام صداقت سنڌو سنڌ زميندار روزانه الوحيد شايع ٿيندو رهيو پاڻ ع سنڌ هاري ڪاميٽي شامل ٿيو ان دوران گدائي صاحب مقامي اخبارن صبح سنڌ ستاره سنڌ فرنٽيئر گزيٽ انقلاب امروز مجاهد جو ايڊيٽر به رهيو گدائي جي شاعري سنڌ سان پيار انسيت جو مظهر آهي سندس نالو سنڌ جي ترقي پسند شاعرن جي فهرست ڳڻيو وڃي ٿو گدائي جي شاعري مان چونڊ ٽڪرا نموني طور هيٺ ڏجن ٿا سفر زندگي جو ڪٺن هو گدائي بهر طور گذريو گذاري ڇڏيوسين خبردار هاري جو ڀوتار آيا پراڻا شڪاري کڻي ڄار آيا اڄ به ساري رات رنو ويٺي مارئي سارو ملڪ ملير جو آيو واڳن وات ڪڍي ڪوئي ڪات ماري مانگر مڇ کي نه اٽو جنهن کي نه اجهو ميسر نه ٻارن کي چولو نه عورت کي چادر نه پنهنجي بدن تي لنگوٽي برابر نه ڪوسيءَ ٿڌيءَ ڪو پيرن پادر آ واٽ تي ڪاري ٻاٽ اگر پر پنهنجي رت جو تيل ڏيئي هر موڙ مٿان آزادي جي هڪ مشعل ٻاري وينداسين گدائي صاحب جي هڪ اردو غزل جو بند ڪب رها غافل مين تيري ياد سي افترا هي جهوٽ هي الزم هي سقراط سنگ تراش سوفرونڪس دائيءَ فيتيريتي جو پٽ هو جنهن اٿينز جي رواج جي ابتڙ پيءُ جي ڌنڌي ڪرڻ کان نابري واري سچ جو مبلغ ٿيو هو اڄ کان چويهه سو سال اڳ جي ايٿينز يونان جو رهواسي هو کيس مغربي فلسفي جو بانين مان ھڪ سڀ کان پھريون اخلاق جو فلسفي سمجھيو ويندو آھي جڏهن سائنس ڊرامي شاعري هومر فيثاغورث پنڊار سوفوڪليز ليان هيسئڊ جارجيس يوريپڊيز ايمپي ڊوڪليز انڪثا غورث ارسٽو فينز ايگاٿن وغيره پنهنجو وارو وڄائي چڪا هئا سقراط انهن مان ڪيترو لاڀ پرايو سا ڳالهه افلاطون جي سقراط سان منسوب ڪيل مڪالمن ڏسي سگهجي ٿي سقراط خيال پرست فلسفي هو هو هڪ طرح توحيد جو قائل هو سندس چوڻ هو ته سڀ ديوتا نيڪي جا خواهان آهن سقراط کي خبر هئي ته قديم شاعرن جي شاعري يونان مقدس ليکي وڃِي ٿي پر هن ڪڏهن به پنهنجو پاڻ تي ايمان آڻڻ جي ڳالهه نه ڪئي جڏهن ته ڪريفن جو ڊلفي وارو حوالو به وٽس هو هن جي دلچسپي چنڊ ستارن سان نه هئي نه ئي هو هڏين گوشت جي ٺهيل انسان کي اهميت ڏئي ٿو هن لاءِ زمين سج کي ڦري ٿي يا سج زمين کي ڦري ٿو ڪابه اهميت نٿا رکن نه ئي رت جي گردش يا هڏين جي بناوٽ هن لاءِ اهم آهن هو ته اوچا آدرش رکندڙ هو هن جو واسطو جسم سان نه پر ذهن يا روح سان هو سندس نظر سچ نيڪي جي جستجو ئي سڀ کان اتم آهن سقراط سڄي حياتي انهن سوالن جي کوج گذاري ته ڪائنات ڇا آهي دنيا ڇو پيدا ٿي انسان جي وجود جو ڪارڻ ڇا آهي نيڪي ڇا آهي سچ ڇا آهي وغيره سقراط سڄي عمر رڳو ڳالهيون ڪندو رهيو هڪ لفظ به نه لکيائين نه ليڪچر ڏنائين هن جون ڪچهريون روايتي انداز واريون هونديون هيون ڪڏهن ورزش گاهه ڪڏهن بازار ڪڏهن ڪنهن محفل يا دعوت ڪڏهن ڪنهن دڪان تي بس هن جو وقت ائين گذرندو رهيو اسان وٽ سندس خيال افلاطون زينوفن ذريعي پهتا آهن شايد ئي ڪنهن کي خبر هجي ته افلاطون جو ھي استاد ڪيئن زندگي بسر ڪندو هو هن ڪڏهن به ڪو پورهيو ڪونه ڪيو هن کي آئينده جو ڪوبه خيال ڪونه هوندو هو جڏهن سندس پوئلڳ کيس دعوت ڏيندا هئا تڏهن ئي کائيندو هو انهن کي سندن سنگت ڏاڍي ڪا پسند هوندي هئي ڇاڪاڻ ته خوراڪ جي ڪميءَ جا هن جي بدن توڙي صحت ڪڏهن به ڪي نشان ڏسڻ ڪونه آيا پر کيس پنهنجي گهر ايتري عزت نه ملندي هئي ڇاڪاڻ ته سقراط کي زال ٻارن جو ڪوبه اونو ڪونه هوندو هو سندن زال زئن ٿيپي جي راءِ موجب هو هڪ بيڪار ڪاهل مرد هو جنهن پنهنجي گهر مانيءَ کان وڌيڪ بدنامي آندي هئي زئن ٿيپي کي به ڳالهائڻ جو اهڙو ئي شوق هوندو هو جهڙو سقراط کي انهن جي وچ ضرور دلچسپ گفتگو ٿي هوندي جنهن جو بيان افلاطون پنهنجي تحرير نه آندو آهي پر هن جي زال جي به بهرحال ساڻس محبت به هوندي هئي جو ستر سالن جي عمر کان پوءِ به سندس موت کي صبر سان سهي نه سگهي سندس شاگرد کيس ايتري عزت ڇو ڏيندا هئا شايد ان ڪري جو هو هڪ فلسفي به هو هڪ سٺو انسان پڻ هڪ دفعي هن لڙائيءَ هلندي پنهنجي پاڻ کي جوکي وجھندي السيبياڊس جي حياتي بچائي هئي هو هڪ معتبر انسان وانگر شراب جا جام بي ڊپائيءَ حد اندر پيئندو هو پر سڀ کان بهترين شيءِ جا هنن کي پسند هئي سا هئي هن جي ڏاهپ ڀري نماڻائي هن ڪڏهن به اها دعويٰ نه ڪئي ته هو عقلمند آهي هن صرف اها دعويٰ ڪئي ته کيس حڪمت فلسفي سان پيار هو هو حڪمت جو واپاري نه هو مگر ان جو عاشق هو ائين چيو ويندو هو ته ڊيلفيءَ وٽ غيبي آواز غير معمولي هوشمنديءَ جو مظآهرو ڪندي کيس سڀني يونانين کان وڌيڪ عقلمند قرار ڏنو هو سقراط انهيءَ ڳالهه جي هيءَ تشريح ٿي پيش ڪئي ته غيبي آواز سنس اگنان واد جي تصديق ڪئي هئي هن جي فلسفي جو ابتدائي نقطو پڻ اهو ئي آهي هو چوندو هو فقط هڪ ڳالهھ مان ڄاڻان ٿو اُها هيءَ آهي ته مان ڪجهھ به نه ٿو ڄاڻان فلسفو تڏهن شروع ٿئي ٿو جڏهن انسان شڪ ڪرڻ سکي ٿو خاص طرح جڏهن هو پنهنجن دلپسند اعتقادن نظرين اصولن شڪ ڪرڻ شروع ڪري ٿو ڪنهن کي ڪهڙي خبر ته ڪهڙيءَ طرح انهن دلپسند اعتقادن اسان جي اندر يقين جو روپ ورتو ڇا اسان جي اندر جي ڪنهن ڳجھيءَ خواهش مخفي طرح ته کين پيدا نه ڪيو آهي ڇا اسان جي هِن يا هُن اعتقاد هڪ خواهش خيال جو جامو ته نه پهريو آهي حقيقي فلسفو ايستائين وجود ڪونه ٿو اچي جيستائين مَن ڦري پنهنجو اندر نٿو جاچي سقراط جو پهريون پويون سبق آهي ته پنهنجو پاڻ سڃاڻ هن کان اڳ به ڪيترا فلسفي ٿي گذريا هئا ٿيلس هِرئڪلٽيس جهڙا پختا طاقتور ڪي تيز طبع گهري نظر رکندڙ جيئن ته پارمينائيڊس زينو ڪي فيثاغورث ايمپيڊ وڪلس جهڙا اهل دل ڊگهي نظر وارا پر اهي گهڻي قدر طبعياتي فلسفي هئا اُنهن ٻاهرين شين جي رنگ ڍنگ يا فطرت کي جاچڻ جي ڪوشش ٿي ڪئي جسماني يا طبعياتي دنيا جيڪا توري ماپي سگهجي ٿي ان جي قاعدن جزن بابت معلومات حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي ڪئي سقراط چيو ته اها ڳالهه ته بلڪل ٺيڪ آهي پر فلسفين جي مطالعي لاءِ پٿرن وڻن تارن کان گهڻو گهڻو مٿي وڌيڪ لائق موضوع ٻيو آهي اهو آهي انساني نفس يا من انسان ڇا آهي هو ڇا بنجي سگھي ٿو جڏهن سقراط لاءِ موت جي سزا جو اعلان ڪيو ويو ته کيس دوستن شاگردن صلاح ڏني ته فرار ٿي وڃ پر سقراط ان ڳالهه کي مڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هن جو چوڻ هو ته جن قانونن کي اسان جوڙيو آهي انهن قانونن کان ڪيئن ٿو فرار ٿي سگهجي مان ستر سالن جو آهيان مرڻو ته هوئين به آهي پوءِ ڇو نه شان سان مران سقراط موت جي سزا جي فيصلي اچڻ کان اڳ چيو هو ته منهنجي دعا آهي ته ديوتا عدالت اهڙو فيصلو ڏين جنهن منهنجي به ڀلائي هجي توهان جي به عدالتي ڪاروائي فيصلو راءِ شماري جي ذريعي ٿيو سقراط کي موت جي سزا جو حقدار قرار ڏنو ويو ان دور جي رواج مطابق سقراط کي زهر جو پيالو پي پنهنجو انت آڻڻو هو پوءِ سقراط کي بنديخاني وڌو ويو زهر جو پيالو پيئڻ کان اڳ سقراط پهريان غسل ڪيو پوءِ ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي زال زانپٽي ٻين عورتن سان ڪچهري ڪئي جڏهن جيلر زهر جو پيالو سقراط حوالي ڪيو ته سندس همدرد غم زده ٿي ويا تڏهن سقراط کين چيو مون عورتن کي ان ڪري ئي ٻاهر موڪليو آهي ته جيئن اهي اهڙي غلطي نه ڪن اوهان به پنهنجو پاڻ تي قابو رکو صبر کان ڪم وٺو زهر جي پيالي پيئڻ کان پوءِ سقراط ٿوري دير تائين پسار ڪندو رهيو پوءِ هو ڪمبل ويڙهي ليٽي پيو پر وري ٿوري دير کان پوءِ هن آخري ڀيرو ڳالهيو ڪرائٽو اسان تي واجب آهي ته هڪ ڪڪڙ شفا جي ديوتا جي نالي تي قربان ڪريون ڇا تون اها قرباني ڏيندين متان وساري ڇڏين ٻئي ڏينهن ڪڪڙ جي قرباني ڏني وئي ڪرائٽو لکي ٿو اسان سقراط جي جسم کي دفن ڪري ڇڏيو منهنجو خيال آهي ته سقراط بذات خود موجود نه هو پر مون کي يقين آهي ته هي جتي به آهي خير سان آهي ھڪ لا علاج بيماري جيڪا رت جي مدافعتي نظام خرابي پيدا ٿيڻ ڪري ڦهلبي آهي هيءَ پکڙجندڙ بيماري هڪ خاص وائرس ايڇ آءِ وي ذريعي پکڙجندي آهي ريٽرو وائرس نالي سان سُڃاتي ويندڙ هيءَ بيماري ع دريافت ڪئي وئي ع انسان جي رت جي ڳاڙهن جُزن هن بيماريءَ جا جيوڙا ڏٺا ويا ايڊز جي ڦهلجڻ جو مکيه سبب جنسي بي راهه روي آهي جڏهن ته ايڊز مان متاثر ٿيل رت جي ڏي وٺ متاثر ٿيل مريض تي استعمال ٿيندڙ سرنج جو ٻيهر استعمال ڪرڻ جسم تي سوراخ ڪندڙ ڪنهن به اوزار ڪن ٽوپڻ ڏاڙهي يا وار ڪوڙڻ لاءِ جو گهڻا دفعا استعمال ڪرڻ پڻ ايڊز جي پکڙجڻ جو ڪارڻ بڻجي سگهي ٿو هيءَ بيماري آهستي آهستي پکڙجي ٿي تنهن ڪري سندس ابتدائي علامتون نشانيون پڻ آهستي آهستي ظاهر ٿينديون آهن سڀ کان اول غيرمحسوس معمولي زڪام جهڙي بيماري ٿي سگهي ٿي ان کان پوءِ مريض سالن تائين بلڪل ٺيڪ نظر ايندو ائين ئي هُو مڪمل ايڊز جو مريض بڻجي ويندو آهي ايڊز جي وڏين علامتن وزن جو سيڪڙو گهٽجي وڃڻ هڪ مهيني تائين الٽيون اچڻ بخار جو هڪ مهيني تائين رهڻ کنگهه جو مستقل رهڻ جسم تي ڳاڙها داغ ٿيڻ شامل آهن ايڊز کان بچاءَ جي طريقن پنهنجي شريڪ حيات تائين محدود رهڻ جنسي ڇڙواڳيءَ کان پرهيز ڪرڻ انتهائي اهم آهن جڏهن ته سُئي يا ٽُڪو لڳرائڻ ضروري هجي ته نئين سرنج استعمال ڪجي نشئي ماڻهن تي استعمال ٿيل سرنج جي ٻيهر استعمال کان پرهيز ڪجي ضرورت وقت رت وٺجي ته ان ايڊز جي وائرس جي چڪاس ڪرائڻ گهرجي بليڊ جي گهڻن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيڻ ڪري به وائرس پکڙجڻ جو خطرو آهي ان ڪري هڪ بليڊ کي هڪ ئي ڀيرو استعمال ڪجي صحت جي عالمي اداري طرفان ع پڌري ڪيل رپورٽ مطابق سال ع تائين دنيا چار ڪروڙ ماڻهو هن بيماريءَ مبتلا ٿي ويندا صحت جي عالمي اداري ماهرن طرفان هن بيماريءَ کي روڪڻ لاءِ هڪ وئڪسين زڊو ويوڊائن تيار ڪئي وئي آهي جنهن ذريعي متاثر ماڻهن جي موت واري شرح کي سيڪڙو تائين گهٽايو ويو آهي پر تڏهن به اڃا تائين مڪمل طور هن بيماريءَ جي خاتمي لاءِ ڪو علاج دريافت نه ٿي سگهيو آهي هن وقت پوري دنيا جا طب جا ماهر هن ڳالهه تي متفق آهن ته صرف جنسي لاڳاپن محتاط رهڻ سرنج جو ٻيهر استعمال نه ڪرڻ رت جي جزن جي منتقليءَ کان بچڻ ئي هن موتمار بيماريءَ جو واحد علاج آهي حياتياتي ماهرن مطابق ايڊز جي بيماريءَ جو سبب هڪ وائرس آهي جنهن کي ايڇ آءِ وي جو نالو ڏنو ويو آهي اهو وائرس مڪمل پيراسائٽ آهي جنهن جو مطلب آهي ٻين جي زندگيءَ تي مدار رکندڙ وائرس حياتي جي تمام هيٺاهين درجي جي نمائندگي ڪري ٿو ان کي هڪ ئي وقت زنده مرده چيو ويندو آهي وائرس جيڪڏهن ڪنهن جاندار تي انحصار ڪندڙ طور موجود هوندو آهي ته ان زندگيءَ جون علامتون هونديون آهن جيڪڏهن ٻاهر آزاد حالت هوندو آهي ته مرده هوندو آهي ايڊز حقيقت هڪ بيماري نه پر بيمارين جي ماءُ آهي ڇاڪاڻ ته اها انسان جي فطري مدافعتي نظام کي مفلوج بڻائي ڇڏيندي آهي نتيجي طور ايڊز ورتل انسان آسانيءَ سان مختلف نوعيت جي بيمارين جو شڪار بڻجي ويندو آهي فطري دفاعي نظام جي مفلوج ٿيڻ سان انسان بيمارين جي آمجگاهه بڻي پوي ٿو ڪنهن به بيماريءَ لاءِ ڪا روڪ ٽوڪ باق نٿي رهي ايڊز پهريون ڀيرو ع ظاهر ٿي ٻن سالن جي تحقيق کان پوءِ ايڊز جو وائرس دريافت ڪيو ويو جنهن کي ايڇ آءِ وي جو نانءُ ڏنو ويو آمريڪا ڊاڪٽر رابرٽ ع پريس ڪانفرنس ذريعي اعلان ڪيو ته هو ايڇ آءِ وي دريافت ڪرڻ ڪامياب ٿي ويو آهي ايڊز جي خلاف تقريبن چوڏنهن ويڪسينز تيار ڪيون ويون آهن پر اهي مڪمل طور ايڊز تي ڪنٽرول ڪري سگهندڙ نه آهن تنهنڪري ايڊز هڪ لاعلاج مرض جي صورت سامهون آيو آهي رپورٽن مطابق ايڊز ايڪهين صدي جي انتهائي خطرناڪ بيماري طور سامهون آيو آهي حياتياتي اصولن جي رهنمائي ماهرن اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته ايڇ آءِ وي جديد وائرس آهي سوال اهو آهي ته اهو پيدا ڪيئن ٿيو آمريڪي ماهرن مطابق ايڇ آءِ وي وائرس پهريان موجود وائرس جي قسمن جي بدليل صورت آهي اهو جنسي بي راهه روي جي پيداوار آهي پر اهي سموريون دريافتون نتيجا حتمي ثابت نه ٿيا آهن اصل سوال به اهو آهي ته جيستائين ايڊز کي مڪمل طور سمجهيو نٿو وڃي ان وقت تائين علاج جو دريافت ٿيڻ به ناممڪن آهي ايڇ آءِ وي جي پيدائش تي ڪيترائي مفروضا قائم ڪيا ويا آهن هڪ نظريو اهو آهي ته ايڊز ڪنهن اڳ موجود وائرس مان اوچتي ارتقائي تبديلي يا ميوٽيشن ذريعي پيدا ٿيو آهي ميوٽيشن جي ان عمل کان پوءِ وائرس جو اڳ موجود ڪو قسم تبديل ٿي ڪري ايڇ آءِ وي جي صورت اختيار ڪري ويو ماحولياتي ماهرن مطابق ارضياتي ماحول صنعتي سرگرمين سبب ايندڙ تبديلين فطرت جي نظام کي ڊانواڊول ڪري ڇڏيو آهي سوين منفي تبديلين سان گڏ سج جي بنفشي شعاعن کي زمين تي پهچڻ وارو عمل آسان بڻجي پيو اهي شعاع انتهائي طاقتور آهن ڊي اين اي تبديلي ميوٽيشن جو اهم ترين سبب پڻ آهن ايڊز وائرس جي پيدائش متعلق ٻيو نظريو اهو آهي ته ايڇ آءِ وي هٿرادو طور جنگي مقصدن لاءِ پيدا ڪيو ويو جهڙي طرح ٻيا ڪيميڪل بايولاجيڪل جراثيمي هٿيار پيدا ڪيا ويا ايڇ آءِ وي وائرس رت جي اڇن جزن تي حمله آور ٿيندو آهي ڇاڪاڻ ته مرد جي جنسي مادي رت جا اڇا جزا موجود هوندا آهن تنهنڪري ايڊز ورتل مرد ايڇ آءِ وي جي ڦهلاءَ جو ذريعو بڻبو آهي اهڙي طرح وائرس عورت منتقل ٿي ويندو آهي ان مان ظاهر ٿيو ته جنسي تعلقات ايڇ آءِ وي جي بنيادي ڦهلاءَ جو طاقتور ذريعو نه آهي ان عورت جو ڪردار انتهائي محدود ٿي وڃي ٿو وائرس جي ڦهلاءَ جو بنيادي ذريعو رت جي منتقلي آهي ماڻڪ انگريزي جنم مارچ ع وفات جنوري ع سنڌي ٻولي جو ناميارو ڪهاڻيڪار ناول نويس هو ماڻڪ اصل سنڌي ادب جو ماڻڪ به هو سندس اصل نالو منير احمد آهي مارچ ع نوشهري فيروز سندس جنم ٿيو ماڻڪ جي تعليم ايم اي ايم ايڊ ايل ايل بي هئي منير احمد ماڻڪ سو کان مٿي ڪهاڻيون ڪجهه ناول ناوليٽ لکيا سندس ڇپيل ڪتابن حويليءَ جا راز لڙهندڙ نسل رڃ پڙاڏا پاتال بغاوت ڇهه انام ڪهاڻيون شامل آهن پيٽ گذر لاءِ شروع ماستري پوءِ ڪلارڪي صحافت آخر وڪالت پڻ ڪيائين ماڻڪ سنڌ جو يگانو ليکڪ آهي جنهن کي شايد نام نهاد باشعور پڻ گاريون ڏيندا آهن هن پنهنجي لکڻين ڪڏهن به ڳالهه رومال ويڙهي ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي کيس جيڪو ڪجهه چوڻو هوندو هئس بنا ڪنهن ڦيرڦار جي لکي ڇڏيندو هو اهو ئي ڪارڻ هو جو کيس لويو ويندو هو عبدالقادر جوڻيجو لکي ٿو گاريون ڏيڻ وارن کي ڌيان رکڻ گهرجي متان جوشيليون گاريون ڏيڻ سان سندن گڦ ته ڪانه ٿي وهي موهن ڪلپنا ماڻڪ جي ناول ساهه مٺ تي تبصرو ڪندي لکيو هي ناول هڪ بارود آهي جنهن جي سنڌ کي ضرورت آهي ماڻڪ پاڪستان جي ٺهڻ سنڌ کي ائين ظاهر ڪيو آهي ته ڌاڙيلن جا جوکي وجهي لٽ جو مال هٿ ڪيو آهي ماڻڪ جو ناول ساهه مٺ شروع هتي نه ڇپجي سگهيو ڪير ڇپائڻ لاءِ تيار ئي نه هو اهو ڪتاب وڃي هندستان مان ڇپيو ان واقعي تي موهن ڪلپنا لکيو پاڪستان هڪ طاقتور ملڪ آهي پر ان ملڪ کي ايڏي طاقت ڪونهي جو هن ڪتاب جي ڌماڪي جو زور سهي سگهي ان ڪري هيءُ ڪتاب پاڪستان ڇپجي نٿو سگهي هاڻ هندستان ڇپيو آهي ماڻڪ جي ناول ساهه مٺ مان ڪجهه چونڊ ٽڪرا هيٺ ڏجن ٿا سنڌين کي مسلمان بنائڻ جي سازش آهي هر اهو سنڌي مسلمان آهي جو پهريون پاڪستاني پوءِ سنڌي آهي سنڌي وڏيرن اهو اصول مڃي ڇڏيو آهي ذوالفقار ڀٽو به پر پس پيش جو سنڌي آهي ڦاسي کائي ٿو هڪ رٿائتي ڪوشش ته سنڌين کي غير سنڌي بڻايو وڃي حراس خوف گهٻراهٽ زال جا ڪپڙا لاهڻ کان پوءِ ٿڌو ٿيو وڃي ننڊ جون گوريون وٺي سامهون واري گهر پوليس آئي ڇوڪرو نه ملين صوبيدار گاريون ڏيندي چين ته جي ڇوڪرو ٿاڻي تي پيش نه ڪيو ته سڀ رنو ن ٿاڻي تي گهلي وينداسين شِو ديوتا تمام قديم آهي شِو جو مطلب آهي مبارڪ جيڪا عام طور استعمال اچي ٿي ٻيون معنائون آهن مهربان نيڪ دل شفيق روشن مسرور وغيره شِو ديوتا هندن جي ٽمورتي تريمورتي جو حصو آهي ان ٽمورتي ٽي ديوتا شامل آهن برهما وشنو شِو ٽمورتي وشنو شِو جي گڏ هجڻ باوجود هندن هڪڙا وشنوپرست آهن ته ٻيا شِوپرست شِو ديوتا جي قديم دور سنڌ پنجاب خيبر پختونخوا بلوچستان جي واديءَ پوڄا جو عام رواج هو انهيءَ دور شِو زرخيزي جو ديوتا ڪري ڪوٺيو ويندو هو ان وقت شِو جو خطاب هو پسوپتي يا حيوانن جو مالڪ پالڻهار آدجڳاد کان نانگ کي پڻ زرخيزي جي علامت تصور ڪيو ويندو آهي تنهنڪري شِو ديوتا کي عام طور نانگ سميت ظاهر ڪيو ويندو آهي واديء سنڌ جي قديم آثارن مان شِو جي علامت ڍڳو پڻ ڏيکاريل آهي ڍڳي مان صاف ظاهر آهي ته ان جو تعلق پوکيءَ سان هو آرين جي حملن کان اڳ سنڌ جا ماڻهو زراعت سان وابسته هئا هندن وٽ لنگ يا لنگم پوڄا آرين کان اڳ موجود هئي جيڪا پڻ شِو سان وابسته هئي ان مان پيدائش جو تعلق شِو سان واضع ٿئي ٿو رگ ويد جي ديوتا جي حيثيت شِو جو نالو نٿو ملي بهرحال رگ ويد هڪ قبيلي جو نالو شِو ملي ٿو اهو قبيلو سنڌو درياھ جي آسپاس رهندو هو اهو شِو قبيلو ٻين قبيلن سان گڏجي آرين خلاف وڙهيو هندن جي مذهبي ڪتابن مطابق جڏهن برهما ديوتا پنهنجي ڌيءُ سان جنسي ميلاپ ڪيو ته ديوتائن ردر شِو کي درخواست ڪئي ته هن کي سزا ڏئي ان تي ردر برهما جي پنجين منڍي ڪٽي ڇڏي اپڻشدن ردر شِو جي فضيلت درجو وڌيل آهي رامائڻ هن کي عظيم تر ديوتا مڃيو ويو آهي مهاڀارت شِو جو مقام سڀ کان اوچو آهي هندستان شِو جي پوڄا لڳ ڀڳ ٽي سو قبل مسيح ملي ٿي سندس اڪيلي طور پوڄا جو رواج تمام گهٽ هو عام طور ان جي عبادت لنگ يا لنگم جي صورت ان جي زال جي پوڄا يوني جي صورت ٿيندي هئي يوني عورتاڻي توانائي جي علامت آهي شِو جي مٿي تي نانگ ڳچيءَ کوپڙين جي هار جي موجودگي سندس تشدد واري صفت کي ظاهر ڪن ٿا شِو جي خاصيتن گهڻو شراب پيئڻ پنهنجي زال پاروتي ديويءَ سان گڏ نچڻ پڻ شامل آهي شِو جو هڪ خاص ڪائناتي رقص ٽانڊوا سڏبو آهي هي ناچ تخليق دنيا جي تباهيءَ جو ناچ ليکبو آهي شِو جا هزارين نالا آهن مهاديو مهيشور ايشور شنڪر شمڀو مهاڪال وغيره سندس مشهور نالن شامل آهن شِو جو رنگ اڇو ڳچي نيري يا ڪاري هوندي آهي ويدي دور شِو جو رنگ ڳاڙهو پڻ رهيو آهي هن جون پنج منڍيون چار ٻانهون ٽي اکيون آهن سندس ٽين اک نرڙ تي آهي برهما وشنو وٽ رهائش لاءِ آسمان جون وسعتون آهن پر شِو پنهنجي آسمان کان محروم آهي هن جو ٺڪاڻو هماليائي سلسلو ڪيلاش پربت آهي روايتن مطابق آخر شِو کي هڪ آسمان حاصل ٿي ويو هو اهو آسمان ڪيلاش پربت تي آهي اُتي گنگا آسمان مان لٿي هئي شِو ديوتا جو مقام اوچو پالڻهار وارو آهي هو گنگا هٿان ايندڙ تباهيءَ کي روڪڻ سان گڏ انسان جي ان اُپاج لاءِ آسانيون پيدا ڪندو رهندو آهي صوفي شاھ عنايت شھيد جنم شھادت سنڌ جو جڳ مشھور صوفي بزرگ جنھن ھاري طبقي کي معاشي حقن ڏيڻ جي حمايت ڪئي جيڪو کيڙي سو کائي جو نعرو ڏنو پر ان کي باغي قرار ڏئي ان جي خلاف مغل نواب جاگيردارن فوجي ڪاروائي ڪئي کيس ڌوڪي سان شھيد ڪيو ويو کيس سنڌ جو پھريون سوشلسٽ پڻ سڏيندا آهن جنھن اسلامي تعليمات ھيٺ ھيٺين طبقي جي لاء انقلابي جدوجھد ڪئي ھڪ ڪامل صوفي بزرگ ھيو جنھن پنھنجي زندگي ذھد تقوا سان گذاري ماڻھن کي صوفياڻي تعليم سان اندر اجارڻ حق جي راھ تي ھلڻ سيکاريو سندس شھادت کان پوء جھوڪ شريف واقع سندس درگاھ ان جي ڏنل صوفياڻي فڪر جو مرڪز رھي سندس وڏا پڻ درويش صفت انسان هئا جيڪي اصل نصريه جا ويٺل هئا اهو ڳوٺ بنوري جي پرڳڻي ٿي گذريو آهي سندن ڳوٺ اصل متعاوي سيدن جو هو جن مان پهريون سيد عبدالڪريم شاهه بلڙي وارو مخدوم فضل الله جي پڙڏاڏي مخدوم صدوءَ جو مريد هو شاھ عنايت شھيد جو والد مخدوم فضل الله ڪامل درويش وطن پرست انسان هو مهدي ڄاڻائي ٿو ته شاهه عنايت شهيد جي ڏاڏي مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه اُچ شريف کان لڏي هه ع سنڌ اچي ميرانپور سڪونت اختيار ڪئي رحيمداد خان مولائي شيدائي پنھنجي ڪتاب جنت السنڌ لکي ٿو ته شاه عنايت الله ولد مخدوم فضل الله ولد ملا يوسف ولد ملا شهاب الدين ولد مخدوم صدولانگاه سندس وڏا بغداد کان لڏي اچي اُچ شريف رهيا اتي جي غوثيه درگاه جا مريد ٿيا مخدوم فضل الله اُچ جي درگاه جو خليفو ٿي سنڌ آيو نايت شهيد جا وڏا اصل اُچ شريف جي لانگاهه قبيلي جا بزرگ هئا ملتان جا هئا سندس وڏا بعد ملتان ڇڏي اچي سنڌ جي لاڙ واري علائقي مقيم ٿيا پر سندن مٽي مائٽي لڳ لاڳاپا ملتان جي لانگاهه خاندان سان هلندا آيا صوفي شاهه عنايت جي والد مخدوم فضل الله ملتان جي لانگاهن مان شادي ڪئي جنهن مان کيس ٽي پٽ ٿيا پهريون مخدوم نالي چڱو ٻيو مخدوم شاهه عنايت الله شهيد ٽيون مخدوم رحمت الله صوفي شاهه عنايت جو خانداني شجرو هن ريت آهي صوفي شاهه عنايت الله شهيد پٽ مخدوم فضل الله پٽ مخدوم محمد يوسف پٽ مخدوم ابراهيم قتال پٽ مخدوم محمد شهاب الدين پٽ مخدوم عجائب الدين عرف ملا آجب پٽ مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه صوفي شاهه عنايت شهيد ع يعني ھ جنم ورتو شهيد جي ولادت هه ٿي شاه عنايت الله صوفي ع تولد ٿيو ابتدائي تعليم پنهنجي والد مخدوم فضل الله کان حاصل ڪيائون ملتان جي ڪامل درويش شمس شاه کان چڱو ئي فيض پرايائين هن اهل دل صاحب کيس وري حيدرآباد دکن مبارڪ شاه عبدالملڪ هڪ الله لوڪ ڏي روانو ڪيو سير سفر بعد اچي ميران پور جهوڪ شريف وسايائون انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق شاھ صاحب جي ولادت هه ع ميرانپور ٿي پر ڪن روايتن مطابق سندس ولادت ملتان ٿي شاهه شهيد جي ننڍپڻ تعليم تربيت سندس والد وٽ پنهنجي ئي گهر ٿي پنهنجي پيءُ وٽان فارغ التحصيل ٿي وڌيڪ تعليم پرائڻ لاءِ پنهنجي ڪجهه ساٿين سان گڏجي ملتان ويو جتي شاهه شمس کان تعليم پرائڻ کانپوءِ پنهنجي ساٿين ميان امين محمد ڊاسوڙيءَ واري نقشبندي شاهه حمزي نمن واري ميان ابراهيم ڪاتيار سان گڏجي هندستان روانو ٿيو شاھ صاحب جن حق جي تلاش سير سفر تي نڪتا ميان محمد امين نقشبندي شاهه حمزو ميان ابراهيم ڪاتيار سفر ساڻن گڏ هئا سير سفر ڪندي ملتان آيا سال کن شيخ شمس الدين ملتاني جي خدمت رهيا ان کانپوءِ ٻيا گهڻائي شهر گهمندي آخر حيدرآباد دکن شاهه عبدالملڪ جيلاني جا مريد ٿيا اتي مرشد جي ارشاد موجب بانس جي ٻيلن خوب رياضتون ڪيائون مرشد مٿن گهڻو مهربان ٿيو مٿن ايتري ته فيض جي پالوٽ ڪيائون جو ڪمال جي درجي کي رسيا نيٺ هڪ ڏينهن پنهنجي مرشد کان وطن ورڻ جي اجازت گهريائون شاهه صاحب کين اجازت ڏني سندن آڏو ٽي سوکڙيو رکيائون ته هنن مان ڪا به هڪ کڻو اهي هيون ترار تسبيح ڪونرو پاڻ ترار کنيائون تنهن تي سندن مرشد فرمايو ته ان جو اجورو وڏو آهي شاهه عنايت جواب عرض ڪيو ته سر حاضر آهي پوءِ کين هدايت ڪيائون ته ماٺ صبر ڪري سر ڏجو مرشد کان موڪلائي وطن موٽي آيا واٽ تي گهڻائي سندن مريد ٿيا انهن مان پنج سئو مريد ساڻن گڏ آيا جيڪي وري واپس هندستان نه ويا صوفي شاهه عنايت شهيد دکن شاهه عبدالملڪ جي هٿ تي تصوف سلوڪ جون منزلون طئي ڪيائين ظاهري علم لاء شاهجهان آباد شاهه غلام محمد وٽ ويو جنهن کي پاڻ تصوف جي رازن کان واقف ڪيائين اها محبت غلام محمد کي ٺٽي وٺي آئي پر شيخ اڳيان ادب سجدي ادا ڪرڻ تي مٿس عالمن جي تنقيد ٿي جنهن ڪري شاهه صاحب کيس واپس وڃڻ جو چيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق روحاني باطني علم حاصل ڪيا پر مقامي ماڻهن سان بهترين تعلقات به قائم ڪيا کيس مختلف علمن سان گڏ مختلف زبانن تي به وڏي مهارت حاصل هئي عربي فارسي هندي ديوناگري گرمکي لپين سميت ٻين ٻولين تي کيس عبور حاصل هو پر گهڻو ڪري لکپڙهه فارسيءَ ڪندو هو صوفي شاهه عنايت کي سيد عبدالملڪ موڪلائڻ کان اڳ فقيري ٽوپي ڳاڙهو خرقو ڏئي صوفيءَ جي لقب سان نوازيو موڪلائڻ وقت کيس اجازت ڏيندي سندس اڳيان مصلو ڪؤنرو تسبيح تلوار رکي فرمايائون ته هنن مان ڪا به هڪ شيءِ کڻو پاڻ تلوار کنيائون جنهن تي مرشد فرماين ته انهيءَ جي قيمت ڳري آهي تنهن تي صوفي شاهه عنايت وراڻيو ته سر حاضر آهي تڏهن سيد عبدالملڪ خوش ٿيندي کيس اجازت ڏئي خبردار ڪيو ته واٽ ويندي احتياط کان ڪم وٺجو گهٽ ڳالهائجو شاهه عنايت هندستان مان نڪري فقراء سميت ٺٽي شهر جي اولهه ڏکڻ واري ميدان تي اچي پنهنجو ويڙهو قائم ڪيو جنهن کي هو دائرو سڏيندا هئا دائري موجود سڀئي صوفي بنا ڪنهن متڀيد جي هڪ ئي ڪٽنب وانگر رهندا هئا جڏهن هي مذهب ذات پات جي فرق کي ميٽي انساني مساوات سان رهڻ لڳا تڏهن آس پاس جا ڪيترا آزاريل مسڪين هاري پورهيت ماڻهو سندن گڏيل نظام رهڻي ڪهڻيءَ جي اعليٰ اصولن کان متاثر ٿي وٽن اچي رهڻ لڳا بخش شاهه عنايت جي فڪر بابت ڪتاب ان سلسلي پير علي محمد شاهه راشدي پنهنجي ڪتاب پير صاحب ساڳئي ڪتاب وڌيڪ لکيو آهي ته اهو هو اجتماعي اصولي تصور انفرادي طريقيڪار جا لوازمات هي هئا الله سائينءَ تي توڪل ذاتي حاجتون مختصر تفريقون ختم پاڻ محبت عام انسان دوستي جسم جي رياضت روح جي راحت وغيره پر انهن اصولن سان گڏوگڏ شاهه عنايت وٽ سماجي اقتصادي نظام لاءِ به اعل آدرش موجود هئا هن نه رڳو اهو پيغام ڏنو پر عملي طرح هڪ معاشرو اڏڻ لاءِ پهريائين عام مقامي ماڻهن جي ذهنن جي سجاڳي آڻڻ پئي چاهي ته جيئن ماڻهن مان اندروني اختلاف ڀيدڀاءُ ختم ٿئي هو پاڻ متحد هڪ آواز ٿين ظلم کان آزادي حاصل ڪري پنهنجا حق حاصل ڪن اقتصادي خوشحالي ماڻين باهمي تعلقات جو بنياد محبت ٿئي زندگي بامقصد اعل ترين اقتدار جو حصول منتهي نظر پاڪ معاشري جي اڏاوت هر عمل سچ صداقت حق ئي حق هجي انهن سمورين شين جي حاصلات لاءِ عملي جدوجهد جي تعليم تربيت هن ملڪ جا پيڙيل مظلوم ماڻهو متحد هجن حڪومتي سماجي ظلم کان آجا هجن شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ جا خاص مول متا مٿين نقطن تي آڌاريل هئا پر سڀ کان وڌيڪ زور مساوات زمين تي هاريءَ جي حق هئڻ تي هو ڇو ته شاهه شهيد جي فڪر جو اهم نقطو اهو هو ته زمين جي پيداوار جو ڌڻي اهو ئي آهي جيڪو انهيءَ تي محنت ڪري فصل اپائي ٿو شاهه شهيد چار شاديون ڪيون هيون پهرين پنهنجي چاچي مخدوم محمد عمر جي نياڻيءَ سان جنهن مان کين اولاد ڪو نه ٿيو ٻي ڪڇ جي راجا جي خاندان مان ڪيائون جنهن مان کين هڪ فرزدند ڄائو جنهن جو نالو شاهه خليل الله هو جيڪو شاهه عنايت جي شهادت وقت پنهنجي ناناڻن هو جتان پوءِ ايران ويو ٽين شادي ٺٽي جي مخدوم اسماعيل جي ڀيڻ سان ڪيائون ان مان کين ڪو اولاد ڪو نه ٿيو چوٿين شادي ٺڪرن سوڍن جي گهراڻي مان ڪيائون جنهن مان کين ٻه فرزند ٿيا پير عزت الله شاهه پير سلام الله شاهه والد جي شهادت وقت پير عزت الله شاهه موجود نه هو پير سلام الله شاهه مهيني سوا جو معصوم ٻار هو سندن ولادت شهادت واري سال ٿي هئي شاهه صاحب کي ٽي فرزند هئا الهرکيو شاهه مير قلندر علي شاهه مير منور علي شاهه فقيري واري امانت مير قلندلر علي شاهه کي ملي وڏي فرزند شاهه خليل الله جو ڪي قدر احوال ڏٺو ويو آهي هتي سندن بي اولاد جو مختصر احوال ڏنو وڃي ٿو شاهه عزت الله شاهه شهيد جو وچون فرزند هو جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور موجود نه هو جون شاديون شاهه عنايت شهيد جي شادين بابت مختلف روايتون ملن ٿيون انيس المساڪين قاضي غلام محمد مهدي شاهه شهيد جون چار شاديون ڄاڻائي ٿو جڏهن ته شهادت نامه سندس ٽي شاديون ڄاڻايل آهن انهن ٻنهي راين کي مدنظر رکندي ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ پنهنجي پي ايڇ ڊي ٿيسز صوفي شاهه عنايت شهيد سندس سلسلي جا شاعر لکي ٿو ته شاهه شهيد چار شاديون ڪيون پهرين شادي هندستان رهڻ دوران ڪيائون جنهن مان کين هڪ پٽ خليل هو ٻيءَ شادي هندستان مان واپسيءَ دوران مخدوم محمد اسماعيل جي نياڻيءَ سان ڪيائون جنهن مان کيس اولاد نه ٿيو ٽين شادي ميرانپور اچڻ کانپوءِ پنهنجي خاندان مان ڏاڏي پوٽيءَ سان ڪيائون جنهن مان شاهه عزت الله ٿيو جنهن کي گُند پير جي نالي سان سڏيندا هئا هڪ نياڻي به ٿين چوٿين شادي سوڍن مان ڪيائون جنهن مان کين هڪ فرزند صوفي سلام الله عرف ٿر ڌڻي بادشاهه ٿيو شاهه عنايت ڳوٺ جهوڪ عرف ميران پور غاريا يا گاجيا واهه ڀرسان ميرپور بٺوري رهي ڪري علم عرفان جي ڦهلائڻ لڳي ويو شاهه صاحب جي فيض ڪري پري پري کان ماڻهو اچي سندس مريد ٿيڻ لڳا هر هنڌ هاڪ وڌڻ لڳي جنهن جي ڪري هڪ ته بلڙي وارن سيدن جي پيري مريدي گهٽجڻ لڳي ٻيو اوسي پاسي وارن زميندارن جو اثر گهٽجڻ لڳو جنهن نور محمد پليجو حمل خان جت شامل هئا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق نايت وقت جي انهن روايتي صوفين مان نه هو جيڪي حالتن کي بدلائڻ بدران ساڳين حالتن رهڻ کي ترجيح ڏيندا صبر قناعت جي تلقين ڪندا هئا اُنهن جي ڀيٽ صوفي شاهه عنايت زمين جي پيداواري عمل مساوي شرڪت تي زور ڏنو هن جو اٽل پڪو عقيدو هو ته مساوات محمديءَ جي بنيادي گهرج اها آهي ته کيتي ٻاڙي اجتماعي بنيادن تي ڪئي وڃي پيداواري عمل سڀ ماڻهو برابر جا شراڪت دار ٿين پيداوار کي ضرورت پٽاندر پاڻ ورهائي کڻن ڇو ته زمين الله جي آهي اُن تي سمورن انسانن جو هڪجهڙو حق آهي صوفي شاهه عنايت جي مريدن فقيرن اهو اصول خوشيءَ سان قبوليو اجتماعي هارپي شامل ٿي ويا صوفي شاهه عنايت جو گڏيل پوکي راهيءَ جو تجربو بيحد ڪامياب ويو جهوڪ رهندڙ فقيرن هارين کي نه بٽئي ڪرائڻي پوندي هئي نه ڇيڙ بيگر وهڻي پوندي هئي نه ئي ڪنهن تپيداري قانون گُو کي ستم شريڪي جهڙيون رسمون ادا ڪرڻيون پونديون هيون اهڙيءَ ريت صوفي شاهه عنايت جي هن ڪاشتگاريءَ جي گڏيل نظام جي ناماچاري جلد ئي پري پري تائين پکڙجي وئي هر هنڌ هن اجتماعي ڪاشتڪاريءَ جي نئين تجربي جو چوٻول ٿيڻ لڳو شاهه عنايت هندستان وڃي برهانپور شهر عبدالمالڪ جي صحبت حاصل ڪئي پنج ورهيه انهن جي نظرداريءَ تربيت هيٺ رهيو ظاهري علم جي حاصلات شاهه جهان آباد جي شاهه غلام محمد وٽ ڪيائين انهن جو مريد ٿيو شاهه عبدالمالڪ کان اجازت وٺي ٺٽي آيو نيٺ ٺٽي مان لڏي ميرانپور جي ڳوٺ آيو جنهن کي جهوڪ چيو ويندو آهي اُتي خانقاهه بڻائي ويٺو هزارين مريد ٿيڻ لڳس تحف الڪرام مطابق بلڙي وارن سيدن مان سيد عبدالواسع بن سيد عبدالغني بن سيد عبدالدليل بن سيد دين محمد شاهه عنايت جي مخالفت اڳڀرو هو جنهن وڃي ان وقت جي ٺٽي جي ناظم لطف علي خان کي شڪايت ڪئي لطف علي خان بنا پڇا ڳاڇا معلومات وٺڻ جي بلڙي سيدن کي شاهه عنايت سان پاڻ نبرڻ جو حڪم ڏنو اهڙي اجازت ملڻ بعد انهن جهوڪ شاهه عنايت جي خانقاهه مٿان حملو ڪيو شاهه صاحب جي ڪيترن ئي مريدن کي ماري وڌو قتل ٿيندڙن جا وارث جڏهن حڪومت وٽ فرياد کڻي ويا ته حڪومت قاتلن جون زمينون انهن کي ورهائي ڏنيونشاهه عنايت جڏهن دکن مان موٽيو ته هن الله جي عبادت سان گڏو گڏ خلق جي خدمت کي پنهنجو شيوو بڻايو پنهنجي اباڻي زمين کي گڏيل ملڪيت قرار ڏنائون پير حسام الدين شاهه راشدي لکيو آهي ته سندس اهل خاندان سندس مريد يا هاري ناري گڏجي زمين هر ڪاهيندا هئا آمدني پيداواري تي سڀني جو گڏيل حق هو ونڊڻ وقت هر ڪو هڪ جيترو ان ورهائي کڻندو هو ان دور شاهه عنايت صوفي هڪ منظم سياسي اُڀار واري تحريڪ هلائي جنهن کي جيڪو کيڙي سو کائي واري نعري تحت ياد ڪيو ويندو آهي سندس نعرو ان وقت سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مشهور ٿي ويو هزارين سنڌي لڏي اچي جهوڪ سندس پناهه ويهڻ لڳا ظاهر آهي ته اهڙي سمڪ جڏهن حاڪمن کي پئي هوندي ته انهن اندروني طور ڪيتريون ئي رڪاوٽون کڙيون ڪيون هونديون پر هي سيدزادو هر مشڪل مان پار پوندو ويو شاهه عنايت شهيد جهوڪ وارو مغل نوابن جي آخري ڪلهوڙن جي شروعاتي دؤر جو کيڙي سو کائي جو نعرو هڻي هارين جي حقن لاءِ عَلمُ بلند ڪندڙَ نامور دلير صوفي بزرگ صوفي شاهه عنايت شهيد کي سنڌ جي مهان تاريخدان پير حسام الدين راشديءَ ننڍي کنڊ جو پهريون سوشلسٽ صوفي سڏيو آهي صوفي شاهه عنايت وقت جي حڪمرانن سان سرچاءُ نه ڪيو ان وقت جي هاري دشمن سياسي نظام حڪومتي ادارن تبديليءَ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪري گڏيل عوامي مفادن جي جنگ وڙهيو سندس دؤر جاگيرداري نظام سنڌ ايترو ته حاوي ٿي چڪو هو جو هزارين بلڪ لکين غريب لاچار هاري چند جاگيردارن وٽ غلامن جهڙي زندگي بسر ڪندا هئا شاهه شهيد ڌارين حڪومتي ٽولن مقامي استحصالي قوتن حاڪمن زميندارن کي چڱيءَ طرح سمجهي عوام شعور بيدار ڪيو سندن ذهنن اهو واضح ڪيو ته دنيا جي سڀني مهذب قانونن مذهبن انسان آزاد آهي ڪو به ڪنهن کان نه وڌ آهي نه گهٽ زمين الله جي آهي الارض لله اُن تي حق هر انسان جو آهي سندس فقيريءَ جي شهرت ديسان ديس پکڙجي ويئي سندس فقيريءَ جي غلغلي بلڙيءَ جي سادات مان سيد عبدالواسع ڪريم پوٽي ڀر وارن زميندارن کي ايترو ڊيڄاريو جو هنن وقت جي حاڪم مير لطف علي ٺٽي جي نواب کي شڪايت وڃي روبرو پيش ڪئي هن سواءِ ڪنهن سبب جو نور محمد پليجي زميندار کي حڪم ڏنو ته هڪدم بلڙيءَ وارن جي مدد ڪري سندن فقيري انسان دوستي هن نئين زرعي نظام سبب ڪيترائي مسڪين هاري پنهنجي زميندارن کي ڇڏي اچي گڏيل ملڪيت شريڪ ٿيا تَر جي پيرن جا ڪيترائي مريد پنهجن مرشدن کي ڇڏي اچي شاهه عنايت جا مرد ٿيا تنهن ڪري پيرن مرشدن زميندر جاگيردارن مذهبي اڳواڻن سندن خلاف سازش سٽي نتيجي جهوڪ واري جنگ لڳي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق گهراڻن جي مريدن گهٽتائي آئي پر تر جي زميندارن نور محمد پليجي حمل جت آس پاس جي ٻين علائقن جي ڪيترن زميندارن تي به وڏو اثر پيو صوفي شاهه عنايت جا فقير اُتي وڃي سندن زمينداري حلقي اجتماعي زراعت جي تبليغ ڪندا رهندا هئا نتيجو اهو نڪتو ته مقامي زميندارن جي هارين به مطالبو ڪرڻ شروع ڪيو ته اسان جي زمينن به صوفي شاهه عنايت جي طريقي تي عمل ڪيو وڃي پر پيداوار مساوي شرڪت جي اصول کي زميندار هرگز تسليم ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا اُنهن محسوس ڪيو ته جيڪڏهن هن قسم جي انقلابي تبديليءَ جو ترت تدارڪ نه ڪيو ويو ته سنڌ سالن کان موجود جاگيرداري زمينداري سرشتو خطري پئجي ويندو ان ڪري هن خطري کي ٻُنجي ڏيڻ لاءِ زميندار پاڻ گڏ ٿي ٺٽي جي صوبيدار مير لطف علي خان وٽ دانهين ويا ته صوفي شاهه عنايت کي اجتماعي کيتي ٻاڙي جي عمل کان روڪيو وڃي انهن زميندارن شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو جانشين سيد عبدالواسع شاهه شيخ زڪريا بهاؤالدين ملتانيءَ جو جانشين شيخ سراج الدين پليجاڻيءَ جو مشهور زميندار ارباب نور محمد پليجو حمل جت لاکاٽ جو گل آگرو ٻيا ڪيترا زميندار شامل هئا هڪ روايت اها به آهي ته ٺٽي جي مولوين عالمن بلڙيءَ جي سيدن شاهه عنايت جي مخالفت سندس ابتدائي ڏينهن کان ئي شروع ڪري ڇڏي هئي سن ھ ع لطف علي خان جي جاءِ تي نواب اعظم خان ٺٽي جو ناظم ٿي آيو ته شاهه عنايت جي دشمنن سندس ڪن ڀريا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ڪتاب ڄاڻايو ويو آهي ته نواب اعظم خان صوفي شاهه عنايت سان ملاقات لاءِ ويو تڏهن فقيرن کيس ائين چئي روڪي ڇڏيو ته حضرت هن وقت ورد وظائف مشغول آهي ٿوريءَ دير کانپوءِ جڏهن اعظم خان جي صوفي شاهه عنايت سان ملاقات ٿي تڏهن هن درويشاڻي دليرانه جواب نواب اعظم خان کي مڇرائي وڌو هن سڀ کان پهرين اهو قدم کنيو ته صوفي شاهه عنايت جي خانقاهه سان لاڳو زمينن جون ڍلون جيڪي اڳ معاف ڪيون ويون سي ٻيهر لاڳو ڪري ڇڏيائين نواب اعظم خان شاهه عنايت جي خانقاهه وارين زمينن جي ڍل وٺڻ جو حڪم ڏنو جيڪا اڳ معاف ٿيل هئي شاهه عنايت اعظم خان کي چيو ته بادشاهه طرفان اها اڳ ئي معاف ٿيل آهي تنهنڪري اوهان ان جو مطالبو ڇو ٿا ڪريو شاهه عنايت جي اهڙي جواب تي اعظم خان ڪاوڙجي پيو شاهه ڪريم پوٽا سيد پڻ سندس حاسد ٿيا دهلي جي حاڪم تائين مٿس فرياد کڻي ويا ته شاھ عنايت فساد ٿو برپا ڪري ٺٽي جي حاڪم نواب اعظم خان به انهن جي پٺڀرائي ڪئي بادشاهه فرخ سير ڏانهن لکيائين ته شاهه عنايت سندس مريد ڍل نٿا ڏين بغاوت لاءِ بيٺا آهن اتان حڪم آيو ته انهيءَ فتني جي پاڙ پٽي وڃي آخر بادشاهه جي حڪم سان هڪڙو وڏو لشڪر آيو جنهن تي اعظم خان يار محمد ڪلهوڙي پنهنجون پنهنجون فوجون وٺي اچي جهوڪ شريف کي گهيرو ڪيو شاهه عنايت جا مريد رات جو سرڪاري فوج مٿان ڇاپا هڻي ڪيترائي سپاهي ماريندا رهيا اهڙي طرح چئن مهينن تائين شاهه عنايت جي خانقاه جو گهيرو رهيو نيٺ مقالات الشعراءِ مطابق ذوالقعد هه آڪٽوبر ع تي جنگ شروع ٿي ان وقت سندن هزار جان نثار مريد هئا پنهنجن مريدن جو جوش ڏسي کين چيائون ته بابا محبوب حقيقي ناز ڪيو آهي اسان نياز ڪنداسون تڏهن خليفن عرض ڪيو ته قبلا اسان کي به اجازت ڏيو ته شهيد ٿيون تنهن تي مير جان الله شاهه کي حڪم ڪيائون ته توهان روهڙي وڃـو خواجه عبيدالله کي اجمير واپس وڃڻ جو ارشاد ٿيو شاهه عبداللطيف ٺٽوي کي ٺٽي وڃڻ جو حڪم مليو محمد اسماعيل کي پڻ ٺٽي وڃڻ جو امر ٿيو ڪن ٻين کي پڻ اجازت ڏنائون ته پنهنجي پنهنجي شهر هليا وڃن باقي هزار مريدن سليمان هندي پڻ شامل هو جيڪو هندوستان کان ساڻن گڏ آيو هو انهن فقيرن ما ٻه هزار چار سئو تاج پهريل هئا مير علي شير قانع لکي ٿو ته اعظم خان ميان يار محمد خان ٻين سڀني زميندارن توڙي سنڌ جي انهن ماڻهن ڏانهن مدد ڪرڻ جا حڪم پهتا جن وٽ پنهنجا لشڪر هئا جن کي اڳي ئي فقيرن سان ڪينو هو انهن سڀني حڪمناما وصول ڪندي ئي جنگي تياريون شروع ڪري ڏنيون صوفي شاهه عنايت جي خلاف سبي گنجابه چانڊڪا مختلف ڪوهستاني علائقن ٺٽي ٻين ماڳن کان هزارين فوجن ان وقت جي جديد هٿيارن سان مسلح ٿي اچي ذوالقعد هه آڪٽوبر ع تي جهوڪ جي علائقي جو گهيراءُ ڪيو ذوالقعد هه آڪٽوبر ع تي ميان يار محمد به وڏو لشڪر وٺي اچي جهوڪ پهتو جهوڪ واري جنگ اهي سڀ فقير شهيد ٿيا جن کي ستن کوهن دفنايو ويو انهن کوهن کي گج شهيدان سڏيو ويندو آهي جنت سنڌ مولائي شيدائي مطابق هن اوچتو فقيرن تي ڪاهي ڪيترائي ماڻهو شهيد ڪيا فقيرن ظلم جي روئداد دهليءَ جي مغل شهنشاه فرخ سير کي وڃي سڻائي جنهن خونين جون سموريون زمينون خون بها فقيرن کي ڏياريون فقيرن ايترو زور ورتو جو گادي نشين پيرن زميندارن خواه علماءَ سندن وڌندڙ اثر رسوخ مان تنگ ٿي وقت جي حاڪم ٺٽي جي نواب اعظم کي چوريو جنهن ميران پور تي ڇهه مهينا گهيرو ڪيو مگر ڪجهه ڪين وريو تاريخ جي ورقن مان ڄاڻ پوي ٿي ته جڏهن دشمنن لاءِ ٻيو ڪو چارو نه رهيو ته ڳالهين ٺاهه بهاني کيس گهرائي قتل ڪيو ويو جڏهن جهوڪ جهريو ته شاهه عنايت جي مريدن جو پڻ قتل عام ڪيو ويو ڪيترئن مريدن کي ڳولي ڳولي ماريو ويو پر شاهه عنايت جي فڪر سندس لازوال نعري جيڪو کيڙي سو کائي کي ڪوبه شڪست نه ڏئي سگهيو محاصرو گهيرو چار مهينا لاڳيتو هليو جڏهن صوفي فقير ٻيهر دشمن فوج تي غالب ٿيا تڏهن سرڪاري لشڪر وري منجهي پيو آخر هنن حيلي بازي مڪاريءَ کان ڪم ورتو هنن سوچيو ته صوفين کي شڪست ڏيڻ اھو منصوبو شهداد خان جو جوڙيل هو ان ڏس عملي ڪم به مير شهداد خود ئي ڪيو صوفي شاهه عنايت مير شهداد خان پاڻ سنڍو ٿيندا هئا پر انيس المساڪين جو مصنف قاضي غلام مهدي انهيءَ سڄي دوکيبازي منصوبي جوڙڻ جو ذميوار ميان يار محمد ڪلهوڙي کي بيان ڪري ٿو آخرڪار صوفي شاهه عنايت کي قرآن پاڪ وچ ڏئي دوکي سان گرفتار ڪري اعظم خان ميان يار محمد ڪلهوڙي جي اڳيان آندو ويو سفر هه پهرين جنوري ع تي يار محمد ڪلهوڙي جي پٽ محمد خان مير شهداد بلوچ شاهه عنايت کي صلح ڪرڻ تي راضي ڪري ورتو ان ٺاهه اهو فيصلو ٿيو ته درويشن جي جان مال کي ڪو نقصان نه پهچايو ويندو انهيءَ ٺاهه کان پوءِ شاهه عنايت اعظم خان وٽ پهتو ته خبر پيس ته اهو ٺڳي جو ٺاهه هو نواب اعظم خان شاهه عنايت کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو صفر ھ جنوري ع تي شاهه عنايت کي شهيد ڪيو ويو نواب جي روبرو فقير صوفي صاحب جيڪي سوالن جا جواب ڏنا تن کي مير علي شير قانع ٺٽوي مقالات الشعرا نقل ڪيو آهي جنهن مان صوفي درويش جي بزرگي ڪماليت معلوم ٿئي ٿي مرڻ مهل سندس زبان تي هيٺيون شعر روانو تاريخ جي ڪتابن آيل آھي ته شاھ عنايت شھيد ٿيڻ کان ڪجھ وقت اڳ فارسي ٻوليءَ ھي شعر پڙھيو ھو ته انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ٽي ڏينهن قيد رکڻ کان پوءِ صفر المظفر هه جنوري ع تي نواب اعظم خان آڏو صوفي صاحب کي پيش ڪيو ويو صوفي شاهه عنايت سان سندس ننڍو ڀاءُ رحمت الله شاهه سندس ڀائٽيو محمد يوسف پٽ رحمت الله ٻارهن خاص مريد گڏ هئا اعظم خان شاهه عنايت جي وچ جيڪا گفتگو ٿي سا مختلف ماخذن هن ريت بيان ڪئي آهي شاعر شيخ محمد رضا جيڪو ان وقت درٻار موجود هو تنهن وچ شاهه عنايت کي مخاطب ٿي هيئن چيو مٿين سوالن جوابن کانپوءِ شاهه عنايت جي اکين آڏو سندس ڀاءُ رحمت الله شاهه ڀائٽيي محمد يوسف کي جلاد هٿان شهيد ڪرايو ويو صوفي شاهه عنايت کي ضد تان هٽي وڃڻ لاءِ چيو ويو پر صوفي شاهه عنايت چيو ته سر ڏيندس پر حق نه ڇڏيندس جنهن کانپوءِ صفر المظفر هه جنوري ع تي صوفي شاهه عنايت جو سر ڌڙ کان ڌار ڪري کيس شهيد ڪيو ويو شهادت وقت سندس زبان تي حافظ شيرازيءَ جو هيءُ شعر جاري هو شاهه شهيد جو وچون فرزند هو جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور موجود نه هو شاهه شهيد جي شهادت کان پوءِ پڙهو گهمرايو ويو هو ته جتي به ڪو صوفي ڏسو ته ان کن قتل ڪري سر کڻي اچو انعام حاصل ڪريو هن سلسلي مير علي شير قائع لکي آهي ته ان کانپوءِ شهادت کانپوءِ نواب شهر پڙهو گهمرائي ڇڏيو هو ته ڪو به ماڻهو يا الله جو نعرو نه هڻي جيڪو حڪم عدولي ڪندو تنهن کي ترار جي ڌار تي رکيو ويندو اهي ڳالهيون ملڪان ملڪ مشهور ٿي ويون جڏهن اجمير واري خليفي خواجه عبدالله عرف حاميد کي ان سانحي جي خبر پئي ته ڏاڍو ڏک ٿيس دهلي جو هاڪم سندس معنق هو هن ان وٽ وڃي پنهنجي مرشد جي لاءِ سفارش ڪئي بادشاهه کي قائل ڪري صوفين جي سر وڍڻ وارو حڪم منسوخ ڪرايئين سنڌ اچي شاهه عزت الله کي گاديءَ تي وهاريائين شاهه عزت الله سنه ع وصال ڪيو شھيد شاھ عنايت جا خليفا هئا جن مان گهڻو مشهور آهن سڀني وڏو مير جان الله شاهه رضوي هو هتي انهن مان خليفن جو مختصر ذڪر ڪيو وڃي ٿو وڏو عابد زاهد هو بهترين خطاط هو قرآن مجيد لکي ان جي اجوري مان گذر سفر ڪندو هو سندن هزارين مريد هئا جن مان ميان باقر علي شاهه بڪار وارو شاهه عبدالنبي گندا واهه وارو غلام رسول پٺاڻ شاهه عبدالوهاب شاهه گهڻو مشهور آهن فارسي زبان جو بلند پايه شاعر هو سندن ديوان ديوان مير سندن پوٽي جان الله شاهه عاشق جو ديوان عاش سندن پوين وٽ محفوظ آهن هيءُ پنهنجي وقت جو وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي شاهه اسماعيل صوفي علامه محمد معين ٺٽوي جو گهرو دوست هو موسيقي جو ماهر هو فارسي زبان جو سٺو شاعر هو مشهوري کان ڀڄندڙ وڏين ڪرامتن جو مالڪ هو شاهه سلام الله ٿر ڌڻي کي هن فقير فيض پهچايو هو هن خليفي شهه شهيد جو روضو مبارڪ جوڙايو روضي جو ڪم گهڻو ڪري رات جو هلندو هو اهل بيت پڻ عقيدت مان چولي جون تغاريون ڍوئيندا هئا اهي سيد ٺٽي صوفي سيد سڏبا آهن هيءُ فقير نصرپور جو ويٺل هو روحل فقير ڪنڊريءَ وار سندن اولاد مان آهي هيءُ ذات جو لاکو هو هالا تعلقي جو ويٺل هو ميڙي جي شروعات هن خليفي جي رٿ سان ٿي پوءِ هر سال ميلو لڳندو رهيو جيڪو اڃا تائين لڳندو اچي هيءُ اجمير وارن بزرگن مان هو هن خليفي دهلي جي حڪمران کان پروانو وٺي صوفين جي مارڻ يا الله چوڻ واريون پابنديون قهري قانون منسوخ ڪرايا سنڌ اچي شاهه عزت الله شاهه کي گاديءَ تي ويهاريو هيءُ خليفو پنج سئو هندي فقيرن سان حضرت صوفي صاحب سان گڏ هند کان سنڌ آيو هو سليمان هدي سڏبو هو وڏو بهادر انسان هو رياضتون ڪري وڏي مقام تي پهتو هه پنهنجي مرشد سان گڏ شهيد ٿيو هيءُ ذات جوڳ سمون هو وڏيون رياضتون ڪيائين اڪثر ٻڪريءَ جي تازي کل وٺي بدن تي پائي ڇڏيندو هو اٺ ڏينهن اها کل چڙهي پئي هوندي هيس سندن اصل نالو اسد الله هو حضرت صاحب جو پيارو خليفو هو صوفي صاحب کي پنهنجي ڀيڻ جو سنگ ڏنو هئائين مقلات الشعراءَ تحفته الڪرام سندس احوال آيل آهي مولانا وفائي تذڪره مشاهير سنڌ لکيو آهي ته شاهه اسماعيل وقت جو هڪ وڏو بزرگ ڪرامتن وڏي ڪرامات جو مالڪ هو شاهه عنايت الله صوفي جهوڪ واري سان دوستي اخلاص جا گهاٽا تعلقات هوس شاهه عنايت عالم فاضل شاعر هو سندس فارسي سنڌي شعر موجود آهن شاهه عنايت کي سنڌ جي صوفي بزرگن جو سرتاج پڻ چيو ويندو آهي سائين جي ايم سيد طرفان کيس سورمو قرار ڏيڻ بعد سندس مزار تي هزارين نوجوان پڻ هر سال وڃي کيس سلامي ڏيندا آهن اڄ جڏهن به شاهه عنايت صوفيءَ جي جنم ڏينهن تي جهوڪ ميلو لڳندو آهي ته سندس هزارين عقيدتمند سان گڏ سنڌ جا وطن پرست نوجوان يونيورسٽين ڪاليجن مختلف شهرن مان گاڏيون ڪاهي اچي جهوڪ ڳاهٽ ٿيندا آهن شاهه عنايت صوفي سنڌ سان محبت وفا جو اهڃاڻ آهي نوجوان کيس ڀيٽا ڏئي پنهنجي لاءِ اتساهه حاصل ڪندا آهن شاھ عبداللطيف ڀٽائي شاھ عنايت شھيد جي ياد م ھيٺيون بيت چيو سندس ان تحريڪ بابت سنڌ جي ڪيترن ئي ليکڪن پنهنجا ڪتاب لکيا آهن پر انهن مان پروفيسر محمد علي مانجهي جو صوفي شاهه عنايت سندس سلسلي جا شاعر صوفي حضور بخش جو ڪتاب شاهه عنايت دانش نواز گهانگهرو جو شهيد صوفي شاهه عنايت اهميت جا حامل آهن جن ڪتابن جي مطالعي مان اسان کي صوفي شاهه عنايت جي فڪر فلسفي سندس جدوجهد بابت تفصيل ملن ٿا سندس عرس هر سال ملهايو ويندو آهي آريا پروفيسر مئڪس ملر جي چوڻ موجب آريه لفظ جو ڌاتو يا بنياد آهي آر معنيٰ هر ڏيڻ جيڪي ماڻهو زمين کي هر ڏيئي کيتي ڪندا هئا سي ڏوٿين خانه بدوش مالدارن کان وڌيڪ سڌريل ليکبا هئا اهي ئي خانداني يا وڏا گهراڻا سمجهبا هئا انهيءَ سبب آريه لفظ جي معنيٰ ئي هئي شريف يا وڏو گهراڻو آريا اصل ڪٿان آيا ان بابت عالمن جي راين هڪجهڙائي نه آهي رگ ويد آرين آڻ آرين وچ جنگين بابت تمام گهڻو احوال ملي ٿو بهرحال انهيءَ سندن بڻ بڻياد بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ مدد نٿي ملي ٻين ٻولين جي کوجنائن مان پروڙ پوي ٿي ته اهي وچ ايشيا کان آيا هئا اهو نظريو اڳتي هلي ڪن عالمن طرفان غلط قرار ڏنو ويو آرين جو اصل هنڌ اُتر قطب ڄاڻايو ويو گنگاڌرڪ تلڪ هندن جي ويدن اتهاسن پراڻن سان گڏ پارسين جي زنداوستا مان ڪيترائي حوالا ڏئي ڄاڻايو آهي ته آريا اصل ميرو پربت جا رهاڪو هئا جيڪو اُترقطب طرف هو هن وقت اسان جي پڻ ڪيترن ئي عالمن جو رايو به ساڳيو آهي ته سڀ آريا لوڪ جيڪڏهن ميروپربت جا رهاڪو نه به هئا ته به سندن اڪثريت اتان جي هئي اهو پڻ چيو ويو آهي ته رگ ويد جون ڪافي رچنائون انهي وقت جون آهن جڏهن اهي اترقطب طرف ميروپربت تي رهندڙ هئا اُترقطب اهڙو علائقو آهي جتي سج ٻيا ستارا نه ڪي اُڀرندي يا لهندي ڏسجن ٿا نه رات ڏينهن وارو اسان جهڙو ساڳو وايو منڊل آهي پر جيالاجي مطابق اهو يقين ڪيو ويو آهي ته ڪو اهڙو وچولو دور به گذريو آهي جنهن اُتي ماڻهو رهي سگهيا ٿي چوڻ اچي ٿو ته قديم يونانين جو اصلوڪو ماڳ پڻ ميروپربت هو سندن ديوتا دئونيسوس بابت يوناني لوڪ ائين چوندا آهن ته زيئوس جو پٽ هو ڌرتي سندن ماءُ هئي رگ ويد آڳاٽن آرين آسمان ڌرتيءَ کي ابو اما سڏيو آهي تحقيق جي بنياد تي وچ ايشيا سان آرين جو تعلق ڪمزور ثابت ٿيو آهي اُترقطب واري نظريي کي هٿي ملي آهي طرفن جي نالن مان ڏکڻ اتر لفظ انتهائي قديم زماني جا لفظ آهن اتر مطلب پاسو پر سنسڪرت ان جو مطلب آهي مٿيون پاسو سنسڪرت اُد جو مطلب مٿاهون يا اُتم آهي هن وقت اتر جو ضد ڏکڻ سڏجي ٿو پر اصل ائين نه آهي سنسڪرت اتر جو مطلب آهي مٿيون ان جو ضد آهي آڌر يعني هيٺيون سنسڪرت اتر جو ضد پورب پڻ آهي سوال اهو آهي ته پوءِ هاڻوڪو رواج ڪيئن پيو سنڌي لفظ ڏکڻ اصل سنسڪرت لفظ دڪشڻ آهي جنهن جو مطلب آهي ساڄو سنسڪرت ان جو ضد آهي وام جنهن جو اُچار هندي آهي بام باوان يا بانوان انهن لفظن جو مطلب آهي کٻو يا ڏائو ٻيو لفظ آهي بائين جنهن جو مطلب آهي کٻو عالمن مطابق چئني ڏسائن جي نالن جون اڳيان توڙي هاڻوڪا مطلب سمجهڻ تڏهن آسان ٿيندو جڏهن تسليم ڪبو ته آڳاٽن هندن يونانين جا اباڏاڏا اصل ميروپربت جا رهاڪو هئا ميروپربت اترقطب هو جتي نئين سال جي شروعات ائين لڳندو آهي ته سج ڏکڻ کان اڀري ٿو جنهنڪري ڏکڻ لفظ جو مطلب هو اڀرندو سنسڪرت دڪشڻ جو بنياد آهي دڪش جنهنجو هڪڙو مطلب آهي اڀرڻ اترقطب سج ڏکڻ طرف کان ڦيرا کائيندو اڀرندو آهي تنهنڪري اتر لفظ جو مطلب ٿيو مٿيون پاسو آڳاٽا لوڪ پوءِ اترقطب ڇڏي هيٺ ڏکڻ طرف وچ ايشيا ايران هندستان آيا اُتي سج سڌو اوڀر کان اڀرندي ڏٺائون ته انهيءَ طرف کي سڏيائون پورب جنهن جو مطلب آهي اڳيون پاسو يا اهو پاسو جتان سج اڀري ٿو ان جو ضد ٿيو پڇم يا پٺيون پاسو يعني اهو پاسو جتان سج ُالهي ٿو اڀرندي منهن ڪري بيهبو ته سڄي هٿ وارو پاسو ڏکڻ ٿيندو جنهنڪري ڏکڻ جو مطلب پوءِ وڃي ٿيو ساڄو ساڄي هٿ سان ڪم ڪار ڪيو ويندو آهي تنهنڪري ڏکڻ جو مطلب ڦڙت به آهي ڇاڪاڻ ته کٻي هٿ جي ڀيٽ سڄو هٿ ڦڙتي سان ڪم ڪار ڪري سگهي ٿو آرين جو اصلوڪو ماڳ آڳاٽن آرين جي نه رڳو ٻولي ساڳي هئي پر ڌرم ڪرم به ساڳيو هون بلڪه ائين سمجهڻ آيو ته حسب نسب به هڪڙو ئي هون تنهنڪري سڀاويڪ طرح سوال اٿيو ته هندن ايرانين يوروپي لوڪن جا ابا ڏاڏا اصل ڪهڙي هنڌ گڏ رهندا هئا جتان هڪ ٻئي جي ٻولي سکيا ساڳيا ڌرمي خيال به پرايائون جنهنڪري ڏند ڪٿائون به ساڳيون اٿن هن بابت ڪئين رايا ظاهر ڪيائون جن جا وڏا بيان رايل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي جرنل ڪن ڪتابن ڏنل آهن پر ڪن صاحبن پنهنجي ڪتابن انهن سڀني کوجنائن جو اختصار به ڏنو آهي هتي ٻن اکرن ٻڌائجي ٿو ته علم لغات جي اُصولن ڳولي لهڻ جن صاحبن منڍ ئي چڱو بهرو ورتو هو تن مان مکيه ائڊيلنگ صاحب هو جو سنه ع گذاري ويو هن صاحب اهو رايو ظاهر ڪيو ته انسان ذات پهريائين پيدا ئي مشرق پورب ٿي هئي ڪشمير واري ماٿر باغ عدن هئي جا اڄ به بهشت جون سڪون پيئي لاهي پارسين جي زنداوستا خاص ڪري وينديداد جي پهرئين فرگرد ڪن مڪانن جا نالا ڄاڻايل آهن تن مان جَي جِي رهوڊ صاحب کي ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿيو ته ايرانين جو اصلوڪو ماڳ باختر بختر هو اها ڳالهه ع ظاهر ڪيائين پاٽ صاحب جي راءِ موجب اڪسس يا آمو درياءُ جئڪسارٽس نديون جتي ساوڪ سبزي لائي باغ عدن بنائي بيٺيون آهن سو آرين جو اصلوڪو ماڳ هو سندس اهو رايو سنه ع لئسن صاحب ع جيڪب گرم قبول ڪيو اهو وچ ايشيا وارو نظريو ٻين جن عالمن قبول ڪيو عام خلق گهڻو ڦهلايو تن مان مکيه پروفيسر مئڪس ملر هو هو صاحب پورو هنڌ پاڻ به ڄاڻائي ڪونه سگهيو تنهنڪري رڳو ايترو چيائين ته آريه لوڪ ايشيا ڪنهن هنڌ گڏ رهندا هئا ائين به ڄاڻايائين ته انهن ئي آرين يورپ جا ٻيٽ ڪنارا ايشيا کان اچي والاريا هئا ڪول سنٿال شايد معلوم ڄاڻ مطابق سنڌ جا قديم ترين رهواسي آهن جڏهن سنڌ وٽان سمنڊ هٽي پري ٿيو ته پهريان ڪهڙيون قومون سنڌ آباد ٿيون ان بابت ڪا تز ڄاڻ نه پئجي سگهي آهي ڌرتيءَ جي ٽئين دور جيڪي پنڊپاهڻ ملن ٿا انهن جي بنياد تي ئي اهو فيصلو ڪري سگهجي ٿو ته سنڌ جا قديم ترين رهواسي ڪير هئا تحقيق مان ايتري ڄاڻ پئي آهي ته موجوده قومن مان قديم ترين لوڪ جن اتر هندستان وسايو سي هاڻوڪن سنٿالن ڀيلن منڊ لوڪن جا اباڏاڏا هئا اها ئي راءِ سنڌ بابت تڏهن تسليم ڪئي وئي جڏهن سيوهڻ وٽ کوپڙيون لڌيون ويون ساڳي طرح موهن جي دڙي مان پڻ ڪولن سنٿالن جون کوپڙيون لڌيون ويون تنهنڪري خاطريءَ سان ڪولن سنٿالن کي سنڌ جي قديمي پهريان رهواسي سڏي سگهجي ٿو جڏهن اتر هندستان جو گهڻو ڀاڱو اڃان سمنڊ هيٺ هو تڏهن ڏکڻ هندستان وارو پاسو آفريڪا سيلون آسٽريليا سان خشڪي ذريعي ڳنڍيل هو ٻولين جي کوجنا ذريعي ماهرن وٽ سبب مهيا ٿيل آهن ته اهي قديم لوڪ انهيءَ رستي آسٽريليا کان چين ولايت واري واٽ وٺي آسام بنگال ڏي آيا پوءِ اتر هندستان ڏي هليا ويا هن وقت سندن اولاد وچ هندستان طرف سنٿال پرڳڻن ڇوٽا ناگپور طرف رهي ٿو هاڻوڪا ڪول سنٿال جيڪي ٻوليون ڳالهائين ٿا تن جي بناوٽ انهن ٻولين جهڙي آهي جيڪي انڊو چائنا ملايا اُپٻيٽ کان وٺي آسٽريليا پالينيشيا تائين ڳالهائجن ٿيون اهو ئي سبب آهي جو ڪولن سنٿالن جون ٻوليون آسٽريليا جي ٻولي خاندان جي هڪ شاخ سڏجڻ آيون ڪولن سنٿالن جي ٻوليءِ ڪول لفظ جو مطلب آهي ڄڻو يا ماڻهو سندن اولاد ڪيئي صديون اتر هندستان رهيو تنهنڪري اهي آرين سان تعلق آيا جنهنڪري سنسڪرت ڪول لفظ داخل ٿيو جنهنجو مطلب ٿيو جهنگلي يا اڻ سڌريل جنهن مان اها ڳالهه به عيان ٿئي ٿي ته آرين اڳوڻن ڪولن کي اڻ سڌريل حالت ڏٺو ڪولن سنٿالن ڪي منڊ لوڪ به هئا جن جو ذڪر مهاڀارت وايو پراڻ ملي ٿو تنهنڪري سندن ٻوليون ڪوليرين يا منڊا سڏجڻ آيون ساڳي طرح سنسڪرت منڊ لفظ جو مطلب آهي گهٽ ذات وارو يا نيچ يا ٻيو مطلب اٿس مڏو يا جڏو ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته آرين پاڻ کي برتر ٿي سمجهو جنهنڪري ٻين کي اڻ آريا يا پوءِ بگڙيل اُچار تحت اناڙي سڏيو ويو انهن قديم ماڻهن کي مليڇ به سڏيو ويندو هو جنهن جو مطلب آهي جنهن کي پوري ٻولي سنسڪرت ڳالهائڻ نه اچي ڪولن جي ٻوليءِ جو هن وقت سنڌ ڪوبه نالو ڪونهي پر ٻوليءِ ان ڳالهه جا آثار ملن ٿا اڪثر اڻ پڙهيل هاري ويهه ويهه ڪري ڳڻيندا آهن اهي پنجاهه بدران اڍائي ڪوڙيون لفظ ڪتب آڻيندا آهن يا سٺ بدران ٽي ڪوڙيون جنهن جو مطلب آهي ٽي ويهون آرين جي ڳڻپ جو دستور ڏهاڪن جي ترتيب تي رکيل هو ان ڪري اسان وٽ سندن اُچار ٿوري ڦير سان اڄ به رائج آهن جيئن ٻارنهن ٻاڏنهن يا تيرنهن تيڏهن وغيره ڪولن سنٿالن جي ٻوليءَ ڪول لفظ جي معنيٰ آهي ڄڻو يا ماڻهو جيئن ويجهڙائيءَ مهاتما گانڌيءَ اڇوتن کي نالو ڏنو هريجن يعني هريءَ يا ڀڳوان جو جيو تيئن ڪول لوڪ به سڏبا هئا سندن اولاد ڪئين صديون ساندهه سڄي اتر هندستان هو تنهنڪري هو آرين سان لهه وچڙ آيا هئا انهيءَ سبب سنسڪرت به ڪول لفظ چالو ٿيو پر معنيٰ ٿيس جهنگلي يا اڻ سڌريل هن مان ظاهر آهي ته آڳاٽن آرين ڪولن کي اڻ سڌريل حالت يا پاڻ کان گهڻو گهٽ ڏٺو هو تنهنڪري ڪول لفظ جي اها معنيٰ ٿي ڪولن سنٿالن ڪي منڍ لوڪ به هئا جن جو ذڪر مهاڀارت پرو وايُو پراڻ آهي انهيءَ سبب ڪولن سنٿالن منڊ لوڪن وغيره جون ٻوليون سندن نالن پٺيان ڪوليرين يا منڊا ٻوليون سڏجن ٿيون سنسڪرت منڍ لفظ جي هڪڙي معنيٰ آهي گهٽ ذات وارو يا نيچ ٻي معنيٰ اٿس مڏو جڏو يا ڪند فهم هن مان به ظاهر آهي ته آڳاٽن آرين هنن قديم ڪولن کي پاڻ کان گهڻو گهٽ ٿي ڄاتو پنهنجي اصل نسل تي فخر هُئو جنهنڪري ڪول منڍ لفظن کي اهي اُگريون معنائون ڏنائون اهي لوڪ آرين جي نسل مان نه هئا تنهنڪري اڻ آريا سڏجڻ آيا آهستي آهستي اڻ آريا لفظ جو اُچار بگڙجي ٿيو اناڙي هيئنر معنيٰ اٿس جهنگلي يا اڻ سڌريل انهن قديم لوڪن کي مليڇ به سڏيندا هئا جنهن جي اصل معنيٰ هئي جنهن کي ٻولي سنسڪرت پوري ريت ڳالهائڻ نه اچي انهن ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي به آرين جهڙي نه هئي تنهنڪري مليڇ جي پوءِ معنيٰ ٿي پليد وغيره هنن حقيقتن مان ٻه ڳالهيون ثابت ٿين ٿيون آڳاٽن ڪولن وغيره ڪي اهي به هئا جي ڀيل سڏجن ٿا اهي اڄ تائين سنڌ خاص ڪري ٿر گهڻا آهن هاڻوڪا ڀيل کڻي راجپوتانا مان يا ٻين هنڌان ويجهڙائي آيا هجن پر اصل انهن آڳاٽن لوڪن مان آهن ڀيلن مان ڪيترا اڄ تائين شڪار ڪري قوت گذران ڪندا آهن تنهنڪري پاراڌي شڪاري سڏجن ٿا ڍاٽڪي ٻوليءَ يعني ڍٽ يا ٿر جي ٻوليءَ ڀيلن کي ٿوري به چوندا آهن ڪولن جي ٻوليءَ جو هن وقت سنڌ نالو به ڪونهي پر نيشان آهن مثلا اسانجا ڪيترا هاري ناري ٻيا اڻ پڙهيل اڪثر ويهه ويهه ڪري ڳڻيندا آهن اهي پنجاهه بدران چون اڍائي ڪوڙيون سٺ بدران چون ٽي ڪوڙيون يا ٽي ويهون انهيءَ سبب چوڻي آهي ته جهڙي يعني ڏهاڪن جي ترتيب تي ٻڌل هو جنهنڪري انگن تي نالا ئي اهڙيءَ طرح رکيائون اسين اهي ساڳيا انگ ٿوري ڦريل اُچار سان اڄ تائين ڪم پيا آڻيون مثلا ٻارهن اصل ٻاڏهن معنا ٻه ڏهه تيرهن تيڏهن معنيٰ ٽي ڏهه چوڏهن معنيٰ چار ڏهه اهو ڏهه ڏهه ڪري ڳڻڻ جو دستور اول آڳاٽن آرين وڌو جو يورپ ايران وارن به اختيار ڪيو آڱرين تي ڳڻڻ جو رواج بلڪل سڀاويڪ نهايت سولو سهنجو آهي تنهنڪري اڄ به اسين آڱرين تي ڳڻيون ٿا ڀائنجي ٿو ته آڳاٽن آرين کي ڏهه ڏهه ڪري ڳڻڻ جو خيال هٿن جي ڏهن آڱرين مان آيو ڪولن سنٿالن شايد پيرن جون آڱريون به ٿي ڳڻيون جنهنڪري ويهه ويهه ڪري ڳڻڻ جي ترتيب چالو ڪيائون اها هن وقت اسان کي کل جهڙي پيئي لڳي جنهنڪري اهو اڻ سڌريل ماڻهن جو رواج ڪري ليکيون ٿا سر گريئرسن ڄاڻايو آهي ته اهو ويهه ويهه ڪري ڳڻڻ جو دستور ڪولن سنٿالن جو آهي جو اتر هندستان جا اڻ پڙهيل ماڻهو اڄ تائين هلائيندا پيا اچن خود ڪوڙي منڊا ٻولين جو لفظ آهي سنڌيءَ آوازن مان ٺهيل لفظ گهڻا آهن مثلا ڪتي جو آواز ڀنءُ ڀنءُ ٻليءَ جو آواز ميائو ميائو انهن کانسواءِ گهڻگهڻ جهڻجهڻ ٺاٺا ٺڪ ٺڪ ٺڪا ٺوڪي ٻيا ڪيترا آوازن مان ٺهيل لفظ آهن وچ هندستان جا هاڻوڪا ڪول سنٿال به ائين آوازن مان ٺهيل لفظ گهڻا ڪم آڻين ٿا سندن ابن ڏاڏن جي ٻوليءَ جو اهو اثر آرين جي سنسڪرت تي ٿيو هجي ته عجب ڪونهي سنڌ هاري ناري ٻيا ڪيترا اڪثر رڳو پوتڙو هيٺان ڪري پنهنجي ڪرت ڪار ڪن ٿا اهو اصل سنٿالن ڪولن جو جاري ڪيل رواج چوڻ اچي ٿو جو وچ هندستان طرف سندن اولاد اڄ تائين هلائيندو پيو اچي ڀائنجي ٿو ته جڏهن ڪپڙن اُڻڻ جو رواج پيو تڏهن انهن قديم لوڪن لانگوٽي ٻڌڻ پوتڙي ڍڪڻ جو رواج وڌو جو پوءِ فقيرن ساڌن به اختيار ڪيو منڇر ڍنڍ جا مهاڻا جنهن نموني جيئرا پکي جهليندا آهن سو نمونو نهايت جهونو آهي اُهي مهاڻا جڏهن ڍنڍ جا پکي جهلڻ ويندا آهن تڏهن ڪي ترهي تي ترندا ويندا آهن ترهي جي اڳيان پاٻوڙا پٻڻ جا پن وغيره اڳيان ٽنبي ڇڏيندا آهن جنهنڪري پريان ائين پيو ڀائنبو آهي ڄڻ ته پاڻيءَ پن ترندا پيا اچن ڪي مهاڻا پٻڻ جي پنن مان ٽوپ ٺاهي انهن سان مٿو منهن ڍڪيندا آهن مهاڻا پاڻ پاڻيءَ اندر هوندا آهن باقي رڳو پاٻوڙي سان ڍڪيل مٿو ٻاهر ڪڍندا آهن انهن پنن مان ٺهيل ٽوپن ٻه ننڍڙا ٽنگ ڪندا آهن انهن اکياڙين مان پکين ڏي پيا نهاريندا آهن پکين جي ليکي ڪو پاٻوڙو لڙهندو پيو اچي سو بنا ڪنهن ڊپ ڊاءَ جي پاڻيءَ تي ترندا آهن وقتي ته پکي انهن پاٻوڙن جي آسپاس اچي ڪٺا ٿيندا آهن اهو وجهه وٺي مهاڻا پاڻيءَ مان هيٺان ئي هيٺان هٿ وجهي پکين کي ڄنگهن کان جهلي بلائتو ڪندا آهن جيئرن پکين ڦاسائڻ جو اهو عجيب نمونو هيوز صاحب جي سنڌ گزيٽيئر موجب به نهايت قديم زماني جو آهي جنهن صورت ڪولن جي سڀيتا جو مرڪز سيوهڻ وارو پاسو هو اهو جيئرن پکين جهلڻ جو نمونو رڳو منڇر طرف آهي تنهن صورت ائين پيو سمجهجي ته اهو آڳاٽو ڪولن وارو دستور آهي جو منڇر جا مهاڻا اڄ تائين هلائيندا پيا اچن ڪراچي شاهه بندر طرف ستاهه نالي واهه آهي اُن جي پريان سنڌونديءَ جو هڪ ڀاڱو مگدو سڏبو هو ڇاڪاڻ ته انهيءَ پاسي درياهه جو ڪنٺو اصل مگدو ذات جي ٻروچن وسايو هو انهيءَ مگدي جي پريان سنڌونديءَ جو ٻيو ٿورو ڀاڱو پوپٽ ڪوٺبو هو پوپٽ معنيٰ طوطو يا چتون اسانجي درياهه تي اهو نالو پيو ڪيئن سنڌ بابت متفرقه احوال بمبئي سرڪار جي دفتر مان چونڊي ٻن ڀاڱن ڇپايا اٿن جن مان ٻئي ڀاڱي گهڻو ذڪر سنڌونديءَ ان جي ڦيرين گيرين جو آهي سنڌونديءَ جي جدا جدا ڀاڱي تي اڳي جيڪي نالا رکيل هئا تن جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو اٿن ته سنڌونديءَ جي انهيءَ ڀاڱي تي پوپٽ نالو هن ڪري پيو جو قديم زماني انهيءَ طرف جا ميربحر درياهه گهڙڻ مهل پنهنجي پير لاءِ هڪ پوپٽ حتون قرباني طور ڏيندا هئا سنڌ طوطن يا چتن جي قربانيءَ جو رواج نڪي هندن نڪي مسلمانن آهي ڪولن سنٿالن بابت چون ٿا ته اهي آسٽريليا طرفان چين ولايت واري واٽ وٺي آيا هئا آسٽريليا بک ڪڍڻ ٻلين چاڙهڻ جو رواج نڪو اڳي هو نڪو هاڻي آهي انهيءَ ساڳئي ڪتاب بمبئي سرڪار واري دفتر ڄاڻايل آهي ته اهو رواج چين ولايت آهي جنهن صورت ڪولن سنٿالن بابت عالم چون ٿا ته اهي چين ولايت واري واٽ وٺي هندستان آيا هئا تنهن صورت ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو ته اهو چتن جي قربانيءَ جو رواج انهن لوڪن چين ولايت کان ايندي ڏٺو هو جو سنڌ چالو ڪيائون سندن اولاد پوءِ به هلائيندو پئي آيو هن وقت اهو رواج ڪونهي هنن ڳالهين جي کوجنا اڄ تائين ڪنهن به عالم ڪانه ڪئي آهي حال اسان ائين فرض ڪيو آهي ته اهي رواج ڪولن سنٿالن واري زماني جا آهن جو آرين وٽ اهڙا رواج هئائي ڪين ڪول ڀارت شيڊولڊ ڪاسٽ آبادي شامل آهن انڊيا جي جي آدمشماري مطابق اتر پرديش رياست ڪول ماڻھن جو تعداد آھي دراوڙ سنڌ جاقديم رهواسي هئا نئين پٿر واري دور جي تهذيب جو بنياد وجهندڙ اهي ئي هئا دراوڙن بابت تحقيق ٻڌائي ٿي ته ڪولن سنٿالن جي مٿان دراوڙ ڪاهي آيا موهن جي دڙي مان ڪن سنٿالن ڪولن جي کوپڙين سان گڏ دراوڙن جون کوپڙيون پڻ لڌيون ويون آهن سنڌ هن وقت جيڪي اوڏ آهن سي اصل دراوڙن منجهان آهن اوڏ لفظ جو مطلب آهي اڏيندڙ اهي اڄ تائين سنڌ ڀتين جون اوساريون کڻندا آهن سنڌ موجود ماڱر يا ماڃر جيڪي ذات جا مهاڻا آهن اهي پڻ سنڌ جي آڳاٽن دراوڙن جو اولاد آهن شاه لطيف پڻ پنهنجي هڪ بيت مهاڻن کي ماڱر سڏيو آهي تون سمون آءُ گندري مون عيبن جوءِ پسي راڻين روءِ متان ماڱر مٽين شاه سجاول وارو پاسو هاڻ تائين ماڃر سڏجڻ اچي ٿو سجاول طرف ماڱر بدران ماڃر چون ٿا اهو اصل دراوڙي لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي ڄار رکندڙ يا مهاڻو سجاول واري پاسي ماڃر نالي هڪ ڍنڍ پڻ مشهور آهي دراوڙن جي سنڌ اچڻ بابت تاريخ مختلف رايا آهن انهن مان ٻن راين کي اهم سڏي سگهجي ٿو هڪڙن مطابق دراوڙ اصل ڏکڻ هندستان جا رهاڪو هئا اهي تڏهن آيا جڏهن اهو پاسو خشڪيءَ رستي اڃا آسٽريليا سان ڳنڍيل هو ويجهڙائي وارين کوجنائن مطابق ٻيو رايو آهي ته اهي ڀونوچ سمنڊ طرف رهندڙ قومن منجهان هئا پوءِ عربن ٻين سميٽڪ قومن کين اتان تڙِي ڪڍيو جنهنڪري اهي بلوچستان واري واٽ کان ٿيندا هندستان آيا جن مان ڪي سنڌو نديءَ واري ماٿري رهي پيا بلوچستان جي بروهين جي نحوي بناوٽ دراوڙي ٻولين جهڙي آهي اهڙي مشابهت سبب عالمن ائين پئي سمجهيو آهي ته بروهي دراوڙ ٻئي وچ ايشيا مان آيا هئا هڪڙي راءِ اها به آهي ته دراوڙ ڀونوچ سمنڊ طرف رهندڙ قومن منجهان نه هئا بلڪه اصل هندستان جا رهواسي هئا جتان پوءِ اهي لڏي ڀونوچ سمنڊ طرف ويا پنهنجي تهذيب جو ڦهلاءَ يورپ تائين ڪيائون سنڌ پيري مريديءَ جو سلسلو گهڻي وقت کان هلندو اچي وقت جي حاڪمن اهڙي پير يا بزرگ کي ڪڏهن به معاف نه ٿي ڪيو جنهن جي ذريعي عام ماڻهن وٽ سياسي سماجي شعور ٿي جاڳايو انگريزن پنهنجي چالبازين طاقت ذريعي سنڌ تي ع فتح حاصل ڪئي ان وقت سنڌ عام خيال هو ته انگريز جلد هليا ويندا پر ايئن نه ٿيو ع آزاديءَ جي ويڙهه شروع ٿي جنهن سنڌ جي ماڻهن به حصو ورتو پر اها آزاديءَ جي جنگ ناڪام ثابت ٿي سيد صبغت الله شاهه اول جي حرن پيدا ڪيل آزاديءَ جي جذبي سبب ع انهن انگريزن خلاف بغاوت ڪري ڏني اها آزاديءَ جي تحريڪ لڳ ڀڳ ٻارهن سالن تائين هلندي رهي حرن آزاديءَ جو اعلان ڪري انگريزن سان ويڙهه جاري رکي بدلي انگريزن حرن کي گرفتار ڪري جيلن حوالي ڪيو انهن جون زمينون ضبط ڪيون اها جدوجهد انگريزن جي جديد هٿيارن طاقت جاسوسيءَ سبب گهڻو وقت جاري نه رهي سگهي صبغت الله شاهه ٻيون ع گادي نشين ٿيو انگريزن کي هن گاديءَ مان هميشه خطرو رهندو هو ان ڪري خاص نظرداري جاسوسي ڪئي ويندي هئي ع هڪ عورت پوليس وٽ درخواست ڪئي ته سندس ڪو فرد پير صاحب وٽ قيد آهي پير ڳوٺ تي ڇاپي کان پوءِ ان فرد کان سواءِ تمام گهڻو گولا بارود پڻ هٿ آيو پير صاحب کي گرفتار ڪيو ويو محمد علي جيڻا ان ڪيس پير صاحب جو وڪيل مقرر ٿيو پر ٻن شنواين کان پوءِ ورتل في واپس ڪري ڇڏيائين صبغت الله شاهه تي هڪ عورت جي قتل گولابارود رکڻ جو ڪيس داخل ٿيل هو عورت جو قتل ثابت نه ٿيو جڏهن ته ٻين ڏوهن کيس اٺن سالن جي سزا ٻڌائي وئي صبغت الله کي نومبر ع آزاد ڪيو ويو جيل مان آزاديءَ کان پوءِ هو انگريزن جو وڌيڪ مخالف ٿي پيو ان وقت پير ڳوٺ مان هڪ اخبار نڪرندي هئي جيڪا حرن تمام گهڻي مشهور هجڻ سان گڏ سندن حامي هوندي هئي صبغت الله شاه صبغت الله اهڙن ماڻهن تي مشتمل هڪ جماعت تيار ڪئي جيڪي وطن يا ڪفن جو مفهو م چڱي طرح سمجهندا هئا اهڙي طرح حرن جي خفيه ٽريننگ شروع ڪئي وئي جنهن به ماڻهو ان تحريڪ جو راز دشمن وٽ ظاهر ٿي ڪيو ان کي موت جو حقدار قرار ڏنو ويو پير صاحب ڪانگريس جو حامي هو تنهنڪري هن پنهنجي حرن کي کاڌيءَ جا ڪپڙا پائڻ گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪئي انگريزن طرفان صبغت الله کي ڪراچي رهڻ تي مجبور ڪيو ويو پر جلد ئي هو موٽي خيرپور آيو تڏهن حڪومت خيرپور جي رياست کي صبغت الله جي گرفتاريءَ جو چيو ڌوڪي سان صبغت الله کي گرفتار ڪيو ويو رد عمل حرن پنهنجي بغاوت تيزي آڻي ڇڏي جڏهن صبغت الله سي پي صوبي جي جيل قيد هو ان وقت مئي ع لاهور ميل کي اڏيرو لال ٽنڊوآدم ريلوي اسٽيشنن جي وچ تي ڪيرايو ويو اهڙي طرح باغي ڪارواين تيزي ايندي وئي پير صاحب تي برٽش سرڪار خلاف بغاوت ٻيا ڪيس حيدرآباد سينٽرل جيل مليٽري ٽربيونل هلايا ويا جنهن جو سربراهه ميجر جنرل رچرڊ سن ٻيو ميمبر سول مئجسٽريٽ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي هو ڪورٽ مارشل تحت پير صاحب کي موت جي سزا ٻڌائي وئي ان وقت حر تحريڪ زورن تي هئي تڏهن حر ائڪٽ نافذ ڪري سڀني حرن کي ڏوهي قرار ڏنو ويو پوليس مليٽري حرن خلاف رڻ ٻاري ڏنو جڏهن جيل اڻ پورا ٿي پيا ته حرن لاءِ خاص لوڙها ٺهرائي انهن کي بند ڪيو ويو حر تحريڪ مان حڪومت کي مالي طور تمام گهڻو نقصان ٿيو حرن خلاف وڙهندڙ فوج پنجاب جي هئي جيڪي حڪومت جا ٻڌا ٻانها وڏا وفادار هئا پير صاحب کي مارچ ع موت جي سزا ڏني وئي صبغت الله جي شهادت کان پوءِ حرن جي تحريڪ آهستي آهستي دم ٽوڙڻ لڳي ايترو ضرور ٿيو جو سموري هندستان حرن جي تحريڪ پنهنجي بي خوفي بهادري جو ڌاڪو ڄمائي ڇڏيو اها تحريڪ جيتوڻيڪ ناڪام بغاوت ثابت ٿي پر ان جا نتيجا انگريزن جي مستقبل تي پنهنجا اڻ مٽ اثر ڇڏي ويا نيٺ ع انگريزن هندستان مان پنهنجا هٿ ڪڍي ورتا خلافت تحريڪ مسلمانن جي اهڙي تحريڪ هئي جنهن ننڍي کنڊ جي ويجهي ماضيءَ جي تاريخ تي اڻ مٽ اثر ڇڏيا پهرين عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ برطانيا ان جي اتحادين ترڪيءَ جي خلافت سلطنت جا ٽڪرا ڪري ڇڏيا هندستان جي مسلمانن خلافت کي سلامت رکڻ ٿي چاهيو ان مقصد جي حاصلات لاءِ هنن خلافت تحريڪ شروع ڪئي ڪانگريس هن تحريڪ مسلمانن جي حمايت ڪئي اهڙِي هندو مسلم ايڪي انگريز حڪومت لاءِ مشڪل پيدا ڪري وڌي نومبر ع دهلي خلافت ڪانفرنس ٿي جنهن سنڌ مان مولانا تاج محمد امروٽي پير تراب علي شاهه جان محمد جوڻيجو سيٺ عبدالله هارون وغيره شرڪت ڪئي هندستان جي مسلمانن دهليءَ مرڪزي خلافت ڪاميٽي جوڙي سنڌ پڻ ان جو بنياد وڌو ويو سنڌ مولوي فيض الڪريم خلافت تحريڪ جي مخالفت هڪ فتوا جاري ڪئي جنهن تي مذهبي اڳواڻن پيرن علمائن جون صحيحون هيون ساڳيءَ ريت ان فتوا جي مخالفت خلافت تحريڪ جي حمايت پڻ فتوا جاري ڪئي وئي اڳتي هلي هجرت تحريڪ شروع ڪئي وئي جنهن جان محمد جوڻيجو جي اڳواڻيءَ هڪ قافلو جولاءِ ع افغانستان روانو ٿيو مهين جو دڙو موهن جو دڙو يا موئن جو دڙو سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪريءَ واقع قديم آثارن واري جاء جو نالو آهي جيڪا يونيسڪو طرفان ھڪ عالمي ورثو قرار ڏنل آهي موهن جو دڙو انساني تاريخ جي هزار سال پراڻي ثفافتي تهذيب آهي ڏکڻ ايشيائي ملڪن پاڪستان هندوستان جي سنڌو ماٿريءَ جي هن تهذيب کي شهري رٿا بندي وارو شهر پڻ ڪوٺيو ويندو آهي جنهن آب نيڪاسي جو جديد نظام رائج هو مهين جو دڙو جي تهذيب مصر ميسوپوٽيما جي تهذيبن جي هم عصر تهذيب هئڻ جو اعزاز رکي ٿي جڏهن ته مهين جي دڙي تي گهٽ تحقيق ٿيڻ ڪري کيس مصر جي تهذيب بعد ٻئي نمبر تي وڏي تهذيب ڪوٺيو ويندو آهي مهين جي دڙي جي آثارن کي يونيسڪو پاران ورلڊ هيريٽيج سائيٽ جو درجو ڏنو ويو آهي موهن جو دڙو ماڳ سائيٽ جو جديد نالو سنڌي مختلف طرح سان مرده ماڻهن جو دڙو موهن جو دڙو جتي موهن جو مطلب ڪرشنا آهي جي تشريح ڪئي وئي آهي انڊيا جي قديم آثارن جي ماهر راکلداس بئنرجي ع کان ڏکڻ پنجاب بيڪانير بهاولپور سنڌ سڪندر اعظم جا اهي ٺل ڳولڻ لاءِ مختلف هنڌن جي جاچ کوٽائي ڪرائي رهيو هو جيڪي سڪندر اعظم عيسوي سن کان سوا ٽي سو ورهيه اڳ پنهنجي ڪاهه دوران بياس نديءَ جي ڪناري ٺهرايا هئا مٿن يوناني ٻوليءَ هندي زبانن نوشتا اُڪرايا هئا هن ع کان ع تائين وڏي جدوجهد بعد سنڌ کيرٿر کان سنڌونديءَ تائين جيڪب آباد سکر لاڙڪاڻي ضلعن وڏن ننڍن دڙن کي ڳولي انهن جي کوٽائي ڪرائي پر اتفاق سان اهي سڀ ٻڌ دور جا يادگار نڪتا ائين اتفاق سان هيءُ ماهر ووڙيندو ووڙيندو ع اچي لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏوڪري شهر کان ميل پري هڪ ٻڌ اسٽوپا وٽ پهتو جيڪو ٻڌ دور جو هڪ مندر هيو اهو ٺل سنڌونديءَ جي سطح کان فوٽ مٿي هڪ دڙي تي هيو جنهن ٺل جو اتان مليل ٻڌ ڌرم جي ڀڪشن جي رهڻ جي جاين جو ان کان هيٺين تهن يا زماني سان ڪنهن به قسم جو واسطو نه هو هي مٿيون سڀ تعميرات ٻڌ ڌرم جي راجا واسديو پهريون جي دور جون هيون اهي ان کان هيٺ موجود شهر جي تباهي کان پوءِ هزار سال گذرڻ بعد ان مٿان وري اڏيون ويون هيون ان خيال کان ته زمين جي سطح کان مٿانهين جڳهه تي مذهبي آستان جوڙڻ سان ان جو سال بسال سنڌو جي ٿيندڙ ٻوڏين کان بچاءُ ٿي پئي سگهيو جڏهن بئنرجي ٺل ڀرسان ڪجهه کوٽائي ڪرائي ته کيس اتان پٿر جا ڪپ ٺڪر جي ٿانون جو اهڙو ٺيڪراٽ هٿ آيس جن جو ٻڌ دور سان ڪو به واسطو نه هيو پر اهي ڪنهن هزارين سال پراڻي دور جي ڪنهن نرالي تهذيب جي نشاندهي ڪن پيا جڏهن بئنرجي اسٽوپا ڀرسان کوٽائي ڪرائي ته اتان هن کي هڪ اهڙي مهر ملي جيڪا شڪل صورت هڙاپا مان مليل هڪ تصويري رسم الخط واري مهر سان هڪ جهڙائي ڏيکاري پئي جيڪا سر الگزينڊر ڪنگهم کي هڙاپا جي کوٽائي مان ملي هئي ان مان بئنرجي اندازو لڳايو ته هتان اڃا ڪنهن قديم تهذيب تي روشني پوندي جيڪا هڙاپا وانگر هزار سال کن پراڻي هوندي ڇو جو هتان ملندڙ ڪجهه اوزار ٺڪر جا ٿانون هڙاپا مان انهن ئي ڏينهن ٿيندڙ کوٽائي مان ملي رهيا هئا جيڪو هنڌ ان وقت برصغير سڀ کان پراڻو قديم شمار ڪيو ويندو هو بس ايئن ئي سنڌ جي هزار سال پراڻي تهذيب مٿان زمانن جا پيل پردا لٽ لهڻ شروع ٿيا قديم آثارن جي ماهرن جون پرڏيهي اخبارن هن عظيم تهذيب بابت رپورٽون بيان شايع ٿيڻ شروع ٿيا جلد ئي سڄي دنيا هن عظيم تهذيب تمدن جي هاڪ پئجي وئي ان ئي کوٽائيءَ سنڌ ديس جي اڻ لکيل تاريخ هزار سال اڳ جي سونهري دور جو اضافو ڪيو برصغير سميت سڄي دنيا جي تاريخ جي شروعات هن خطي جي ذڪر سان شروع ٿيڻ لڳي سر جان مارشل ظاهر ڪيو آهي ته مهن جي دڙي مان جيڪي مهرون هٿ آيون آهن تن مان ڪي عيسوي سن کان ورهيه ته ڪي ورهيه اڳ جون آهن يعني انهيءَ تهذيب جي ڄمار اٽڪل پنج هزار ورهيه آهي ڪي چون ته پنج هزار ورهيه اڳي اها تهذيب ههڙي اعليٰ درجي کي رسيل هئي تنهن مان ئي ظاهر آهي ته اٽڪل ٻه هزار ورهيه اڳي انهيءَ تهذيب جو پايو هوندو جنهنڪري چئبو ته اها تهذيب اڄ کان ست هزار کن ورهيه اڳي شروع ٿي هوندي تازو آڪٽوبر ع نامور عالم ريورنڊ فادر ايڇ ايس هيرس مدراس يونيورسٽيءَ جي سهاري هيٺ هن مضمون تي تقرير ڪندي جيڪي چيو آهي تنهن مان ظاهر آهي ته مهن جي دڙي مان جيڪي مهرون لڌيون آهن تن جو لکيتون هو ڪجهه قدر سمجهي سگهيو آهي هو صاحب چوي ٿو ته ڪيترن مهرن سورج منڊل تي راسين لکشترن جو سڌيءَ توڙي اڻ سڌيءَ طرح اشارو آهي هڪ مهر تي مکيه راس بابت لکيل آهي ته اُن جي رفتار تيز آهي پوءِ جوتش جي حساب موجب ڄاڻايو اٿس ته مهرن مان سمجهي سگهجي ٿو ته قديم سنڌ جي ماڻهن کي جوتش وڌيا جي سڌ عيسوي سن کان ورهيه اڳي هئي ميسو پوٽيميا طرف جا ماڻهو اها وديا پوءِ سکيا لکڻ جو هنر به هنن هندستان جي ماڻهن وٽان پوءِ پرايو ميسو پوٽيميا جي ماڻهن پوءِ اهو هنر يورپ طرف ڦهلايو مطلب ته فادر هيرس جي چوڻ موجب يورپ جي ماڻهن تي هندستان جي سڀيتا جو آڳاٽي زماني گهڻو اثر ٿيو هو سميري ميسوپوٽيميا تهذيبن جي لکتن ميلوها جو ذڪر ملي ٿو جن لاءِ ماهرن جي بحث منجهان موهن جي دڙي جو نالو معلوم ٿئي ٿو ميلوها سان سميري ميسوپوٽيميا تهذيبن جا واپاري لاڳاپا هئا ميلوها لاءِ سميري ميسوپوٽيميا لکتن ذڪر آهي ته اهو سنڌ هو ان بابت ذڪر ڄڻ موهن جي دڙي جو ذڪر هجي موهن جي دڙي جي هن قديم ماڳ جي وڌيڪ کوٽائي ان وقت انڊيا جي قديم آثارن واري کاتي جي ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل جي نظرداريءَ هيٺ ع جي سياري جي مند ٿي جيڪا لاڳيتو ع تائين هلي ان کوٽائيءَ جو سمورو احوال سر جان مارشل ٽن ضخيم جلدن شايع ڪرايو وري ٻيو دفعو هن کنڊر جي کوٽائي ارنيسٽ مئڪي جي نظرداريءَ هيٺ ٿي جنهن پنهنجو ڪم ع کان ع تائين ڪري ختم ڪيو پنهنجي تحقيقات کي جدا ڪتاب شايع ڪيو ان کانپوءِ وري ڊاڪٽر سر آر ايم وهيلر ع کان هن دڙي جي کوٽائي ڪرائي وري ع آمريڪي آرڪيالاجيڪل مشن جي سربراهه پروفيسر جارج ايف ڊيلز يونيورسٽي آف پينسلونيا طرفان وڌيڪ کوٽائي ڪرائي وئي اهڙي طرح هن عظيم شهر جي کوٽائيءَ بئنرجي سر جان مارشل جارج ايف ڊيلز هارگريوز سروپ وتيس ڪي اين ڊڪشٽ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو هيءُ هزار سال پراڻي تهذيب تمدن جا نرالا رنگ ڍنگ ورهين گذرڻ کان پوءِ اسان جي سامهون آيا موهن جي دڙي جو تباهه ٿيل شهر اتر سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي ڪراچي ڪوئيٽا ريلوي لائين تي ڏوڪريءَ جي اسٽيشن کان ميل پري آهي سنڌوندي هن ماڳ جي اوڀر وهي ٿي موهن جي دڙي جو کنڊر ايڪڙن ڦهليل آهي لئمبرڪ جي چئي مطابق هيءُ شهر گهيري ٽن ميلن کان به وڌيڪ ڦهليل آهي هي تمام گهاٽي آدمشماريءَ وارو شهر هيو مهين جي دڙي جي دريافت ع آر بي بئنرجي ڪئي جيڪو آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو هڪ آفسير هو رکيل داس بندوپڌيا بئنرجي کي ٻڌ ڌرم سڪندر اعظم جي آثارن بابت ذميوارون ڏنيون ويون هيون هو مهين جو دڙو جي اسٽو پا بابت اطلاع ملڻ تي هن آثارن جي کوٽائي ڪرائي ته اتي هن کي هڪ ٻئي تهذيب جا آثار مليا آر بي بئنرجي اهڙو اطلاع برٽس گورنمينٽ جي آرڪيالاجي کاتي کي ڏنو جنهن بعد ع برطانوي آرڪيالاجي کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل مهين جي دڙي پهتو هن مهين جو دڙو جي کوٽائي شروع ڪئي جنهن آرڪيالاجي کاتي جاعملدار ڪي اين ڊڪشٽ ارنيسٽ ميڪي سندس سهڪاري هئا دڙي جي کوٽائي انگريزن جي صاحبيءَ جي اوائل هن قسم جون کوجنائون رڳو الور برهمڻ آباد ٻين ٿورن هنڌن ٿيون هيون جو تن ڏينهن اهي هنڌ نهايت آڳاٽا ليکبا هئا سن ع ميرپورخاص نزديڪ ڪاهوءَ جي دڙي جي کوٽائي مسٽر هينري ڪزنس آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ ڪرائي ته اتان ٻڌ ڌرم واري زماني جون ڪي حقيقتون معلوم ٿيون مهن جي دڙي جي سڌ جيتوڻيڪ آرڪيالاجيڪل کاتي وارن توڙي لاڙڪاڻي ضلع جي روينيو عملدارن کي اڳي ئي هئي پر ڪنهن نهاريس به ڪونه ٿي هتي پوءِ سن ع کوٽائي ٿي ان لاءِ هڪ اتفاقي سبب اچي بڻيو سن ع کان وٺي مسٽر رکلداس بئنرجي ايم اي آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽنڊنٽ پنجاب طرف بياس نديءَ جا سڪل پيٽ پئي جاچيا سندس مکيه مراد هيءَ هئي ته عيسوي سن کان سوا ٽي سو کن ورهيه اڳي بياس نديءَ جي ڪناري وٽ سڪندر اعظم جيڪي ٻارهن ٺل ٺهرائي مٿن يوناني هندستاني ٻولين نوشتا اُڪرايا هئا تن جو پتو ڳولي ڪڍجي اٽڪل چار ورهيه پنجاب جي ڏاکڻي ڀاڱي بيڪانير بهاولپور رياست جا گشت ڪندو مهراڻ يا هاڪڙي جا سڪل ٻيٽ جاچيندو سنڌ آيو واٽ تي بهاولپور رياست لاڙڪاڻي جي وچ سنڌونديءَ جا ارڙهن سڪل ٻيٽ نظر آيس انهن کانسواءِ ٻڌ ڌرم واري زماني جي ستاويهن وڏن ٽيونجاهه ننڍن شهرن جا ويرانا سرحد سنڌ سکر لاڙڪاڻي ضلعن ڏٺائين اهي سڀ هنڌ اک مان ڪڍندو سن ع لاڙڪاڻي طرف مهن جي دڙي وٽ اچي بيٺو ان وقت هڪ اوچي دڙي تي ڊٺل ٺل ٻڌ ڌرم وارن جو هڪ مٺ مندر هو جنهن جون ڀتيون سنڌونديءَ جي سپاٽ سطح کان ڇائيتاليهه فوٽ اتاهيون هيون مندر جي چوڌاري ڀيڪشن ٻڌ ڌرم جي ساڌن جي رهڻ جي لاءِ ڪوٺيون هيون انهن ڪوٺين جي وچ مندر واري عمارت هئي اتان مٿي چڙهڻ لاءِ ڏاڪڻ هئي پٺيان ٻئي طرف کان هيٺ لهڻ لاءِ به ڏاڪڻ هئي اتي هڪ وڏو ٿلهو هو جنهن تي ٺل بيٺل هو ان جي پاسي وارين ڀتين جي مٿان ٻه سوڙهيون ڏاڪڻيون هيون جن مان هڪڙي اُتر ته ٻي ڏکڻ طرف ٿي ويئي اتي هڪ ننڍڙيءَ ڪوٺيءَ گوتم ٻڌ جو پتلو رکيل هو چون ٿا ته انهيءَ پتلي تي اڳي سوني پني چڙهيل هئي ڀر وارا ڳوٺاڻا ڀانئيندا هئا ته هتي ڪو ڌن پوريل آهي سي هتي اچي وقت بوقت زمين کوٽيندا هئا سرون کَپنديون هين ته اهي هتان ڪڍي کڻي ويندا هئا مسٽر بئنرجيءَ هتي اچي پير سان ٻهر اُٿلايو ته ٺڪر جي ٿانون ٿپن جا ٺڪر ٽوٽا ڏٺائين جن تي نهايت عمدو عجيب ڪم ٿيل هو ڪي پٿر جون ٺهيل ڇريون به هٿ آيس جي نئين پٿر واري زماني جون هيون هي سڄاڻ انهن ٿورين شين لهڻ شرط سمجهيو ته هي هنڌ کوٽائڻ جي لائق آهي خود کيس اوڏيءَ مهل اها ڳالهه من نڪا چت هئي ته هتان اهڙي سڀيتا جو پتو پوندو جا اڳ ڪنهن به ڳولي نه لڌي آهي پر هتي جي زمين جا پنج هزارن ورهين جي جهوني سڀيتا پنهنجي پيٽ پائي ويٺي هئي سا ڪوڏر جي پهرئين ئي لپي سان پڌري ڪرڻ لڳي جنهنڪري مسٽر بئنرجيءَ جي هيڪاري دل وري آرڪيالاجيڪل کاتي وارا کوٽائيءَ جو ڪم ڪرائيندا ئي سياري آهن مسٽر بئنجريءَ سن ع وارو سيارو اُتي کوٽائي ڪرائي پر ٻئي سياري به اتي اچي زمين وڌيڪ کوٽايائين سندس لايا سجايا ٿيا مسٽر بئنرجيءَ مهن جي دڙي بابت جيڪي رپورٽون ٻنهي سالن سرڪار کي موڪليون آرڪيالاجيڪل کاتن جي ساليانين رپورٽن ڇپيل آهن انهن ڄاڻايو اٿس ته دڙي کوٽيندي معلوم ٿيو ته ان چئن جدا جدا زمانن جون عمارتون آهن انهن عمارتن اندران جدا جدا زمانن جا سڪا چقمق جا ٽڪر ڪچ جون ڪنگڻيون راند ڪرڻ لاءِ ڍارا اڇي سنگ مرمر جون ڌوپ ڇٽيون پتلا لڌا آهن هڪ چٽسالي ٿيل مورتي لڌي آهي جا ڪنهن ڏاڙهيءَ سان مڙس جي سسي آهي مٿي تي کوپڙيءَ جي شڪل جهڙي ٽوپي اٿس دڙي جي اندر مردا به پوريل هئا مردن دفن ڪرڻ جا نمونا به نرالا هئا مسٽر بئنرجيءَ هتي جي عمارتن مان جيڪي شيون لڌيون تن تنت مال پٿر عاج ڄؤ جون ٺهيل مهرون آهن جن تي قسمين قسمين جانورن جون شڪليون اُڪريل آهن انهن تي ڪي اکر به اڪريل آهن جيڪي هاڻوڪيءَ ڪنهن به ٻوليءَ جي صورتخطيءَ سان ملي نٿا اچن اهي اکر اڄ تائين ڪو پوريءَ ريت پڙهي ڪونه سگهيو آهي پر انهن اکرن سمجهڻ جي ڪوشش گهڻي ئي عالم ڪن پيا مسٽر بئنرجي اهي مهرون ڏسي گد گد ٿيو جو سمجهيائين ته ڪا شيءِ لڌي اٿم ائين سمجهڻ لاءِ سبب هئس ان وقت هندستان جي آرڪيالاجيڪل کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل هو هرپا مهن جي دڙي مان لڌل سڀ شيون گهرائي پاڻ تپاسيائين هو صاحب يڪدم سمجهي ويو ته ههڙي کوجنا پنجاب سنڌ اڳي ڪنهن به ڪانه ڪئي آهي مهرن تي جيڪي اکر اڪريل هئا سي جيتوڻيڪ پاڻ به پڙهي ڪونه ٿي سگهيو ته به ايترو سمجهيائين ته انهن مهرن تي جيڪي اکر اُڪريل آهن شڪليون نڪتل آهن سي ڀونوچ سمنڊ وارن ملڪن جي قديم سڀيتا سان ڪجهه قدر ملي ٿيون اچن پوءِ ته ڇا ڪيائين جو مهن جي دڙي مان لڌل عمارتن شين سڀني مهرن جا فوٽا السٽريٽيڊ لنڊن نيوز ڇپائي پڌرا ڪيائين ته من ڪو عالم هنن نين شين تي ڪا روشني وجهي سگهي سندس اهو ليک فوٽن تصويرون سميت السٽريٽيڊ نيوز جي سيپٽمبر ع واري پرچي ڇپجي پڌرو ٿيو ته ٺڪ ٻئي هفتي ساڳي مخزن پروفيسر اي ايڇ سئس ظاهر ڪيو ته انهيءَ ساڳي سڀيتا جا اهڃاڻ ميسو پوٽيميا طرف به مليا آهن مهرون به ساڳيون ته عمارتن جي اڏاوت جو نمونو به ساڳيو سگهوئي پوءِ ايران طرف به انهيءَ ساڳيءَ سڀيتا جون ثابتيون مليون جنهنڪري آرڪيالاجيڪل کاتي وارن کي ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿيو ته پنجاب سنڌ کان وٺي عراق ميسو پوٽيميا تائين ڪنهن قديم زماني هڪڙي ئي تهذيب هئي هن نئينءَ کوجنا ڪيترن ئي هنڌن جي عالمن جو گهڻو ڌيان ڇڪيو هندستان يورپ آمريڪا جيڪي به اخبارون مخزنون ڇپجن ٿيون تن سڀني مهن جي دڙي بابت ليکن پٺيان ليک ڇپيا جنهنڪري مهن جو دڙو سڄيءَ دنيا مشهور ٿي ويو هينئر هيڪاري ضرور ٿيو ته مهن جو دڙو اڃان وڌيڪ کوٽائجي ته من ڪو وڌيڪ پتو پوي پر هن ڪم لاءِ ججهو ناڻو گهرجي سگهوئي هند ليجسليٽو اسيمبليءَ جي بجيٽ جي ميٽنگ رٿ پيش ٿي ته هندستان جي آرڪيالاجيڪل کاتي کي هند سرڪار هڪ فنڊ پنجاهه لک رپين جو منظور ڪري ڏئي جنهن مان آئيندي اهڙا دڙا کوٽائجن انهيءَ رٿ پيش ڪندي سيڪريٽريءَ هن ڳالهه تي زور ڏنو ته پنجاب سنڌ مان هينئر جنهن سڀيتا جو پتو پيو آهي تنهن تي سڄي هندستان کي فخر ڪرڻ لاءِ سبب آهي اهو فنڊ ضرور قبول ٿيڻ گهرجي اسيمبليءَ ايترو پئسو ڏيڻ نه قبوليو ته هندستان ناراضپو پيدا ٿيو انهيءَ هوندي به اسيمبليءَ کي جس آهي جو اڍائي لک روپيا ساليانو قبوليائين سر جان مارشل پوءِ سنڌ آيو مهن جي دڙي جي وڌيڪ کوٽائي ڪرائڻ لاءِ ڪجهه وقت پاڻ اُتي وڃي رهيو ڏوڪري اسٽيشن کان وٺي مهن جي دڙي تائين رستو ٺهرايائين عملي لاءِ جايون جوڙايائين اٽڪل هڪ هزار مزدور دڙي کوٽائڻ لاءِ رکيائين جن مان ڪيترا بروهي هئا جي پنهنجيون ڀونگيون اَڏي اتي رهيا مهن جي دڙي وٽ هڪ ڳوٺ ٻڌجي ويو سرجان مارشل پنهنجي سر مزدورن کي سمجهائيندو هو ته کوٽائي ڪيئن ڪجي مزدورن جي لاءِ هيءُ نئون ڪم هو پر اهڙو ته هري ويا جو اَن جو داڻو به لهندا هئا ته اهو به آڻي ڏيندا هئس ائين دڙي مان گهڻي ئي شيون لڌيون جيئن جيئن نيون شيون پئي لڌيون تيئن تيئن انهن جو مختصر ذڪر اخبارن پئي ڇپيو آمريڪا يورپ جي ڪيترن عالمن پڇ پڇ لاتي ته اسان کي چٽيءَ ريت کولي ٻڌايو ته اتان ڇا ڇا لڌو اَٿَو سر جان مارشل سندين اُڻ تڻ لاهڻ لاءِ پنهنجيءَ صحيح سان السٽريٽيڊ لنڊن نيوز ٻين مخزنن ليک لکيا آخر هڪ سهڻو ڪتاب ٻن جلدن باتصوير مهن جي دڙي سنڌو سڀيتا بابت ڇپايائين جنهن جي قيمت ڏهه گنيون ڏيڍ سوَ روپيا اڃان به وڌيڪ آهي سن ع کان وٺي ع تائين جيڪا کوٽائي ٿي تنهن جو سربستو ذڪر ان ڪيو اٿس انهيءَ کانپوءِ به دڙو کوٽايو اٿن مسٽر بئنرجي جنهن پهريائين اهو دڙو کوٽايو هو تنهن مهن جي دڙي بابت ڌار ڪتاب لکيو مسٽر دڪشٽ مسٽر مئڪي به ڪيترو وقت پنهنجي نظرداري هيٺ دڙو کوٽايو هو مسٽر مئڪي به ڌار ڪتاب لکيو آهي انهيءَ ريت مهن جي دڙي بابت ٻين به ڪتاب لکيا آهن مهين جو دڙو سنڌ صوبي جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪري کان ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سنڌو درياءَ جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي ماهرن جو چوڻ آهي ته هزار سال اڳ سنڌو درياءُ مهين جو دڙو جي کاٻي پاسي کان وهندو هو پر قدرتي طور تي ٿيندڙ موسمي تبديلين سبب ساڄي طرف کان وهڪرو ڪري رهيو آهي مهين جو دڙو تي موجود ٻڌ ڌرم اسٽوپا يا عبادت گاه مهين جو دڙو جي تهذيب سان ڪوبه واسطو نه ٿي رکي هي اسپوٽا ٻڌ ڌرم سان واسطو رکي ٿي جيڪا سئو سال اڳ وجود آئي اسٽوپا گولائي سرڪل جيان ڪچي سرن سان ٺهيل هئي سون جي ڳولها ڪندڙ چورن ان جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي ڊاهي پٽ ڪري ڇڏيو هو اسٽوپا بابت ماهرن جي راءِ آهي ته ٻڌ ڌرم جي باني گوتم ٻڌ جي وفات بعد سندس سماڌي کي حصن ورهايو ويو ان مان هڪ حصي کي هن اسٽوپا دفن ڪيو ويو هئو موهين جي دڙي جي آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد قوم انتهائي ذهين هوشيار محنت ڪش هئي جيڪا انساني رشتن کي اهميت جي نظر سان ڏسندي هئي آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد ماڻهو طبقن رهندا هئا يعن امير واپاري غريب طبقن ورهايل هئي سندن گهر ڪشادا پڪين سرن سان تعمير ٿيل آهن گهرن کوهه پڻ تعمير ٿيل آهن جنهن ذريعي پيئڻ توڙي استعمال جو پاڻي حاصل ڪيو ويندو هو هر گهر کي ليٽرن باٿ روم سميت ڊرينيج سسٽم پڻ هو جنهن ذريعي گندو پاڻي نيڪال ڪيو ويندو هو جڏهن ته نالين کي پڻ پٿرن ذريعي ڍڪيو ويون هو گهرن ٻاهران روشني لاءِ ڏيئا ٻارڻ لاءِ جڳهه پڻ تعمير ٿيل آهن ٻارن جي تعليم لاءِ اسڪول ڪاليج پڻ تعمير ڪيا ويا هئا ته جيئن ٻار بهتر تعليم پرائي سگهن آثارن جي کوٽائي مان هڪ سوئمنگ پول پڻ هٿ آيو آهي جيڪو جديد دور جي علامت آهي مهين جو دڙو مان هٿ آيل مهرن تي اڪريل عبارتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد ماڻهو ڳالهائيندڙ ٻولي لکي پڙهي سگهندا هئا جنهن لاءِ اسڪول ڪاليج پڻ ان موقف کي سگهارو ڪن ٿا ته هتي آباد قوم تمام گهڻي سڌريل قوم هئي بدقسمتي سان مهين جو دڙو جي ٻولي کي اڄ تائين پڙهجي نه سگهي نه آهي جنهن ڪجهه محققن اڳ ڪٿيون ڪيون آهن ڪجهه مهرن کي پڙهڻ جون دعوائون ڪيون آهن پر تن تي ڪنهن به صورت يقين نه ٿو ڪري سگهجي هي هڪ اهڙو راز آهي جيڪو تباهه ٿيندڙ قوم جي سيني ئي رهجي ويو ان کي ظاهر ڪرڻ قطعي طور ناممڪن آهي پر پوءِ به ڪوشش ٿي رهي آهي موهن جي دڙي جي صحيح نالي جي پڪي ڄاڻ نه پئجي سگهي آهي سرڪاري طور تي هن تاريخي ماڳ کي موئن جو دڙو مئلن جو ڍير چيو وڃي ٿو جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ موهن جو دڙو موهن هندو ڌرم جو نالو آهي لکيو ويو آهي ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو منهن سامهون دڙو آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو ُمهِيا هڪ قوم آهي ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي موهن جو دڙو آهي مقامي آبادي هن ماڳ کي موهن جو دڙو سڏي ٿي لاڙڪاڻي ضلعي جي لبدريا تعلقي لاڙڪاڻي جي شهر کان پنجويهه ميل پري ڏوڪري اسٽيشن کان فقط ساڍن ٽن ميلن جي مفاصلي تي هڪ ويرانو آهي جو عام طرح مهن جو دڙو سڏجي ٿو آرڪيالاجيڪل کاتي وارن انهيءَ نالي جي معنيٰ ڄاڻائي آهي هن مان ظاهر آهي ته هو سمجهن ٿا ته اهو نالو اصل آهي مئن جو دڙو رڳو چُڪ کان مئن بدران موهن لکيو اٿن سرزمين تي وڃي ڪو پڇا ڪندو ته پڪ ٿيندس ته صحيح اُچار آهي مُهن جو دڙو ڪي مهين جو دڙو به چون ٿا ٻنهي جي معنيٰ آهي مات ٿيلن جو دڙو قديم زماني سنڌوندي مُهن جي دڙي وٽان وهندي هئي اُتي جو اصلوڪو شهر سنڌونديءَ الهندي ڪناري جي وچ هڪ ٻيٽ هو سرزمين جانچڻ سان ائين سمجهڻ پيو اچي ته اتي اصل پنج ٻيٽ هئا جي پوءِ نديءَ جي اتان رخ ڦيرائڻ مٿان واريءَ وري وڃڻ سبب گڏجي ويا هاڻي ٻيٽن جو گويا هڪ ڇڳو ٿي پيا آهن هينئر اتي دڙا ئي دڙا لڳا پيا آهن جي اٽڪل اڍائي سؤ ايڪڙ زمين جا والاري بيٺا آهن ڪي دڙا ويهه ته ڪي ٽيهه فوٽ اوچا آهن انهن جي وچ هڪ وڏو دڙو اٽڪل ستر فوٽ اوچو آهي تنهن تي هڪ مندر اڏيل هو جو ڪيترن ورهين کان ڊٺو پيو هو پر هاڻ چڱي مشهوري ملي اٿس مهين جو دڙو جو صحيح نالو معلوم نه ٿي سگهيو آهي سرڪاري طور تي هن تاريخي آثار کي موئن جو دڙو مئلن جو ڍير ڪوٺيو ويو آهي جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ موهن جو دڙو موهن هندو ڌرم جو نالو آهي لکيو ويو آهي ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو منهن سامهون دڙو آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو ُمهِيا هڪ قوم آهي ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي مهين جو دڙو آهي مقامي آبادي هن آثار کي مهين جو دڙو ڪوٺيندي آهي هي کنڊر هن وقت ٻن حصن ورهايل آهي هڪ مٿيون شهر جتان شهر پناهه جا آثار مليا آهن جيڪا ٻين جڳهن کان ڪجهه مٿڀري سطح تي جڙيل آهي ان مٿين سطح تي جوڙيل اڏاوتن ميونسپل هال شهري کاتن جي انتظاميه جون سرڪاري آفيسون بنگلا پاڻيءَ جو تلاءُ ٿنڀن وارو اسيمبلي هال هڪ وڏو ان جو ڀانڊو مليو آهي جيڪي مٿين سطح تي ان خيال کان ٺاهيا ويا ته جيئن سنڌو درياهه جي ٻوڏن کان انهن جي حفاظت ٿي سگهي هيٺئين شهر جا ماڻهو به مٿئين شهر جي قلعي ٻوڏن وقت پناهه حاصل ڪري سگهن شروعات دڙو هڪ ئي هئو پر پوءِ شايد سنڌو ندي جي ڪنهن اوائلي ليٽ هن جي اسٽوپا ايراضي واري حصي کي هيٺين ايراضي کان جدا ڪري ڇڏيو هڙپا وانگي موئن يا موهن جو دڙو پڻ سکر سنڌ کان ڪلوميٽر پري ڏکڻ اولهه واقع سنڌو تهذيبَ جو شهر ھو اھو يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنو ويو آهي اهو هڙپا کان ڪي قدر بهتر سانڍيو سنڀاليو ويو آهي تنهنڪري اهو پنهنجي تهذيب جي بهتر عڪاسي ڪري ٿو هڙپا کان موئن جو دڙو ميل پري آھي اھو چار ھزار کان پنج هزار سال اڳ تعمير ڪيو ويو هو لڳ ڀڳ ق م ڌاري غير آباد ٿي ويو جنهن جو سبب شايد سنڌو درياءَ جو رخ مٽائڻ آهي جيڪو ان تهذيب لاءِ جياپي جو ذريعو هو ونگڀياسدانن ان کي ع واري ڏهاڪي دريافت ڪيو قدامت جي لحاظ کان موئن جو دڙو قابل ذڪر غير معمولي شهر آهي ان جو نقشو رٿابنديل آهي جنهن گھٽين جو تاڃيپيٽو آهي مٽيءَ جي پڪل اس تي سڪايل سِرُن سڙيل ڪاٺ سان اڏاوت ٿيل آهي پنهنجي عروج وقت شهر جي آبادي کان هزار هئي ان کي تنهن دور جو جديد ترين نڪاسي سرشتو هو ٻه ٽه ماڙ متفرق عمارتون هيون هڪ قابل ديد سنانگاهه هئي جنهن جي تر قدرتي ڏامر جو تهه چاڙهيو ويو هو ته جيئن پاڻي سيمو نه ڪري هڪ زرعي شهر هئڻ جي ڪري ان هڪ وڏو کوهه اناج جو گودام هڪ ڪاروباري مرڪز پڻ هو غالبا اڃا به وڌيڪ حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته موئن جي دڙي هڪ اهڙي عمارت به هئي جنهن جي هيٺان زمين دوز بٺي هئي جنهن جو مقصد شايد گرم حمام ميسر ڪرڻ هو موئن جو دڙو ست ڀيرا تباهه ٿيو هو هر ڀيري ان کي پراڻي مدفن کنڊر مٿان اڏيو ويو انهن تباهين جو سبب سنڌو درياهه مان ايندڙ ٻوڏن کي سمجھيو وڃي ٿو شهر جا ٻه حصا هئا هڪڙو ڪوٽ ٻيو هيٺالو شهر هيٺالي شهر جو اڪثر حصو اڃا ڍڪيل آهي پر ڪوٽ جي گھڻي حصي جي کوٽائي ٿي چڪي آهي جنهن عوام لاءِ وڏي سنانگاهه آهي شهرين لاءِ هڪ وڏو رهائشي علائقو آهي ٻه وڏيون اجتماع گاهون هيون موئن جو دڙو سکر کان ڪلوميٽرن جي پنڌ تي ڏکڻ اولهه آهي اهو سنڌو تهذيب ق م ق م جو مرڪز هو جيالاجي جو ماهر جان روچ نيشنل جاگرافڪ ميگزين لکي ٿو ته موهن جي دڙي ڪنهن عاليشان محل مندر يا يادگار قسم جي منارن جي غير موجودگي ثابت ڪري ٿي ته هتي بادشاھ يا راڻي جو تخت تاج ڪونه هو وسڪونسن ميڊيسن يونيورسٽي آمريڪا جي پروفيسر جوناٿن مارڪ ڪينوئر موجب موهن جي دڙي جي آثارن راڻي يا راجا جي غير موجودگي مان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته موهن جي دڙي کي هڪ شهري رياست طور مختلف محلن مان چونڊيل ماڻهن وسيلي هلايو ويندو هوندو جان روچ پروفيسر جوناٿن مارڪ جي اها تحقيق ٻڌائي ٿي ته چونڊيل جمهوري طرز حڪومت جي خالق به سنڌ ئي آهي چونڊيل جمهوري طرز واري حڪومت جا خالق به سنڌو سڀيتا جا وارث هئا دنيا جي پهرين سماجوادي رياست سنڌو ماٿر جا ماڻهو ترقيءَ جي بلندين تي هئا مهن جي دڙي جي اٽڪل تيرهن ايڪڙ زمين هيلتائين کوٽائي اٿن هتان ست شهر هڪ ٻئي جي مٿان لڌا آهن آبڪلانيءَ سنڌوندي جي اُٿل چوماسي جبلن تان پاڻيءَ جي ڇرن لهڻ سبب هيءُ شهر هڪ ڀيرو زبون ٿيو ٿي ته پاڻيءَ جي ڇينهري ٿيڻ کانپوءِ ماڻهن وري انهيءَ ويراني مٿان ٻيو نئون شهر ٻڌو ٿي ائين شهر مٿان شهر ٿي ٻڌائون جن مان ستن شهرن جو پتو پيو آهي ڀائنجي ٿو ته هيءُ شهر واپار يا ٻين سببن ڪري مکيه هو جنهنڪري ماڻهن وري وري اهو ساڳيو شهر وسايو ٿي ائين ست گهمرا ساڳيو هنڌ وسايائون انهن ويرانن جي هيٺان پاڻي نڪتو آهي جنهنڪري چئبو ته اٺون شهر ڪونه هو شهر جو ڊؤل مهن جي دڙي مان جيڪي شهر هينئر ظاهر ٿيا آهن تن مان آسانيءَ سان سمجهي سگهجي ٿو ته پنج هزار کن ورهيه اڳي به ماڻهو ائين محلا پاڙا جوڙي رهندا هئا جيئن اڄ اسين رهون ٿا مطلب ته شهر ٻڌڻ جو ڊؤل جيڪو هينئر آهي سو جڳن جو آهي هتي جا رستا ڪشادا سنوان آهن جي سڌا اُتر کان ڏکڻ ڏي وڃن ٿا انهن رستن مان گهٽيون هڪ ٻئي جي آمهون سامهون ڦٽن ٿيون جنهنڪري هڪ هڪ محلو ڌار بيٺو آهي هرهڪ شهر جيڪي عمارتون آهن تن مان ڪنهن به عمارت کي ڇت ڪانهي ڀائنجي ٿو ته ڇتين جون ڪامون لڙهيون يا پٽيون ججهي عرصي گذرڻ ڪري سڙي ڀڄي ڀري ويون آهن يا باهه لڳڻ ڪري جلي ڀسم ٿي وييون آهن سڀ عمارتون پڪسريون آهن ڏسڻ اهڙيون تازيون پيون اچن جو ڄڻ ته ڪلهه ڪلهوڻيءَ هي شهر ٻڌا هئا سرون نهايت عمديءَ ريت گهڙيل آهن تاريخ واري زماني هندستان جيڪي سرون اينديون هيون تن کان بنهه علحدي نموني آهن جيڪي عمارتون لڌيون آهن تن مان ڪيتريون ماڻهن جي رهڻ جون جايون آهن سڀ جايون ڪشاديون هوادار آهن ڪن گهرن جي اڱڻ ڏاڪڻ آهي جنهن مان سمجهجي ٿو ته جاين جي مٿان ماڙيون به اڏيل هيون هر هڪ گهر کي پنهنجو پنهنجو کوهه سنان جي ڪوٺي آهي سنان جي ڪوٺين کي سرن جو فرش ٻڌل آهي ڪوٺيءَ ڪوٺيءَ جي هڪ ڪنڊ وٽان پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ موري آهي جنهن مان پاڻي وهي گهٽين جي ڪسين وڃي پوندو هو گهٽين جون ڪسيون ڍڪيل آهن جن مان اندران ئي اندران پاڻيءَ جو نيڪال ٿيندو هو ڪن سنانن جي جاين سرون ڪٽي اُهو ڪٽو چن سان ملائي تنهن سان نهانيءَ سنان جي ڪوٺي جو تر لتو اٿن ته ڌرتي پاڻي چهي نه وڃي ڀتين تي پلستر ٽي انچ ٿلهو چڙهيل آهي سرن جي جيڪا چوڙائي ٿيل آهي تنهن ڪيترن هنڌ گارو ڪتب آيل آهي پر ڪن ڪن هنڌ چيرولي ڪم آيل آهي جا نئن گاج اڄ به ججهي انداز پيدا ٿئي ٿي عمارتن تي نقش جو ڪم ڪونه ٿيل آهي ته به سرجان مارشل چوي ٿو ته هندستان ههڙي عمدي آڏپ مهن جي دڙي واري زماني کانپوءِ به ڪٿي ڪانه ٿيندي هئي ههڙيون عمديون پڪسريون جايون گهڻو خرچ ٿيون پڇن تنهنڪري مسٽر مئڪي جو اهو قياس پورو آهي ته هتي جا ماڻهو وڏيءَ هوندا وارا هئا ڪي عمارتون شايد مُٺ يا مندر ٿي ڪم اينديون هيون اهڙين جاين جي بنا ٻين جاين کان مٿي آهي انهن ڪوٺيون ننڍيون آهن پر ڀتيون بلڪل مائيدار آهن ڪن ڀتين جي ٿولهه ڏهه فوٽ به آهي انهيءَ مان سر جان مارشل اهو انومان ڪڍيو آهي ته انهن جي مٿان شايد گهڻيون ماڙيون جڙيل هيون جنهنڪري هيٺيون ڀتيون اهڙيون ٿلهيون رکيون اٿن ڪن عمارتن مان ظاهر آهي ته اهي دڪان ٿي ڪم اينديون هيون اهڙيءَ هڪ عمارت مان نيروٽيءَ جي ڪن لڌي آهي نير جا چٽا به ڏسڻ آيا آهن مُهن جي دڙي جي هر هڪ گهر کي پنهنجو پنهنجو کوهه آهي ڪي کوهيون آهن ڪيترين گهٽين مان رستن تان وڏا کوهه لڌا آهن جي يڪسرا گولائيءَ تي آهن هڪ ٻه کوهه بيضوي شڪل جو به آهي ٻن کوهن وٽ پڪسرون بئنچ ٺهيل آهي اهو شايد انهيءَ لاءِ هو ته جيستائين ڪنهن کي پاڻيءَ ڀرڻ جو وارو ملي تيستائين انهيءَ بئنچ تي ويھندا ھئا سڄي شهر جي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جي ترتيب نهايت سهڻي نموني جي آهي مسٽر بريلسفورڊ چوي ٿو ته يورپ اهڙي عمدي ترتيب عيسوي اوڻويهين صديءَ تائين به ڪانه هئي مسٽر آينگر چوي ٿو ته مئلي مورين جو بندوبست جيتوڻيڪ منجهيل گنڊيل آهي ته به اهڙو پورڻ مڪمل آهي جو ڪوبه هاڻوڪو شهر سچ پچ جيڪر فخر سان اهو اختيار ڪري پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪسين جي هيتري ساک سڀني عالمن حق تي ڪئي آهي سرجان مارشل پاڻ به لکيو آهي ته پاڻيءَ جي نيڪال جو طريقو غير معمولي طرح سڌريل نموني جو آهي هرهڪ رستي گهٽي لنگهه کي پنهنجي پنهنجي ڍڪيل نالي يا ڪسي آهي انهن جون سرون اهڙي عمديءَ طرح گهڙيل هڪ ٻئي سان جڙيل آهن جو انهيءَ کان وڌيڪ عمديءَ ريت ڪم ڪرڻ جي واٽ ڪو ڏسي ڪونه سگهندو شهر جي رونق منجهان ئي ائين پيو سمجهڻ اچي ته هن شهر جي ميونسپالٽي ڪا سڄاڻ هئي جنهن کي شهر جي حفظ صحت جو گهڻو اونو هو شهر ڪهڙي ڊؤل تي ٻڌجي صفائي سٺائي ڪيئن رکجي تن ڳالهين جي جيتري ان وقت جي ماڻهن کي سڌ هئي تيتري اسان جن چئن پنجن پيڙهين وارن ابن ڏاڏن کي به ڪانه هئي هر هڪ گهر هڪ ٻئي کان ايتري قدر پري آهي جو ڪنهن به گهر کي هوا روشني ملڻ ڪنهن به اٽڪ ٿيڻ جو امڪان ڪونهي ماڻهن کي انجنيري ڪم جي به ڄاڻ هئي جو درياهه جي اٿل کان شهر جي بچاءَ جو خاطر خواهه بندوبست ڪري سگهيا ٿي گندگي پاڻيءَ توڙي برسات جي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ناليون ڪسيون نهايت عمديءَ ريت جوڙي سگهيا ٿي ڪسين مورين جي وقت بوقت صفائي ڪرڻ لاءِ منجهن مئن هول به رکيائون ٿي جيئن اڄ ڪالهه ميونسپالٽيون ڪن ٿيون گهر جي گند ڪچري جي نيڪال لاءِ ڀتين سوراخ ڪري ڇڏيندا هئا ته ڪچرو اتان وهي وڃي گهٽيءَ پوي گهٽين ڪچري ڪٺي ٿيڻ لاءِ کڏون هيون جي پوءِ ڀنگي صفا ڪندا هئا آرڪيالاجيڪل کاتي وارن جون ڄاڻايل هي سڀ ڳالهيون ڏيکارين ٿيون ته پنج هزار کن ورهيه اڳي جڏهن ٻين ڪيترين قومن کي اڃان پنهنجي بت ڍڪڻ جي به سڌ ڪانه هئي تڏهن اسان جا سنڌي نهايت سڌريل ماڻهن وانگر پنهنجو جيوت ڪاٽيندا هئا سڀني عمارتن هڪ اڏاوت جا گهڻو ڌيان ڇڪي ٿي سا اُها آهي جنهن مان هڪ وڏو تلاءُ لڌو آهي ان جون ڀتيون ٿولهه ست اَٺ فوٽ آهن تلاءَ جي ٻن پاسن کان پؤڙيون ٺهيل آهن جنهنڪري ڀلي ته ڪو هڪڙي پاسي کان پؤڙين تان لهي هيٺ وڃي ٻئي پاسي وارين پؤڙين تان چڙهي مٿي اچي اهو تلاءُ اڻيتاليهه فوٽ ڊگهو ٽيويهه فوٽ ويڪرو اَٺ فوٽ اونهو آهي تلاءَ جي ٻاهرئين پاسي ڀر وارين ڪوٺين مان هڪ هڪ اونهو کوهه آهي جنهن جو پاڻي اڄ ڏينهن تائين ڪم آڻڻ جهڙو آهي شايد انهي کوهه جي پاڻيءَ سان تلاءَ ڀريندا هئا انهيءَ تلاءَ جي هڪ ڇيڙي وٽ هڪ شاهي ڪسي آهي جنهن مان شايد پاڻيءَ جو نيڪال ٿيندو هو اها ڪسي نهايت عمديءَ ريت جڙيل آهي ايترو اونهي آهي جو ڀلي ته ڇهه فوٽ لنبو مڙس منجهس بيٺو هجي سڄي ڪسي ڍڪيل آهي پر مٿان ڇت وٽان ٿورو ٽڪر کليل اٿس جنهن مان ڀلي ته ڪو ماڻهو اندر لنگهي وڃي سڄي ڪسي صفا ڪري پاڻيءَ جي سيمي کي روڪڻ لاءِ رومي ڏامر دورانديشي ڪري هڻي ڇڏيو اٿن هن مان ظاهر آهي ته وادي ماٿر سنڌ جا رهاڪو پنج هزار ورهيه اڳي نه فقط قابل معمار هئا پر هاڻوڪي زماني جي سرويرن انجنيئرن وانگر پوري ڳڻ ڳوت به ڪري سگهندا هئا ڪي عمارتون ٿنڀن سان آهن جن مان هڪ هال اٽڪل اسي فوٽ آهي اتي شايد پنچائتون ڪٺيون ٿينديون هيون يا ڪن موقعن تي ماڻهو اچي مڙندا هئا موهن جي دڙي جي کوٽائي دوران جيڪي پٿر جا بُت مورتيون مليون آهن انهن جو انگ آهي اليگزيندرا آر ڊيلينو پنهنجي تحقيقي مقالي لکيو آهي ته سنڌو تهذيب جون مورتيون پنهنجي فن ڪمال لاجواب آهن خاص طور تي ڪنگ پريسٽ وارو بت ڍڳي ڳاڏين جون ٻيون جيڪي ننڍيون وڏيون مورتيون مليون آهن انهن کي ڏسي لڳي ٿو ته موهن جي دڙي جو سماج سنگهار سماج جانورن کي پالڻ وارو انهن تي رحم ڪرڻ وارو سماج هو مهن جي دڙي مان جملي مهرون علحدن علحدن ڊؤلن قدن جون لڌيون آهن ڪي ويلڻ جي شڪل جهڙيون ته ڪي چورس ڪي ٻيڙي وانگر ته ڪي گونيءَ ڪنڊ واريون ڪي ننڍڙيون نفيس ته ڪي وڏيون وڌيڪ چٽيون ڪي عاج جون ٺهيل ته ڪي صابوني پٿر جون ٿوريون مهرون ٺڪر جون آهن ڪن مهرن کي سوراخ آهي جنهن مان ڌاڳو لنگهائي سگهجي ٿو ڀائنجي ٿو ته مهن جي دڙي جا ماڻهو اهي مهرون ڳچيءَ پائيندا هئا يا ڪرائيءَ ٻانهن تي تائٿ وانگر ٻڌندا هئا انهن مهرن تي شڪليون نڪتل آهن جن مان ڪاريگرن جي ڪاريگريءَ جو ثبوت ملي ٿو انهن مهرن تي اُٿيل چٽ آهن تن مان سمجهجي ٿو ته سيل مهر ڪرڻ مهل به اهي مهرون ڪم آڻيندا هئا قديم زماني دستور هو ته ماڻهو ڪيڏانهن ٻاهر ويندا هئا ته دروازن جي ٻاهران مهرون هڻندا هئا هر هڪ مهر تي ديوتا جي شڪل نڪتل هوندي هئي اهو ديوتا ڄڻ ته گهر جي نگاه ڪندو هو سندس ملڪيت کي ڪوبه هٿ ڪونه لائيندو هو مهن جي دڙي جي ماهن وٽ به شايد اهو ئي دستور هو مهن جي دڙي مان هڪ پتلو لڌو آهي جنهن تي گيڙوءَ يا داءُ سان چٽسالي نڪتل آهي سنڌ گيڙو يا داءُ ٿئي ئي ڪونه سنڌ کي ويجهي ويجهو هنڌ جتان گيڙو ججهي انداز ملي سگهي ٿو سو لکپت جو شهر آهي وچ هندستان مان به ڪيترن هنڌان گيڙو ملي سگهي ٿو پر آڳاٽي وقت کان وٺي ايراني نار طرفان سنڌ ٻين پاسن ڏي گيڙو ججهي انداز پئي آيو آهي جو انهيءَ پاسي جو گيڙو رنگ جو وڌيڪ تکو آهي قديم سنڌ جو واپار مغربي ملڪن سان گهڻو هلندو ئي ايراني نار جي رستي هو حاصل مطلب ته مهن جي دڙي مان لڌل شين مان رڳو انهن ٿورڙين شين تي ويچار ڪجي ٿو ته ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو ته آڳاٽي زماني جيتوڻيڪ آگ گاڏيون ڪين هيون ته به سنڌ جو وڻج واپار هيڏانهن ڪشمير قنڌار هوڏانهن وچ هندستان توڙي ڏکڻ هندستان طرف هلندو هو اسان جي پرڳڻي کي قدر پنهنجي قدرت سان سمنڊ توڙي خشڪيءَ جي رستي ايران سان ڳنڍي ڇڏيو آهي انهيءَ طرف وارن سان آڳاٽن سنڌين جي لهه وچڙهه انهن ئي واٽن کان ٿيندي هئي جانورن جون شڪليون نڪتل آهن تن مان ڪاريگرن جي نه رڳو ڪاريگريءَ جو ثبوت ملي ٿو پر خاص ڪري ڍڳي جو ناتو شو ڀڳوان جي پوڄا سان سمجهڻ اچي ٿو جو سو جا لنگ به هتان لڌا آهن وڻن پاڻيءَ جي پوڄا جا اهڃاڻ به هتان ملن ٿا ماڻهن کي لکڻ پڙهڻ جو هنر هو سندن ڪمائيءَ جو مکيه رستو پوک ڌنڌو ڌاڙي هو ڦيٿن سان گاڏيون به شايد هين جو اهڙا رانديڪا هٿ آيا آهن انهيءَ ساڳيءَ سڀيتا جا اهڃاڻ ايران ميسوپوٽيميا مان مليا آهن تنهن مان ظاهر آهي ته انهن پاسن سان خشڪيءَ توڙي سمنڊ جي رستي وڻج واپار سانگي لهه وچڙ گهڻو ايندا هئا مهن جي دڙي مان جيڪي پتلا هٿ آيا آهن تن مان قديم سنڌين جي شڪل مهانڊن جو اندازو ڪري سگهجي ٿو هو قد جا بندرا بت سٽروٽرا هئا چپ ڀريل اکيون سوڙهيون هين اهي مهانڊا فقط مهن جي دڙي جي رهاڪن جا هئا يا عام طرح سڀني سنڌين جا هئا تنهن بابت ڪابه ڪافي ثابتي ڪانهي سڀني پتلن ڏسجي ٿو ته ماڻهن جو ڪنڌ ٿلهو ڀرڀريو آهي ڳٽن جا هڏا چپٿڙا اٿن پتلن مان هيءَ ڳالهه به ظاهر ته مرد ننڍيون ڏاڙهيون رکائيندا هئا مڇون ڪن جون ڪوڙيل ته ڪن جون رکيل هونديون هيون مٿي جا وار پيشاني وٽان ورائي پٺيان ويڙهي منجهن ڪنگو اٽڪائي ڇڏيندا هئا جنهن ڪري انهن کي ويڙهڻ جو ضرور ڪونه ٿيندو هو زناني شڪل وارن پتلن مان ڏسجي ٿو ته ڪي زالون پنهنجا وار ڳچيءَ وٽان ورائي پوئتان کليل ڇڏينديون هيون ڪي چوٽي ويڙهي سڱ وانگر چهنبدار ڪنديون هيون مردن جي پوشاڪ ڌوتي چادر هئي جنهن جو پلئه ساڄي بغل هيٺان لنگهائي ڏائي ڪلهي تي اڇلي وجهندا هئا ڪن پتلن مان ائين سمجهڻ پيو اچي ته ڌوتيءَ بدران هڪ اهڙي گهگهري پيل اٿن جهڙي هن وقت لنگها دهلاري پهرين ٿا ڪي مورتون بنهه اگهاڙيون آهن ڪن ماڻهن کي لنگوٽ چڙهيل ڏسڻ اچي ٿو مهن جي دڙي واري زماني زالون توڙي مرد زيور عام طرح پائيندا هئا ڪنٺي يا هسي تائٿ منڊيون مرد به پائيندا هئا انهن کان سواءِ زالون ڳن يا پنڙا داڻن جا هار چانديءَ يا سون جون ڪنگڻيون نورا پائينديون هيون ڪن پتلن زالن کي بت تي ٻانهين ڪلهي تائين پيل ڏسجي ٿي جنهن مان ظاهر آهي ته انهيءَ زماني چوڙيگر به هوندا هئا ڪن زيورن تي جڙت جڙيل ڏسڻ اچي ٿي جنهن ڪري چئبو ته جڙوئا به هئا ڪن گهرن مان زمين جي هيٺان پوريل ڪي ٽامي جا باسڻ برتڻ آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ مسٽر دڪشت لڌا جن سان گڏ هڪ مڙيل ڪارائي به هئي هڪ ٿانءَ قيمتي زيور پيل هئا جن تي جڙت جڙيل هئي سر جان مارشل انهن زيورن لڀڻ کان سگهوئي پوءِ السٽريٽيڊ لنڊن نيوز لکيو ته سونا زيور اهڙيءَ عمديءَ ريت گهڙيل آهن اوجر پالش اهڙي اُچي اٿن جو ڄڻ ته لنڊن جي بانڊ اسٽريٽ سونارن جي گهٽي مان هينئر گهڙجي آيا آهن پنجن هزارن ورهين جا جهونا ڀانئجن ئي ڪين ٿا مهن جي دڙي مان جيڪا زيورات هٿ آئي آهي تنهن مان پتو پوي ٿو ته قديم سنڌ جا رهاڪو عقيق يا سنگ سليماني نيلم پيروز ٻيا قيمتي پٿر هار جي داڻن توڙي زيورن لاءِ جڙت طور ڪم آڻيندا هئا هرپا توڙي مهن جي دڙي مان شيشو ڪونه لڌو آهي پر انهيءَ زماني ڪاريگر هڪ اهڙو ليپ ٺاهيندا هئا جو سڪڻ کانپوءِ شيشي وانگر بکندو هو انهيءَ مان داڻا ٺاهيندا هئا جي قيمتي پٿرن بدران ڪم آڻيندا هئا سن ع هڪ سهڻو هار لڌو جو خود ساک پيو ڀري ته ڪنهن قابل ڪاريگر جو جوڙيل آهي مسٽر رکلداس بئنرجي جنهن مهن جو دڙو پهريائين پهريائين کوٽايو هو سو ته وينجهارن جي ساراهه مان ڍاپي ئي نٿو چي رگ ويد جن آرين جو ذڪر آهي تن کي به اهڙو هنر ڪونه هو جهڙو مهن جي دڙي جي ڪاريگرن کي هو سر جان مارشل به انهيءَ هار جي گهڻي ساک ڪئي آهي قديم سنڌ جي پوکي راهيءَ بابت گهڻو پتو ڪونه پيو آهي باقي مهن جي دڙي مان ڪڻڪ جو لڌا آهن جيتوڻيڪ ترن جو هڪ داڻو به ڪونه لڌو آهي ته به ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو ته ترن جي پوک به ٿيندي هئي ڇاڪاڻ ته رگ ويد مان معلوم ٿئي ٿو ته انهيءَ آڳاٽي وقت پنجاب سنڌ ترن جؤن جا فصل ڀلا ٿيندا هئا هن وقت ان پيهڻ لاءِ جيڪي جنڊ ڪم اچن ٿا سي عيسوي سن کان ٻه صديون کن اڳي چالو ٿيا هئا اڳي جنڊن جو نمونو ئي ٻيو هوندو هو اهي اؤر نموني جا جنڊ مهن جي دڙي مان تمام گهڻا لڌا آهن انهيءَ مانمسٽر مئڪي اهو انومان ڪڍيو آهي ته اَن جي پوک گهڻي ٿيندي هئي جنهنڪري ماڻهن وٽ جنڊ به گهڻا هوندا هئا ڪڻڪ جون کان سواءِ ماڻهو کجور به کائيندا هئا کارڪن جون ککڙيون کوٽائيءَ ڪندي هٿ آيون آهن ان وقت ماڻهو مڇي ماس بلڪه ڳائو گوشت به کائيندا هئا درياهه جي مڇيءَ جا ته خوراڪي هئا پر ڪڇئون ڪميون به ڪين ڇڏيندا هئا ڪتڻ اُڻڻ جو هنر ڪيترا ائٽ ٽڪ لڌا آهن ڪي سادا ته ڪي اُچا انهيءَ مان سمجهجي ٿو ته غريبن توڙي شاهوڪارن جي گهرن چرخي چورڻ جو رواج هو دڙي منجهان هڪ چانديءَ جو ٿانءُ جواهرات مڻين سان ڀريل لڌو جو اُچيءَ طرح اُڻيل ڪپڙي سان ويڙهيل هو ان ديسي ڪپهه ڪم آيل آهي هن مان ظاهر آهي ته پنج هزار ورهيه اڳي سنڌ وؤئڻن جي پوک ٿيندي هئي انهيءَ قديم زماني ئي سنڌي ماڻهن وٽ ڪپڙي اُڻڻ لاءِ آڏاڻا به هئا قديم زماني جي ماڻهن وانگر مهن جي دڙي جا رهاڪو پٿر جا اوزار ٿانءَ ٿپا ڪم آڻيندا هئا پر ٽامي جي به سڌ هين جنهن مان پڻ باسڻ برتن اوزار بلڪه ڪي ڳهڻا به جوڙيندا هئا لوهه جو ذرو به ڪونه لڌو آهي پر هيءُ زمانو ئي اهڙو هو جنهن ماڻهن کي لوهه مارڻ جو عقل اڃا آيو ئي ڪونه هو قلعي به ڌار ڪانه لڌي آهي باقي رڳو ٽامي سان گڏيل هٿ آئي آهي مهن جي دڙي وارا ٽامو قلعي گڏي برانز ٺاهيندا هئا جنهن مان به ٿانءَ ٿپا اوزار جوڙيندا هئا مسٽر محمد ثناءُ الله هند سرڪار جو آرڪيالاجيڪل ڪيمسٽ چوي ٿو ته ٽامي قلعي مان برانز جوڙڻ جي سڌ سنڌو ماٿر جي ماڻهن کي عيسوي سن کان ٽي هزار ورهيه اڳ بلڪه انهيءَ کان به اڳي هئي مهن جي دڙي مان ٿوريون پٿر ٽامي جون ٺهيل گدائون ٿورا ڀالا ڪٽاريون تير ڪمانيون هٿ آيون آهن ترار جوڙڻ جو ته رواج ئي گهڻو پوءِ پيو تنهنڪري ترار ڪانه لڌي آهي شهر کي عالم پناهه ڪانهي ڪا زرهه به ڪانه لڌي آهي جنهنڪري ڀائنجي ٿو ته ملڪ لڙائي اڪثر ڪانه لڳندي هئي ماڻهو صلح سانت گذاريندا هئا وٽ ماپا قسمين قسمين لڌا آهن اهي اڪثر نازڪ ننڍڙا آهن ڪي مخروطي شڪل جا وڏا پٿر لڌا آهن جن مٿان سوراخ آهي انهن سوراخن مان ڏور لنگهائي سگهجي ٿي اهي پٿر تور مهل وٽ ڪري ڪم آڻيندا هئا ڪي ننڍا وٽ خاڪي رنگ جي سليٽ جا پيٽ جي شڪل جهڙا آهن جي ايلم ميسوپوٽيميا جي وٽن سان مشابهت رکن ٿا مسٽر اي ايس مئڪي چوي ٿو ته مهن جي دڙي جا اهي ميسو پوٽيميا جي قديم وٽن کان وڌيڪ سوڌا پورا آهن مهن جي دڙي جي ماڻهن وٽ چانديءَ ٽامي جا ٿانءَ چمڪيدار ليپ جون ٺهيل گلاباشيون وغيره هونديون هيون پر رواجي ٿانءَ ٿپا اڪثر ٺڪر جا هوندا هئن سنڌ نالو کين جوڙڻ جو هنر جڳن کان عام هو پر مهن جي دڙي واري زماني سنڌي ماڻهو ڪنڀارڪي هنر اهڙا ته ڀڙ ٿي ويا هئا جو چٽساليءَ سان ٿانءَ ٿپا جوڙيندا هئا ڪي ٿانءَ اهڙا ته نفيس جوڙيندا هئا جو اُهي عام طرح اغذي سڏجن ٿا ڪاشيءَ جي ڪم جا آڳاٽا نمونا به رڳو مهن جي دڙي مان مليا آهن مسٽر ارنيسٽ مئڪي چوي ٿو ته رومن جي وقت کان اڳ مصر ملڪ انهيءَ هنر جي مصري ماڻهن کي ڪل به ڪانه هئي ڪن ٺڪر جي ٿانون تي جانورن جون شڪليون اهڙيون نڪتل آهن جهڙيون لڌل مهرن تي آهن سنگتراشيءَ اُڪر جي ڪم مهن جي دڙي جي رهاڪن پنهنجيءَ قابليت جو چڱو ثبوت ڏنو آهي ڍڳن گئينڊي ٻين جانورن جون شڪليون نهايت عمديءَ ريت مهرن تي ڪڍيون اٿن ڪي شڪليون نوريئڙن جون آهن جن نوريئڙا پڇ مٿي ڪيو بيٺا آهن اڳين چنبن سان ڪا شيءِ وات ڏي ڪيو چپو چورو پيا ڪن انهن جي ڊيگهه ٻه انچ مس آهي هڪ داڻي تي ٽن باندرن جي شڪل آهي جن جي منهن مان سندس شوخي پيئي ظاهر ٿئي پر ٻانهون ورائي هڪ ٻئي کي ڀاڪر پائي بيٺا آهن اهو داڻو ايڏو آهي جو اکروٽ جي کل جيڪر سمائجي وڃي مئنچيسٽر گارڊين مسٽر بريلسفورڊ لکيو آهي ته هتان جيڪي ماڻهن ٻين ساهوارن جون شڪليون لڌيون آهن سي ان وقت جي ميسو پوٽيميا طرف جي ڪاريگريءَ کي شهه ڏيئي بيٺيون آهن مهن جي دڙي مان سنگ سليماني ٻين پٿرن جون ٺهيل گوليون شطرنج ڍارا لڌا آهن اهي هاڻوڪن ڍارن وانگر ڊگها نه هئا پر ڪعب شڪل جا آهن هن مان ظاهر آهي ته ماڻهن جي واندڪائيءَ جي وندر اهي رانديون هيون ان وقت جي ماڻهن کي پنهنجي ٻارن جي وندر جو به ججهو اونو هوندو هو جو ڪيترن قسمن جا رانديڪا به لڌا آهن جن ماڻهن ڍڳن گهوڙن جون شڪليون آهن هڪ ڍڳي جو پڇ ڇڪجي ٿو ته ڪنڌ پيو لوڏي هڪ هاٿي آهي جو جهنجهڻو ٿي ڪم اچي ٿو مهن جي دڙي مان هڪ ٺڪر جي ٺهيل گاڏي چيڪلن سان لڌي آهي انهي قسم جون گاڏيون عيسوي سن کان ٻٽيهه سو ورهيه اڳي ميسوپوٽيميا طرف چالو هيون جنهنڪري چئبو ته گاڏين جو هي جهوني جهونو نمونو آهي مهن جي دڙي مان ٿورو سلاجيت لڌو آهي سلاجيت ٻن قسمن جو ٿئي ٿو هڪڙو اڇو ٻيو ڪارو هتان ڪارو سلاجيت لڌو آهي جو بدهاضمي ادرار جيري هيانچي جي بيمارين لاءِ مفيد آهي هرڻ جا سڱ هتان لڌا آهن جي پڻ شايد دوائن ڪم ايندا هئا هندن جي ڌرمي پستڪن مان به معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ جا ماڻهو قديم زماني کان طب مان واقف هئا ڪيترين ڪارائتين ٻوٽين جي سڌ هين دڙي جي کوٽائيءَ مان جيڪي شيون ماڻهن جي گهرن مان لڌيون آهن تن مان سندن گهرو جيوت تي چڱي روشني پوي ٿي سرجان مارشل چوي ٿو ته مهن جي دڙي جي سڀيتا اُن وقت جي مصر ملڪ ايشيا جي الهندي طرف جي سڀيتا جهڙي آهي پر ڪن ڳالهين اتي جي سڀيتا کان به سرس آهي انهن هنڌان ڪي اهڙيون عمديءَ طرح جڙيل سنان جون جايون اهڙا ڪشادا گهر ڪين لڌا آهن جن جي مهن جي دڙي جي عمارتن سان ڀيٽ ڪري سگهجي انهن ملڪن ماڻهن پنهنجو تن من ڌن رڳو ديوتائن لاءِ مندرن راجائن لاءِ عمدن محلاتن مخروطي منارن جوڙڻ تي ٿي لڳايو باقي رواجي ماڻهو مٽيءَ جي جڙيل جاين رهندا هئا هرپا مهن جي دڙي قصوئي ٻيءَ طرح آهي اتي به ماڻهن پنهنجي حاڪمن لاءِ عاليشان عمارتون جوڙيون هونديون جي اڃان ڪين لڌيون آهن پر پنهنجي رهڻ لاءِ ڪشاديون هوادار جايون جوڙيندا هئا اهي هوادار جايون سنان لاءِ تلاءَ ڍڪيل موريون وغيره اهو اهڃاڻ ڏين ٿيون ته هتي جي ماڻهن پنهنجو گهرو جيوت جهڙي فرحت ٿي گذاري تهڙي اُن وقت دنيا ٻين هنڌ ڪنهن به ڪونه ٿي گذاري مهن جي دڙي جي کوٽائي ڪندي ديويءَ جا پتلا لڌا آهن جن مان سمجهجي ٿو ته پنج هزار ورهيه اڳي سنڌي ماڻهن ديويءَ جي پوڄا ڪندا هئا هن وقت ديويءَ کي امبا درگا ٻين نالن سان سڏين ٿا پر حقيقت اها بنيادي طاقت يا شڪتي آهي ڌڻي آهي پرش هيءَ آهي پر قدرت يا شڪتي جنهن کي مجسم ڪري قديم سنڌي پوڄيندا هئا قدرت تي ويچار ڪرڻ سان ئي دل اڏامي قادر ڏي وڃي ٿي روحاني معرفت حاصل ٿئي تنهنڪري هن قسم جي پوڄا مان قديم سنڌين جي ڌرمي خيالن عقيدن جو پوريءَ ريت پتو پوي ٿو ماتا جي مورتيءَ کان سواءِ هڪ مرد ديوتا جي به شڪل لڌي آهي سرجان مارشل جي راءِ موجب اها مورتي شو ڀڳوان جي آهي جو يوگ آسڻ ويٺو آهي هتان شو جا لنگ به لڌا آهن جنهنڪري هيڪاري يقين ٿئي ٿو ته سنڌ شو شڪتيءَ جي پوڄا جو رواج نهايت قديم آهي ڪيترين مهرن تي جيڪي شڪليون نڪتل آهن تن مان ظاهر آهي ته قديم سنڌي ماڻهو پپر ٻين وڻن جي به پوڄا ڪندا هئا اها پوڄا ٻن قسمن جي هوندي هئي هڪ قسم هيءُ هو ته خود وڻ کي پوڄيندا هئا ٻيو قسم هيءُ هو ته وڻن ٽڻن جي ديوتا کي مجسم ڪري اُن جي پوڄا ڪندا هئا مهن جي دڙي مان ڪيترن جانورن جهڙوڪ هڪ سڱي جانور ٿوهي سان ڍڳي جون تصويرون به هٿ آيون آهن قديم زماني مصر ملڪ هڪ سڱي جانور پوڄڻ جو رواج هو اهو هندستان جو جانور ليکيو ويندو هو وشنو ڀڳوان کي ايک شرنگ يعني هڪ سڱ وارو سڏيندا آهن ٿوهي واري ڍڳي جي پوڄا جو شو ڀڳوان جي پوڄا سان واسطو سمجهڻ اچي ٿو شو ڀڳوان جي سواري ڍڳي تي چئي ويندي آهي تنهنڪري شو جا پوڄاري اڄ تائين ڍڳي جي پوڄا ڪندا آهن مهن جي دڙي گهڻو ڪري سڀ ڪنهن گهر مان کوهه لڌو آهي انهن کوهن کانسواءِ عام خلق لاءِ ڌار کوهه هئا سنان جي ڪوٺي به هرهڪ گهر آهي هڪ وڏو تلاءُ به لڌو هن مان سمجهجي ٿو ته قديم سنڌين کي جڳت مڳت جو خيال هو سنان پاڻي ڪرڻ هڪ ڌرمي ڳالهه ڪري ليکيندا هئا اڄ به هندو سنان پاڻي ڪري پوءِ روٽي کائيندا آهن آڳاٽي زماني کان وٺي هندن جو اهو نيم هليو اچي درياهه جي پوڄا به شايد ڪن ڪسابن جي آهي دنيا جي پراڻين تهذيبن شامل سنڌو تهذيب جي تاريخي ماڳ موهن جو دڙي تي ڌيان ڏيارڻ لاءِ سنڌ حڪومت فيبروري کان فيبروري ع تائين عالمي ڪانفرنس گهرائي آهي هن ڪانفرنس آمريڪا جرمني اڻلي اسپين فرانس سميت پرڏيهه مان مختلف ماهرن وفدن حصو ورتو هن عالمي ڪانفرنس کان پهرين پيپلز پارٽي جي باني اڳوڻي صدر وزير اعظم ذوالفقار علي ڀٽو ع پڻ هن تاريخي ماڳ جي اهميت کي دنيا آڏو آڻڻ لاءِ عالمي ڪانفرنس سڏائي هئي هيمو ڪالاڻي مارچ ع پراڻيسکر جي پيسو مل ڪالاڻي جي گهر ٿيو سندس والد پيسو مل ٺيڪيداريءَ جو ڪم ڪندو هو هيمون ڪالاڻي جو اصل نالو راهي هيمن هو جڏهن ته هيمون کيس پيار مان ڪوٺيو ويندو هو جڏهن سموري هندستان آزادي لاءِ ويڙهه جاري هئي ان وقت جا سورما پنهنجي ڌرتي ماءُ جي آجپي لاءِ جانين جا نذرنا ڏئي رهيا هئا تڏهن سکر جي هن نوجوان پڻ سنڌ جي آزاديءَ جي چڻنگ دکيل هئي ع جو دور هو تڏهن سنڌ حر تحريڪ زورن تي هئي جڏهن ته وچ هندستان مهاتما گانڌي هندستان خالي ڪريو واري تحريڪ هلائي رهيو هو اهو اهڙو جذباتي دور هو جو ماڻهن جي دلين انگريز سامراج لاءِ نفرت جا آڙاهه پئي ٻريا اهڙن پڙاڏن کان سکر جو هي نوجوان تمام گهڻو متاثر ٿيو ان وقت هيمون ڪالاڻي اڃا هاءِ اسڪول جو شاگرد هو سندس دل آزادي جي تڙپ انگريزن خلاف ڌڪار هن کي بيچين ڪري وڌو هو اها آڪٽوبر جي رات هئي جڏهن خبر پئي ته فوجين سان ڀريل هڪ خاص ريل گاڏي اچي رهي آهي جيڪا سکر کان اڳتي گولابارود کڻي ويندي هيمون کي ڄاڻ هئي ته اهو گولابارود انهي ريل گاڏيءَ سوار فوجي آزاديءَ جي متوالن لاءِ عتاب قهر ثابت ٿيندا جنهنڪري هن سندس ساٿين انهيءَ ريل گاڏيءَ کي ڪيرائڻ جو منصوبو رٿيو هنن گڏجي وڃي ريل جي پٽڙي کي اکيڙڻ شروع ڪيو ٺيڪ ساڳي وقت تي هڪ سپاهي نالي فيروز خان کين ڏسي ورتو هيمون جا سمورا ساٿي ڀڄي ويا پر هميون ڪالاڻي پڪڙجي پيو هيمون ڪالاڻي تي بي انتها تشدد ڪيو ويو ان وقت جيڪي تشدد ڪري ڏوهه مڃرائڻ ايذائڻ جا طريقا موجود هئا اهي هن ڳڀرو نوجوان تي آزمايا ويا تشدد ڪندڙن کي صرف انهن نالن جي ڄاڻ گُهربي هئي جيڪي ٽرين جي پٽڙي اکيڙڻ وقت ساڻس گڏجي آيا هئا پر هن آخر تائين ڪنهن به ساٿيءَ جو نانءُ زبان تي نه آندو لاڳيتو ڏينهن تائين تشدد ڪرڻ بعد هيمون ڪالاڻي کي نيٺ ڪورٽ مارشل ڪيو ويو هڪ ڀيرو بيان دوران چيائين ته مون ريلوي لائن کي ان لاءِ اکيڙڻ ٿي چاهيو ته جيئن ان سوار فرنگي ناس ٿي وڃن پر منهنجي بدقسمتي جو ناڪام ٿيس آخر سرڪار کيس ڦاسي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جيڪا شايد هڪ نابالغ ٻار کي ڏنل پهرين موت جي سزا هئي هيمونءَ جي سزا منظور ٿيڻ کان پوءِ سندس وڪيل پيرزادي عبدالستار سندس مامي کي موڪليو ته هيمونءَ کان معافي نامي تي صحيح وٺي اچي ته کيس معافي ملي ويندي پر هيمونءَ اهڙي معافيءَ کان نابري واري ڇڏي چيائين ته مون اهڙو ڪو به ڏوهه ڪو نه ڪيو آهي جنهن تي مون کي پڇتاءَ هجي پوءِ معافي ڇاجي جڏهن سندس ماءُ ساڻس ملڻ آئي ته هن به کيس اها ڳالهه ڪئي ته معافي نامي تي صحيح ڪري ڏي پر هن سورهيه نوجوان ايئن ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو چون ٿا ته هو جيل خوش رهندو هو کيس ٻڌايل ڦاسيءَ جي سزا جو ڪو به خوف نه هو اتي اڪثر چوندو رهندو هو ته هنن فرنگين کي هن ديس مان ڀڄائڻو آهي جي آزاد ٿيس ته ان کان به وڌيڪ ڪم ڪندس جي نه ته پوءِ هڪ بهادر جو موت مرندس هيمون ڪالاڻيءَ کي پاڻمرادو معافي نه ڏني وئي جنوري ع ڌاري هيمون ڪالاڻي پنهنجي عمر جي حساب سان اڃا نابالغ هو جڏهن کيس ڦاسي ڏني وئي سچ پچ ته هيمون ڪالاڻي اسان سنڌين جي تاريخ جو فخر جوڳو اُتساهيندڙ عظيم ڪردار آهي اهڙي سورهيائي ثابت قدمي جو مثال شايد دنيا نه ملي سگهي جو هڪ معصوم ٻار تخته دار تي ڦاهيءَ جي ڦندي کي چمي موت قبول ڪيو هجي نوٽ سنڌ جي موجوده نصابي ڪتابن هيمون ڪالاڻي جي ذڪر کان لنوايو ويو آهي سنڌ جي نوجوان نسل کي گمراهه ڪرڻ لاءِ هٿ ٺوڪيا سورما سورهيه ٺاهي پيش ڪيا ويا آهن سنڌ جي علم گاهن سيکاريو پيو وڃي ته هزارين ميل پري کان پنڌ ڪري آيل ڦورو لٽيرو محمد بن قاسم سورمو آهي پنهنجي ديس جي دفاع وڙهندي شهيد ٿي ويندڙ راجا ڏاهر جهنم جو حقدار آهي پير حسام الدين شاھ راشدي پيدائش سيپٽمبر ء وفات پھرين اپريل ء پاڪستان جو عالمي شھرت يافتہ محقق تاريخ دان ماھر لسانيات فارسي ادبيات جو عالم سنڌ جو نامور سياستدان صحافي اديب پير علي محمد راشدي جو ننڍو ڀاءُ آھي حسام الدين شاهه راشديءَ جي سموري حياتي علم ادب سنڌ جي تاريخ سان عشق جو هڪ داستان آهي هن صاحب علم شخص ڏيهه توڙي پرڏيهه چڱو ناماچار پيدا ڪيو سنڌي ٻولي جو تاريخدان دانشور اديب سيپٽمبر ع تي سنڌو ندي جي ساڄي ڪناري قديم ڳوٺ بهمڻ سيد حامد علي راشدي جي گهر پيدا ٿيو پاڻ پنهنجي ڏاڏي سيد پير شاهه راشدي جي سر پرستي پليو پير حسام الدين راشدي جو ڏاڏو سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي مثالي بزرگن مان هيو هو وڏي ڏيا وارو مڙس هيو تر سندس شخصيت وڏي ڌاڪ هشمت واري هئي ڇاڪاڻ ته سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي برگزيده شخصيت پير محمد راشدي روضي ڌڻي جو اولاد هيو جنهن جي پٺيان سڄو راشدي خاندان سڏجي ٿو پير حسام الدين صاحب لاءِ مشهور آهي ته سندس پيدائش لڳاتار ٽن ڏينهن تائين والده ماجده کي تڪليف بعد ٿي ڄمڻ بعد سندس اکين پونءِ ڀريل هئي اکيون به بند هيون سندس ڏاڏي پنهنجي حڪمت وسيلي اکين جو علاج ڪيس ڏاڏي پنهنجي وڏي ڀاءُ جو نالو پير حسام الدين پنهنجي پوٽي تي رکيو پيار جو نالو ڏتل شاهه به هيس راشدي صاحب جي ٻاراڻي تربيت نج ڳوٺاڻي ماحول ٿي جتي علم حاصل ڪرڻ جو رواج به بنهه گهٽ هو ٻنهي ڀائرن علي محمد شاهه راشدي حسام الدين شاهه راشدي جي پرورش سندن ڏاڏي ڪئي حسام الدين راشديءَ شروعاتي تعليم مولوي محمد سومار ڊکڻ مولوي محمد الياس پنهور مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان حاصل ڪئي انهن بزرگن وٽ چار درجا سنڌيءَ جا سڪندر نامي تائين پڙهيو راشدي صاحب کي پڙهڻ جو چاهه سندس وڏي ڀاءَ علي محمد راشديءَ جي ڪري پيدا ٿيو جنهن جا گهرايل ڪتاب پڙهڻ سان کيس ابتدائي فيض حاصل ٿيو ھن فارسيءَ جي تعليم سندس استاد حاجي خادم لاڙڪاڻويءَ کان حاصل ڪئي راشديءَ جي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاعري ڪهاڻي سان ٿئي ٿي جڏهن سندس عمر سال هئي تڏهن ٻنهي ڀائرن گڏجي ع پنهنجي ڳوٺ بهمڻ مان الراشد نالي رسالو جاري ڪيو ان وقت حسام الدين راشدي سنڌي فارسيءَ شاعري ڪندو هو راشدي صاحب کي ع سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر ڪيو ويو راشدي صاحب ع مارچ ع وري سيپٽمبر ع آخري سال ع سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر رهيو راشدي صاحب هونئن ته ڪيترن ئي ادارن جو باني هيو سندس ادارا ساز شخصيت سنڌ ٻن وڏن ادارن سنڌي ادبي بورڊ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صحي معن باني آهي سنڌالاجي جي بنياد کان وٺي نالي تجويز ڪرڻ تائين سندس ذهن استعمال ٿيل آهي سنڌي ادبي بورڊ کي دنيا جي علم دوست عالمن ملڪن تائين پهچائڻ سندس ڪردار قائدانه رهيو محمد ابراهيم جويو ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ حسام الدين راشدي اگر سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل نه هجن ها ته هوند اڄ سنڌي ادبي بورڊ نه هجي ها سندن بورڊ لاءِ ڪيل خدمتن بابت هڪ ڪتاب لکي سگهجي ٿو پاڻ علامه دائود پوٽو سان ع مهراڻ جي ادارتي بورڊ به شامل هيا بورڊ جي ڪتابن لاءِ خاص طرح سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس راءِ آخري سند هوندي هئي ڀيرومل جي قديم سنڌ سندس سفارش ذريعي ڇاپي وئي فارسي ڪتابن جي بورڊ ايڊيٽنگ يا ڇپائي سندس ئي هٿ آهي حڪومت کان بورڊ کي فنڊ ڏيارڻ سندس شخصيت ئي نظر اچي ٿي فارسي ٻولي سان محبت سندس ذات جو حصو هئي جيئن ته سنڌ ٻه سئو سالن تائين فارسي زبان رائج رهي ايران سان سنڌ جو اسلام کان اڳ تهذيبي اقتصادي ناتو هيو ايتري تائين جو سنڌ جي سياست تاريخ جا اهم واقعا يا حادثا ايران کان ايندڙن وسيلي ظاهر ٿيا سنڌ جي اڪثر تاريخ فارسي لکي وئي ڪتاب مير معصوم بکري لکڻ وقت هو ايران انهن رستن يا قدمن سان ويو جنهن قدمن سان مير معصوم شاهه ايران کان بکر آيو هيو پير صاحب رستن جهنگلن ويرانن مهينا سفر ڪيو اتي ترسيو جتي معصوم شاهه ڪتبا لڳائي نشان ڪيا هئا شهنشاهه اڪبر جي سفير معصوم شاهه جي لڳايل ڪتبن جون تصويرون ڪڍيون فارسي ڪتب پروڙيا ٻيو تحقيق جو مثال سندس ڪتاب مڪلي نامو آهي مير علي شير قانع جو مڪلي نامو ڇهانوي صفحن تي لکيل هيو پر راشدي صاحب مڪلي مڪلي جا آثار حاڪم تاريخ تي هن ڪتاب ست سئو ٻيانوي صفحا وڌيڪ لکي تاريخ جي تحقيق جو حق ادا ڪيو دنيا پير صاحب جي شهرت اسان سنڌين جي سڃاڻپ هئي پير صاحب ثابت ڪيو آهي ته ادارا ماڻهو نه بلڪه ماڻهو ادارا پيدا ڪندا آهن هن جي گهڻو وصفي شخصيت ڪيترن ئي ادارن جي بنياد جو ڪارڻ هئي پاڻ ستٽيهه ادارن جا مختلف حيثيت روح روان هيا هند سنڌ ايران افغان مصر جي تهذيب تاريخ بابت ٽيتاليهه ناياب ڪتاب لکيا پير صاحب پنهنجو مڪلي نامو سنڌ جي تاريخ جي هيري دريا خان دولهه جي نالي منصوب ڪيو پير صاحب روس ويو وچ ايشيا جون تاريخي جايون علمي مرڪز ڏٺا ٻه ڀيرا چين ٻه سال فلپائن رهيو پير صاحب پنهنجي يادگار ڪتاب هو ڏوٿي هو ڏينهن به منيلا لکيو هيو پير صاحب ع عراق هندستان شام لنڊن جون تاريخي جڳهيون ميوزم ڪتب خانا ڏٺا ع به بغداد شام لبنان ويو ع افغانستان جي دوري تفصيل سان سنڌ افغانستان جي لاڳاپن تي تحقيق ڪيائين ع بغداد جي حڪومت پاران سئو سالا جشن شرڪت ڪيائين ع حڪومت پاڪستان پاران کيس روس علمي کوجنا لاءِ موڪليو ويو ع هانگ ڪانگ قديم آثارن تي تحقيق لاءِ ويو ع کين روسي ڪلچرل ايسوسيئيشن جو نائب صدر چونڊيو ويو ع پاڪستاني ليکڪن جي وفد اپريل کان مئي تائين چين ويو ع شهنشاهه ايران طرفان کيس پهلوي ڪتب خاني جي ٿيندڙ ايران شناس عالمن جي عالمي اجلاس شرڪت لاءِ خاص طرح گهرايو ويو وري سيپٽمبر ع افغانستان حڪومت جي سرڪاري دعوت تي افغانستان ويو سندس ڪتاب تاريخ مظهر شاهه جهاني سترهين صدي جي دور کي سمايو ويو آهي جو هن وقت تائين تاريخ سڀ کان وڏو دستاويزي رڪارڊ ليکيو وڃي ٿو تاريخدان جي حيثيت وٽس صرف حقيقت اصل سچ ئي معيار هيو کيس ڊاڪٽريٽ جي اعزازي ڊگري به پاڪستان کان ٻاهرين ملڪ ڏني فارسي تاريخي اڀياس سبب پير صاحب کي هڪ مهيني لاءِ آڪٽومبر کان نومبر ع تائين ايران جي يونيورسٽين ايراني تهذيب تي ليڪچر ڏيڻ خاطر سرڪاري طرح گهرايو ويو مصر بيروت آمريڪا تائين عالمي ادبي سيمينارن کيس گهرائي سندس ليڪچر ٻڌا ويندا هيا مشرقي علمن تي پير صاحب جو ليڪچر سرٽيفڪيٽ جي حيثيت رکندو هيو سال ع پڻ چيني حڪومت پاران سرڪاري طرح کيس تاريخ جي تحقيق لاءِ روس موڪليو ايراني حڪومت سندس شخصيت ذهن جي بلندي کي خراج الشان اجتماع منعقد ڪري تعارفي تقريب جو انتظام ڪيو ان وقت اتي راشدي صاحب جي شان شعر پڙهيا ويا فارسي ٻولي جي ناميارن اديبن اسڪالرن محققن پير حسام الدين جو هڪ وڏي فارسي محقق تاريخدان جي حيثيت تعارف ڪرايو ايران سرڪار کيس ايران جو سڀ کان وڏو عوامي ايوارڊ نشان سپاس اول ڏنو تهران يونيورسٽي کيس ڊاڪٽريٽ جي ڊگري به ڏني پر هو ڪارڊ تي نه لکرائيندو هيو تنهن بعد ع پاڪستان سرڪار پاران جنرل محمد ايوب خان جي دور پير صاحب کي ستاره امتياز ڏنو ان بابت راشدي صاحب جو چوڻ هيو ته هڪ ڊڪٽيٽر کان ايوارڊ وٺڻ عزت نه پر بي عزتي جو ڪارڻ آهي جنرل ضياءُ الحق به پير صاحب کي ايوارڊ ڏيڻ جو اعلان ڪيو پر پاڻ جرئت ڪندي وٺڻ کان انڪار ڪيائون راشديءَ جي عملي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ٿئي ٿي الراشد رسالي کان پوءِ پاڻ محمد ايوب کهڙي جي اخبار سنڌ زميندار سکر ڪم ڪرڻ لڳو اڳتي هلي ٻنهي ڀائرن سکر مان ع ڌاري پنهنجي اخبار ستاره سنڌ جاري ڪئي راشديءَ ان وقت جي ٻين اخبارن پڻ ڪم ڪيو جهڙوڪ الوحيد توحيد قرباني وغيره سندس انسيت جي ايم سيد شيخ عبدالمجيد سنڌي ذوالفقار علي ڀٽي سان گهڻي هئي سندس ساراهه جا ڍڪ هر علمي ادبي شخص ڀريا آهن پير حسام الدين صاحب پندرهن ورهين جي ڄمار لکڻ شروع ڪيو سڀ کان اول صحافت قدم رکندي سال ع شڪارپور مان نڪرندڙ اخبار جاڳڻ جا ضلعي نمائنده مقرر ٿيا هن اخبار جو مالڪ ميان خالقداد ڀيو صاحب هيو لاڙڪاڻي مان نڪرندڙ اخبار الحقيقت باقائدگي سان مضمون لکندا هيا پاڻ ارڙهن ورهين جي ڄمار پنهنجي وڏي ڀاءُ پير علي محمد راشدي سان صحافت جي حوالي سان سکر رهڻ لڳو ڇاڪاڻ ته هو محنت ڪندر توڪلي جاکوڙي جوان هيو سکر ميونسپل لئبريري مان ناياب ڪتاب حاصل ڪري پڙهندو رهندو هيو ڪتاب پڙهڻ سندس مشغلو هيو پاڻ هڪ دڪان پنهنجي ڀاءُ سان هيٺ فرش تي سمهندو هيو سال ع سکر جي اخبار المنار جا ڪجهه وقت ايڊيٽر رهيا ماهوار اخبار پيغام به ڪم ڪيائون خانبهادر محمد ايوب کهڙي جي سکر مان نڪرندڙ هفتيوار اخبار سنڌ زميندار جا پاڻ ع کان ع تائين ايڊيٽر به رهيا هن اخبار پير صاحب جي قابليت صلاحيتن کي سنڌ مشهور ڪيو هي اخبار سنڌ جي مسلمانن جي سياسي حقن کان علاوه ادبي علمي معيار به اعل رهندي آئي هن اخبار انگريز راڄ خلاف سنڌي مسلمانن وڏو شعور پيدا ڪيو اخبار جي ايڊيٽري سنڀالڻ وقت پير صاحب جي عمر اٽڪل ورهيه پگهار رپيا هئي جڏهن پير علي محمد راشدي جا خانبهادر کهڙي سان اختلاف ٿيا تڏهن ٻنهي ڀائرن اخبار کي ڇڏيو هي اهو زمانو هيو جڏهن نواب ظفر علي خان مولانا حسرت موهاني مولانا ابوالڪلام آزاد هارنيمن مولانا محمد علي جوهر شيخ عبدالمجيد سنڌي رامانند چئٽرجي جهڙا اڳواڻ اخبار نويس طور ڪم ڪندا هيا سنڌ هندو مسلم فساد جو مرڪز سکر هيو سنڌ جي بمبئي کان عليحدگي تحريڪ عروج تي هئي پير حسام الدين وري پنهنجي وڏي ڀاءُ سان سکر منتقل ٿيو هفتيوار اخبار ستاره سنڌ ڪڍڻ شروع ڪيائون پاڻ هن اخبار جو ع کان ع تائين ايڊيٽر رهيو هن اخبار هندن جي ظلم ڪاموري جي ڏاڍ وڏيري جي جبر پير ملان جي فريب خلاف جهاد ڪيو تيز تکن مضمونن ڪري اخبار مٿان لڳاتار ٽي سال ڪيس هليو سال ع اخبار الوحيد ذريعي راشدي صاحب باقائدي سنڌ جي مسلمانن جو ڪيس وڙهيو سال ع سائين جي ايم سيد جي سهڪار سان قرباني اخبار ذريعي سياسي تاريخي مضمون لکيا جنهن سنڌ جي مسلمانن جي رهنمائي هوندي هئي سنڌ پهريون دفعو سنڌي ادب جي فروغ تحقيق لاءِ خانبهادر محمد صديق ميمڻ عثمان علي انصاري مولانا دين محمد وفائي حڪيم فتح محمد سيوهاڻي علامه محمد عمر دائود پوٽو سيد ميران محمد پراڻا قلمي نسخا هٿ ڪيا پراڻن علمي ذخيرن کي ڳولهي هٿ ڪيو هنن سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي سنڌ نيچرل هسٽري سوسائٽي پوءِ سنڌي ادبي سوسائٽي به قائم ڪئي پر فعال ٿي نه سگهي پير صاحب جي ڪتابن جو مختصر جائزو وٺڻ مهل اهو نظر اچي ٿو ته هن مير معصوم بکري تي ڪتاب لکڻ سال لڳايا پاڻ سالن جو هيو جو هي ڪتاب لکڻ شروع ڪيو ورهين جي ڄمار مڪمل ڪيو پير صاحب جو ڪتاب ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون پڻ هڪ يادگار ڪتاب آهي جيڪو سندس زندگي آخري ڪتاب هيو پاڻ اٽڪل مضمون مقالا لکيائون هن ڪتاب اٽڪل مضمون مقالا صفحا ترڪي متن هڪ نقشو ٺٽو شهر جو ٺٽي متعلق تصويرون شامل آهن راشدي صاحب جو اردو شايع ٿيندڙ ڪتاب سنڌي ادب به سنڌي ادب جي پهرين مڪمل تاريخ آهي راشدي صاحب کي پنهنجو ڪوبه اولاد ڪونه هو هن وڏي ڀاءَ علي محمد شاھ راشدي جي وڏي پٽ حسين شاهه راشدي وڏي نياڻي حسنا بيبيءَ کي گود وٺي پاليو انهن کي ئي سموري ملڪيت جو وارث بڻايائين راشدي صاحب ٻه شاديون ڪيون پهرين گهرواريءَ مان کيس هڪ نياڻي پيدا ٿي جيڪا فوت ٿي وئي وري کيس ڪڏهن به اولاد ڪونه ٿيو ھن پهرين اپريل ع تي وفات ڪئي کيس مڪليءَ دفنايو ويو پروفيسر غلام مصطف شاهه جو چوڻ آهي ته مان راشدي صاحب سان سندس انتقال کان چند ڏينهن اڳ مليس گلي ڪينسر جي ستين آپريشن سبب هو وڏي تڪليف هيو هن بزرگ نماڻين اکين سان مون کي ڏٺو اذيت سبب زبان تي ڪمزوري هيس چچرندڙ لفظن صرف اهو چيائين ته مون دفن ٿيڻ جي وصيت ڪئي آهي انهن ڇوڪرن تي ڪو اعتبار ڪو نه آهي مهرباني ڪري ان کي ڏسجانءِ پير صاحب کي اولاد ڪو نه هيو پر اڄ سڄي سنڌ سندس پونيئر آهي راشدي خاندان ايم ڪمل جو اصل نالو مولچند منگهارام بندراڻي آھي سندس جنم ڪنڊياري آگسٽ ع ڌاري ٿيو هن پنهنجي سموري تعليم ڪراچيءَ مان حاصل ڪئي ع ڌاري ماڊل هاءِ اسڪول ڪراچيءَ مان ميٽرڪ انٽر سائنس ڊي جي ڪاليج مان ڪيائين ورهاڱي کان پوءِ پاڻ الهاس نگر ممبئي وڃي رهيو ريلوي ڀرتي ٿيڻ کان پوءِ ان سان توڙ نڀايائين ع اتان رٽائر ڪيائين ايم ڪمل جي ادبي شروعات هڪ شاعر جي حيثيت سان ٿئي ٿي پر اها شاعري اردو ٻوليءَ هئي اهڙِيءَ طرح هن جي ڄاڻ سڃاڻ سڳن آهوجا موهن ڪلپنا سان ٿي انهن جي زور ڀرڻ تي ايم ڪمل سنڌي شاعريءَ جي شروعات ڪئي هن سنڌي ساهت کي لڳ ڀڳ ويهه کن ڪتاب ڏنا شاعريءَ کان علاوه ناٽڪ نويسي پڻ موچارو نانءُ ڪمايائين هن جي ڪجهه ڇپيل ڪتابن جا نالا ننڊ جاڳ ع ڳرندڙ برف جا نقش ع روشن راهون ع باهه جا وارث ع سوچ جا پاڇا ع اڃايل لهر ع سوجهرو شام جو ع ٻنهي پاسي باهيون ع من مڙي نٿو ع آخري اُڏام ع آهن ايم ڪمل جيتوڻيڪ ناٽڪ نويسي به ڪئي پر تنهن هوندي به هن جي مڃتا حيثيت هڪ شاعر جي حيثيت سان آهي هن نظم غزل تي تمام گهڻو ڌيان ڏنو آهي هن اٽڪل غزل لکيا آهن پاڻ ڪيترائي ادبي انعام مڃتا ايوارڊ ماڻيائين ايم ڪمل جا ناٽڪ نويس طور جيڪي ڪتاب شايع ٿيا انهن ميونسپل ڪائونسلر ع ناٽڪ ع ماچيس ڪٿي آهي ع کوٽو سڪو ع خوشخبري ع فريم مڙهيل شخص ع شامل آهن سندس ناٽڪ ميونسپل ڪائونسلر کي ع بهترين ناٽڪ طور انٽربئنڪ ناٽڪ چٽاڀيٽي پاران ٽرافي ملي چڪي آهي ايم ڪمل ڪيترن ئي فنڪارن جي رهنمائي ڪري چڪو آهي ان لاءِ هن مهراڻ رنگ منچ جي نالي هڪ ڊراما گروپ قائم ڪيو کيس ڪيترن ئي انعامن سان گڏ مرڪزي سرڪار ساهتيه اڪيڊمي ايوارڊ مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ پاران ٻه انعام ع مها راشٽر سرڪار کان هڪ لک روپين جو گرو پرسڪار پڻ حاصل ڪري چڪو آهي جهڙي طرح نوڪريءَ جي سلسلي هو مستقل مزاج رهيو آھي سندس رھائش اڄ بھ الهاس نگر ئي آھي سنڌي ٻوليءَ جي هن نامياري شاعر جو اصل نالو مولچند منگهارام بندراڻي آهي جيڪو تاريخ آگسٽ ع تي شهر ڪنڊياري تعلقي ضلعي نوابشاهه موجوده ضلعي نوشهري فيروز ڄائو انٽر سائنس تائين پڙهيل آهي سندس سڃاڻپ ليکڪ شاعر هدايتڪار جي حيثيت سان آهي هيءُ هندستان هن وقت سنڌي زبان جي چوٽيءَ جي شاعرن شمار ٿئي ٿو جديد غزل جو وڏو شاعر آهي سندس شاعريءَ جا ناٽڪن جا ڪتاب ڇپيل آهن جن مان ڪي اهم هي آهن ننڊ جاڳ شاعري ع جهريل جيءُ شاعري ع ڳرندڙ برف جا نقش شاعري ع ميونسپل ڪائونسلر ناٽڪ ع روشن راهون ڌنڌلا ماڳ شاعري ع پنجاهه غزل شاعري ع ماچيس ڪٿي آهي ناٽڪ ع باهه جا وارث شاعري ع ميرانجهڙو ٿڪ شاعري ع سوچ جا پاڇا شاعري ع اڃايل لهر شاعري ع ڪوسي رک شاعري ع خوشخبري ناٽڪ ع فريم مڙهيل شخص ناٽڪ ع ميونسپل ڪائونسلر ايڪانيڪي ناٽڪن جا مجموعا سهميل شام شاعري ع سوجهرو شام جو شاعري ع ٻنهي پاسي باهيون شاعري ع من مڙي ئي نٿو شاعري ع آخري اڏام شاعري ع لڪل اوجاڳا شاعري ع ٻيا ڪتاب شامل آهن هدايتڪار طور ڪجهه ايڪانڪي ناٽڪن به ڪم ڪيل اٿس سندس ڪتاب باهه جا وارث تي سال ع لاءِ مرڪزي ساهتيه اڪادمي طرفان انعام مليل آهي هو فيبروري ع تي لاڏاڻو ڪري ويو الهاس نگر انگريزي هندستان جي رياست مهاراشتر جو هڪ شهر آهي هتي سنڌ کان لڏي ويل هندو سنڌي وڏي تعداد رهن ٿا هيءُ شهر ممبئي ميٽروپوليٽن واري علائقي جو حصو آهي ممبئي شهر کان اٽڪل ڪلوميٽر پري آهي ع وارن انگن اکرن مطابق هن شهر جي آدمشماري آهي هتي هڪ ريلوي اسٽيشن پڻ آهي جيڪا ممبئي کي پوني سان ملائيندڙ مرڪزي ريلوي لائين تي قائم ٿيل آهي هتي سنڌي کاڌا عام جام ملن ٿا هندستان رهندڙ ڪيترن ئي سنڌي اديبن جي رهائش هن شهر آهي هن شهر کي ننڍڙي سنڌ چئجي ته غلط نه ٿيندو ٻي عالمگير جنگ فوجين لاءِ پنج فوجي ڪئمپون ٺاهيون ويون هيون جن سپاهين ٻين ماڻهن جي رهڻ جي گنجائش هئي هنن ڪئمپن کي ڪلياڻ فوجي ڪئمپون سڏيو ويندو هو هو هتي فوجي بئريڪ گهر ٺاهيا ويا هئا ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ اهي ڪئمپون اجڙي ويون فوجي هتان هليا ويا ع پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ لڳڀڳ هڪ لک سنڌي هندن کي هتي رهايو ويو اٺين آگسٽ ع تي هڪ تقريب منعقد ڪئي وئي جنهن هن هنڌ کي هڪ ننڍي شهر جي حيثيت ڏني وئي ان وقت جي گورنر جنرل هن شهر جو نالو اُلهاس نگر رکيو جنهن جي معنيٰ آهي خوشين جو شهر ع هتي ريلوي اسٽيشن قائم ڪئي وئي جنوري ع هتي الهاس نگر ميونسپالٽي جو بنياد رکيو ويو ع ميونپل ڪارپوريشن جون پهريون چونڊون ٿيون ع جي پوئين اڌ تائين هتان جا اڪثر رهواسي سنڌ کان لڏي آيل سنڌي هندو هئا ع هن شهر اٽڪل چار لک سنڌي هندو آباد هئا هيءُ هڪ صنعتي شهر آهي هتي ريشمي ڪپڙي ڪپڙي جي رڱائي برقيات اليڪٽرانڪس جي سامان مٺاين جا وڏا وڏا دڪان آهن هتان جينز جون پتلونون سـڄي دنيا وڪري لاءِ موڪليون وڃن ٿيون هتان جي فرنيچر مارڪيٽ به ڪافي مقبول آهي شهر باھ وسائڻ جو مرڪز خانگي اسپتالون قائم آهن هتان جا سنڌي کاڌاڪافي مشهور آهن جن دال پڪان پوري چاٽ خاص ذڪر جي لائق آهن هن شهر پرائمري اسڪول سيڪنڊري اسڪول هاير سيڪنڊري اسڪول قائم آهن هن شهر هيٺيان ڪاليج ڪم ڪري رهيا آهن الهاس گرلس ڪاليج ع قائم ٿيو جنهن کي اڄڪله آر ڪي تلريجا ڪاليج ڪوٺيو وڃي ٿو پڪو قلعو حيدرآباد جيڪو حيدرآباد پڪو قلعو جي نالي سان مشهور آهي تنهن کي قلعو نيرون ڪوٽ سان منسوب ڪيو ويو آهي سمجهيو ويو آهي ته ڇهين صدي هجريءَ ڌاري راءِ خاندان جي حڪومت دوران برهمڻ گورنر جي زير دست هو صدي عيسوي جي شروعاتي ڏهاڪي راجا ڏاهر جي طرفان هن قلعي جو حاڪم ٻڌمت جو ڀڪشو هو قلعي جي دفاعي اهميت سبب راجا ڏاهر جو پٽ راجا جيسيه پڻ وقت بوقت قلعي اچي ترسندو هو جنهن ٽڪريءَ تي هيءُ قلعو ٻڌل آهي تنهن جو نالو نيرون هو تنهن ڪري هن قلعي کي نيرون جو قلعو ڪري سڏيو ويو پرهن سلسلي تاريخ ڪا به تصديق نه ٿي ڪري يا تاريخي حوالو نه موجود نه آهي ته نيرون ڪوٽ پڪو قلعو ئي آهي ڇاڪاڻ ته ڪتاب چچ نامو نيرون ڪوٽ کي هڪ کان وڌيڪ دروازا ڄاڻايل آهن جڏهن ته پڪي قلعي کي صرف هڪ دروازو آهي اڄ جيڪو قلعو موجود آهي سو هين صدي عيسويءَ ڪلهوڙن جي آزاد حڪومت قائم ٿيڻ کان ع نورمحمد ڪلهوڙي جي وفات کان پوءِ سندس وڏو پٽ محمد مرادياب خان مراد خان تخت تي ويٺو پر ع کيس تخت تان لاهي ميان غلام شاھ کي تخت تي ويهاريو ويو هو جنهن ع حيدرآباد وارو پڪو قلعو جوڙايو هو هي شاهي قلعو اُتر اوڀر حيدرآباد ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان موجود آهي هن قلعي جو قطر هڪ ميل اوچائي اسي فوٽ آهي ڀڳوانداس ڀڳوان هن قلعي جي ويڪر ڇٽيهه ايڪڙن تي ٻڌائي ٿو لطف الله مالوي سنڌ جي سفر لکي ٿو ته شاهي قلعو هڪ پنج ڪُنڊي بيضوي شڪل جو آهي جيڪو پڪين سرن گچ مان ٺهيل آهي مهر ڪاڇيلوي قلعي جو ذڪر ڪري ٿو ته قلعي جي اتر طرف هڪ وڏو در هڪ چور دروازو هو ست اَٺ بي ترتيب مورچا آهن اوڀر ڏکڻ واري فصيل اوچائي تي آهي اولهه واير پاسي تي به فصيل آهن ٻاهر وري فصيل گول ڪمان جيان بيضوي شڪل ٺاهي ٿي انهن فصيلن جي وچ هڪ ڪمرو لانڍي جيان آهي جنهن جي ٻنهي پاسن کان ڇت لاهين تي آهي چون ٿا ته اهو باروت خانو هو ڪن جو خيال آهي ته اهو اناج لاءِ گودام آهي انهن فصيلن جي وچ ڪابه جڳهه نه آهي اندرئين فصيل هڪ چور دروازو گودام طرف وڃي ٿو ناٿن ڪرو ع سنڌ آيو هو هتي سترهن مهينا رهيو هو لکي ٿو حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي منجهس هڪ وڏو قلعو آهي جنهن تي ڪجهه ڳريون توپون رکيل آهن ڀت سنهي آهي پر اندران مٽي جو ٿلهو ڀراءُ اٿس ڪجهه مٽي اصلوڪي ڪجهه هٿرادو پيل آهي تنهنڪري ڀت کي ٽوڙڻ مشڪل آهي سمورو قلعو سرن جو ٺهيل آهي ٿلهي قلعي جي شڪل گول آهي سئو والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس ڪوٽ جي ڀت جي ڊيگهه اٽڪل مُنو ميل ٿيندي ان توپن رکڻ لاءِ جايون آهن مورچا وغيره ڪونه اٿس هن جي شڪل مستطيل نموني جي آهي اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪري جي ڪُنڊ تي ٺهيل آهي جيڪا سڀني پاسن کان اُڀي آهي ٽڪري جي آسپاس واري ايراضي سنڌو ندي جو هڪ ٻيٽ آهي جنهن جي موڪر ڇهه يا اٺ ميل ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي اها ايراضي آباد زرخيز آهي آبڪلاڻي پاڻي جي اُٿل هيٺ ايندي آهي والٽر هملٽن هن قلعي بابت ع بيان ڪري ٿو ته هي قلعو هڪ ٽڪري تي آهي هڪ هزار قدم ڊگهو آهي ان جي هڪ طرف ڦليلي ٻئي طرف ٽن ميلن جي مفاصلي تي سنڌو ندي آهي قلعو پنج ڪُنڊو ٽڪري جي بيهڪ مطابق آهي قلعي جون ڀتيون سرن جون آهن منجهن بندوقن لاءِ ٽُنگ آهن ڪيترن هنڌن تي ٽڪري جي لاهين اُتاهين آهي جو جيڪڏهن هن ڀت کي ٽوڙي ڇڏجي ته به قلعي تي چڙهڻ ناممڪن آهي جيمس برنس ع لکي ٿو ته ميرن جو قلعو جنهن تي هو فخر ڪندا آهن جيڪو ٽڪري جي چوٽيءَ تي ٺهيل آهي اها پڪين سرن جي هڪ حقير عمارت آهي ان جون سرون آهستي آهستي ڳرنديون وڃن ٿيون اهو قلعو هڪ منظم فوج جي حملي اڳيان هڪ ڪلاڪ به ڌڪ جهلي نه سگهندو ليفٽيننٽ ايڊورڊ ڊلهوسي ع هتي آيو هن جو چوڻ آهي ته حيدرآباد جو قلعو شهر جي ڏکڻ هڪ پنجٽيهه فٽ کن اوچي ٽڪري تي آهي کيس چاليهه فوٽ اوچي پڪين سرن جي ڀت ڏنل آهي جنهن گول چورس برج آهن ڪوٽ جي ڀت ٽڪري جي ڇيڙي کان مٿي اُڀي کنيل آهي مٿس چُن مٽيءَ جو ليپو ٿيل آهي جي ايف هيڊل جنهن ع قلعو ڏٺو هو هو پنهنجي ميمائرس آف دي رور انڊس ذڪر ڪري ٿو ته حيدرآباد جي ڏکڻ ڪوٽ آهي ڪوٽ جي ڀت اٽڪل پنجاهه فوٽ کن اوچي آهي ڀت اندر جي طرف کان مٽيءَ جي دِڪن سان پختي ڪئي وئي آهي جيڪا اندرين پوٺي کان ويندي ڳڙکي تائين ڪجهه فوٽ مٿي کنيل آهي تنهنڪري دفاعي نقطي نظر کان هڪ مضبوط اڌ ٺاهي ٿي هينري پاٽنجر بلوچستان سنڌ جو سفرنامو ٻُڌائي ٿو ته حيدرآباد هڪ ٻيٽ تي ٻڌل آهي ڦليلي جو وهڪرو قلعي کان هڪ هزار قدمن تي ٿيندو پر انهيءَ مان هڪ شاخ قلعي جي بلڪل ويجهو وهندي هئي جنهن ٻيڙيون وغيره اچي لنگر هڻنديون هيون ڪيپٽن ايسٽوڪ جي ڪتاب نئين مصر جا پراڻا ورق آهي ته لاڙ جي ٻين شهرن جي ڀيٽ هي شهر تمام وڏو آهي پڻ ڳتيل به آهي قلعو پڪسرو سُٺو ٺهيل آهي پر شهر جون جايون ڪي خاص نه آهن اي ڊبليو هيوز سنڌ گزيٽيئر لکي ٿو ته حيدرآباد جو قلعو ڪنهن سُٺي رٿا موجب جوڙيل آهي مضبوطي سنڌ جو ٻيو ڪوبه قلعو ساڻس مقابلو نه ٿو ڪري سگهي ڇاڪاڻ ته قلعي جو بنياد پنجاهه فوٽن تائين هيٺ وڃي ٿو ٽڪري جي مٿاڇري کان پوءِ به پنجاهه فوٽ کن مٿي آهي منهنجي مشاهدي مطابق قلعي ٻن ٽن قسمن جون سرون استعمال ٿيل آهن انهن سرن مان ڪي ترڪي دور جون آهن ته ڪي وري مغل دور جون لڳن ٿيون قلعي جي اڏاوت جو ڪافي حصو مغلن جي طرز تعمير جهڙو آهي قلعي جي ڊگهي ڊگهو حصو اوڀر کان اولهه فوٽ آهي وڌ وڌ ويڪر اُتر کان ڏکڻ فوٽ آهي قلعي جي اُتر واري ٻانهي ڀڳل ڀت سميت فٽ ڏکڻ واري ٻانهي فوٽ آهي ڪوٽ جي وچ هڪ ٽاور هو جنهن جو ڪوٽ جي ڪنهن به حصي سان تعلق ڪونه هو ساري ڪوٽ تي نگاهه رکڻ جي ڪم ايندو هو ان گول ٽاور جي شڪل ذري گهٽ اوائلي ميراڻي ٽوپي جهڙي هئي جيڪا اڪثر ميرن جا سپاهي به پائيندا هئا برج هيٺان کان وٺي اونچائي گولائي سوڙهو ٿيندو وڃي برج جي هيٺين حفاظتي ديوار مارا هئا ان جون ڪنگريون به خوبصورت ڏيک ڏينديون هيون ڪنگرين هيٺان ڪارنس نڪتل هئي برج جي چوٽي تي هڪ چوُڪور سهڻي ڪوٺي ٺهيل هئي جنهن کي ڇت سان گئلري هئي گئلري کي هر پاسي کان پنج سهڻا ڪمانيدار دروازا هئا دروازن جي مٿان اس مينهن جي بچاءُ لاءِ ٿورو ڇڄو ٻاهر نڪتل هو ٽاور تان ڪوٽ اندر توڙي ٻاهر پري پري تائين نظر رکي سگھبي هئي اتان ڦليلي واهه حيدرآباد شهر صاف ظاهر ٿيندو هو ساون وڻن سان ڍڪيل ڦليلي جا ڪنارا اکين کي راحت ڏيندا هئا ٽاور تي چڙهي بيهڻ سان کٻي طرف ڪوٽ جي اتر اولهه پاسو برجن سميت مار هوندو هو سڄي پاسي شهر جي پسگردائي ايندڙ ويندڙ تي نظر رکي سگھبي هئي ٽاور تان ڪجهه ميلن تي وهندڙ درياءِ سنڌ جو ميٽائو پاڻي سج جي ڪرڻن تي چمڪندو نظر ايندو هو سنڌ جي گھڻين تاريخن آهي ته ميان غلام شاهه ڪلهوڙي قلعي جي تعمير جو حڪم ذي القد هه ع ڏنو هو پوءِ مهاجنن هندو عالمن کي آسپاس جي زمين تي آباد ڪرڻ ڪري ٿوري وقت هي نهايت ئي شاندار شهر بڻجي ويو هڪ سال کان پوءِ ميان غلام شاهه ديري غازي خان کان واپس ورڻ بعد اميرن وزيرن سان قلعي اچي رهائش اختيار ڪئي ميان غلام شاهه جي وقت جن ماڻهن بابت يقيني طور چئي سگھجي ٿو ته اچي هن نئين شهر ويٺا تن هڪڙا ناهيا هئا جيڪي سڀ فوج جا ماڻهو هئا ٻيا توبن جا گولي انداز هئا جن کي پوءِ گل انداز ڪري سڏيو ويو چون ٿا ته گولي اندازن جو وڏو شهباز خان هو جيڪو قنڌار مان آيو هو ڪمي ڪاسبي ڪاريگر دڪاندار واپاري به ضرورت وقت شهر وسايا ويا هوندا پر انهن بابت هن وقت ڪو به احوال ملي نٿو سگھي ميان غلام شاهه هڪ ڏينهن ڪچهري سڏرائي جنهن قلعي جي تعريف قصيدا پيش ڪيا ويا شاعرن کي انعام اڪرام سان نوازيو ويو ميان انهي مجلس نيرون ڪوٽ جو نالو حيدرآباد تجويز ڪيو هڪ سنگ مرمر جي تختي ٺهرائي قلعي جي مکيه دروازي تي هڻائي ڇڏي جيڪا اڄ به قلعي جي مکيه دروازي جي نرڙ تي مالڪ جو اتو پتو ٻڌائي ٿي انهي تختي جي ٻنهي پاسن تي خط ڪوفي هيئن لکيل آهي ساڄ پاسي تي الله اڪبر اللهم صلي وسلم اعليٰ محمد و عليٰ فاطمه مٿان والحسن و علي و محمد المحمدي و جعفر و موسيٰ و علي کاٻي پاسي تي و محمد و علي و الحسن و محمدالمهدي و الهادي هيٺيان بامرعالي مظهر ولايت ميان غلام شاهه خان عالي بن ميان نور محمد بن ميان نصير محمد عباسي بنا يافت پٿر جي وچئين چوکٽ آهي يا رب اجعل هذا البلد آمنا اي مالڪ هن شهر کي امن وارو ڪر هه هن تختي جي تحرير مان هن قلعي جي تڪميل جو سال هه يعني ع نڪري ٿو ميان سرفراز خان به حيدرآباد جي پائي پوڻ تي هڪ نظم لکيو هو جنهن مان قلعي شهر جي بنياد پوڻ جو سال هه نڪري ٿو قلعبندي جا ماهر ڪوٽ يا قلعو اڏڻ مهل سڀ کان اوليت اهميت پاڻي جي ترسيل کي ڏيندا آهن جيئن ان بنيادي ضرورت کي هر وقت ڪنهن اٽڪ تڪليف بنا حاصل ڪري سگھجي خاص طور تي غنيم جي گھيري جي صوت به انهن وسيلن زرخيرن ڪا ڪمي نه اچي پڪي قلعي لاءِ چيو وڃي ٿو ته منجھس مٺي پاڻي جا پنج کوهه هئا جيڪي شايد پوءِ ٻاڙا ٿي ويا هئا پڪو قلعو گنجي ٽڪر جي هڪ شاخ تي ٺهيل آهي رجسٽرار ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب گرائونڊ واٽر چوي ٿو ته گنجو ٽڪر جيڪو حيدرآباد کي چوگرد گھيرو ڪيو بيٺو آهي هي کيرٿر جبل جي چن جي پٿر جي ڦٽل ڇاڙ آهي گنجو ٽڪر مينهن جو پاڻي ڦاٽن سوراخن وسيلي جذب ڪري ٿو جيڪو ٻه سو فوٽ کن هيٺ لهي وڃي ٿو پاڻي جبلن مان لوڻياٺ چهُڻ ڪري کارو ٿي پوي ٿو جنهن ڪري گھرو استعمال فصل لاءِ ڪارآمد نه آهي ماهرن جو چوڻ آهي ته اهو پاڻي زمين اندر هڪ هنڌ نٿو بيهي پر آهستي آهستي چوڦير ڦهلجي وڃي ٿو البت جبلن جي اردگرد نو ميلن اندر درياهه جي لٽياسي حصي چاليهه فوٽن جي گهرائي مٺو پاڻي موجود آهي اهو پيئڻ فصل لا ءِ ڀلو آهي مسٽر هيڊل پاڻي جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته ٽڪري جي پيرن وٽ هڪ پاڻي جي کڏ آهي جنهن سدائين پاڻي بيٺو آهي اهو بدبودار پاڻي گهڻو ڪري غريب ماڻهو استعمال ڪندا آهن امير گهڻو ڪري پنهنجو پاڻي ڦليلي مان گهرائيندا آهن سياري جڏهن پاڻي سڪي ويندو آهي ته ڦليلي جي پيٽ ننڍا ننڍا کوهه کوٽي پاڻي ڪڍيو ويندو آهي اهو صاف پاڻي پکالي ڏاندن تي کڻي ڪوٽ پهچائيندا آهن قلعي اندر ڪو پاڻي موجود ناهي مون کي اهو اندازو آهي ته اندر ڪوبه کوهه نه هوندو شهر کي پاڻي پهچائڻ لاءِ پکالي ڪم ڪندا آهن اهو ئي ڪارڻ آهي جو خطري وقت ميرقلعو خالي ڪري ٿر جي علائقي ٺهيل قلعن پناهه وٺندا هئا جنهن ڏينهن انگريزن حيدرآباد تي قبضو ڪيو هو ان ڏينهن مير نصير خان جا ٻه پٽ مير حسن علي مير عباس قلعي قيد هئا جن وٽ پيئڻ لاءِ به پاڻي موجود ڪونه هو نيٺ پنجاهه ماڻهن هڪ سانداري مان ڍڪ ڍڪ ڪري پيتو حبيب الله رحيم بخش مرزا جي مضمونن مطابق حيدرآباد جي شهر جي ڀرسان ڦليلي ڦاٽ وهندو هو اڃان اهو واهه نه ٺهيو هو ان جو پاڻي شايد اڇي موري وٽان موڙي شهر جي اڀرندي هڪ کڏ ڪٺو ڪيو ويندو هو ميرن واري زماني هي کڏ ئي شهر جي پاڻي جو اڪيلو وسيلو هئي انگريزن جي دور ڄام شوري کان هڪ واهه جنهن کي پوءِ نئين ڦليلي سڏيو ويو کوٽي ان ڦليلي رشي گهاٽ وٽ ملايو ويو هو ان واهه مان هڪ شاخ شهر ڏي رکي وئي هئي ان شاخ جو پاڻي پهرين ڊومڻ واهه گڏ ٿيندو هو اُتان اهو تازو پاڻي وڃي سنگت واهه جي ڪپ تي ڏسبيون هيون ڪن ڪن هنڌن تي پٿرن جون پٿوڙيون به ٺهيل هيون جتان ماڻهو لهي تلاءُ مان پاڻي ڀريندا هئا مرزا گل حسن احسن ڪربلائي نئين زندگي لکي ٿو ته هن قلعي جو ڪم استاد شفيع محمد ملتاني ٻين ڪاريگرن سان گڏجي ڪيو هو ان ڪم جي نگراني مرزا احمد خراساني ڪري رهيو هو سارو قلعو گچ چوني سان جوڙيو ويو انهيءَ دور ڪاريگرن جي روزاني اُجرت ڏهه پئسا مزدورن جي ڇهه پيسا هوندي هئي ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ مهراڻ ع ذڪر ڪيو آهي ته قلعي جي سرن لاءِ اوڀر طرفان مٽي ڪڍي وئي اهي کڏون پاڻ ملي هڪ وڏي کاهي جي صورت بنجي پيون جنهن کي ڪانگن کاڌي ڪري سڏيندا هئا انهيءَ تي اهو نالو چون ٿا ته ان ڪري پيو جو اتي ڪا ٻاجهري يا جوئر جي پوک هئي جا هاري کان زوري ڪانءَ کائي ويا ان ڪري اها ٻني کاهي جي ٻي ڪپ تي هئي ڪانگن کاڌي سڏجڻ لڳي نيٺ کاهي تي اهو نالو پئجي ويو ڪوٽ جي دروازي کي خوبصورت بڻائڻ لاءِ دروازي جي ٻاهران مٿان ڀت هڪ وڏي سهڻي محراب ڏني وئي آهي ان محراب هيٺيان وچ تي نالي واري سنگ مر مر جي تختي لڳل هئي محراب تختي دروازي مٿان هڪ مستطيل کانچي وري هڪ ننڍي محراب آهي جنهن اندر وري چوڪور ٽين ننڍڙي محراب آهي سڀ چوڪور محرابون مختلف رنگ جي گل ٻوٽن سان چِٽيل هيون انهن محرابن چوڪورن هيٺان ڪاٺ جي چوڪٺ دروازو لڳل هو شاهي دروازو هڪ فوٽ ٿلهي ڪاٺي جو ٺهيل هو مٿس نقش نگاريءَ جو سهڻو ڪم ٿيل هو دروازي جي ٻاهرين طرف لوهه جا تمام ٿلها چهنبدار ڪل لڳل هئا جيئن حملي آور سولائي سان در ٽوڙي نه سگھن اهڙي طرح قلعي اندر داخل ٿيڻ لاءِ هڪ ٻئي پٺيان چئن دروازن مان لنگھڻو پوندو هو دروازي جي ٻنهي پاسن کان سڌي ڀت آهي جنهن خوبصورتي لاءِ ڪيترن چؤڪنڊن محرابن اندر به گل ٻوٽا نقش ٿيل هئا قلعي اندر مير نصير خان هڪ ماڙي ٺهرائي هئي جنهن مير صاحب درٻار ڪندا هئا ماڙي جي اڱڻ جي ٿنڀن اندرين ڇت تي نفيس نقش نگاري جو ڪم ٿيل هو ڀتين تي به رنگين تصويرون اُڪريل هيون جن ڪجھ رستم سهراب جون هيون ڪن ميرن کي درٻار ڪندي ڏيکاريو ويو آهي ڪن تصويرن حضرت اسمائيل جا ديوَ پريون ڏيکاريل آهن هي ماڙي ديوان خاص جي نالي سان مشهور آهي هي بلڪل ننڍڙي ڪوٺي آهي جيڪا هڪ اوچي ٿلهي تي ٺهيل آهي جنهن ڪجھ سال اڳ تائين سنگ مرمر جي هڪ پراڻي ڀڳل ڪرسي پئي هوندي هئي ديوان عام به ديوان خاص جي ويجهو شاهي دروازي جي سامهون هڪ تمام وڏي ٿلهي تي هو جيمس برنس لکي ٿو ته ديوان عام جي عمارت جون ڀتيون سڀني پاسن کان تمام سهڻين تصويرن سان سينگاريل هيون فرش تي رنگ برنگي غاليچا وڇايل هئا هڪ طرف کان ٽي بلند محرابي دروازا هئا جن تي سائي ريشمي رنگ جا پردا لڙڪي رهيا هئا بلوچ سردار خوبصورت ريشمي گلڪاري ٿيل وهاڻن کي ٽيڪ ڏيون ويٺا هئا هي منارو قلعي جي وچ شاهي دروازي جي بلڪل سامهون هو جنهن چڪردار ڏاڪڻيون لڳل هيون انگريزن هن تي جهاز لاءِ استعمال ٿيندڙ ڦيري واري وڏي بتي لڳائي هئي جيڪا ڪافي وقت اڳ لاٿي وئي آهي ع جڏهن انگريزن قلعي تي قبضو ڪيو تڏهن انهيءَ مناري تي برطانيا جو جهنڊو يونين جيڪ ڦڙڪايو ويو مير مراد علي خان شاهي دروازي جي اوڀر هڪ ٽڪسال جوڙايو هو جنهن هن جي نالي جا سون چاندي ٽامي جا سڪا ٺهندا هئا ع مير نصير خان جي عهد چارلس نيپئر جي عهدنامي پٽاندر اهو ٽڪسال بند ڪيو ويو تنهن بعد سنڌ راڻي وڪٽوريا جا سڪا جاري ڪيا ويا هو اڳتي چوي ٿو ته ٽالپرن جي درٻار هڪ چوياري وارو صندل هو جيڪو سنگ مرمر يا اهڙي ڪنهن پٿر جو ٺهيل هو جنهن جي مٿان هڪ ايراني قالين وڇايل هو چارئي مير ان تي ويهندا هئا اهوئي انهن جو تخت هو جيڪڏهن ڪو خاص گورنر يا بادشاهه ملاقات لاءِ ايندو هو ته کيس ڪرسي پيش ڪندا هئا نه ته سڀيئي سردارن سان هيٺ گلم تي ويهندا هئا مير صاحب گهڻو ڪري گاديلن تي ويهندا هئا ڊلهوسٽي درٻار جو احوال ڪندي ٻُڌائي ٿو ته مير مراد علي درٻار ويٺو هو سڄي درٻار ماڻهن سان ٽمٽار ڀري پئي هئي ماڻهو اڳتي جڳهه هٿ ڪرڻ لاءِ هڪ ٻئي کي ڌڪا پئي ڏنائون انهن کي پنهنجي ملڪ جي حاڪم لاءِ ڪابه عزت ڪانه هئي اُتي مون محسوس ڪيو ته انهن ميرن جو سنڌ جي سردارن توڙي فوجين تي تمام گهٽ ڪنٽرول آهي غلام رسول مهر لکي ٿو ته قلعي اندر ڪيتريون ئي سهڻيون مسجدون آهن پر ان جي آسپاس ميان غلام شاهه جي مقبري کان سواءِ ٻي ڪابه ذڪر لائق عمارت ڪونهي مرزا عباس بيگ ذڪر ڪري ٿو ته غلام شاهه قلعي ٺهڻ بعد سندس نگهباني لاءِ مُنهن وٽ ٻه مسجدون ٺهرايون جن جي مير فتح علي خان جي عهد مير غلام علي خان مرمت ڪرائي ساڳي وقت سندس والده ماجده بيبي خيرالنساءِ حيدرآباد فقير محمد خان جوڻيجي جي پٽ ڌار مسجد ٺهرائي ميان غلام شاهه وارين مسجدن جي ڇتين تي ٽي ٽي گنبذ آهن جن وچون گبنذ وڏو آهي چئن ڪُنڊن تي چار گنبڙيون هيون گنبذ گنبڙين مٿان ڪاشيءَ جون نيلون هيون مسجد جي اندرين پاسي نمازين جي هواخوري لاءِ محرابي منگهه رکيل هئا تنهن کان سواءِ جارا به مٿن هئا پهرين ڄاڻايل مسجد سيد طالب شاهه آخر ڄاڻايل مسجد آخوند رحمت الله ويهاريائون اُهي مسجدون برطانيا دؤر طالب شاهه ملا رحمت الله جي نالي سان مشهور هيون هڪ قطع مان مير غلام علي خان جي مسجد جي تاريخ هه نڪري ٿي خرد تاريخ ش بغر مود مبارڪ خانئه الله اڪبر هه مير مراد علي خان جي مسجد ٺهڻ وقت اهو قطعو لکيو ويو جنهن مان تاريخ هجري نڪري ٿي هاتف سال اين بنائي حانه ايزد عظيم مير مراد يافت از مسجد نو بنا بگفت هه مسجد اقصيٰ جنهن کي شاهي مسجد جي نالي سان به سڏيندا آهن اها مسجد ڪچهري جي بلڪل ويجهو هئي جنهن جي تعمير جو سال هه ملي ٿو سال تعمير شريفش چون همي جستم زعيب طرفه اعليٰ مسجد اقصيٰ است اين آمداند انگريزن جي دؤر قلعي کي ڇانوڻي طور استعمال ڪيو ويو بادشاهي محلاتن فوج رکي وئي مرزا احسن ڪربلائي جي لکڻ مطابق مسجد اقصيٰ گهوڙا ڪُتا ٻڌا ويا جيمس برنس چواڻي قلعي جي بچاءُ لاءِ سپاهين جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي پر ڪيترن ئي قبيلن جا سردار مستقل طوردرٻار رهن ٿا هو ڪنهن ڳجهي نموني ٿورن ڏينهن پنهنجي قبيلي جا ماڻهو گڏ ڪري سگهن ٿا چون ٿا ته اهڙي نموني سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي جڏهن جهيڙي جي باهه ڀڙڪندي اُٿندي آهي تڏهن اُهي جنگ جا نعرا هڻندا اک ڇنڀ اچي گڏ ٿيندا آهن ميرن جي لشڪر ڀانت ڀانت جا ماڻهو مختلف پوشاڪن وارا آهن مسٽر ڊلهوسٽي جي ڪتاب آبزرويشن آن سنڌ آهي ته آء ڀانيان ٿو ته قلعي اندر کن مختلف سائيز جون توبون موجود آهن جن مان سٺ کن موزون هنڌن تي سٺي حالت آهن مير مراد علي خان هندستاني سپاهي ڪوٽ جي بچاءُ لاءِ رکيا هئا پر سپاهين سان ڪيل واعدو پورو نه ڪيائين تنهنڪري اُهي کيس ڇڏي هليا ويا هينري پاٽنجر سفر جي احوال ٻُڌائي ٿو ته قلعي جي ديوارن گهڻيئي ٽُنگ آهن تنهنڪري توپن رستي هڪ ٻن گولن کان پوءِ قلعي جو ڪهڙو به پاسو سولائي سان ڪيرائي سگهجي ٿو قلعي جي ڀت تي ستر توپون رکيل آهن پر منجهائن رڳو اٺ يا ڏهه ڪم جهڙيون آهن باقي ٻيون بيڪار آهن رڳو ڏيکاءُ لاءِ قلعي تي رکايون ويون آهن مير فتح علي جڏهن حيدرآباد کي پنهنجو گادي جو هنڌ مقرر ڪيو تڏهن هن پنهنجي ڀائرن لاءِ قلعي اندر جدا جدا جايون جوڙايون قلعي کي ٽن حصن ورهايو ويو قلعي جو اوڀر وارو پاسو مير فتح علي مير غلام علي جي حصي آيو جتي انهن پنهنجا محل ٺهرايا اچڻ وڃڻ لاءِ قلعي جي اتر واري ڀت هڪ ننڍو دروازو ٺهرايو قلعي جو وچ وارو حصو جتي منارو هو اتي ڪچهري باغات ٺهرايا باغن جي اُتر شاهي دروازو هو جنهن مان هر عام خاص اچي وڃي پئي سگهيو مير فتح علي پنهنجي ڪتاب فتح نامه سنڌ هڪ ڊگهو نظم لکيو آهي جنهن مان قلعي جو شان شوڪت ظاهر ٿئي ٿو ڪچهري قصر باغ جي تاريخ سيد عظيم الدين عظيم هه ڪڍي آهي سيد احمد شهيد ع پنهنجي مجاهدن جي هڪ جماعت سان گڏ سکن سان جهاد ڪرڻ لاءِ سرحد صوبي ڏي پئي ويو هو سنڌ جي ميرن کي به جهاد شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏيڻ لاءِ آيو پڪي قلعي کان ٻن تيرن جي مفاصلي تي مجاهدن جو لشڪر رهايو ويو حيدرآباد جي ميرن مجاهدن لاءِ مٺائي انب گدرا وغيره موڪليا هئا جمعي واري ڏينهن تي ميرن سيد صاحب ڏي نياپو موڪليو ته نماز اسان سان اچي قلعي ادا ڪريو سيد احمد شهيد اٺن ماڻهن سان گڏجي قلعي آيو ميرن هن کي ڪجهه ڏينهن وڌيڪ ترسڻ لاءِ چيو پر هو رهڻ لاءِ راضي نه ٿيو ميرن سندس خدمت نذراني طور هڪ هزار رپيا هڪ بندوق جوڙو طمنچن جو پيش ڪيو مير مراد علي جي بيمار هئڻ ڪري ع انگريز سرڪاري ڊاڪٽر جيمس برنس کي حيدرآباد موڪليو جنهن مير جو علاج ڪيو مير نورمحمد خان جي ڏينهن انگريز سرڪار حيدرآباد هڪ ريزيڊنٽ مقرر ڪيو پوءِ ع جنرل ڪين جيڪو درياهه رستي ڪراچي کان لشڪر وٺي شاهه شجاع جي مدد لاءِ پئي ويو سو ڪوٽڙي وٽ ترسي ريزيڊنٽ سان گڏ حيدرآباد شهر گهمڻ آيو ع سر چارلس نيپئر آيو جنهن جي ٿوري ئي وقت سنڌ جي حڪمرانن سان اڻبڻت ٿي پئي چارلس نيپئر جڏهن ميان خان مري کي بيگناهه مارايو تڏهن هن واقعي ڪري ٽيهه هزار سنڌي فوج حيدرآباد اچي ڪَٺي ٿي فيبروري ع تي پندرهن هزار سنڌي فوجين برطانوي ڇانوڻي تي حملو ڪيو ڇانوڻي حيدرآباد کان ٽن ميلن جي مفاصلي تي هئي ميجر آئوٽرام آگبوٽ تي چڙهي ڀڄي ويو انگريز فوج قلعي گهڙي شاهي خزانا لٽڻ شروع ڪيا ميرن جي راڻين نيپيئر کي چورايو ته کين ٽن ڪپڙن سان قلعو ڇڏي پالڪين وڃڻ جي اجازت ڏني وڃي نيپيئر انڪار ڪيو نيٺ بيگمن جي جسم جا زيور لاهڻ بعد کين ڇڏيو ويو انهن حويلي ڇڏي پنج ڪوهه پنڌ ڪري هڪڙي ڳوٺ پناهه ورتي ڪجهه ڏينهن تائين انگريزن حيدرآباد جا سڀ خزانا اوني نفيس ڪپڙا هٿيار رومي خراساني تلوارون بندوقون جواهردار خنجر ڇريون ولائتي گهوڙا اُٺ مال زيور جن جي قيمت لکين رپيا هئي بيدردي سان لُٽيا انگريز ڪروڙ ٽيهه لک رپيا نقد ٻيو قيمتي سامان به قبضي ڪيو اهڙي طرح سرڪار ٿيل واعدي جي پورائي لاءِ سوا لک رپيا ڀري ڏنو قلعي اندر لڳاتار باهه ٻرندي رهي جنهن کي نيٺ چئن ڏينهن کان پوءِ وسايو ويو انهي کان سواءِ قلعي جيڪو باروت موجود هو اهو درياهه لوڙهائي ڇڏيو ويو ڌماڪي ڪري قلعي اندر ڪيتريون پراڻيون جايون ڪري پيون شاهي مسجد کي پڻ نقصان پهتو جن عمارتن جا ڪجھ حصا ڪري پيا هئا تن جي بچيل حصن کي به بارود سان ڪرايو ويو انهي واقعي کان پوءِ برطانوي فوج کي قلعي کان ٻاهر ڪڍي هاڻوڪي ڇانوڻي وسايو ويو برطانوي حڪومت ع قلعي اندر لينڊ رڪارڊ آفيس کولي ڪجھ سالن بعد حيدرآباد ميونسپالٽي حڪومت کان قلعي جي گھر ڪئي حڪومت هن کي اوڀر وارو حصو ڏنو جتي هينئر ڪجھ خوبصورت عمارتون آهن اهي جايون ع ڀائيبندن زمين خريد ڪري ٺھرايون هيون قلعي جي دروازي جي سامهون جيڪو منارو هو جنهن تي چڙهي بيهبو هو ته ساري حيدرآباد جو وڻندڙ ڏيک نظر ايندو هو تنهن مناري کي ڊهرايو ويو جاءِ جي تنگي سبب قلعي حهڙي تاريخي يادگار کي پڻ هڪڙي پاسي کان ڊاهي نيون جايون جوڙايون ويون قلعي هن مهل رڳو مير نصير خان جي ماڙي قلعي جون ديوارون پنهنجون مُنهن مٿو پِٽيندي نظر اچن ٿيون صنعت واپار جو مرڪز هئڻ سبب ورهاڱي واري لڏپلاڻ هندستان کان وڏي انگ ماڻهو هتي آيا جن قلعي عامل ڀائيبندن جي جڳهن تي قبضو ڪيو باقي بچيلن کي قلعي جي خالي حصن ويهاريو ويو قلعو شهر جي وچ بازاريون ٻيا ڪاروبار مرڪز ويجها هئڻ ڪري کين ڪافي پسند آيو ڇو ته انو قت قلعي رهندڙ پنجهتر سيڪڙو ماڻهن جو ڌنڌو بوٽ ٺاهڻ هو گهڻن ماڻهن ڀت سان گڏ ئي گهر ٺاهيا انهن گهرن جي چوٿين ڀت قلعي جي ڀت کي بڻايو جنهن ڪري قلعي جي پراڻي ڀت تي وڌيڪ وزن پيو ان کان سواءِ قلعي جي ڀت ٽُنگ ڪري روشندان دريون ٺاهيون ويون جنهن ڪري ڀتين کي وڏو نقصان رسيو منجهس ڏار پئجي ويا ڪن هنڌن تي ڀتين کي ڀڃي ان مان ڪني پاڻي جي نيڪال لاءِ موريون ٺاهيون ويون قلعي پاڻي جي لاءِ ٽي وڏيون ٽانڪيون پنج لک گيلن ٽي لک گيلن ست لک گيلن ترتيبوار آهن جنهن ڪري انهن مان سوين گيلن پاڻي سِمي زمين هيٺ وڃي ٿو اندر پاڻي جي سطح وڌڻ ڪري به قلعي جي جاين کي نقصان پهتو آهي ان ڪري اڪثر اوائلي ڀت جايون ڪرنديون رهن ٿيون جولاءِ ع به ڀت جو وڏو حصو ڪرڻ ڪري جاني مالي نقصان ٿيو هو حڪومت متاثرن کي لطيف آباد پلاٽ ڏنا هئا هينئر به قلعي چار سيڪڙو ڪچا گهر آهن ٽيتاليهه سيڪڙو گهر قلعي مان نڪتل سرن سان ٻيون سرون ملائي ٺاهيا ويا آهن باقي ٽيتاليهه سيڪڙو گهر سيمينٽ جا ٺهيل آهن قلعي کي اسان هاڻوڪي وقت مکيه چئن حصن ورهائي سگهون ٿا تاريخي اهم حصو هن حصي قلعي جو دروازو ٻاهرين ڀت ميرن جا حرم ميوزيم وغيره اچي وڃن ٿا کليل حصو هن ڀاڱي ميدان باغ اچي وڃن ٿا آب رساني وارو حصو هن حصي پاڻي جون ٽانڪيون پمپ مشينون وغيره لڳل آهن رهائشي حصو حڪومت هي ٽڪرو ٻاهران آيل ماڻهن کي رهڻ لاءِ ڏنو هو حيدرآباد جو قلعو ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي ع جي تحفظ پراڻا يادگار جي ايڪٽ هيٺ آگسٽ ع جي نوٽيفڪيشن نمبر وزارت تعليم حڪومت پاڪستان مطابق آثارِ قديم کاتي جي حوالي ڪيو آهي لڳاتار رهائشي استعمال هيٺ ديوارن غير ماهراڻي سوراخ ڪرڻ ڪري تاريخي يادگار جي زندگي خطري پئجي چڪي آهي اهو سڀ ڪجهه هوندي به قلعي جي مرمت جو ڪو جوڳو بندوبست نه آهي مختلف سرڪاري غير سرڪاري ادارن ٻاهرين ايجنسين جي رهنمائي هيٺ ستر واري ڏهاڪي هڪ مفصل منصوبو رٿيو ويو هو جنهن مطابق قلعي جي رهواسين جي مناسب مدد وسيلي کين قلعي کان ٻاهر آباد ڪري قلعي جي نقصان ٿيل حصن جي مرمت ڪري غير تاريخي ٻين آلودگين کان پاڪ ڪري ماضيءَ جي ان عظيم ورثي کي محفوظ ڪري سياحت جي واڌ تاريخ جي مطالعي لاءِ مخصوص ڪرڻ هو پر افسوس جو اسان جي ملڪ هر سٺي شيءِ هر بهتر منصوبو سياسي مصلحتن جو شڪار ٿي ويندو آهي انهيءَ منصوبي سان پڻ اهڙو ڪو ڪارڻ لاڳو ٿيو هوندو جو اڄوڪي ڏينهن تائين ان تي عمل ناهي ٿي سگهيو مدد علي سنڌي انگريزي سنڌ جو ناميارو اديب ڪهاڻيڪار شاعر صحافي آھي جنھن جا ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن مدد علي جو پورو نالو مدد علي ولد الله بخش قريشي آهي هن آڪٽوبر ع تي حيدرآباد بخش قريشي جي گهر جنم ورتو مدد علي سنڌيءَ پرائمري تعليم فاطمه گرلس اسڪول حيدرآباد مان حاصل ڪئي اهو اسڪول خلافت تحريڪ جي اڳواڻ شيخ عبدالرحيم جي وڏي ڌيءَ حاجياڻي غلام فاطمه شيخ جو قائم ڪيل هو انهيءَ خاتون مدد عليءَ کي پرائمري تعليم ڏياري هن مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول حيدرآباد مان بي اي سچل سرمست آرٽس ڪاليج حيدرآباد مان ڪئي جڏهن ته ايم اي ڪرڻ دوران سنڌ يونيورسٽيءَ مان ٻه ڀيرا سياسي ڪيسن ريسٽيڪيٽ هئڻ سبب اها مڪمل نه ڪري سگھيو مدد علي شاگرديءَ واري زماني کان سنڌ جي قومپرست سياست سرگرم رهيو هي جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي بانيڪارن مان آهي ع عوامي ليگ حيدرآباد ڊويزن جو آرگنائيزر مقرر ٿيو شيخ مجيب الرحمان کيس عوامي ليگ جي ورڪنگ ڪاميٽيءَ تي نامزد ڪيو آڪٽوبر ع اڳتي قدم نالي سان هڪ رسالو جاري ڪيائين جنهن رسالي تي ع حڪومت پابندي مڙهي ڇڏي جنهن کانپوءِ ع کان ع تائين وارو عرصو روپوشيءَ گذاريائين ان عرصي دوران ع ان وقت جي حڪومت سنڌي ڪتابن رسالن تي بندش لاڳو ڪئي اُن ڪيس دوران مدد علي سنڌيءَ طارق اشرف جي گهرن تي ڇاپا لڳا اڳتي قدم ڇپيندڙ پريس کي سيل ڪيو ويو مدد علي سنڌيءَ جي سالن جي والد کي سندس بدران گرفتار ڪري ڏينهن حيدرآباد سٽي لاڪپ بند ڪيو ويو ڪنهن نماڪار تي نمائڻ لاءِ عددي عڪسن کي مناسب رنگ پولار بيهاريو ويندو آهي اڪثر رنگ پولار ٽِه رخا يا چو رخا ٿين مثال طور ڳاڙهو سائو نيرو ڳسن انگريزيءَ فيروزي گلابي پيلو ڪارو فگپڪ انگريزيءَ شدت هيو رچاءُ شهر انگريزيءَ وغيره جيڪڏهن رنگن سان ڪم ڪجي ته ابتدائي رنگن جھڙوڪ پيلو قرمزي تيز نيرو مان رنگن جو ھڪ وڏو تعداد ٺاھي سگھجي ٿو اھي ابتدائي رنگ پوء رنگن جي جاء کي ظاھر ڪن ٿا اسان قرمزي يا تيز ڳاڙهي رنگ کي محور سان تيز نيري رنگ کي محور سان پيلي رنگ کي محور سان ظاهر ڪريون تہ ٽن پاسن واري جاء ٺھندي جنھن ھر ممڪن رنگ جو ھڪ نمايان مقام جڙي ويندو تنھن ھوندي به اھا رڳو ھڪڙي رنگن جي جاء ناھي مثال طور جڏهن رنگن کي ڪمپيوٽر جي مانيٽر م ڏسجي ٿو تہ اھي عام طور تي ڳاڙهي سائي نيري رنگ جي جاء ڏسجن ٿا جنھن ڳاڙهي سائي نيري رنگ کي ايڪس واء زيڊ جي محورن سان ظاھر ڪري ٻين مختلف رنگن جي نمايان مقام کي ڏسي سگھجي ٿو ٿر اهو ريگستاني علائقو آهي جيڪو سنڌ اولهه پنجاب اوڀر پنجاب هريانه راجستان گجرات تائين پکڙيل آهي سنڌ واري ٿر علائقي جا ماڻهو تمام گھڻا محبتي مهمان نواز آهن ننگر پارڪر ويجھو ڪارونجھر جبل هڪ پر ڪشش جاءِ آهي جتي ساوڻ جي مند هر سال هزارين سياهه اچن ٿا ڀونءِ نگاريءَ جي لحاظ کان ضلعو ٿر اتر ويڪرائي ڦاڪ درميان جڏهن ته اوڀر ڊگھائي ڦاڪ درميان پکڙيل آهي جڏهن ته ضلعي جي ڪل ايراضي هزار سَو چورس ڪلوميٽر آهي ڪجھه سال اڳ هن ضلعي اسلام ڪوٽ ويجھو ڪوئلي جا تمام وڏا ذخيرا دريافت ڪيا ويا آهن ماهرن جي اندازي مطابق اهي ذخيرا سَو سالن لاءِ سموري پاڪستاني بيٺڪ جون توانائيءَ واريون ضرورتون پوريون ڪري سگھن ٿا انتظامي لحاظ کان ان ضلعي چار تعلقا مٺي ڏيپلو ننگر پارڪر ڇاڇرو آهن ضلعي جي ڪل ماڻهسيه لڳ ڀڳ لک آهي هتي چيني مٽي گرينائيٽ جو مشهور پر به کلي ٿو هتي قديم مسجد ڀوديسر جين ڌرم جا مندر پڻ موجود آهن ان کان علاوه مشهور ڪردار مارويءَ جو کوهه ڀالوا پڻ هتي آهي سنڌ لاڙڪاڻو ڊويزن لاڙڪاڻو شڪارپور جيڪب آباد سکر ڊويزن سکر گھوٽڪي خيرپور نوشهروفيروز پراڻو نواب شاهه نئون بينظير آباد حيدرآباد ڊويزن حيدرآباد دادو بدين ٺٽو ميرپور خاص ڊويزن ميرپور خاص سانگهڙ عمرڪوٽ ٿر پارڪر ڪراچي ڊويزن ڪراچي ڪراچي ڏکڻ ڪراچي اولهه ڪراچي اوڀر ڪراچي ملير ٽنڊو قيصر ٽَنڊو قَيصَرُ اردو نو قیصر انگريزي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ضلعي اندر هڪ ننڍو شهر يونين ڪاؤنسل آهي هي شهر ٽنڊي ڄام کان پنج ڪلوميٽر اولھ آهي تعلقي حيدرآباد ٻهراڙي اچي ٿو هي شهر ٽالپرن جي دؤر آباد ٿيو انبن جي باغن جي لاءِ مشهور آهي ٽنڊو قيصر گهڻي آبادي نظاماڻي ٻروچن جي آهي انهن کان سوا هتي سيد خاصخيلي ڪوري شيدي ڪنڀر پٺاڻ پڻ رهن ٿا هندن ڪولهي مينگهواڙ گهراڻا آباد آهن يونين ڪاؤنسل جي آبادي ٿلهي ليکي هزار آهي ٽنڊو قيصر شهر جي ڀر سيد مراد شاه جو مزار آهي جتي هر سال ميلو پڻ لڳندو آهي هن صوفي درويش جي متعلق ڪا تاريخي معلومات نٿي ملي پر عوام جي اعتقاد مطابق سيد مراد شاه هڪ صوفي درويش بزرگ هو ان جون ڪرامتون مشهور آهن ٽالپرن جي دؤر حڪومت ارڙهين صدي عيسوي سردار قيصر خان نظاماڻي پنهنجي مٽن مائٽن سان گڏ هي شهر آباد ڪيو سندس ڀاءُ سردار علودو خان نظاماڻي به هتي اچي آباد ٿيو انهن ٻن ڀائرن جي اولاد جا پاڙا علوداڻي قيصراڻي پاڙا سڏجن ٿا ٽنڊي قيصر اڪثريت مسلمانن جي آهي هندو اقليت شهر ڀرپاسي رهي ٿي جن ڪولهي مينگهواڙ شامل آهن مسلمانن سُني اڪثريت آهن پر اڪثر مسجدن وهابي فرقي جو تسلط آهي تبليغي جماعت جا وفد ملڪ جي ڏورانهن علائقن کان هتي تبليغ لاءِ اچن ٿا اهل تشيع جي ڪجھ تعداد رهي ٿي جڏهن ته سلفي يا اهل حديث جي چند افراد کان سواءِ موجودگي نه آهي ٽنڊو قيصر جا نظاماڻي شروع کان سُني هئا صوفي بزرگن جا مريد هئا مشهور صوفي بزرگ سيد محمد راشد شاه عرف روضي ڌڻيءَ جو به هن ڳوٺ اچڻ ٿيو هو ڳوٺ جو باني سردار قيصر خان نظاماڻي به سندس مريد هو پير روضي ڌڻيءَ کان پوءِ سندس وڏي خليفي فقير محمود نظاماڻي ڪڙيو گهنور واري به ٽنڊي قيصر تبليغ جاري رکي سندس ڪيترائي مريد هن ڳوٺ هئا هُن کا پوءِ هتي جي اڪثريت پير جهنڊي جي درگاه سان وابسته رهي ويهين صديءَ جي آخر تبليغي جماعت جي ڪري ٽنڊي قيصر وهابيت جو رواج پيو هاڻوڪي وقت تمام ٿورا افراد عملي طور صوفي بزرگن جا پوئلڳ آهن جماعت اصلاح المسلمين جي هڪ برانچ ٽنڊو قيصر موجود آهي جنهن جي ذريعي شهر جي آبادي ٻيهر صوفين سڳورن جي طريقي تعليمات کان واقف ٿي رهي آهي سنڌي ادبي سنگت جي ٽنڊي قيصر هڪ برانچ آهي جنهن جي نگهباني مشهور اديب شاعر آسي زميني ڪري رهيو آهي آسي زميني جي لائبريري دانش گاه منصوريه به عوام لاءِ کليل آهي ٽنڊي قيصر جا هيٺيان افراد ادب فن مشهوري حاصل ڪري چڪا آهن ٽنڊو قيصر هيٺيان سرڪاري غير سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن عمر مارئي جو داستان وطن جي حب محبت جو داستان آهي سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي نياڻي جي ست سيل سنڌ جي هڪ عادل بادشاه جي صبر انصاف جو داستان آهي جهوپڙن رهندڙ مارن جهانگين جي ڏکي پر آجي محبت ڀري رهڻي ڪهڻي جي شهرن ماڙين رهندڙن جي سک عيش واري پر پابند زندگي تي فوقيت جو داستان آهي هي سنڌ جي غريبن جي اشرافت خود داري جو داستان آهي بلڪ سنڌ جي اعل سماجي قدرن جو آئينو آهي جنهن ڪري صدين کان وٺي سنڌ هنڌين ماڳين مشهور مقبول رهيو آهي عمر سومرو همير جو پٽ هو سومرن جي زوال واري دور عمر سومرن جو پنجويهون حاڪم ٿيو جنهن سمن حاڪمن جي تحت عمر ڪوٽ ٿر واري علائقي سرداري ڪئي مارئي جو وڏو ڏاڏو مهڙ هو ڏاڏو ڦل لاکو پيءَ جو نالو هو ڦوڳ نالي هڪڙي شخص مارئي جو سڱ سندس مائٽن کان گهريو پر مارئي جي مائٽن اهو سڱ پنهنجي عزيزن مان هڪ کي ڏئي ڇڏيو پوءِ اهو ڦوڳ فريادي ٿي عمر سومري وٽ دانهن کڻي ويو جڏهن عمر وٽ پهتو تہ حقيقت بيان ڪرڻ وقت مارئي جي سونهن صفائي جي ساراه ڪرڻ لڳو عمر کي چيائين ته آئون انهي سڱ تان دستبردار آهيان توهان کيس پنهنجي محل داخل ڪريو هو اهڙي ته سهڻي آهي جو منجهانئس نگاهہ ڪڍڻ بہ مشڪل آهي عمر هڪڙي تکي اُٺ تي سوار ٿي مارن جي ملڪ ڏانهن روانو ٿيو جڏهن مارئي تي نظر پيس ته اکيون جهڪن نہ پيون ڪيترا ڏينهن اتي تاڙ ويٺو رهيو جڏهن وجھہ مليو تڏهن مارئي کي اُٺ تي اُڏائي آڻي عمرڪوٽ مان ڪڍيائين ان زال کي هزارين شاباسون جس هجن جنهن پنهنجي سيل ستر بچائڻ لاءِ پاڻ پتوڙيو عمر جي طرفان کيس ڳھہ ڳٺا زيور ڪپڙا ست اڇيو آڇيون ڏنيون ويون ڊپ خوشيون ڏيکاريون ويون مگر هو ڪنهن بہ ڳالهہ تي راضي نہ ٿي عمر کي ايئن چوندي رهي تہ اهو ڪهڙي مذهب روا آهي تہ پنهنجي مڱيندي جو حق ڀڃي تنهنجي بي بقا اسبابن جي چٽڪن تي لڳي ريجهي وڃان پوءِ آخرت جي ڏينهن هلي شرمسار ٿيان عمر جڏهن هن جي آهن دانهن کان متاثر ٿيو تڏهن هڪ سال بعد سندس مڙس کي گهرائي ڳهن ڳٺن سميت ٻانهن ان جي حوالي ڪيائين کيس مارئي جي پاڪدامن هجڻ جي به تسلي ڏنائين جڏهن مڙس ان کي وٺي ملڪ پهتو تہ ان جو شڪ زال مان نه لٿو آٿئي ويٺي کيس طعنا پيو هڻندو هو هڪڙي ڏينهن اها خبر عمر کي وڃي پئي جنهن تي کيس تڪليف پهتي تہ ڇا منهنجو صبر ڇا مارئي جي پنهنجي بچائڻ جي مضبوطي ان جي هنن بيوقوفن کي ڪو بہ قدر ڪونهي سو ڪاوڙجي هڪ وڏو لشڪر ماروئڙن تي چاڙهيائين تہ وڃي سڄو ملڪ تاراج ڪري چڏيو جڏهن اهو لشڪر ملڪ پهتو ته ماروئڙا حيران ٿي ويا پڇيائون تہ هي فوج ڪنهنجي آهي ڇا جي لاءِ آئي آهي عملدار چيو ته توهان مارئي جي پاڪدامني تي ويساهہ نٿا ڪريو ان جو مڙس مهڻن طعنن سان مارئي کي روز ٿو وڍ وجهي جنهن کان بادشاھہ توهان جي تباهي جو حڪم ڏنو آهي تہ ان نموني منهنجي بدنامي ٿيندي ٿي رهي اهي ماڻهو ئي هت نہ هجن پوءِ مارئي پنهجي قبيلي جي ماڻهن کي دلداري ڏئي ڪي وڏڙيون عورتون پاڻ سان گڏ وٺي عمر جي خدمت پهتي جتي عمر کي چيائين تہ تون هڪ حاڪم آهين تو کي لازم نہ هو تہ پرائي ڃائي کي هڪ سال پنهجي دٻڙ ڌونس سان بندي چڏين پوءِ بہ بدنامي کان ڪاوڙجي پنهنجي لشڪر هٿان غريبن کي مارائين ٿو ماڻهن جا وات ڪير بہ بند ڪري نٿو سگهي آءُ بہ تہ انهي ڪري ئي سهن جي منهن آهيان جي اهڙو ڪم نہ ڪرين ها تہ ڪير توکي بروڀلو چئي ها ڇو منهنجو مڙس مون کان شڪي رهي ها وري حملو بہ اسان تي ڪرايو اٿئي انصاف ڪر تہ ان ڏوھ ڪنهن جو آهي مارئي جي اها ڳالہ دل سان ٻڌائين ڏاڍو پڇتائين لشڪر کي واپس گهرايائين ان سان گڏ مارئي جي مڱيندي اڳيان قسم سنهن کنيائين جيئن ان جي دل مان غير نڪري وڃي پوءِ ان ستاوان زال مارئي بہ هندو دستور موجب پاڻ تي قسم جي پرکا قبول ڪئي جيئن سڄي ڪڙم تان بدنامي جو ٽڪو ميسارجي وڃي فيصلو ڪيائون تہ مارئي جي پرکا وٺجي باهہ لوه تپائي ان جي گردن وجهجي جي هن کي ڪا لهس نہ اچي تہ سمجهو تہ پاڪ آهي پوءِ ان الزام ڏيڻ کان باز رهجي جيئن اهو داغ هميشہ لاءِ مٿانئس لهي وڃي جڏهن اها حقيقت مارئي کي ملي تہ ان خوشي سان انهي آزمائش کي قبول ڪيو پوءِ سڀني گڏجي مچ ٻاريو مارئي طوق پائڻ جي بجاءِ پنهنجي پروردگار جي آسري تي باھہ جي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي تائين ٽانڊن مٿان اڪري وئي ان جو وار بہ ونگو نہ ٿيو پوءِ عمر جو اڳي شرمسار ٿيو بيٺو هو سو خوش ٿيو ڇو تہ مٿانئس ملامت لهي ويئي مارئي جي مڙس جي دل بہ صفا ٿي وئي عمر مارئيءَ جي قصي کي مورخ سيد محمد طاهر نسياني فارسيءَ منظوم ڪري مٿس ناز و نياز نالو رکيو رني ڪوٽ قلعو آهي هيءُ قلعو ضلعي ڄامشورو آهي هي قلعو سنڌ جي تاريخي شهر سَنَ کان اٽڪل ڪلو ميٽرن جي مفاصلي تي اولھ طرف آهي هي انڊس هاءِ وي جي الهندي پاسي آهي رني ڪوٽ نيرون ڪوٽ فوجي انجينيئرنگ جوهڪ شاهڪار قلعو آهي جيڪو سمورو پٿرن جو ٺهيل آهي هي قلعو ضلعي ڄامشوري سن شهر کان ڏکڻ اولھ طرف ڪلوميٽرن جي فاصلي تي موجود آهي هي قلعو کير ٿر سلسلي جي آخري جابلو قطار لڪي جابلو قطار تي ٺهيل آهي لڪي جابلو قطار ٽن حصن ورهائجي رني ڪوٽ تائين پهڄي ٿي رني ڪوٽ انهن ٽن قطارن تي ٺهيل آهي انهن ٽن جابلو قطارن يا سلسلن کجا نالا هي آهن لُنڊي جبل ڪارو جبل پوڙي جبل هن قلعي جو مُڪمل گھيرو سَوا ميل يعني ڪلوميٽر آهي هي قلعو بچاءُ جي حوالي سان ڏاڍو اهم قلعو آهي هي قلعو الڳ الڳي قسمن جي ديوارن سان محفوظ ٿيل آهي هڪ انساني هٿن جي ٺهيل ديوار ٻي قدرتي ديوار يعني جبلن جي اوچي چوٽين کاهين تي مُشتمل آهي ٻي اُها ديوار جيڪا انساني هٿن جي ٺهيل آهي اها ديوار صرف ان جڳھ تي ٺاهي وئي آهي جتان ماڻهن جانورن جا قلعي اندر داخل ٿيڻ جا رستا آهن انهن رستن کي بند ڪيو ويو آهي حفاظتي طور تي ان ديوارن تي ڪيترائي حفاظتي بُرج ٺاهيا ويا آهن بلڪه سموري ديوار اهڙي طرح جُڙيل آهي جو ان تيرن هڻڻ لاءِ مارا ٺاهيا ويا آهن بعد ان اضافو ڪري بندوقن توپن هلائڻ لاءِ ان ڦير ڦار ڪئي وئي آهي رني ڪوٽ جي قلعي اندر داخل ٿيڻ جا ٻه دروازا آهن هڪ سن گيٽ ٻيو موهن گيٽ جن ٻنهي گيٽن تي اسان کي اوائلي قسم جي پُل جا نشان نظر اچن ٿا انهن دروازن جي حفاظت لاءِ ٻنهي پاسي مورچا يعني بُرج ڏنل آهن پر ڪُجهه محققن رني ڪوٽ داخل ٿيڻ جا چار رستا به ٻڌايا آهن جن آمري گيٽ شاهه پير گيٽ به ٻڌايا ويا آهن پر مُنهنجي خيال ته اهي ڪنهن به صورت دروازا ناهن آمري گيٽ جنهن کي مقامي ماڻهو ٻڌاي موري پڻ چون ٿا اها دراصل پاڻيءَ جي گُذر گاهه آهي نه ڪي گيٽ يا دروازو اهرِءَ ريت شاهه پير گيٽ به مون کي دروازو نه ٿو لڳي بعد جانورن يا ڌنارن پنهنجي صهولت لاءِ اها ديوار ٽوڙي ان کي رستو بڻايو ويو آهي سنڌ جو بهترين مُحقق بدر ابڙي جي به اها ساڳي راءِ آهي جنهن سان آئون مُتفق آهيان محترم بدر ابڙي رني ڪوٽ متعلق لکيل پنهنجي ڪتاب ـديوارِسنڌ رني ڪوٽ ان شيءِ جو واضح چٽو اظهارڪيو آهي رني ڪوٽ اندر ٽي ننڍا ڪوٽ پڻ آهن هڪ ميري ڪوٽ ٻيو شير ھڙهه ٽيون موهن ڪوٽ شير ڳڙهه قلعو اولهه ڪاري جبل جي چوٽيءَ تي اندازي مُطابق فُٽن جي بُلنديءَ تي ٺهيل آهي هن قلعي تان رني ڪوٽ جي اندر توڙي ٻاهر ٿيندڙ چُرپُر تي نظر رکي سگهجي ٿي شير ڳڙهه پنهنجي جوهر هڪ مڪمل قلعو آهي جنهن پنج بُرج يا حفاظتي مورچا آهن ٻيو قلعو ميري آهي جيڪو به هڪ مڪمل قلعو آهي ميري شير ڳڙهه قلعي هڪجهڙائي آهي ميري به پنج حفاظتي مورچا آهن پر ميري شير ڳڙهه کان سائيز ٿورو وڏو آهي ميري ڪوٽ سمنڊ جي سطح کان فُٽن جي اوچائي تي آهي هن قلعي ڪُجهه رهائش لاءِ ڪوٺيون به ٺهيل آهن جن ما ايئن محسوس ٿو ٿئي ته شاهي گھراڻي يا سپهه سالار جي رهڻ جي جڳهه به ٿي سگھي ٿي هن قلعي پاڻيءَ جي بندوبست لاءِ هڪ وڏو انهو کوهه به پڻ موجود آهي ان کان علاوا هن قلعي جي دروازن ڪُجهه شاندار قس جا نقشَ به چِٽيل نظر اچن ٿا جيڪي پڻ قديم دور جي نشاندهي ڪن ٿا ٽيون ڪوٽ بلڪل اولهه قدرتي چشمي جنهن کي مقامي ماڻهو پَرين جو تَڙ به چون ٿا ان کان مٿان موهن دروازي کان اندازي مُطابق فُٽن جي بُلندي تي آهي هي ڪوٽ هڪ قلعي بجاءِ هڪ وڏو چوڪور بُرج يا مورچو آهي ڇو ته هن هڪ به بُرج ناهي هي رني ڪوٽ اندر وڏي وڏو مستطيل بُرج يا مورچو آهي رني ڪوٽ ڪڏهن ٺهيو ڪنهن ٺاهيو ان جو اڃا تائين مُحقق ڪو پتو لڳائي نه سگھيا آهن پر اسان جي عالمن ان تي طبع آزمائي ضرور ڪئي آهي جيڪا اندازن رِوايتن تي جُڙيل آهي البته ڪُجهه محققن سنڌ جي تاريخ جي مُطالعي مان ڪُجهه ڪڙيون ملائڻ جي ڪوشش ضرور ڪئي آهي پر اهي به ڪا حتمي راءِ نه ڏئي سگھيا آهن ته هي قلعو ڪنهن ٺهرايو يا ڪڏهن ٺهيو ڪن ليکڪن جو رايو آهي ته هي قلعو سنڌ جي ٽالپر حُڪمرانن ٺهرايو آهي تي ڪي وري عرب کي کي هن قلعي جو ٺاهيندڙ چون ٿا ته ڪي وري سٿين پارٿين ڏانهن منسوب ڪن ٿا ته ڪي وري ايرانين يونانين ڏانهن اشارو ڪن ٿا ڪن جو چوڻ آهي ته اشوڪ يا راڻي دهشلا لاءِ ٿا چون ته ان ٺهرايو آهي پر اڃا تائين ڪا به حتمي مدلل ڳالهه تحقيقي طور تي سامهون اچي نه سگهي آهي مُنهنجي ريسرچ مُطابق هي قلعو قبل مسيح جي دور جو ٺهيل آهي ان جي طرزِ تعمير ڪُجهه تاريخي ڪتابن ان قلعي جا حوالا ملن ٿا نيرون ڪوٽ جي نالي سان تاريخي ڪتابن جيڪو ذڪر ٿيل آهي اهو حيدرآباد واري قلعي جو نه بلڪه رني ڪوٽ وارو قلعي جو ذڪر آهي محترم رشيد ڀٽي بدر ابڙي جي ان راءِ سان آئون متفق آهيان ته رني ڪوٽ ئي نيرون ڪوٽ آهي نه ڪي حيدرآباد وارو قلعو مان تاريخي ڪتابن چچ نامي ٻين تاريخ جي ڪتابن جي مُطالعي رني ڪوٽ مُطعلق لکيل مقالن بدر ابڙي صاحب جي رني ڪوٽ مُطعلق لکيل ڪتاب جي مُطالعي تقريبن دفعا هي قلعو مڪمل گهُمي ڏسڻ کان پوءِ اهو چوان ٿو ته هي قلعو نيرون ڪوٽ ئي آهي جنهن جو ذڪر تاريخي ڪتابن آهي ڪنهن دور ايران قديم پارسيا جون حدون سنڌو نديءَ تائين هيون ڪراچي کان وٺي سيوهڻ جيڪب آباد تائين علائقو ايران جو حصو هو رني ڪوٽ جي قلعي جي باري هڪ خيال اهو بہ آهي تہ اهو ايرانين اڏيو مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته رنيءَ جو ڪوٽ سن جي شهر کان ٽن چئن ڪوهن تي جبل آهي اهو سنه ع ڌاري مير ڪرم علي خان مير مراد علي خان ٺهرايو هو جو اتي پاڻيءَ جي واهي آهي اهو انهيءَ لاءِ ٺهرايو ويو ته مشڪلات جي وقت انهيءَ وڃي پناهه وٺجي پاسي کان رنيءَ جي نئي ٿي وهي مير حسن علي خان ٽالپر متوفي پنهنجي فتحنامي سنڌي مثنوي رني ڪوٽ جو تفصيلوار بيان ڪيو آهي ان کي مير ڪرم علي خان مير مراد علي خان سان شامل جي دور حڪومت جو هڪ ممتاز ڪارنامو ٺهرايو آهي ان جا چند پهلو هيٺئين ريت واضح ڪيا اٿس رني ڪوٽ اسان جي ابن ڏاڏن جو ڇڏيل نشان آهي جڏهن ڪاريگرن ان تي ڪم ڪيو تڏهن ٽڪريءَ جي گهيري جي چوگرد جيڪي به شگاف کڏا هئا تن کي ڀري ڇڏيائون بنياد کان وٺي چوٽيءَ تائين ان کي قدرتي هموار زمين بنائي ڇڏيائون ان بعد هنن مٿانهين سطح واري زمين کي به هموار ڪيو ان تي هڪ ديوار کڙي ڪئي سڄي ديوار پٿر جي هئي جنهن جي ڊيگهه ڪوهن تائين پکڙيل هئي ٽڪر جي هڪ پاسي تي لوهي برج کڙا ڪيل هئا ازان سواءِ هزارن وڏن لاتعداد ننڍن ڪنگرن سان سينگاريل هئي ٻيو قلعو جو شير ڳڙهه سڏجي ٿو سو ان جي اندر هو چار فصيلون يا پشتپناهون شير ڳڙهه قلعي جي ديوار تي بيهاريل هيون ٻي به هڪ مضبوط اڏاوت هئي جنهن کي ميري سڏيو ٿي ويو جا چئن فصيلن سان جڙيل هئي اڪٽر اين اي بلوچ پنهنجي هڪ خط ڪرنل رشيد جو ڌيان هن پاسي ڇڪايو آهي ته وڏو قلعو اندرين ٻن ننڍن قلعن سميت نواب ولي محمد خان لغاريءَ پنهنجي نظرداريءَ هيٺ ٽالپور حاڪمن جي لاءِ ٺهرايو هو پر قلعي جا وڏا دروازا جيڪي هن جي غير حاضريءَ ٺاهيا ويا هئا تن نقص رهجي ويو هو اهي اهي فولادي دروازا جن لوهي سيخون لڳل هيون سي مينهن جي پاڻيءَ اهڙيءَ طرح ته لڙهي ويا هئا جو لوهي سيخون رسن وانگر وٽجي سٽجي ويون هيون ان قلعي جي اڏاوت تي سترهن لک روپيا خرچ آيو هو فتح نامي جي لکڻ مطابق اهو قلعو سال کان هجري مطابق کان عيسوي تائين جي عرصي جڙي راس ٿيو هو اي ڊبليو هيوز پنهنجي سنڌ گزيٽيئر ع ان ساڳئي بيان جي تصديق ڪندي لکيو آهي ته اهو قلعو ٻن ٽالپور اميرن اڻويهين صديءَ جي شروعات ٺهرايو هو هو ڪئپٽن ڊيلهـُـوسٽ اسسٽنٽ ڪواٽر ماسٽر جنرل آف بمبئي آرمي جو حوالو ڏئي ٿو جنهن جو بيان هو ته اهو قلعو مير ڪرم علي خان مير مراد علي خان سن ع ٻارهن لک رپين جوڙايو هو عظيم الدين ٺٽوي فتح نامه جي مصنف ميرن جي تعريف جن جو هو ملازم هو ع واري مرمت کي بدلائي کين هن قلعي جو ٺاهيندڙ بنايو آهي ايم ايڇ پنهور ته اهو به ڄاڻايو آهي ته ع ڌاري بابر رني ڪوٽ جي قلعي رهيو هو بدر ابڙو سان سهمت ٿيندي ڪن ٻين محققن به اها راءِ ڏني آهي ته رني ڪوٽ قلعو نهايت قديم آهي چچنامي وارو جيڪو نيرون ڪوٽ آهي سو اصل رني ڪوٽ آهي رني ڪوٽ قلعي اندر شاھ پير واري لنگھ سان پٿرن تي چٽسالي ملي آهي محققن جو رايو آهي ته انهي چٽساليءَ جي ڄمار ڪَٿَڻ سان به قلعي جي قدامت تي روشني پئجي سگهي ٿي هن قلعي داخل ٿيڻ لاءِ جيڪي دروازا ٺهيل آهن سي اهڙا رواجي نه آهن جيئن عام قلعن ٻاهران ئي نمايان ڏسڻ ايندا آهن بلڪ هي هڪ قسم جا رڳو لنگهه آهن هن قلعي کي اهڙا چار لنگهه يا گذرگاهه آهن جن جا نالا هي آهن سن يا اڀرندو دروازو آمري يا اتر اڀرندو دروازو شاهه پير يا ڏکڻ دروازو الهندو يا مٿانهون دروازو موهن دروازو اڀرندي وارو سن دروازو هڪڙي ننڍڙي ديهه جي نالي پٺيان سڏجي ٿو جا قلعي کان اٺ ميل اڀرندي طرف آهي آمري دروازو آمريءَ جي نالي پويان سڏجي ٿو جو آثارقديمه جو هڪ نهايت مشهور تاريخي مقام آهي ان جي کوٽائي آثار قديمه جي ماهرن طرفان ٻه دفعا ٿي چڪي آهي سندس پراڻي تهذيب ڪافي شهرت حاصل ڪئي آهي آمري سن کان پندرهن ميل پري اُتر لاڙڪاڻي ڏانهن ويندڙ مکيه رستي تي سنڌونديءَ سان لڳولڳ آهي هن کي ڏسڻ سان قلعي جي عظيم آثارن بابت پڻ دل ڪيترائي خيال پيدا ٿين ٿا شايد هيءُ قلعو تڏهن ٺهيل ٿو ڏسجي جڏهن آمري شهر اڃا سرسبز آباد هو اهو ئي سبب آهي جو اتر الهندي دروازي کي هن ئي مشهور شهر جي پويان نالو ڏنو ويو آهي ڇو ته انهن ڏينهن شهرن ڳوٺن توڙي قلعن جي دروازن کي مشهور آبادين بستين جي نالن پويان سڏجڻ جو رواج عام هوندو هو ڏاکڻو گذرگاهه يا شاهه پير دروازو آمري دروازي کان البت هيٺائين سطح تي آهي اڀرندي وارو دروازو يا سن دروازو تمام گهڻو نشيب آهي هن مان ڏسبو ته باالآخر الهندو دروازو ئي واحد مٿانهون دروازو آهي مهين جو دڙو جو اتي بيٺل اتاهين ڪوٽ کي ويجهو آهي ازان سواءِ ٻه ٻيون خاص اڏاوتون به قلعي جي ديوارن جي وچ موجود آهن جن مان هيٺئين اڏاوت کي ميري سڏيو وڃي ٿو مٿئين اڏاوت کي شير ڳڙهه قلعو سڏيو وڃي ٿو اهي ٻئي رهائشي قلعا آهن يقينا واليء رياست جا اڏايل هئا ميري قلعو هن قلعي بنديءَ جي قريب قريب مرڪز آهي سو سن واري دروازي کان اٽڪل ٽن ميلن تي ٿيندو اتان الهندو دروازو وري تقريبا ٻيا ٻه ميل مفاصلو ٿيندو اهو مفاصلو ماپ ڪيل نه آهي پر جيڪو وقت مسافريءَ لڳو تنهن مان اندازو لڳائي بيان ڪيو ويو آهي اهڙيءَ طرح سان اندروني ايراضيءَ جو قطر پنج ميل ٿيندو سموري ايراضيءَ جو تـخمينو جدا جدا لڳايو ويو آهي جو پندرهن کان ارڙهن ميلن تائين چئبو انهيءَ ماپ کي به آخري طور تڪميل شده نه سمجهيو وڃي ڇاڪاڻ جو ان جو دائرو سڌيءَ ليڪ نه آهي ديوارون ور وڪڙ کائينديون ٽڪرين جي مٿان هيٺان پيچ در پيچ مڙنديون وڌنديون هلن ٿيون هيوز جو اندازو پندرهن ميل آهي محترم جي ايم سيد جي خيال پکيڙ ارڙهن ميل ٿيندي نقشي وري دائري جي ماپ تيرهن ميل ڏيکاريل آهي ماٿريءَ جي هيٺ مٿي آسپاس جي سموري پکيڙ اٽڪل سورهن سترهن ميل ٿيندي ٻه ڪوٽ جن جو اڃا هاڻي ذڪر ڪيو ويو سي به ڪن اهم عملي مقصدن جي لاءِ تيار ڪيا ويا آهن اهي به انهيءَ مقرر ڪيل ايراضيءَ جي اٽڪل روءِ مرڪز اچي وڃن ٿا هن ايراضيءَ جي هڪ اهم پيچيده جڳهه والارين ٿا انهن ٻن قلعن جو آء اُن وقت تفصيل سان ذڪر ڪندس جڏهن انهن جي اڏاوت جي سوال تي ايندس سڄي اندروني ماٿريءَ جو نظارو انهن ٻن قلعن مان صاف طرح سان نظر اچي ٿو معلوم ٿئي ٿو ته فوجي اسبابن ذريعن جي استعمال وقت دفاع جي سلسلي هي ٻئي قلعا ٻئي ٽئين دفاعي محاذ ڪارروائيءَ چڱيءَ طرح سان ڪم آيا هوندا انهن ٻن ڪوٽن اضافي طور ٻيون به قلعي جهڙيون اڏاوتونلڌيون ويون آهن هڪڙي الهندي دروازي جي نزديڪ آهي قريب قريب ديوار سان متصل آهي ٻي اڏاوت اڀرندي دروازي جي نزديڪ آهي ٽڪريءَ جي مٿانهين هنڌ تي ٻڌل آهي ٻنهي اڏاوتن تي ڪشادا مستطيل منارا ٺهيل آهن پهرين کي چن ياري سڏيو وڃي ٿو تاج پور وارن نوابن جا جيڪي نواب ولي محمد خان لغاريءَ جا پويان آهن جنهن انهيءَ قلعي جي رٿابنديءَ تعمير جي نگراني ڪئي هئي تن جا خانداني دستاويزات روايات پڻ قلعي جي اڏاوت جي انهيءَ بيان جي تصديق ڪن ٿا هاڻي فقط قلعي مان گذرندڙ جابلو نئن جي پيٽ پلين جي هيٺان لوهه جي مضبوط سيخن سان دروازا ئي کوڙڻ باقي هئا ته نواب ولي محمد خان لغاريءَ کي قنڌار جي شاهه شجاع الملڪ جي مقابلي ڪرڻ لاءِ منتقل ڪيو ويو جيڪو سنڌ ڪاهي آيو هو شڪارپور تي قبضو ڪري ويٺو هو ان کان پوءِ اهي دروازا اطمينان بخش نموني سان نه لڳائجي سگهيا جنهن ڳالهه قلعي کي حملي لاءِ آسان بڻائي ڇڏيو جيتوڻيڪ قلعي جي ٻن صدر دروازن جي برجن تي توبون نصب ڪيون ويون ان جي باوجود ٽالپر خاندان جي آخري سالن ع ع جي دوران هن قلعي جي مضبوط پناهگاھ جي حيثيت سان نئين سر آبادڪاري ٿي نه سگهي ٿر جو رڻپٽ ٿر جو ريگستان اردو صحرائ تھر انگریزی ھي ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڏو رڻپٽ يا بيابان آهي لک ھم چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي اھو انڊيا پاڪستان جي سرحد تي واقع آھي انھن ملڪن جي وچ هڪ قدرتي سرحد وانگر آهي ھي دنيا جو ارڙهون وڏو رڻپٽ آهي ان جو سيڪڙو حصو انڊيا سيڪڙو پاڪستان آهي انڊيا م ان جي پکيڙ اٽڪل ھم چورس ڪلوميٽر آهي پاڪستان ھم چورس ڪلوميٽر آهي انڊيا ي بيابان انڊيا جو ٽوٽل ايراضيءَ جو ڏھون حصو آھي انڊيا جي رياست راجسٿان جو سٺ سيڪڙو حصو ان رڻپٽ آهي بيابان جو راجسٿان کان علاوه باقي حصو انڊيا جي پنجاب گجرات ھريانا پاڪستان جي پنجاب سنڌ آھي عام طرح ٿر لفظ جي لغوي معنيٰ وارياسي زمين ٻڌائي ويئي آهي مزيد وضاحت سان اها وارياسي زمين جنهن واريءَ جا وڏا دڙا هجن ٻڌايو ويو آهي عام طرح سنڌي زبان ٿر چيو ويندو آهي ان ملائيءَ جي تهه کي جو کير ڪاڙهي رکڻ بعد ان جي مٿان نظر ايندو آهي اها سنسڪرت زبان جو لفظ اسجاٿل انهيءَ لفظ اسٿل جو اچار ڦري ٿل ٿي ويل ٿو ڏسجي عام طرح هندو ماڻهو ائين چوندا آهن ته جل ٿل ايشور وسي ٿو جل جي معنيٰ پاڻي آهي ٿل ان جو ضد آهي جنهن مان مراد خشڪي آهي باقي ٿل مان ڦري ٿر ڪيئن ٿيو سو ان مان ظاهر آهي جو ٿر رهندڙ ٺڪر چارڻ ٻيون قومون هميشه ل کي ڙ بدلائينديون آهن جهڙيءَ طرح تلاءُ کي تڙاءُ چوندا آهن انهيءَ ڪري ئي ٿل مان ٿڙ پوءِ ٿر ٿي ويو آهي ساڳيءَ طرح جل مان جڙ پوءِ جر ٿي ويو آهي ٿر سنسڪرت لفظ سٿل مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي بيٺل يا نه وهندڙ يعني خشڪ ملڪ جتي درياءُ ڪونهي انهيءَ سٿل جو اچار اول ڦري ٿيو ٿل يعني خشڪ زمين ضد جل معنيٰ پاڻي ٿل جو اچار ڦري ٿيو ٿر ٿر کي ريگستان به چون ريگستان واري آستان جاءِ يعني واريءَ جي جاءِ هن ڀاڱي واريءَ جون ڀٽون گهنيون آهن ڀٽ کي ٿر جا ماڻهو ٿري چوندا آهن تنهن ڪري ڀٽن يعني ٿرين واري ڀاڱي کي ٿرين جو ملڪ يا ٿري جو ملڪ به چوندا آهن جنهن مان ٿر لفظ ٺهيو آهي ٿر جو ڀاڱو ڍٽ ھڪ رڻ پٽ آھي ڪڇ جي رڻ جي اترئينءَ سرحد سان دنگئي آھي ڊيگھ ميل منڍو کان ميل کن ٿيندس سندس ڪل پکيڙ چورس ميل ٿيندي اولھ کان سنڌ ماٿري اٿس اتريون دنگ نئون ڪوٽ جي اتر کان اوڀر ڏس تي ھلندو مٺيءَ سنگالا کان اتريون پاسو ڏيون ور وڪڙ کائيندو مارواڙ ڏانھن وڃي ٿو عمرڪوٽ جي علائقي جو ڪجھ حصو بھ منھنجي انتظام ھيٺ آھي جيڪو ٿر جيان ھڪ رڻ پٽ آھي ٿر جي اوڀر مارواڙ آھي ڪڇ جي رڻ جي سنھي پٽي کيس گجرات جي ڦولن پور ضلعي کان جدا ڪري ٿي ڏکڻ ڏس کان رڻ ٿر پارڪر جي علائقن کي ڪڇ کان جدا ڪري ٿو سارو ٿر واريءَ جي ڀِيٽن سان ڀريو پيو آھي پري کان طوفاني موسم ڇوليون ماريندڙ سمونڊ پيو ڀاسبو ڀٽن جي ڊگھائي اوڀر کان اولھ ڏسڻ ايندو عام طور تي ھن علائقي جي اولھ پاسي واريون ڀٽون اوڀر طرف وارين ڀِٽن کان اتاھيون نظر اينديون عام طور رڻ جي وٽ سان ڌرتيءَ جي مٿاڇري کان کان فوٽ ھيٺ جر جو پاڻي ملڻ جو امڪان ھوندو آھي ڪن ٿورين جاين تي پاڻي ٻاڙو ھوندو پر گھڻن ھنڌن تان پيئڻ جھڙو مٺو پاڻي ملي وڃي ٿو پاڻيءَ جي لاءِ عارضي قسم جا ڪچا کوھ کوٽيا ويندا آھن منجھن تري چڪ شھونگ وھاري پاسن کي چوڌاريءَ ڊگھن ساون چھن سان واڻي مٿان مٽي ڪرڻ کان روڪي ڇڏيندا آھن جيتري وقت تائين کوھ استعمال ھيٺ ھوندو آھي تھ پاڻي واريءَ مان ڇڻي صاف ٿي ٻاھر کوھ جي تري گڏ ٿيندو ويندو آھي ايترو وقت پاڻي پيئڻ لائق رھندو آھي اندرين علائقن کوھ جي اونھائي ھڪ جھڙي ھڪ جيتري نه ھوندي آھي ان جي نسبت رڻ جي فاصلي سان واسطو رکي ٿي جيڪڏھن اونھائي ھيٺ گھڻي آھي ته کوھ پڪين سرن سان ٻڌا ويندا آھن پٿر ھتي سولائي سان ملي ڪونه سگھندو آھي پاسن کي ڦوڳن جي چھن سان واڻڻ خطري کان خالي ڪونه ھوندو آھي رڻ جي ڪناري کان ميل پري کوھن جي اونھائي گز ھوندي آھي کيتي ڀٽن کان ھيٺ تراين ٿيندي آھي آباديءَ لائق زمين تمام ٿوري آھي اھا تراين واري زمين ڀٽون وسڪاري ساوا ويءَ ولھار بڻجي ويندا آھن ڀانت ڀانت جي گاھن جون گلزاريون لڳي وينديون آھن ٿر جو گاھ ڀر وارن علائقن جي گاھ کان وڌيڪ طاقتور ھوندو آھي اتان جا رھواسي مارو لوڪ جن جو گذر سفر پوکيءَ راھيءَ کان وڌيڪ مال تي ھوندو آھي سي ٿوري وقت لاءِ ھن گاھ تي گذارو ڪري ڏاڍا خوش ٿيندا آھن کيتيءَ لائق زمين ڪنھن ڪنھن ھنڌ تمام ٿوري آھي ماڻھن جي ملڪيت سندن وجود ھميشه غيرمحفوظ ھوندو آھي حسب حال زندگي گذارڻ لاءِ کين اڳ ئي ڪجھ سوچڻو پوندو آھي ڀٽن جي واري تمام سنھڙي صاف آھي منجھس ڪجھ واريءَ جا ڀرڻا ڳوڙھا بھ ھوندا آھن ان ايراضيءَ جي مٿاڇري جي صورت حال اھڙي آھي جو ائين لڳندو تھ ڄڻ ڌرتي ڌڏڻ يا زمين جي اندروني آندولن ڪري ڀٽون مٿي اڀري آيون آھن ٿر گھاڙ بھ ڏاڍي گھلندي آھي واءُ واري بھ ھيڏي ھوڏي پئي وڙڪندي وتندي ڀٽن کي نيون شڪليون صورتون پئي ڏيندي پر ان ھوندي بھ ٿر جي ڀٽن جي ترتيب واسطي واءُ ايتري قدر ذميوار نھ آھي پارڪر جو علائقو ٿر کان ڏکڻ اوڀر واري ڏس تي آھي اتر کان ڏکڻ سندس منڍو ميل اولھھ کان اوڀر ڊيگھھ ميل آھي ھر ڳالھھ ڳڻ ٿر کان وکرو نرالو آھي پارڪر سخت پاھڻ وارين ٽڪرين جو سلسلو موجود آھي ٿر پٽ جھڙي ڪئنري واريءَ جون نرم ڀٽون آھن پارڪر ويھن ميلن جي گھيري اندر ڪاٿي ننڍڙيون تھ ڪاٿي ڪجھ اتاھيون ٽڪريون موجود آھن زمين جي مٿاڇري کان سندن اچائي وڌ وڌ فوٽ کن ٿيندي ھنن ٽڪرين جي وچ تي موجود ميداني علائقو ڪڇ جي اوڀارئين حصي سان ھڪجھڙائي رکي ٿو جيڪو وچ تي رڻ ڪري ڪڇ کان الڳ ٿي ويو آھي ٿر يا پارڪر ڪوبھ درياه يا ھميشه وھندڙ نئن وغيرھ ڪانھ آھي پارڪر جي سامھون رڻ جي حدن اندر ويرا واھھ ڳوٺ جي ڀرسان ھڪ وڏي مشھور شھر جا کنڊر موجود آھن جنھن جو ذڪر اڳتي ڪيو ويندو جين ڌرم سان واسطو رکندڙ ڪن مندرن جون جايون بھ ڏسڻ اچن ٿيون پارڪر جي موجوده شھر ڀوڏيسر جي ڀرسان ھڪ ڦٽي جا اھڃاڻ آھن پارڪر ڪيترن ئي پڪن تلائن جي اڏاوتن جي موجودگي اسان کي اھو ڏيکاري ٿي تھ پارڪر موجوده ٻن ٽن صدين کان اڳ گھڻو ترقي يافتھ وڌيڪ مھذب ھو ٿر بابت جيتريقدر تاريخي حقيقتون ملي سگهن ٿيون ان مان پتو پوي ٿو ته امرڪوٽ پارڪر تمام جهونا وسايل ڀاڱا آهن پارڪر واري ڀاڱي هندن جا جيڪي تيرٿ آستان آهن تن جو هندو ڌرمي ڪتابن پراڻن به ذڪر آهي اهي آستان جينين جا ٺهرايل آهن پاري ننگر جو اتهاس تمام جهونو آهي امرڪوٽ بابت به ڪيترن ئي اتهاسن آڳاٽو احوال ملي ٿو باقي ٿر جي وچ وارو ٽڪر به پراڻن کنڊهرن کوهن ٻين نشانن مان سمجهجي ٿو ته وسندڙ آباد هو ٿر پهريائين پرمار راجپوتن جي حڪومت هئي ان بعد سومرا راجپوت قابض ٿيا ع سوڍا راجپوت ٿر آيا جن اول امرڪوٽ هٿ ڪيو پوءِ اُن جو آسپاس وارو ملڪ هٿ ڪري پارڪر ڏي وڌيا ان کان اڳ وچيون ٿر ڪڏهن آباد ته ڪڏهن ويران پئي رهيو منجهس ڦورو چور اچي پناهه وٺندا هئا راجپوتن جي اچڻ بعد ڀيل به هت آيا جي انهن جا ملٽري يا جنگي سپاهي هئا جن هتي اچي ٻنيون ڪيون پنهنجا تڙ يعني کوهه کوٽي ڳوٺ ٻڌي ويٺا پوءِ کوسا به اچي رهيا هندن مان راجپوت ڀيل ڪولهي مينگهواڙ برهمڻ مهيسوري سونارا نائي چارڻ سوٽهڙ جاٽ مالهي بجير سڀ مارواڙ کان آيل آهن لهاڻا سارسوت برهمڻ ٽالپورن جي ڏينهن سنڌ کان ملازمت واپار جي سانگي اچي رهيا مسلمان قومون کوسن کان سواءِ گهڻو ڪري ڪلهوڙن ميرن جي حڪومت يا ڪجهه وقت اڳ آيل آهن ڪي ذاتيون تازو هندن مان مسلمان ٿيل آهن جهڙوڪ سنگراسي ڏوهٽ ڀٽي ڪيلهڻ چوهاڻ نٻا نرا بجير وغيره جي اصل راجپوت هئا ذاتين تي اڃا اُهو هندڪو نالو رکيل آهي جيڪي ماڻهو ايندا ويا تن مان گهڻا مارواڙ کان آيل آهن جو اُتي سخت ڏڪار پوندا هئا جنهنڪري گذران جي ارادي سان به آيا ڪي ٻين سببن جي ڪري به آيا هوندا جيڪي آيا سي سکيا ٿيڻ ڪري پنهنجا ڳوٺ ٻڌي رهاڪو ٿيندا ويا ٿر جا موجوده شهر جهڙوڪ مٺي ڏيپلو ڇاپرو چيلهار اسلام ڪوٽ ڪانٽيو گڍڙو وغيره تازا وسايل آهن جن جو بنياد ٽن چئن سون سالن جي اندر آهي امرڪوٽ پاري ننگر ننگرپارڪر ڀوڏيسر ويراواهه ڪيرٽي هنجتل وغيره ٻيا ڪي شهر هوندا جن جو اتهاس نٿو ملي جهونا وسايل آهن سن ع سنڌ ڌرڻي براهه جو وڏو پٽ مهيپال عرف ديوراج آيو جو راجا ٿيو ٻئي پٽ باهڙ کي ڪجهه ڪونه مليو تنهن ڪري هو وڃي راڌڻپور رهيو هن کي ٽي پٽ سوڍو سانکلو باگهه هئا سوڍن جي صاحبي صفحي لکيل آهي ته سوڍو سانکلو شو ڪوٽڙي جي راجا چارراءِ جا پٽ هئا سوڍو سن ع برابر سنبت سنڌ جي سومري حاڪم وٽ لنگهي آيو همير سنگ کان پوءِ سومرن جا ڪيترا ڪهڙا حاڪم ٿيا سو ڪنهن به اتهاس ڄاڻايل ڪونه آهي جنهن مهرباني طور کيس رتوڪوٽ ڏنو رتوڪوٽ کپري تعلقي کپري شهر کان ڪوهه کن پري واقع آهي اهو ڪوٽ هاڻي ڊٺو پيو آهي پر اُن جا کنڊر اڃا تائين ناري جي ڪپ تي ڏسڻ پيا اچن پر رتوڪوٽ نالو اڃا قائم آهي عام روايت موجب اهو ڪوٽ رتي نالي مغل ٻڌايو هو مغل گهڻو پوءِ سنڌ آيا انهيءَ ڪري اهو ڪوٽ به پوءِ جو آهي مگر هن ڏندڪٿا موجب ائين ڄاڻايل آهي ڪي چون ٿا ته سوڍو پاڻ سان راجپوتن جو وڏو ڪٽڪ وٺي آيو هو رتوڪوٽ سومري حاڪم کان پنهنجيءَ طاقت جي زور سان ورتائين سوڍي جو پٽ چاچڪ ديو پوٽو راج ديو هتي رهيا هتي اچڻ کانپوءِ هو راڻا سڏجڻ لڳا کپري تعلقي اڄ تائين ڳوٺ راڻاهو آهي جتي ڪيترا سوڍا گهر ڪري وڃي ويٺا جنهنڪري ڳوٺ تي اهو نالو پيو کپري تعلقي پٿوري طرف ڪي پٽ وسايا هئا اُها سموري ايراضي رتيڪوٽ وارن راڻن جي هئي جي اڄ تائين پنهنجي وڏي ڏاڏي پرمار جي پٺيان پاڻ کي پرمار سوڍا راجپوت سڏائيندا آهن سوڍن امرڪوٽ تي قبضي ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي حد اڳتي مٺيءَ تائين وڌائي راٺوڙن کي ڌڪي کائڙ به هٿ ڪيو گادي نشين راڻي جي پاران اتي صوبا موڪليندا هئا انهيءَ پاسي جيڪي راجپوت صوبا ٿي ويا تن اُتي ڇڇر هڪ ڳوٺ ٻڌايو جنهن کي اول ڇڇر پوءِ ڇڇرو چوندا هئا جو لفظ نيٺ ڇاڇرو ٿيو آسپاس جي حد کي ڇاڇراٽي چوندا آهن اڄ تائين به انهيءَ نالي سان ٿري سڏيندا آهن ڇاڇري کان ميل اولهه طرف چيلهار جو ڳوٺ آهي جو چيلي نالي چارڻ اتي هڪ کوهه لڌو هو پوءِ ماڻهو اچي ويٺا ڳوٺ تي نالو پيو چيلار هاڻي چيلهار سڏيندا آهن سوڍن جي صاحبي صفحي چيلو راجپوت لکيل آهي جو غلط آهي چيلو چارڻ هو اهو ڳوٺ جنهن وقت ٻڌو ويو تنهن وقت امرڪوٽ ڪلجي نالي سوڍو مشهور هو جنهن کي ڪلو سوڍو به چوندا هئا اهڙيءَ طرح سوڍا راجپوت امرڪوٽ ٿر وسائي ويٺا سامروٽي رحمڪي بازار ڏي سومرن جي تخت گاهه ڳهه ڪوٽ ڏي ڪونه ويا مٺي تعلقي جو ڳچ ڀاڱو ننگر پارڪر جو ٿورو ڀاڱوجو ڪڇ جي رڻ جي وَٽ ڪناري سان آهي ڪپري عمر ڪوٽ تعلقن جو اتر وارو ڀاڱو جو گڍڙي وٽان لنگهي جوڌپور رياست سان گڏجي ٿو تنهن کي کائڙ سڏيندا هئا ٿر جو باقي رهيل ڀاڱو جو اُنهن ٻنهي ڀاڱن جي وچ آهي ت نهن کي اصل ڍٽ يا ڍاٽ سڏيندا هئا اُهو سمورو پاسو عمرڪوٽ جي راڻن جي هٿ هو عمرڪوٽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو ٿر گهڻيون ئي ڀٽون آهن جن مان مکيه هي آهن ڪانڪر ڀٽ هيءَ سڄي ٿر مٿانهين ڀٽ ڏيڍ ميل ڊگهي هيلاريو لنجا پوسرڪي ساندن جي وچ آهي لوڻڪي ڀٽ اوچائي فوٽ دادئي جي تڙ جي اوتر سانڏور ڀٽ اوچائي فوٽ ارنيارو ڀت اوچائي فوٽ روجهڙ ڀت اوچائي فوٽ ڌاريندڙ ڀٽ اوچائي فوٽ عالم سر ڀٽ اوچائي فوٽ ڪاري ڀٽ ڳوٺ ٻسارڻيا کان اڍائي ميل پري اوچائي فوٽ جهونڊ ڀٽ جهونڊ ڳوٺ وٽ اوچائي فوٽ ويراڙو ڀٽ اوچائي فوٽ گنگا سرو ڀٽ اوچائي فوٽ ويسروڙي ڀٽ ساهوءَ جي تڙ جي اوڀر ڌنوڙي ڀٽ اوچائي فوٽ تڳوسر جي اتر ڍوڪاڻي ڀٽ چارنور جي اوڀر طرف جهرڪلي ڀٽ جيئندي جي تڙ جي اوڀر طرف چانگي جو ٽونڪ چيلهار جي اولهه طرف ٻانهياري ڀٽ تڙ حمير وٽ ڪرڪر ڀٽ جيسي جي پار جي اتر طرف شهمير ڀٽ شهمير جي تڙ جي اتر طرف سونياٻهه ڀٽ جيسي جي پار جي اتر طرف هاڏاري ڀٽ ٺاري جي تڙ جي اڀرندي طرف ڪسل ڪوٽ ڀٽ هن نالي سان ٻه ڀٽون آهن هڪ چارنور جي الهندي طرف ٻي ڪانٽئي وٽ ميگهي جي تڙ جي اولهه واري ڀٽ هن تان تڙ حمير واري ڀٽ ميلن تان ڏسجي ٿي سامي ڀٽ ميگهي جي تڙ جي اوڀر طرف سائيني جي ڀٽ ڇاڇري جي اولهه پاسي هتان ڇوهٽڻ جو جبل ميلن تان ڏسجي ٿو ڪيل ڀٽ مٺي جي اتر طرف جتان ڍوري ناري واري هوائي جهازن کي لائيٽ ڏيڻ جي روشنائي ميلن تان ڏسجي ٿي جهرڪلي ڀٽ سال ڌرتي ڌٻڻ وقت ٻه اڌ ٿي پيئي هئي ڪوهر اڙي ڀٽ چيلهار جي ڏکڻ طرف جتان ننگر پارڪر جي ڪارونجهر ٽڪري ميلن تان ڏسجي ٿي اسابو ٽُنڪ پاٻو ويري جي اڀرندي طرف جتان ڇوهٽڻ جو جبل ملين تان ڏسجي ٿو مهڪي ڀٽ اُٺ ٿنڀي نيتاري گڏهه پٺو ڳينڻ گوگٽياري ٽورياري ٽورو ٽونڪ مانگر ڀٽ وغيره ازان سواءِ ٻيون به انيڪ ڀٽون آهن ٿر جي زمين جا طبعي حالتن جي ڪري مختلف نمونا آهن انهن مان هرهڪ جو ڪونه ڪو نالو رکيل آهي جن بابت مختصر احوال هيٺ ڌجي ٿو ڳچ مفاصلي سنئين سڌي زمين هجي تنهن کي ڏهر چئجي جتي آبادي ٿيندي آهي ٿر هيٺيان وڏا ڏهر آهن ٿر واريءَ جي ڀٽن هئڻ ڪري ندي واهه يا ڍنڍ ڪانهي ماڻهو پيئڻ لاءِ کوهن جو پاڻي ڪم آڻين کوهه بلڪل اونها ٿا ٿين جنهن جي ڪري پاڻيءَ جي سخت تڪليف آهي ڪٿي ڪٿي ته چئن پنجن ميلن تان به ماڻهو پيئڻ جو پاڻي آڻيندا آهن مئي جون جولاءِ برسات پوڻ وقت تلائن پاڻي ڪٺو ٿيندو آهي پر تلاءُ به بلڪل ٿورا آهن جن پاڻي به ٿورو وقت رهندو آهي برسات تي به پروسو ڪونهي ڪٿي ڪٿي ته ننڍا ٽوڀا آهن جن پنج ست ڏينهن مس پاڻي رهندو آهي مکيه تلاءَ هي آهن ڇڇي تلاءُ قابل شاهه ڳوٺ جي اوڀر طرف ڇڇي جي ڏهر آهي هن اٽڪل اڍائي مهينا کن برساتي پاڻي رهندو آهي آڻند جي ترائي گڍڙي کان ٻه ميل ڏکڻ طرف ننگرپار ڪر ڏي ويندڙ رستي تي آهي هن ترائيءَ ٽي چار مهينا پاڻي رهندو آهي گڍڙي جوتلاءُ گڍڙي شهر جي ڏکڻ طرف آهي هن ڇهه مهينا کن پاڻي رهندو آهي راڻاسر تلاءُ چيلهار ڳوٺ جي اتر طرف ڏيڍ ميل پنڌ تي عمر ڪوٽ ڏي ويندڙ رستي تي آهي هن پنج ڇهه مهينا پاڻي رهندو آهي چيلهار ٻي آ ڇڇي نالي ترائي ٽي چار مهينا پاڻي رهندو آهي ڪاٺو تلاءُ چارنور جي اوڀر طرف ميل پنڌ تي آهي ڌوڪاري جي ڏهر چار مهينا پاڻي رهي ٿو کينئسر جو تلاءُ کينئسر ڳوٺ اوڀر طرف آهي هتي چار مهينا پاڻي رهي ٿو مٺيءَ جو تلاءُ مٺي شهر جي ڏکڻ طرف هن اٽڪل ٽي مهينا پاڻي رهي ٿو ڀوڏيسر جو تلاءُ ڀوڏيسر ڳوٺ وٽ هن ست اٺ مهينا بعضي ٻارهن مهينا به پاڻي رهي ٿو سانگاهه لورائي پارڪر وڏا تلاءَ آهن جن جوبيان اچي چڪو آهي ازان سواءِ ٻيا به ڪيترا ننڍا ننڍا تلاءَ آهن جن ٿورو گهڻو پاڻي رهي ٿو ملڪ جي بيهڪ طبعي بناوت زمين جي خاصيت ڀلائي ڍلائي ٻين سببن جي ڪري ٿر جا جدا جدا ڀاڳا آهن جيڪي ھيٺين طرح آھن ٿر کي ڍاٽ چوندا آهن تنهنڪري ٻوليءَ کي ڍاٽڪي چون سڀيئي ٿري ماڻهو ڪو ڍاٽڪي ٻولي ڪونه ڳالهائيندا آهن مسلمان لهاڻا سنڌي ٻولي ڳالهائيندا آهن ته به ڍاٽڪي ٻولي ڳالهائي سمجهي سگهندا آهن ٿر جي سنڌي ٻولي به نج ڪانهي ڍاٽڪي ٻوليءَ بنهه ٿر جي جدا جدا ڀاڱن جي رهاڪن جي وچ لفظن جو ڪجهه نه ڪجهه تفاوت ضرور آهي چوندا آهن ته ٻارهين ڪوهين ٻولي ٻي پارڪر گجرات کي ويجهو آهي تنهنڪري پارڪر جي ٻوليءَ تي گجراتي ٻولي جو اثر وڌيڪ آهي ڍاٽ جا گهڻا رهاڪو اصل مارواڙ کان آيل آهن تنهنڪري اتي مارواڙي ٻوليءَ جو اثرآهي مهراڻو ناري کي ويجهو آهي تنهنڪري اتي سنڌي ٻوليءَ جو اثر وڌيڪ آهي ڍاٽڪي در حقيقت ڪا خاص زبان ڪانهي پر مارواڙي گجراتي ڪڇي سنڌي ٻولين جي گاڏڙ صورت جي ٺهيل آهي ملڪ جي جدا جدا ٽڪرن جي ٻوليءَ اتي ڦير ڦار آهي پنهنجي جدا جدا ذاتين جيئن ٻانڀڻن واڻين ٺڪرن مينگهواڙن سوٽهڙن ڀيلن چارڻن جاٽن جي ٻوليءَ به تفاوت آهي جيئن سنڌ ڳوٺن جي نالي پٺيان يا اڳيان آباد ٽنڊو ڪوٽ پور يا ٻيا اهڙا لفظ ڳنڍيل هوندا آهن تيئن ٿر جي به ڪن ڳوٺن جا نالا اهڙيءَ طرح ڪن لفظن جي ملائڻ سان ٺهيل آهن جيئن ته ڪي نالا هار پڇاڙيءَ تي ٺهيل آهن مثلا چيلهار سينهار ڪاريهار مالهار ڏيڏهار ويڙهار کانکڻهار ڪلڻهار روڏهار قمڙهار اڙٻلهار لونڊهار ڦلڙهار امرهار وغيره ڪي نالا يار پڇاڙيءَ تي ٺهيل آهن مثلا صوڀيار مالهيار موڪڙيار واوڙيار گوڙهيار سارنگهيار نيڻيار چاڙهيار ويجهيار گوڌيار ڏيپيار راڙهيار وغيره ڪن نالن جي پٺيان ري اکر هوندو آهي جيئن ته ٻلهياري جاڳهاري وينجهڻياري سينگاري پتنگياري ميهاري کيتلاري ڪيتياري گهرٽياري وغيره ڪن نالن جي پٺيان ٻَهه لفظ ڏنل هوندو آهي جيئن ته ڳجڻاٻَھ همڙاٻَھ ويريا ٻَھ سونل ٻھ گُرڙاٻھ ڦلڙاٻھ وغيره ڪن نالن جي پٺيان لس لفظ هوندو آهي مثلا گنگالس ٻنڌڻالس چوڻالس واريالس وغيره ڪن نالن جي پٺيان سر لفظ هوندو آهي جيئن ته رامسر راوتسر کينئسر عالمسر ڪڙڪاسر لڪڙاسر تڳوسر سومراسر راڻا سر ڀوڏيسر گوگاسر ڪپوسر ڀيماسر وغيره ڪن نالن جي پٺيان لو اکر هوندو آهي جيئن ته ڀوريلو ڄاريلو رنگيلو شولو ٻاورلو لپلو ڍاڪلو ٻانڀڻلو وغيره ڪي ڳوٺ تڙن پارن ويرين جي نالن تي سڏبا آهن انهن سان گڏ تڙ پار يا ويِري کڻائيندڙ جو نالو به ڳنڍيل هوندو آهي اهي ڳوٺ انهن جي نالي سڏبا آهن ڪي گهڻا گڏجي کڻائيندا آهن ته پوءِ پنهنجيءَ ذات جو نالو ڳوٺ تي رکندا آهن جيئن ته جهنجهئن جو تڙ جهنجهي ذات جي مسلمانن جو کڻايل دلن جو تڙ دل ذات جي مسلمانن جو کڻايل ڪي ماڻهو اڪيلا کڻائيندا آهن ته اهو ڳوٺ سندن نالي سڏبو آهي جيئن ته تڙ احمد احمد نالي مسلمان جو کڻايل ميگهي جو تڙ ميگهي نالي ورن ٺڪر جو کڻايل اهڙيءَ طرح آدم جو تڙ متاري جو تڙ جيئندي جو تڙ طالب جو تڙ صالح جو تڙ ڏاتر ڏني جو تڙ پيلوءَ جو تڙ وغيره ڪن ماڻهن جي نالي پٺيان سندن ذات به گڏيل هوندي آهي جيئن ته بنگل رند سمو رند ٻانڀڻو ڀيل وغيره اهي به ڳوٺن جا نالا آهن پنجن ستن ويرين جي مجموعي کي چون پار ڪي ڳوٺ انهيءَ نالي سان سڏبا آهن جيئن ته جيسي جو پار جيسي نالي راهمي مسلمان جو کڻايل قبولئي جو پار قبول نالي مسلمان جو کڻايل اهڙيءَ طرح کيمي جو پار اڳي جو پار پيراڻو پار وغيره ڪن نالن جي پٺيان ويري لفظ هوندو آهي جيئن ته ڪاري ويري واگهي جي ويري ڪولهي ويري گوگا ويري ڪونڀي جي ويري ليتا ويري رامجي جي ويري ڀڳتن جي ويري وغيره ڪن کوهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي ته ڳوٺن جي نالن مٺڙيو اکر گڏيل هوندو آهي اهو کوهه ڪو ماڻهو يا ذات وارا کڻائيندا آهن ته ان جي نالي سڏبو آهي جيئن ته مٺڙيو ڀٽي ڀٽي ذات جي راجپوتن جو ڳوٺ مٺريو چارڻ چارڻن جو ڳوٺ مٺڙيو ڪيلهڻ ڪيلهڻ ذات جي راجپوتن جو ڳوٺ مٺڙيو سوٽهڙ سوٽهڙن جو ڳوٺ مٺڙيو هاليپوٽا هاليپوٽا مسلمانن جو ڳوٺ مٺريو جوڻيجا جوڻيجا ذات جي مسلمانن جو ڳوٺ وغيره اٻاوڙو اُٻاوَڙو اردو اباوو پنجاب سان دنگ ويجھو سنڌ جو هڪ ننڍڙو شهر آهي هيءُ شهر اڳ سکر ضلعي هو هن وقت گهوٽڪي ضلعي آهي تعلقي اُٻاوڙي جو هيڊڪوارٽر به آهي هيءُ شهر پاڪستان ريلوي جي مين لائين تي آباد آهي اُٻاوڙو صديون اڳ جو پراڻو شهر آهي جيڪو هه ع ڌاري شيخ محمد جي وڏن آباد ڪيو شيخ محمد هن شهر هه ع هڪ چڱي مسجد پڻ جوڙائي هئي قديم سنڌ ان جا مشهور شهر ماڻهو جو مصنف لکي ٿو ته هه ع مرزا شاهه حسن ارغون جي ڏينهن اُٻاوڙي جي پرڳڻي ڏهر ماڇي ماڻهن ماٿيلي مَهر جي ماڻهن کي ڏاڍي تڪليف رسائي تنهنڪري مير فاضل ڪوڪلتاش جو ننڍو پٽ بابا احمد لشڪر وٺي انهن تي ڪاهي ويو انهن کي ماري قيد ڪري گهڻو مال ڦري موٽي آيو هه ع ميان عطرخان ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي وچ اٻاوڙي وٽ جنگ لڳي هئي عطرخان سان احمد شاهه درانيءَ جو لشڪر هو جنهن جا سردار بهادر خان مقصود هئا ميان غلام شاهه جي لشڪر جو سردار مير بهرام ٽالپر هو هن جنگ بهادرخان مارجي ويو سندس لشڪر ڀڄي ويو جڏهن مدد خان ميان عبدالنبيءَ جي مدد آيو تڏهن اٻاوڙي وڃي منزل ڪيائين اوٻاوڙو جغرافيائي لحاظ کان سنڌ پنجاب بلوچستان جي سرحد تي هندوستان جي رياست جيسلمير جي ويجهو آهي سرائيڪي پنجابي بلوچي سنڌي ٻولين جي گڏيل اثر کان سواءِ علائقائي لهجن جي فرق ڦير سبب اتان جي ٻولي چڱي خاصي بگڙيل آهي جنهن سببان اتي لاڳو لهجي بابت عام راءِ اها آهي ته دٻي ٺڪريون وجھي دٻي کي کڙڪائبو ته منجھانئس جيڪو آواز نڪرندو تنھن جو ڪو به مفھوم يا پيغام نه ھوندو اُٻاوڙو اتر ويڪرائي ڦاڪ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي سامونڊي سطح کان فوٽن ميٽرن جي اوچائيءَ تي واقع آهي هن وقت اُٻاوڙو ضلعي گھوٽڪيءَ جو هڪ تعلقو آهي جنت السنڌ مصنف جي ياداشتي نوٽ ڄاڻايل آھي تہ اُٻاوڙي جو شهر سنه هه تعمير ٿيو هتي ع جي هڪڙي مسجد جڙيل آهي آئين اڪبري علامه ابوالفضل اُٻاوڙي کي ملتان سرڪار جو محال ڏيکاريو آهي راجا ڏاهر جي نسل مان ڏهر نومسلم هن شهر وڏا جاگيردار آهن سنه هه سنه ع مرزا شاه حسن ارغون جي ڏينهن اٻاوڙي جي پرڳڻي ڏهر ماڇي ماڻهن ماٿيلي مهر جي ماڻهن کي ڏاڍي تڪليف رسائي تنهنڪري مير فاضل ڪوڪلتاش جو ننڍو پٽ بابا احمد لشڪر وٺي انهن تي ڪاهي ويو انهن کي ماري قيد ڪري گهڻو مال ڦري موٽي آيو بلڪ هڪڙي ڇوڪري هنن بابا احمد کي پرڻائي ڏني سنه هه سنه ع ميان عطر خان ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي وچ اٻاوڙي وٽ جنگ ٿي عطر خان سان احمد شاهه دورانيءَ جو افغاني لشڪر هو جنهن جا سردار بهادر خان مقصودو هئا ميان غلام شاهه جي لشڪر جو سردار مير بهرام ٽالپر هو جنگ بهادر خان مارجي ويو سندس لشڪر ڀڄي ويو پر پوءِ پاڻ صلح ڪري ملڪ وراهيائون جڏهن مدد خان سردار ميان عبدالنبيءَ جي مدد لاءِ آيو تڏهن لوهريءَ مان اٻاوڙي وڃي منزل ڪيائين مير عبدالله مير فتح خان سان صلح ڪرڻ جون ڳالهيون ڪيائين پر سگهوئي نااُميد ٿي هليو ويو هن مضمون جو مقصد هر سنڌ واسيءَ کي ڪمپيوٽر ايجاد ٿيڻ بعد پيدا ٿيل عالمي صورتحال کان آگاهه ڪرڻ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ تي ٿيندڙ ڪمن بابت آگاهه ڪرڻ آهي اميد ڪجي ٿي ته هر سنڌي هن معاملي دلچسپي وٺندي ڳڻپيوڪر کي پنهنجي عملي زندگيءَ جو حصو بڻائيندو ڪجهه سال اڳ هٿ آيل ڪنهن ڪتاب تان ڦاٽي ويل پني تي ٻوليءَ جي وصف هن ريت پڙهي هيم ته انساني ٻولي پاڻمرادو قبول ڪيل ادا ٿيل آوازي علامتن جي اهڙي تنظيم آهي جنهن کي فرد پنهنجي سماج حال ونڊڻ گهرجون پوريون ڪرڻ لاءِ ڪتب آڻيندا آهن يعني آوازن کي ترتيب ڪيفيت مقصد ڪارج جي چٽائي هئڻ لازمي آهي مادري زبان ماءُ ٻولي ان وڏو رشتو ڌرتيءَ جي ڳانڍاپي يا ناتي جو آهي مادري زبان ڄمڻ کان وٺي ٻار جي ڪن تي پوي ٿي هن جي سکيا جو وسيلو بڻجي ٿي هو ان کان شعوري توڙي لاشعوري طور تي متاثر ٿئي ٿو سمجهي ٿو سوچي ٿو ان ڪري خيالن جي اظهار جو وسيلو پڻ اها ئي زبان بڻجي ٿي اهو ئي سبب آهي جو هر انسان مادري ٻوليءَ سان فطري محبت انس رکي ٿو بنيادي سکيا جو وسيلو هئڻ ڪري نئين سکيا پڻ ان سان لاڳاپيل ٿي ٿِي يعني ڄاتل کان اڻ ڄاتل ڏانهن هلڻ واري سکيا واري بنيادي اصول هيٺ مادري زبان ذريعي سکيا حاصل ڪئي ويندي آهي جيترو سولائيءَ سان مادري زبان سمجهي سگهجي ٿو اوترو ڌاري زبان سکڻ مشڪل آهي خيالن جي مٽا سٽا ڀرپور انداز اظهار فقط مادري زبان ئي ٿي سگهي ٿو ٻوليون انهن سان درپيش مسئلا ڳڻپيوڪر سائنس ان ڪو شڪ نه آهي ته ٻولي رابطي جو ئي ٻيو نالو آهي دنيا جي ٻولي دانن وٽ ان حوالي سان مختلف بحث ڇڙيل نظر اچن ٿا هر اها ٻولي مظبوط آهي جنهن کي رابطي لاءِ وڌ کان وڌ استعمال ڪيو پيو وڃي هن وقت ڌرتيءَ تي لڳ ڀڳ ٻوليون ڳالهائيون پيون وڃن جيڪو هڪ خاصو تعداد آهي پر ڏکوئيندڙ حقيقت اها آهي ته ڏينهون ڏينهن وڌندڙ تعداد سان ٻوليون سردپڻي جو شڪار ٿينديون پيون وڃن اندازي موجب صرف سالن اندر ٻوليون بلڪل سرد ٿي چڪيون هونديون هن صديءَ جي آخر تائين دنيا جون اڌ کان وڌيڪ ٻوليون متاثر ٿينديون اهو ان ڪري ته وڏين ٻولين جهڙوڪ انگريزي اسپيني عربي وغيره تعليمي معاشي فائدا پهچائن ٿيون جيڪا خاصيت ننڍين ٻولين گهٽ آهي جڏهن توهان هڪ انساني ٻولي وڃايو ٿا ته اوهان اهو پڻ وڃايو ٿا ته اها ٻولي ڪيئن اڀري جڙي اهو ڪو معمولي مسئلو نه آهي ڇو ته اڄ سائنس جنهن نتيجي تي پهتي آهي ته انساني ذهن ڪيئن ٿو ڪم ڪري ان بابت مڪمل ڄاڻ اسان کي ٻولي ڪيئن ٿي ڪم ڪري مان پوي ٿي اسان ٿي سگهي انساني تاريخ به وڃائي ويهون ڇو ته اهي ٻوليون هزارين لکين سالن جي تبديلين ثقافتي تجربن جو نتيجو آهن هر اها ڳالهه جيڪا ان زبان چئي وئي سمجهي وئي ايجاد ڪئي وئي پڻ ختم ٿي ويندي ان ڪري اسان بري طرح سان انسانن جي ثقافت خاصيت کي وساري ويهنداسين اهڙن ذهنن جو ئي نتيجو آهي جو هو اڄ ڳڻپيوڪر ٽيڪنيڀياس کي هر عام توڙي خاص انسان لاءِ لاڀائتو بڻائڻ گهرن ٿا هو چاهين ٿا ته هن دنيا ثقافتن جا رنگ ائين ئي ڀريل هجن جيئن هڪ باغ مختلف قسمن جا گل ٻوٽا باغ کي باغ جو نالو ڏين ٿا هو مطالبو ڪن ٿا ته انساني رهڻي ڪهڻي ثقافت جي بچاءَ تي ان کان وڌيڪ ڌيان گهربل آهي جيترو دنيا جا همدرد وائيلڊ لائيف جي جانورن بچاءَ تي ڏئي رهيا آهن ٻولين جي تاريخ تي مٿاڇري نظر وجهڻ سان معلوم پوندو ته فطرتي اصولن موجب هنن اندر زندگيءَ جي هر خاصيت سان گڏ موت جو پاڇو پڻ موجود رهي ٿو ٻوليون ٻين ٻولين مان ڦٽن ٿيون وڌن ويجهن ٿيون پنهنجو پاڻ اندر حالتن تحت مسلسل تبديليءَ جي عمل مان گذرندي جوڀن وڏي تعداد علمي طاقت ماڻين ٿيون ٻين ٻولين کي ذخيرو ڏين وٺن ٿيون ڪڏهن ته ڄاول ٻوليون ٻين ٻولين کي جنم به ڏين ٿيون اهڙي نموني هو پوڙهيون ٿين ٿيون فنا ٿين ٿيون ٻولي هڪ ئي وقت ڪنهن به قوم جي چيلهه جي هڏيءَ طور به سڃاتي ويندي آهي ته نسل در نسل طبقي در طبقي علائقي در علائقي رابطي جي واحد ڪڙي پڻ دنيا اندر قومن جي سڃاڻپ جو گهڻو تڻو دارومدار ٻولين تي ئي رکيل آهي جيڪڏهن اڄ ڪو ننڍي ٻوليءَ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ جاکوڙي رهيو آهي ته ان جو مطلب اهو نه آهي ته هو وڏين ٻولين سان سڌي ريت مقابلو ڪري رهيو آهي پر ٻوليءَ کي عالمي ليول تي پذيرائي وٺرائڻ جو مطلب اهو آهي ته هر ٻوليءَ ڪجهه خاص هوندو آهي جيڪو ٻين ٻولين نه هوندو آهي اهڙي ريت هو دنيا کي ٻڌائڻ چاهيندو آهي ته اسان وٽ انسانيت جو ورثو هن مخصوص صورت موجود آهي ان بعد مادري زبان جي طاقت ور حيثيت وڏن وڏن دانشورن کي مجبور ڪري ٿي ته هو جيستائين ڪنهن به سماج کي ان جي مادري ٻوليءَ سکيا نه ٿا ڏين تيستائين ان مان سو سيڪڙو نتيجا ملڻ ناممڪن آهن اهڙي ريت بغير وقت وڃائڻ جي جيڪڏهن ڪو پنهنجي گهر ڳوٺ علائقي توڙي ڏيهه علم جي روشني ڦهلائڻ گهري ٿو ته ان جو شروعاتي لازمي ذريعو مادري زبان ئي آهي تاريخ جي هر ايجاد سان ٻولين جي بقاءَ واڌ ويجهه جي مسئلي کي سامهون رکندي ان ايجاد جون مخالفتون يا حميايتون ڪيون وينديون آهن بحث مباحثا ڪيا ويندا آهن عوامي شموليت کي يقيني بڻائڻ لاءِ رستو هموار ڪيو ويندو آهي ان عمل ڪنهن به قوم سماج جو دانشور طبقو انتهائي اهم ڪردار ادا ڪندو آهي هنن جو منطقي ڪردار اهو هوندو آهي ته ڪهڙي به طرح سان نون علمن کي پنهنجي سٻاجهڙي لوڪ تائين آسان فهم زبان سمجهائي پنهنجو تاريخي ڪردار ادا ڪندا آهن جنهن به سماج ان جو دانشور پڙهيل لکيل طبقو اهڙو ڪردار ادا ڪرڻ کان محروم هوندو آهي ان سماج نوان علم تڏهن پهچندا آهن جڏهن اها نئين ايجاد يا علم ٻين سماجن بلڪل پراڻو ٿي چڪو هوندو آهي ان جو نقصان اهو ٿيندو آهي جو استحالي قوتون پنهنجا واپاري مفاد حاصل ڪرڻ خاطر ان سماج کي صرف صرف مارڪيٽ طور تي استعمال ڪندا آهن هنن کي کليل ڇوٽ هوندي آهي ته هو جاهل سماج کي ڦرن لٽن ان علم يا ايجاد کي صرف پنهنجي واپاري مفادن تحت اڳتي وڌائين جڏهن به ڪا نئين سائنسي ايجاد ٿيندي آهي يا نئون علم منظر تي ايندو آهي ته سماج جي پڙهيل لکيل دانشور طبقي کي ان بابت ٻين کان اڳ معلومات ملندي آهي پر جيڪڏهن اهڙن فردن وٽ پنهنجي سٻاجهڙي لوڪن سان دلي همدردي هوندي آهي ته هو فورا ان علم کي پنهنجي آسان فهم زبان ترجمو ڪري عوامي ٻوليءَ نوان لفظ اصطلاح ايجاد ڪري اڳتي وڌائيندو آهي انهن سببن ڪري جو اهڙي سماج جي فرد کي مادري زبان تي عبور هجي ٿو ته هو ٻئي زبانون به آسانيءَ سان سکي سگهي ٿو صحيح نموني سا هو هڪ اهڙو مڪمل انسان بڻجي ٿو جيڪو هڪ ئي وقت دنيا جي مختلف انسانن جي رهڻي ڪهڻيءَ کي پرکي سگهي ٿو اهڙي طريقي سان نه ته ٻوليءَ جو بگاڙ ٿيندو آهي نه ئي عوامي ٻوليءَ تي ڌاري ٻوليءَ جي غير منصفاڻي يلگار کي موقعو ملندو آهي پر اهو سماج سڌيءَ ريت علم دانش جي ڪرڻن مان فيضياب ٿيندو رهندو آهي ان جو شعور پختو ٿيندو رهندو آهي تاريخ ثابت ڪندي آهي ته موقعو ملڻ تي اهڙي قسم جو سماج دنيا جو ترقي يافته سماج ليکيو ويندو آهي پر ان جي ابتڙ جمود طاري ٿيل سماج جا دانشور پنهنجو ڪردار صحيح نموني سان ادا نه ڪندا آهن جنهن ڪري اهڙيون قومون وقت جي تيز رفتاريءَ سبب ڏيهون ڏينهن غلاميءَ طرف ڌڪبيون وينديون آهن اڄ اسان وٽ هندي زبان جو مثال اڳيان آهي چيني بنگالي زبانون به اسان کان ڳجهيون نه آهن دنيا جي وڏن سيٽ لائيٽ چئنلن شمار ڪيا ويندڙ سائنسي علمن کي اوليت ڏيندڙ نيشنل جاگرافڪ ڊسڪوري اينيمل پلينيٽ توڙي هسٽري جهڙا وڏا چينل ڪو به پروگرام انگريزيءَ نشر ڪن ٿا ته اتي جا دانشور ان پروگرام ڀلي کڻي اهو اسپيس سائنس جينياتي سائنس ڳڻپيوڪر سائنس يا فلسفي يا تاريخ جهڙن ڏکين موضوعن تي مشتمل ڇو نه هجي کي ان وقت ئي پنهنجي ٻوليءَ ترجمو ڪن ٿا اهڙي طرح نوان لفظ نوان محاورا اصطلاح ايجاد ٿيندا رهن ٿا انهن جي ٻولي پڻ وڌندي ويجهندي رهي ٿي گڏو گڏ اهڙا سماج مثبت نموني سان هر نئين ايجاد کي قبولين ٿا انهن مان فائدو حاصل ڪن ٿا ان جي ابتڙ اسان جي دانشورن جو ڪردار انتهائي شرم جوڳو نظر اچي ٿو هي سٽون لکندي دل ته اچي ٿو ته ڪاش ان لفظ کان وڌيڪ ڪا خطرناڪ مهذب هجڻ جي باوجود غير مهذب گار ڏئي سگهان هان اسان جا علمي ادبي ادارا اسان جون درسگاهون اسان جا سياست دان ڪنهن ڪنهن کي ڇا ڇا چئجي جتي وڏا وڏا آڙيڪاپ پرائمري تعليم کي صرف مادري زبان ئي محدود رکڻ لاءِ دليل بازي ڪري رهيا آهن اتي سندن پنهنجا ٻار هڪ ئي وقت ٻن يا ٽن ٻولين پرائمريءَ جي شروعات ڪن ٿا سندن اولاد کي ٻاهرين ملڪن مان پڙهائي پوري ڪرڻ شرط سنڌي سماج مٿان اعليٰ ڪرسيءَ ذريعي ٿاڦيو وڃي ٿو نتيجو اهو نڪري ٿو جو ٻاهران پڙهي آيل برگر فيمليز جي ٻارن کي هن پٺ تي پيل سماج ڪابه دلچسپي نه ٿي رهي هنن جي نظر هي هاري ناري صرف ڪيڙا مڪوڙا آهن اڄ اهڙي طبقي تعليم کي صرف پنهنجي ميراث سمجهي رکيو آهي غور ڪرڻ سان خبر پوندي ته انهن نام نهاد دانشورن هزارين سالن کان مذهبي توڙي سماجي علمن کي عام ماڻهوءَ لاءِ ممنوع قرار ڏيندندڙن مذهبي عالمن پنڊتن ڪو به فرق نظر نه ٿو اچي سنڌي ٻوليءَ لاءِ وڏيون ڳلي ڦاڙ تقريرون ڪندڙن جو حال اهو آهي ته هو ڳڻپيوڪر کي ٻارن جو رانديڪو سمجهن ٿا انٽرنيٽ جي شد مد سان مخالفت ڪن ٿا هو هزارين رپيا خريد ڪري پاڻ ته ڪتاب خريد ڪن ٿا پنهنجن ٻارن کي پڙهائين ٿا پر هو نه ٿا چاهين ته انٽرنيٽ جهڙي عالمي ميڊيا مان ڪو غريب جو ٻار به پنج اکر سکي ٿي سگهي هن سستي ذريعي جي ڪري سندس زندگي روشن ٿي پوي انتهائي افسوس جو مقام اهو آهي ته سنڌيءَ کي ڳڻپيوڪر تي اچڻ کي سال گذري چڪا آهن پر ابتدائي تعليم جي ادارن کان وٺي سنڌ يونيورسٽيءَ افسوس صد افسوس تائين جي تعليمي ادارن هن وقت تائين سنڌيءَ جا اڪثر امتحاني سوال پرچا قلم سان لکيا وڃن ٿا جن بي شمار پروف جون غلطيون موجود هجن ٿيون جتي سنڌ يونيورسٽيءَ جو حال اهو هجي جتي اڻ ڳڻيا بگهڙ پاڻ کي دانشور سڏائين ٿا ته باقي ڪهڙيون شيون ڳجهيون رهن ٿيون اهڙي نام نهاد دانشور طبقي جي ڪهڙي فرد کي خبر نه آهي ته هي انفارميشن ٽيڪنالاجي جو زمانو آهي بلڪل اهڙي طرح ئي جيئن هن کان اڳ پٿر لوهه ٽامي زراعت صنعتن جا دور گذريا آهن ائين ئي جيئن مستقبل اسپيس خلا جينياتي سائنس جو زمانو هوندو هر دور اهي تهذيبون ئي ڪامياب رهن ٿيون جيڪي وقت سان گڏ هلن ٿيون نين ايجادن تي ڪم ڪن ٿيون ڇو ته رابطو يا ڳانڍاپو هڪ اهڙو عمل آهي جنهن ذريعي انسان ٻين انسانن کان سکي متاثر ٿي يا سبق پرائي نئين سوچن نون خوابن خيالن کي عملي جامو پهرائي هن مقام تي پهتو آهي اڄ اسان جنهن تاريخي دور مان گذري رهيا آهيون ان اسان جهڙي معاشري لاءِ بي شمار للڪارون سامهون ڪيون آهن مٿان وري ستم اهو ته اسان وٽ اهڙي قسم جو ڪو به ادارو يا تنظيم نه آهي جيڪا ان حوالي سان عام ماڻهن شعور پيدا ڪري ته وقت سان گڏ هلڻ ئي بقاءَ جو راز آهي انساني زندگيءَ جي رهڻي ڪهڻيءَ جي هر پهلوءَ تي اونها اثر ڇڏيندڙ اطلاعت ٽيڪنيڀياس انفارميشن ٽيڪنالاجي جي فڪر کان سنڌ جي هڪ عام ماڻهوءَ کي آگاهه ڪري ان کي عملي طور هن ٽيڪنالاجي جو استعماليندڙ بڻائي هن جو اهو شعور جاڳائي ته اڄ اها تهذيب ئي جياپي جي جنگ سرخرو ٿي سگهي ٿي جنهن وٽ علم جو هٿيار ٽيڪنيڀياس جو رستو آهي ٻين تهذيبن سان رابطن جي بحالي ڪنهن به تهذيب جي منزل لاءِ هڪ سنگ ميل هوندي آهي اسان وٽ انٽرنيٽ ڪا بلڪل نئين شَي نه رهي آهي ان جي افاديت پڻ ڪنهن کان ڳجهي ناهي گلوبل وليج جي اصطلاحن مفهوم مان ڪير واقف ناهي پر بيحد افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان جو ساڃاهوند طبقو ان کي نظر انداز ڪري رهيو آهي هي طبقو صرف پنهنجي ذاتي مفادن تي ئي وٺ پڪڙ پورو آهي دانش نالي عنصر هنن مان موڪلائيندو پيو وڃي اهڙيءَ ريت نئين نسل توڙي موجوده قوم کي ڏيڻ لاءِ هنن وٽ لاءِ ڪو پروگرام نه آهي نتيجي طور تي سنڌي سماج ٽيڻي غلاميءَ جي ڌٻڻ ڦاٿل بي يار مددگار نظر اچي ٿو اڄ ان ڳالهه جي اشد ضرورت آهي ته ان ڳالهه جي ڀرپور مهم هلائي وڃي ماڻهن شعور پيدا ڪيو وڃي ته ٽيڪنيڀياس خاص ڪري ڳڻپيوڪر ٽيڪنيڀياس بيحد سستو ٿي چڪو آهي ڏور ڏيک مقناويک سَٿيل ڊسڪ پليئر ڪيبل ٽي وي جي گڏيل قيمت رپيا ٿي ٿِي جڏهن ته اڄ هڪ مناسب گهريلو استعمال جوڳي ڳڻپيوڪر جي قيمت صرف رپيا آهي ها صرف چار هزار رپيا مطلب ته هڪ ٽي ويءَ جي قيمت جي اڌ جيتري جنهن مٿي ذڪر ڪيل سموريون سهولتون جهڙوڪ ٽي وي وي سي آر سي ڊي پليئر جون سهولتون پڻ موجود هجن ٿيون جڏهن ته اهم ڳالهه اها آهي ته ڪو به بي روزگار شخص گهر ويٺي رپين جي سکيا جي سي ڊي خريد ڪري عالمي معيارن موجب ڪو به پروگرام سکي سگهي ٿو ان سکيا جو عالمي مارڪيٽ قدر آهي اهڙي سکيا ڪنهن ڳڻپيوڪر مرڪز تان حاصل ڪيل سکيا کان وڌيڪ فرسٽ هينڊ هوندي آهي ضرورت پوڻ تي ان جي ڪنهن به سبق کي وري وري دهرائي سگهجي ٿو اها ڳالهه اسان جي اڳيان ناممڪنات شامل آهي ته ڪو به ڳڻپيوڪر ڄاڻندڙ بي روزگار رهي ڇاڪاڻ ته هڪ اندازي موجب صرف ڪراچي حيدرآباد روزانو سوين نوڪريون ڳڻپيوڪر جي ڄاڻ رکندڙن لاءِ پيدا ٿين ٿيون ٻي دنيا جا انگ اکر به ڳجها نه آهن صرف نيو يارڪ شهر هر روز ڳڻپيوڪر ماهرن جي ضرورت پوي ٿي وسيع نظر سان ڏسجي ته ڳڻپيوڪر ئي هڪ اهڙي شي آهي جنهن تحت اسان سماج اندر بغير ڪو گهڻو پئسو خرچ ڪرڻ جي تعليم جي کوٽ کي پورو ڪري سگهون ٿا قوم کي نون علمن کان آگاهه ڪري انهن جي شعور کي مضبوط ڪري سگهون ٿا منهنجي نظر اڄ جيڪڏهن اسان چئن ضرورتن کي پورو ڪرڻ جو پڪو احد ڪريون ٿا ته اسان پنهنجي ڌرتيءَ سنڌوءَ جي بوند بوند سٻاجهڙي لوڪ جي قرض جو گهڻو حصو لاهي ڇڏينداسين ايئن ڪرڻ سان اسان سنڌي قوم جي ڪمزور جسم نئون روح ڦوڪڻ جي ڪوشش ڪنداسين اڄ اهڙن دوستن جي بدولت اسان هن ميدان پير ڄمائڻ جهڙا ٿيا آهيون پر اتي ئي ڪجهه ڊنل ڊنل پڻ آهيون ڇا اسان پنهنجي نئين نسل کي هن ٽيڪنالاجيءَ جي اهميت کان آگاهه ڪرڻ ڪاميابي حاصل ڪنداسين ڇا اسان ڪمپيوٽر ذريعي تعليم واري عمل کي هٿي وٺرائي سگهنداسين ڇا اسان سنڌوءَ واسين کي عزت ڀريو مقام ڏيڻ ڪامياب وينداسين ڇا اسان هن ڪم ڪٿي اڪيلا ته نه ٿي وينداسين جڏهن ته جهڙي تيزيءَ سان ڳڻپيوڪر اچڻ ڪري روايتي تعليمي طريقا تبديل ٿي رهيا آهن انهن مان پڻ ان جي افاديت جو پتو پوي ٿو اڄ پوري دنيا جيترو گهڻو پڙهيو لکيو سمجهيو وڃي ٿو اوترو اڳ نه هو ذريعات جي وڌندڙ ڀرمار هر طرف کان معلومات جا انبار اهو ظاهر ڪن ٿا ته اڄ جو انسان علم سان وڌيڪ چاهه رکي ٿو پر علم جي ان روشنيءَ وڏو ڪردار ڳڻپيوڪر سائنس ادا ڪيو آهي اڄ دنيا هر پڙهيل لکيل جي ڪوشش آهي ته هُو پين پني جي روايتي استعمال کي ڇڏي جوٽ ڀر ڳڻپيوڪر ڳڻپيوڪري طريقا استعمال ڪري ان جا ڪيترائي سائنسي سبب آهن هڪ ته اها مڃيل سائنسي حقيقت آهي ته انساني ذهن ٻين مڙني انساني عضون کان تيز ڪم ڪري ٿو سوچي ٿو خيال پيدا ڪري ٿو ٻئي پاسي هڪ ٽائيپسٽ وڌيڪ تيزيءَ سان انهن خيالن کي پني تي اتاري سگهي ٿو بنسبت قلم سان لکندڙ ليکڪ جي اڄ جتي هڪ ٽائيپسٽ پورو پنو لکي ٿو اتي ساڳئي وقت قلم سان صرف اڌ صفحي کان به گهٽ لکي سگهجي ٿو ان جو سبب اهو آهي ته قلم استعمال ڪرڻ وقت صرف ٻه يا ٽي آڱريون ڪم ڪن ٿيون جڏهن ته ٽائيپسٽ جون پوريون ڏهه ئي آڱريون ڦڙتيءَ سان ڪم ڪري اهڙي گوءِ کٽڻ ڪامياب وڃن ٿيون ان کان سواءِ جديد ٽيڪنيڀياس جي ڪري اسان کي اها سهولت ميسر آهي ته انسان صرف ڳالهائيندا وڃن ڳڻپيوڪر پاڻ سودو اهو سڀ ڪجهه سمجهي ڪري لکندو وڃي مطلب ڪا عورت ٻار کي کير پياريندي ڪو به تخليقي ڪم ڪري سگهي ٿي انتهائي خوشيءَ جو مقام آهي جو اسان جي ڪمپيوٽر ماهرن سنڌيءَ لاءِ پڻ اهڙا پروگرام ٺاهي ورتا آهن ڪجهه اهڙن پروگرامن جو ذڪر هيٺ ڪيان ٿو هن وقت تائين ٿيل ڪم سنڌي ڳڻپيوڪر ماهرن جي بدولت اسان يونيڪوڊ آءِ ايس او وٽان رجسٽرڊ ٻولي آهيون جنهن ڪري عالمي معيارن موجب ويب سائيٽ ٺاهڻ دنيا کي پنهنجو آواز ٻڌائڻ جوڳا آهيون هي سهوليتون اسان کي سال ع مليون هيون پر وڏي پيماني تي عوامي جاڳرتا جي مهم نه هلائڻ ڪري ساڃاهوند طبقي جي عدم دلچسپيءَ باعث ان مان اهي نتيجا نه نڪتا آهن جن جي اسان کي اميد هئي اهڙي نموني اسان جو انجنيئر طبقو مسلسل ڪم ڪندو رهي ٿو دانشور طبقي جي ڪن تي جونءِ به نه ٿي سُري بهرحال صرف هن سال ٿيل ڪجهه ڪم منهنجي نظر سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ انقلابي ڪم آهن جهڙا طاقت ور ادبي پراجيڪٽ شامل آهن لهاڻا ڀائرن پاران سنڌي ٻوليءَ تي ٿيل تاريخي ڪم جنهن آواز کي لکجندڙ اکرن تبديل ڪرڻ وائيس ٽه ٽيڪسٽ وارو پراجيڪٽ ڌار اسپيل چيڪر ٻيون ڪيتريون ئي يوٽلٽيون ٺاهڻ شامل آهن اشد ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته مٿين منصوبن کي عام ماڻهوءَ تائين پهچائڻ لاءِ هر ممڪن قدم کنيو وڃي ان بعد ڪجهه اهڙيون رٿائون پڻ آهن جن تي ڪم ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي جهڙوڪ اسان وٽ تمام گهڻي تعداد سنڌيءَ لکيل تاريخي ڪتاب موجود آهن عالمي طور تي ٻولين جي بدلجندڙ صورتحال موجب ممڪن آهي ته ٻن يا ٽن صدين اندر اهڙو مواد ضايع ٿي وڃي ڦاٽي يا ڳري سڙي وڃي دنيا جي هر سڌريل قوم وانگر ان جا ڪيترائي مثال اسان اڳيان آهن اسان کي به گهرجي ته پنهنجي ادبي علمي تحقيقي توڙي تخليقي خزاني کي انٽرنيٽ تي منتقل ڪريون ان ئي سلسلي سنڌي ادبي بورڊ پاران پڻ اهڙي قسم جي رٿا شروع ڪئي وئي آهي جيڪو هڪ بهتر قدم آهي بهرحال لکن جي تعداد تي مشتمل صفحن جي مواد کي ٻيهر ڪمپوز ڪرڻ تي تمام گهڻو خرچ ايندو وقت گهربو گگل پاران ساڳئي ئي قسم جو ڪم شروع ڪيو ويو آهي پر هنن ٽيڪنيڀياس ذريعي ان جو آسان حل ڳوليو آهي اهو آهي او سي آر ها او سي آر مطلب آپٽيڪل ڪريڪٽر ريڪگنيشن ان ذريعي اوهان ڪنهن به ڪتاب کي اسڪينر فوٽو اسٽيٽ جهڙي مشين جيڪا تصويرن کي ڳڻپيوڪر تي منتقل ڪندي آهي ذريعي ڳڻپيوڪر تي منتقل ڪري تصوير بڻجي ويل اکرن کي ٻيهر تبديليءَ جوڳي فارميٽ آڻي سگهو ٿا ان جو مطلب اهو ٿيو ته اوهان ڪو صفحو ڳڻپيوڪر کي ڏيکاريو ڳڻپيوڪر اهو صفحو پڙهي وٺي پڙهيل مواد کي ٻيهر لکي ڇڏي هن تحت اوهان ڪنهن به صفحي کي سيڪنڊن اندر اسڪين ڪري اکري صورت آڻي سگهو ٿا ايئن ڪرڻ سان اسان کي ٻيهر ڪمپوز ڪرڻ جي ضرورت باقي نه رهندي اسان جو ڪافي پئسو وقت بچندو نوٽ اهڙي قسم جا ڪنورٽر ٻين ڪيترين ئي ٻولين ٺهي چڪا آهن ڳچ عرصي کان ڪجهه سنڌين جو خيال آهي ته سنڌيءَ کي ديوناگريءَ جيان روم لپيءَ به اچڻ گهرجي سندن اهو مطالبو ڪيترو منطقي آهي يا درست آهي ان جي مون کي ڄاڻ نه آهي ڇو ته ساڳئي وقت ان جي مخالفت پڻ ڪيترائي دليل پيش ڪيا وڃن ٿا پر بحيثيت هڪ ڳڻپيوڪر پروگرامر جي منهنجي نظر اهو سڀ ڪجهه تمام آسان آهي ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن واقعي ڪي اهڙا خاندان آهن جن مختلف وقتن مختلف سببن ڪري سنڌ ڌرتي تان لڏي وڃي دنيا جي ٻي ڪنڊ وسائي آهي سنڌي ٻوليءَ سان سندن چاهه هجڻ ڪري هو گهرن ته سنڌيءَ کي جيئرو رکيون ويٺا آهن پر سنڌي پڙهڻ سندن وس کان ٻاهر آهي ان ڪري هو اسان جي عوامي آواز ڪاوش عبرت اخبار پڙهي نه ٿا سگهن ان ڪري انهن وٽ سواءِ رومن لپيءَ جي ٻيو ڪو حل موجود نه آهي ته هو پنهنجي جنم ڀوميءَ بابت خبرون چارون معلوم ڪري سگهن ان ڏس ڳڻپيوڪر تي اهڙو ڪنورٽر ٽرانسليٽر ٺاهڻ ممڪن آهي جنهن سان ڪو به پڙهندڙ بٽڻ دٻائڻ سان ڪا به خبر رومن سنڌيءَ پڙهي سگهي ڪو به انٽرنيٽ تي موجود سنڌي ڪتاب پڙهڻ چاهي ته صرف هڪ بٽڻ دٻائڻ سان هو اهو ڪتاب رومن پڙهي سگهي ٿو اها ٻي ڳالهه آهي ته اسان جي ٻولي دانن کي ان سلسلي اڳتي اچڻ گهرجي جيڪي طئي ڪن ته ڪهڙي عالمي نشانيءَ کي ڪهڙي سنڌي اکر يا آواز جي جڳهه تي ڪم آڻجي اهڙي نموني ڪيئن سائنسي بنيادن تحت سنڌي ٻوليءَ کي آسان رومن ڪنورٽ ڪجي جيڪا ساڳئي وقت پڙهڻ تمام گهڻي ڏکي به نه هجي اڪثر سنڌي آوازن کي پڻ اهڙي فونيٽڪ الفابيٽ ذريعي ادا ڪري سگهجي ان بعد هڪ اهڙو ٽرانسليٽر ڪنورٽر ٺاهڻ پڻ ممڪن آهي جنهن سان اسان دنيا جي ڪنهن به انگريزي ويب سائيٽ آن لائن ڪتاب کي سنڌيءَ ترجمو ڪري سگهجي اهڙي سهولت دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين وٽ پهچي چڪي آهي پر اسان وٽ ان سهولت جي شديد ضرورت کوٽ آهي جيڪڏهن اسان ائين ڪري ورتو سين ته هر اهو ماڻهو جيڪو انگريزي نه ٿو ڄاڻي يا گهٽ ڄاڻي ٿو ڪنهن به قسم جي مواد کي خودڪار نظام تحت سيڪنڊن اندر سنڌيءَ ترجمو ڪري پڙهي سگهندو ان جو فاعدو اسان جي علم ادب سان لاڳاپيل طبقي جنهن سڀ کان پهرين شاگردن صحافين ريسرچ ادارن ڳڻپيوڪر ماهرن محققن تخليقڪارن عالمي ادب سان لاڳاپيل دانشورن مطلب ته زندگيءَ جي مڙني شعبن سان لاڳاپيل سنڌين کي پوندو ان بعد اهڙي ئي نموني جو ٻيو ڪنورٽر جنهن تحت اسان سنڌيءَ لکيل ڪو به مواد ڪتاب رسالو يا ويب سائيٽ هڪ بٽڻ دٻائڻ سان انگريزيءَ منتقل ڪري سگهون ٿا لک پڙهه سان وابسطه فردن يا ادارن کي ئي ان جي اهميت جو اندازو هوندو ائين ڪرڻ سان اسان سڄي دنيا سان اڻ ٽٽ رابطي رهندا سين اسان جي ميڊيا ان مان ڀرپور فائدو حاصل ڪندي آمريڪا ويٺل ڪو به انگريز غير انگريز سنڌ جي حالتن جو سڌي طرح سان جائزو وٺي سگندو سنڌ جو ادب هن وقت تائين ٿيل ڪم سيڪنڊن اندر انگريزيءَ منتقل ٿي پوري دنيا پکڙجي سگهي ٿو عالمي تنظيمون انساني حقن لاءِ جاکوڙيندڙن ادارن کي سڌيءَ ريت هر قسم جي معلومات ملندي ڪا به خبر ڪتاب يا مضمون هڪ ڪلڪ ڪرڻ تي انگريزيءَ منتقل ٿيو ته ان جو مطلب اهو ٿيو ته انگريزيءَ کان دنيا جي ٻي ڪنهن به ٻوليءَ منتقل ڪرڻ لاءِ هر ٻوليءَ وٽ ڌار ڌار ٽرانسليٽر موجود آهن ٻيو ته انگريزي دنيا جي هر علائقي سمجهي وڃي ٿي اهڙي قسم جو ترجميڪار سنڌي ٻوليءَ هن وقت تائين ٿيل ڪيترن ئي لغات نويسيءَ جي ڪمن کان وڌيڪ طاقت ور هوندو ڇا انٽرنيٽ کليل ميدان آهي جتي اهو ئي ڪامياب آهي جنهن وٽ علم سائنس جي طاقت آهي ع سيڪڙو ماڻهو انگريزيءَ انٽرنيٽ هلائيندا هئا انترنيٽ تي انگريزيءَ کي مليل شروعاتي موٽ جا ڪيترائي سبب آهن هڪ ته ان جا شروعاتي استعماليندڙ اڪثر اتر آمريڪي هيا ٻيو جن سائنسدانن ذاتي ڳڻپيوڪر انٽرنيٽ ايجاد ڪيا انهن آمريڪي اسٽيندرڊ ڪوڊ فار انفارميشن انٽرچينج جي بنياد تي اهي بنيادي ڪم ڪيا جنهن تحت ڳڻپيوڪر تي ٻين ٻولين لک پڙهه يا رابطو يا ته گهڻو مشڪل هو يا وري بلڪل ناممڪن ڳڻپيوڪر انٽرنيٽ جي هيءَ ٽيڪنيڀياس پنهنجي افاديت سبب وڏن ملڪن کان ننڍن ملڪن تائين وڏن شهرن کان ننڍن ڳوٺن تائين تيزيءَ سان پکڙبي وئي دنيا جي باشعور ماڻهن کي ان ڳالهه جو شدت سان احساس ٿيو ته اطلاعت ٽيڪنيڀياس پنهنجو ڀرپور ڪردار ايستائين ادا نه ٿي ڪري سگهي جيستائين عوام الناس ماسز ان کي استعمال نه ٿا ڪن دنيا جي اڪثريت آباديءَ تي مشتمل انسان تيستائين ان کي استعمال نه ٿو ڪري سگهي جيستائين اها مادري علائقائي ٻوليءَ منتقل نه ٿي ٿئي انٽرنيٽ کي علائقائي ٻولين آڻڻ سڀ کان پهريون طاقت ور ڪردار مقامي خابرو ادارن ادا ڪيو جنهن بعد شاگردن ملڪ کان ٻاهر رهندڙن اديبن دانشورن مقامي ٻوليءَ تي مشتمل انٽرنيٽ کي اڳتي آڻڻ لاءِ مطالبا ڪيا جنهن جي نتيجي ٻه ڌريون سامهون آيون هڪ واپاري يا دڪاندار ٻيو سماجي ثقافتي سياسي ادارا جنهن ڪري انٽرنيٽ تي مادري زبان استعمال ڪرڻ جو شعور پيدا ٿيو اهڙي نموني ابلاغي ذريعن پاران انٽرنيٽ کي وڌ کان وڌ مقامي ٻولين استعمال ڪرڻ جي طاقت ور مهم هلائي وئي ان سان اهو فائدو پيو ته ڪنهن به ٻوليءَ سان لاڳاپيل ماڻهوءَ کي ان جي پسند جي ٻوليءَ مواد ملڻ لڳو علم ادب تحقيق تخليق سائنس تاريخ جي موضوعن تي وڌ کان وڌ مواد انٽرنيٽ تي منتقل ڪيو ويو ڏسندي ڏسندي دنيا جون وڏيون لائبريريون انٽرنيٽ تي منتقل ٿيڻ لڳيون ٻين ٻولين جي انٽرنيٽ تي وڌندڙ استعمال سبب انگريزيءَ جي استعمال جي صورتحال سيڪڙو کان گهٽجي سيڪڙو تائين پهتي آهي ان سان گلوبلائيزيشن ذريعي دنيا جي مڙني منڊين انگريزيءَ کي واحد واپاري ٻوليءَ طور خواب ڏسندڙن جو ڀرم ٽٽندو نظر اچي ٿو پر ساڳئي ئي وقت انٽرنيٽ جي ذريعي دنيا جي ساڃاهه وندن کي اهو موقعو پڻ مليو آهي ته هو پنهنجي ٻوليءَ کي اڳتي آڻن هن عمل کي ساڃاهه وند ري لوڪلائيزيشن جو نالو ڏين ٿا جڏهن ته گھڻ قوميائي ڪوٺين عالمي واپاري پڻ پنهنجي منڊين کي دنيا وڌائڻ لاءِ هن عمل به ڀرپور حصو ورتو آهي جهڙوڪ سي اين اين بي بي سي توڙي ايم ٽي وي پاران ڌار ڌار ملڪن پروگرامن کي اتان جا مختلف ثقافتي رنگ روپ علائقائي ٻولي استعماليندي پيش ڪيو ويو اهڙي نموني تازي صورتحال اها آهي جو وڏين تنظيمن پنهنجي مارڪيٽ شيئر کي وڌائڻ خاطر ريلوڪلائيزيشن جي عمل حصو وٺندي پنهنجي مصنوعات کي علائقائي رنگ روپ پيش ڪرڻ شروع ڪيو آهي اهو ئي سبب آهي جو بي بي سي سميت دنيا جي ٻين واپاري ابلاغي ادارن جون ويب سائيٽون هڪ ئي وقت مختلف ٻولين انٽرنيٽ تي موجود آهن ساڳئي صورتحال انٽرنيٽ سافٽ ويئر مارڪيٽ سان پڻ درپيش آهي ڇو ته ترقي پذير ملڪن انٽرنيٽ حيران ڪن حد تائين تيزيءَ سان وڌي رهي آهي صرف هندستان چين ئي نيٽ استعماليندڙن جو انگ سالن اندر پنجاهه ڀيرا وڌيڪ رفتار سان وڌيو آهي ان موقعي جو فاعدو حاصل ڪندي ويب جھانگُن انٽرنيٽ جو بنيادي پروگرام جنهن تي ڪنهن به ٻوليءَ جي ويب سائيٽ کلندي آهي ٺاهيندڙ پنهنجي سافٽويئر وڌ کان وڌ ٻولين جي سپورٽ نشانين جون سهوليتون ڏئي رهيا آهن اهڙيءَ ريت ماڻهن جو انٽرنيٽ تي پنهنجي مادري ٻولين جي استعمال جو لاڙو ان جي ڳڻپيوڪري سکيا تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي ته جيئن هو پنهنجي ٻوليءَ لاڳاپيل ويب سائيٽ تائين پهچي سگهن بحث مباحثي نيٽ ڪچهرين جا گروپ جوائن ڪري سگهن جڏهن ته ٻئي پاسي هڪ اخبار يا ٽي وي چينل تي هڪ پروگرام کي صرف ٻن ٻولين نشر ڇاپڻ لاءِ وڏو سرمائيو گهرجي ٿو پر هڪ ئي ويب سائيٽ کي مختلف ٻولين شايع ڪرڻ تي گهٽ پئسو خرچ اچي ٿو فائدا پڻ تمام گهڻا ملن ٿا اهڙي نموني انٽرنيٽ هڪ پاسي گھڻ قوميائي ڪوٺين عالمي واپاري استحصالي ادارن کي هٿي وٺائي رهي آهي ته ٻي پاسي انٽرنيٽ هن وقت تائين ٿيل مڙني ايجادن سڀ کان وڌيڪ جمهوري ذريعي طور سامهون آيو آهي هن ٽيڪنيڀياس طاقتور ابلاغ کي هٿي وٺائي آهي هن ٽيڪنيڀياس دنيا جي هر رهواسيءَ کي اهو ڀرپور موقعو ڏنو آهي ته هو پنهنجو آواز دنيا تائين قدرتي احساسن تحت پهچائي هن ٽيڪنيڀياس علم ادب تي وقت به وقت لاڳو ٿيل پابندين ماضيءَ ڪتب خانن کي باهيون ڏيڻ دانشورن جو جيئري ساڙي ڇڏڻ يا ملڪ بدر ڪرڻ جهڙا سوين مثال اسان اڳيان آهن جي نتيجي پيدا ٿيل خال کي ڀرڻ دير ئي نه لاتي پر وقت جي تيز رفتاريءَ جيان دنيا جي هڪ لائبريريءَ جي معلوماتي خزاني کي ٻي ڪنڊ رهندڙ انسان تائين پهچايو هڪ اندازي موجب انٽرنيٽ پنهنجي محدود تاريخ علم ادب جي روشنيءَ کي ڦهلائڻ هزارين سالن پکڙيل علم جي روشنيءَ کان وڌيڪ طاقتور ڪردار ادا ڪيو آهي ان حوالي سان انٽرنيٽ معاشري ٻٽو ڪردار ادا ڪري رهي آهي هڪ ته رابطي جي طاقت ور ذريعي هجڻ ڪري ڪنهن به معاشري جي مدي خارج روايتون پاڻ مرادو اڀري نروار ٿين ٿيون ٻيو انهن کي ختم ڪرڻ لاءِ دنيا جي ڪند ڪڙڇ موجود نعم البدل مثال پڻ مهيا ڪري ٿي ممڪن آهي اڄ جي سنڌي ڪمپيوٽر انجنيئرن کي ساڳئي ئي قسم جي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پوي جيڪو سنڌي مسلمانن کي جديد علمن طرف راغب ڪندڙ ڪراچيءَ سنڌ مدرسته الاسلام جو بنياد وجهندڙ سيد احمد خان کي ڏسڻو پيو هو ان سلسلي جتي اسان پاڪستان جهڙي پٺ تي پيل ملڪ پنهنجي ٻوليءَ ثقافت کي غير محفوظ سمجهون ٿا اتي هوائين ٻوليءَ جو مثال اسان جي اڳيان آهي جنهن جي ڳالهائيندڙن آمريڪا جهڙي ملٽي نيشنل ملڪ رهندي محدود اقليت ڪارو رنگ هجڻ جي باوجود پنهنجي پنهنجي ثقافت تاريخ ٻوليءَ جي بقاءَ واسطي هر قسم جي آمريڪي ٽيڪنيڀياس ذريعي پنهنجي ٻوليءَ ثقافت کي هٿي وٺرائي هنن پاران جهڙي نموني ٽيڪنالاجيءَ کي استعماليندي پوري آمريڪا دنيا جي ڪجهه ٻين حصن رهندڙ سندن هم نسل گروهن تائين رابطن جو جيڪو ڄار وڇايو ويو ڳڻپيوڪر ذريعي مادري ٻوليءَ جي تعليم جي ڀرپور مهم هلائي وئي ان جا مثال اسان جي اڳيان آهن هنن پنهنجي ٻڌيءَ ايڪي کي بچائڻ واسطي هر هوائين اسڪول ڳڻپيوڪر سکڻ لازمي قرار ڏنو ان سان گڏوگڏ مختلف ويب سائيٽن تي زندگيءَ جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل علمن کي هوائين ٻوليءَ منتقل ڪري پڙهايو ويو پر نوٽ ڪرڻ جي ڳالهه اها آهي ته اهو سڀ ڪجهه ان زماني ڪيو ويو هو جڏهن انٽرنيٽ اڃا مس ئي آمريڪا کان ٻاهر پير پاتو هو ڏورانهن علائقن رهندڙ هوائين ڳڻپيوڪر شاگردن کان هوائي علائقي بابت آن لائين مضمونن جا مقابلا ڪرايا ويا تاريخ فلسفي تي بحث مباحثا ڪرايا ويا هر عمر جي فردن لاءِ مختلف مقابلا هيا تحقيق تخليق تي مشتمل ويب پيج جوڙايا ويا آن لائين ڪانفرنسون ڪرائي سياسي سماجي صورتحال تي خيالن جي ڏي وٺ ڪرائي وئي دنيا جي اڪثر سماجي لسانياتدانن جو چوڻ آهي ته ٻوليءَ جي واڌ ويجهه يا جياپو ان ڳالهه تي نه آهي ته ان جا ڪيترا ڳالهائيندڙ آهن پر ان ڳالهه تي آهي ته انهن ڪيترو چاهه رابطو آهي اها مڃيل حقيقت آهي ته ٻولي تڏهن ئي وڌندي ويجهندي جڏهن ان جا ڳالهائيندڙ ان کي منظم رکڻ جا خواهشمند هوندا ان کي ايندڙ نسلن ڏانهن منتقل ڪرڻ گهرندا ماڻهو پنهنجي ٻوليءَ کي منظم رکڻ لاءَ ضرور جدوجهد ڪندا جڏهن انهن کي ان ڳالهه جو علم ٿي ويندو ته ٻولي نه صرف انهن جي ابن ڏاڏن جي رهڻي ڪهڻيءَ ماضيءَ جو حصو آهي پر سندن مستقبل جو به اڻ ٽٽ حصو آهي انٽرنيٽ مڪمل طور تي ڪي به نيون شيون نه ٿي آڻي پر اڳ موجود شين کي واضع ڪري ٿي اڇي ڪاري کي عام خاص اڳيان آڻي ٿي گلوبلائيزيشن اميد رکي ٿي ته انگريزي ٻولي پوري دنيا هر ننڍي توڙي وڏي علائقي مارڪيٽ ٻوليءَ طور تي سامهون ايندي جڏهن ته ري لوڪلائيزيشن ٻين قومي توڙي علائقائي ٻولين جي واڌ ويجهه لاءِ موقعا فراهم ڪري رهي آهي اهڙي نموني هيءَ انٽرنيٽ ميڊيا عالمي قومي علائقائي توڙي عام مباحثن جو گڏيل چينل بڻجي اڀري آهي جنهن اڳ صرف انگريزيءَ کي هٿي وٺائي پر هاڻي هر ان ٻوليءَ کي موقعو فراهم ڪري رهي آهي جيڪا انگريزيءَ جي واپاري هڪ هٽيءَ کي ٽوڙڻ چاهي ٿي هيٺ ڏنل جدول مٿين بحث کي واضع ڪري ٿي ويب تي استعمال ٿيندڙ ڏهه وڏيون ٻوليون ٻوليءَ جي حوالي سان انٽرنيٽ استعماليندڙن جو تعداد انٽرنيٽ تي استعمالجندڙ ڏهه وڏيون ٻوليونانٽرنيٽ استعماليندڙسڀني استعماليندڙن جو في سيڪڙو آباديءَ جو انٽرنيٽ استعماليندڙ في سيڪڙو کان دوران انٽرنيٽ تي ٿيل واڌارو انگريزي چيني جاپاني اسپينش جرمن فرانسيسي ڪورين پورتوگالين اٽالين روسي ڏهه ئي وڏيون ٻوليون دنيا جون باقي ٻوليون سڄي دنيا جا استعماليندڙ روھڙي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سکر جو هڪ شھر روھڙي تعلقو جو صدر مقام آھي جتي پاڪستان جو سڀ کان وڏو ريلوي پليٽفارم جنڪشن آھي ھي شھر درياء سنڌ جي ڪناري تي واقع آهي درياء جي ٻئي ڪپ تي ان جو جوڙيوار شھر سکر واقع آهي سکر وانگر سنڌ جي سري روهڙي به قديم آهي جنهن جي قدامت جي باري ڪي شيون درياه جي پيٽ مان ع هٿ لڳيون اهي شيون پٿر واري دور سان تعلق رکندڙ هيون اهڙو بيان رائل انجنير مسٽر ٽويملو مسٽر جان ٽيٽ جي ٻن مضمونن مان معلوم ٿيو جيڪي جرنل ايشياٽڪ سوسائٽي بيان ڪيل سال شايع ٿيا هئا ائين معلوم ٿو ٿئي ته ٽڪريءَ تي پنجاه فوٽن جي بلنديءَ تي هي شهر ڪيترا دفعا آباد ٿي پوءِ مٽندو رهيو سنڌ گزيٽئر شهر جو نالو لوهڙي ڄاڻايل آهي ڪپتان اي ويسٽ ميڪاٽ ع جرنل ايشياٽڪ سوسائٽي بنگال شهر جو نالو لوهر ڪوٽ لکندي ڄاڻايو هئائين ته اهو شهر جو قديم نالو هيو ريوٽي صاحب مهراڻ روهڙي جو قديم نالو روڙپورا يا روڙا ننگرا لکيو آهي روڙي سنسڪرت لفظ آهي معنيٰ ٽڪريءَ وارو شهر روهڙي جي به ساڳي معنيٰ آهي روهه معنيٰ جبل روهڙي معنيٰ ٽڪري اڄ تائين پنجاب هندوستان وارا هن شهر کي روڙي سڏين ٿا هاڻوڪي شهر متعلق سنڌ جي پهرين گزيٽئر مسٽر اي ڊبليو هيوز صاحب ڄاڻايو آهي ته هه ع سيد رڪن الدين تعمير ڪرايو يعني سلطان علاو الدين خلجي جي ڏينهن جڏهن علاؤ الدين خلجي رضوي سيدن لاءِ ڪوٽ تعمير ڪرايو هو جي ايڇ ڪزنس صاحب سنڌ جي آثار قديمه لکيو آهي ته هي شهر مخدوم رڪن الدين بن صدر بن مخدوم بهاؤ الدين ذڪريا ملتاني تعمير ڪرايو جنهن کي سلطان فيروز شاه تغلق اخلاص خان جو لقب ڏنو هو ڪزنس صاحب جو بيان غلط آهي ڇو ته مخدوم ابو الفتح رڪن الدين هه ڌاري سلطان محمد تغلق جي ڏينهن وفات ڪئي هئي سلطان فيروز شاه تغلق هه ع تخت تي ويٺو هو فيروز شاه ملڪ رڪن الدين کي بکر جو نواب مقرر ڪيو هو سيد ڪو نه هو ٽڪري جنهن تي شهر ٻڌل هو اها پنجاه فوٽ بلند آهي اڳ درياه جي طغياني وقت پاڻي ٽڪريءَ سان لڳي وهندو هو پاڻيءَ جي چاڙهه جا نشان اڄ تائين موجود آهن درياه جي کاٻي ڪپ تي هئڻ ڪري هن شهر ستت واپار زراعت ترقي ڪئي چوڌاري باغات ميويدار وڻن ڪري چمن سنڌ ڪوٺجڻ لڳو شهر سوا لک پير ابدي ننڊ آهن جن جي ڪري روهڙي شريف ڪوٺجي ٿو غرض ته سکر روهڙي علم هنرن روحاني فيض ڪري تاريخ وڏو ڪردار ادا ڪيو آهي ھن شھر جي اوڀر ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اروڙ يا الور جو قديم شھر واقع ھيو عربن جي اٺين صدي عيسويءَ سنڌ آمد کان اڳ واري تاريخ جي باري جن علائقي متعلق رڪارڊ تمام گھٽ آھي پر الور ان وقت اتر سنڌ جي راء پوء برھمڻ خاندان جو گاديءَ جو هنڌ ھيو محمد بن قاسم ان تي قبضو ڪيو زلزلي جي ڪري درياء سنڌ جو وھڪرو بدلجي ويو جنھن سان الور ڦٽي ٿيو ان بعد الور جو روھڙي جي صورت ٻيھر بنياد پيو تيرھين صدي عيسويءَ روھڙي درياء سنڌ جو ھڪ مصروف بندر ھيو زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو روهڙي شھر سنڌ جي قديم تاريخي شھرن مان ھڪ آھي ھي سنڌو نديءَ جي اڀرندي ڪناري تي اڏيل آھي ھتي تمام جھونيون وڻندڙ تاريخي عمارتون آھن جن ڪنھيا لال ڪاٽيج تمام مشھور ڏسڻ وٽان آھي لئنسڊائون پُل تان لھندي سامھون تمام خوبصورت ڏيک ڏيندي آھي ھي شھر بکر کان ھڪ دلڪش نظارو پيش ڪري ٿو ھن جي ڀر سان درياءُ جي ٻيٽن ٽڪرين مان قديم زماني جون شيون ھٿ آيون آھن جن کي ڏسي قديم آثارن جي ماھر ليفٽيننٽ ٽيوملر اندازو لڳايو آھي تہ ھي شھر تمام قديم پٿر واري دور بہ آباد ھيو قديم آثارن جي ھڪ ٻئي ماھر ڊاڪٽر بلئم فورڊ انھن شين کي ڏسي اندازو لڳايو ھو تہ ھندوستان جي ٻين علائقن مان لڌل شين جي ڀيٽ ھتان جون شيون وڌيڪ سھڻيون آھن ھي شھر زماني جي لاھين چاڙھين سبب ڪيترا ئي دفعا آباد غير آباد ٿيندو رھيو آھي جيتوڻيڪ ھي قديم شھر آھي پر ھاڻوڪو شھر گھڻو پراڻو نہ آھي عربن جي سنڌ تي ڪاھ وقت ھن شھر جو نالو نشان ئي ڪونہ ھيو اروڙ سنڌ جي گادي جو ھنڌ ھيو پر پوءِ درياءُ جي ڦير سبب اروڙ جو شھر آھستي آھستي ڦٽڻ لڳو روھڙي جو شھر آباد ٿيڻ لڳو شاھ بيگ ارغون سنڌ جي فتح کان پوءِ بکر جي قلعي کي مضبوط ڪرڻ وقت بکر جي سيدن قاضين کي ھن شھر زمين ڏيئي آباد ڪيو ان ڪري ھي شھر وڌڻ لڳو ابن ھوقل ادريسي ٻين عرب مورخن ابوالفضل يورپي سياحن روھڙي جي باغن ميون گلن کارڪن درياءُ جي مڇي خاص ڪري پلي بندر جي وڻج واپار جي پڻ ساراھ ڪئي آھي ھن شھر کي خاص اھميت حضور اڪرم صلي الله عليه وسلم جن جي وار مبارڪ جي ڪري آھي وار مبارڪ ھڪ سوني جواھرن سان جڙيل دٻليءَ رکيل آھي چيو وڃي ٿو تہ وار مبارڪ وارو روضو ايران جي بادشاھ نادر شاھ ٺھرايو ھو وار مبارڪ جي روضي جي ڀر سان ھڪ عاليشان مسجد پڻ ٺھيل آھي جا سن ع جڙي راس ٿي روھڙي ھڪ ٻي عاليشان جامع مسجد به وار مبارڪ واري روضي جي ڀر سان ٺھيل آھي جيڪا شھنشاھ اڪبر جي گورنر فتح خان ع تعمير ڪرائي اھا مسجد وڻندڙ ڳاڙھين سرن سان ٺھيل آھي جنھن تي ٽي عاليشان گنبذ آھن پر اھا ھن وقت زبون حالت آھي ٽين عاليشان مسجد عيدگاھ آھي جنھن کي ٽي قبا آھن جا سن ع مير معصوم بکري ٺھرائي انھن کان سواءِ ھڪ ٻي مسجد به آھي جيڪا مير يعقوب علي شاھ جي آھي ع جڙي راس ٿي ھي مسجد تمام وسيع آھي قلعي وانگي اڏيل آھي سيدن کان سواءِ ھت ٻيا بہ ڪيترائي بزرگ عالم فاضل ٿي گذريا آھن سنڌ جو ھڪ وڏو شاعر قادر بخش بيدل سندس فرزند محمد محسن بيڪس بہ ھن ئي سرزمين دفن ٿيل آھن ذوالقعد جي مھيني بيدل جو رمضان شريف بيڪس جو ميلو لڳندو آھي سنڌ جو مھان تاريخدان عوامي ليکڪ ڪھاڻيڪار ناول نگار ڪالم نگار ڊراما نويس امر جليل بہ ھن شھر سان واسطو رکي ٿو روھڙي جو شھر اوڻيھين صديءَ تائين علم فضل جو مرڪز رھيو ھن شھر جي ڏکڻ درياءُ جي ڪناري تي ستين جو ٿان نالي ھڪ جاءِ آھي جيڪا عام طور ستين جو آستان جي نالي سان مشھور آھي جنھن بابت مختلف روايتون آھن ان جي موجوده عمارت بکر جي گورنر مير ابوالقاسم نمڪين جوڙائي مٿس صفہ صفا نالو رکيو ھو ان وڻندڙ جاءِ تي اونھاري جي راتين ويھي ڪچھريون ڪندو ھو روھڙي جي سامھون درياءُ بکر جي ٻيٽ جي ڀر سان ھڪ ننڍڙو ٻيٽ آھي جنھن کي خواجہ خضر جو آستان سڏيو ويندو آھي ھن ٻيٽ تي ھڪ مسجد ھوندي ھئي جيڪا بکر جي نواب سعد خان سن ع جوڙائي جيڪا ڪجھ وقت اڳ ڊھي ختم ٿي وئي آھي بکر جي ٻيٽ جي ڀر سان ھڪ ٻيٽ تي ھندن جو تاريخي مندر آھي جنھن کي ساڌ ٻيلو سکر ساڌ ٻيلو يا ساڌو ٻيلو چيو ويندو آھي اتي جڏھن ميلو لڳندو آھي تہ دنيا جي مختلف علائقن مان عقيدتمند اچي حاضري ڀريندا آھن روھڙي ھڪ وڏو سيمينٽ جو ڪارخانو پڻ آھي ھتي پاڪستان جي وڏين ريلوي جنڪشنن مان ھڪ جنڪشن پڻ آھي جنھن کي روھڙي جنڪشن چئبو آھي جنھن تي ايندڙ ويندڙ ھر ريل گاڏي بيھندي آھي ھي شھر سکر سان ٻن پلين جي ذريعي ڳنڍيل آھي ھڪ پل جو نالو لئنسڊائون پل آھي جيڪا ع ٺھي راس ٿي ٻي پل ع تعمير ٿي جنھن جو نالو ايوب پل آھي ٻنھي پلين جا ٻه ٻه حصا آھن ڇا ڪاڻ تي وچ تي بکر ٻيٽ آھي روھڙي طرف واري طرف ٻنھي پلين ڪو بہ ٿنڀو ڪونھي البت سکر طرف ٻنھي پلين کي ٿنڀا آھن لئنسڊائون پل تان اڳ گاڏيون ريل گاڏيون لنگھنديون ھيون پر ايوب پل کي ريلوي پل جي حيثيت سان تعمير ڪري لئنسڊائون پل تان ريل جي پٽڙي ختم ڪئي وئي لئنسڊائون پل اڄڪلھ ھلڪين گاڏين جي اچ وڃ لاءِ مخصوص ڪئي وئي آھي ٻنھي پلين جا سکر طرف وارا حصا سادا آھن پر روھڙي طرف وارا حصا انجنيئرنگ جو شاھڪار آھن ستين جي آستان کان ھڪ دلڪش نظارو پيش ڪن ٿا ايوب پل پاڪستان جي واحد يعني جزوي لڏندڙ پل آھي ھڪ اڌ گول ڪمان تي رسين جي ذريعي لٽڪيل آھي ٻين شھرن وانگر آبادي جي واڌ جي ڪري روھڙي شھر بہ رھائش تعليم صحت صفائي جا مسئلا موجود آھن مرزا قليچ بيگ لکيو آهي تہ لوهري يا روهڙيءَ جو مٿي اشارو ڏنو ويو آهي ته ڪيئن اروڙ جي ڦٽڻ ڪري اتي جي ماڻهن اچي اهو شهر ٻڌو آن جو نالو بہ گهڻو ڪري رور مان پيو هاڻ سڏ جي بہ روهڙي ٿو اهو وار مبارڪ ان جي قديم مسجد جي ڪري مشهور هو اها مسجد سنہ هجري ع ڌاري جڙي وار مبارڪ بہ تڏهين آيو اهو وار حضرت صلعم جن جي سونهاري جو چوڻ ٿو اچي عبدالباقي نالي شخص اتي آندو جو شيخ نظام الدين جو ناٺي هو اهو شيخ حضرت ابوبڪر جي اولاد مان هو لوهريءَ اچي رهيو هو اهو هڪ انچ جو چوٿين پتي جيترو مس آهي سوني قلمدان رکيل آهي حج جي ڏينهن ماڻهو انهيءَ جي زيارت ڪندا آهن روهڙي جي ٻي مشهور عمارت جامع مسجد آهي جا اڪبر بادشاه جي زماني فتح خان حاڪم سنہ ع ڌاري ٺهرائي هئي ڏهاڪو ورهيه انهيءَ کان پوءِ عيد گاھ ٺهي ٻي جهوني مسجد مير يعقوب علي شاه جي آهي جو ڪوٽائي سيدن مان هو اها سنہ ع جڙي هئي شهر جي ڏکڻ ڏي هڪڙيءَ ٽڪري تي درياھ جي بنھ ڪناري تي هڪڙو مقام آهي جنهن کي ستين جو ٿان چوندا آهن اتي گهڻيون ئي قبرون آهن انهن مکيہ قبر آهي مير قاسم سبزواري سيد جي جنهن تي سنہ ع ھ لکيل آهي انهيءَ تي اڃا بتي ٻرندي آيه انهي کي قاسم شاھ جو ٿان چوندا آهن انهي سيد جو ذڪر بکر آيو آهي اتي ٻيون به ڇهه مکيه قبرون آهن جنهن ڪري اڳي ستين جو ٿان چئبو هو پوءِ ماڻهن ستين جو ٿان ڪيو چوڻ لڳا تہ اتي ستيون يا پاڪ ڪنواريون بيبيون حق بخشي اچي انهن ڪوٺين رهڻ لڳيون اتي ئي مري ويون انهيءَ جي سامهون روهڙي بکر جي وچ ڌاري درياھ هڪڙو ننڍڙو ٻيٽ آهي جتي هڪڙي ننڍڙي مسجد بہ آهي انهي کي خواجہ خضر جو ٿان چوندا آهن جتي پوءِ هندو اچي ڏيو ٻاري پوڄا ڪندا هئا چوندا هئا تہ زنده پير آهي يعني درياھ شاھ يا اڏيرو لعل مسلمانن جي قول موجب شاھ حسين نالي دهلي جو هڪڙو سوداگر پنهنجي نياڻي سميت ٻيڙي تي چڙهيل اچي درياهه تان لنگهيو حج تي ٿي ويو اروڙ وٽ دلوراء بادشاھ هن کي روڪيو زور سان سندس ڌيءَ کسڻ ٿي گهريائين پر انهي خدا کي مدد لاءِ سوال ڪيو خواجه خضر هڪدم اچي حاضر ٿيو درياه الور ڇڏي بدلجي اتان روهڙي وٽان وهڻ لڳو ٻيڙي صحيح سلامت لنگهي ويئي انهيءَ جي يادگيري لاءِ شاھ حسين اتي هڪڙي مسجد جوڙائي جيڪا تاريخ اتي اڪريل آهي جا لفظ درگاھ اعليَ مان ٿي نڪري سا سنہ ھ آهي يعني ع پر شڪ آهي تہ اهو پهڻ پوءِ ٺاهي اتي هنيو ويو آهي جن ٻين پهڻن کان پوءِ جو ٿو ڏسجي مسجد تي تاريخ سنہ ھ ع جي آهي رسول بخش پليجو انگريزي عوامي تحريڪ جو باني چيئرمين مارڪسي اڳواڻ ليکڪ هو پليجو فيبروري ع تي جنگشاهي ضلعي ٺٽي پيدا ٿيو پليجو کاٻي ڌر جي اڳواڻ هجڻ سان گڏ انساني حقن جي باري سنڌ چوٽيءِ جو وڪيل پڻ هو سندس والد علي محمد پليجو روينيو کاتي سپروائيزر ھيو رسول بخش پليجو ڳوٺ منگر خان پليجو جنگشاهي ٺٽي فيبروري ع تي پيدا ٿيو هن شروعاتي تعليم ڳوٺ مان ورتي وڌيڪ تعليم سنڌ مدرس الاسلام مان حاصل ڪيائين هن قانون جي سند سنڌ مسلم لا ڪاليج ڪراچي مان حاصل ڪئي سياسي ڪارڪن ليکڪ سان گڏ پليجو سپريم ڪورٽ جو وڪيل پڻ رهيو ايم آر ڊي جي دور هي سالن جي لاءِ سياسي مخالفت سبب جيل رهيو ع ڌاري هن جو گھڻو عرصو ڪوٽ لکپت جيل قيد هيٺ گذريو ع ايمنسٽي انٽرنيشنل هن کي ضمير جو قيدي پڻ قرار ڏنو پليجو سنڌ جاگيرداري نظام جو سخت مخالف هو هي عوامي نيشنل پارٽي سنڌ متحده محاذ سنڌ قومي اتحاد بزم صوفيا سنڌ پونم سنڌي ادبي سنگت جي باني اڳواڻن مان هڪ هو هي عوامي تحريڪ سنڌي هاري ڪميٽي سنڌياڻي تحريڪ سنڌي شاگرد تحريڪ پاڪستان جمهوري اتحاد جو باني اڳواڻ هو رسول بخش پليجو سنڌ جي سياست جو متحرڪ ڪردار رهيو آهي ون يونٽ خلاف تحريڪ هن سنڌي اديبن سنڌي ادبي سنگت سان گڏ سياسي ميدان جي ايم سيد حيدر بخش جتوئي قاضي فيض محمد سان گڏجي سرگرميءَ سان حصو ورتو جڏهن ع جي ايم سيد ايوبي مارشل لا دوران هڪ وڏي عرصي جي نظربنديءَ کان پوءِ آزاد ٿي سياست کان ڪناره ڪشيءَ جو اعلان ڪري بزم صوفياءِ سنڌ قائم ڪئي ته جي ايم سيد اُن تنظيم جو صدر رسول بخش پليجو سيڪريٽري بڻيو سياست جي شروعات سنڌ ھاري ڪميٽيءَ کان ڪئي جنھن بعد م نيشنل عوامي پارٽي شامل ٿيو ڪجھ عرصو بزم صوفياءِ سنڌ جو جنرل سيڪريٽري رھيو گڏوگڏ سنڌي ادبي سنگت به سرگرم رھيو ان کان سواءِ سنڌ متحده محاذ بہ حصو ورتائين ون يونٽ خلاف ھلندڙ تحريڪ بہ سرگرم رهيو مارچ عوامي تحريڪ نالي پارٽي جو بنياد وڌائين مارچ سنڌ جي زمينن جي سستي وڪري يا نيلامي جي خلاف تحريڪ ھلائي ڪالاباغ ڊيم خلاف تحريڪ اينٽي گريٽر ٿل ڪئنال تحريڪ سنڌ ووٽر لسٽ تحريڪ شھري دھشتگردي خلاف تحريڪ به ڀرپور حصو ورتائين سنڌي ادب جي ميدان رسول بخش پليجي جو شمار صف اول جي ليکڪن نقادن ٿئي ٿو پليجو سنڌ شاهہ عبداللطيف ڀٽائي جو پڻ وڏو پارکو ليکو ويندو هو ورهاڱي بعد سنڌي ادب ترقي پسند ادبي لهر اُڀري جنهن جو ادبي حوالي سان مهندار شيخ اياز هو جنهن جي خلاف وڏي واويلا ڪئي وئي ترقي پسند ادب خاص ڪري شيخ اياز تي جڏهن شاعرن ادبي فڪري حملا ڪيا اياز جي شاعريءَ کي الحاد ڪفر جي شاعري قرار ڏنو ته ان دور ابن حيات پنهور مولانا گراميءَ سان گڏ رسول بخش پليجي ان بيجا تنقيد جا بکيا اڍيڙي فڪري گهرائيءَ سان ڪتاب انڌا اونڌا ويڄ ذريعي کين جواب ڏنو ساڳئي رجعت پسند ٽولي سَٺ واري ڏهاڪي سائين جي ايم سيد جي ڪتابن پيغام لطيف جيئن ڏٺو آ مون تي به سخت تنقيدون ڪيون اڪيچار پمفليٽ مضمون لکيا ته پليجي ان گروهه خلاف جاندار مضمون لکيا سندس مشهور تصنيفن پليجي صاحب چار شاديون ڪيون جن مان سندس پهرين گهر واري پليجي خاندان مان آهي جڏهن ته ٻي گهر واري ڪشميرڻ آهي سندس ٽين گهر واري نامياري فنڪاره زرينه بلوچ هئي جڏهن ته سندس چوٿين شادي نامياري ڪهاڻيڪار نسيم ٿيٻو سان ٿي رسول بخش پليجو جون ع تي ڪراچي وفات ڪري ويو رسول بخش پليجو ساھ ڦڦڙن جي بيماري مبتلا ھيو ڊگھي وقت تائين بيمار رھڻ کانپوءِ خميص جي ڏيھاڙي جون ع تي ورھين جي ڄمار ڪراچي سنڌ لاڏاڻو ڪري ويو کيس جنگشاھيءَ ويجھو سندس آباڻي ڳوٺ منگر خان پليجو دفن ڪيو ويو مير ابوالقاسم نمڪين جي قبرستان واري ٽڪري کي قبرستان ٺھڻ کان اڳ ستين جو ٿان سڏيو ويندو ھو يعني ستين جو اسٿان جنھن کي فارسي ستياسر جي نالي سان لکيو ويو آھي جيڪو غالبن سرتين يا ستين جو اسٿان جو بگاڙ ڀانئجي ٿو اڪبر نامي ان کي ڪوھ ھفت دختر لکيو ويو آھي ماثرالامرا جو مصنف انھي ٽڪري کي کار ماتري سڏي ٿو ھي ٽڪري روهڙي واقع آھي مير ابوالقاسم نمڪين جو قبرستان روھڙي جي سول ڪورٽ جي ويجھو اتر اولھ جي ڪنڊ تي درياء جي ڪپ تي ھڪ بلند ٽڪري مٿان ٺھيل آھي اوڀر کان ٻن فرلانگن جي پنڌ تي لئنسڊائون پل ايوب پل آھن سامھون اتر کان درياء جي ٻي ڀر سکر جو شھر آھي ڏکڻ اوڀر ڪنڊ تي ٻن ٽن فرلانگن جي فاصلي تي روھڙي جو شھر آھي بکر جي قلعي جون ڊٺل ديوارون اوڀر کان ڏسڻ اچن ٿيون ساڌ ٻيلو اتر کان درياء جي وچ تي سامھون موجود آھي جاء وقوع جي لحاظ کان ھي ٽڪرو بي مثال آھي چارئي طرف کليل ڪوھن تائين نظر پوي ٿي قدرتي مناظر صبح شام پري پري تائين ڏسي سگھجن ٿا سڄو ڏکڻ طرف انبن کجين جي باغن سان ڀريو پيو آھي سکر کان ايندڙ رستو پراڻو قومي شاھراھ درياء جو ڪپ ڏيو انھي ٽڪري جي پھلو کي ڇھندو روھڙي ڏانھن وڃي ٿو ڀانئجي ٿو ته اھا ننڍي ٽڪري ڪنھن زماني کان پنھنجي ھم جنس جبلن کان جدا ٿي اتي رھجي وئي آھي مشھور روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اتي ستين جو اسٿان ھو اھا جاءِ انھن خدا رسيده بيبين جي رھائش سبب متبرڪ سمجھي ويندي ھئي مير ابوالقاسم نمڪين جڏھن بکر حاڪم ٿي آيو ته بکر کي ئي پنھنجي رھائش لاء پسند ڪيائين اتي ئي پنھنجا يادگار ٺھرائڻ شروع ڪيائين تڏھن انھي ٽڪري جو ماحول جاء وقوع ڀرپاسي جا ڏيک کيس پسند آيا ھن انھي ٽڪري جي چوٽي کي صاف ڪرائي ھموار ڪري چوڌاري ديوار ڏئي پڪين سرن جو فرش ٻڌرائي چئني ڪنڊن کان چار منارا گوشا ٺھرائي ان کي پنھنجي خاندان جي قبرستان طور ڪتب آڻڻ جو ارادو ڪيو مگر ان کان اڳ جو فوتين کي اتي دفن ڪيو وڃي مير صاحب ان جاءِ کي چانڊوڪين راتين مجلس آراتي لاءِ ڪتب آندو ان جو نالو صفه صفا رکيائين لب تاريخ جي مصنف انھي پھاڙي کي قاسم خواني جي نالي سان سڏيو آھي انھي پھاڙي جي ايترن جدا جدا نالن جي ھوندي به خبر نه ٿي پوي ته کار ماتري يا صفه صفا تي ستين جو ٿان نالو ڇو پيو آھي ڀانئجي ٿو ته صفه صفا تي ستين جو ٿان ٿيو آھي سنڌ جي ھڪ ڏند ڪٿا تي ھڪ ھندو تاريخ نويس لکيو آھي ته جڏھن مسلمانن بکر تي حملو ڪيو ھو تڏھن راجپوت عورتن پنھنجي ست بچائڻ لاء انھي جڳھ تي پاڻ کي باھ ساڙي آپگھات ڪيو ھو جنھن ڪري ان تي ستين جو ٿان نالو پيو آھي پر پوء مسلمانن ان جاء تي قبرون ٺھرائي ان جاءِ کي بگاڙي ڇڏيو آھي اھو حملو ڪڏھن ٿيو راجپوت بکر تي ڪڏھن حاڪم ھئا ان بابت ڪا به روشني پيل نه آھي ڏکڻ طرف چئن ڪوھن تي سنڌ جو تمام پراڻو گادي جو ھنڌ اروڙ آھي جنھن کي عربن فتح کان پوءِ الور سڏيو ان زماني اھو مير صاحب جي جاگير ھو انھي جي ڪنھن ڳوٺ جنھن جو نالو نيھ بدره غالبن نيھ ٽڪر وارو علائقو ھو مير صاحب گدرن جا فصل لڳرائيندو ھو گدرن کائڻ جو پاڻ به شوقين ھو ويلي تي ھڪ مڻ گدرا کائي ويندو ھو سنگتين ساٿين عالمن اديبن کي چانڊوڪين راتين انھي ٽڪري تي گڏ ڪري مجلسون ڪري قدرت جي نظارن مان لطف اندوز ٿيندو ھو ماثرالامرا لکي ٿو ته چانڊوڪين راتين انھي ٽڪري جو نظارو بي نظير عالم ھو انھي صاف صحن تي چانڊوڪين راتين جون مجلسون مير صاحب جي زندگي تائين قائم رھيون ھ مير نمڪين فوت ٿيو پھريون پاڻ ان ٽڪري تي آرامي ٿيو بعد اصلي مقصد مطابق اھو سندن خاندان جو قبرستان ٿي ويو ڏکڻ کان مٿي پھچڻ لاء جيڪا ديوار آھي ان جي ٻنھي پاسن کان خوبصورت صحرا ٺھيل آھن جيڪي ڏينھن جي آرام جي لاء ڪتب ايندا ھئا اھڙي طرح اتر جي طرف کان اوڀر اولھ جي ڪنڊن تي ٻه حجرا آھن جن جو رخ درياء طرف آھي جيڪي صبح شام درياء جي نظاري ڪرڻ لاء نشيمن جو ڪم ڏيندا ھئا فرش جي سطح کان پنج فوٽ چار انچ اوچائي تي ھڪ ٿلھو ٺھيل آھي جنھن جو ڊيگھ فوٽ انچ ويڪر فوٽ آھي ان تي ڏھ قبرون آھن جن مان مکيه مير ابوالقاسم نمڪين جي آھي انھي ٿلھي تي چئني ڪنڊن تي چار منارا ترڪي منارن جي نموني تي آھن جيڪي پنج فوٽ کن اوچا ٿيندا نمبر قبرون چوني جي پلاسٽر جون آھن باقي سڀ پٿر جون آھن جن جو سمورو لوڙھ اڪر جي بھترين ڪم جو شاھڪار آھي ھڪ ٻي روايت حڪيم امير علي شاھ مرحوم فتح پوري رياست خيرپور لکي ٿو ته غزنوي گھراڻي جي سنڌ تي قبضي ڪرڻ وقت روھڙي جي انھي جبل تي ست اولياء اچي چاليھو ڪڍڻ عبادت ڪرڻ لڳا جن جا نالا ھي آھن شيخ عبدالحميد سھروردي عبدالله ھريري حمزه بن رافعه علي بن احمد بصري يوسف بن محمد بلخي صفي الدان شيرازي ابوالحسن خرقاني جڏھن اھي بزرگ ان جاء تان پنھنجو چلو ختم ڪري روانا ٿيا تڏھن تبرڪ طور ان جاء کي چڱو سمجھي مٿس ستين جو آستان نالو پيو يعني ستن ماڻھن جي رھڻ جي جاء مسٽر ھينري ڪزنس جي ڏنل ھڪ تصوير مان معلوم ٿئي ٿو ته اھو قبرستان زبون ٿي ويو ھو منارا ڊھي اچي پٽ پيا ھئا قبرون ڊھي ويون ھيون ڪتبا منتشر ٿي چڪا ھئا عمارت جي خاص وضع ٽڪري جي ماحول چوڌاري جي نظارن محڪمه آثار قديمه کي متاثر ڪيو جنھن کي ان محڪمي حفاظت وٺي ان جي نئين سر تعمير مرمت ڪري قبرستان کي اصلي حالت آندو منارا ٺاھيا ويا قبرن جي مرمت ڪري مٿن اصلي ڪتبا لڳايا ويا فرش لڳايو ويو حدبندي واري ديوار ٻيھر مضبوط ڪئي وئي حجرن کي به مرمت ڪري استعمال لائق ڪيو ويو ھن وقت تمام مضبوط حالت نہ آھي پاڪستان جي محڪمه آثار قديمه جي قبضي آھي مڱريو يا منڱريو سنڌ جو هڪ سنڌي قبيلو آهي مڱريا قوم جي اڪثريت سنڌ رهي ٿي خاص طور تي مٺي عمرڪوٽ ٿر جي مختلف ضلعن اڪثريت سان رهن ٿا ان کان علاوه ڪنڊيارو سکر نوشهروفيروز رحيم يار خان جيسلمير ميرپور خاص سنڌ هند جي ٻين ڪئين شهرن رهن ٿا راجپوتانا جي رڻ پٽ هڪ ننڍي رياست هئي جنهن تي ڪنهن وقت باجيراء نالي هڪ هندو راجا حڪومت ڪندو هو ڪنهن قضاني سندس راڻيءَ کي پيٽ ٿيو پورن پنجن مهينن جو عرصو گزرڻ بعد راڻيء جي بطن مان ڪلمه لا الله الا الله جو آواز اچڻ لڳو اهو از غيبي غير معمولي آواز اچڻ سبب راڻي توڙي راجا ڏاڍو حيران ٿيا جيئن جيئن وقت ويو گذرندو تيئن تيئن آواز به ويو وڌندو آخر لاچار ٿي راجا اهو راز پنهنجن منترين ٻانڀڻن اڳيان رکيو انهن گهڻي غور ويچار کان پوءِ راجا کي صلاح ڏني ته جيڪڏهن اهو ٻار ڄائو ته اسلامي راڄ قائم ڪندو جي چوٽ تي وهاري ڦوڪي آڳ ڏني ويئي جڏهن راڻي کي چوڌاري باهه ويڙهي وئي ماڻهن ايئن سمجهيو ته راڻي سڙي ڀسم ٿي چڪي هوندي تڏهن سندس پيٽ مان ٻار ڀڙڪو کائي اچي ٻاهر پٽ تي پيو ڪرڻ سان چيائين محمد رسول الله اهڙي آواز تي ماڻهو عجب پئجي ويا سجی منگریو برادری کی عرض آھی تہ ھی تعارف پورو ناھی خدا جی نالی ھن تعارف کی پرو کیو شيخ عبدالرحيم گرهوڙي جو ڪلام ليکڪ شمس العلماء ڊاڪٽر عمر بن محمد داؤد پوٽو شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو رسالو سنڌي ادب هڪ املهه خزانو آهي شاھ جو ڪلام مضمون جي مدنظر تي هيٺين جدا طبقن وراهي سگهجي ٿو ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ جي رسالي جي شايع ٿيڻ جي هڪ سال کان پوءِ مطبع حيدري بمبئي جي مالڪ قاضي ابراهيم پل بندري شاهه جو رسالو سنگي حروفن ڇپائي پڌرو ڪيو هن رسالي جي ڪتابت حاجي محمد سمي ڪئي ڪاتب جي اڳيان ٻه يا ٽي قلمي نسخا موجود هئا جو رسالي جي حاشين تي مختلف پڙهڻيون ڏنل آهن ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ هن رسالي بابت مقدمي لکيو ته هن ڇاپي جهڙو ردي نسخو هڏهين هٿ نه ايندو سنڌ جيڪوبه ڪن ڪچري جهڙو ڪلام جو شاهه جي نالي ڳائيندا آهن يا جيڪي بيت مسخرا مجلسن راند وجهندي چوندا ويندا آهن وغيره سي به سڀ سواءِ ڪنهن تميز جي منجهس ٿو ڦيا ويا آهن هن نسخي جي صورتخطي جهوني آهي جنهن جي پڙهڻ گهڻي تڪليف ٿئي ٿي بمبئي واري رسالي جي شايع ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي تعليم کاتي سال ع مسٽر تاراچند شو قيرام جي مدد سان نئين صورتخطيءَ شاهه جو رسالو ڇپائي پڌرو ڪيو جنهن تي پوءِ گهڻي تنقيد ٿي اُن ڳالهه کي مدنظر رکندي مرزا قليچ بيگ سال ع شاهه جو رسالو ڇپايو مرزا صاحب سرڪاري ڇاپي کي سامهون رکندي بمبئي ڇاپي وارا زائد بيت وايون رسالي داخل ڪيون ته جيئن پڙهندڙن کي سڀيئي بيت هڪ هنڌ ملي سگهن مرزا صاحب واري رسالي پڙهڻين جون تمام گهڻيون غلطيون موجود آهن سال ع ڊاڪٽر گربخشاڻي رسالي جو صحيح ڇاپو شايع ڪرڻ جو بار پاڻ تي کنيو ڊاڪٽر صاحب سال ع تائين رسالي جا ٽي جلد ڇپائي پڌرا ڪيا چوٿون جلد ڪن سببن جي ڪري ڇپائي نه سگهيو ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ رسالي جا جيڪي ٽي جلد شايع ڪيا اُنهن گهڻو ڪري اِهو خيال رکيو ويو ته ٻين سالڪن جي بيتن کي الڳ ڪري هڪ صاف سُٿرو متن شايع ڪيو وڃي ڪنهن حدتائين ڊاڪٽر گربخشاڻي پنهنجي مقصد سڦل به ٿيو هن جي اڳيان قلمي نسخن جو ايترو گهڻو تعداد ڪونه هو فقط پنج قلمي نسخا پنج ڇاپي رسالا سندس اڳيان هئا جن جي آڌار تي هن متن جو بنياد رکيو اِهوئي سبب آهي جو هو بيتن جي گهڻي ڇنڊ ڇاڻ ڪري نه سگهيو ڪوشش ڪري ٻين سالڪن جا بيت الڳ ڪيائين هُن بيتن جي معنيٰ صحيح تلفظ لفظن جي سمجهاڻيءَ تي گهڻو زور ڏنو سندس رسالو پنهنجيءَ جڳهه تي اهم ماخذ جي حيثيت رکي ٿو جتان پوءِ جي مؤلفن گهڻو لاڀ حاصل ڪيو اڃاتائين سندس رسالي جي گهڻي مڃتا آهي رسالو سنڌي ڪلاسيڪي ادب اهم جڳهه والاري ٿو ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ جي رسالي شايع ٿيڻ کان پوءِ غلام محمد شاهواڻيءَ جو رسالو شايع ٿيو جنهن جون پڙهڻيون گربخشاڻيءَ واري رسالي تان ورتل آهن اُن جا ٽي سُر واصف جا لکيل آهن جيڪي الڳ الڳ سُرن جي صورت به شايع ٿيا جيڪي پوءِ رسالي پڻ داخل ڪيا ويا شاه واڻيءَ جي رسالي ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ واري رسالي کان علاوه باقي جيڪي سُر آهن تن ڌاريون ڪلام گهڻو ئي آهن اُن جو سبب اِهو آهي جو ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ جا ٻيا سُر شايع ٿي نه سگهيا جو اُنهن کي خبر پئي ها ته ڪهڙا بيت ٻين سالڪن جا آهن شاهواڻيءَ جي اڳيان گهٽ گهٽ ٻه ماخذ شاهه ڪريم جو رسالو ابيات سنڌي موجود هئا پر اُن جي باوجود سُرآسا شاهه ڪريم جا بيت موجود آهن جنهن مان خبر پوي ٿي ته موصوف ڪنهن به قسم جي کوجنا ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪئي بمبئيءَ واري رسالي کي اڳيان رکي باقي سُر ترتيب ڏنا غلام محمد شاه واڻيءَ جي رسالي شايع ٿيڻ کان پوءِ هندوستان مان ڪلياڻ بول چند آڏواڻيءَ جو رسالو شايع ٿيو اُن جو به ساڳيوئي حال آهي ڪيترن ئي سُرن ٻين سالڪن جا بيت موجود آهن هن صاحب به تحقيق نه ڪئي ايستائين جو شاهه ڪريم جي رسالي کي به نه ڏٺو سڄو مدار گربخشاڻيءَ واري رسالي تي رکيو ڪلياڻ آڏواڻيءَ جي رسالي کان پوءِ علامه آءِ آءِ قاضيءَ جو رسالو شايع ٿيو مون اِهو رسالو نه ڏٺو آهي اِن ڪري اُن متعلق ڪجهه چئي نٿو سگهجي ڪَجهه سال اڳ عثمان علي انصاريءَ جو رسالو شايع ٿيو آهي فاضل مصنف ديباچي گهڻي خواهش ڪئي آهي ته ڌاريون ڪلام الڳ ڪيو وڃي پر حال ساڳيو ئي آهي ڪافي سُرن ٻين سالڪن جا بيت ڏنل آهن البته بيتن جون ڪي نيون پڙهڻيون سامهون آيون آهن انصاري صاحب جي آڏو شاهه ڪريم جو رسالو شيخ عبدالرحيم جو ڪلام خواجه محمد زمان جا بيت موجود هئا پراُن جي باوجود سُرآسا شاهه ڪريم جابيت موجود آهن جنهن جو ڪو جواز نٿو ٺهي هن صاحب به اُنهن ٽنهي ماخذن ڏانهن اک کڻي به نه نهاريو جنهن مان اِهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته انصاري صاحب به ٻين مـؤلفن جو رستو اختيار ڪيو تحقيق ڏانهن ڪو به توجهه نه ڏنو افسوس جو جنهن صاحب اُن کي ايڊٽ ڪيو آهي تنهن به اُن ڏانهن گهربل ڌيان نه ڏنو آهي رسالي ايترو سو ٿيو آهي جو سڀيئي ڌاريان سُر الڳ ڪيا ويا آهن جيڪا هڪ خوش آئند ڳالهه آهي شاهه جي رسالي تي جيڪا محنت سنڌ جي برک عالم ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ صاحب ڪئي آهي سا ڪنهن کان به لڪل ڪانهي ڊاڪٽر صاحب سالن جا سال رسالي جي متن تي نور نچويو آهي جنهن لاءِ سنڌي ادب سندس ٿورا ڪڏهن به لاهي نه سگهندو سنڌ جي هن اورچ عالم ع کان شاهه جي رسالي جي جامع متن لاءِ تحقيق جي ڪم جو آغاز ڪيو جنهن جي اشاعت جي شروعات ع معياري متن جي پهرئين جلد جي پڌري ٿيڻ سان ٿي هي جلد سُر ڪلياڻ ويمن جي متن مهاڳ سمجهاڻيءَ واري حصي تي مشتمل آهي پهرئين جلد کي مرتب ڪرڻ وقت قلمي نسخا ڇاپي نسخا ڪتب آندا ويا آهن ايتري ساري مواد مان بيتن کي الڳ ڪرڻ اُنهن کي ڀيٽڻ ترتيب ڏيڻ هڪ نهايت اوکو ڪم هو جيڪو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ صاحب وڏي خوش اسلوبيءَ سان مڪمل ڪيو آهي هن ايڏي ساري ڪم اُهي ڪارڪن پڻ مبارڪ باد جا مستحق آهن جن بيتن کي اُتارڻ ڀيٽ ڪرڻ ڊاڪٽر صاحب جو سهڻو ساٿ ڏنو سڄي ڪم ڊاڪٽر صاحب جا اڻ ٿڪ ٻانهن ٻيلي ٿي رهيا اُنهن مخلص ڪارڪنن جي علمي سهڪار کان سواءِ رسالي جو ايڏو وڏو ڪم مڪمل ٿي نه سگهي ها تصوف شاه جي شعر جي گويا تاڃي پيٽو آهي يا جيڪر تصوف ساندس شاعراني عمارت جو مکيه پايو ڪري چئجي جيتوڻيڪ سندس شعر جا مضمون علحدا علحدا آهن تڏهين به تصوف هڪ سر وانگر آهي جنهن تي اهي مضمون موتين جيان مڙهيل آهن اهڙيءَ صنعت جدت سان شعر جي پلٽ ڪئي اٿس جو ظاهريءَ طرح مضمون جي ڪثرت معلوم پيئي ٿي مگر اندروني طرح مڙيئي وحدت آهي اها وحدت ڪثرت ڪثرت وحدت سندس صوفياني خيال جو نتيجو آهي ڪن ڪن سرن بيتن تصوف دونهيءَ جيان دٻيو پيو آهي پر ڪن ڪن ته ڀڙڪو ڏيو ڀنڀٽ ڪيو وجهي رواجي شاعرن تصوف جا باريڪ نڪتا عبارتون جهڙوڪ گل بلبل ناز نياز شراب ساقي وغيره هڪ نظم جو سينگار سمجهي هروڀرو کڻي پنهنجي ڪلام ٽنبيون آهن جلال الدين روميءَ اهڙن شاعرن بنسبت مثنويءَ چيو آهي لفظ درويشان بدزردد مرد دورن تابخواند برسليمي اين فسون شاه جو صوفيانو ڪلام حال آهي نه قال جيڪو ذڪر ڪري ٿو سو سندس انيهءَ حالت جو گويا هڪ آئينو آهي پنهنجو ئي آزمودو تجربو بيان ڪيو اٿس نه فقط ٻين کان ٻڌل ڳالهيون نڪي ڪي فيلسوفن وانگي منطقي حجتون دليل پيش ڪري ٿو ڍ عالم عالم جي شين جي وماس ذا صفات جي باريڪ نڪتن جي موشگافي قدم حدوث جي لاحل مسئلن جي نوس نوس اهو آهي فيلسوفن جو طريقو جنهجن مان هڙ نه حاصل قاضي قاذن چوي ٿو ڪنز قدُوري ڪافيه جي پڙهي پروڙين سڀ ته منڊيم اڪوڙي کوه پيئي ڪڇي اڀ پر صوفي ظاهري حواسن کي ترڪ ڏيئي اندر جي تگاڙي لاهي معرفتجو مشاهدو منجهائين ماڻي ٿو صوفي ڄاڻي ٻڌي نٿو مگر ڏسي ٿو سندس علم عين اليقين آهي چون ٿا ته جڏهين حڪيم بو علي سينا ابو سعيد ابوالخير مشهور صوفيءَ سان ملاقات ڪري موٽيو تڏهين ابو سعيد هاضرينن کي چيو آنچه او مي داند من مي بينم يعني جيڪي هو ڄاڻي ٿو سو آء ڏسان ٿو تصوف جا متا ڪيترن فارسي شاعرن نظم بيان ڪيا آهن مثلاََ فريدالدين عطار منطق الطير حڪيم سنائيءَ حديق الحقيق محمود شبستريءَ گلشنس راز جلال الديدن روميءَ مثنويءَ انهنب زرگن جو اثر خاص ڪري روميءَ جو شاه جي صوفياني شعر تي گهڻي قدر معلوم ٿئي ٿو مگر شاه ڪنهن جي تقليد نه ڪئي آهي پنهنجي ئي بي نظير نموني اهي مضمون ادا ڪيا اٿس صوفياني مضمون کي عاشقانو خيالي لباس پهرائي مروج محواري بيان ڪري ٿو صوفيانو شعر رسالي جاءِ بجاءِ ٽڙيو پکڙيو پيو آهي اهڙو ڪو سر نه آهي جنهن سڌيءَ يا اڻ سڌيءَ طرح ظاهري يا باطني نموني منظوم ٿيل نه آهي ڪن ڪن سرن جهڙوڪ ڪلياڻ آسا ته پلٽجي پاريون ٿو ڪري دهري خدا جا منڪر آهن سوفسطاين کي خدا جي هستيءَ شڪ آهي فيلسوف منطقي دليل جا محتاج آهن مگر شاه عبداللطيف جي نظلر سارو عالم زمين آسمان سج چنڊ تارا وڻ ٽڻ ٻوٽا مانهو مرون سڀ خدا جي هستيءَ جي شاهدي ڏيئي رهيا آهن مگر نهايت پيدائيءَ جي ڪري ناپيدا آهي هيءُ عالم جو آء ساڻ ڀريو ٿو ڀير ڪري قسمين قسمين نامن روپن سان چٽيو پيو آهي سو درحقيقت وحدت ئي آهي ڪثرت دوئي وهم جي پيدائش آهي وهم وسارياس نا ته پنهو آء پاڻ هئي حق حقيقي هڪڙو آهي ڪثرت وحدت آهي وحدت ڪثرت خالق مخلوق شاهد مشهود عاشق معشوق مرون مور پکي پکڻ سڀ پاڻ آهي نه فقط الله کان سواءِ ٻيو ڪي ڪين آهي مگر جيڪي آهي سو سڀ الله آهي ڪوڙين ڪيائؤن تهجيون لکن لک هزار جي سڀڪ جي سين در سن ڌارو ڌار پريم تهجا پار ڪهڙا چئي ڪي چئان انهيءَ حق حقيقيءَ کي سڇاڻڻ جو رستو آهي دل جي آرسيِءَ تان دوئيءَ ڪثرت جي ڪٽ اتارڻ اندر آئينو ڪري پرين سو پسيج انهيءَ راه رميج ته مشاهدو ماڻيين پر اندر ڪئن اُجارجي نه ڏيهه ڏورڻ جهنگل جهاڳڻ سان نه فقط روزن نمازن سان مگر پاڻ وڃائڻ سان ڇاڪاڻ ته پنهنجو پاڻ ئي هڪ جاڏي جبل جئن حق جي آڏو اچي ٿو دوئيءَ جو ڪارڻ بنجي ٿو پاڻ پردو پاڻ کي سُني ڪر سنڀال پر پاڻ ڪئن وڃائجي رياضت جي رستي قربانيءَ ايثار جي رستي عشق جي رستي مرشد ڪامل جي معرفت هاڻ اهو پاڻ وڃائڻ آهي در حقيقت پاڻ سڃاڻڻ پاڻ مڃائڻ آهي خدا کي سڃاڻڻ نابودي نيئي عبد کي اعليٰ ڪيئو جڏهن سالڪ پاڻ ماري پاڻ سڃاڻي فنا في الله ٿئي ٿو تڏهن از خود سندس اندر اناالحق جو نعرو وڄڻ لڳي ٿو انهيءَ حالت ساري ڪائنات ساڻس ليءَ ٿيو منجهس سمائجيو وڃي عالم جي هر هڪ جزيم ان اهو ئي آواز پيو نڪري جر ٿر تک توار وڻ ٽڻ وائي هيڪڙي سڀيئي شيءِ ٿيا سوري سزا وار همـ منصور هزار ڪهڙا چڇاڙهئو چاڙهيان جو شخص اهڙيءَ منزل تي رسي ٿو تنهن جي نظر مذهبن ڪوفن جي پاڻ لڙائيءَ غلط فهميءَ کان آهي ڇو ته حقيقت جي پوري پوري خبر ڪنهن کي به ميسر نه آهي چون نديدند حقيقت سر به افسانه ردند سڀ تانگهي ٿاڦوڙا هڻي رهيا آهن سندن حال به انهن انڌن جي آچار آهي جي هڪ هاٿيءَ کي ڏسڻ ويا هئا اگرچه هر هڪ جزوي طرح پنهنجي پنهنجي خيال موجب پورو هو مگر ڪلي طرح سڀيئي فاش غلطيءَ هئا مئي هاٿي سين مامرو آچي پئو انڌن مناڙين هٿن سين اکيين ڪين پسن في الحقيقت فيل کي سڄا سڃاڻڻ سندي سردارن بصيرت بينا ڪري اهي آهن تصوف جا مول مسئلا جن کي شاه پنهنجي بي نظير ٻوليءَ گ هڻيءَ چٽائيءَ سان بيان ڪيو آهي ازانسواءِ شريعت طريقت معرفت حقيقت جي جدا جدا منزلن قضا قدر رضا تسليم تجليٰ استتار وغيره ڏي پڻ سندس ڪلام هر هنڌ اشارا لڀندا شاه جي ناصحاني شعرجي وڏي خوبي هيءَ آهي جو هر ڪا مت نصيحت اهڙيءَ دلپذير طرز وڻندڙ ٻوليءَ ڏئي ٿو جو پڙهندڙ جي دل ازخود چڀيو وڃي ناصح کي جيڪڏهن انهن باريڪ نڪتن جي خبر نه هوندي جن جي وسيلي نصيحت جي ناگواري ڪڙائي دور ٿي وڃي ته سندس نصيحت قبول پوڻ جي ماڳ موراهين ملالت نفرت پيدا ڪندي شاه دنيا جو هر هڪ جزو پنهنجي حڪيماڻيءَ اک سان ڏسي ٿو خسيس خسيس شين مان پڻ اخلاقي سبق وٺي ان کي دلچسپ خوبصورت لباس پهرائي پڙندڙ جي اڳيان پيشڪ ري ٿو اخلاقي تعليم جو دامن سندس هٿان هرگز ڇڏايو نٿو وڃي نصيحت جو دروازو هميشه کليو پيو آهي قدم قدم ٿي نيڪ صلاح جا موتي منظوم ٿيا پيا آن مگرڪ ن سرن ته نج ناصحانو شعر ئي نظر اچي ٿو جهڙوڪ سر يمن ڪلياڻ جي اٺين فصل جي آخر سر سينهه ڪيڏاري سر ڪاپائتي وغيره انسان کي نمي کمي هلڻ گهرجي سڀني سان من ماري ميڻ ڪرڻ گهرجي ڪينو ڏمر نه ڌارجي ڇو ته منجهائن ڌولائو ڏک حاصل ٿو کانڌ وڏيائي کيڻ آهي ڪنهن کي به واتان ويڻ ورائڻ نه گهرجن دل مان چاوت بغض ڪڍي تواضح خاڪساري اختيار ڪرڻ گهرجي مطلب ته اڻ چونڊن م چؤ چوندن چيو وسار اٺئي پهر ادب سين پر اهائي پار پايوپ مـ مونن غربت ساڻ گزار مُفتي منجهه وهار ته قاضي ڪانيارو نه ٿيين اگرچه تواضع خاڪساري هر حال بهتر آهي ته به انهيءَ جو مطلب اهو نه آهي ته هروڀرو گيدي يا ڪانئر ٿيڻ گهرجي جڏهين ڪنهن نالائق ياڪ ميڻيم اڻهوءَ سان ڪم پوي ته ان کي پنهنجي حشسمت جرات جو ڏکو ڏيکارڻ گهرجي جيڪڏهين سختيءَ جي ضرورت ٿئي ته اهابه روا آهي ڇو ته اهڙيءَ حالت سختي رحمت آهي ڪڏه پئجي ڪن ٿي ڪڏه ٿيجي وات ڪڏه ٿيجي ٻڪرو ڪڏه ٿيجي ڪات انسان جي مٿان ڪهڙيون به مشڪلاتون آپدائون نازل ٿين ته کيس ثابت قدم ٿي انهن کي منهن ڏيڻ گهرجي نه رڳو خدا تي ڀاڙي ٻانهون ٻڌي ويٺو رهي اگرچه خدا تعاليٰ جي مرضيءَ کان سواءِ ڪي به ڪين ٿو ٿئي مگر انسان کي سيعو ڪرڻ ضرور جڳائي ليس للانسان الا ماسعي يعني انسان لاءِ سعيي کان سواءِ ٻيو ڪجهه ڪينهي اول پاڻ تي ڀاڙڻ گهرجهي پوءِ خدا تي ڀروسو رکجي موقعو هٿان نه وڃائجي ڇاڪاڻ ته تر گٿي سو چوٽون کائي تانگهي تاڻي ٻڌُ پهجو ترهو اونهي آڻي ڪونه ڏيندءِ ڪو ٻيو دنيا وفائيءَ محبت جو ڏڪار آهي آدمين پنهنجو اخلاص مٽائيم اٺو ڪيو آهي ماڻهو ماڻهوءَ جو ماس پيو کائي ماڻهن کان وڌيڪ مرن پکين ميٺ پيار آهي پر تڏهين به اڳلي کي کپي ته پنهنجي وڙان نه وڃي چڱايون ڪرڻ چڱن جو لائق آهي بڇايون بڇڙن جو جيڪڏهين تون بڇڙي سان بڇڙو ٿئين ته پوءِ تنهنجي هن جي وچ ڪهڙو تفاوت ل جيڪڏهين ڪو چڱو ماڻهو هجي توکي خاطري آهي ته ان جي سنگ مان تون لاڀ پرائيندين ته ڀل ته هو تو سان ڪهڙي به هلت ڪري تڏهن به تون هن جي پاند کي هٿان نه ڇڏ جي هو ٻوڏ چويئي ته جيءُ چؤ جي هو هڪاليڪ ڍيئي ته به ان جي اوڏو پکڙا اڏي گهار ڇنن توءِ م ڇن پاءِ اميري ان سين جي هو آوڳڻ ڪنئي اسنهين ته تون ڳڻانئي ڳن پاند جهليو تون پن هن سونهاري سڱ مثالن جي ڪمي ڪانهي جئن جئن اهڙن ناصحانه نڪتن تي ويچار ڪبو تئن تئن سندن لطف وڌيڪ معلوم ٿيندو ڳالهيون ته معمولي رواجي آهن جن جي هر شخص کي ڄاڻ آهي مگر انهن مان جي مطلب ڪڍيا اٿس جو سهڻو عجيب نمونو اختيار ڪيو اٿس تنهن جي ڪري ڄڻ ته ڪهنن خيالن کي هڪ نئون جامو پهرايو اٿس يا پراڻي شراب کي هڪ نئينءَ صراحيءَ اوتيو اٿس شاه جو عاشقانو شعر ٻن نمونن جو آهي هڪڙو اهو جنهن جو مضمون نج مجازي عشق آهي ٻيو اهو جنهن جو مضمون حقيقي عشق آهي فصل پهرئين ڄاڻايل آهي ته جڏهين شاه ڳڀرو جوان هو ت ڏهن مرزا مغل بيگ جي نياڻيءَ کي هڪوار ڏسڻ شرط مٿس مفتون ٿي پيو هو جيستائين کيس نڪاح نه آندائين تيستائين نهايت حيران پريشان هو انهيءَ بيقراريءَ بيتابيءَ جي حالت جيڪو شعر چيو اٿس سو عشق سان ٽمٽار آهي نوجوانن کي شايد منجهانئس گهڻو مزو ايندو سر کنڀات سر برووي سنڌيءَ سر پورب اهائي لات لنئي اٿس انهن بيتن مان جتان ڪٿان حسن عشق ناز نياز دلڪشيءَ دلربائيءَ مايوسيءَ مبتلائيءَ انتظاريءَ بيقراريءَ جي بوءِ پيئي اچي سندس عاشقاني نظر معشوق جي مورلت ڪل مخلوقات کان سهڻي آهي سج چنڊ تارا قطب ڪتيون سندس جمال جي جوهر اڳيان جهڪا ٿيو وڃن محبوب جي اکين اهڙو ناز خمار آهي جو کيس ڏسڻ شرط نه فقط ساهوارن پر بي جاندارن کي به حيرت ادب وٺيو وڃي ناز منجهارا نڪري جڏه پرين ڪري ٿو پنڌ ڀون پڻ بسم الله چئي راه چمي ٿي رند اُڀيون گهڻي ادب سين وٺي حورون حيرلت هنڌ سائينءَ جو سوگند ساڄن سڀينا سوهڻ نج مجازي عاشقاني شعر کان سواءِ ٻئي هڪڙي قسم جو شعر جو شاه ڳايو آهي سو مجازي به آهي حقيقي به آهي ٻنهي جو وچ آهي انهيءَ شعر کي جيڪر تمثيلي شعر ڪري چئجي سنسد اڏاوت جو مکيه بنياد آهن عشقي قصا ڪهاڻيون جي عام ماڻهن مروج آهن اهو نمونو جلال الدين روميءَ به اختيار ڪيو آهي پر شاه روميءَ جي وچ هي تفاوت آهي جو رومي سڄي آکاڻي منڍ کان وٺي وڇاڙيءَ تائين کڻندو لڏندو لمندو بيهندو اندروني مطلب معنائون ڪڍندو وڄيو توڙ کي پهچي ڪڏهين ڪڏهين ته آکاڻيءَ آکاڻي آڻيو وجهي جنهن ڪري البت مونجهارو ٿيو پيو پر شاه جو طريقو علحدو آهي آکاڻي سڄي ڪٿي به ڪانه ٿو کڻي فطقط ڪي دلچسپ واقعا يا حالتون نقش ٿو ڪري ائين سمجهي ٿو ته آکاڻي سندس پڙهندڙن کي اڳيئي معلوم آهي شاه جو نمونو به مشهور انگريزي شاعر شيڪسپيئر وانگي ناٽڪ جهڙو آهي هي هڪ نئون نمون آهي جو سنڌ جي ٻئي ڪنهن به شاعر استعمال نه آندو آهي انهيءَ شعر شاه جي شعور جون ڪُل خوبيون نڪري نروار ٿين ٿيون شعر جون سڀيئي وصفون جهڙوڪ واقعه نگاري قدرتي انساني حسن جي تصوير سيرت نگاري خيالي قوت عبارت صنايع بدايع وغيره هتي جهڙيءَ ڪماليت کي رسيون آهن تهڙو ٻئي ڪنهن ٻئي ڪنهن به هنڌڏ نه اهڙو پختو سهڻو شعر پنجن سرن چيو اٿس سر سهڻيءَ سر سسئيءَ سر مومل رااڻي سر ليلا چنيسر سر مارئيءَ انهن سرن واقعن جي تصوير اهڙن موزون مناسب اکرن چٽائيءَ صفائيءَ سان ڪئي اٿس انسان جي اندر جا طرح طرح جا پور جذبا اهڙيءَ سچائيءَ سان ورنن ڪيا اٿس جو پڙهندڙ جي دل هڪدم ڇڪجيو وڃي جيتوڻيڪ انهن قصن آيل سورما سورميون پاڻ اکين سان نه ڏٺيون هئائين تڏهن به انهن کي پنهنجي خيالي قوت جي وسيلي اهڙو جيئرو جاڳندو بنايو اٿس جو پڙهندڙ ائين پيو ڀانئي ته ڄڻ پاڻ کين روبرو ويٺو ڏسي ساڻن ڳالهائ ٻولهائي جيتوڻيڪ شاه سهڻيءَ کي درياه ٻڏندو لهرن لڙهندو پنهنجي جسماني اکينس ان هرگز نه ڏٺو هو پر تڏهين به ڏسو ته ڪهڙو نه واقعي بيان ڪيو اٿس گهڙي گهڙو هٿ ڪري لاهي تهار جنگهه ڄرڪي وات سسي کي سئسار چوڙا ٻيڙا چڪ لڙ لُڙيس وار لکين چهٽيس لوهڻيون ٿيليون ٿر نئون ڌار مڙئا مڇ هزار ڀاڱاٿهيندي سوهڻي هاڻي وري ڏسو ته انهيءَ ساڳئي روئداد کي ڪهڙو نه صرف خيالي لباس پهرايو اٿس ڪانڌيءَ ڪنگ ٿياس وهڻو جنازو سوهڻي ٻگا جي ٻيٽن جا ڪُلا تن ڏناس اکيين ملڪ ڏٺاس توءِ من ڪاڍو مهار ڏي ڪهڙو نه بيان ڄڻ ته سڄو واقعو اکين اڳيان پيو ڦري وري جڏهن درياه جي وه تک جو بيان ٿو ڪري تڏهن ته ڪنن جي ڪڙڪن ڀرين پوڻ جي ڀوارن آوازن لهرن جي ڌڌڪن جا پڙلا ڪنن پيا ٻرن رات جي اونداهي وهڪرن جو هبيتناڪ هلاچو پاڻيءَ جا سنها ور وراڪا وغيره پڙهدنڙ جي دل هڪ قسم جي دهشت پيدا ڪن ٿا ڪارا ڪن ڪاري تُڳي ڪاريهر ڪڙڪا مئيم تي مهراڻ اچن دُپارا دڙڪا جڏهين سونهن سينگار جو ذڪر ٿو آني تڏهين وري هڪ نئين قسم جي نزاڪت پيئي بکي ڏسو ته مومل سنديس سهيلين جي هار سنيگار جو ڪهڙي نهج دلڪش رنگين پيرايي بيان ڪيو اٿس جحڙا گل گلاب جا تهڙا مٿن ويس چوٽا تيل چنبيلئا ها ها هو هميش پئسو سونـ سيد جي نيـ چن نيش لالن جي لبيس اتڻ اگر نه اُجهي جهڙا پانن پن تهڙيون سالون مٿن سائيون عطر عبير سين تازا ڪيائون تن مڙهيا گهڻو مُشڪ سين چوٽا ساڻُ چندن سونهن رپي سون سين سندا ڪامڻ ڪن ڪيائون لعل لطيف چي وڏا ويس ورن منجه مرڪيس من سوڍي سين سڱ ٿيو سسئيءَ کي ڏسو ته ڪلهي ڦاٽو ڪنجرو پهري مٿهو اگهاڙو ڪري ڀنڀوران ٻاهر نڪري جهنگل جهاڳيندي وڻ ولاڙيندي ٽڪر ٽاڪيندي مرن سان اوريندي واري وسائيندي ورلاپ ڪندي پنهل جو پير کڻندي هيڪليائي هاڙهي ڏي هلي ٿي پڙهندڙ ائين پيدو ڀانئين ته هر حال هر منزل سسئيءَ سان ساٿي آهي ڏُکي سنديون ڏنگرين پسو پٽون پون مئي پڄاڻا منڌ کي روجهه رڃن رون ڀڻا ايهين چون ته مي اسان کي ماريو سيرت نگاريءَ پڻ بي مثل آهي جيتوڻيڪ سندس سورميون سچيون عاشقاڻيون آهن تڏهن به هر هڪ جي سيرت چال نرالي نرالي آهي سهڻي آرپار سهڻي آهي سندس عشق بي انتها آهي سندس سڪ سور جو سنڌو نه آهي تن سدائين پرينءَ جي تؤنس اٿس کامي پچي لڇي لوچي پيئي سندس عشق جي اُساٽ درياهن کي به درهم ڪيو ڇڏي سهسين سائر ٻوڙيون منڌ ٻوڙيو مهراڻ وه وڃايو پاڻ هڻي ڪنڌ ڪپن سين سسئي پڻ سچي عاشقياڻي آهي مگر ڪڏهين ڪڏهين سندس دل م اهي خيال به اٿن ٿا ته ناحق عشق پاڻ اڙايم رتي جي رهاڻ جي اڙايم جيڏيون ڪڏهين ڪڏهين خودي به ڏيکاري ٿي پنهنجي دوست کان ڌرڪ ندڙن تي ڪاوڙ غصو ڇنڊي ٿيد ڀايم جي سرواڻ ڇلائيندم ڪڇپرين کايم هند پلاڻ اٺ گڏايم ان جا ئ ڪڏهين ڪڏهين پڇتائي ٿي ته پرديسي پرينءَ سان ڇو پريت پاتيم چوي ٿي ديسي سيڻ ڪجن پرديسي ڪهڙا پرين ڪڏهين ته ڏکن ڏاکڙن ڏولائن ڪري اهڙو ڪڪ ٿئي ٿي جو اچانڪ سندس واتم ان نڪري وڇي ٿوت ته کوءِ هاڙُ ٻن هوتُ کوءِ پنهو ٻن پريتڻو مادر مون موت پسڻا پرائيو پر آخر خود انهن خيالن خطرن کي ئي کـ وجهي س ر جو سانگو لاهي پنهوءَ جي پار ڏي ڪاهي پوي ٿي سڀ مشڪلاتون خوشيءَ سان برسرڪ ري ٿي اهڙي ثابت قدم رهي ٿي جو نيٺ پنهونءَ جي پير تي پٿون ٿئي ٿي مرون کينم ماس ته ڀي هڏ هلندم هوت ڏي مومل راجڪماري آهي سندس شڪل شبيـ هلت چلت ويس ورن شاهاڻو آهي س ندس سونهن لاثاني آهي پنهنجي اکين جي الماس سان ڪيترائي پنڊت پير مير فقير گهائي وڌا اٿس نهايت چتر چالاڪ مغرور بي پرواه آهي ڪنهن جي عشق جي ڦيندي پاسڻ جي نه آهي گهنيئي راول سندس سونهن جي سرهاڻ تي ڀؤنرن جيان ڀنڀولجي ٿي آيا مگر سوڍيءَ سڀني کي سجهائي ٿي وڌو گجر کي گجميل جيون تارن تبرون هڻيد حاڪمين کي زور ڀريون زبرون ڪاڪ ڪنڌي قبرون پسو پر ڏيهين جيون اهڙي نه آهي جو ڪنهن جي ٻاهرئن ڏيک ويک يا شان شوڪت تي موهجي وڃي چيترائيءَ چالاڪيءَ ذهن ذڪاءُ جي گهوري آهي جڏهين راڻي کي سياڻپ دانائي پاڻ کان سرس ڏسي ٿي ان لاءِ سندس اندر ازخود عزت جاڳي ٿي جا عزت مٽجيو اونهو عشق ٿيو پوي گجر گهڻا گهائيا پاڻا لڳس گهاءُ مئدري ملاءُ لڳس ڪان ڪپار انهيءَ نينهن اتپن ٿيڻ بعد اگرچه راڻو غلط فهميءَ وچان ساڻس رُسي وڃي ٿو ڏوه مڙوئي سندس آهي تڏهن به مومل ماڙيون محلات ڦٽا ڪري سندس تات طلب ڪاڪ جا ڪانگ اڏائي ٿي جوڳڻ بنجي در در بيک ڪري ٿي حال قربان مال قربان گهوريان لڊاڻو فدا ٿي فقير جو رسي م راڻو مين سين ماڻو مناسب نه مئدرا ليلا به راجڪماري آهي مگر عقل سمجهه مومل جي اُبتڙ آهي اول چاڳلي چلولي آهي مڻين موتين هار سينگار سينڌ سرمي سان گهڻو چاه اٿس جنهن جي ڪري ئي سندس ڀتار ڀري وڇي ٿو ڏهاڳ جو ڏنءُ اچيس ٿو اهو سور کيس سياڻو ڪري ٿو پوءِ گيرب گاءُ ڦٽو ڪري حيلا حوالا ڇڏي ڳچيءَ پانڌ پائي ڪارون پُڪارون ڪري روئي ڪانڌ کي ريجهائي ٿي سندس دانهون فريادون نهايت درد واريون جان ڏاريندڙ آهن اوڳڻ ڪري اپار تو در ايس داسڙا جن تو رسڻ سندي روح تن مون ڀيڻي ناه ڀتار سائينءَي لڳ ستار ميٽم دايون مهجيون مارئي هڪ نماڻي ڳوٺاڻي نگنر آهي حب الوطنيءَ ديش ڀڳتيءَ جي مورت آهي پنهنجي ڏيهه جو ڏٿ ڏونرا گولاڙا گگريون ڦره لاڻيون کارا کٻڙيون سندس نظر بهشت جون نعمتون آهن وطن جي آراڙيءَ سان عمر جو پلاءُ به نٿي پاڙي جڏهن عمر کيس ڌتاري سندس ڏيهه ڏاڏاڻن کان وڇوڙي زوريءَ ڀڄائي ڪوٽن قباو ڪري ٿو طرحين طرحين جون لالچون اڇي ٿو تڏهن به هيءَ ستي هرگز نه ٿي مڙي ويڙيچن جي وڇوڙي جان جسو جيءُ جلائي رکي ٿي ابائي لوئي ليڙون ليڙون ٿي وڃيس ٿي ته به لڱن تان نٿي لاهي سبي سيبا ڏي ڀوري نيـ نه ڪڄئو کٿي وٽيون کٿيون ستي سيوي سي مڇڻ چونم ڪي ته لڄائبي ٿر ڄائيون وطن ور جي سار هن وينگس جا وار ڪرنڊيون ٿي وڃن ٿ ا سندس ساري سونهن سوڀيا هلي وڇي ٿي پر تڏهين به رات ڏينهن وطن لالءِ پيئي واجهائي ماڙين مٿي ماروئڙن لاءِ هنجون پيئي هاري توڙ تائين ست سيل تي ثابت رهي ٿي واجهائي وطن کي ساري ڏيان ساه بُت مهجو بند قيد ڪريجاه پر ڏيهياني پري ري ڌار م ڌاريجاه ٿڌي وسائيجاه ٿرن جي مٽي ميم ٿان جي پويون ٿئي پساه ته نجاه مڙه مليدر ڏي مرڻا اڳي جي مُئا سي مري ٿئا نه مات هوندا سي حيات جيڻا اڳي جي جئا سر سورٺ شاه حقيقي عشق جي آڻيو ڇيهه ڪري سهڻي سسئي مومل مارئي جڏهين عشق جيءُ اڙائين ٿيون تڏهين کين ڪا اهڙي مثال سڌ ڪانهي ته ڪو طرحين طرحين جون تڪليفون مصيبتون سهڻيون پوندين جڏهن اهي تڪليفون مصيبتون برسر ڪن ٿيون تڏهين به اها خبر نه اٿن ته ڪو فراق ئي موت نصيب ٿيندن اُميد آسري تي توڙ تائين پييون تڳن پر راءِ ڏياچ ڄاڻي ٻجهي دل و جان رضا خوشيءَ سان حق جي رستي پنهنجو سر فدا ڪري ٿو اهڙيءَ نشڪام لاطمع قربانيءَ سالڪ جي اعليٰ سعادتمندي آهي هو پنهنجي حقيقي محبوب يعني مرشد ڪامل جي فقط اشاري تي تن من ڌن نثارڪ ري ٿو سوء سرن پائي جي تند برابر توريان اٽل اوڏاهين ٿيي جيڏاه ٻيجل ٻرائي سکڻون هڏ آهي سر سڃڻ ناه ڪين حقيقي عشق ڪا سٿري ڳالهه نه آهي سندس پهريون ئي پهريون شرط آهي جان جسي جيءَ جي هيڪاند ڀڃڻ سوري عاشق جو سينگار آهي مڙڻ موٽڻ سندس لاءِم هڻو آهي الله ڪارڻ پنهنجو لڱ لحم وڍڻ سندس مرڪ آهي عاشق جو ڪم آهي پنهنجو سور سکائون به سانڍڻ سپيريان جي سور جو ماڙهڻ ڏجي نه منجهه عاشق کي گهرجي ته سختين مصيبتن سنرو رهي واڙيءَ ڦل جيان پيو وهسي هيدءَ ته هڪڙي سسي اٿس پرجي کڻي سو سسيون هجنس ته به دوست جي هڪ دم برابر به نه آهن مل مهنگو قطرو سڪڻ شهادت آسان عبادت نظر ناز پرين جو پرينءَ جي پار جي مڙيئي مڍائي آهي ظاهري مدائيءَ عاشق جي ڀلائي آهي انهن سختين جي رستي ئي عاشق پنهنجو پاڻ فنا ڪري اندر معشوق جو آستان بنائي سگهي ٿو جمله معشوق ست و عاشق پردهُ زندهء معشوق است و عاشق مردهُ اهڙيءَ حالت معشوق خود عاشق جو عاشق بنجيو پوي يعني جڏهن عاشق پاڻ کي شهيدڪ ري معشوقج و لائقڪ ري ٿو تڏهين معشوق کيبه سندس تات طلب ٿئي ٿي جيڪڏهنل اڃايل پاڻيءَ جا ڳولائو آهن ت ه پاڻي به اڃايلن جو ڳولائو آهي تو جنين جي تات تن پڻ آهي تهجي فاذ کروني اذ کر کم اي پروڙج بات هٿ ڪاتي ڳڙ وات پڇڻ پر پرين جي حقيقي عشق صوفين جو مول مقصد آهي شاه انهيءَ تند کيگهڻو تاڻيو اهي وڌيدڪ تفصيل تصوف جي بيان ڪيو ويو آهي قدرت جا نرمل نظارا جبلن ماٿرين جي سانت ايڪانت شاه جي جان لاءِ اهڙيون ضروري هيون جهڙي سڄر صاف هوا انسان جي ڦڦڙن لاءِ يا جئن پاڻي مڇيءَ لاءِ سندس مشاهدي جي قوت نهايت سگهاري هئي پنهنجا تجربا بلڪل وڻندڙ دلچسپ لفظن بيان ڪيا اٿس رسالي ڍنڍن ڍورن ندين نهرن برن بحرن ٽڪرن ٿرن جو هر هنڌ ذڪر ڪيل آهي سر سارنگ برسات جو دلڪش بيان ڏنو اٿس سر مارئيءَ ٿر ملڪ جو سربستو احوال ڪيو اٿس سر سراڳ سامونڊيءَ وري درياءَ سمنڊ جا عجيب نقش ڪڍيا اٿس انيهءَ طبيعي شعر شاه جي شعراڻي قوت خوبي اعليٰ درجي جي آهي جڏهين ڪو طبيعي نظارو بيان ڪري ٿو تڏهين گهڻي اينگهه نٿو ڪري رڳو هڪ ٻه مکيه وصفون نهايت صفائيءَ سان نقش ڪري ٿو پوءِ يڪدم وڃيو انهن جي اندروني ڳجهارت ڏي اشارو ڪري انسان جي حال سان لڳائي ڪن ڪن شاعرن جي عادت ٿيندي آهي جو ڪنهن ڳالهه کي کڻندا آهن ته ان کي پڇاڙي رکندا آهن طرحين طرحين جي وهمي رنگن روپن سان ٿڦيندا اٿس پنهنجي دل جون معنائون مطلب پيا ڪڍندا آهن پر شاه قدرت جي جدا جدا نظارن جي هوبهو تصوير ڏئي ٿو انهن ڪابه اجائي رنگيني گلڪاري نٿو گڏي ڏسو ته بادل جي برکا وڄن جا چمڪا رعد جي رڙ پلر جي پالوٽ ڪهڙن نه مختصر مگر مائيدار لفظن بيان ڪئي اٿس اڄ رسيلا رنگ بادل ڪڍئا برجن سين ساز سارنگيون سرندا وڄائي برجنگ صراهيون سارنگ پلٽيون رات پڍام تي بادل جي رم جهم تاڙي جي تنوار پپيهي جي پاڪهان يڪدم شاعر جي من ورن کان وڇڙيل وانڍين جو خيلا پيدا ڪري ٿي ڪڻڪن ڪاند چت ڪئو جهڙ پسيو جهڄن ور ري وانڍن آڏئا پکا سي م پسن اتر ڊاه اُن جا ته ڪـ کي ڪارون ڪن وارث وري تن اچي شال اولو ڪري مشهور سنسڪرت شاعر ڪاليداس پنهنجي ڪاويه ميگهه دوت ڪڪرن جو قاصد براتر جو بيان ڪندي ساڳيو ئي خيال ظاهر ڪيو آهي درياه جا دور ڏسي شاعر جي دل تي دهشت ٿئي ٿي اهو نظارو بيان ڪندي کيس ڳڻتي وڍي ٿعي ت ه ويچارا وڻجارا جي الله جي آسري ٻيڙين وکر وجهي ڏورانهن ڏينهن ڏي ويا آهن تن جي جان مال کي شل جو کو نه ٿئي کوها ڪال کڻي ان وڌا اتر آسري الا جهري م ان جي اولي جي اڻي وڻجارن وڻي وکرُ وڌو ٻيڙيين اهڙي ريت جڏهين مندن جي ڦير ڦار تي عور ڪري ٿو ته وري سفر ويل سڄڻن جي سار ٿئيس ٿي سرن سڙيا پاند اتر لڳا آء پرين مون تو ڪارڻ ڪاند سهسين سکائون ڪيون جيڪر اچي هاڻ ته ڪريان روح رچنديون آيل چولي ساڻ هند ڳر لڳي ڳاليون ڪريان اهڙا مثال گهڻيئي لڀندا اهو طريقو اعليٰ درجي جي شاعر کان سواءِ ٻئي ڪنهن جي لاءِ ممڪن نه آهي مشهور انگڀريزي شاعر ورڊ سورٿ جي طبيعي شعر جي سڀن کان وڏي خوبي اها ڳڻي ويندي آهي رزمي شعر يعني لڙاين جنگين جو ذڪر شاه گهڻو نه چيو آهي سر ڪيدڏاري کي رزمي شعر جي قطار شمار ڪري سگهجي ٿو امام حسين سندس جنگ جوانن جي ننڍڙيءَ ٽوليءَ جي همت بهادري ڪربلا جي ميدان جون سختيون کڙڳن جي کلول رڻ جو راڙو مانهن جو مارو ونڪن جون ڊهون مهاين جي وهن جي واويلا وغيره ڪهڙي نه بي نظير نموني بيان ڪئي اٿهس ڪٿي ڪٿي ته اهڙا اثرائتا لفظ ڪتب آندا اٿس جو انهن شين جن لاءِ اهي لفظ استعمال ڪيا ويا آهن تن جو پڙلاءُ ڪن ته پيو پوي مثلاََ اُن سين طبل باز تبرون ڪُند ڪٽارا ڪير انگريزي شاعر ملٽن جي رزمي شعر جي هيءَ هڪ خاص خوبي ليکي ويندي آهي شهيدن جي شهادت تي ساري فطرت ماتم ڪري ٿي اهڙي خيال کي انگريزي شعر پئٿيٽڪ فئلسي عربي مجاز عقلي ڪري چوندا آهن حسن مير هسين کي رُنو ٽن ٽولن گهر ماڙُهين جهنگ مروين اُڀن ملڪن پکين پاڻ پڇاڙيو ته لڏئو هوت وڃن الا شهزادن سوڀون ڏيين سچا ڌڻي جيڪي ڪانئر ٿي جنگ جو ميدان ڇڏي وڃن ٿا ت ن جي مڙه کائڻ کان ڳجهن کي به ڪراهت اچي ٿي مگر جو لڙائيءَ سورفه ٿي وڙهي سر ڏئي ٿو تنهن جي لاش تي ڳجهن جو به ڳارو آهي ڪانئرن کي سندس زالون به نفڀرت سان نهارين ٿيون کين چون ٿيون ڀڄي آيين ڀڄڻا لڄاييءَ مون يار ويٺيون ڪن ڪوار مـ مٿاها جن جا پر جيڪي بهادر آهن سر فدا ڪرڻ کان نٿا گسن تن جي زالن لاءِ به فخر جي ڳالهه آهي ڪئن نه اهي دلاور زالون پنهنجي مانجهي مردن کي همٿائين ٿيون مر مرين آء روئين موٽي ڪاند م آء مڇن تو پئاءُ ڪچا ڪنم جيڏيون دنيا گذرگاه آهي مڙس اهو جو ڌرم يڌ يعني غزا لڙي سر ڏئي اڳي پوءِ نيٺ مرڻو آهي تنهن ڪري ڇو نه فرض ادائي ڪندي ساه ڏجي گهوڙن گهوٽن جيڻ ٿورا ڏيهڙا ڪڏه منجهه ڪوٽن ڪڏه واهي رڻ جا قمطلب ته سڄي سر لڙائيءَ مردانگيءَ شجاعت فرض ادائيءَ جا بلڪل چٽا دردانگيز دلسوز بيان آهن لفظن جي ڪثرت تشبيهن استعارن جي نمزاڪت جدت جوش جهلڪو ڏيئي رهيا آهن ڪن ڪن بيتن مرثيي جي لغار لڳل آهي انهن جا دلسوزي رقت رچيل آهي سا پٿر کي به پاڻي ڪيو ڇڏي سنڌ ڏيهه مرثيا گهڻ ئي چيا آهن جهڙوڪ سيد ثابت علي شاه مگر شاه جو ڪلام انيهءَ باري جيتوڻيڪ ٿورو آهي ته به بي مثال آهي مديحي شعر لکڻ جو رواج مشرق ايامن کان جاري هو اهڙي شعر کي عربستان قصيدو ڪري چوندا هئا اصل پيدائش به اتي جي آهي عرب انهيءَ قسم جي شعر ڪماليت کي وڃي رسيا هئا قصيدي جو مضمون اڪثر ڪري ڪنهن امير يا حاڪم جي تعريف هوندي هئي شاعر کي اهڙي مدح لکڻ جي عيوض انعام اڪرام ملڻ جي تمنا هوندي هئي انهيءَ لالچ تي ڪيترن نالائق ڪميڻن ماڻهن جي پڻ ساراه نهايت رنگين عبارت ڪئي ويندي هئي شاه پڻ انيهءَ شعر پنهنجي طبع آزمائي ڪئي آهي مگر ٻيا ڪنهن لالچ جي ڇاڪاڻ ته سندس ممدوحن مان ڪوبه حيات نه هو فقط سندن چڱين خصلتن سخاوت جون ساکون ٻڌيون هئائين جنهن جي ڪري ئي نه ڪنهن خود غرضيءَ ڪري انهن کي پنهنجي ڪلام جي وسيلي هميشه لاءِ زندي رکڻ جي ڪوشش ڪئي اٿس گرچه اهو شعر گهڻو ڪونه چيو اٿس ته به جيڪو چيو اٿس تنهن مان سندس خيال جي ڳوڙهائي لفظن جي پختگي عبارلت جي نزاڪت خوب ظاهر آهي سر سارنگ نبيءَ سڳڪوري جي نعت نهايت چيدن لفظن چئي اٿس اڳيان ميگهه ملار صورت تُهجي سڀ جڳُ موهيو سجدو فيل في الحال ڪئو پسي مطلب نور نراڙ ڄاپڻ وقت ڄام جي ڪرئا ڪوٽ ڪُفار آگي آسمانن جو توکي ڪاريو سير ستار ولسوف يعطيڪ ربڪ توسين قادر ڪئا قرار قادر پاڻ قسم ڪئو خاڪ قدمن جو ڪلتار ڍآهين ڪرم ڪريم جا احمد ساڻ اپار اُڪنڊئا جي ابر کي سرها ٿئا سنگهار موڪل ٿي ميهن کي دوست هٿا دلدار سر بلاول سنڌ جي اڳاڻن سخي حاڪمن جادم جکري راهوءَ ابڙي سمي وغيره جي سنجيدي ساراه ڪئي اٿس ڏسو ته جادم جکري جو سڀاءُ ڪهڙن نه جامع لفظن ظاهر ڪيو اٿس ڏمرئو ته ڏي پرچي و ته پاٽ ڀري جُنگ جکري کي ٻئي چڱيون چت سر پرڀاتي وري لس ٻيلي جي مشهور رحمدل حاڪم سپڙ سخيءَ جي واکاڻ ڪئي اٿس سپڙ سخي هڪ اعليٰ درجي جو انسان هو سوالي خالي نه موٽائيندو هو شاه انيهءَ وصف کي نهايت سهڻي نموني بيان ڪيو آهي ڏاتار ته تون ٻئا مڙئي مڱڻا ميـ مدائت ا وسڻا سدا وسين تون جي گهر اچين مون ته ميريائي مان لهان شاه پنهنجي شعر هميشه مان شان سان نظر اچي ٿو منجهس ڪنهن به قسم جي هلڪڙائي يا اجائي مسخري ڪانهي حافظ ڪڏهين ڪفر ٿو بڪي ڪڏهين موالين جيان لاتيون پيو ڪري ڪڏهين ملن مولوين تي خندو ٿو ڪري پر شاه هميشه ڳورو ڳنڀير رهي ٿو کيس هميشه اهو خيال هوندو هجو ته سندس ڪم آهي ماڻهن کي پنهنجي شعر جي وسيلي اوچي درجي تي آڻڻ انهيءَ ڪري ظريفانو شعر گهٽ چيو اٿهس سر بلاول جي چوٿين فصل البت خوش مزاجي ڏيکاري اٿس پنهنجي هڪ فقير و ڳن سان طرحين طرحين جا چرچا گهٻا ڪيا اٿس انهيءَ شعر به ڪنهن جي تقليد نه ڪئي اٿس مگر پنهنجو نئون نمونو اختيار ڪيو اٿس مٿال طور هڪ ٻه بيت ڏجي ٿو آسور سندو آسرو و ڳنڌ کي وڏو جُسي جڏو پر کئڻ تي ک ُرا کڻي ٻانڊو ٻيلي نه ٿئو وارو اڄ ويو پيٽر پنڌ پئو سونهاري سيد ڏي مضمون جي لياقت کان ساوءِ شاه جي شعر جي عبارت اڪثر ڪري هڪجهڙائي آهي منجهس ڪنهن قسم جي پيچيدگي يا ابهام ڪونهي ساري رسالي ابهام جا ڪي ٻه ٽي مثال مس ملي سگهندا مگر اهي به اهڙا آهن جو آسانيءَ سان سمجهي سگهجن ٿا مثلاََ جا هڙ اندر جيءَ ساهڙ ڏني ساه کي سا هڙ ڇڙي نه ساه جي سا هڙ ساهڙ ريءَ ساهڙ ميڙ سميع ته ساهڙ ڇُڙي ساه جي ور ڪونـ ور ڏيرن ور وڏو ڪئو اگرچه شاعر عربيءَ پارسيءَ جو ماهر هو تڏهين به نج سنڌي لفظ اصطلاح استعمال ڪيا اٿس جن جو وٽس اکٽُ خزانو هو اها وصف سندس ساريءَ حياتيءَ هلت چلت جي موافق آهي جئن ته هو نهايت وطن دوست هو انهيءَ حب الوطنيءَ جا مثال رسالي گهڻا موجود آهن سندس دل هميشه سنڌ سنڌ جي شين لاءِ بيحد پيار هوندو هو ڏسو ته جڏهن سر سارنگ برسات جي بي نظير بيان ڪندو پيو وڄڃي تڏهين ڪئن نه پهريائين پهريائين پنهنجي ديس جو خيال پويس ٿو سايم سدائين ڪرين مٿي سنڌ سڪار دوست تون دلدار عالم سڀ آبادڪ رين نه فقط سنڌي اکر ڪم آندا اٿس پر استعارا تشبيهون به اهڙيون ساديون سليس آن جو عامين عامي مانهو به سولائيءَ سان سمجهي سگهي ٿو سندس معلومات تجربو ايتري قدر ڪشادو هو جو اهڙي ڪا صنعت يا فن نه اهي جنهن جي اصطلاحن سان پنهنجو ڪلام نه سينگاريو اٿس ويڄن خلاصين مهاڻن ماڇين لهارن واڍن ڪڙمين ڪنڀرن ڪورين ڪاساين ساڌن فيقرن وغيره جو روزمره جي عبارتن اصطلاحن کان ڀليءَ ڀت واقف هو انن کي نهايت خوبيءَ سان پنهنجي شعر درج ڪيو اٿس جمادات نباتات حيوانات جي طرحين طرحين نالن وصفن جو چڱو مايو هوس گاني جي علم ڏانهجن پڻ اشارا ڪيا اٿس زناني عالم جي وات جي لفظ اڪثر ڪري هوندا آهن سي پڻ نهيت نزاڪت سان ڪتب آندا اٿس جهڙوڪ مٺي آئي ٻڙي هاري مئي ماري وغيره هر شيءِ کي اڪيچار نالنس ان سڏيو اٿس مثلاََ اٺ کي چانگو توڏو گؤنرو ڏاگهو وغيره تير کي ٻاڻ ڪان تنگر سيلو پيلو لوري وغيره انسان جي دل کي نهائينءَڙ سان مشابهت ڏئي ٿٿو جيڪڏهين نهائين برابر چڪيل نه هوندي منجهائنس ٻاڦ ٻاهر پيئين ڪرنديد ته رڇ برابر پڇينه سگهندا اهڙيءَ طرح جيڪڏهين عشق جي آه عام سلبي ته عشق ڪچو ئي رهندو نيهائيءَ کان نيـ سکُ مهجا سپرين سڙي سارو ڏيـ ٻهر ٻاڦ نه نڪري عشق جي بيحد سورن کي ٻاڙ ٻڌي نار سان ڀيٽ ڪري ٿو جڏهين پاڻي پڙهاڏي ُڦرهين ٻوڙو ٿيندو آهي تڏهين مالهه کي ڦرهين سان ٻڌي ڇڏيندا آهن جنهن ڪري نار نهايت هلڪو ٿي پوندو آهي پاڻي جهجهو ڪڍندو آهي سورن سانگهارو ڪڏه تان ڪونه ڪئو آيل اوڀارو ٻاڙ ٻڌو ٻوڙ وهي عاشق کي پرينءَ جا گوندر غم ولين جيان وڪوڙي ٿا وڃن هو دنيا هرڻ يا هماءَ وانگي سرگردان آهي سندس درد واري دانهن ڪوئل جي ڪوڪ چتونءَ جي چانگهار ڪونج جي ڪرڪي جهرفي آهي عشق وسيهر نانگ آهي ننهن سيچاڻي شيدنهن جئن ڪڏهين ڍاپڻ جو نه آهي معشوق آسمان مثلا عاشق کان دور آهي سندس تر تروکڙين تارن جهڙيون آهن سندس اکيون الماس يا انبوريءَ جهڙيون گجگوڙ جو آواز منڊل مرڌنگ جهڙو آهي انڊلٺ جا رنگ چنيءَ جي چٽن جهڙا آن خوفناڪ جبل تڪر هيبت جا هاٿي آهن مرشد ڪامل باز يا هماءَ جهڙو اعليٰ همت آهي جو هن ڌرتيءَ کان مٿي پرواز ڪري ٿو مگر ٺوڳي گرو هڪ ڳجهه وانگر آهي جا ڍونڍ جي عاشق آهي سچو سالڪ هنج مثل آهي جو پاتال مان پٿون ڳولي ڪڍي ٿو ڪوڙ فقير ڪنگ مثل آهي جو ڪني دُبي مان مڇيون ماري ٿو اهڙا انيڪ مثال ملي سگهندا مطلب ته مٿي ڄاڻايل خوگبين ڪري شاه جو ڪلام گهڙجي ماڻهن جي دلين حياتيءَ سان هڪ ٿي ويو آهي سندس ڪيترا بيت عام جام پهاڪن طور ڪتب اچن ٿا جا ئي وڏي ثابتي آهي سندس بزرگيءَ ڪماليت جي جئن چنڊ جي ڪشش ڪري وير چڙندي آهي آسپاس وارن وارياسن مڪانن تي مهراڻ جا موتي اُڇليندي آهي تئن شاه عبدالطيف جي شاعراڻي طبع به الهام جي اثر هيٺ موج اچڍي هن دنيا ويراني تي ڇولون ماري امل ماڻڪن جي اوت ڪئي آهي موج چون بر اوج شد آن بحر زخار از شرف لؤلؤي منظوم بر ساحل فگند از هر طرف سُرُ ڪلياڻ سُرُ يمن ڪلياڻ سُرُ کنڀات سُرُ سريراڳ شاھپور چاڪر پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سانگهڙ جي تعلقي شھدادپور جو ھڪ ننڍڙو شھر يونين ڪائونسل آھي ھي شھر ٻھراڙيءَ شمار ٿئي ٿو هي شهر اتر ويڪرائي ڦاڪ ڊگرين اوڀر ڊگھائي ڦاڪ ڊگرين تي واقع آهي ھن شھر جو نالو ڪلھوڙن جي وفادار جنرل مير شھداد خان ٽالپر جي پٽ مير چاڪر خان ٽالپر جي نالي تي رکيو ويو اڳوڻو قومي اسيمبلي جو ميمبر عثمان خان نوري ڪينيا جو اڳوڻو سفير عبدالقادر سنجراڻي سينيٽر اعجاز ڌامراھ سينيئر صحافي قابل ڏاهريجو تعلق ھن شھر سان آھي مير شھداد خان ٽالپر جو قبو بہ ھن شھر لڳ واقع آهي جتي مير شھداد خان ٽالپر ان جي خاندان جا فرد دفن ٿيل آھن ھي شھر روڊ رستي شھدادپور نوابشاھ سان ڳنڍيل آهي اروڙ يا الور راءِ گهراڻي ع ع برهمڻ گهراڻي ع ع جي دور سنڌ جو تختگاهه ھو ھي شھر ستين صدي عيسويءَ راءِ برهمڻ جي راڄڌاني هو سنڌ جو هي قديم تخت گاهه قلعو بندر روھڙي ضلعي سکر کان پنج ميل پري ڏکڻ اوڀر ٽڪريءَ تي ٺهيل آهي ھي ماڳ اتر اوڀر ڊگرين تي آهي ماڳ جو دور پراچين تاريخ کان چوٿين صدي ھجريءَ تائين آهي ٻڌ ڌرم وارن جو ھتي گهڻو زور ھو هتي ئي ن کان اڳ واري نئين پٿر جي دور جا آثار به ملن ٿا ويدن واري زماني به ھي شھر چڱو آباد ھو اروڙ تي چندر ونسي راجائن ع کان ع تائين حڪومت ڪئي جن کي راءِ گھراڻو سڏيو وڃي ٿو چندر ونسي گھراڻي ق م به ھن شھر تي حڪومت ڪئي سڪندر جي ڪاهه وقت ھتي جو راجا موسيڪانوس ھو راءِ ساھسي جي وقت نيمروز ايرانيءَ ڪاھيو ھي ھڪ وڏو بندرگاهه ھو جنھن کي مضبوط حصار ڏنل ھو عربن جي وقت به ھي شھر اوج تي ھو عربن جي وقت توڙي جو ھي شھر تختگاهه نه رھيو پر وڏو بندرگاهه ضرور ھو ھي سنڌوءَ جي ھاڪڙي ڪپ تي ٻڌل ھو چوٿين صدي عيسويءَ ھاڪڙي جي رخ مٽائڻ ڪري ھي بندر ڦٽڻ لڳو ھاڻي ھي بندر تختگاهه قلعو ھڪ ننڍي ڳوٺ جي صورت موجود آھي اروڙ ماضيءَ جو بهشت برين ھو جنھن جي ساراهه ابن خردازبه هه مسعوديءَ ع ابن حوقل هه ٻين ڪئي آھي ننڍي کنڊ جي پھرين مسجد محمد بن قاسم جي وقت ھتي ٺھرائي وئي تاريخ معصومي مطابق اروڙ مهراڻ نديءَ جي ڪناري تي هڪ نهايت وڏو شهر هو جنهن بلند عمارتون مضبوط محلاتون ميويدار وڻن سان ڀريل باغ تمدن شهرت جو اهو سڀ سامان موجود هو جنهن جي مقيم خواه مسافر کي خواهش ٿي سگهي ٿي هيءُ قديم شهر هندو راجائن جي ڏينهن سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو منجهس وڏو ڪوٽ هو راجا ڏاهر انهيءَ رهندو هو محمد قاسم به انهي کي گهيرو ڪري ورتو پوءِ اتي ابو عاف بن قيس اسديءَ کي حاڪم مقرر ڪيائين پاڻ ملتان ويو اتان پوءِ قنوج ڏي ٿي ويو پر حڪم ملڻ تي بغداد ڏي موٽيو بني اُميه خليفن جي وقت هندو راجا دلو راءِ اروڙ جو حاڪم هو اروڙ کي دلوُر به سڏيندا هئا اُهو ڏاڍو ظالم هو انهيءَ جي ڏينهن شهر غرق ٿيو ناس ٿيو ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن جڏهن مرزا پير محمد بکر جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو تڏهن اتي جي سيد ابوالغيث جي منت آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين اروڙ جو پرڳڻو صوبو سيد کي جاگير ڪري ڏنائين جڏهن مرزا شاهه بيگ سکر ورتو اتي جو قلعو جوڙائڻ لڳو تڏهن اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم آندائين وري سنه هه سنه ع سلطان محمود خان مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو جو اڳي ماٿيلي جو حاڪم هو راءِ گهراڻي وارا سوام جا پوڄاري هئا سندن گاديءَ جو هنڌ هو آليدور جو ڦري اليور الور اروڙ ٿيو جو سنڌ جي گادي مشهور آهي عرب جاگرافي نويس اروڙ کي الرور ڏيکاريو آهي جنھن ال عربي علت آهي ته باقي رور وڃي بچندو اروڙ پوءِ روهڙيءَ جي نالي سان سڏيو ويو عربن ھن شھر کي لوهري به ڄاڻايو آهي قديم هندستان ڪتابن ھن شهر کي اروڙ پورا روڙ نگرا سڏيو ويو آھي يوناني جاگرافي دانن جي دستاويزن ھن شهر کي موسيڪانوس لکيو آهي عرب جغرافيدانن اروڙ کي الرور ڏيکاريو آهي جيڪڏهن ال عربي علت آهي تہ باقي رور وڃي بچندو هن مان اندازو لڳايو ويو آهي تہ اروڙ جي باشندن رڙهي اچي نئون رور آباد ڪيو جنهن کي الرور نالو ڏنو ويو بعد روهڙيءَ جي نالي سان معروف ٿيو عربن هن کي لوهري بہ ڄاڻايو آهي نديءَ جي وهڪري مَٽائڻ بعد بہ پراڻي پيٽ پاڻي رهيو ان ڪري اروڙ جي اردگرد بستيون آباد رهيون هڪ سجد جا آثار آهن جا غازي محمد بن قاسم ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي هندستان جي قديم آثار وارن ڊاڪٽر سورلي هن مسجد کي اورنگزيب عالمگير جي نالي منسوب ڪيو آهي پر هي صحيح نہ آهي اتي ٻن بزرگن جون مزارون بہ آهن ـــ هڪ شاھہ شڪر گنج لعل شهباز قلندر جي معاصرجي ٻي حضرت مخدوم جھانيان جي مريد شيخ مخدوم قطب جي هن شيخ صاحب جي ويجهو بي ننڍي مسجد ٺهيل آهي جا شايد اورنگزيب عالمگير جي جوڙايل هجي ان کان سواءِ هندن جي ڪالنڪا ديويءَ جو وڏو مندر بہ آهي ڊاڪٽر سورلي پنهنجي شهره آفاق گزيٽيئر ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي ع ڏانهن اشارو ڪيو آهي جنهن سنڌو نديءَ کي هماليہ جبل مان نڪري ستلج جي اُڀرندي کان وهي هيٺ عمر ڪوٽ کي عبور ڪري ڪَڇ جي نار ڇوڙ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي اتي هن کي گهاگهر ندي سڏيو ويو وڃي ٿو جا ڊاڪٽر جي راءِ مطابق هاڪڙا لفظ جي بگڙيل صورت آهي اروڙ واريءَ پراڻي نديءَ کي هاڪڙا جي نالي سان سڏجي ٿو ڪافي وقت گذرڻ بعد هيءَ ندي هڪ نارو ٿي وهي سنڌو نديءَ جي اٿل جو پاڻي ان ذريعي پراڻي ڍوري پوندو هو ڪورِي ڇوڙ وڃي ڇوڙ ڪندو هو اروڙ جا کنڊرات روهڙيءَ کان پنج ميل پَري ڏکڻ اوڀر طرف اڀرندي ناري ناروا واهه يا هاڪڙو درياھ جي پيٽ مٿان آھن عربن جي فتح وقت اروڙ راجا ڏاهر جي مهاراڄڌاني هو عربن پنهنجي گادي منصوره شروع ڪئي تہ بہ اروڙ هندن جي حڪومتگاه جي صورت ٻن صدين کان وڌيڪ رهيو پوءِ ناپيد ٿيو هن جي ناس ٿيڻ جي حڪايت برهمڻ آباد جي راجا دلوراءِ جي ڏاڍ سان لاڳياپيل آهي پر ان ايتري حقيقت نہ آهي ڇو تہ اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاريءَ جڏهن سنڌو نديءَ پنهنجو وهڪرو ڦيرايو تہ هي شهر اجڙي ويو نديءَ جي وهڪري ڦيرو ھہ ع ڌاري آيو جڏهن سنڌ هڪ وڏو زلزلو آيو ڌرتي ڌُٻي هئي مطابق هندو راجائن اروڙ سال حڪومت ڪئي ان وقت تائين جڏهن چچ برهمڻ اروڙ جو رهواسي جو راءِ سهاسي ٻئي وٽ نوڪريءَ گھڙيو هُشياري سبب سندس وزير بنيو راجا جي مهاراڻيءَ سُهاندي سونهن ديوي جي زلفن جي پيچ ڦاٿو راجا کي قتل ڪرايو بعد پاڻ زوريءَ اروڙ جو حاڪم بنيو تحفته الڪرام مطابق هي ھہ ع جو سمو هو چچ نامو سنڌ جي قديم تاريخ جو احوال ان وقت کان وٺي هندو حڪومت جي زوال تائين آهي الور سنڌ جي قديم تختگاه روهڙيءَ کان ستن ميلن جي مفاصلي تي مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي هڪ وسيع شهر هو جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور اندر پرسا دهلي پتاليپترا پاٽنا جو ثاني هو يوناني جاگرافي دانن مٿس موسيڪانوس نالو رکيو هو سندس ڀروارين ٽڪرين سون چانديءَ جون کاڻيون هيون هوئن ٽسانگ شهر کي پيشان پوپولو جنرل اليگزينڊر ڪننگهام رور پورا رورانگر جي نالن سان لکن ٿا هن شهر کي چؤطرف مضبوط عالم پناه ڏنل هئي باغات محلاتن ڪري مشهور هو شهر جي وچ ٻڌ جو مشهور مندر هو عرب سياح جاگرافي دان پنهنجي پنهنجي لهجي هن شهر جا جدا جدا نالا لکن ٿا مثلا مسعودي جنهن هن شهر کي ع مهراڻ جي اوڀرندي واريءَ شاخ تي ڏٺو هو سو الرور لکي ٿو ابن خردازبه سنه هه ڌاري رور سڏيس ٿو ابن حوقل واري نقشي سندس نالو الرور ڏنل آهي سيوطي پنهنجي ڪتاب مراصدالاطلاع هن کي اهو ساڳيو نالو ڏنو آهي شريف ادريسي مشهور جاگرافي دان سنه هه ع الور کي رور لکي ٿو هن شهر جو هندي نالو اروڙ آهي ڇاڪاڻ جو هتي جا راجائون اروڙ ونسي خاندان مان هئا مهراڻ جي شاخ جي مٽجڻ کان پوءِ هي شهر جو ڪنهن وقت واپار ڪري ديسان ديس مشهور هو تنهن جو اقبال مٽجي ويو سندس کنڊر اڄ خاموسيءَ سان عبرت وٺڻ لاءِ اشارو ڪري رهيا آهن جي پيٽ اروڙ جي ڀر ٻہ پٿر پسجن ٿا جي شايد مهراڻ جي قديم وهڪري جا نشان ڏيکارين ٿا جيتوڻيڪ اروڙ صدين تائين هندو راجائن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو پر اُتي هندو صنعت ڪاريگريءَ جا اهڃاڻ بلڪل ڪين ٿا ملن جڏهن محمد بن قاسم اروڙ ھہ ع فتح ڪيو تہ اُتي ابو عاف بن قيس اسدي کي حاڪم مقرر ڪيائين ڄام فتح خان سمي جي ڏينهن مرزا پير محمد بکر جي ماڻهن کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو تڏهن اتي جي هڪ ڀليمانس سيد ابوالغيث جي منٿ آزيءَ تي ماڻهن کي معافي ڏنائين اروڙ جو پرڳڻو سيد صاحب کي جاگير طور ڏنائين جڏهن مرزا شاھہ بيگ سکر ورتو اتي قلعو جوڙائڻ لڳو تہ اروڙ جي ڪوٽ جون سرون کڻائي انهيءَ ڪم آندائين وري سن ھہ ع سلطان محمود بکري مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو جو اڳ ماٿيلي جو حاڪم هو مسٽر اين جي مجمدر سال ــــ ع جي قديم آثارن جي رپورٽ لکيو آهي اروڙ جي اتر ــ اوڀر پاسي ڏاکِڻيو روڊ تي ننڍڙن دڙن جو جھڳٽو آهي جنهن کي ڳڙهي گور سڏين ٿا انهن جي اوچائي اٺن فوٽن کان مٿي نہ آهي جڏهن هڪ دڙي کي کوٽيو ويو تہ ان مان ستينءَ يا اٺينءَ صديءَ جي سمي جون ڪيئين منقش سرون نظر آيون جن هن حقيقت جي ترجماني ڪئي تہ عربن کان اڳ اروڙ هندو حڪومت رائج هئي روهڙيءَ جي ڏکڻ ساڍن ٽن ميلن جي مفاصلي تي هاڪڙي جو ڳوٺ آهي جنهن جي اروڙ جي وچ ناري کي پيارڻ لاءِ کاري آهي ڊاڪٽر سورلي بہ ع اروڙ ويو ڊاڪٽر سورلي اروڙ ور وڪڙ ڏنگا دڙا ڏٺا جن برتنن جا بيشمار ذرا ڪي ٽامي جا سڪا مليا پاڪستان جي قديم آثارن واري کاتي اروڙ جي باري پنهنجي ع جي شماري هيئن لکيو آهي قديم منارو اروڙ جا آثار روهڙي شهر جي ڏکڻ ـــ اوڀر چئن ميلن تي سنڌو نديءَ جي اڀرندي ڪناري پسجن ٿا اهي ديبل نيرون منصوره محفوظہ وغيره وانگر اسلامي سرزمين جو منظر ڏيکارين ٿا جو عربن اٺين صدي عيسويءَ قائم ڪيو سرزمين کي خزاني جي مهوسين مٽيءَ جي کوٽيندڙن ڏاڍو ولوڙي ڇڏيو آهي هر هنڌ کڏون آهن جن مان سڙيل سرون پسجڻ پيون اچن اهو بنياد جنهن تي مسلمانن پنهنجو شهر ٺاهيو سو ڪچين سرن جو ٺهيل آهي ان جو گارو ٺڪرن جي ذرن ٻين شين جو ٺهيل آهي جو اسلامي دور جو مواد هٿ ڪيو يو آهي سو ڀنڀور جي اوائلي اسلامي سطح سان برابري ڪري ٿو چوٿين صدي هجريءَ سنڌو درياهه هاڪڙي وٽان وهندو هئو جڏھن اروڙ وٽان مٿس ٻنڌ ٻڌائون ته رخ مٽائي ويو هاڪڙي واري پاسي بدران ٺٽي واري پاسي ڏانھن وهڻ لڳو درياھ جي رخ مٽائڻ سببان درياھ جي پاڻيءَ تي ٿيندڙ سموريون رونقون اوڏانھن ڦري ويون خاص طور تي بھ مڇي لوڙھ وغيره ٺٽي طرف ٿيڻ لڳا اڳي اھي اروڙ وارن وٽان کين تحفي طور ملندا ھيا جنھنڪري موٽ پاڻ به اروڙ وارن جي مزماني ڪندا ھيا ان ڪري ماموئين هن بيت اندر پيشن گوئيءَ طور چيو آهي ته شال اروڙ جو بند ٽٽندو درياءُ وري هاڪڙي واري پاسي ڏانھن سير ڪري وهندو پوءِ ٺٽي واري پاسي جتي سمن جي حڪومت آهي پاڻي نه وڃڻ سبب بھه مڇي لوڙهه نه ٿيندا جيڪي حاصل ڪرڻ لاءِ کين وري هاڪڙي وارن ڏانھن واجھائڻو پوندو لاڳاپا وڌائڻا پوندا سکر پاڪستاني صوبي سنڌ جو ٽيون وڏو شھر آھي جيڪو سنڌو درياءَ جي ڪپ تي اڏيل آهي سکر پاڪستان جي صوبيسنڌ جو ڪراچيءَ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي وڏو شهر اترين سنڌ جو وڏي وڏو شهر آهي ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ڳنڍيل آهن سکر جو شهر سکر بيراج جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي دروازا آهن انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو ھيشھر آبادي پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي سنڌ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي نيو سکر شھر جوڙيو ويو سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون يعني سکر لاڙڪاڻو سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي سينگاري موجوده صورت وٺرائي سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو ان جي تعمير شروع ٿي مڪمل ٿي ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي سکر لفظ سنسڪرت ٻوليءَ جي لفظ سک مان نڪتل چيو وڃي ٿو جنھن جي معني آرام يا سڪون آھي مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي اصل بکر جي تعلقي هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي داخل ٿيو اصلوڪو سکر اهو آهي جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ آهي پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي زمين هيس پوءِ ملتان ويو مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو شهيد ٿيو مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ڏنو ويو آهي جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن بکر جو نواب هو قلعو پڪو ڪرايائين پڪين سرن جو منارو جوڙايائين جو سئو فوٽ مٿي آهي گردي فوٽ آهي اهو منارو شروع سنه ع ٿيو پر ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون مسجد مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا شاهه خير الله يا خيرالدين هو احمد شاهه جو پٽ هو جو پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو اهو هجريءَ بغداد ڄائو هو چاليهن ورهين جي عمر حج ڪرڻ لڳو ٻارهن حج ڪيائين ورهيه مدينه منوره رهي علم جي تحصيل ڪيائين پوءِ عرب عجم جي سير سياحت تي نڪتو ورهيه گشت ڪري ڪي ڏينهن بلڙيءَ رهي پوءِ اچي سکر منزل ڪيائين هڪڙو جبل پسند ڪيائين جنهن کي اڃا تائين شاهه جو جبل چوندا آهن انهيءَ جي هڪڙي غار عبادت ڪندو هو سندس ڪرامتون ڏسي ماڻهو سندس مريد ٿيڻ لڳا هڪ سئو ورهين عمر وفات ڪيائين سندس قبو به انهيءَجبل تي آهي سندس وفات جي تاريخ رمضان سنه هجري ع آهي اهو سال هن مصرع مان ابجد جي حساب سان ٿو نڪري مرشد کامل طريق احمدي ميان سَڌو ميان جمال الدين سندس مريد مجاور هئا جمال الدين جو پٽ ميان غلام محمد سنه هجري ع اهو قبو ڊهرائي وري ٻيو وڏو ٺهرايو جيئن لکيل تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو پونيون مجاور سجاده نشين سعيد محمد هو ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآء ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو ٻئي علم عمل جا صاحب هئا پهرين قنڌار رهندا هئا پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ آيا ميرڪ بايزيد بکر سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو سکر رهيو پر ڀاڻس وڃي ٺٽي رهيو هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو سندن گهڻو اولاد ٿيو انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه سندس ڀآء مير محمد حسين مير محمد زڪريا جو مير معصوم شاهه بکريءَ جو پوٽو هو سندس پٽ مير علي شير مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو مشهور هئا الور اروڙ هي قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو هاڻي انهيءَ کي اروڙ ٿا چون انهيءَ جو ذڪر تاريخ آهي اهو دلوراءِ راجا جي ظلم کان ڦٽو جنهن جو قصو مشهور آهي جو سومرن جي زماني هو چون ٿا ته هو اهڙو ظالم زبردست هوندو هو جو جيڪو سوداگر اتي ايندو هو انهيءَ جي مال جو اڌ وٺندو هو پر جي ڪا خوبصورت زال انهيءَ سان هوندي هئي ته اها به ڦري وٺندو هو هڪڙي ڀيري هڪڙو سوداگر سيف الملوڪ نالي آيو جو اصل شهزادو هو پر تاجر ٿي نڪتو هو حج تي ٿي ويو انهيءَ سان هڪڙي خوبصورت زال هئي جنهن جو نالو بديع الجمال هو انهيءَ لاءِ اچي هن ڪشش ڪئي هن ٽي ڏينهن مهلت گهريس جا مليس انهيءَ وچ هن خدا جي درگاهه عزت جي بچآء جون دعائون گهريون راتيون جاڳيو پوءِ ڪن ماڻهن جي مدد سان رات جو لڪ چوريءَ ٻيڙيءَ تي چڙهي نڪري هليو ويو حج ڪري وري ديري غازي خان سيتپور جي وچ اچي رهيو اولاد سميت اتي مري ويو دفن ٿيو انهيءَ سوداگر جي نڪرڻ کان پوءِ زمين ڌٻي سارو شهر غرق ويران ٿي پيو درياهه جو انهيءَ جي پاسي کان لنگهندو هو سو ڦري لوهري بکر جي وچان وهڻ لڳو شهر جي ڦٽڻ کان پوءِ دلوراءِ وڃي برهمڻ آباد رهيو جو پڻ ساڳيءَ طرح ويران ٿيو جنهن جو ذڪر پنهنجي موقعي تي ايندو الور جي مشهور ماڻهن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا قاضي اسماعيل جو محمد شيباني بن عثمان ثقفيءَ جي اولاد مان هو جنهن کي محمد قاسم قاضي خطيب مقرر ڪري الور رکيو انهيءَ جي اولاد مان به هڪڙو قاضي اسماعيل سنه هه هو جنهن وٽ عربن جي فتح سنڌ جي تاريخ جو احوال لکيل هو جو علي بن حامد ڪوفي اُچ واري ولي عربيءَ مان فارسيءَ ترجمو ڪيو جنهن تان چچ نامه ٺهيو شيخ محمود قطب مخدوم جلال جهانيان جو مريد هو انهيءَ جو قبو اتي آهي هڪڙي وڏي زيارتگاهه آهي ڇٽو امراني جو دلوراءِ راجا جي سئوٽن مان هو الور جي ڦٽڻ کان پوءِ هو لڏي سيوهڻ وڃي رهڻ لڳو اتي دفن ٿيل آهي قاضي ستابه الور جو قاضي بکر جو محاسب هو شاهه شڪر گنج لعل شهباز قلندر سيوهاڻيءَ جي وقت جو هو سندس دوست هو انهيءَ جو قبو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪڙي ٽڪريءَ جي مٿان آهي اتي هر سال ميلو لڳندو آهي عربن جي فتح کان پوءِ عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو پوءِ ڦٽو ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو جيئن ڪن عربي ڪتابن به لکيل آهي جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ويٺا تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون جو رور مان نڪتل آهي عربيءَ انهيءَ کي لوهري لکيائون شاهه شڪر گنج شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن جڙي اڳي جڏهن بکر وڏو شهر قلعو هو تڏهن سکر انهيءَ جي ويجھو هڪڙو ننڍو ڳوٺ هو سن هه يعني ع ڌاري جڏهن مرزا شاهه بيگ ارغون سنڌ جو حاڪم هو تڏهن بکر ڌاريجن ماڻهن فساد ڪيو هو انهيءَ جي بند ڪرڻ لاءِ مرزا ٺٽي مان آيو بکر ڏانهن ويندي سکر منزل ڪيائين سلطان محمود خان بکر واري اڳيئي فساد بند ڪرائي ستاويهن ڌاريجن سردارن کي مارائي ڇڏيو هو انهن فسادين جو لاشون پورائي انهن جي مٿان هڪڙو ٺلهه ٺهرائي ڇڏيائين جنهن کي خوني ٺله يا منارو سڏيندا آهن سن هه يعني ع اڪبر بادشاهه ڪيسو خان کي موڪليو ته سلطان محمود خان جي جاءِ تي بکر جو حاڪم مقرر ٿي جڏهن هو بکر آيو تڏهن بادشاهه وٽان ٻيو حڪم آيو ته بکر لوهريي محب علي خان مجاهد خان جي حوالي ڪري پاڻ رڳو سکر هٿ رکي سن هه يعني ع ڌاري جڏهن خان خانان ميان آدم شاه ڪلهوڙي وٽ آيو هن کي جاگير ڏئي ويو تڏهن آدم شاهه ٿوري وقت لاءِ پنهنجي مرشد لال عيسن جي ملاقات لاءِ ويو اتي گهڻا مريد وٽس گڏ ٿيا تنهنڪري اتي جي زميندارن هن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آني سکر جي هڪڙي ٽڪريءَ تي رکيائون جا اڃا تائين آدم شاهه جي ٽڪري ٿي سڏجي سن هه ع ميان نور محمد ڪلهوڙي پنهنجي پاران ديوان گدو مل کي احمد شاه دورانيءَ ڏي موڪليو اهو سکر هن کي اچي گڏيو پر بادشاهه ميان تي ڪاوڙيل هو ٽن ڏينهن تائين ديوان کي نه گڏيو پوءِ بادشاهه نوشهري ويو اتي ديوان گڏيس ميان جي فائدي حڪم ورتائين سن هه يعني ع جڏهن چارلس نيپئر سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو تڏهن هو سکر آيو مير صوبدار ٻين انهيءَ پاسي جي ميرن اُتي اچي ساڻس ملاقات ڪئي آٽو راٿفيلڊ سکر جو ڪليڪٽر هو ان صاحب وڏا ڪتاب لکيا آهن مثلا هندستان جون عورتون ڪليڪٽريءَ جي زماني خاندانن شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو عالم قسم جو انگريز هو تحقيق جو خاص شوق هوس مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ سرڪاري ڪم بند ڪري گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو گول ٿلهو منهن قد ڊگهو هوس مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو عالم محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحم تي انگريزيءَ ڪتاب لکيو آهي جن ڏينهن سکر جو ڪليڪٽر هو اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي بعد معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو انهن ڏينهن محض منتظم پيو نظر ايندو هو ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس سکر ميونسپالٽي ع شروع ٿي جڏهن شهر جي آدمشماري هزارن کي قريب پهچڻ تي هئي انهن ڏينهن حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي صدارت ڪليڪٽر ڪندو هو جو شڪارپور رهندو هو ع جڏهن سکر ضلعو بنجي ويو ته ع پهريون دفعو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو مگر صدر ڪليڪٽر ٿيندو هو راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون شهر واسي هو جو صدارت جي ڪرسيءَ تي ويٺو ع شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگه صدر چونڊيو ويو ع تائين صدر رهيو ع کان ع تائين ٻيو دفعو صدر ٿيو ع جڏهن سنڌ بمبئي کان ڇڄجي ڌار صوبو ٿيو ته ديوان ڀوڄسنگه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو هو صاحب ميونسپل جنرل لائبرري جو چيئرمين به هو ديوان صاحب جي چيئرميني جي دور سکر جنرل لائبريري بيحد ترقي ڪئي اٽڪل هزار ڪتاب هر فن تي موجود هئا ع هندو پاڻ سان بيش بها نسخا ساڻ کڻي ويا ع کان ع تائين ميان پير بخش سي آئي اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر سکر ميونسپالٽي جو صدر ٿيو ع کان ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگه پبلڪ پراسيڪيوٽر صدر ٿيو ع کان ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي وڪيل صدر هو مٿئين بيان مان اوهان معلوم ڪندا ته ع کان ع تائين سالن جي ڊگهي عرصي فقط هڪ دفعو مسلمان صدر ٿيو باقي سمورو عرصو هندو صدارت جي ڪرسي ماڻيندا رهيا وٽن علم هو دولت هئي اتفاق هو ازانسواءِ اڪثريت هئا تنهنڪري شهر واسين مان فقط هندن کي فائدا پهتا جن جو ميونسپالٽيءَ تي قبضو رهندو آيو سال ع سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو ضرورت آھر هن کي وڌايو ويو ليڪن تقسيم برصغير کان پوءِ نون ڪارخانن کلڻ ڪري شهر بجلي جو کاپو وڌڻ لڳو پراڻين مشينن بار کڻڻ جي طاقت نه ھئي تنهنڪري مارچ ع ڪولمبو پلان موجب حڪومت ڪئناڊا جمهوريه پاڪستان درميان ٿرمل پاور جي تعمير لاءِ معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون ھن ڪم تي ڪروڙ لک ھزار روپيا غير ملڪي زرمبادله خرچ ٿيندو جو حڪومت ڪئناڊا ڏيڻا ڪيا آهن هي ٺيڪو اسٽيڊلر ھرٽر انٽرنيشنل ڪمپني مانٽريل ڪئناڊا کي ڏنو ويو آهي هن وقت اپر سنڌ جي فقط شهرن دادو ڳڙھي ياسين جيڪب آباد گمبٽ خيرپور ڪوٽ ڏيجي لاڙڪاڻو ميهڙ روھڙي رتو ديرو شڪارپور ٺارو شاه کي گهڻو ڪري ننڍن غير منافع بخش ڊيزل مشينن رستي بجلي مهيا ڪئي وڃي ٿي نئون بجلي گهر شهرن باڊھ چڪ ڏوڪري گمبٽ گهوٽڪي ڪنڌرا ڪنڊيارو ڪنڌ ڪوٽ خانپور کهڙا خيرپور ناٿن شاه نوشهرو فيروز مورو نصير آباد راڻي پور پير جو ڳوٺ پنو عاقل ٺل اٻاوڙو راڌڻ غوث پور لکي مديجي سلطان ڪوٽ نئون ديرو کي بجلي هيا ڪئي ويندي لکن روپين جو زرمبادله بچي پوندو ھن رٿا موجب ميل وولٽ جون لائينوننن ميل وولٽ جون ايتري ئي مفاصلي تي گهٽ طاقت جون لائينون يعني وولٽ لائينون وڇائڻ شامل آھن بکر جو جزيري نما قلعو بکر روهڙيءَ جي درميان نديءَ جي وهڪري جي وچ چُن جي ٽَڪرين جي هڪ ڪڙي آهي جي هت سنڌو نديءَ کان گذر ڪن ٿيون ڏکڻ طرف اٽڪل پنجاھ ميلن وڃن ٿيون هي ظاهر آهي ته اٺين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌو نديءَ پنهنجو پراڻو رستو وساري الور کي اُجڙ ڪري ٽڪرين جي قطار کي هتان بکر کان اچي ڪَٽيو پر بکر وٽ پختيءَ زمين کاڌ کان نديءَ جي پاڻيءَ جو مقابلو ڪيو بکر جو مقام پسگردائيءَ جي حاڪمن لاءِ تمام اهم مرڪزي ثابت ٿيو بکر ڪئين ٻيٽ ٿيو سکر کان ڳچيءَ ڌرتيءَ طرح ڪيئن ظاهر ٿيو ان جو علم ناهي بکر جي قلعي جو ڪڏهن بنيا دپيو ان باري صاحب لب تاريخ جو بيان آهي ته سنه هه عباسي خليفن جي ڏينهن مهراڻ جي ٻن شاخن جي وچ تعمير ٿيو تحف الڪرام سندس اڳوڻو نالو فرسته ڏنل آهي هندو راڄ جي زماني سندس نالو نشان ڪونه هو الور جي ويرانيءَ کان پوءِ اتي جا رهاڪو لڏيندا بکر سندس پسگردائيءَ وڃي رهڻ لڳا چون ٿا ته سيد محمد مڪي رحه جڏهن صبح جو هن ٻيٽ داخل ٿيو تڏهن فرمايائين نوٽ چون ٿا ته شيخ الشيوخ حضرت بهاءُ الدين زڪريا ملتاني رحه التمش کي ناصرالدين جي بد ارادن کان واقف ڪيو هو ناصرالدين جي ٻڏي وڃڻ کان پوءِ ملڪ سنان الدين حبثي ديبل جي واليءَ التمش جي آڻ مڃي تاريخ معصومي تحفته الڪرام بکر جو قديم نالو فرسته آهي مشهور مورخ ائبٽ پنهنجي ڪتاب سنڌ لکيو آهي ته بکر عربن جي ڪاھ وقت يا فتح وقت تاريخ جي صفحن تي نمودار نه آهي چچ نامو يا عربي سندون ان جو حوالو نٿيون ڏين غزنوي سلطانن جي ڏينهن به هن جو ذڪر نه آهي تيرهين صديءَ جي اوائل بکر جو نالو ڪن پيو آهي اڪبر جي دور هي گاديءَ جو هنڌ هو تاريخِ معصومي مان بکر جي سرسبز ڳوٺن شهرن جي معلوميت ٿئي ٿي جڏهن بکر جو اسان تي تسلط ٿئي ٿو سڄي هند جي قطعي هن جي هاڪ آهي هي ڪڏهن به فتح ڪري نٿو سگھجي اهڙو ڪوبه رڪارڊ ڪونهي ته هن قلعي کي غزني غوري يا دهليءَ جي تغلق حاڪمن سر ڪيو ٺٽي جي قبضي وقت شاھ بيگ ارغون بکر هڪڙي عهدنامي تحت هٿ ڪيو هن جي وقت بکر ڪيئي ويڙهيون ٿيون ڌاريجن سيدن کان بکر وٺڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ع سلطان محمود جي خلاف هن کي ڪاميابيءَ سان پنهنجي هٿ رکيو مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته هندو راجائن جي ڏينهن هن شهر جو نالو ئي ڪونه هو تڏهين الور هاڻوڪو اروڙ وڏو شهر هو جڏهين اهو ڦٽو تڏهين بکر آباد ٿيو پوءِ الور پاڻ انهيءَ جي ٻهراڙي جو ڳوٺ ٿيو پهرين پهرين سيد محمد مڪئي مشهدي اتي آيو جو سيد محمد شجاع جو پٽ هو جنهن جي مآء مشهور شيخ شهاب الدين سهرورديءَ جي نياڻي هئي مڪي ڄائو هو جڏهين هن پريندي اچي انهيءَ فرسته شهر پير پاتو تڏهين فجر جو وقت هو جنهن کي عربيءَ بُڪر چوندا آهن سيد لهڻ سان چيو ته جعل الله بُڪرتي في بقعـ المبارڪ يعني خدا تعاليٰ منهنجو صبح هن برڪت وري ڳوٺ ڪيو انهيءَ کان پوءِ فرسته کي بڪره سڏڻ لڳا جو پوءِ بکر سڏجڻ لڳو اتي جا سيد انهيءَ سيد محمد مڪئيءَ جو اولاد آهن سيد حيدر حقاني جنهن جي قبر پڻ اتي آهي سو به انهيءَ جي اولاد مان هو انهيءَ جو به اولاد گهڻو آهي مير ميران لوهريءَ وارو به انهيءَ جي اولاد مان هو ڪن جو چوڻ آهي ته لهڻ کان اڳي سيد محمد مڪئيءَ کان سندس ماڻهن پڇيو ته ڪٿي بار لاهيون چيائين ته جتي صبح وقت ڍڳي جي رنب ٻڌو ڍڳي کي عربيءَ بقر چوندا آهن انهيءَ هنڌ تي هنن اهڙو آواز ٻڌو اتي لهي پيا انهيءَ کان پوءِ ڳالهائڻ بکر ٿي ويو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن مير معصوم شاهه ڦِٽل الور جي سِرن مان اتي قلعو ٺهرايو سکر منارو به جوڙايائين اهو قلعو پوءِ نادر شاهه اچي ويران ڪيو بکر جو قلعو پهرين پهرين شيخ ابو تراب عرب ٺهرايو جنهن اهو شهر ورتو انهيءَ جي قبر گُجي آهي جو ميرپور ساڪري تعلقي آهي انهي تي سنه ع لکيل آهي انهيءَ جي مرمت وري شاهه بيگ ارغون ڪئي جنهن سيد ٻيا ماڻهو لڏايا بکر ان جي آسپاس لوهري يا روهڙي سميت جيڪي مشهور ماڻهو ٿي گذريا جن جون قبرون اتي آهن تن مان ڪي مٿين سيد محمد مڪئي حيدر حقانيءَ کان سواءِ هيٺ ڏجن ٿا شاهه حاجي دريائي انهيءَ جي نسبت چوڻ ٿو اچي ته انهي هنڌ هڪڙي انڌي قلندر مڇي مارڻ لاءِ ڪنڍي وڌي هئي هڪڙيءَ صندوق ڪنڍي وڃي اٽڪيس آخر اها ڪڍيائين ته اکين کان سڄو ٿيو ڏسڻ لڳو صندوق کوليائين ته انهيءَ هڪڙي لاش پيئي هئي جا کڻي پوريائون خواب هن کي معلوم ٿيو ته انهيءَ فوتيءَ جو نالو شاهه حاجي آهي عرب مان هليو هو انهيءَ لاءِ ته پنهنجي مرشد بهاءَالدين جي پاسي دفن ٿئي انهيءَ بزرگ جي قبر به اتي درياهه جي ڪنڌيءَ تي هئي هن جي لاش به خدا جي قدرت سان اتي اچي نڪتي اهي ٻئي قبرون اتي گڏ آهن شاهه مقصود جنهن جو لقب موجود هوندو هو انهيءَ جي قبر اُمرڪس جي هن ڀر آهي هر سال هر مهيني جي تاريخ آچر جي ڏينهن ميڙو لڳندو آهي انهيءَ رات چوندا آهن ته غيبي بازاريون اتي لڳنديون آهن هڪڙي ڀيري ڪنهن شخص انهيءَ غيبي بازار جي هڪڙي دڪان واري وٽ پنهنجي ترار گروي رکي صبح جو بازار جو نشان ئي اتي ڪو نه هو جڏهين انهيءَ مٿينءَ حقيقت جي خبر پيس تڏهين ٻئي مهيني تائين منتظر رهيو جڏهين ٺهرايل رات آئي تڏهن انهيءَ ساڳئي دڪان تي وڃي پنهنجي ترار ڇڏايائين شاهه مقصود جي ڀآء حاجي غيب جي به اتي قبر آهي شيخ نوح بکري هڪڙو وڏو شيخ ٿي گذريو آهي جو شيخ شهاب الدين سهرورديءَ جو مريد هو فرسته يا بکر رهندو هو جڏ هين شيخ بهاوالدين زڪريا ملتاني شيخ شهاب الدين جو مريد ٿي سندس حڪم سان سنڌ آيو حڪم موجب شيخ نوح کي ڏسڻ آيو تڏهن اتفاق سان شيخ نوح به وفات ڪئي مير ابو الغيث بکر جي وڏن سيدن اميرن مان هو نهايت پرهيزگار شخص هو جڏهين امير تيمور جو پوٽو مرزا پير محمد بکر وٺڻ لاءِ آيو تڏهين هن سيد پنهنجي ڏاڏي حضرت پيغمبر صلعم کان عزت آبروءَ جي پناهه گهري انهيءَ رات مرزا خواب حضرت پيغمبر صلعم ڏٺو جنهن چيس ته منهنجي اولاد جي تعظيم رکجانءِ انهن سان چڱو سلوڪ ڪجانءِ نون ڏينهن کان پوءِ جڏهين مير ابوالغيث مرزا جي ملاقات تي ويو تڏهين هو اٿي ڀاڪر وجهي گڏيس پنهنجي پاسي وهاريائينس ساڻس چڱي صحبت ڪيائين موڪلائڻ مهل الور جو پرڳڻو انعام ڏنائينس مير ابوالبقا به بکر جي وڏن ساداتن مان هو همايون بادشاهه جڏيهن اتي آيو تڏهن هو اتي اچڻ وڃڻ لڳو وڏي عزت حاصل ڪيائين پر بکر جي ڪامورن انهيءَ ڳالهه ڪري هن کي شهيد ڪري ڇڏيو همايون کي هن جو ڏاڍو ڏک ٿيو شاهه قطب الدين بن شاهه محمود اصل خراسان جو هو جو پوءِ بکر اچي رهيو نهايت خدا پرست ماڻهو هو جمعي جي ڏينهن وعظ ڪندو هو مرزا شاهه حسين ارغون هن کي بکر جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو هو نيٺ سنه هجريءَ جي پڇاڙيءَ وفات ڪيائين شاهه جهانگير هاشمي مٿئين شاهه قطب الدين جي عزيزن مان هو مرزا شاهه حسن جي زماني خراسان مان آيو هو چکو شاعر هوندو هو مثنوي تحفته الحرار جي اسين بکر جي تاريخي حيثيت ظاهر ڪريون ٿا جنهن مان معلوم ٿيندو ته غزنوي حاڪمن کان وٺي بکر صفحهء تاريخ تي چٽو لکيل آهي سن ھ ع سلطان محمود غزنويءِ جي وزير عبدالرزاق سنڌ تي ڪاھ ڪئي پهرين بکر وٺي پوءِ سيوهڻ ٺٽي ڏانهن ويو سن ع سلطان شمس الدين التمش جي وزير نظام الدين الملڪ محمد بن اسعد بکر جو قلعو اچي ورتو ناصر الدين قباچه کي ڀڄائي ڪڍيو جو درياھ لنگهندي اتفاق سان ٻڏي مئو ع ناصر الدين محمود بن التمش وڏي لشڪر سان بکر جو قلعو اچي ورتو پوءِ هيٺ سيوهڻ سنڌ جي ٻين شهرن ڏانهن ويو ع سلطان علاء الدين جي حڪم پٺيان نصرت خان هزارن ماڻهن سان بکر آيو مخالف قومن کي ماري مڃايائين پوءِ هيٺ سيوهڻ ٺٽي تائين به ويو ع کان پوءِ سگھو ئي سلطان غياث الدين تغلق دهليءَ جي بادشاھ سنڌ سومرن جي فساد جو ٻڌي خواجه خطير کي بکر جو حاڪم ڪري موڪليو ع جڏهن فيروز شاھ دهليءَ جو بادشاھ ٿيو تڏهن ٺٽي سومرن کي شڪست ڏيئي موٽي بکر اچي ويھ ڏينهن رهيو مَلڪ رڪن الدين کي پنهنجي پاران سنڌ جو نائب مقرر ڪري اُتي رکيائين اخلاص خان لقب ڏنائين مَلڪ عبدالعزيز کي بکر جو ديوان يا مالي حاڪم مقرر ڪيائين ع فيروز شاھ وري به بنگال فتح ڪرڻ کان پوءِ بکر آيو اتان وري ٺٽي ويو ع ڄام انڙ سمي اچي بکر ورتو دهليءَ جي بادشاھ سلطان علاء الدين جي حڪم سان مَلڪ تاج الدين ڪافوريءَ اچي بکر ورتو جڏهن مرزا پير محمد تيمورخاني بکر آسپاس جي فسادين کي سزا ڏيڻ لاءِ ڪاهي آيو تڏهن بکر جي شهر جا ماڻهو ڀڄي ويا پر اتي جي سيدن جي منت آزيءَ تي هن انهن کي معافي ڏني ڄام نظام الدين يا ندو سن ع ٺٽي کان بکر آيو اتي هڪ ورهيه اچي رهيو فسادي قومن کي سيکت ڏنائين ع ڄام فيروز سمي جي وقت مرزا شاھ حسن سنڌ آيو انهيءَ وقت ڌاري بکر ڌاريجن ماڻهن بغاوت ڪئي مرزا شاھ حسن اتي آيو سلطان محمود خان اڳي ئي بغاوت بند ڪري وٽس آيو مرزا شاھ حسن الور مان سرون ڪڍائي قلعي جي مرمت ڪرائي انهيءَ زمين پنهنجن اميرن ي وهاريائين پوءِ ٺٽي مان ٿي گجرات ڏانهن ويو سن ع مرزا شاھ حسن اچ ملتان ورتو ملتان جي حاڪم سلطان حسين لانگاھ سان ملتان بکر جي حد مقرر ڪيائين ٻئي سال هن ملتان به وٺي مرزا بابر کي ڏنو پوءِ بکر آيو سن ع همايون بادشاھ بکر آيو پوءِ اتان ٿر ڏانهن روانو ٿيو ٻئي سال بخشو لانگاھ بکر تي ڪاھي آيو پر شڪست کائي موٽي ويو ع مرزا عيس ترخان سلطان محمود خان جي بکر لڙائي لڳي پر مرزا نااميد ٿي موٽي ٺٽي ويو سگھو ئي پوءِ ارغون ماڻهو مرزا عيس کان رنج ٿي سلطان محمود خان وٽ آيا بکر رهي پيا سن ع مرزا محمد باقيءَ جي حڪومت سندس ننڍو ڀاءُ جي برخلاف شامل ٿيو فساد ڪيائين مرزا باقيءَ اچي شڪست ڏيئي ڀڄايس سن ع سلطان محمود خان جي مرڻ تي اڪبر بادشاھ ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪيو پوءِ هڪٻئي پٺيان مير عدل اعتماد خان آيا پوءِ مسند علي خان بهادر راجا پرمانند گڏ مقرر ٿي آيا پوءِ نواب محمد صديق خان مقرر ٿي آيو ع بکر نواب اسماعيل قلي خان کي جاگير طور مليو هن جو پٽ رحمان قلي بيگ بکر اچي رهيو ان کان پوءِ اها جاگير شيرويه سلطان کي ملي جو نشئي هو تنهنڪري ع بکر وري به نواب محمد صديق خان کي جاگير ٿي مليو انهيءَ سال نواب خانخانان مرزا جاني بيگ سان وڙهڻ لاءِ بکر آيو پوءِ هن کي وٺي بادشاھ ڏانهن ويو مرزا غازي بيگ بادشاھ وٽان ٿي بکر آيو جو خسرو خان چرڪس تي اتي فساد ڪيو هو جنهن کي نيٺ هندو خان پڪڙي وٺي ويو اڪبر بادشاھ جي ڏينهن مير معصوم شاھ ڦٽل الور جي سرن مان اتي قلعو ٺهرايو سکر منارو به جوڙيائين اهو قلعو پوءِ نادر شاھ اچي ويران ڪيو ع جڏهن نواب مغل خان دهليءَ جي بادشاھ شاهجان پاران ٺٽي حاڪم هو تڏهن ٺٽو بکر سيوهڻ شاهزادي اورنگزيب کي ملتان جي بدران جاگير ٿي مليا دارا شڪوھ اورنگزيب جي وچ جا تخت حاصل ڪرڻ لاءِ لڙائي لڳي ان بکر وڏو حصو ادا ڪيو بکر دارا شڪوھ ورتو هڪ وينس جي رهاڪو نڪولا منوڪي جي هٿن دارا شڪوھ جي پاران ڪمانڊ هئي هن ويڙھ جو دلچسپ احوال منوڪيءَ پنهنجي ڪتاب اسٽوري آف دي مغلس ڏنو آهي سن ع سيد عزت خان جهن کي عزت پير چوندا هئا جو بکر جو فوجدار هو سو ٺٽي جو نواب مقرر ٿي ويو سن ع بکر سيوهڻ ٺٽي جي حڪومت ميان نور محمد ڪلهوڙي کي ملي جنهن کي خدا يار خان لقب مليو انهيءَ ڌاري شاهزادو محمد معزالدين به بکر آيو انهيءَ سال ميان نور محمد کي بکر سيوهڻ ٺٽو يعني ساري سنڌ ملي ٻه ورهيه پوءِ جڏهن نادر شاھ آيو تڏهن انهيءَ به ميان کي قائم ڪيو شاھ قلي جو خطاب ڏنائينس وري جڏهن ٽالپر سنڌ جا حاڪم هئام تڏهن مير نصير خان جي ڏينهن انگريز سرڪار ع ڌاري بکر جو قلعو پنهنجي لشڪر لاءِ اڌارو ورتو جو لشڪر شاھ سجاع پٺاڻ جي مدد لاءِ ٿي ويو ع وري انگريزن ميرن سان عهدنامو ڪري بکر سکر روهڙي ٺٽُ ڪراچي پنهنجي ڪم لاءِ ورتا پوءِ جڏهن سنڌ انگريزن کٽي تڏهن بکر توبخاني جي بارود رکڻ جو بندوبست ڪيائون هيءُ شهر به سومرن جي زماني وڏو علم جو مرڪز هو وڏا وڏا جيد عالم فقيـ هن شهر رهندا هئا شيخ محمد مڪي ان جا فرزند شيخ صحرائي سيد جلال سرخ بخاري هن شهر جا جيد بلند مقام بزرگ عالم ٿي گذريا آهن شيخ عبدالرحيم گرهوڙي سنڌ جو صوفي بزرگ ليکڪ شاعر ٿي گذريو آهي شيخ عبدالرحيم گرهوڙي ذات جو مڱريو سلطان الاولياء خواجه محمد زمان لنواريءَ واري جو وڏو خليفو هو زماني جي عجائبن بي نظير هستين مان ٿي گذريو آهي ننڍي هوندي کان ئي پڙهڻ جو شوق هوندو هوس ايتري قدر علمي تجربو حاصل ڪيو جو سڄي سنڌ ملتان کان ويندي ٺٽي تائين جهڙس عالم ڪو نه هو منقول توڙي معقول اعلي درجي جي مهارت هيس مباحثي مناظري ايڏو ته دسترس هوس جو ڪو به عالم مڃائي نه سگهندو هوس فقهه جي ميدان جهڙي تهڙي کي ڪين مڃيندو هو هميشه پنهنجي اجتهاد تي هلندو هو گرهوڙي صاحب جي ڄم جي تاريخ پوري نموني خبر ناهي پر جنهن صورت سندس شهادت سن هجري عيسوي واقع ٿي ان وقت سندس عمر چاليهه سال هئي تنهن صورت خيال آهي ته سندس ولادت سن هجري عيسوي ٿي ڪٿي ڄائو ڪٿي نپيو تنهن جو به پورو پتو ڪو نه ٿو پوي ٻڌ سڌ مان ڄاڻ ملي ٿي ته سندس جنم خيرپور رياست جي مشهور شهر راڻي پور ٿيو هوندو سندس والد جو نالو سعدالله هو ان کان وڌيڪ ٻيو ڪو احوال ڪو نه ٿو ملي سندس ماءُ سندس لاڏاڻي تائين تائين جيئري هئي ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي هڪ انگريزي مقالي مان ملي آهي ته بزرگ گرهوڙي کپري تعلقي جي ڳوٺ واڙ ڄائو هو سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو شاعر سيد احمد شاهه عرف استاد بخاري ولد سيد حاجن شاهه جنوري ع تي ڳوٺ غلام چانڊيو دادو تعلقو دادو ضلعو جي ڳوٺ غلام چانڊيي ڄائو استاد بخاريءَ جو حسب نسب يا شجرو اچ شريف جي سيد جلال الدين شير شاھ سرخ پوش بخاري سان ملي ٿو پاڻ سنڌي ٻوليءَ جي بهترين جديد سنڌي شاعرن پهرينءَ صف جو شاعر هو کيس سنڌي ادب شاعري جي خدمتن عيوض سندس وفات کان پوءِ ع حُڪومت پاڪستان طرفان پرائيڊ آف پرفارمنس جو تمغو ڏنو ويو سيد عبدالله شاهه جي وڏ وزارت دوران مڃتا طور گورنمينٽ ڊگري ڪاليج دادو جو نالو سندس نالي استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو طور منسوب ڪيو ويو سندس شاعريءَ جا ڪيترائي مجموعا ڇپيل آهن جيڪي هيٺيان آهن استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي لغت اکر اکر آرسي عنوان سان عزيز ڪنگراڻيءَ تيار ڪئي آهي جيڪا سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ ع ڇپائي پڌري ڪئي آهي سنڌي زبان جو هيءُ ٻهڳڻو شاعر آخري عمر ڪئنسر جي موذي مرض وٺجي ويو انهيءَ مرض سبب آڪٽوبر ع تي ڪراچيءَ جي اسپتال وفات ڪيائين آڪٽوبر ع تي دادوءَ دفن ٿيو سندس شخصيت فن تي تاج جويي جو قوم چوي ٿي ٻول نالي ڪتاب سنڌي ساهت گهر حيدرآباد پاران ع ڇپجي پڌرو ٿيو سندس زندگيءَ فن تي ٻيو اهم ڪتاب نوجوان اديب علي دوست عاجز آديسي استاد نالي لکيو آهي جيڪو روشني پبليڪيشن ڪنڊياري پاران سال ع ڇپيو آهي ان کان سواءِ استاد بخاريءَ جي نثري لکڻين انٽرويوئن مهاڳ وغيره تي مشتمل ڪتاب آزاد انور ڪانڌڙي ترتيب ڏئي سمي دريا سمي صحرا عنوان سان ڪويتا پبليڪيشن پاران ع ڇپايو آهي استاد بخاري جي فن شخصيت تيعزيز ڪنگراڻي جو لکيل ڪتاب عشق عقل استاد جوت پبليڪيشن ڪراچي پاران ع ڇپيو آهي استاد بخاريءَ جا ڪلام جهر جهنگ فنڪار ڳائين ٿا سنڌ جو بيحد مقبول شاعر آهي استاد بخاري پروفيشنل حساب سان سورنهن سال ٻارڙن جي تربيت ڪرڻ کان پوءِ پهريون سيڪنڊري اسڪول ٽيچر ع ليڪچرار ٿيو هن دوران هن ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻو ڊگري ڪاليج دادو خدمتون سرانجام ڏنيون ليڪچرار کان پوءِ اسسٽنٽ پروفيسر به بڻيو جنهن تان سالن جي ڄمار رٽائر ڪيائون سندن علمي خدمتن عيوض سنڌ سرڪار ڊگري ڪاليج دادو جو نالو استاد بخاري ڊگري ڪاليج رکيو آهي کيس وفات کان پوءِ ع ادبي خدمتن عيوض حڪومت پاڪستان تمغهءِ حُسن ڪارڪردگي ڏنو استاد بخاري نه صرف لائق استاد سٺو شاعر هيو پر هُو هڪ سٺو موسيقار پڻ هو هن پنهنجي ڪيترن ئي گيتن جون ڌنون ترتيب ڏنيون استاد سموري حياتي شاعري جي جھول تازا توانا گيت ڀيٽا ڏنا استاد بخاري بلڊ ڪينسر جهڙي موذي مرض مبتلا ٿي چڪو هيو موت سان وڙهندي استاد لنڊن مان بلڊ ٽرانفريشن به ڪرائي نيٺ آڪٽوبر ع تي استاد لاڏاڻو ڪري ويو ڪيترائي سال گذري چڪا آهن تڏهن به استاد جي شاعريءَ ساڳي پاٻوه شوق سان پڙهي ويندي آهي وڪيپيڊيا هڪ اهڙو کليل ڄاڻ چيڪلو آهي جيڪو هن جي پڙهندڙن جي مدد سان لکجي رهيو آهي هي سائيٽ هڪ ويڪي آهي جنهن جو مطلب آهي ته هن ڪو به ترميم يا پنهنجي ڄاڻ آهر تبديلي ڪري سگھي ٿو صفحي جي مٿا ترميميو تي ڪلڪ ڪري اوهان ڪا به ترميم ڪري سگھو ٿا وڪيپيڊيا تي هر قسم جي مختلف عنوانن تي ڄاڻ موجود آهي اوهان مُک صفحو تي وڃي پنهنجي پسند جو ڪو به مضمون پڙهي سگهو ٿا هر صفحي تي پاسي ڳوليو جو خانو پڻ ڏنل آهي جيڪڏهن توهان کي ڪو به مضمون پسند يا ناپسند اچي ته ان جي بحث واري صفحي تي اوهان پنهنجي خيالن جو اظهار ڪري سگھو ٿا اسان کي توهان جا تاثرات پڙهي خوشي ٿيندي وڪيپيڊيا تي ڪو به ڪنهن به صفحي تي ترميم ڪري سگهي ٿو ترميم ڪرڻ لاءِ توهان کي جي به ضرور نه آهي پر اسان کي خوشي ٿيندي جيڪڏهن توهان ڪجھه به ڪرڻ کان اڳ پنهنجو کاتو کولي ٿيندا ته جيئن اسان کي خبر پئجي سگھي ته اها ڀاڱيداري اسان جي ڪهڙي مهربان دوست جي آهي تنهن کان سواءِ پنهنجو کاتو کولڻ جا ڪيترا ئي فائدا پڻ آهن جهڙوڪ ترميم ڪرڻ کان پوءِ تبديليون سانڍڻ کان اڳ هڪ ڀيرو پيش نگاهه تي ضرور نظر وجھندا ته جيئن سانڍڻ کان اڳ ئي ڪا امڪاني غلطي درست ڪري سگھو ڊاڪٽر محبت ٻرڙو مارچ ع تي نور شاهه محلي قنبر شهر هڪ پورهيت شوڪت علي ٻرڙي جي گهر پيدا ٿيو هن شروعاتي تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول قنبر مئٽرڪ ميونسپل هاءِ اسڪول قنبر انٽر سائنس پري ميڊيڪل ع گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان پاس ڪئي ان کانپوءِ ايم بي بي ايس لياقت ميڊيڪل ڪاليج ايل ايم سي مان پاس ڪيائين ايم بي بي ايس پاس ڪرڻ کان پوءِ آرميءَ ڊاڪٽر چونڊجي ڪئپٽن ڊاڪٽر جي حيثيت سان گلگت اسڪردو رهيو پر پنهنجي آزاداڻي طبيعت سبب آرميءَ جي نوڪريءَ تان استعيفا ڏئي ميلون جونس بلڊ بئنڪ ڪراچي آغا خان چيريٽيبل ڊسپينسري ڪراچيءَ نوڪري ڪئي پر ستت ئي اتان نوڪري ڇڏي قنبر هليو آيو جتي لطيف ڪلينڪ تي باگي ديري محلي گوپانگ محلي علي خان محلي مريضن جو علاج ڪندو هو ڊاڪٽر محبت ٻرڙو سنڌ جو لائق اديب محقق ترجميڪار سياسي سماجي اڳواڻ ايڊيٽر استاد هو ڊاڪٽر محبت علي ٻرڙي ايل ايم سيءَ تعليم دوران مختصر ڪهاڻيون طنز مزاح ٻيا مضمون لکڻ شروع ڪيا جيڪي شاگرد پبليڪيشن انجيڪشن پبليڪيشن ايل ايم سي جي لياقت ٻين رسالن ڇپيا هُو سنڌي پبليڪيشن ڄامشوري سنڌي ڊائجسٽ جِي اٺين نائين ڪڙيءَ جي مُرتبن شامل اسسٽنٽ ايڊيٽر ڇپرائيندڙ رهيو ع هُو سنڌي شاگرد پبليڪيشن جو ايڊيٽر انجيڪشن پبليڪيشن ڄامشوري جو ٻانهن ٻيلي ڪاتب رهيو جن هن قلمي نالن سان ايڊيٽوريل مضمون لکيا هُو رهبر ڊائجسٽ حيدرآباد سان سهڪار ڪندڙ رهيو اتان کان سندس صحافت جي شروعات ٿي ع روزاني جاڳو اخبار ڪراچيءَ جو قنبر تعلقي لاءِ نمائندو رهيو ع ڏاهپ ڪتاب گهر نالي پبلشنگ ادارو قنبر قائم ڪيائين ڊاڪٽر ٻرڙو روزاني هلال پاڪستان جو نگران به رهيو هن پنهنجا ڪتاب مختلف نالن سان لکيا جن ڪٿي محبت ٻرڙو ته ڪٿي سڄڻ لطيف مهراڻ مگسي ساجد سجاد قنبروي نالا استعمال ڪيا هن جي ڇپيل ڪتابن مان ڪي سندس زندگيءَ ته ڪي کانئس پوءِ ڇپيا آهن سنڌي ادبي سنگت قنبر شاخ سان ڊاڪٽر محبت ٻرڙي جي ويجھڙائي رهي سنگت قنبر جي گڏجاڻين پروگرامن وقت به وقت شامل ٿيندو پنهنجون ڪارائتيون صلاحون ڏيندو رهيو هو سنگت قنبر جو ع ميمبر ٿيو ڊاڪٽر محبت ٻرڙي ع دوران گلن جھڙا ٻارڙا سنگت قنبر جي سرپرستي ڪئي هو هر هفتي ٻارڙا سنگت جي گڏجاڻين شريڪ ٿيڻَ ٻارن کي تربيت ڏيڻَ لاءِ ڊاڪٽر محبت ڄامشوري کان قنبر ايندو هو سندس ان عمل سان قنبر ترقي پسنديءَ جي پهرئين سياسي سماجي علمي ادبي دَور جي شروعات ٿي ان ئي تسلسل هيٺ ع هُو سماجي ڀلائيءَ جي تنظيم قنبر ويلفيئر ايسوسيئيشن جو باني ميمبر به رهيو قنبر اچڻ کان پوءِ ڊاڪٽر محبت سٽيزن ويلفيئر ڪاميٽي قنبر جو باني ميمبر سيڪريٽري ع دوران رهيو هُو ع موهن جو دڙو سائنس ڪلب قنبر کان ع وفات تائين کيرٿر سائنس اڪيڊمي قنبر سان لاڳاپيل ان جي فڪري اڳواڻي ڪندڙ رهيو جنهن پاران هن ڪجھ ليڪچر بنيادي سائنسي موضوعن تي ڏنا اڪيڊمي پاران ع ٽن مهينن تائين روزانو انگلش ٽيچنگ پروگرام رضاڪار ٽيوٽر رهيو ان کان سواءِ اڪيڊميءَ جي سائنسي پبليڪيشن سلسليوار سائنسي سوچ جو فڪري اڳواڻ رهيو ڊاڪٽر محبت ع سنڌ فورم فار اِنٽيگريٽيڊ ڊولپمينٽ حيدرآباد سان لاڳاپيل رهيو ان فورم جي گڏجاڻين هن سرگرميءَ سان حصو ورتو هُن هيومن رائيٽس ڪانفرنس لاڙڪاڻي خصوصي طور هڪ مضمون انگريزي سنڌيءَ انساني حق هڪ مختصر تاريخي خاڪو پڙهيو ان کان سواءِ ٻيا مقالا مضمون ٻيا ڪتاب پڻ موجود آهن ڊاڪٽر محبت جي لاڏاڻي کان پوءِ سندس ويجهن دوستن شاگردن سندس ياد کيرٿر سائنس اڪيڊمي جو نالو تبديل ڪري ڊاڪٽر محبت اڪيڊمي رکيو هن اڪيڊميءَ پاران هر سال محبت ٻرڙو اوارڊ ڏنا ويندا آهن هن عالم اڻ مُلهه محبتي شخص ڊاڪٽر محبت ٻرڙي جي وفات دل جي دَوري سبب اپريل ع تي قنبر ٿي جنهن ساڻس لاڳاپيل هر ماڻهوءَ کي ڏاڍو ڏکوئي ڇڏيو ڪيري ميري انڊروُڊ انگريزيءَ پيدائش مارچ ع گريمي اوارڊ کٽيندڙ آمريڪي ڪنٽري ميوزڪ ڳائڪه آهي جنهن اميريڪن آئڊل جي چوٿين مُندَ پڻ کٽي انهن ڪاميابين بعد هوءَ گھڻ پلاٽينم وڪامجندڙ ڳائڪه ٿي وئي آهي سندس تعارفي آلبم سَم هارٽس پنجُوڻ پلاٽينم تصديقيو ويو نيلسن سائونڊ اسڪين جي تاريخ ڪنٽري ميوزڪ جو تڪڙو ترين وڪامجندڙ آلبم آهي اهو ڪنهن به آئڊل کٽيندڙ يا چٽاڀيٽِيندڙ جي تعارفي آلبم کان وڌيڪ وڪامجندڙ آلمب پڻ آهي انڊروُڊ پهرين اميريڪن آئڊل کٽيندڙ آهي جنهن ساڳي ئي مند ميوزڪ جا ٽي ئي مک اعزاز پڻ کٽي ورتا جن هڪ آمريڪي موسيقي اوارڊ پنج بلبورڊ موسيقي اوارڊ بهترين نئين فنڪاره سميت ٻه گريمي اوارڊ شامل آهن انڊروُڊ جي پيدائش مسڪوگي مسڪوگي ريجنل ميڊيڪل سينٽر ٿِي سندس پرورش شيڪوتا اوڪلاهوما جي ديهي علائقي پنهنجي والدين جي فارم ٿِي هُوءَ ڪاغذ جي ڪارخاني ڪم ڪندي رٽائر ٿيل اسٽيفن شيڪوتا پبلڪ اسڪول جي رٽائر ٿيل استاد جي ٽِين آخري ڌيءَ آهي کيس ٻه وڏيون ڀيڻيون آهن ڏهه سال وڏي شانا انڊروُڊ مِينس پيدائش ع تيرهن سال وڏي اسٽِيفنِي انڊروُڊ شيلٽن پيدائش ع ٻئي ڄڻيون اوڪلاهوما ايليمينٽري اسڪول استاد طور ڪم ڪري رهيون آهن ڪيري انڊرُڊ ننڍپڻ رابنس يادگار ٽيلينٽ شو پرفارم ڪيو هو هُوءَ فري وِل بيپٽسٽ چرچ جي رڪن آهي ننڍڙي عمر هوءَ چرچ ڳائيندي هُئِي ان کان سواءِ هن شيڪوتا منعقد ٿيل اولڊ سيٽلرس ڊي لائنس ڪلب جي مقامي تقريبن پڻ ڳاتو سن ع ڪيري چيڪوتا هاءِ اسڪول مان پڙهي نڪتي تنهن کان پوءِ هن نارٿ ايسٽرن اسٽيٽ يونيورسٽيءَ مان ع ڌاري سڌ سماءُ ماس ڪميونيڪيشن بيچلرس ڊگري حاصل ڪئي جنهن سندس مکيه موضوع صحافت هو ڀڳت ڪنور رام سنڌي راڳي سنڌي صوفي شاعر هيو هو رهڙڪيءَ جي سنت سترام داس صاحب جو شاگرد هو هو اپريل ع تي سکر ضلعي جي ڳوٺ جروار پيدا ٿيو ڊسمبر سکر ٿيل مذهبي وڳوڙن قتل ڪيو ويو سنت سترام داس سان ڀڳت ڪنور رام جي هڪ واقعي وسيلي واقفيت ٿي ھڪ دفعي سترام داس صبح جو جروارن اسر مھل ڀڳت پئي ڪئي ته ڪُھرن وڪڻڻ واري جو ھوڪو ٻڌائين ھوڪو اھڙي مٺڙي آواز ھو جو سنت سترام داس ڪُھرن وٺڻ لاءِ مجبور ٿي پيو اھو ڪھرن وڪڻڻ وارو ڇوڪرو ڪنور رام ھو جنھن سنت سترام داس کان پئسن وٺڻ کان انڪار ڪيو سنت سترام داس جو پيار پنهنجائپ پاٻوهه ڏسي ھميشه لاءِ سندس چاڪريءَ رھي پيو اتي ئي رهي ڀڳتي سنگيت جي تعليم سان رچي ريٽو ٿيو ع منگھرياڻين جي زميندار ڀائي اوتو مل جي نياڻيءَ سان سندس شادي ٿي ڀڳت ڪنور رام باقاعدي ڀڳتون وجھڻ شروع ڪيون ان دوران کيس جيڪي ڪجهه ملندو ھو اھو غريبن محتاجن ورھائي ڇڏيندو ھو ھڪ ڀيري ڀڳت ڪنور رام شھدادڪوٽ اڃا ڀڳت وڌي ته ھڪ فقير دانھن ڪئي خالي جھولي ڀري ڏي ٻچا پيا بک پاھه ٿين ڀڳت پنھنجي جھوليءَ مان مٺ ڀري ان فقير کي ڏني فقير ڏٺو ته اھي سڪا چانديءَ جا نه پر ٽامي جا آھن سو ڪاوڙ مان سڪا کڻي ڀڳت جي منھن ھنيائين کيس گھٽ وڌ ڳالھائڻ لڳو ڀڳت ڪنور کي چڱو خاصو ڌڪ لڳو ڀڳت جا پريمي ان فقير تي ڪاوڙجي پيا پر ڀڳت ھڪدم اُٿي پريمين کي روڪيو فقير کي چيائين ابا ڏيڻ وارو به الله وٺڻ وارو به الله باقي ماريئي هروڀرو مون مسڪين کي ائين چئي ٻي به مٺ ڀري فقير کي ڏنائين ڪنور ڀڳت وٽ ھندو مسلم جو مت ڀيد نه ھو ڪو به سوالي ايندو هو ته خالي موٽي نه ويندو ھو اڳتي هلي ڪنور رام پنھنجي ٽوليءَ سان گڏ ڀڳت ڪرڻ لاءِ ٻاھر وڃڻ لڳو ته ڪيترائي غريب يتيم وٽس سوال کڻي ايندا ھئا جيڪي ڀڳت ڪنور رام پورا ڪندو ھو ھڪ ڀيري ھڪڙي سواليءَ نياڻيءَ جي شاديءَ مدد لاءِ سوال ڪيو ڪنور رام اتي جھولي جھلي سون چانديءَ جي ڳھن سان گڏ رپيا جمع ڪري سواليءَ کي ڏنا اھڙيءَ طرح ڪنور رام ڪيترن ئي سوالين جي مدد ڪندو رھيو ڀڳت ڪنور رام ڀڳتي جي گائڪي يا لوڪ راڳ جيڪا جاءِ والاري تنھن پنھنجي دور جي خاص ڪري پوئين دور جي سڀني ڀڳتن کي پوئتي ڇڏي ويو ھن پنھنجي آواز جي جادوءَ انداز سان سنڌ ڀڳتي گائڪيءَ جو نئون بنياد وڌو سنڌ داستان گوئيءَ جو رواج تمام قديم رھيو آھي خاص ڪري حڪمرانن بادشاهن جي لڙاين دوران حصو وٺندڙ پھلوانن جي ويڙهه مرتئي تي جيڪي داستان بيان ڪيا ويندا ھئا سي ڳاھن جي صورت ھوندا ھئا اھا شاعري سنڌ جي واھڻن وستين ڪچھرين چارڻ سرندن دنبورن تي وڃي ڳائيندا وڄائيندا ھئا سنڌ ڀڳتي ڳائڻ جو انداز پڻ ٽولن جي صورت وجود م آيو ڀڳت ڪنور رام جو ٽولو ھونئن ته مشھور ھو پر ڀڳت صاحب سدائين اڪيلو ڳائيندوھو اھڙي ته منفرد انداز ڳائيندو ھو جو ھن مھل تائين راڳ جي دنيا جيئن استاد محمد جمن جو نقل ڪرڻ تمام ڏکيو آھي بلڪل ائين ڀڳت ڪنور رام جي ڳايل صوفيانه ڪلام جو نقل ڪرڻ مشڪل آھي سائين جي ايم سيد پنھنجي ڪتاب جنب گذاريم جن سين هڪ هنڌ لکيو آھي ته جڏھن ڀڳت ڪنور رام جو ڳايل ھيءُ ڪلام ٻڌندو آھيان ته ان وقت کاڌو کائيندو ھجان يا پڙھندو ھجان ٻئي ڪم ڇڏائي ويندا اٿم سائين جي ايم سيد اڳتي اهو به لکي ٿو ته ڀڳت ڪنور رام نانڪ پنٿي سلسلي سان واسطو رکندو ھو جيتوڻيڪ راڳ جي دنيا جي سڀني ڳائڻن ھن مھل تائين ڪنھن نه ڪنھن طرح راڳ کي پنھنجي معاش جو ذريعو بنايو پر ڀڳت ڪنور رام واحد راڳي ھو جنھن راڳ جي ڪمائي غريبن نادارن جي مدد لاءِ ڪتب آندي چون ٿا ته ھڪ ڀيري ڀڳت ڪنور رام پير جي ڳوٺ واري مندر پئي ڳايو آخري راڻو پئي ڳايائين ته پوليس اچي ڪڙڪي ھڪ فرياديءَ قرضن جي اوڳاڙڻ لاءِ هڪ ماڻهوءَ کي پوليس جي حوالي ڪيو ته ڪنور رام ان کي ڇڏائڻ لاءِ جھولي ڪئي راڳ تڏھن بس ڪيائين جڏھن فرياديءَ چيو ته سائين منھنجا پئسا پورا ٿي ويا ماسٽر چندر اعتراف ڪندو هو ته ھن اڏر وڃ طوطل ماڙيءَ وارو ڪلام ڪنور رام کان سکيو ڳايو جنھن جي اکر اکر تان ھڻڻ وارو انداز ھو ڪنور رام گھڻو ڪري آخر راڳ مارو ڳائيندو ھو ھر محفل جي پڇاڙي مارو راڳ ڳائي ڪندو ھو ڀڳت چندر چواڻي ته ڀائي ڪنور رام مارو راڳ ڳائڻ جو سبب اھو ٻڌائيندو ھو ته جيئن انسان کي موت جي يادگيري رھي نامياري اديب علي احمد بروھيءَ ڪنور رام بابت ھڪ ھنڌ لکيو آهي ته ٻيجل راءِ ڏياچ نه ٻڌوسين نه ڏٺوسين پر اسان ھڪ اھڙو سخي ڏٺو جيڪو ڏيئي نه پچاري سو ھو ڀڳت ڪنور رام ڪنور رام زندگيءَ جو آخري راڳ مانجھندن ڳايو مانجهند شهر مان ڳائي ريل چڙهي دادوءَ لٿو اتان ٻيءَ گاڏيءَ سکر وڃڻ لاءِ رڪ اسٽيشن تي پھتو ته گاڏي ڇٽڻ بعد کيس پير صاحب ڀرچونڊيءَ جي هڪ مريد ظالم شخص جان محمد جلباڻيءَ بندوق ھڻي زخمي ڪري وڌو گاڏيءَ علاج نه ٿيڻ سبب باگڙجي اسٽيشن تائين رت وھڻ سبب ڪنور رام لاڏاڻو ڪيو سکر روھڙيءَ ٻين شھرن ھندو توڙي مسلمان هن افسوسناڪ حادثي تي غم کان ڏاڍو مشتعل ٿيا اھو حادثو نومبر ع تي ٿيو سندس اگني سنسڪار نومبر تي ڪيو ويو سندس آخري آرامگاھه رھڙڪيءَ سنت سترام داس جي قدمن آھي سنڌ اندر ڪجهه ناميارا ڳائڻا اھڙا به پيدا ٿيا جن جو گھراڻو ڪڏھن به راڳداريءَ جي حوالي سان مشھور نه ھو تن استاد الھڏنو نوناري استاد منور علي شاهه سکر وارو موھن ڀڳت سنت ڪنور رام خاص ڪري شامل آھن پر انھن ڪنور رام ڀڳتيءَ جو جيڪو انداز اختيار ڪيو سو سڌو سنئون صوفياڻي ثقافت جي عڪاسي ھئي جامو ڇير خاص ڪري ڪنور رام ئي متعارف ڪرائي استاد محمد ابراھيم برابر خان صاحب راڳي ھو پر سندس انداز به سڌو سنئون ڀڳتي راڳ وانگر ھو جيئن داستان گوئيءَ جو باني ڀڳت جاڙي کي چيو ٿو وڃي تيئن ڀڳتي لوڪ رس گائڪيءَ جو باني ڪنور ڀڳت ھو ڪنور ڀڳت جي ٽولي سنڌ مثالي هئي راڳ جي سڄي حياتي سکيا وٺندڙ استاد خانصاحب برابر راڳ جا مھندار ٿين ٿا پر ڪنور وانگر شايد لولي لال نون ڏيوان نِڪي جھڙي ٻال نون ڏيوان ڳائڻ دوران ٻار جي اوئان کي سرگم جو انداز ڏئي نه سگھيا پر ھي سڀ ڪجهه ڪنور ڀڳت جي فطري تخليقي صلاحيتن جو مظهر ھو ڪنور ڀڳت جي آواز جي جادوءَ سوين ماڻھن کي موھي وڌو لڙيءَ رات ڳوٺن سندس آواز سبب ماڻھو ننڊون ڦٽائي سندس راڳ شريڪ ٿيندا ھئا ڪنور جي آواز جون ماترائون مٿاھين سُر تي اڀرنديون ھيون اتي سازن جا سر بيھي ويندا ھئا ڪنور رام سونھن سُر جي جيڪا ھاڪ پنھنجي وقت پيدا ڪئي سا اڄ تائين ڪنھن به ڳائڻي کي نصيب ڪا نه ٿي آھي ڀائي ڪنور رام جي حادثي تي ڄيٺانند ھيمنداس ڪويءَ ھيٺان ڪتابڙا ڇپايا جيڪي سڀ هيمراج پرنٽنگ پريس سکر مان ڇپيا ڀڳت ڪنور رام تي سنڌي ٻوليءَ جي سدا حيات اديب تيرٿ وسنت جو ڪتاب ڪنور ڪلاسيڪي حيثيت رکي ٿو ڀڳت ڪنور رام جا هند سنڌ ڪيترن شهرن مجسما موجود آهن انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ ڄامشوري جي ميوزم پڻ ڀڳت ڪنور رام جو مجسمو رکيل آهي جيڪو لکنؤ رهندڙ ڀڳت چانڊورام ٺهرائي موڪليو هو جيڪو سندس پُٽ کڻائي آيو هو هڪ خاص تقريب به سنڌالاجيءَ منعقد ڪئي وئي هئي صنم بلوچ سنڌ پاڪستان جي سنڌي ٻولي اردو جي مشهور ڪمپيئر اداڪار آهي هن جا ٽي وي چئنلن تي ڪيترائي ڊراما شو مقبول ٿيا کيس ڪافي اوارڊ به مليل آهن صنم بلوچ سنڌ شهر ڪراچي جولاءِ ع جنم ورتو هن پنهنجي شوبز ڪيريئر جي شروعات پهرين سنڌي اپگرهي چينل ڪي ٽي اين جي پروگرام صنمس سمال روم سان ڪئي اهو ئي پروگرام سندس تمام گھڻي شهرت جو سبب بڻيو صنم کان سواءِ صنم جا ڀائر فرحان بلوچ عمران بلوچ ڀيڻيون سبرين هيسباڻي ماهين هيسباڻي والده ماريہ بلوچ پڻ ڪي ٽي اين جي مختلف پروگرامن ڪم شروع ڪيو مبينه طور سندن خاندان جا تعلقات ڪي ٽي اين جي انتظاميه سان خراب ٿي ويا جنهن کان پوءِ صنم توڙي سندس خاندان جي مڙني فردن جا پروگرام اچتو ڪي ٽي اين تان اچڻ بند ٿي ويا ڪجھہ وقت کانپوءِ صنم ڪي ٽي اين تي ڏيئو نالي هڪ ٻيئي پروگرام ظاهر ٿي جيڪو صنم سمال روم کان بنهہ مختلف هو هن سنڌي کان علاوه اردو به ڪيترن شوز جي ميزباني ڪئي لاتعداد اردو ڊرامن ڪم ڪيو آهي کيس ڪيترائي آيو رڊ به مليل آهن هن شادي پڻ ڪئي آهي هن وقت صنم بلوچ اي آر واءِ چينل تي ڪم ڪري رهي آهي محمد حسين پنهور المعروف ايم ايڇ پنهور ڊسمبر ع تي سنڌ جي دادو ضلعو دادو تعلقو جي ڳوٺ محمد ابراهيم پنهور ڄائو هن مڪينڪل اليڪٽريڪل انجنيئرنگ جون ڊگريون حاصل ڪيون هيون جڏهن ته هن ايگريڪلچرل انجنيئرنگ پڻ ايم ايس سي جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي اهڙا ماڻهو تمام گهٽ آهن جيڪي پنهنجي حياتيءَ جو وڏو حصو تحقيق کي ڏين اهي ماڻهو ته بنهه اڻلڀ آهن جيڪي پنهنجي سموري حياتي تحقيق کي ڏين سائين پنهور صاحب انهن اڻلڀ ماڻهن مان هو جيڪي زندگيءَ جو وڏو حصو نه پر سموري زندگي تحقيق کي ڏيندا آهن هن پنهنجي سڄي زندگي تحقيق کي ڏني هن ڪڏهن به پنهنجي پيرسنيءَ جو بهانو ڪري ڪم کان نه لنوايو نه ئي وري اهو ٺهيل ٺڪيل جملو چئي پنهنجو ڪم بند ڪيو ته هتي ڪم ڪرڻ جو ماحول ئي ڪونهي ڪم ڪرڻ وارا ڪم جو ماحول پاڻ پيدا ڪندا آهن جن کي ڪم ناهي ڪرڻو هوندو سي ڪنهن به ماحول ڪم ناهن ڪري سگهندا هو انهن ماڻهن مان به نه هو جيڪي ان انتظار هوندا آهن ته سرڪار سندن ڪا مدد ڪري ته هو ڪم ڪري ڏيکارين يا سرڪار ڪو ادارو انهن جي حوالي ڪري ته هو ڪم ڪن پنهور صاحب پاڻ هڪ ادارو هو جيڪو سمورن سرڪاري ادارن کان وڏو ادارو هو واقعي به تحقيق جي حوالي سان جائزو وٺبو ته جن شعبن پنهور صاحب ڪم ڪيو آهي انهن سمورن شعبن سرڪار جا ايترا وڏا ادارا وڏين بجيٽن باوجود ڪم ناهن ڪري سگهيا تاريخ زراعت آرڪيالاجي سماجيات وارن علمن هڪڙي پاسي هڪ فرد جو ڪم ٻئي پاسي سمورن ادارن جو ڪم رکجي پوءِ به پنهور صاحب تمام مٿي بيٺل نظر ايندا ايم ايڇ پنهور جا هسٽري آرڪيالاجي ايگريڪلچرل تي لاتعداد ڪتاب ڇپجي چڪا آهن جڏهن ته ڄاڻايل موضوعن تي سندس مقالن جو تعداد سون ڳڻي سگهجي ٿو ايم ايڇ پنهور جي مشهور ڪتابن سورس مٽيريل آن سنڌ ڪرانالاجيڪل ڊڪشنري آف سنڌ سومرا پيرڊ هسٽري آف سنڌ ماسٽر پلان ايريا گرائونڊ واٽر ان بلوچستان گرائونڊ واٽر ان ڪراچي گرائونڊ واٽر ان سنڌ گرائونڊ اينڊ سرفيس واٽر ان ايرڊ زون گرائونڊ واٽر ان دادو ڊسٽرڪٽ مسلم عورت شامل آهن ايم ايڇ پنهور سوين عالمي ڪانفرنسن شرڪت ڪئي اتي زراعت تاريخ آرڪيالاجيي موضوعن تي مقالا پڙهيا کيس ملڪي عالمي سطح تي هڪ مڃيل عالم محقق جي حيثيت حاصل هئي محمد حسين ولد حاجي خان پنهور ڊسمبر ع تي ضلعي دادوءَ جي ڳوٺ ابراهيم پنهور ڄائو ع اين اي ڊي انجنيئرنگ ڪاليج ڪراچيءَ مان مڪئنيڪل اليڪٽريڪل بي اي ڪيائين ع پرڏيهه مان زرعي انجنيئرنگ ايم ايس سيءَ جي ڊگري ورتائين ع پاڻ سرڪاري نوڪريءَ گهڙيو پهريون سنڌ زرعي انجنيئر ٿيو بعد سنڌ بلوچستان جو سپريٽينڊنگ انجنيئر ٿيو ع سرڪاري نوڪري ڇڏيائين جنهن کان پوءِ پنهنجي مدد پاڻ تحت سنڌ جي تاريخ جاگرافيءَ قديم آثارن معدنيات پاڻياٺ تي تحقيق ڪرڻ مشغول رهيو هن زير زمين پاڻيءَ تي ڪتاب لکيا آهن جيڪي سنڌ بلوچستان جي علائقن سان تعلق رکن ٿا پنهور صاحب پنهنجي شعبي ڄاتل سڃاتل عالم محقق هو سندس ذاتي لائبرريءَ سنڌ بابت مواد تي ڪتاب آهن لڳ ڀڳ ايتروئي تعداد انجنيئرنگ زراعت جانورن مڇين بابت ڪتابن جو اٿس ان کان سواءِ سندس لائبرري تقريبا کن نقشا پڻ موجود آهن پاڻ سنڌ يونيورسٽيءَ صلاحڪار انجنيئر طور ڪم ڪري چڪو آهي ان کان سواءِ سون جي تعداد سندس عالمانه مقالا لکيل آهن پاڻ مهراڻ يونيورسٽيءَ جو وزيٽنگ پروفيسر به رهيو سندس تصنيفن مان ڪجهه مکيه ڪتاب هيٺيان آهن مسلمان عورت ع سنڌ آبپاشيءَ جا پنج هزار سال سنڌ جو هي هونهار پٽ ع گذاري ويو سندس پٽ سني پنهور جيڪو ڪيليفورنيا آمريڪا جو وڏو واپاري آهي محمد حسين پنهور جي سموري ملڪيت تي مشتمل هڪ ٽرسٽ ذريعي سندس نالي ايم ايڇ پنهور چيئر سنڌ يونيورسٽيءَ قائم ڪرائي رهيو آهي جنهن لاءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ٽي سئو ايڪڙ زمين ڏني آهي ويد لفظ ويد جو مصدر ود آهي جنهن جي معني آهي عقل ڄاڻڻ سوچڻ سمجهڻ غور فڪر ڪرڻ موجود هئڻ حاصل ڪرڻ وغيره ويد جو لفظ خود ويدن استعمال نه ڪيو ويو آهي پر تقريبا سالن جي عرصي هندن علمن رسمن متعلق جيڪو مواد گڏ ڪيو آهي ان کي ويد جو نالو ڏنو ويو بعد جا سڀ هندو مصنف انهن جو حوالو ڏيندا انهن کي مستند سمجهندا رهيا آهن هندومت جي قديم الهامي صحيفن جي مجموعي جو نالو آهي جيڪو لڳ ڀڳ پندرهين يا پنجين قبل مسيح جي دوران ظابطئه تحرير آندو ويو هندن جي مقدس ڪتابن جا ٻه بنيادي قسم آهن يعني شروتي سمرتي ويدن کي سڀ کان پهريون داخل سمجھيو وڃي ٿو اپنيشدن جي توحيدي فليسوفياڻي جي برخلاف ويدن جو مرڪزي خيال منتر هون مذهبي رسمون باهه برهمڻن جي تقديس قرباني جي اهميت آهي سنڌي سڏن تماڪ اردو تمباڪُو عربيءَ التبغ يا طباق فارسي تنباڪ فرانسيسي تابا يا تاباڪ انگريزي ٽوبيڪو پشتو تمباڪو ترڪيءَ توتون اسپاني تابوڪو يوناني توباڪس هي هڪ ڪوڙي ذائقي وارو ٻوٽو آهي جيڪو زمين جي پيداوار آهي ان جو قد هڪ فوٽ کان ٻن ميٽرن تائين ٿئي ٿو ان جي بدبوءِ سبب ماکي جي مک ان مٿان نه ٿي ويهي انجي بدبوءِ ڪوڙاڻ سبب مال ان کي نه ٿو چري صاف کاڌي ان جو ذرو پوي ته ان کي به بگاڙي ڇڏي ٿو ان جا پن بيضوي طرح ٿين ٿا ان جا گل ڳاڙها سهڻا ٿين ٿا تماڪ جي ٻوٽي جا ڪيئي قسم آهن زراعت جي ماهرن ان جا چاليهه قسم ڳڻايا آهن انهن مان ڪي سٺا ڪي ردي قسم جا ٿين ٿا انهن مان اعتيادي قروي عطري مشهور آهن ماڻهو تماڪ جي پنن کي ساڙي ان جو زهريلو دونهون مختلف اندازن پيئن ٿا مثلا سگريٽ ٻيڙي چلم حقو وغيره تماڪ جي استعمال جو آغاز تماڪ جو پيئڻ سلف صالحين جي عهد ڪو نه هيو عرصهءِ دراز بعد دونهين پيئڻ جي بيماري پيدا ٿي دنيا جي مختلف ملڪن ان جا انداز مختلف رهيا آهن سنڌي اردو وارا تماڪ جي دونهين کي پيئڻ يا ڇڪڻ جي معنيٰ وٺندا آهن چوندا آهن سگريٽ پيئڻ حقو ڇڪڻ عرب ان کي دونهون دکائڻ التدخين يا دونهون ڇنڊڻ الاستنشاق جي معنيٰ وٺندا آهن بعض محققن جي بقول عالمِ عرب توڙي عالمِ اسلامي هــ کان اڳ ان جو نام نشان نه ٿو ملي سڀ کان اول وچ آمريڪا ڏکڻ آمريڪا جي ماڻهن يورپين جي اتي اچڻ کان اڳ تماڪ جي استعمال جي شروعات ڪئي انهن جي چَواڻِي تماڪ سيني مٿي جي بيمارين جو علاج آهي پوءِ آهسته آهسته ان جو استعمال وڌڻ لڳو جڏهن اتي يورپي آفريڪي ماڻهو داخل ٿيا ته انهن به بطور دوا جي ان جو استعمال شروع ڪيو پوءِ اسپين وارن بيمارين جي علاج طور ان جو استعمال شروع ڪيو اسپين کان ٻاهر ان جو سڀ کان پهريون استعمال فرانس جي ملڪه مديجي ڪيو يارهين صدي هجري جي اوائل تماڪ جو استعمال عالمِ عرب متعارف ٿيو پوءِ مغرب وارن کان متاثر ٿيندي عرب جي ڪن طبيبن اهو سمجهيو ته ان جي استعمال سان بدن مان بيماريون نڪري وڃن ٿيون پوءِ انهن ان جي ساراهه لکيو ته اهو بيماريون وڃائي ٿو قوت وڌائي ٿو حالانڪه حقيقت ان جي ابتڙ هئي ان جي استعمال سان ته بيماريون بدن داخل ٿين ٿيون جن سان انسان جلدي ڪراڙو ڪمزور ٿي وڃي ٿو ڪن جو چوڻ آهي ته تماڪ جي دونهين پيئڻ جو سڀ کان اول آغاز يهودين ڪيو هيو پوءِ اها وبا عالم پکڙي تماڪ جي پوک جو آغاز آمريڪين جڏهن ان کي باقائده مختلف صورتن استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ته ان جي گھرج وڌي وئي دنيا جو مشهور سياح ڪولمبس سفر دوران جڏهن ع آمريڪا پهتو هيو ته ان اتي انهن جي عجيب طرح سان تماڪ استعمال ڪرڻ جو ذڪر لکيو آهي انهن جو گمان هيو ته تماڪ جي دونهين جي پيئڻ سان ٿَڪ لهن ٿا بدن کي فرحت ملي ٿي ان جي پيئڻ وارن نه پيئڻ وارن ماڻهن کي اهڙيون ڳالهيون ٻڌائي تماڪ پيئڻ جو عادي بنايو تانجو جڏهن اهي عادي ٿي ويا ته انهن تماڪ جي پوک ڪرڻ شروع ڪئي پوءِ تماڪ پوکجڻ لڳو ان جو وڪرو تجارت جي صورت اختيار ڪري ويو هن وقت تماڪ آمريڪا ڪيوبا ميڪسيڪو برازيل بلغاريا يونان فرانس اٽلي يوگوسلاويا آسٽريليا هنگري سوريا لبنان عراق الجزائر تيونس مغرب افغانستان پاڪستان ٿئي ٿو مسلم ملڪن سوريا عراق ان جي پوکي پهرئين نمبر تي آهن اتي ان کي سڪائڻ سٽڻ ڪٽڻ چُورو ٺاهڻ ان مسالا ملائڻ جو ڪم ٿئي ٿو تماڪ جي پنن کي سڪائڻ ان ڪيميڪل ملائي تيار ڪرڻ هڪ جدا فن آهي دورِ قديم عربن وٽ تماڪ جي ٻوٽي کي طباق جي نالي سان سڏيندا هئا اهي تماڪ جي پنن کي سڪائي ڪٽي رکندا هئا نانگ يا وڇون جي ڏنگيل کي ڏنگ واري جاءِ تي تماڪ جو پائوڊر رکندا هئا يا نانگ جي ڏنگيل کي قيءَ ڪرائڻ لاءِ ماکي ملائي پياريندا هئا اهي تماڪ جي پيئڻ يا دکائڻ کان بلڪل ناواقف هئا تانجو ڏهين صدي هجري جي آخر يارهين جي اوائل فارس هنڌ تماڪ جي دونهين پيئڻ جي رِيت وارد ٿي اتان عرب پهتي قديم دور تماڪ جي استعمال جو طريقو ابتدا دور تماڪ ڪيئين استعمال ڪيو ويندو هيو ان جي باري برٽش ميوزم لنڊن تصويرون موجود آهن انهن کي ڏسي اندازو ٿئي ٿو ته اهي گول دائري ويهندا هيا وچ تماڪ جا پن ساڙيندا هئا ڊگهين ڊگهين نلڪين جي ذريعي ان مان دونهون ڇڪيندا هئا اهڙيون شاهديون به موجود آهن جو ڊگهي نلڪي جي آخري ڇيڙي تي تماڪ جا پن وجهي انهن کي جلائيندا هئا نلڪي جو ٻيو ڇيڙو نڪ تي رکي ڊگها ڊگها ساهه اندر ڇڪيندا هئا ڪي وري تماڪ کي ساڙي ان جي دونهين جو واس وٺندا هئا ننڍي کنڊ تماڪ جي آمد بر صغير تماڪ جي آمد ڪڏهن ٿي اها ڳالهه چٽي نه آهي ڪن تاريخ نويسن چيو ته اڪبر بادشاهه جي زماني کان تائين جي زماني تماڪ برصغير متعارف ٿي چڪو هيو غالب گمان هي آهي ته تماڪ کي برصغير آڻڻ وارا پرتگالي واپاري هئا جن جي اڳواڻ واسڪوڊيگاما ع ملٻار جي ساحل تي قدم رکيو هو شاهه جهانگير تزڪ جهانگيري لکيو آهي ته تماڪ کي فرنگي آمريڪا کان کڻي آيا شهزادي دارا شڪوه به ان جي تصديق ڪئي آهي ان لکيو آهي ته تماڪ اڪبر بادشاهه جي عهد جي آخر فرنگين کان هتي آيو ڪن چيو ته جڏهن ايسٽ انڊيا ڪمپني جا گورا واپاري بنجي برصغير آيا ته انهن اچي برصغير تماڪ جي استعمال کي ڦهلايو سنڌ سڳوري جا ماڻهو تماڪ واپرائڻ کان واقف ئي نه هئا انگريزن جڏهن تماڪ برصغير آندو ته اهو هندستان جي رياستن مان سنڌ پهتو موجودهه پان جو رواج هتي مهاجرن جي ذريعي پکڙيو تماڪ جي تاريخ ع ڪرسٽوفر ڪولمبس آمريڪين کي تماڪ پيئندي پوکيندي ڏٺو هيو سنه ع اسپين وارن تماڪ جي باقائده پوک پوکي سنه ع تماڪ جي پوک فرانس پوکي وئي سنه ع انگلترا اها بيماري پهتي سنه ع تماڪ مصر پهتو سنه ع مصر پير پُختا ڪري ورتائين سنه ع انگلترا جي بادشاهه جيمس اول ماڻهن کي سگريٽن جي نقصانن کان آگاهه ڪيو ته اهو ڦڦڙن کي خراب ڪري ٿو سنه ع صرف لنڊن جي شهر ست هزار سگريٽ حقي پيئڻ جا هوٽل بنجي چڪا هئا سنه ع پوپ ارخين ثالث سگريٽ نوشن جي چرچن اچڻ تي پائبندي مڙهي سنه ع پوپ اروبان عيسائيت سگريٽ نوشي جي حرام جو حڪم ڏنو سنه ع انگلترا تماڪ جي پوک تي پائبندي لڳائي وئي سنه ع مصر تماڪ جي باقائده پوک پوکي وئي سنه ع سگريٽ کي باقائده سهڻي شڪل ٺاهي ماڻهن لاءِ پرڪشش بنايو ويو سنه ع اقوام متحده اعلان ڪيو ته سگريٽ صحت جو دشمن آهي ان کان بچو سنه ع ڊاڪٽر بيرل انڪشاف ڪيو ته سگريٽ ماڻهو جي عمر گھٽائي ٿو سنهع امريڪا پهريون ڀيرو ڪنگ سائز سگريٽ جو آغاز ٿيو سگريٽ جي موجوده صورت سڀ کان اول برازيل سنه ع شروع ٿي سنه ع پهريون ڀيرو فلٽر وارو سگريٽ ٺاهيو ويو سنه ع آمريڪي ڊاڪٽر ٻڌايو ته سگريٽ مان ڪينسر جو مرض پيدا ٿئي ٿو ان کان پوءِ مسلسل تحقيقون ٿيڻ لڳيون دنيا جي ڊاڪٽرن طبيبن جا پاڻ بحث مباحثا ٿيا هر طرف کان اهي تحقيقون سامهون اچڻ لڳيون ته سگريٽ صحت جو ويري آهي اڃا تائين ڪنهن به طبيب ڊاڪٽر اهو ثابت ڪونه ڪيو آهي ته ڪو سگريٽ بي ضرر شيءِ آهي سگريٽ ساڙڻ آمريڪي سروي مطابق سنه ع ملين سگريٽ رڳو آمريڪا سڙيا ان سال دنيا ملين آمريڪي ڊالرن جا سگريٽ دنيا وارن ساڙيا هئا تماڪ ڪيميائي جزا تماڪ جي پنن ڪيميائي جزا لڌا ويا آهن جيڪي نيش پيش زهر آهن طبيبن جي تحقيق مطابق تماڪ جا پن سڙن ٿا ته ان مان ڇهه هزار ڪيميائي مرڪب پيدا ٿين ٿا انهن مان مشهور مرڪب هي آهن نيڪوٽين يورپ جي هڪ سائنسدان جان نيڪوٽ سڀ کان اول تحقيق ڪري ٻڌايو ته تماڪ هي زهريلو مرڪب ٿئي ٿو انڪري هن جو نالو ئي نيڪوٽين رکيائون گھڻن سگريٽن پيئڻ واري کي ڏندن جي مٿان جيڪا ڦڪاڻ ظاهر ٿيندي آهي يا ان جي آڱرين جي ننهن جو رنگ ڦڪو ڏسڻ ايندو آهي اهو نيڪيوٽين جي سبب آهي ان جي سبب دل دماغ جي شريانين کِـــرُ جمع ٿيندي آهي جيڪا اڳتي هلي گھڻين مُهلڪ بيمارين جو سبب بڻبي آهي نيڪوٽين هڪ زهر آهي اهو جڏهن وات ذريعي نڙي ڦڦڙن تائين پهچي ٿو ته اهو خطرناڪ اثرات پيدا ڪري ٿو اهو هاضمي جي نظام کي بگاڙي ٿو ڦڦڙن پهچي ٿو ته کنگهه پيدا ڪري ٿو تماڪ جي سائي ٻوٽي کان سيڪڙو تائين نيڪوٽين هوندي آهي جڏهن سُڪي ٿو ته اها کان تائين هوندي آهي ان کي سَٽي ڪُٽي سگريٽ وڌو وڃي ٿو ته ان نيڪوٽين کان تائين هوندي آهي ڊاڪٽرن جي تحقيق مطابق نيڪوٽين جو هڪ گرام ڪتي کي مارڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي ان جا اثرات جسم يڪدم نظر نه ايندا آهن بلڪه آهسته آهسته اهي جسم کي ڳاريندا رهندا آهن انڪري ڪي ماڻهو دوکي رهندا آهن چوندا آهن اسان ته سالن کان سگريٽ پي رهيا آهيون اسان کي ته ڪجهه ڪونه ٿيو آهي حقيقت اها اندر جو اندر سُري وانگر کائيندي رهندي آهي ڪاربان مونو آڪسائيڊ هيءَ شديد قسم جي زهريلي گئس آهي جيڪا تماڪ جي دونهين مان نڪرندي آهي ان جو نه رنگ هوندو آهي نه بوءِ نه ذائقو هڪ گاڏي جي دونهين اها گئس کان تائين هوندي آهي پر سگريٽ جي دونهين اها کان تائين هوندي آهي اها گئس رت جي هيموگلوبين آڪسيجن جي بجاءِ گڏجي ويندي آهي ان جي سبب سگريٽ پيئڻ وارن کي ساهه کڻڻ تڪليف محسوس ٿيندي آهي ڪاربان هي ڊامبر وانگر ڪارو غليظ مواد آهي جيڪو سگريٽ جي دونهين مان نڪرندو آهي جسم جي خِلين کي بري طرح متاثر ڪندو آهي تماڪ جي استعمال جون صورتون تماڪ جو ڪوڙو ٻوٽو جنهن پوٽاش نوشادر جا جزا هوندا آهن ان کان سواءِ ان نيڪوٽين جهڙا ڪيئي مُهلڪ مادا هوندا آهن اهو اسان وٽ بيشمار صورتن استعمال ٿي رهيو آهي اهو ڪهڙي به صورت استعمال ڪيو وڃي نقصانن کان خالي ناهي دونهين جي صورت واپرايو وڃي يا وات وجهڻ جي صورت يا سنگهڻ جي صورت واپرايو وڃي ان جي هيين هير پوي ته سولي جان نه ٿي ڇٽي ان هزارن کي هلاڪ ڪيو آهي ان کان بچڻ ضروري آهي ٻيڙي تماڪ پوي سگريٽ تماڪ پوي پان تماڪ پوي ناس تماڪ مان ٺهي نسوار تماڪ مان ٺهي سگار تماڪ پوي تماڪ گهڻا گهر اجاڙي ڇڏيا گهڻا وسندڙ گهر ويران ڪري ڇڏيا ان وري جڏهن چرس پوي ٿو ته اهو زهر زهر آهي دونهين جو استعمال تماڪ جا پن ساڙي اهو گرم دونهون ساهه جي ذريعي اندر پهچائڻ ان زهريلي دونهين کي پنهنجو جيءُ جلائڻ بعد ٻاهر ڦوڪي ڇڏڻ ان جون به ڪيئي صورتون آهن ماڻهو ان دونهين کي پنهنجي حال حيثيت مطابق استعمال ڪن ٿا غريب غربا ٻيڙي ذريعي ڪي سگريٽ ذريعي ڪي حقي چلم ڪي سلفي يا ڀُنگري ذريعي تماڪ جي دونهين کي واپرائن ٿا اهو گرم زهريلو دونهون وات ناسن ساهه جي نالين ڦڦڙن دل دماغ سڀني عضون تي اثرانداز ٿئي ٿو جنهن مان بيشمار مُهلڪ مرض جنم وٺن ٿا ان جي استعمال سان ديني دنياوي جاني مالي انفرادي اجتماعي گهريلو اخلاقي روحاني نقصان ظاهر ٿين ٿا جڏهن ڪو ماڻهو ان جي عادت مبتلا ٿي وڃي ته اهو پاڻ کي هڪ قسم جي زنجيرن ڳٽن قيد ڄاڻي ٿو ڇڏڻ چاهي ته ڇڏي نه ٿو سگهي ماڻهو پاڻ کي مجبور سمجهي ٿو حقيقت اهو به ابليس جو ڌوڪو آهي اگر ڇڏڻ چاهي ته بلڪل ڇڏي سگهي ٿو اللهم احفظنا وسائر المسلمين من الدخان ناس تماڪ جي پنن کي سڪائي سَٽي ڪُٽي ان مزيد مهلڪ مادا ملائي هڪ خاڪو تيار ڪيو ويندو آهي جنهن کي ناس سڏيندا آهن اها آڱوٺو اشهد آڱر ملائي هڪ چپٽي ڀري نڪ جي سوراخ تي رکي زور سان وڏو ساهه کڻي اندر اماڻي ويندي آهي ان جا مضر زهريلا اثرات آهن جيڪي آهسته آهسته مرضن جي صورت ظاهر ٿيندا آهن نسوار تماڪ جي پن کي ڪٽي پيهي ان ٻيا مرڪب ملائي هڪ چورو تيار ڪيو ويندو آهي ان کي نسوار سڏيندا آهن اها وات ڏندن جي مهارن چپ واري کل جي وچين وٿي وڌي ويندي آهي اهو تماڪ جي استعمال جو قبيح طريقو آهي سخت نقصانن جو ڪارڻ آهي ان جا اثرات معدي آنڊن تائين پهچن ٿا جنهن سان اعصاب مرضن مبتلا ٿي وڃن ٿا پان تماڪ جا ڪيئي قسم پان جي پن ويڙهي سوپارين سميت وات وجهي چٻاڙي ان جي رس چوسڻ کي پان سڏن ٿا جيڪو پڻ صحت لاءِ نقصانڪار ثابت ٿيو آهي ان مان وات جي ڪينسر جا ڪيئي مريض موت جو ڪوڙو پيالو پي چڪا آهن هزارين پان جي استعمال سبب اسپتالن بيمارين جون ڪلفتون ڪاٽي رهيا آهن تماڪ پيئڻ يا شارب التنباک ما اجراکا من ذالذي فـي شربه افتاکا اتظن ان شرابه مستعذب ام هل تظـن بان فيه غذا کا هل فيه نفع ظاهر لک يا فتيٰ کلا فلا فيه سـويٰ ايذا کا وتلاف مال لاتجد عوضا له الا دخانا قد حـثيٰ احثاکا اي تماڪ واپرائڻ وارا توکي ڪنهن اهڙي جرئت ڏياري آهي توکي ڪنهن تماڪ واپرائڻ جي فتويٰ ڏني آهي تون سمجهين ٿو ته ان جو پيئڻ مزيدار آهي يا تون سمجهين ٿو ته ان تنهنجي ڪا غذا آهي اي نوجوان ان ڇا ڪو تنهنجو ظاهري نفعو آهي هرگز نه تنهنجي نقصان کان سواءِ ان ٻيو ڪجهه به نه آهي مال جو اهڙو نقصان آهي جنهن جي موٽ ڪو نفعو ئي نظر نه ٿو اچي سواءِ ان دونهين جي جيڪو ڦوڪن ڪڍين ٿو دونهين جي مذمت کم في الدخان معائب ومکاره دلت رزائله عليٰ انکاره يوذي الکرام الکاتبين بِنَـتنِه وامام وجهک شعل من ناره کم من نقود يا فتيٰ وملابس اتلفتها بشرائه وشراره وبه الثنايا اللولويه افسدت بقبيح لون سواده وصفاره وتري الصفار عليٰ شواربه بدا من جذبه الدخان من منخاره وتري الهوام اذا احسن بريحه ترک المکان وفر من اوکاره والخل لاتلوي اليه لخبثـه ابدا ولا تدنوا اليٰ ازهاره ولـنتنه ولـقبحه في طعمه لـم تدن سائم اليٰ اشجاره ڪنهن ماڻهو هڪ الله واري کي وڏي هيج مان سگريٽ پيش ڪيو پاڻ ان کي چيائين اتکرمني بسيجار الدخان وما في شربها الا هوانِ ايشعل عاقل بيديه نارا ليحرق نفسه في کل آن ڇا سگريٽ جي ذريعي تون منهنجي عزت افزائي ٿو ڪرين ان جي پيئڻ ته منهنجي لاءِ خواريءَ کان سواءِ ڪي به ڪينهي ڇا ڪو سياڻو گھڙي گھڙي باهه ٻاري ان پنهنجي جان جلائيندو شوق دا ڪوئي ملهه نهين پر پوءِ به ڪنهن کي ڪهڙو شوق ڪنهن کي ڪهڙو ڪنهن کي ٻين کي ساڙڻ جو شوق ڪنهن کي پنهنجي جان جلائڻ جو ذوق پنهنجي سيني ساڙڻ جو شوق ڪنهن چيو ته اک تصویر وفا ہ میرا سگری اور می دونو اک دوج کوہاتھو می لئجلتہی سگريٽي همراهه به صبح سويل اٿندا ته نه خدا ياد نه رسول اول دونهين جي دٻ دونهون به اهڙو جو منهن ڍڪجي وڃي پوءِ چوندا ته اسانجو منهن دونهين مان ائين پيو چمڪي جيئن ڪڪرن مان چنڊ هڪ جاءِ تي سگريٽن جي شوقينن جي مجلس جاري هئي همراهه بنهه دونهين جا دلداده هئا سڀني وٺي جو ڪَشَ هنيا ته ساري مجلس دونهون ئي دونهون ٿي وئي انهن مان هڪڙو شاعر هيو ان فرمايو طما فينا دخان کالسحاب فصرنا منه في عين الحجاب کاَن وجوهنا فيه نجوم تراءت للملا بين السحاب وساءِ ساءِ سگريٽ وساءِ ان سان صحت تباه مال تباه نه اول بسم الله نه آخر الحمد لله نه ساهه کڄي سوکو سگريٽي گذاري اولو اوکو توبه زاري عمر ساري جنهن اڄ ڇڏيا سو ڪامياب تماڪ جي زراعت تماڪ ڀنگ ڏوڏِي جي پوک پوکڻ به جائز نه آهي اها گناه ٻين جي مدد ڪرڻ آهي رب فرمايو ولا تعاونوا علي الاثم والعدوان گناهن جي ڪم هڪ ٻئي جي مدد نه ڪيو اها پوک پوکي ٻين کي گناهه مهيا ڪري ڏيڻ به گناه آهي تماڪ جو واپار بعض علماءَ حرام چيو آهي اها ڪمائي به حرام سڏي آهي ان مان خيرات ڪرڻ حج ادا ڪرڻ ٺيڪ نه آهي ڇو ته ان الله طيب ولا يقبل الا طيبا بيشڪ الله پاڪ آهي پاڪيزه شين کي ئي قبول ڪري ٿو اهڙي ڪمائي برڪت نه هوندي آهي نه اهڙي ڪمائي ڪو سڪون ملي سگهندو آهي تماڪ زراعت جي ماهرن جو چوڻ آهي ته تماڪ جي ٻوٽي ويجهو نه جانور وڃي ٿو نه پکي نه ماکي جي مک سگريٽ نوشي جگر سوزي سگريٽ صحت جو دشمن پيسي جو ويري آهي اولهه جي شاهوڪار ملڪن جا ماڻهو ان کي بدترين نشو سڏي ان کان بيزار ٿي ان جي روڪٿام لاءِ باقائده منظم طرح ڪوششون ڪري رهيا آهن پر پاڪستان جهڙي ترقي پذير ملڪ ان جو استعمال ڏينهون ڏينهن وڌي رهيو آهي ان جي روڪٿام جي ڪا به منظم مربوط ڪوشش ڪونه پئي ڪئي وڃي جنهن جي نتيجي نئون نسل تباه ٿي رهيو آهي اتان جو عوام هن زهريلي ٻوٽي جي اُگرن نتيجن کان آگاه ٿيڻ بعد ان جي استعمال گھٽتائي ڪري رهيو آهي پر اسان جو عوام روزبروز ان پاسي وک وڌائي رهيو آهي سگريٽ ڇڏڻ جو عالمي ڏينهن دنيا جون حڪومتون مئي جو ڏينهن سگريٽ نوشي ڇڏڻ جي عزم جو ڏينهن ڪري ملهائن ٿيون اسان وٽ سگريٽن جي تشهير تي ڪروڙين رپيا خرچ ڪري ماڻهن کي ان لاءِ اڀاريو وڃي ٿو ماهرن مطابق هن وقت دنيا کي هڪ سنگين خطرو سگريٽ نوشي جي صورت پيش آهي تماڪ نوشي جي جيترن خطرن هن وقت دنيا وڪوڙجي وئي آهي اوترو اڳ نه هئي تماڪ نوشي ٻين نشن جيئن چرس ڀنگ آفيم گانچو شراب هيروئن کان وڌيڪ خطرناڪ آهي ڇو ته انهن شين کي نشو سمجهي انهن کي عيب سمجهيو وڃي ٿو پر تماڪ خوري يعني سگريٽ پتي پان ناس نسوار کي گھڻا ماڻهو عيب ئي نه ٿا سمجهن نه وري انهن مان پيدا ٿيندڙ خطرن تي غور ڪرڻ لاءِ تيار ٿين ٿا نه وري حڪومت ان جي خلاف ڪو عملي قدم کڻي ٿي ان ڪري تماڪ ماڻهن جي پيسي صحت مال کي نپوڙي رهيو آهي سگريٽ ساز ڪمپنيون سگريٽي ڪمپنين وڏي چالاڪي هوشياري سان راندين جا بار پنهنجي مٿان کنيا آهن راندين جو اهتمام ڪري ماڻهن کي پنهنجي سگريٽن جي تشهير ڪرائن ٿا ماڻهو بي شعوري راندين ڪرڪيٽ هاڪي وغيرهه جي تفريحي لمحن سگريٽي اشتهار پڙهي سگريٽن کي به خوشي طرب جو هڪ ذريعو سمجهي ان جا عادي بنجي وڃن ٿا هڪ سروي مطابق پاڪستان صرف پي ٽي وي سگريٽن جي اشتهارن مان پنجن کان ڏهن ڪروڙن تائين ساليانو ڪمائي ٿي وزارت صحت جيترو سگريٽ نوشي جي روڪٿام لاءِ بجيٽ رکي ٿي ان کان ڏهوڻ پيسا سگريٽ ساز ڪمپنيون پنهنجي مصنوعات جي تشهير تي خرچ ڪن ٿيون شاعرن جي شرارت سگريٽ جي صنعت کي هٿي وٺائڻ شاعرن فنڪارن جو به وڏو هٿ آهي اهي هر ڪش دلڪش جهڙا نعرا هڻي يا سگريٽ جي صفت ثنا شعر ٺاهي ماڻهن کي بي عقل بنائن ٿا جيئن هڪ شاعر فرمائي ٿو ته وڃي تون اي سگريٽ چپ چم عجيب ٿئي شال منهنجو به اهڙو نصيب هُتي تو کي عزت حرمت ملي هتي هڪڙو عاشق مري پيو ڀلي سگريٽ نوش نصيحت ڪرڻ تي ڪاوڙ اچي وڃي ٿو چوي ٿو منهنجي زندگي آهي جيئن گذاريان مون کي دنيا پنهنجي مرضي سان جيئڻ جو حق آهي ان کي چئبو ته بابا اگر پنهنجي مَنَ ماني زندگي گذارڻ جو توکي حق آهي ته تنهنجي پاسي اوسي رهڻ وارن جا به ته ڪي حق هوندا انهن کي به صحتمند رهڻ ڏي انهن جي فضا کي دونهين سان خراب ڪرڻ جو توکي ڪهڙو حق آهي ٻين جي صحت کي خراب ڪرڻ جو توکي ڪهڙو حق آهي پاڪيزه فضائن کي آلوده ڪرڻ جو تو کي حق نه آهي ٻين کي بيمار بنائڻ جو توکي حق نه آهي جيڪي پيسا سگريٽن ساڙين ٿو تنهنجي ابي امان ٻچن اهل اولاد جو تو تي حق آهي انهن جي خرچ جا پيسا سگريٽن نه ساڙ اسراف نه ڪيو الله ڪريم فرمايو آهي ته لوا واشربوا ولا تسرفوا انه لا يحب المسرفين کائو پيئو پر اجايو خرچ نه ڪيو بيشڪ الله اجائي خرچ ڪرڻ وارن سان محبت نه ٿو رکي حلال پاڪيزه کاڌو هجي پر ان به اسراف سان ٻانهو الله جي محبت مان نڪري وڃي ٿو پر ان جو ته غور ڪيو جيڪو دونهين وارا ڪارا ساهه کڻي ٿو جيڪو نه کاڌو آهي نه پيتو آهي پيئڻ وارو خود مڃي ٿو ته منهنجي وات گندي شيءِ آهي گرم دونهون اندر اماڻڻ سان سينو ٿي سڙيو پوءِ سگريٽ ساز ڪمپنين پنهنجي گراهڪي وڌائڻ لاءِ ان جي وات واري حصي فلٽر لڳايو ته جيئن دونهين جي ساڙي ڪمي واقع ٿئي ڪن تماڪ جي گرم دونهين کي ٿڌو ڪرڻ لاءِ حقو يا چلم ٺاهي جيئن ساهه زور سان ڇڪڻ سان تماڪ جو دونهون پاڻي مان گذري ته ٿڌو ٿي اندر داخل ٿئي ائين ڪرڻ سان دونهين جي حرارت ته ڪمي ٿي پر تماڪ جا زهريلا اثرات ته پنهنجي جاءِ تي جيئن جو تيئن موجود رهيا پر ان هڪ وڌيڪ خرابي هيءَ پيدا ٿي جو چلم جي چٺ پيل پاڻي جيڪو جراثيمن سان ڀرپور ٿي وڃي ٿو ان مان جڏهن هوا گذري ٿي ته اهي جراثيم ساهه جي ذريعي اندر داخل ٿين ٿا حرمين شريفين سگريٽ نوشي تي پائبندي دنيا جي ڪافي ملڪن سگريٽن جي پابندين بابت قانون جوڙيا ويا آهن سعودي حڪومت انهن پيش پيش آهي سعودي حڪومت جا سگريٽ نوشي جي سدِباب بابت سڄي دنيا مان اچڻ وارن مسلمانن کي ان جي نقصانن کان آگاهه ڪرڻ بابت پوري سعودي جي عام چونڪن چوراهن عوامي ميڙاڪن وارين جاين تي سگريٽن جي نقصانن بابت بورڊ لڳايا ويا آهن مڪه مڪرمه مدينه منوره جي روڊن رستن تي بورڊ لڳايا ويا آهن جن تي مختلف قسمن جا الفاظ لکي سگريٽ نوشي کان رڪجي وڃڻ جي ماڻهن کي اپيل ڪئي وئي آهي حرمين شريفين جي حدن چارئي طرفن کان بورڊ لڳايا ويا آهن انهن تي لکيل آهي ممنوع التدخين مثلا مسجد نبوي جي قريب هڪ بورڊ تي لکيل ڏٺم جيڪو سگريٽن تي خرچ ڪرين ٿو تنهنجي گھر وارا وڌيڪ حقدار آهن جو اهي پيسا انهن تي خرچ ڪرين ڪافي جاين تي وڏن سائن بورڊن تي دل ڇاپيل آهي ان کي سگريٽ نانگ وانگر ويڙهيو پيو آهي هيٺان لکيل آهي روضي پاڪ جي بلڪل سامهون هڪ وڏي هوٽل تي تمام نمايان اکرن لکيل ڏٺم هڪ بورڊ تي لکيل هو ويحرم عليهم الخبائث والدخان خبيث معا لتکون مدين الرسول خاليا من التدخين منهنجو نبي اوهان تي خبيث شين کي حرام ڪري ٿو دونهون به خبيث آهي ان سان گڏ هي ڳالهه به ته رسول الله جو شهر دونهين کان خالي هجي سعودي قانون عوامي ميڙاڪن ماڻهن جي وچ سگريٽ پيئڻ منع ڪئي وئي آهي ڪافي آفيسن دفترن سگريٽ پيئڻ کان منع ڪئي آهي قطر جي دوحا ايئر پورٽ دبئي ايئر پورٽ تي شيشي جا ننڍا ڪمرا ڏٺاسين جن تي لکيل هيو غرف التدخين ان دونهين جي اخراج لاءِ خاص نيڪالي پائيپ لڳل هئا مون ان اندر جھاتي پاتي ته اهڙي بدبوءِ آئي جو هيانوُ اوراٽجڻ لڳو ڪي اتي سگريٽ پي رهيا هئا ائين پي لڳو ڄڻ ڪي قيد جي ڪوٺڙي واڙيل آهن گرمي دونهين جي سزا ڪاٽي رهيا آهن جهازن سيٽ تي ويهڻ سان سامهون اشارو نظر اچي ٿو جنهن تي سگريٽ نه پيئڻ جو اشارو سامهون نظر اچي ٿو ڪي جهاز اهڙا ڏٺاسين جن مڪمل طرح سگريٽن پيئڻ جي پائبندي آهي جن جهازن ٿوري دير لاءِ موالين کي اجازت ڏين ٿا ته اها به انهن سيٽن وارن کي جيڪي جهازن جي پيٽرول جي ٽانڪين پَــرَن کان پري واريون سيٽون آهن ڇو ته جهازن جو پيٽرول تمام تيز هوندو آهي متان سگريٽ جي شعلي جهاز کي باهه نه لڳي وڃي مصر سعوديه قطر سگريٽ مٿان سخت پائبندي آهي پوءِ به اتي تمام گھڻو سگريٽ پيتو وڃي ٿو تماڪ جا پن پير ڪرم الله الاهي المعروف دلبر سائين دربار فضل آباد شريف ماتلي گوگل هڪ سرچ رٿا طور جنوري ع ليري پيج سرجي برن شروع ڪيو هو جيڪي اسٽينفورڊ يونيورسٽي ڪيليفورنيا پي ايڇ ڊي جا شاگرد هئا گوگل شروع ڪرڻ جو مقصد اهو هو ته ڪا اهڙي ڳولا انجڻ ٺاهجي جيڪا ان دور جي ڳولا انجڻ جي مقابلي وڌيڪ نتيجا گهٽ وقت ڏيکاري گوگل جو شروعاتي نالو هو ان کان پوءِ سيپٽمبر ع گوگل ڪام جو رجسٽر ٿي ويو سيپٽمبر ع نالي ڪوٺي کولي وئي گوگل ڳولا جي دنيا کان سواءِ ٻيون به ڪافي شيون متعارف ڪرايون آهن جن ذريعي اڄ دنيا ڪا به شَيِ ناممڪن ناهي رهي اچو ته توهان سان انهن شين جو تعارف ڪرايون گوگل پاڻ کي مختلف ٻولين متعارف ڪرائڻ کان پوءِ هاڻي پنهنجي لوڪل سروس شروع ڪري رهي آهي جيڪا في الحال آهي صرف يونائيٽيڊ اسٽيٽ وارا ڪم آڻي سگهن ٿا گوگل موبائل گوگل جي هن سهوليت ذريعي اوهان پنهنجي موبائيل متعلق هر ڄاڻ حاصل ڪري سگهو ٿا ان جي ايڊريس آهي گوگل جي هيءَ سروس دنيا جي ڪتابن اخبارن رسالن بابت ڄاڻ مهيا ڪري ٿي گوگل جي هن سهوليت سان توهان به حساب جو نتيجو طريقي سان گڏ حاصل ڪري سگهو ٿا مثال گوگل سرچ باڪس لکو گوگل جي هن سهوليت ذريعي اوهان ڪنهن به لفظ جي معنيٰ يا تشريح معلوم ڪري سگهو ٿا گوگ سرچ باڪس لکو تي توهان موويز يعني فلمون انهن تي تبصرا پڻ ڏسي سگهو ٿا جي مدد سان توهان آمريڪا جي آفيسن يا گهرن جا نمبر ڳولي سگهو ٿا گوگل ذريعي اوهان ڪنهن به شهر جي موسم بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهو ٿا مثال جنهن جي مدد سان اوهان حيدرآباد پاڪستان جي موسم جو حال معلوم ڪري سگهو ٿا ڪنهن به هوائي اڏي جي موسم يا جهازن جي دير سوير جي باري ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ گوگل سرچ باڪس لکو هوائي اڏي جو عددي ڪوڊ لفظ ايئر پورٽ مثال گوگل يونيورسٽي گوگل يونيورسٽيءَ جي مدد سان توهان ڪنهن به اسڪول ڪاليج يا يونيورسٽي وغيره جي ويب سائيٽ تي وڃي سگهو ٿا ان بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهو ٿا گوگل ڊائريڪٽري گوگل ڊائريڪٽريءَ توهان کي گوگل جي هر هڪ فيچر جي ڄاڻ ملندي گوگل نقشا هن سهوليت وسيلي توهان ڪنهن به علائقي جون سيٽلائيٽ تصويرون ڏسي سگهو ٿا گوگل نالي ڊومين تي برق ٽپال جي سهوليت پڻ ڏي ٿو جيڪا توهان کي گيگا ٻاٽڻ اسٽوريج مهيا ڪري ٿي جي مدد سان توهان ڪا به فلم يا ڪو به ڊرامو يا گانو ڳولي سگهو ٿا مٿين کان علاوه گوگل جون ڪيتريون ٻيون به سهوليتون به آهن انهن ڏينهون ڏينهن واڌارو اچي رهيو آهي ميراڻي ڊيم تربت شهر کان ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ڏکڻ اولهه طرف دشت درياءَ مٿان تعمير ڪيل آهي ايران مان ايندڙ نهنگ بلوچستان مان ايندڙ ڪيچ ڪور مقامي ٻوليءَ ڪور نديءَ کي چيو وڃي ٿو جتي پاڻ گڏجن ٿيون اتان هڪ وڏو درياءُ دشت جنم وٺي ٿو ٻنهي دريائن جي سسٽم کان اٽڪل ڪلوميٽر هيٺ پهاڙن جي وچ ميراڻي ڊيم واقع آهي واپڊا طرفان ملڪ پاڻيءَ وارن وسيلن جي ترقيءَ واري پروگرام هيٺ جولاءِ ع تي هن ڊيم جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو ع منظور ڪيل پي سي ون مطابق ڊيم جي اڏاوتي ڪم جو ڪُل ڪاٿو ارب ڪروڙ رپيا لڳايو ويو هو جنهن ارب ڪروڙ رپيا پرڏيهي قرض پڻ شامل آهي هن ڊيم پاڻي ڪٺو ڪرڻ جي مجموعي گنجائش لک ٻه هزار ايڪڙ فوٽ آهي جنهن ڏيڍ لک ايڪڙ فوٽ پاڻي هر وقت موجود رهڻو آهي جڏهن ته استعمال جوڳو پاڻي ايڪڙ فوٽ آهي ڊيم جي ڪل اوچائي فوٽ آهي ڊيم جي اوچائي تي ان جي ڊيگهه هزار فوٽ آهي ويڪر فوٽ اٿس پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڏنل دڪي جي ڊيگهه فوٽ آهي جيڪا بعد وڌائي فوٽ ڪئي وئي ڊزائين مطابق اتان لک هزار ڪيوسڪ پاڻي گذارڻ جي گنجائش ڏنل آهي هن ڊيم جو بنيادي مقصد دشت جي علائقي هزار ايڪڙ غير آباد زمين کي آباد ڪرڻ ڄاڻايو وڃي ٿو ان مقصد لاءِ ڊيم مان ٻه ننڍا واهه ڪڍيا ويا آهن جن جي ڪُل گنجائش ڪيوسڪ آهي جنرل پرويز مشرف هن ڊيم جو افتتاح نومبر ع تي ڪيو ميراڻي ڊيم هٿان ٿيل ان برباديءَ جا ٻه ٻيا فني سبب پڻ ڄاڻايا وڃن ٿا ع جڏهن هن ڊيم جي فزيبلٽي رپورٽ پهريون ڀيرو تيار ڪئي وئي هئي تڏهن ان جي اوچائي بجاءِ فوٽ ڄاڻائي وئي بعد وڌيڪ پاڻي ڪٺو ڪرڻ خاطر ان جي اوچائي وڌائي فوٽ ڪئي وئي جيڪڏهن مقامي رهواسين جي خدشن کي مان ڏيندي واپڊا ان جي اوچائي فوٽ رهڻ ڏي ها ته ڪيچ جا رهواسي ان بدترين برباديءَ کان بچي وڃن ها ساڳيءَ ريت ڊيم جي اسپل وي کي فوٽن تائين محدود رکڻ سبب پڻ ان جي ٻوڏ واري وهڪري کي نيڪال ڪرڻ واري صلاحيت محدود رهي مقامي رهواسين جو چوڻ آهي ته هو واپڊا وارن کي شروع کان چوندا رهيا هئا ته اسپل وي جي ڊيگهه گهٽ گهٽ فوٽ رکي وڃي پر واپڊا سندن راءِ کي ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيو هاڻ هن برباديءَ کان پوءِ واپڊا جا ڪنسلٽنٽ موجوده اسپل وي کان ڪجهه پرڀرو پهاڙن کي ڪٽي هڪ نئين اسپل وي تعمير ڪرڻ جي سفارش ڪري رهيا آهن فوٽن جو نئون اسپل وي فوٽن تي تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي ته جيئن ٻوڏ جي چاڙهه سبب ٻيون اسپل وي وڌيڪ پاڻي نيڪال ڪري سگهي واپڊا جي هڪ عملدار پاڻ اهو مڃيو ته جون جي وچ واري رات جڏهن پاڻيءَ جي سطح تي پهچي وئي ڊيم جي ڀت صرف فوٽ مٿي رهجي وئي ته هنن سڀ هٿيار ڦٽا ڪري ڊيم کي فطرت جي حوالي ڪري ڇڏيو ان موقعي تي ڪجهه عملدارن اها پڻ راءِ ڏني ته فيوز پلگ جي مدد سان اسپل وي جو ڪجهه حصو اڏائي وهڪرو وڌائجي پر ان صورت خدشو هو ته ڊيم جي مکيه ديوار پڻ ٽُٽي وڃي جنهن سان ڊيم جي هيٺاهين طرف وڏي بربادي اچي ها ممڪن هو ته ٻوڏ جو پاڻي گوادر شهر کي به ٻوڙي ڇڏي ها علائقي جي رهواسين جي راءِ آهي ته ڊيم جي رڪاوٽ ان جي غلط ڊزائين سبب دشت نديءَ جي اٿلندڙ وهڪري سبب ڪيچ نهنگ نديءَ وڏي پيماني تي بربادي مچائي آهي جيڪڏهن ڊيم جي اها رڪاوٽ موجود نه هجي ها ته پاڻي دشت درياءَ جي ڀيٽ وهڪرو ڪري جيوڻيءَ وٽ سمنڊ وهي وڃي ها هو واپڊا جي ان راءِ سان سهمت ناهن ته ڊيم جي غير موجودگيءَ هيٺاهين تي وڌيڪ نقصان ٿئي ها جيڪڏهن ڊيم جي فوٽ اوچي ديوار پاڻيءَ کي نه روڪي ها ته اهو وهڪرو ڪٺو ٿيڻ بجاءِ لڳاتار وهي هليو وڃي ها ان جي شدت به لڳاتار وهڪري سبب گهٽ رهي ها ان کان سواءِ ع آيل وڏي ٻوڏ کان پوءِ هيٺاهين وارن علائقن جي رهواسين پاڻ کي اوچائيءَ وارن ماڳن ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو هو جنهن ڪري ڊيم جي غير موجودگي هيٺاهين تي ايڏي وڏي تباهي اچڻ جو امڪان گهٽ هو واپڊا پنهنجي روايتن موجب ڊيم سان لاڳاپيل اهم دستاويز عوامي پهچ کان پري رکيا آهن ايتري قدر جو آبپاشي کاتو جنهن کي اڳتي هلي اهو ڊيم سنڀالڻو آهي ان جي مقامي عملدارن کي به پي سي ون وارو دستاويز مهيا ناهي ٿيل اهو ڪنهن کي به معلوم ناهي ته ٻوڏ جي ڪهڙي رڪارڊ کي حوالو بنائي واپڊا اهو طئي ڪيو ته فوٽ کان وڌيڪ جي ٻوڏ سالن هڪ ڀيرو ئي اچي سگهي ٿي جڏهن ته ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ شديد ٻوڏ ڊيم ٺهڻ جي نون مهينن اندر اچي وئي ساڳي طرح هن رٿا جي ماحولياتي اثر ڪٿ بابت پڻ سول سوسائٽي واپڊا جا ڪنسلٽنٽ آبپاشي کاتي جا مقامي عملدار اڻ ڄاڻ آهن ڪنهن کي به ان جي عوامي ٻڌڻي بابت ڄاڻ ناهي جيڪا جي عمل جو لازمي اهم ترين مرحلو آهي ان مان صاف ظاهر آهي ته ڊيم جي يا ته بنهه ڪرائي نه وئي هئي يا وري رسم پوري ڪرڻ لاءِ ڪو ستاويز تيار ڪرائي اندروني طور ان کي منظور ڪرايو ويو هجي هونءَ به هن ملڪ جعلي ڪندڙ ڪنسلٽنٽ ان جي منظوري ڏيندڙ جي ڪا کوٽ ناهي ان مرحلي نه ٿيڻ سبب رهواسين جا اهي خدشا ڪٿي به رڪارڊ نه ٿي سگهيا انهن جي روشني ڊزائن ڪي اهڙيون تبديليون به نه ڪيون ويون جنهن سان ان برباديءَ کان بچڻ يا ان جي گهٽائڻ جا امڪان ٿي سگهن ها جيتوڻيڪ واپڊا ان جا ڪنسلٽنٽس ان ڳالهه تي خوش آهن ته ايڏي وڏي ٻوڏ جي باوجود ڊيم جو اسٽرڪچر محفوظ رهيو آهي پر هو ان بابت ڪجهه به نه ٿا ٻڌائن ته هن ٻوڏ سبب ڊيم جي عمر ڪيتري گهٽ ٿي آهي نيسپاڪ جي هڪ انجنيئر موجب هن ڊيم جي عمر ڊزائين موجب سال آهي جڏهن ته آبپاشي کاتي جي هڪ عملدار اهو عرصو سال ٻڌايو تازي ٻوڏ جي نتيجي ڊيم اندر ڪيتري لٽ داخل ٿي آهي اها ڊيم جي زندگيءَ کي ڪيترو گهٽائي سگهي ٿي ان بابت واپڊا جا عملدار ڪجهه به نٿا ٻڌائن ان مان اهو پڻ انديشو آهي ته جيڪڏهن ڊيم وقت کان اڳ لٽجي ويو ته واپڊا وارا اڳتي هلي منگلا ڊيم جيان ميراڻي ڊيم جي ڀت کي اوچو ڪرڻ جو منصوبو به آڻي سگهن ٿا جنهن سان ٻوڏ جي نتيجي وڌيڪ برباديءَ جو به انديشو آهي مقامي رهواسين جو چوڻ آهي ته هي ڊيم دراصل دشت جي علائقي زمينون آباد ڪرڻ لاءِ نه پر گوادر جي نئين پورٽ سٽي جي صنعتي رهائشي علائقن جي ضرورتن لاءِ تعمير ڪيو پيو وڃي سندن چوڻ آهي ته جيڪڏهن ائين نه هجي ها ته ع کان فزيبلٽي تيار هجڻ باوجود اهو ڊيم هينئر تائين تعمير ڇو نه ٿي ڪيو ويو جڏهن ته مڪران بيلٽ ڪو به سرداري نظام موجود ناهي جنهن کي سرڪار بلوچستان جي ترقيءَ رڪاوٽ قرار ڏيندي آهي ميراڻي ڊيم هٿان آيل ٻوڏ جي تباهيءَ اهو ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته نه رڳو وڏا ڊيم پر ننڍا ڊيم پڻ غلط رٿا بندي غلط ڊزائين سبب علائقي جي رهواسين لاءِ وڏيون برباديون آڻي سگهن ٿا جيڪڏهن ميراڻي ڊيم جهڙو ننڍو ڊيم ميراڻي ڊيم جهڙا اٽڪل ڊيم گڏجي هڪ ڪالاباغ ڊيم برابر ٿيندا ايڏي وڏي تباهي آڻي سگهي ٿو ته پوءِ هڪ وڏو ڊيم ڪيڏي وڏي برباديءَ جي صلاحيت رکندو هوندو ساڳي طرح ايل بي او ڊي جيان ميراڻي ڊيم جي ڪيل نقصان اهو پڻ ثابت ڪيو آهي ته جيڪڏهن مقامي رهواسين جي ڏاهپ سندن خدشن کي رٿابنديءَ جو حصو نٿو بنائجي ته ان جا به اڳتي هلي ڪيڏا وڏا نقصان ٿين ٿا جن جو پورائو رڳو کوکلن وضاحتي بيانن سان نه ٿو ڪري سگهجي هيءُ سنڌ جي ميهڙ تعلقي جو هڪ ڳوٺ آهي جنهن بنيادي سهولتن نالي ڪا به شَيِ موجود نه آهي سڀ کان پهريون مسئلو تعليم جو آهي جيڪا هن ڳوٺ وارن فقط ٽي وي تي ٻڌي آهي گورنمينٽ هڪ پرائمري اسڪول ڏنو ته آهي پر اهو ڏهن ٻارهن سالن کان ڳوٺ جي چڱي مڙس جي اوطاق بڻيل آهي هن ڳوٺ نه صحت گهر آهي نه روڊ نه ڪا ٻي بنيادي سهولت موجود آهي هتان جا چونڊيل نمائندا صرف ووٽن واري ڏينهن هن ڳوٺ ايندا آهن ووٽن وٺڻ کان پوءِ هميشه لاءِ غائب ٿي ويندا آهن ميهڙ تعلقي جا چونڊيل ايم اين اي ايم پي اي تعلقي ناظم دعوائون ته ڪن ٿا پر ماڻهن جي سار سنڀال نٿا لهن ڳوٺ حاجي واهه ميهڙ شهر جي اولهه واقع آهي ڳوٺ جي آبادي آهي جيڪا سَو سيڪڙو سنڌي آهي هيءُ تعلقي ميهڙ جي هڪ يونين ڪائونسل آهي رليانگريزي ھڪ قسم جو بوڇڻ آهي جيڪا ڪپڙي مان ٺهندي آهي رلي جا ٻه حصا يا پُڙ ٿيندا آهن هڪ ابتو ٻيو سبتو ٻنهي جي وچ اڪثر پراڻي ڪپڙي جي اڳڙين جو تَھُ وجهي پڙ ملائي سبي ويندي آهي سنڌ رلي اڪثر عورتون هٿ تي سبنديون آهن هاڻ سبتو حصو ڪپڙي جي صنعتن به تيار ٿئي ٿو رلي دنيا جي مختلف علائقن م مختلف نمونن سان ٺاھي وڃي ٿي سنڌ ٺھندڙ رليون بہ پنھنجي ھڪ الڳ سڃاڻپ رکن ٿيون سنڌ قديم زماني کان هنرن نامياري رهي آهي نه رڳو هتي جا مرد هنر مند ڪاريگر آهن پر زالون به سگهڙ سڄاڻ آهن هو گهر جو ڪم ڪار پورو ڪري وانديون ڪين ويهن پر ڪو نه ڪو ورتڻ ويهي ڪن گهر جي ڇني ڦاٽي به ڳنڍين ته ٽوپو ٽاڪو به ڪن اجائي پراڻي اڳڙي به ڪين وڃائين اڳي ته ڪاپو ڪڍي گهر جي ڀاتين لاءِ ڪپڙو تيار ڪرائينديون هيون هن وقت ڪتڻ جو رواج نڪري ويو آهي پر سبڻ ڀرت جو ڪم سنڌ اڃان به جام ٿي ٿو ٽوپي جي ڪمن رليءَ جي هنر کي وڏي اهميت حاصل آهي رلي خاص سنڌ جي سوکڙي آهي ٻهراڙيءَ جي گهرن جو سينگار آهي سگهڙ عورتن جي هٿ جو هنر سندن ڪاريگريءَ جو شاهڪار آهي سنڌي عورتون پراڻن ڪپڙن مان ڏاڍا ٽڪر ڪڍي گڏ ڪنديون وينديون آهن جڏهن ڪافي اڳڙيون گڏ ٿي وڃن تڏهن انهن جا کي جدا جدا رنگ ڏيئي رڱينديون آهن انهن مختلف رنگين ٽڪرين مان چورس ٽڪنڊن مستطيل شڪلين اڳڙيون ڪتري ٽڪريون ٺاهينديون آهن اهي ٽڪريون پاڻ ڳنڍي جدا جدا ڊزائينيون تيار ڪنديون آهن هر هڪ ڊزائين کي چنڊ چئبو آهي هن نموني سان تيار ٿيل رليءَ کي ٽڪرين واري رلي چئبو آهي ڪي زالون وري اٽڪل هڪ گرانٽ هم چورس اڳڙيءَ جي ٽڪرن کي ڪئنچيءَ سان ٽڪينديون آهن ان ٽڪيل ڪپڙي کي ٻي ڪپڙي جي مٿان سئيءَ سان جڙي چنڊ تيار ڪنديون آهن ٽڪ وارا چنڊ تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي محنت ڄاڻ جي ضرورت هوندي آهي اهڙيءَ رليءَ کي ٽڪ واري رلي چئبو آهي ٽڪ يا ٽڪرين مان تيار ڪيل چنڊن کي ڳنڍي ڏيڍ ميٽر ويڪرو سوا ٻه ميٽر کن ڊگهو ته تيار ڪيو ويندو آهي ان تهه جي چو طرف مختلف رنگن جون پٽيون ڪنگريون يا گڏيون لڳايون وينديون آهن اهڙيءَ طرح هڪ ته تيار ڪرڻ بعد هڪ ٻيو لسو تهه به تيار ڪيو ويندو آهي تهن ٺاهڻ کان پوءِ لسو تهه وڇائي ان جي مٿان پراڻي ڪپڙي مان صاف ڪيل اڳڙين جا ٻه ٽي تهه ترتيب سان سٿيا ويندا آهن ان بعد ٽڪرين يا ٽڪ وارو تيار ٿيل تهه ان جي مٿان رکي پاسن کان ٽوپو ڏنو ويندوآهي تهن کي پاسن کان ٽوپي ڏيڻ بعد ٿوريءَ ٿوريءَ وڇوٽيءَ تي ٽوپا ڏنا وينداآهن انهن ڇڊن ٽوپن کي دوڳڻ چئبو آهي رليءَ جي دوڳڻ جو اهو مقصد هوندو آهي ته تهن جي وچ سٿيل اڳڙيون اڳتي پوئتي ٿي ڳنڍا ڳوڙها نه ٿي پون دوڳڻ کان پوءِ هر هڪ دوڳ جي وچ گهاٽا ٽوپا ڏنا ويندا آهن اهڙيءَ طرح سڄي رلي تيار ڪئي ويندي آهي ٽوپا ڏاڍي خبرداريءَ سان ڏنا ويندا آهن انهن جا کڻ گهڻو ڪري هڪجيڏا هڪجهڙا هوندا آهن گهر عام استعمال لاءِ ساديون لسيون رليون ٺاهيون وينديون آهن ٽڪ وارين رلين جو استعمال آئي وئي لاءِ ڪيو ويندو آهي سگهڙ زالن جي گهر روزانو ڪم ايندڙ رلين کان سواءِ نيون ٽڪ واريون رليون به ڪافي تعداد هونديون آهن جن کي هو ڏاڍِي سنڀال سان ويڙهي رکنديون آهن ٻهراڙين جو دستور آهي ته جڏهن ڪو به عزت وارو مهمان اتي پهچي ويو ته هڪدم رلي وڇائي کيس کٽ تي ويهاريندا پوءِ سندس آجيان کي لڳندا رليءَ جو هنر سڄي سنڌ آهي پر سڀ کان اعلي رليون ٿرپارڪر ضلعي جي ناري واريءَ ايراضيءَ ٺهن ٿيون انهن جي بيهڪ ڊزائن ٽوپو ڏسي حيرت وٺي ويندي آهي گھڻيون رليون ته ڏيک ويک سٺن کيسن کان به سرس هونديون آهن ڊزائين جي لحاظ کان رلين جا ڪيترائي نالا آهن ڇهن دٻلن واري سورهن چنڊن واري سٺ دٻلن واري کوهه ڦيري واري اڌ ٽڪ واري پکي واري نانگ ڦڻ نور پڇي ڦڻيءَ ڪور فرشي پتاشي ٽڪ واري وغيره سنڌ رلي وڇائڻ توڙي اوڍڻ طور استعمال ڪئي وڃي ٿي سنڌ کان ٻاهر ٻي هنڌ ڪٿي به رليءَ جو هنر نه آهي هن وقت ٻاهرين ملڪن رليءَ کي ڏاڍو پسند ڪيو وڃي ٿو ڪيترائي ماڻهو رليون سوکڙيءَ طور ٻاهرين ملڪن جي دوستڻ کي ڏيندا آهن حڪومت به هن هنر کي زور وٺائڻ لاءِ هنري نمائش عمدي قسم جي رلين تي انعام ڏيندي آهي هن وقت رليءَ جو شمار گهرو هنرن ڪيو وڃي ٿو هاڻي رليون بازار به وڪامڻ لڳيون آهن وڪري لاءِ رليون گهڻو ڪري نئين ڪپڙي مان تيار ڪيون وينديون آهن رليءَ جو هنر حب الوطني محنت سانگ صرفي جو سبق ڏي ٿو سنڌيءَ ته هڪ چوڻي آهي ته جهڙو رنگ رليءَ جو تهڙي جوت جوان ان مان ظاهر ٿيو ته رليءَ جو حسن انسان جي اخلاق کي ظاهر ڪري ٿو رلي سنڌي جي زالن جو جيڪڏهن ڪو شاهڪار آهي ته رلي آهي سياري اونهاري گهر يا مزمان مڙهي جي ڪم اچڻ واري شيءَ آهي سنڌ ته زالون چونديون آهن ته جنهن زال جي گهر اوڇڻ گهڻو اهائي سگهڙ آهي رلي اٽڪل ڇهه ست فوٽ ڊگهي چار فوٽ کن ويڪري ٿيندي آهي سندس مٿئين يا سٺي پاسي کي پُڙ چوندا آهن هيٺئن پاسي کي لِهُه يا تر چوندا آهن وچ ڳڀ پوندو اٿس زالون مٿاماري رڳو پُڙ سان ڪنديون آهن پراڻن ڪپڙن کي جدا جدا قسمن جا رنگ ڏئي پوءِ انهن مان ويهي ٽڪنڊا چؤڪنڊيارا گول گول ٽڪر ڪپينديون انهن کي قينچيءَ سان جداجدا نمونن ٽڪي ڪتري پوءِ انهن کي ڳنڍينديون ائين وچ ٺاهي چوڌاري گڏُ يون يا ڪنهن ٻيءَ قسم جي ورڇ رکي وينديون پوءِ لهه وڇائي ان ڳڀ رکي ان مٿان پڙ ڏئي سبديون وينديون جي وچ ڪم ڪار ٿي پيو ته ويڙهي رکنديون ڪم ڪار لاهي وانديون ٿي وري کڻي رلي وڇائينديون قصا به ويٺيون ڪُٽينديون رلي به پئيي سببي ڪي زالو يڪي سر رلي کڻن ڪي گڏجي اُڪر تي رلي ٽڪرين اڪر واريون رليون مٽياري هالا وغيره سٺيون ٿين ٿيون لاڙ اڪثر ٽڪرين وارين رلين جو رواج آهي ٿرپارڪر جي علائقي جي رلين جو وري هڪ جدا گانه نمونو ٽوپو آهي ائين سٺي رلي مهينن پڄاڻا وڃي تيار ڪنديون رليءَ جي سونهن وڌائڻ لاءِ ڪُنڊن تي ڪچ ڪوڏيون ٽونر موتي جهاٻا به رکن پوءِ ته سائين رلي واه واه ٿيو وڃي جيئن لاڙ پٽ ٽُڪ واريون رليون مشهور آهن تيئن مٽارين هالا ڏي وري اُڪر جي رلين جو عام رواج آهي اڪر رلي به واه جو جنسار ٿي ڪري وري ٿر ڏي زالون رليءَ جو ٽوپو ٻي ڍار تي رکن انڪري ٽوپي جي لحاظ سان ٿري رلي سڀني پڌري ٿيو پوي هاڻوڪي زماني ته زالون ڀرت ڇر جا پڙ به پيون رواج آڻين نه رڳو ايترو پر لِهه يا تر اوني ڪپڙن جا ٽڪر ڳنڍيو پيون رليون ٺاهين ته جيئن سياري رلي ذري گهٽ سوڙ جو ڪم ڏئي وڃي موهنداس ڪرم چند گانڌي جنھن کي رابندر ناٿ ٽئگور مھاتما گانڌي سڏيو ان نالي سان مشھور ٿيو ع ڌاري ڏکڻ آفريڪا کان موٽڻ بعد گانڌي ڀارت جي سياست شامل ٿيو ان وقت سڄي هندستان تي انگريزن جي حڪومت هئي گانڌي هڪ خلوص دل انسان قابل سياستدان اهنسا جو پرچارڪ هو سندس جنم آڪٽوبر ع ٿيو ڪاٺياواڙي راجڪوٽ رياست جو شهر پوربندر سندس جنم ڀومي آهي موهن داس يعني غلام ڪرشن جي باري اهو به چيو وڃي ٿو ته سندس وڏا اصل ننگر پارڪر کان ميل پري پاري نگر جا رهواسي هئا هن انگلينڊ مان ع بيريسٽري پاس ڪئي ڏکڻ آفريڪا وڃي رهائش اختيار ڪئي هن اُتي مئي ع انڊين نيشنل ڪانگريس جي شاخ قائم ڪئي جليانوالا باغ انگريزن طرفان ڪيل خون ريزي کان پوءِ ھن هندن مسلمانن کي گڏجي آزاديءَ جي جنگ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪيو جڏهن سڀني جماعتن جا اجلاس گڏ ٿيڻ لڳا ته گانڌي جي حيثيت وڌيڪ اضافو ٿي ويو اهڙي طرح هو مسلمانن توڙي هندن جو محبوب رهنما بڻجي اڀريو ع ڌاري کيس ڇهن سالن لاءِ جيل موڪليو ويو پر سندس طبيعت خراب ٿيڻ ڪري ٻن سالن اندر آزاد ڪيو ويو ع هن جڳ مشهور لوڻ جي قاعدي ٽوڙڻ جي هلچل هلائي ان دوران ٻه ڀيرا کيس گرفتار پڻ ڪيو ويو اهڙي طرح سياست سرگرمي سان بهرو وٺندو رهيو آخر آگسٽ ع تي ڪانگريس کان هندستان خالي ڪريو جو ٺهراءَ پاس ڪرائي شھري نافرمانيءَ جي تحريڪ شروع ڪرايائين انگريز سرڪار ڪانگريس کي غيرقانوني جماعت قرار ڏيئي لکين ماڻهن کي گرفتار ڪري جيلن بند ڪري ڇڏيو ان وقت مسلم ليگ ڪانگريس وچ وڇوٽين جي ڪري ٻن الڳ ملڪن جي ورهاست لاءِ ماحول سازگار هو جڏهن ته گانڌي اهڙي ورهاڱي جي سخت خلاف هو نيٺ لارڊ مائونٽ بيٽن وائسراءِ ٿي آيو جنهن هندستان کي ورهائي پاڪستان هندستان طور ٻن الڳ ملڪن جو بنياد وڌو ان ئي عرصي مسلمانن هندن وچ سخت خون ريزي ٿيندي رهي گانڌي سمجهوتي لاءِ گهڻي ڪوشش ڪئي ايتري قدر جو هندن جي ڪٽر فرقي پرست جماعت جي هڪ فرد گاڊسي جنوري ع تي صبح جي وقت پستول مان فائر ڪري کيس قتل ڪري ڇڏيو اڄ به ڪروڙين ماڻهو سندس مداح آهن تاريخ جو هي يگانو فرد آهي جنهن اهنسا جي پرچار حياتي گذاري پر نيٺ سندس موت هڪ هنساواديءَ هٿان ٿيو جيڪڏهن منهنجو آواز مهاتما جيءَ تائين پهچي ٿو ته مان کيس درخواست ڪندس ته هو ڪنهن به سنڌيءَ کي لڏپلاڻ جي صلاح نه ڏي مان هجرت جو تجربو پنهنجو پاڻ تي ڪري چڪو آهيان مان هندستاني مهاجرن کي ڪابل بلگيريا بلغاريه سربيا جي ترڪ مهاجرن جي استنبول پريشاني ڏسي چڪو آهيان مهاتما جي منهنجي خيال ان لفظ لڏپلاڻ هجرت جو پسمنظر خواب به ڪونه ڏٺو هوندو مان سنڌي آهيان سنڌين کي سڃاڻان ٿو هو جيڪڏهن غلطي ڪن ته هڪ سنڌي کين سنئين واٽ تي آڻڻ جي ڪوشش سولائيءَ سان ڪامياب ٿي سگهي ٿو مهاتما عام طور نيڪ طبع انسان آهن منجهن هندو مسلمان جو ڪو به فرق ڪونهي منهنجو پروگرام ڏاڍو چٽو آهي مان ڪوشش ڪندس ته جيڪڏهن ڪنهن مسلمان ڪنهن هندوءَ جو مال ڦريو آهي ته ان کي واپس ڪرايو وڃي جيڪڏهن مسلمان ڪنهن هندؤ کي قتل ڪيو آهي ته عدالت وڃي پنهنجو ڏوهه باسي هيءُ ياد رهي ته هن وقت مان شهري فسادن جي ذميواري نه ٿو کڻي سگهان ان لاءِ گورنمينٽ جي ذميدار آفيسرن کي ڪم ڪرڻ گهرجي ٻهراڙيءَ جي سڌارن مان گورنمينٽ جو هڪ مددگار بڻجي ڪم ڪندس مائونٽ بيٽن گانڌي لاءِ ڪا سٺي راءِ نه رکندو هو پنهنجي ذاتي رپورٽ هن مائونٽ بيٽن لنڊن موجود اعلئ اختيارين کي لکيو ته مون کيس گانڌي کي چئي ڏنو هو ته هو هڪ مدي خارج پوڙهو خطرناڪ ٽراٽسڪائسٽ آهي ائين هن گانڌي کي سڄي ان منظرنامي يعني اختيارين جي منتقلي مان مکڻ مان وار وانگر ڪڍي ڇڏيو گانڌي مولانا ابوالڪلام آزاد برطانوي راڄ لاءِ ڄڻ ته اک جو ڪنڊو بڻجي چڪا هئا تنهنڪري انهن ٻنهي مان جند ڇڏائڻ لاءِ هر قسم جا حربا استعمال ڪيا ويا جن مکيه قومي رهنمائن سان ڌڪار وارو ورتاءُ شامل هو ايتريقدر جو ٻيو ته ٺهيو پر ونسٽن چرچل جهڙو ماڻهو به انهي مرضي کان نيارو نه هو چرچل کي ته گانڌي جي لباس تي به اعتراض هو هڪ ڀيري چئي ڏنائين هي وڪيل جيڪو ڪنهن وقت ڪنهن مندر جو ٻائو هو هاڻي ڦري هڪ فتني باز ساڌو بڻجي ويو آهي هليو آهي شهنشاهه سلامت جي نمائندي سان برابري جي بنياد تي صلح سانت جون ڳالهيون ڪرڻ علامہ آءِ آءِ قاضي مرحوم جو پورو نالو امداد علي ولد امام علي قاضي هو سندس وڏا انصاري خاندان جا پاٽ ڳوٺ ضلعي دادوءَ جا هئا علامه صاحب جو والد قاضي امام علي سرڪاري ملازمت جي ڪري پاٽ مان لڏي حيدرآباد اچي رهيو جتي حيدرآباد جي بااثر شخصيت محمد حافظ جي وڏي نياڻيءَ سان شادي ڪيائين جنهن مان امداد علي آءِ آءِ قاضي اپريل ع ڄائو سندس والد قاضي امام علي ڪجهه عرصي لاءِ دادوءَ نوشهري فيروز جو ميونسپل ڪمشنر آنرري مئجسٽريٽ پڻ ٿي رهيو علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي ابتدائي تعليم لاءِ آخوند عبدالعزيز کي مقرر ڪيو ويو آخوند صاحب علامه قاضيءَ کي قرآن پڙهايو ابتدائي سنڌي فارسي علم رياضيءَ پڻ سکيا ڏني انهيءَ کان علاوه آخوند صاحب کيس مفتاح الصلوا به پڙهايو پروفيسر علي نواز جتوئي لکي ٿو تہ قاضي صاحب جن کي ننڍپڻ ئي روزي نماز جو پابند ڪيو ويو يارنهن ورهين جي عمر کين روحاني تعليم خاطر نقشبندي طريقي داخل ڪيو ويو کين باقاعدي ذڪر خفي مراقبو ڪرايو ويندو هو اهو مراقبو ذڪر روزانو ڪلاڪن تائين ڪيو ويندو هو هڪ دفعي مون کانئن پڇيو ته سائين مراقبي اوهان کي ڇا ڏسڻ ايندو هو جواب فرمايائون وليم جيمس پنهنجي ڪتاب جيڪي لکيو آهي اهو ڏسڻ ايندو هو پاڻ فرمائيندا هئا ته ننڍپڻ ذڪر مراقبا ڪڏهن به نه ڪيا وڃن اِها اُها وهي آهي جڏهن حواس ترقي ڪن ٿا عقل جي ابتدا ٿئي ٿي جيستائين انفرادي شخصيت جي تعمير تڪميل تي نه پهتي آهي تيستائين مراقبا ڪرڻ مفيد نه آهن خودي جي تڪميل کان پوءِ ئي مراقبي جي ضرورت آهي موتوا قبل ان تموتوا جي صحيح مهل ان وقت شروع ٿئي ٿي دنيا جو ڪوبه فيلسوف يا نبي اهڙو ڪونه ٿي گذريو آهي جنهن ڪجھ وقت لاءِ دنيا کان الڳ ٿلڳ ٿي مراقبن جو منزلون طئي نه ڪيون آهن علامه صاحب جن اهي مراقبن جون منزلون پوءِ وڏي هوندي طئي ڪيون جڏهن سڀني علومن کي پڙهي انهن جي اصولن کان باخبر ٿيا مون کي ڪيترائي دفعا فرمايائون ته جيستائين هنن ظاهري اکين پنهنجو ڪم پورو نه ڪيو آهي تيستائين کين ٻوٽي اندر جهاتي پائڻ يعني مراقبو ڪرڻ فطرتي اصول جي خلاف آهي فطرت ائين ڪرڻ نه ڏيندي بلڪ مجبور ڪندي ته اکيون کولي ظاهري دنيا کي ڏسجي جڏهن انهن جو ڪم پورو ٿيندو تڏهن اهي پاڻيهي ظاهري دنيا کان منهن موڙينديون بند ٿينديون علامه صاحب ارڙهن سالن جي عمر ع سنڌي فائنل جو امتحان خانگيءَ طور پاس ڪيو فارسيءَ جيڪو ان وقت لازمي مضمون هو پهرين پوزيشن حاصل ڪئي ع بمبئي يونيورسٽيءَ مان خانگي اميدوار جي حيثيت مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ وري اچي قاضي صاحب جن کي ويراڳ لڳو سو ڀڄي وڃي جوڳين سان مليا جن سان اٽڪل ڇهه مهينا گذاريائون مگر پوءِ وري اچي پڙهڻ کي لڳا مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ علامه صاحب علي ڳڙهه سر سيد احمد جي قائم ڪيل ڪاليج وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ويو هڪ سال کان پوءِ قاضي صاحب علي ڳڙهه مان موٽي آيو تعليمي سلسلو منقطع ڪري ڇڏيائين ع پنهنجي ماروٽ ميان عبدالقادر حافظ سان گڏجي اعليٰ تعليم لاءِ لنڊن روانو ٿيو جتي هڪ سال خانگي طرح ايڪانامڪس اقتصاديات جي تعليم ورتائين ع لنڊن اسڪول آف ايڪنامڪس داخل ٿيو ڊاڪٽر ڪنٽن وٽ پڙهيو علامه صاحب کي مختلف مضمونن مهارت حاصل ڪرڻ جنون جي حد تائين لڳاءُ هو تنهنڪري لنڊن جي قيام دوران مختلف تعليمي ماهرن کان مختلف مضمونن ڄاڻ حاصل ڪندو رهيو ڊاڪٽر برائون کان نفسيات جي تعليم حاصل ڪيائين ان کان سواءِ فزڪس بائيلاجي خانگي طرح پڙهيو ڊاڪٽر آرنولڊ کان فلسفي جي تعليم حاصل ڪيائين انهيءَ دوران علامه صاحب کي قانون جي تعليم حاصل ڪرڻ جو شوق پيدا ٿيو ع لنڪنس اِن لنڊن بار ايٽ لا لاءِ داخلا ورتائين تعليم دوران علامه صاحب جي ملاقات مس ايلسا نالي جرمن خاتون سان ٿي مس ايلسا هڪ قابل بلند پايي جي ليکڪا شاعره هئي سندن طبيعتون هڪٻئي سان ملي ويون ٻنهي جي پاڻ پريت ٿي وئي ع ايلسا سان شادي ڪري ازدواجي رشتي منسلڪ ٿيو ع بار ايٽ لا جو امتحان پاس ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي وطن واپس وريو پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ ستت ئي بي اي ڪرڻ لاءِ علي ڳڙهه هليا ويا پهرئين سال جيڪي ڪتاب درسي طور رکيل هئا سي سندن اڳئي ميٽرڪ پاس ڪرڻ کان اڳ پڙهيل هئا سو سمجهيائون ته علم حاصل ڪرڻ جي بجاءِ وقت ضايع ٿيندو وقت جي ضايع ٿيڻ جو احساس قاضي صاحب جن کي ان وقت کان ئي هو اهو احساس بيدار زندگي جي اهم نشاني آهي سو قاضي صاحب جن علي ڳڙهه ڇڏي ولايت هليا ويا مختلف علومن داخلائون ورتائون مون کي ٻڌايائون ته مختلف علومن داخلائون ڊگرين حاصل ڪرڻ لاءِ ڪونه ورتيم مگر حق کي ڳولڻ سمجهڻ حاصل ڪرڻ لاءِ ورتم فقط قانون ڊگري حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيم تنهنڪري بئريسٽري ڪيم انهيءَ وقت به کين روحاني بي چيني رهندي هئي فرمايائون ته انهيءَ بي چيني جي حل تلاش ڪرڻ لاءِ ديوان حافظ مان فال ڪڍيم هيءَ سٽ نڪتي ما مريدانِ خدائيم خدا تهبت ما استبس ان وقت کان وٺي پنهنجي رب جو در نه ڇڏيم اُن کان ئي رهبري پنندو رهيس الله تعاليٰ منهنجي رهبري ڪندو رهيو قرآن پاڪ کي ٻنهي هٿن سان چنبڙي پيس ان جي احڪامن تي سختيءَ سان پابند ٿيڻ لڳس نماز پنجن ئي وقتن تي باقاعدي پڙهندو هوس ايتريقدر جو ڪنهن وقت کي نه گسائڻ خاطر هڪ گني خرچ ڪري به وقت تي گهر اچي نماز پڙهندو هوس اتي مون پڇيومانس ته سائين اڄڪلهه اسين توهان کي سانجهيءَ جي نماز پڙهندي ڪونه ٿا ڏسون فرمايائون ته ابا هاڻي ٻيپهري ٽيپهري گڏي پڙهندو آهيان سانجهي سومهڻي جي نماز به گڏي پڙهندو آهيان پر اهڙن وقتن تي جڏهن هڪ نماز جو آخرين وقت هوندو آهي ٻيءَ نماز جو اول وقت اسان جي فقيهن جو ان ڳالهه تي اتفاق آهي آء به ذاتي طرح سان انهيءَ نتيجي تي پهتس ته ائين ڪري سگهجي ٿو پروفيسر جتوئي علامہ سان ڪيل رھاڻ جو ذڪر ڪندي سندس بيان لکيو آهي تہ لنڊن جن پروفيسرن کان تعليم هاصل ڪيائون تن مان اڪثر ڊاڪٽر هابهائوس ڊاڪٽر ٿامس آرنولڊ جو نالو دهرائيندا هئا ڊاڪٽر ٿامس آرنولڊ وٽ علامه اقبال مرحوم به تعليم وٺندو هو علامه اقبال مرحوم لاءِ هڪ دفعي چيائون ته اقبال جڏهن لنڊن آيو ته ابتدا ڇڙواڳ هو مگر پوءِ مثنوي جو مٿس ايترو ته اثر ٿيو جو بلڪل بدلجي ويو نهايت نيڪ شخص ٿي پيو قاضي صاحب لنڊن هڪ مصري استاد شيخ گوما کان عربيءَ تعليم ورتي اسلام جي باري ساڻس خيالن جي ڏي وٺ به ڪئي ان باري هڪ دفعي چيائون ته چننچ گوماهن چوڻ کان بالاخر رهي نه سگهيو قاضي صاحب مون کان عربي سکي آء کانئس اسلام سکيس اسلام سکڻ قاضي صاحب جن ڪنهن به انساني استاد کان مدد ڪانه ورتي واپسيءَ بعد مختلف علمن جو مطالعو جاري رکيائين ڪجهه عرصي بعد وري انگلنڊ هليو ويو جتي پنهنجو مطالعو جاري رکيائين قاضي صاحب ع لنڊن مان واپس موٽيو ع پنهنجي عملي زندگيءَ جو آغاز بحيثيت مئجسٽريٽ ڪيائين ڪجهه عرصي لاءِ ٽنڊي محمد خان مقرر ڪيو ويو اپريل ع خيرپور رياست سيشن جج مقرر ٿيو پروفيسر جتوئي علامہ سان رھاڻ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو تہ خيرپور رياست جج ٿي رهيا جتان دستبردار ٿيا ان جو سبب مون کي هيءُ ٻڌايائون ته هڪ ڪيس هزهائينيس مير علي نواز خان جو ڪو ماڻهو ڦاٿل هو جنهن جي باري اڻسڌيءَ طرح مير صاحب منهنجي ڪنن تي ڪنهن جي معرفت سفارش جهڙي ڳالهه آندي جا مون کان برداشت نه ٿي هڪدم استعيفا ڏنم مير صاحب کي ڏاڍو افسوس ٿيو مون کي دوستن کان چوارايائين خود به چيائين ته استعيفا واپس وٺان مگر مون نه مڃيو مون بيجا بالادستي اصولن جي پائمالي کي ڪڏهن به برداشت نه ڪيو آهي رب تعاليٰ جي غلامي کان پوءِ ٻئي جي غلامي قبول ڪرڻ شرڪ آهي قاضي صاحب جن مير صاحب مرحوم جن جي ڏاڍي تعريف ڪندا هئا چوندا هئا ته مروت فضيلت جو صاحب هو خانداني شرافت جو مجسمو قاضي صاحب ع هڪ مضمون بعنوان مشرقي شاعريءَ غزل جو مقام لکيو هيءُ مضمون هڪ ادب پارو هو جنهن کي ڏاڍو ساراهيو ويو کيس انگلنڊ جي شاعريءَ واري سوسائٽيءَ جو نائب صدر چونڊيو ويو علامه صاحب پهريون هندستاني هو جيڪو هن سوسائٽيءَ جو نائب صدر چونڊيو ويو ع تائين هن عهدي تي رهيو ع کيس خيرپور رياست جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جو هوم ميمبر مقرر ڪيو ويو پر ٿوري عرصي اندر ئي علامه صاحب سرڪاري ملازمت کان بيزار ٿي پيو اختلافن سبب آگسٽ ع استعيفيٰ ڏنائين لنڊن ع ڌاري جمعيت المسلمين جو بنياد رکيائين کيس جمعيت جو امام مقرر ڪيو ويو هن جمعيت جو بنيادي مقصد اسلام جي تبليغ اُتي جي مسلمانن جي بهتري ڀلائيءَ لاءِ جدوجهد ڪرڻ هو پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ وڪالت کي ترڪ ڪرڻ کان پوءِ قاضي صاحب جن وري ولايت هليا ويا اُتي وڃي تبليغ جو ڪم هٿ کنيائون ايسٽ اينڊ لنڊن مسجد قائم ڪيائون ان کي ئي تبليغ جو مرڪز بنايائون ان ڪم جيڪي مسلمان ساڻن شامل ٿيا تن کي جماعت جي صورت ڏيئي ان تي جمعيت المسلمين نالو رکيائين سندن تبليغ نوجوان مسلمان شاگردن کي بيدار ڪيو جن مان گهڻا مصري هندستاني هئا ان وقت جي مصري حڪومت سندن تبليغي خدمتن جو اعتراف ڪيو کين مالي امداد جي آڇ به ڪئي جا پاڻ رد ڪيائون اِها ڳالهه قاضي صاحب جن پاڻ مون سان ڪئي هئي سندن طبيعت نهايت خوددار هئي ان ڪري ٻين جي امداد کان هميشه بي نياز رهندي هئي ان باري پاڻ نهايت متوڪل هئا روزگار جي ڳڻتيءَ به ڪڏهن کين بيچين ڪونه ڪيو حلال جي ڪمائيءَ کي ديني فرض سمجهندا هئا فضول خرچيءَ کي ديني ڏوهه حلال جي ڪمائيءَ خاطر قاضي صاحب جن لنڊن بئنڪ جي نوڪري به ڪندا هئا هڪ دفعي پاڻ فرمايائون ته انهيءَ نوڪريءَ خاطر اڪائونٽنسي مئنيجري وڏو امتحان اعزاز سان پاس ڪيم مگر سندن طبيعت جو لاڙو مسلمانن بيداري آڻڻ ڏانهن هو تعليم تبليغ اِهي سندن محبوب مشغلا هئا فرمائيندا هئا ته رسولِ خدا جي فرمودي موجب فقط ٻن قسمن جا ماڻهو ڪارآمد آهن هڪڙا معلم يعني استاد ٻيا متعلم يعني شاگرد باقي ٻيا خس و خاشاڪ آهن ع ئي علامه صاحب پنهنجي اهليه ايلسا قاضيءَ جي تعاون سان ڪتاب لکيو جنهن جو نالو آهي يعني ڀوري ڇوڪري خدا جي ڳولا اهو ڪتاب دراصل جارج برنارڊشا جي لکيل ڪتاب خدا جي تلاش هڪ ڪاري ڇوڪريءَ جي جاکوڙ جي جواب لکيو ويو هو ع کان ع تائين قاضي صاحب ڪجهه وقت سنڌ ڪجهه وقت انگلنڊ رهيو علامه صاحب جي ان ڪتاب جو سنڌي ترجمو سنڌي ادبي بورڊ پاران ڇپايو ويو آهي قيام پاڪستان کان ڪجهه عرصو اڳ علامه صاحب انگلنڊ مان موٽي ڪراچيءَ اچي رهيو ان وقت پاڻ هر جمعي تي جناح هاسٽل جي مسجد اچي خطبو ڏيندو هو علامه صاحب جو خطبو ٻڌڻ لاءِ هر طبقي جا ماڻهو پري پري کان ايندا هئا پاڪستان جي قيام کان پوءِ علامه صاحب ٻنهي علائقن جي انسانن جي غير فطري جبري لڏ پلاڻ خونريزيءَ وارن عملن کان بددل ٿي وري لنڊن هليو ويو پاڻ اڃا انگلنڊ ئي هو ته سندس مداحن دوستن خاص طرح سائين جي ايم سيد سندس واپس اچڻ لاءِ وڏو زور ڀريو آخرڪار علامه صاحب لنڊن کي الوداع ڪري ع سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر جي چارج اچي ورتي ان کي اعليٰ تعليمي درسگاهه بنائڻ مختلف سائنس آرٽس جا شعبا قائم ڪرڻ جي سلسلي تعليمي ماهرن سان لهه وچڙ آيو ته جيئن ٿوري وقت گهڻي گهڻا شعبا قائم ٿي سگهن علامه قاضي صاحب طرفان سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلريءَ جو عهدو قبول ڪرڻ کان پوءِ يونيورسٽي ورلڊ نالي رسالي هڪ تبصرو شايع ٿيو ته سندس عاليشان انتخاب تي مبارڪباد ٿي ڏجي جيڪو هڪ بيحد لائق شخص سنڌ جو عظيم محقق پڻ آهي وائيس چانسلر بنجڻ کان پوءِ علامه صاحب سڀ کان پهرين سنڌ يونيورسٽيءَ سينٽرل لائبريري قائم ڪرڻ پريس لڳائڻ جي منظوري ڏني ع جڏهن سنڌ قلم هڪ لڳايو ويو گورنر راڄ قائم ٿيو ته علامه صاحب گورنر دين محمد کي هڪ زوردار خط لکي سنڌ يونيورسٽيءَ جي مالي مشڪلاتن کي حل ڪرڻ لاءِ گرانٽ وڌائڻ لاءِ چيو گورنر دين محمد فورا سالياني گرانٽ هڪ لک مان وڌائي پنج لک رپيا ڪئي انهيءَ دوران علامه قاضي صاحب حڪومت کان نئين ڪئمپس لاءِ ڄامشوري زمين وٺي جرمنيءَ مان آرڪيٽيڪٽ گهرائي سڀ کان پهريائين فزڪس ڊپارٽمينٽ جي بلڊنگ ان کان پوءِ ڪيمسٽري ڊپارٽمينٽ جي بلڊنگ ٺهرائي ته جيئن سنڌ جا نوجوان سائنس جي ميدان اعليٰ تعليم حاصل ڪري سگهن ائين چئي سگهجي ٿو ته هو سنڌ يونيورسٽيءَ جي موجوده ڪيمپس جو باني هو اها علامه قاضي صاحب جي مقناطيسي شخصيت هئي سندن اڻ ٿڪ محنت جو نتيجو هو جو سنڌ يونيورسٽي سنڌ جي عظيم علمي درسگاهه بڻي نه صرف ايترو پر علامه صاحب سنڌ يونيورسٽيءَ جي تعليمي معيار کي وڌائڻ لاءِ چونڊي چونڊي علم جا گوهر گڏ ڪيا يونيورسٽيءَ جي ساک ايڏي وڌائي جو هن يونيورسٽيءَ مان ڊگريون حاصل ڪندڙ فخر محسوس ڪرڻ لڳا پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ گرماڻي صاحب جڏهن گورنر ٿيو سنڌ يونيورسٽي جو چانسيلر تڏهن پهريون دفعو سندس اچڻ ٿيو سندس استقبال لاءِ سڀ آفيسر اسٽيشن تي پهتا مگر علامه صاحب جن ڪونه ويا بعد وقت وٺي کيس سرڪٽ هائوس مليا علامه صاحب جن جي هميشه اها روش رهي گرماڻي صاحب به قدر شناس هو علامه صاحب جن جو نهايت گرويدو هو ڪڏهن به چانسيلري جو رعب علامه صاحب تي نه رکيائين هڪ دفعي سينيٽ جي ميٽنگ ٿي جنهن جي صدارت گرماڻي صاحب ڪئي منڍ علامه صاحب بجيٽ پيش ڪئي جا پاس ڪئي ويئي ان بعد جڏهن سندن ذاتي سوال آيو تڏهن چانسيلر صاحب کي هيئن چئي پاڻ سينيٽ هال ڇڏي نڪري ويا ته هاڻي منهنجو ذاتي سوال آهي تنهنڪري منهنجو اخلاق مون کي اجازت نٿو ڏئي ته مان موجود هجان ڀل ميمبر آزاديءَ سان پنهنجن خيالن کي ظاهر ڪري سگهن گرماڻي صاحب سندن انهيءَ رويي کان ڏاڍو متاٿر ٿيو ميمبرن کي چيائين ته انهيءَ کان اڳ ته نئين وائيس چانسيلر جي تقرري جو سوال هٿ کڻجي آء اهو معلوم ڪرڻ گهران ٿو ته گهڻا ميمبر چاهين ٿا ته موجوده وائيس چانسيلر جو ٽرم يعني مدو وڌايو وڃي يا نه منهنجي نظر جهڙس وائيس چانسلر يونيورسٽي کي ٻيو ملي ڪونه سگهندو بس ايترو چئي کڻي ووٽ ورتائين بحث مباحثي کي اٿڻ ئي نه ڏنائين ڪجھ ميمبرن گهڻو ئي چاهيو ته ايجنڊا موجب نئين وائيس چانسيلر جي تقرري لاءِ تقريرن جي اجازت ملي مگرگرماڻي صاحب چيو ته اهو سوال پوءِ اٿندو جڏهن سينيٽ جا ميمبر اول اهو طئي ڪن ته موجوده وائيس چانسيلر جو مدو وڌايو وڃي نهايت ڪثرت راءِ سان علامه صاحب جن جو ٽرم وڌايو ويو علامه صاحب جن دعوتن تي به اڪثر ڪونه ويندا هئا فرمائيندا هئا ته ابا ڪم جون ڳالهيون ٿين ته وڃجي باقي دستور موجب وڃي شريڪ ٿجي وقت وڃائجي تنهن مان فائدو ڪهڙو الٽو وقت جو نقصان الله تعاليٰ وٽ منٽ منٽ جو به حساب ڏبو علامه صاحب جن مراقبي جا به پابند هئا روزانو عبادت سان گڏ مراقبو به ڪندا هئا ان ڳالهه جو پتو مدر جي وفات کان پوءِ پيو ان کان اڳ هڪ ٻه دفعا ائين اظهار ڪيو هئائون ته ابا مراقبي ويٺو هوس ته ڏٺم ته مدر جي وفات کان پوءِ اسان عرض ڪيس ته فادر اوهان اڪيلا ٿا رهو اٻاڻڪائي محسوس ڪندا هوندؤ اجازت ڏيو ته اسان مان ڪونڪو واري وٽي سان اوهان جي خدمت رهي جواب فرمايائون ته ابا آء جڏهن اڪيلو هوندو آهيان تڏهن مون کي اها صحبت نصيب هوندي آهي جنهن جو اوهان گمان به ڪري نٿا سگهو آء اڪيلو نه هوندو آهيان علامه صاحب جن کي اڪيلائپ ڪهڙا مشاهدا ٿيند هئا تن جو ڪوبه ذڪر نه ڪندا هئا مون ڪيترائي دفعا کانئن پڇيو پر پاڻ هيئن چئي ٽاري ڇڏيندا هئا ته ابا جيستائين هنن اکين کان پورو ڪم نه ورتو اٿوَ تيستائين اندر جي اکين جي ڳالهه ئي نه ڪريو هڪ دفعي پوين ڏينهن سندن نوڪر کان پڇيم ته صاحب ڇا ويٺو ڪري چيائين ته ميم صاحب جي مرڻ کان پوءِ صاحب مون کي اجازت ڏني آهي ته جيڪڏهن ڪوبه ماڻهو ملڻ اچي ته ڀل اندر ڪمري هليو ايندو ر اطلاع ڏيندو ڪر اڳي صاحب جي ڪمري وڃڻ جي اجازت نه هوندي هئي سو جڏهن به اندر ويندو آهيان ته ڏسندو آهيان ته صاحب اکيون ٻوٽيو ڪنڌ هيٺ ڪيو ڪعبي جي طرف منهن ڪيو ويٺو هوندو آهي ميم صاحب جو غم کيس ڏاڍو آهي کيس ڪهڙي خبر ته قاضي صاحب جن جو ائين ڪرڻ غم سببان هو يا مراقبي ڪري انهيءَ وقت ڊاڪٽر قاضي نبي بخش کي مسٽر شفيع محمد ميمڻ کي هڪ دفعي چيائون ته اکيون بند ڪري اندر متوجهه ٿي ڏسو ته ڇا ٿا ڏسو منهنجي باري چيائون ته جتوئي ايراني پير صاحب ڏانهن پيو وڃي اسان کان ته اها راهه پڇيئي نٿو انهن ڏينهن هڪ دفعي فرمايائون ته اوهان هٿ پير اهو بدن ناهيو اوهان چوندا آهيو ته هي منهنجو ڪتاب آهي ان مان ظاهر آهي ته اوهان ڪتاب ناهيو ساڳي طرح سان اوهان چئو ٿا ته هي منهنجو بدن آهي ان مان ثابت ٿو ٿئي ته توهان بدن ناهيو تنهنڪري توهان جي حقيقت انهيءَ بدن کان ٻي آهي اها مادي جي هر تصور کان نرالي آهي اها تڏهن توهان معلوم ڪري سگهندا جڏهن پنهنجي بدن کان الڳ محسوس ڪندا علامه صاحب جن کي فقط هڪ تمنا هئي جا پوري ٿي نه سگهي چوندا هئا ته ابا علم خاطر مون وٽ ڪير به ڪونه آيو افسوس جو منهنجي علم جو ڪوبه وارث ٿي نه سگهيو مون چاهيو ٿي ته ڪي ٻه ٽي اهڙا شخص تيار ٿين جن جي آء رهبري ڪري اهو ڪجھ ڏيان جو مون وٽ آهي هڪ دفعي مون عرض ڪيو ته قبلا برائون گرل جو ٻيو حصو لکو هاڻي نه ته آئيندي وارو نسل ان مان فائدو وٺندو امام غزالي شاهه ولي الله وغيره ڪتاب لکي ويا اسان انهن مان هاڻي فائدو پيا وٺون فرمايائون ته هڪ لحاظ کان ڪيئول پيپس ائٽ صوفيه ان جو پورائو ڪري ٿو چاهيم ٿي ته برائون گرل جي روزانه زندگي بسر جي نموني پيش ڪريان اوهان صرف بروهي آهي جنهن کي ٿورڙو ڪجهه ٻين کان وڌيڪ مون مان حاصل ٿيو آهي پر اهو به اڃا ٻار آهي اڃا گهڻو ڪجھ گهرجيس چاهيم ٿي ته ڪجھ وقت لاءِ وڪالت ڇڏي مون وٽ وهي ته کيس علم ڏيان کيس ايترو پيسو الله ڏنو آهي جو ڪجھ وقت لاءِ اها مشغولي ڇڏي سگهي ٿو مگر نٿو ڇڏي بس ابا اسان کان جو ڪجھ ٿيو سو ڪيوسون مگر ٻين کي ڏيئي نه سگهيس ڪي لکيتون لکي ڇڏيون اٿم خبر ناهي ته انهن کي ڪو هضم به ڪري سگهندو يا نه سردست برائون گرل صوفيه رهبريءَ لاءِ ڪافي آهن علامه صاحب پورا سال سنڌ يونيورسٽيءَ جي بي لوث خدمت ڪئي پر جنهن مهل محسوس ڪيائين ته مارشل لا جي غيرجمهوري حڪومت عالمن دانشورن جي ڪابه اهميت نه رهي آهي سنڌي زبان تعليم ڏيڻ خلاف سرڪاري سازشون شروع ٿي ويون آهن ته هڪدم وائيس چانسلريءَ تان استعيفا ڏئي گوشه نشين ٿي ويو گوشه نشينيءَ جو اهو مقصد نه هو ته دنيا کان لاتعلق ٿي رهبانيت واري زندگي گذاري پر گوشه نشينيءَ واري دور به هن پنهنجو پاڻ کي تحقيق تصنيف مشغول رکيو ان ئي زماني هن حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحه جي لافاني ڪلام تي تحقيق ڪئي نئين انداز شاهه جو رسالو ترتيب ڏنو لطيف سائينءَ جي ڪلام جي چونڊ حصي جو پاڻ سندن گهر واري مدر ايلسا قاضيءَ گڏجي انگريزي ٻوليءَ ترجمو ڪيو جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ڪيو ويو علامه صاحب نوجوانن جي تربيت تعليم لاءِ ڏاڍو فڪرمند هو پاڻ چاهيائين ٿي ته سندس علم فلسفي مان جنهن جو بنياد اسلام جي آفاقي پيغام تي رکيل هو نئون نسل مستفيض ٿئي سندس ٻاريل جوت کانئس پوءِ به چمڪندي رهي علامه صاحب ويهين صديءَ جو عظيم مفڪر وڏو قرآن شناس هو جنهن کي هن ڌرتيءَ جنم ڏنو علامه صاحب جي باري مستند راءِ آهي ته ڀٽائي گهوٽ رحه کان پوءِ علمي طرح جن صاحبن سنڌ جي ماڻهن جي ذهني فڪري خدمت ڪئي انهن علامه قاضيءَ جي شخصيت نمايان آهي علامه صاحب نه صرف دانشور مفڪر هو پر عظيم مبلغ مصلح پڻ هو هو پنهنجي علم فڪر فلسفي ڪردار پنهنجو مٽ پاڻ هو سندس علم فڪر جو سرچشمو قرآن حڪيم جي حڪمت هدايت هو کيس يوناني توڙي هندي فڪر فلسفي سان گڏوگڏ جديد يورپ جي سائنسي سماجي علمن جي به ڄاڻ هئي سندس پيغام جو محور نوجوان نسل هو پاڻ چاهيائين ٿي ته اسلام جي تبليغ ٿئي اهڙا نوجوان پيدا ٿين جيڪي نئين ملڪ جون واڳون سنڀالين سنڌ جيڪا باب الاسلام آهي تنهن جو نالو روشن ڪن پاڻ جن اعليٰ انسانن کي متاثر ڪيائين انهن اي ڪي بروهي قاضي فيض محمد سائين جي ايم سيد ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ڊاڪٽر نظام الدين هاليپوٽو پروفيسر حيدر علي لغاري ٻيا اچي وڃن ٿا پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ آخرين ڏينهن کان هڪ ڏينهن اڳ جمعي جي ڏينهن فرمايائون ته هر شيءِ کي روح آهي چاهي اها جاندار هجي يا بيجان ان جو باقي رهندڙ قدر سندس روح آهي اهو مٿاهين زندگي لاءِ بنياد بنجي ٿو شيطان اوهان لاءِ آزمائش آهي سندس آزمائش ڪامياب ٿيو ته فلاح اٿوَ ورنه ڪري پوندؤ ٽوٽو پائيندؤ آخر پنهنجو ذاتي مشاهدو لکي ڇڏيو اٿن سو هي آهي انهيءَ حسين کي صفتن کان سواءِ قلب جي تجزياتي طريقي کان سواءِ سڃاڻي وٺ ما رايت شيئا والله وريت الله فيہ ترجمو ڪابه شيءِ ڪانه ڏٺم مگر ان الله ڏٺم اهو جيڪو جدا جدا شيءِ کي وحدت ملائي ٿو والله جميل ويحب الجمال ترجمو خدا جميل حَسين آهي حُسن کي محبوب رکي ٿو تنهنڪري ڪثرت کي ڌيان آڻڻ کان اڳ وحدت کي محسوس ڪر لطيف مادي ڪائناتي ادراڪ کي پاتو آهي جنهن کي ان مادي حُسن سڏيو مادي نفس يا قلب جي ذريعي کان سواءِ روح جو ادراڪ ڪيو اهو روح مادي کي استعمال نٿو ڪري ان هوندي به حسن جي ادراڪ کي ٻيهر پيدا ڪري ٿو علامه آءِ آءِ قاضيءَ اپريل ع تي وفات ڪئي سندس مزار سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري آهي سنڌ جو نامور عالم اديب لسانيات لوڪ ادب لطيفيات جو پارکو محقق ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڊسمبر ع ڳوٺ جعفر خان لغاري تعلقي سنجهوري ضلعي سانگهڙ پيدا ٿيو سنڌ جي تاريخ لوڪ ادب ٻوليءَ ڪلاسيڪي شاعريءَ موسيقيءَ لطيفات جي موضوعن تي وڏي جاکوڙ تحقيق وسيلي سنڌي ٻوليءَ ادب جو املهه خزانو متعدد ڪتابن جي صورت ڇپائي پڌرو ڪيو اٿس ڊاڪٽر صاحب کي سنڌي اردو عربي فارسي انگريزي سرائيڪي زبانن تي عبور حاصل هو پي ايڇ ڊي جي ڊگري ملڻ کان پوءِ ڊاڪٽر بلوچ کي اقوام متحده نوڪريءَ جي آڇ ٿي پر پاڻ قبول نه ڪيائين ع ڌاري انفرميشن براڊ ڪاسٽنگ ڊويزن آفيسر بڪارخاص مقرر ٿيو ان بعد مرڪزي پبلڪ سروس ڪميشن ذريعي دمشق جي پاڪستاني سفارتخاني تعلقاتِ عامه شعبي مقرر ٿيو پر ڊاڪٽر صاحب تعليم ذريعي سنڌ سجاڳي آڻڻ لاءِ ان عهدي تان استعيفيٰ ڏني علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي ترغيب تي سيپٽمبر ع سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف ايڊيوڪيشن پهرين پروفيسر پوءِ ڊائريڪٽر ڊين فيڪلٽي آف ايڊيوڪيشن بڻيو ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڊسمبر ع کان جنوري ع تائين سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر رهيو جنوري ع کان مارچ ع تائين وفاقي وزارت تعليم ثقافت آفيسر آن اسپيشل ڊيوٽي سيڪريٽري ٿي رهيو ان عرصي دوران فيڊرل رويو بورڊ جو ميمبر ع ميمبر پي ڪميشن اسلام آباد رهيو پهرين جولاءِ کان آڪٽوبر ع تائين نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ جنهن کي بعد انسٽيٽيوٽ آف اسلامڪ هسٽري ڪلچر اينڊ سوِلائيزيشن سڏيو ويو جو ڊائريڪٽر رهيو نومبر ع کان آگسٽ ع تائين اسلامي يونيورسٽي هاڻي بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي اسلام آباد جو وائيس چانسلر ٿي رهيو ع کان ع تائين نيشنل هجره ڪائونسل اسلام آباد جو صلاحڪار رهيو ع کان ع تائين سنڌي ٻوليءَ جي ترقي سکيا لاءِ قائم ڪيل اداري سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو باني چيئرمئن ٿي رهيو ع جي آخر سنڌ حڪومت نگران وزير تعليم زراعت جهنگلي جيوت رهيو ع کان ع تائين علامه آءِ آءِ قاضي چيئر سنڌ يونيورسٽيءَ جي اعزازي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏيندو رهيو ان کان سواءِ ملڪ جي ڪيترن ئي علمي ادبي تحقيقي تاريخي ادارن جو ميمبر رهيو جهڙوڪ اٿارٽي فار موهن جو دڙو انٽر يونيورسٽي بورڊ آف پاڪستان چيئرمئن وائيس چانسلرس ڪميٽي آف يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن ميمبر پاڪستان هسٽاريڪل رڪارڊ اينڊ آرڪائيوز ڪميشن ميمبر سينٽرل اردو بورڊ لاهور ميمبر سنڌي ادبي بورڊ ميمبر اقبال اڪيڊمي لاهور ميمبر ريسرچ سوسائٽي آف پاڪستان ميمبر سينيٽ سنديڪيٽ سنڌ يونيورسٽي ميمبر اڪيڊمڪ ڪائونسل سنڌ يونيورسٽي ميمبر سنڊيڪيٽ اڪيڊمڪ ڪائونسل قائداعظم يونيورسٽي ميمبر لوڪ ورثه ميمبر مقتدره قومي زبان ميمبر قائداعظم اڪيڊمي ميمبر پاڪستان نيشنل ڪائونسل آف آرٽس ميمبر سر سيد يونيورسٽي آف سائنس ٽيڪنالاجي ميمبر بورڊ آف گورنرس سنڌي لئنگئيج اٿارٽي وغيره پاڻ سنڌ يونيورسٽيءَ پروفيسر ائمريٽس پڻ رهي چڪا ڊاڪٽر صاحب جي علمي ادبي تحقيقي ڪمن جو ڪجهه وچور هن ريت آهي سنڌي ادبي بورڊ طرفان جامع سنڌي لغات جي ترتيب تاليف جو هيءُ اهم ڪم ع ڌاري ڊاڪٽر صاحب جي حوالي ڪيو ويو جيڪو پوءِ مختلف وقتن تي پنجن ضخيم جلدن جي صورت شايع ٿيو هي سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ تمام وڏو ڪم هو جيڪو ڊاڪٽر صاحب جي نگرانيءَ سنڌ جي ڪيترن ئي استادن عالمن گڏجي ڏينهن رات هڪ ڪري پورو ڪيو علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي خواهش تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي هن تاريخي رٿا تي ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڊاڪٽر غلام مصطفيٰ خان سان گڏجي ڪم ڪيو هي ٻئي لغتون ع ڌاري ڇپجي پڌريون ٿيون سنڌي ادبي بورڊ طرفان هيءَ رٿا ع منظور ٿي جنهن جي سموري نگراني ڊاڪٽر صاحب ڪئي سنڌ جي سمورن ضلعن مان سگهڙن لوڪ شاعرن ڳوٺاڻن بزرگن لوڪ ادب جون مختلف صنفون کيس موڪليون ان کانسواءِ کين پاڻ گهرائي انهن سان ڪچهريون ڪري مواد گڏ ڪيائين هن رٿا هيٺ لوڪ ادب سلسلي جا جلد شايع ٿيا جڏهن ته ذاتي طرح ڊاڪٽر صاحب ان ڏس وڌيڪ ڏهاڪو ڪتاب لکيا آهن جيڪي مختلف ادارن ڇپايا آهن لوڪ ادب سلسلي جي جلدن مان ڪجهه اهم هي آهن شاهه جي رسالي جو جامع مستند معياري متن شايع ڪرڻ واري هن رٿا تي موجود ڇاپي قلمي نسخن کي ڀيٽي هن رٿا هيٺ ڊاڪٽر صاحب سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعرن جي زندگيءَ دؤر ڪلام کي مختلف عالمن استادن جي مدد سان هٿ ڪري لکرائي سهيڙيو آهي جنهن جو تفصيل هن ريت آهي وغيره ڊاڪٽر صاحب جا هنن موضوعن تي ٻيا ڪتاب شايع ٿيل آهن سندن متفرق ڪتابن وغيره اچي وڃن ٿا ڊاڪٽر صاحب جي اردو ڪتابن وغيره اچي وڃن ٿا اهي فارسي ڪتاب جن جا حواشيه مقدمه ڊاڪٽر صاحب لکي انهن جي علمي تاريخي حيثيت نروار ڪئي آهي تن اچي وڃن ٿا سندن ايڊٽ ڪيل عربي ڪتابن شامل آهن ڊاڪٽر بلوچ جا انگريزيءَ هيٺيان ڪتاب ڇپيل آهن ان کان علاوه ڊاڪٽر صاحب جا سنڌ جي تاريخ تصوف لطيفات موسيقي ثقافت تي ڪيترائي مقالا مختلف رسالن ڇپيل آهن جن جو وچور تمام ڊگهو آهي ڊاڪٽر صاحب کي مختلف اَوارڊ جهڙوڪ مختلف علمي ادارن طرفان ڪيتريون شيلڊون نقد انعام پڻ مليا آهن شاھ عبداللطيف ڀٽائي سن ع حيدرآباد ضلعي جي هاڻوڪي ٽنڊي آدم تعلقي جي هڪ ڳوٺ سُئي ڪنڌر هالا حويلي ڄائو مومل گُجر ھندو ھُئي راڻو مينڌرو سوڍو ھندو ھُئو سسئي ٻانڀڻ ھندو ھُئي لاکو ڦُلاڻي ھندو ھُئو ڄام جادم جکرو ھندو ھُئو ڄام سپڙ سمون ھندو ھُئو سورٺ راءِ ڏياچ ھندو ھُئا ڄام راول جاڙيجو ھندو ھُئو ڄام ابڙو جاڙيجو ھندو ھُئو ماروي پنھور ھندو ھُئي راڻو امر سومرو ھندو سوڍو ھُئو راڻو ھمير سومرو ھندو سوڍو ھُئو پاڻ کي باھ ساڙڻ ستي ٿيڻ جي رسم صرف راجپوت ھندن ھوندي آھي سنڌ جي شھزادي ٻاگهُل ٻائي بہ ستي ٿي ھُئي لطيف رڳو سنڌ جي حقيقي ڪردارن کي ڳايو آھي لطيف جي شاعريءَ ڪنھن بہ عربي افغاني ايراني ترڪي ھندوستاني مسلمان بادشاھ جي ساراھ نظر نه ايندي ويڙھي جهپ جي ھندو آشرم کان ھنگلاج ماتا جي ھندو مندر تائين شاھ لطيف پيرين پنڌ سفر ڪيا هئا ھر سال ٽن ڏينھن جو عرس مزار تي چادر گل چاڙھي ڀٽ شاھ تي سندس مزار تي ملھايو ويندو آھي جنھن مشاعرو لطيف ادبي گڏجاڻي ڪانفرنس سُگھڙ ڪچھري راڳ رنگ محفل ٻيون سرگرميون ٿينديون آھن سندس عرس تي سنڌ سرڪار عام موڪل جو اعلان ڪندي آھي عرس جي آخري ڏينھن تي شاھ لطيف ايوارڊ ڏنا ويندا آھن ڇنڇر هفتي ڇهون ڏينهن آهي آچر جمع جي ڏينهن جي وچ وارو ڏينهن آهي ڇنڇر هن کي ڪٿي ڇنڇار به چوندا آهن هي لفظ آهي سنڌي پر هن جو بنياد پڻ سنسڪرت لفظ شنيھ مان ملي ٿو ُ هندن جو ديوتا آهي جيڪوانصاف جو ديوتا آهي بُرن اعمالن تي دنيا سزائون ڏيندو آهي علم نجوم جي حساب هن جو گرھ زحل آهي جيڪو نحوست جو ڪارڻ سمجهيو وڃي ٿو هندي پڻ ساڳي نسبت سان شنيھ وار مان تبديل ٿيندي شني وار موجود آهي ڇنڇر ذ سن شَنِهه هفتي جي ستن ڏينهن مان هڪ ڏينهن جو نالو هڪ گرهه جو نالو زُحل جو عام طرح نَحسُ سمجهيو ويندو آهي نُحُوسَت نڀاڳ ڪمبختي هڪ هنڌ ٽِڪاءُ نه هئڻ نَحُوست جو اثر هئڻ چڪرن هئڻ ث ڇنڇر گِرههَ جي نُحُوسَت نِڀاڳُ بَدبَختي اسم خاص ٻانڀڻن جو هڪ گروهه جي ڇنڇر گرهه جي نحوست لاهين نحوست لاهڻ نڀاڳ ڪڍڻ سخت سزا ڏيڻ اهو خيال آهي ته ڇنڇر گرهه جو اثر پيل ماڻهو بَد مزاج ٿيندو آهي ڏاڍي مارَ ڏيئي سڌو ڪرڻ مغرور جي دماغ مان غرور ڪڍڻ رومن ديوتا جي نالي سان منسوب آهي انگريزي زحل گرھ کي به چئبو آهي جيڪو مال زراعت آزاديء وقت جو ديوتا آهي آچر هفتي جوستون آخري ڏينهن تقريبن دنيا جي سڀني ملڪن هن ڏينهن تي عام موڪل هوندي آهي آچر ڇنڇر سومر جي وچ وارو ڏينهن آهي آچر هن ڏينهن جو نالو جو بنياد سنسڪرت لفظ آدتيه مان ورتل آهي جنهن جو مطلب سج آهي علم نجوم هن ڏينهن جو گرھ سج آهي جيڪو اردو آدتيه وار مان تبديل ٿيندو اتوار ٿي ويو آهي هندي هن ڏينهن جو نالو پڻ سج جو ديوتا جي نالي سان منسوب آهي ان کي رَوِي وار چوندا آهن شيخ اياز پنهنجي ڪويتا آچر کي آڏيت پڻ ڪوٺيو آهي آچر سنڌي ماڻهو آچر نالو پڻ رکن ٿا عيسائيت آچر جي مقدس حيثيت آهي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ آچر تي موڪل هوندي هئي جيڪا ذوالفقار علي ڀٽو پنهنجي دؤر بدلائي جمعو ڪري ڇڏي بعد ميان محمد نواز شريف ان کي وري بحال ڪري ڇڏيو جيڪا اڃا تائين بحال آهي انگريزي ساڳي نسبت سان سنڊي سج جو ڏينهن آهي جنهن کي منڍ پراڻي رومي مذهب سول نالي سان سڏيو ويندو هو پر پوءِ جرمنيڪ ماڻهن جي نالي سان منسوب ڪيو ويو اولھ جي ملڪن ڇنڇر آچر ويڪ اينڊ جو حصو آهي سج وار ڏينهن سومر هفتي جو پهريون ڏينهن آهي سومر آچر اڱاري جي وچ ايندو آهي سومر هن ڏينهن جو نالو هندي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو هندي پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن سنڌين ماڻهو سومر سومار نالو پڻ رکندا آهن سومر ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا جا چنڊ جهڙي اڇي روشن هوندي هئي اها نهايت گڻاڪاري هئي تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به سوم سڏيندا هئا رگ ويد جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي جيئن سج جو روپ اگني آهي تيئن سوم جو روپ چندرما چنڊ آهي اهو به سوم سڏجي ٿو سومر سومار معنيٰ سوم يا چندرما چنڊ جو ڏينهن ويدن جي براهمڻن سوم چنڊ کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن چنڊ جي سهائي پکَ ديوتائون اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي اونداهي پک پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي هي ڳالهيون پراڻن به لکيل آهن وار ڏينهن اهو ٿيو تنهن مان ٿيو جرمنيڪ جو ديوتا نالي سان منسوب آهي اڱارو هفتي جو ٻيو ڏينهن آهي اڱارو سومر اربع جي وچ وارو ڏينهن آهي اڱارو هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت لفظ انگارڪ مان ورتو ويو آهي جنهن جون معنائون آهن هن ڏينهن جو گرھ مريخ آهي سنسڪرت منگلوار منگل منگل گرھ مريخ وار ڏينهن معنيٰ سدورو سڀاڳو هفتي جو ٽيون ڏينهن جنهن کي هندو منگلوار چون اڱارو هڪ قديم سنڌي لفظ آهي ان سان ملندڙ لفظ هندستان جي ٻين ٻولين جي قديم ادب مان به مليا آهن جيئن راجسٿانيءَ آڱري وار مرهٽيءَ اڱاروار پراچين مهاراشٽر انگارء وار جيڪو ان ٻوليءَ جي ٻه هزار سال پراڻي ڪتاب ستسئي ڪم آيل آهي سنسڪرت جي مشهور لغت انگريزي جيڪو سيڪسنس ٻولي وران پنهنجي ديوتا مان سندس نالي پٺيان سندس عبادت لاءَ ڏينهن کي چوندا هئا اربع هفتي جو ٽيون ڏينهن آهي اربع اڱاري خميس جي وچ ايندو آهي اردوءَ ان کي بڌ بدھ چوندا آھن اربع اصل عربي ٻولي جي لفظ اربع يا اربعه جنهن جي معنيٰ چار آهي سنڌي ٻوليءَ جي ڦيري مطابق پڇاڙيءَ الف وڌائي مؤنث صورت اربعا چوٿون يا چوٿين کي هفتي جو چوٿون ڏينهن ڪيو ويو ڇو جو نجوم مطابق هفتي جا ڏينهن آچر آرتوار کان شروع ٿيندا ان ڪري آچر هفتي جو پهريون ڏينهن سومر ٻيون ڏينهن اڱارو ٽيون ڏينهن ٻڌر چوٿون ڏينهن هو عربن کان پهريان هن ڏينهن کي ٻڌر چوندا هئا جيڪو پڻ سنسڪرت لفظ ٻڌ مان ورتو ويو آهي جنهن جي معني عطارد گرھ آهي اردو به هي ڏينهن ساڳي نسبت سان بدھ سڏيو ويندو آهي هندي ساڳي طريقي سان بدھ وار چيو وڃي ٿو سنڌي هندو ان کي ٻڌر چوندا آهن گرھ عطارد آهي ٻڌر سنڪسرت ٻُڌ گرهه عطارد وار ڏينهن ٻڌ سياڻو داناءُ اَربَع خَطا ث چار گناه شرع موجب ٽي گناه معاف ڪيا ويندا آهن ڳري خطا نه معاف ٿيڻ جهڙو ڏوهه اَربَع خطا ٿِيَڻُ چوٿون ڀيرو گناه ٿيڻ ناقابل معافي ڏوه ٿيڻ انگريزي هن ڏينهن کي سيڪسنس ديوتا جنهن جا نالا مخلتف لهجن آهن خميس جمعي کان پهرين اربع کان پوءِ وارو ڏينهن آهي هي هفتي هفتي جي ستن ڏينهن مان هفتي جو پنجون ڏينهن آهي خميس هن ڏينهن جو نالو عربي زبان جي لفظ خمس مان ورتو ويو آهي سنڌ جي ڪجھ علائقن ماڻهن خمس پڻ چوندا آهن هن جو مطلب پنج آهي ان ڪري جو علم نجوم هي پنجون ڏينهن آهي سنڌي ماڻهو خمسيو نالو پڻ رکندا آهن عربن کان پهرين هن ڏينهن کي وسپت چيو ويندو هو عربن کان پهريان خميس جنهن کي وِسپت چوندا هئا ان لفظ جو بنياد جي نالي مان ورتو ويو آهي هن ڏينهن جو گرھ مشتري آهي هي ديوتا هندن وٽ سڀني ديوتائن جي گرو استاد طور مڃو وڃي ٿو ان نسبت هندي هن ڏينهن کي گُرو وار چوندا آهن وِسپَتِ ث هفتي جي ڏينهن جو نالو خميس هن ڏينهن جو نالو سيڪسنس انگريزي ٻولي جو اولائي روپ ماڻهن جي ديوتا جي نالي مان ورتل آهي جيڪو طوفان کنوڻ طاقت انسان ذات جي حفاظت جو ديوتا ان جي نالي سان منسوب آهي هن جي هٿ هڪ هٿوڙو هوندو آهي اڄ ڪلھ هن جي نالي سائينس فڪشن فلمون پڻ ٺهيون آهن جمع هفتي جو پنجون ڇنڇر کان پهريان خميس کان پوءِ ايندو آهي هي هفتي هفتي جي ستن ڏينهن مان هفتي جو ڇهون ڏينهن آهي جمعو هن ڏينهن جو نالو پڻ عربي زبان جي لفظ الجمع مان ورتو ويو آهي جنهن جي معني گڏ ٿيڻ يا گڏجاڻي آهي اسلام هن کي ڏينهن جو سردار چيو ويو آهي جمع مسلمانن لاءِ وڏي اهميت وارو ڏينهن آهي عربن کان پهريان هن ڏينهن کي سنڌي ماڻهو ٿانور چوندا هئا هندن وٽ هن ڏينهن جي ديوي آهي هن ڏينهن هندي ان مناسبت سان شُڪروار چوندا آهن سنڌي ماڻهو جمعو نالو پڻ رکن جرمنيڪ ديوگ جي نالي پٺيان سڏجي ٿو جيڪا فياض حڪمت جي ديوي آهي هي مهينو شمسي سال جو چوٿون مهينو آهي هن مهيني ڏينهن جو تعداد آهي عيسويءَ سال جي چوٿين مهيني جو نالو اپريل لاطيني لفظ اپرلز مان جڙيو آهي جنهن جي معنيٰ آهي ڦٽڻ حقيقت به اها آهي ته اپريل وڻ ٽڻ وٽا ڦٽندا آهن نوان گؤنچ ڪڍندا آهن هن مهيني جي پهرينءَ تاريخ تي اپريل فول ملهايو ويندو آهي جنهن کي آل فول به چيو ويندو آهي عيسوي سال جو چوٿون مهينو اپريل آهي هن مهيني جي معنيٰ آهي کولڻ وارو هن مهيني جئين ته بهار جي موسم ايندي آهي ان ڪري هن جو نالو ڪنهن ديوتا ديوي جي بجاءِ بهار موسم تي رکيو ويو آهي جولاءِ ڏينهن جو مھينو آھي ھي گريگوري ڪيلينڊر جولين ڪيلينڊر جو ستون مهينو آهي جيڪو جون آگسٽ جي وچ اچي ٿو رومن سينٽ ھن مھيني کي جولاءِ جو نالو رومي جنرل جوليس سيزر جي نالي تي رکيو ان جو سبب اھو ھو تہ ھي جنرل ان مھيني پيدا ٿيو هيو ان کان اڳ ڏھن مھينن جو ڪيلينڊر ھوندو ھو جنھن ھن مھيني جو پنجون نمبر نالو ڪئنٽيلس ھيو ھن مهيني ايشيا کنڊ گھڻي گرمي ٿيندي آهي هن مهيني دوران ڌرتي جي اترئين اڌ گول موسم سراسري طور تي گرم ترين رهندي آهي اونھاري جو ٻيون مھينو سڏبو آهي ڏينهن ننڍا ٿيڻ شروع ٿي ويندا آهن ڌرتيءَ جي ڏاکڻي اڌ گول وري ھي سياري جو ٻيون مھينو ھوندو آھي اتان جي موسم اتر واري اڌ گول جي جنوري جي مھيني واري موسم ھوندي آھي اتر اڌ گول ھن مھيني ڏينهن وڏا ٿيڻ شروع ٿي ويندا آهن ڪيترن ئي علائقن مينهن پوندا آهن ھڪ قيمتي پٿر جولاءِ جي مھيني پيدا ٿيندڙ ماڻھن جو پيدائش وارو پٿر سڏبو آهي جيڪو قناعت جو اھڃاڻ سمجھيو ويندو آھي علم نجوم مطابق ھن مھيني جو برج وارو نشان سرطان جيڪو جولاءِ تائين ھوندو آھي باقي ڏينھن اسد برج جا ھوندا آھن آگسٽ عيسوي سن جو اٺون مهينو جنهن تي اهو نالو رومين جي مشهور بادشاهه آگسٽس ق م ق م سبب پيو جيئن ته رومي بادشاهه آگسٽس نهايت ايماندار انصاف پسند هوندو هو تنهن ڪري روم جو عوام منجهانئس ڏاڍو خوش هوندو هو هن سان گهڻي محبت عقيدت رکندو هو آگسٽس جي لفظي معنيٰ آهي دانا رومين هن کي آگسٽس يعني مقدس يا محترم جو لقب ڏئي ڇڏيو انهيءَ لقب پٺيان عيسوي سال جي اٺين مهيني تي آگسٽ نالو رکي رومي عوام پنهنجي عظيم شهنشاهه کي هميشه لاءِ امر ڪري ڇڏيو آگسٽس جو اصل نالو آڪٽيوين هو هو جوليس سيزر جو ڀاڻج هو سيزر جي قتل بعد روم جو بادشاهه ٿيو هن روم ملڪ کي تمام گهڻي ترقي وٺرائي هن جي دور تعميرات کي فروغ حاصل ٿيو جيئن ته ڏينهن جي حساب سان جولاءِ مهيني ڏينهن ٿي آيا آگسٽ مهيني ڏينهن پئي ٿيا جيڪا ڳالهه رومي عوام کي پسند نه آئي هنن ڇا ڪيو جو سيپٽمبر مهيني جي ڏينهن مان هڪ ڏينهن گهٽائي آگسٽ آڻي ان کي ڏينهن وارو مهينو بنائي پنهنجي عقيدت شهنشاهه جي وڏائيءَ جو اظهار ڪري ڇڏيو هنن کي اها ڳالهه پسند ئي نه پئي آئي ته آگسٽ جو مهينو جولاءِ جوليس سيزر جي نالي سان منسوب ٿيل مهينو مهيني کان گهٽ هجي ان کان سواءِ اها ڳالهه به مشهور آهي ته شهنشاهه آگسٽس سال جي اٺين مهيني نهايت سٺا عوامي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا هئا انهيءَ مهيني مصر جي فتح ٿي رومي ڪائونسل جي تشڪيل ٿي روم طويل جنگ جي خاتمي سبب مشهور ٿيو انهيءَ ئي مهيني ادب آرٽ موسيقي شاعريءَ کي ترقي ملي تعميرات کي عروج حاصل ٿيو آگسٽ مهيني ڌرتيءَ جي اڌ حصي تي ڏينهن ننڍا راتيون وڏيون ٿينديون آهن جڏهن ته باقي اڌ حصي تي ڏينهن وڏا راتيون ننڍيون ٿينديون آهن هن مهيني برساتون به خوب پونديون آهن درياهه موجن هوندا آهن هن مهيني دوران اتر اڌ گول ڏينهن ننڍا ٿيندا آهن پر ان جي ابتڙ ڏکڻ اڌ گول ڏينهن وڏا ٿي ويندا آهن هن مهيني مينهن وسن ٿا آڪٽوبر جولين يا شمسي سال جو ڏهون مهينو آهي هن مهيني ڏينهن آهن رومن آڪٽو اٺ کي چوندا آهن هي مهينو رومن سال جو اٺون مهينو آهي آڪٽوبر آڪٽوبر انگريزي زبان جو لفظ آهي جنهن جي لاطيني زبان لغوي معنيٰ آهي اَٺ جنهن کي غلط ترتيب مطابق يورپين جي ڪئلينڊر جون ڏهون مهينو سڏيو وڃي ٿو جيڪو مقرر ڏينهن جو ٿئي ٿو تاريخي اعتبار کان معلوم ٿئي ٿو ته اطالوين جو هي مهينو عيسوي سال جي شروعاتي مهينن جيان نه ڪنهن ديوتا جي نالي سان مشهور آهي نه وري ڪنهن شخصيت ڏانهن منسوب ٿيل آهي قدامت جي لحاظ کان صرف مفهوم موجب ترتيب ڏنل هو کيس سيپٽمبر جيان پنهنجي انهيءَ حقيقي حيثيت قديم ترتيب مطابق اَٺين نمبر تي قائم رکڻ بجاءِ هينئر ڏهين نمبر تي آندو ويو آهي جيڪو معنيٰ جي لحاظ کان سراسر غلط ترتيب رکيل آهي اڪثر ڪري هي مهينو سرءُ جي مند ايندو آهي جنهن ڪري وڌيڪ تپاولي پڻ ٿيندي آهي رومي هن مهيني محتاط رهندا آهن ڊسمبر شمسي سال جو ٻارهون آخري مهينو آهي ڏينهن جو تعداد اٿس ڊيسم جي رومي زبان معني ڏهه آهي رومن سال هي مهينو ڏهون آهي ان جي مناسبت سان هن تي اهو نالو ڏنو ويو آهي رومن ڪلينڊر هي مهينو ڏهون هو جڏهن ته يورپين ڪيلينڊر هي ٻارهون آخري مهينو آهي هن مهيني زمينن مدار تي پنهنجو چڪر پورو ڪرڻ واري هوندي آهي ڏکڻ اڌ گول ڊسمبر سڀ کان وڏو ڏينهن هوندو آهي اتر اڌ گول بهار جي موسم ڏکڻ اڌ گول گرمين جي موسم ٿئي ٿي هن مهيني ڏينهن ٿين ٿا الطاف شيخ سيلف پورٽريٽ ڪڏهن ڪهڙي ملڪ ته ڪڏهن ڪهڙي ساڳئي وقت ڪڏهن پراڻي جهاز تي ته ڪڏهن نئين آٽوميٽڪ جهاز تي پراڻن جهاز جو وري اهو فائدو هوندو جو ويجھن ويجھن بندرگاهن واري روٽ ملندي هئي جيئن ڪراچي کان پوءِ ڏيڍ ڏينهن بعد بمبئي هڪ ڏينهن بعد ڪولمبو ٽن ڏينهن بعد پينانگ هڪ ڏينهن بعد ڪوالالمپور هڪ ڏينهن بعد سنگاپور پوءِ هانگ ڪانگ جپان ڪوريا وغيره نون جهازن ڊگهين روٽن تي هلندا هئاسين ڪراچي کان ممباسا جتان پوءِ موزمبق پوءِ ڊڪار سينيگال لاس پاماس ڪناري ٻيٽ ڊئنمارڪ ناروي وغيره آٽوميٽڪ ماڊرن جهاز ٽيڪنيڪلي به ته سونهن سوڀيا به هئا چيف انجنيئر جي حيثيت سان وڏو بيڊ روم ڊرائنگ روم اٽيچڊ آفيس ملندي هئي طوفانن خراب سمنڊن وري به تڪليف مون لاءِ هوندي هئي جو جهاز مونکي هلائڻو پوندو هو زال ٻارن لاءِ ته رڳو گھمڻ گھمڻ هوندو هو خراب موسم سي سڪنيس به ان کي تنگ ٿي ڪري جيڪو جهاز هلائي ٿو جيڪي ستا پيا هجن ته انهن کي ڪهڙي پرواهه وڌ وڌ رکي رکي چڪر ننڊ جا گهيرٽ هڪ اڌ الٽي ٿي اچي پر اهو عجيب اتفاق هو جو منهنجي زال توڙي ٻارن کي ائٽلانٽڪ هندي وڏي سمنڊ توڙي بحر احمر ڀؤنچ سمنڊ ڪڏهن به سي سڪنيس نه ٿي مونکي ڪمري ويٺي ويٺي به سخت ٿيندي هئي الٽيون ڪري پيٽ خالي ٿي ويندو هو ڪڏهن ڪڏهن پيٽ ڪجھ نه هئڻ ڪري اٻڙاڪن تي رت ايندو هو پر ان ڳالهه جي منهنجي عملي جي ماڻهن کي ڪڏهن به خبر نه پيئي ڪٿي لڪي يا ڪمري اچي الٽيون ڪندو هوس آخر تائين اها ڳالهه ظاهرنه ڪيم ڪرڻ به نه کپي ڇو جو چاهي ڪهڙو به سمنڊ يا موسم ٿي وڃي جهاز ته هلائڻو پوي ٿو ٻي صورت جهاز ٿو ٻڏي سي سڪنيس جو اثر سڀني کي ٿئي ٿو جي منهنجي عملي جي ماڻهن کي خبر پئجي وڃي ته چيف انجنيئر کي سخت سي سڪنيس ٿي پيئي آهي ته اهي به ويتر سست ٿي پون انڪري هونءَ جو انجڻ جي چڪاس لاءِ رات جو هڪ ٻه چڪر هڻڻو پوندو هو خراب موسم ٻيڻا چڪر ڪري ڇڏيندو هوس جيئن ڪنهن کي شڪ به نه پوي ته سي سڪنيس جي ڪري منهنجي ڪارڪردگي سست ٿي رهي آهي انجڻ تي يا جهاز هلائيندڙ انجنيئرن تي آئون اها اک رکي نٿو سگهان ڪو جونيئر انجنيئر سي سڪنيس جي دانهن ڪندو هو ته آئون ٻاهريون ٻنو رکي وڏي اعتماد سان هن کي دڙڪو ڏيندو هوس جيئن هرڪو پنهنجي ڪم رڌل رهي ڪو سست ٿي ڪري پوندو ته ان جي ڊيوٽي ڪير ڪندو ڪجھ به ٿي پوي پر جهاز ته ڏينهن رات هلندو رهڻ کپي خراب موسم هڪ هنڌ بيهارڻ بدران خراب موسم خراب سمنڊ کي اُڪرڻ ئي عافيت آهي هونءَ به اهڙي خراب موسم شل نه ڪو جهاز خراب ٿئي يا بيهي رهي پوءِ ته ان جهاز کي گڏهه وانگر سمنڊ جيڪو ڪڏائي ٿو ان چڱا ڀلا به بيحال ٿيو وڃن بهرحال سمنڊ تي اهڙا خراب ڏينهن روز ڪونه ٿا اچن گھڻائي سٺن ڏينهن جي ئي رهي ٿي آن دي هول سامونڊي نوڪري جهڙي ٻي بهتر نوڪري ناهي مون وانگر ڪيترا ان قسم جي زندگيءَ مان ڪڏهن به بيزار نٿا ٿين پر جيئن ٻار وڏا ٿين ٿا ته انهن جي تعليم جو مسئلو ٿئي ٿو مون کي به ٻه ٻار ٿي ويا پهريان ٻه ٽي ڪلاس آئون کين جهاز تي پڙهائيندو رهيس آخر مونکي سامونڊي نوڪريءَ کي خدا حافظ چئي ڪنهن ڪناري جي نوڪريءَ جي ڳولا ڪرڻي پئي عرب ملڪن جي مون ڏاڍي تعريف ٻڌي هئي ڪيترائي منهنجا هم وطني دوست ڊاڪٽر سول انجنيئر پورفيسر پاڪستان تعليم ختم مختلف عرب ملڪن نوڪري ڪري رهيا هئا انگلينڊ جي هڪ رسالي ڪويت بندرگاه جي چيف انجنير جي پوسٽ جو اشتهار آيو مون ڪيو چونڊجي ويس پنهنجي جهاز ران ڪمپنيءَ سان حال اوريم ته مونکي جهاز هلائڻ واري ڊيوٽي کان آجو ڪيو وڃي هنن مونکي اجازت ڏني ڪجھ ميهنا ڪويت ڪم ڪيم پر بنهه مزو نه آيو عربن يعني هنن اڄ جي عياش عربن جي سوچ وڏو فرق محسوس ڪيم ڪٿي جپان يورپ آمريڪا جهڙو سوچ جي آزادي وارو ماحول ڪٿي هي ٻوساٽيل ماحول هڪ عرب پوءِ چاهي هو جاهل هجي اڇو جبو پائي پير مرشد بڻجيو وڃي اسان جا ننڍي کنڊ جا ماڻهو هنن جي نظرن جهڙا باگڙي ڀيل گورن انگريزن کان اهڙا متاثر جو ڳالهه ئي نه پڇ پنهنجي آفيس لکيم ته پگهار گھڻي هوندي به هتي دل نٿي لڳي آفيس وارن کي ڪنهن چيف انجنيئر جي ضرورت هئي جيڪو ڪمپني جي جپان ٺهندڙ نون آٽو ميٽڪ جهازن تي نظر رکي منهنجا اليڪٽرانڪس ڪمپيوٽر سائنس جا به ڪورس ڪيل هئا هنن مون کي ٽوڪيوجي شپ يارڊ موڪليو جپاڻ هونءَ به جهازن کي وٺي اچڻ وڃڻ لڳو رهيو پر هاڻ جپان جي شهر ٽوڪيو رهڻ ڪري جپان کي وڌيڪ ويجھڙائيءَ سان ڏسڻ جو موقعو مليو آشيڪاوا هِريما هيوي انڊسٽريز جو هي ڪارخانو جنهن مالاڪنڊ جهڙا جهاز ٺهيا ٽوڪيو جي مرڪزي علائقي گنزا ڀرسان آهي رهائش جو بندوبست اتي رهيو ڪناري جي هن نوڪريءَ ڇهه ست مهينا ته ڪناري رهڻ جا ملي ويا ٿي پر جهاز تيار ٿيڻ تي ان کي چيف انجنيئر جي حيثيت سان يورپ آمريڪا وٺي وڃڻو پيو ٿي هڪ دفعو وري ٻار جهاز تي چڙهيا ٿي سندن پڙهائي ڊسٽرب رهي ٿي ملاڪا جي نيول اڪيڊمي کان علاوه سنگاپور جي پولي ٽيڪنڪ ملائيشيا جي ٿائلينڊ جي ڀر شهر اپوح جي انگڪو عمر پوليٽيڪنڪ اداري وزيٽنگ پروفيسر جي حيثيت سان پڻ مون کي وڃڻو پيو ٿي ان ريت ملائيشيا سنگاپور ٿائلينڊ جي ڪنڊ ڪڙڇ ڏسڻ جو موقعو ملي ويو هونءَ جهاز رستي اچبو هو ته فقط بندرگاه ڏسي سگھبا هئا پر هاڻي شهر ڳوٺ ٻهراڙيون ٻيٽ ڏسڻ جو موقعو ملي ويو سنگاپور توڙي ٿائلينڊ اسان پاڪستانين لاءِ ويزا جي سختي شروع نه ٿي هئي سو پنهنجي ڪار يا بس پيو هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ ائين اچبو وڃبو هو جيئن ڪو حيدرآباد کان ڪوٽڙي اتان ڄامشوري پهچي سنگاپور کان تاناح ملايو ڪيريتا آپي ملئي ڌرتي جي باه تي هلندڙ ڪار يعني ٻاڦ گاڏي يعني ٽرين چڙهبو هو ته سنگاپور ملائيشيا جي وچ وارو سمنڊ ٽپي سڄو ملائيشيا لتاڙي ٿائيلنڊ جي اڌ ملڪ مان ٿي ڪلاڪن بعد ريل گاڏي اچي بئنڪاڪ جي ريلوي اسٽيشن تي ڇڏيندي هئي ملائشيا جپان سئيڊن آمريڪا چين منهنجو گھڻو رهڻ ٿيو ان ڪري ان پاسي جي ملڪن تي گھڻا ڪتاب لکيا اٿم ملائيشيا وارن جي حڪومت منهنجي لکڻين سندن ڏورانهين نئين اڪيڊمي کي سيٽ اپ ڪرڻ لاءِ مونکي ايوراڊ به ڏنو سڀ کان وڏي ڳالهه ته مونکي لکڻ پڙهڻ لاءِ ڪافي وقت ملي ويندو هو ملائيشيا شادين مرادين ملڻ جلڻ ڪچهرين تي ماڻهو نه برابر وقت وڃائين ٿا ان ڪري ڊيوٽي بعد هرڪو پنهنجي ذاتي ڪم وندر مصروف رهي ٿو هڪ ٻئي جي هورا کورا نوس نوس به نٿا وقت وڃائين سندن ترقيءَ جو هڪ راز اهو به آهي نه ته ملئي ماڻهو ته اسان کان وڌيڪ ڄٽ ڳوٺاڻا هئا پر انگريزن کان آزادي ملڻ بعد هنن جي ڳوٺ ڳوٺ جي وڏيري غير قانوني غير شرعي جويون رکڻ شراب ڪواب جون محفلون سجائڻ ڪڪڙ ويڙهائڻ چوريون ڌاڙا هڻڻ هڻائڻ اغوا ٻين جي زمينن تي قبضا ڪرڻ جا هڪٻئي سان مقابلا ڪرڻ بدران هنن ڳوٺ ڳوٺ تعليمي ادارا روڊ رستا اسپتالون ڪارخانا نه فقط ٺهرايا پر اهي امن امان سان هلائڻ مدد ڪئي هتي جي عوام ڳوٺ جي ان وڏيري کي هيرو سمجھي ٿي جيڪو ڳوٺ جي عوام جي ڀلائِيءَ جو سوچي ٿو نه جنهن جي کيسي پوليس هجي هتي وڏيرا سردار ويندي سلطان جيڪي واري وٽي تي ملڪ جا چئن سالن لاءِ بادشاه ٿين ٿا پنهنجي ٻارن تي عام ماڻهن کان وڌيڪ سختي ڪن ٿا جيئن هو وڌيڪ تعليم يافته ٿي سگھن صحيح معنيِٰ تعليم حاصل ڪري سٺا ڊاڪٽر انجنيئر سائنسدان ٿي سگھن پنهنجون اسپتالون ڪارخانا فئڪٽريون کولي ٻين لاءِ روزگار مهيا ڪري سگھن آئون هن وقت سالن جي ٿي ويو آهيان ٻن سالن کان رٽائرمينٽ جي زندگي گذاري رهيو آهيان جنهن لاءِ وڏي عرصي کان تانگھي رهيو هوس اڄ به ملائيشيا وارا مختلف ادارن مان ڪنهن جي نظرداري يا صلاحڪار جي حيثيت مونکي گھرائڻ چاهين ٿا پر آئون آزاد زندگي گذارڻ چاهيان ٿو پنهنجي هابي لکڻ پڙهڻ مشغول رهڻ چاهيان ٿو لکڻ پڙهڻ هاڻ مون لاءِ وندر نه پر نشو ٿي پئي آهي جنهن جو اهڙو ٿي پيو آهيان جو ان بنا مزو نٿو اچي بهرحال هاڻي آئون پاڻ کي آزاد محسوس ڪريان ٿو پٺيان جهاز هلائڻ يا جهازين لاءِ ليڪچر تيار ڪرڻ جو فڪر نه اٿم ٻه ٽي مهينا ملائيشيا دوستن پراڻن شاگردن وٽ رهي آيس ڪئڊٽ ڪاليج جي ٻن ڀائر دوستن جي پٽن جي دهلي بڙودا شادي ٿي ته آئون به ساڻن نڪري پيس ٻه مهينا کن مختلف شهرن جي مندرن ڌرمشالائن ننڍين هوٽلن فائيو اسٽار هوٽلن ساڻن گڏ گذاريم تازو هاڻ هوائي جهاز رستي چار مهينا آمريڪا جي انهن شهرن رهي آيو آهيان جن شهرن آئون پاڻي واري جهاز تي نوڪري خاطر ويندو هوس انهن ڏينهن اڄ جي دور جو احوال پنهنجن ٻن ڪتابن قلمبند ڪيو اٿم هڪ نيوهالا کان نيو يارڪ ڇپجي چڪو آهي ٻيو ڳوٺ بخشو لغاري کان بالٽيمور ڪمپوز ٿي رهيو آهي ان سفر جو باقي احوال آمريڪا ڙي آمريڪا ڪتاب لاءِ لکڻ مشغول آهيان جييستائين سوال وقت ملڻ جو آهي ان لاءِ اهو چوندس ته لکڻ جهڙين شين لاءِ هتان هتان وقت ڪڍندو رهان ٿو ريڊيو ٽي وي يا ماڻهن سان ملڻ جلڻ کان پري رهان ٿو ڪچهرين پٺيان ٽائيم وڃائڻ کان پرهيز ڪريان ٿو سڀ کان وڏي ڳالهه ننڍپڻ کان مونکي گھٽ ننڊ اچي ٿي صبح جو سوير فجز نماز کان به گھڻو اڳ اٿان ٿو چاهي اونهارو هجي يا سيارو ڳوٺ هجي يا ولايت آفيس هجي يا موڪل جو ڏينهن هجي منجھند جو ڪلاڪ ڏيڍ سمهڻ جي ڪوشش ڪندو آهيان جي ننڊ اچي ويندي آهي ته بيحد توانو محسوس ڪندو آهيان اها شام تمام گھڻو لکي سگھندو آهيان مختلف وقتن مختلف اخبارن رسالن لکندو رهيو اهيان اڄ ڪلهه خاص ڪاوش اڙدو اخبار امت ڏي مضمون موڪليندو آهيان رسالن مان ڪرزما عبرت مئگزين سرتيون گل ڦل سوجھرو اردو پاڪستان پوسٽ سرگزشت اردو ڊائيجسٽ مضمون ايندا رهن ٿا سڀني اخبارن رسالن جي ايڊيٽرن سان سٺا تعلقات آهن بس رڳو تاج بلوچ سان جنگ جوٽيل هوندي آهي جو هو منهنجا مضمون گم ڪريو ڇڏي وري دڙڪا به اسان لکندڙن کي ڏئي ٿو کيس جي ڪجھ چئجي ٿو ته يڪدم ورندي ڏيندو توهان اديبن بيزار ڪري وڌو آهي توهان اديبن شاعرن سان ڳالهائڻ به ڏيڏر تورڻا آهن هڪ دفعي تاج بلوچ آيوته قمر شهباز ٽن مهينن کان رسي ويو آهي سوجھرو لکڻ به ڇڏي ڏنو اٿس کيس ڪنهن نموني سان راضي ڪري چئي ته معافي وٺانس سٺ کان مٿي ڪتاب ڇپيا اٿم صحيح تعداد جي گھڻي خبر ڪانهي ڇو ته منهنجو پبلشر سان ڪو واسطو نٿو رهي آئون اخبارن ڏي ڪالم موڪليان ٿو جيئن گھڻي کان گھڻا ماڻهو پڙهي سگھن ڪو به ادارو يا ماڻهو منهنجا ڪتاب ڇپائي سگھي ٿو منهنجي طرفان ڪنهن به اجوري يا ائلٽي جي بندش ناهي آئون پنهنجي لاءِ ڪاپي به دڪان تان پاڻ خريد ڪندو آهيان انڪري منهنجن دوستن کي جيڪڏهن آئون پنهنجو ڪتاب تحفي نٿو ڏيان ته دل نه ڪن جيڪڏهن ڪنهن کي ڏيان ٿو ته ان کي ان جو قدر ڪرڻ کپي ان ڪري ته ان تي مون پنهنجي کيسي مان سؤ يا ڏيڍ سؤ خرچ ڪيو هوندو اڄ ڪلهه جي انٽرنيٽ ڪيبل جي دور جڏهن ماڻهن پڙهڻ گھٽائي ڇڏيو آهي دڪانن اسٽالن تي ڪتاب رسالا ائين پيا سڙن ان دؤر علي نواز گھانگھري فيروز ميمڻ يا نوراحمد ميمڻ صاحب جهڙو ڪو پبلشر يا تاج بلوچ فقير محمد عرفان نوراني عرفان عباسي جهڙو ايڊيٽر رسالو ٿو شايع ڪري ته ان جي مهرباني آهي جو هو اسان جهڙن اديب شاعرن کي پڙهندڙن سان متعارف ٿو ڪرائي ماهوار امرتا جي نومبر احمد خان مدهوش انگريزي ٻولي پيدائش اپريل ع وفات جون ع سنڌ جو مشهور شاعر جنهن جا ڪافي ڪتاب ڇپيل آهن ناميارو شاعر احمد خان ولد حاجي خان حاجي فقير شغلي ذات سومرو اپريل ع تي دادو ضلعو جي خيرپور ناٿن شاه تعلقو جي ڳوٺ سلطان چانڊيي ڄائو ع سندس خاندان جوهي شهر اچي آباد ٿيو ع سنڌي فائنل ع انٽر ع اديب فاضل سنڌيءَ جا امتحان پاس ڪيائين ڳپل عرصو جوهيءَ استاد ٿي رهيو سيد نجف علي شاھ سندس هم عصر شاعر هو هن شاعريءَ جي سکيا فيض بخشاپوريءَ کان ورتي احمد خان اڳتي هلي شاعريءَ پنهنجو تخلص مدهوش رکيو پاڻ سنڌ جو ڪهنه مشق سڄاڻ ناميارو شاعر هو پاڻ استاد جهڙي مقدس پيشي سان لاڳاپيل هو شاعري جي مڙني صنفن تي طبع آزمائيڪيائين سندس ڪلام اخبارن رسالن شايع ٿيندو رهي ٿو سندس شاعري مختلف راڳين جي آواز ريڊيو تان پڻ نشر ٿيندي رهندي آهي سندس شاعريءَ جا ٽي مجموعا دل جون ڳالهيون سنڌي ادبي بورڊ پاران ع اکين جا سنيها سنڌي ادبي بورڊ پاران ع نظر نظربند سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ ع ڇپائي پڌرا ڪيا استاد شاعرن ڳڻيو وڃي ٿو غزل نظم جو وڏو شاعر آهي سنڌي ادبي بورڊ جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر هيو احمد خان مدهوش جون تي وفات ڪئي احمد خان مدهوش ڪينسر جي موذي مرض مبتلا ٿيو جون ع تي وفات ڪري ويو حاجي احمد ملاح ولد نانگو ملاح پھرين فيبروري ع تي ڳوٺ ڪنڊي ديهہ لوهڻ بدين پيدا ٿيو پاڻ ممتاز عالم دين قادرالڪلام شاعر معروف اديب ٿي گذريو آهي مولوي صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا پر سندن وڏو ڪارنامو اهو آهي تہ هن سڄو قرآن شريف سنڌي بيتن نورالقرآن جي عنوان سان پيش ڪيو سندس ڪلام منفرد حيثيت رکي ٿو جيڪو سنڌ عام جام ڳايو ويندو آهي مولوي احمد ملاح جولاءِ ع تي بدين شهر جي اسپتال گذاري ويو کيس آبائي قبرستان سپرد خاڪ ڪيو ويو سنڌ جي بيمثال عوامي شاعر مولوي حاجي احمد ملاح تعلقي بدين جي هڪ ڳوٺ ڪنڊيءَ پهرين فيبروري ع تي جنم ورتو سندس والد جو نالو نانگيو هو هن شروعاتي تعليم ڀڳڙا ميمڻ ٻهڊميءَ نانگي شاهه سجاول جي مڪتبن مدرسن مان حاصل ڪئي بعد رپ مان تعليم مُڪمل ڪري دستاربندي ڪيائين تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن مختلف مڪتبن مدرسن درس تدريس جا فرض سرانجام ڏنا نورمحمد منڌري لاکي پير ٻهڊميءَ ڪنڊيءَ جي مدرسن پڙهائيندو رهيو ان کان پوءِ بدين جي مدرسي مظهرالعلوم معلم جي حيثيت سان پڙهائيندو رهيو ع ڌاري مذهبي فرقيواريت فسادن جي ڪري مدرسي کي خيرآباد چئي بدين جي هڪ علائقي گهر اڏي غريب آباد محلو جوڙيائين اتي ئي هڪ مدرسو انوارالعلوم قائم ڪري سنڌ جي ناليوارن عالمن مولانا عبدالوهاب مولانا عبدالغفور سيتائي مولوي محمود مولوي گل محمد کي معلم طور مقرر ڪيائين مولانا صاحب هڪ انقلابي شخصيت هو جنهن خلافت تحريڪ ڀرپور حصو ورتو ع گرفتار ٿيو مهينا جيل ڪاٽيائين جميعت علماءِ سنڌ پڻ سرگرم رهيو مولوي حاجي احمد ملاح سنڌ جي وڏن اعليٰ پايي جي شاعرن شمار ڪيو وڃي ٿو سندس شاعريءَ جو انداز عوامي آهي جنهن کي جهر جهنگ ڳايو وڃي ٿو سندس شاعريءَ جو وڏو حصو مذهبي شاعريءَ تي ٻڌل آهي تنهن هوندي به سندس شاعريءَ مزاحيه جمالياتي انقلابي پهلو نمايان آهن هيءُ تجنيسِ حرفيءَ جو شهنشاهه غزل جو سٺو شاعر تسليم ڪيو وڃي ٿو سندس عالمي ڪارنامو قرآن مجيد جو نورالقرآن جي نالي سان سنڌي بيتن منظوم ترجمو ڪرڻ آهي بلاشڪ سندس انهيءَ عظيم ڪم سان سنڌي ٻوليءَ کي وڏو مقام حاصل ٿيو آهي قرآن مجيد جو سڄي دنيا اهو پهريون منظوم ترجمو آهي اُن جو پهريون ڇاپو ارباب الله جُڙئي مولانا صاحب جي زندگيءَ ع ڌاري ڇپائي پڌرو ڪيو اُن ترجمي جو ٻيو ڇاپو مهراڻ آرٽس ڪائونسل حيدرآباد ع ڇپائي منظر عام تي آندو ان علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جو مقدمو اعليٰ معيار جو شاهڪار آهي هن قرآن پاڪ جي ترجمي جي اهميت کي محسوس ڪندي ڪجهه سال اڳ اهو سعودي عرب جي سرڪار پاران ڇپائي مفت تقسيم ڪيو ويو ان جي ڇپائي گيٽ اپ تمام سهڻو اعليٰ درجي جو آهي سندس شاعريءَ جي مجموعن مان ديوانِ احمد گلشنِ احمد گلزارِ احمد بياضِ احمد هيڪڙائي حق پيغام احمد غزليات احمد ڇپيل آهن نثر هڪ ڪتاب معرف الاالہ پڻ ڇپيل اٿس سندس شخصيت زندگي علمي خدمتن تي تاج جويي موحد شاعر مولانا حاجي احمد ملاح ع ترتيب ڏئي ڇپايو آهي سنڌ جي هن بيمثال شاعر جولاءِ ع تي وفات ڪئي سندس مزار بدين شهر معصومن جي مقام آهي سندس هڪ ئي تصوير موجود هئي نوجوان مصور حفيظ قريشيءَ ان تان خوبصورت تصوير پينٽ ڪئي آهي جيڪا هن وقت مولانا صاحب جي واحد تصوير آهي نامياري شاعر نثر نگار ڊاڪٽر ادل سومري جو اصل نالو عبدالڪريم ولد محمد صالح سومرو آهي آگسٽ ع تي سکر شهر جنم وٺندڙ ادل سومري ع کان لکڻ شروع ڪيو ٻاراڻي ادب به سندس تمام گهڻيون خدمتون رهيون آهن ع هن ايم اي سنڌي ادب پهرين پوزيشن ماڻي بعد ايم اي اقتصاديات پڻ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي پوءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور سنڌي شعبي پڙهائڻ شروع ڪيائين جتي هن وقت پروفيسر سنڌي شعبي جي چيئرمئن جون ذميواريون نڀائي رهيو آهي جڏهن ته شاهه لطيف يونيورسٽيءَ جي شيخ اياز چيئر جو پروفيسر انچارج پڻ آهي ع خيرپور يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ ڪردار جي موضوع تي ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جي رهنمائي پي ايڇ ڊي ڪئي اٿس پاڻ سنڌي ادبي سنگت جو ٻه دفعا ع ع سيڪريٽري جنرل پڻ چونڊيو ويو ان کانسواءِ ٻين انتظامي اعزازي ذميوارين تي پڻ رهيو آهي جن وائيس چيئرمئن بيدل بيڪس آرٽس ڪائونسل روهڙي ميمبر سينيٽ شاهه لطيف يونيورسٽي خيرپور ع چيئرمئن تنوير عباسي يادگار ڪاميٽي ع پروفيسر انچارج شيخ اياز چيئر خيرپور يونيورسٽي سيڪريٽري سچل سرمست يادگار ڪاميٽي ع ميمبر نصاب ڪاميٽي آغا خان بورڊ ڪراچي علامه اقبال يونيورسٽي اسلام آباد ميمبر نئشنل اوارڊ ڪاميٽي اڪيڊمي آف ليٽرس اسلام آباد ميمبر بورڊ آف اسٽڊيز سنڌي شعبو شاهه لطيف يونيورسٽي خيرپور ميمبر بورڊ آف اسٽڊيز شعبو سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو فئڪلٽي ميمبر آرٽس فئڪلٽي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو ادل سومرو غزل وائي نظم بيت جو بهترين شاعر ليکيو وڃي ٿو سندس شاعري ڪيترن ئي مشهور فنڪارن ٽي وي ريڊيو ڪئسيٽ تي ڳائي مشهوري ماڻي هن جي ڇپيل ڪتابن وليون وڻ ڦلاريا شاعري اسين مسافر پيار جا نثري خاڪا مضمون سمنڊ جاڳي ٿو شاعري هن ڪتاب جو مهاڳ عظيم شاعر شيخ اياز لکيو وساري نه ڇڏجو شاعري نيرولي جو خواب شامل آهن جڏهن ته ٻارن لاءِ سندس ڪتابن روز ٽڙن رابيل شاعري ع چنڊ پشم گولو شاعري ع آچر جا احوال ڪهاڻيون پتلين جو تماشو شاعري ع نئين دور جا نوان سبق نثر ع مٽيءَ جا رانديڪا شاعري ع اچي وڃن ٿا سندس ترتيب ڏنل اهم ڪتابن تنوير عباسي فن شخصيت ع سنڌالاجي ساميءَ جا مٽ ع رنگبرنگي ڦوڪڻا شاعري سو ديس مسافر منهنجو ڙي مهڪ چنبيليءَ ول جي تون ئي منهنجي شاعري شامل آهن جڏهن ته هو ڀٽائي تحقيقي جرنل سنگت پبليڪيشن جو ايڊيٽر پڻ رهيو آهي سنگت پبلڪيشن پاران شاعري ڪهاڻي خاص نمبر به ڇپائي پڌرا ڪيائين سندس ڪجهه ڪتابن تي سنڌالاجي ٻه دفعا سنڌي ادبي سنگت سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ سگا طرفان اوارڊ انعام گولڊ ميڊل پڻ مليا مڃتا طور کيس شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور اسلاميه آرٽس ڪامرس ڪاليج طرفان گولڊ ميڊل ڏنا ويا جڏهن ته کيس ثقافت سياحت کاتي سنڌ طرفان اوارڊ ع سنگت هري دلگير اوارڊ سگا پاران عبدالله هارون اوارڊ سائوٿ ايشيا پبليڪيشن پاران اسٽار اوارڊ گولڊ ميڊل ڊاڪٽر محبت ٻرڙو اوارڊ بهترين سيڪريٽري جنرل س ا س جو سنڌ رويو اوارڊ سچل سرمست اوارڊ بهترين استاد جو اوارڊ ع پڻ حاصل ٿيا ان اوارڊ سان گڏ هاير ايڊيوڪيشن ڪميشن طرفان کيس بهترين استاد تسليم ڪندي هڪ لک رپيا نقد انعام پڻ پيش ڪيو ويو ڊاڪٽر ادل سومري سنڌي ادبي سنگت کي متحرڪ متحد رکڻ پڻ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو هن وقت هو واري تڙ سکر رهائش پذير آھي اسحاق راهيانگريزي ٻولي پيدائش اپريلع وفات جونع سنڌپاڪستان جوسنڌي ٻولي جو مشهور شاعر اديب هو سندس ڪافي ڪتاب ڇپيل آهن سندس اصل نالو محمد اسحاق سومرو تخلص راهي هو سندس پيءُ جو نالو محمد صالح سومرو هو اسحاق راهي اپريل ع تيميهڙ ڄائو پرائمري تعليم ميهڙ مان ئي حاصل ڪيائين پهريون ٻيو درجو مشهور محقق عالم مرحوم مولاناغلام محمد گراميءَ وٽ مئٽرڪ مشهور اديب م ن محزون وٽ پڙهيو مئٽرڪ ڪرڻ کانپوءِ پرائمري استاد مقرر ٿيو اسحاق راهي مختلف سماجي ادبي تنظيمن سان واڳيل رهيو جن بزم لطيف نصيرآباد بزمِ اڪبر ميهڙ سنڌ ڪلچرل ڪائونسل ضلعو دادو بزمِ شعراء بزم طالب الموليٰ سنڌي ادبي سنگت رابيل شر ادبي فورم ٻيا ادارا شامل آهن هن ڪهنه مشق شاعر جي شاعري سنڌ جي اڪثر ادبي رسالن اخبارن شايع ٿي چُڪي آهي پاڻ هڪ اشاعتي اداري سرمد پبليڪيشن جو بنياد پڻ وڌائين جتان علامه مستاني سيوهاڻيءَ جو ناول ٻير جي ڍنگهري هڪ سؤ اديبن شاعرن جي سوانح عُمرين تي مشتمل هڪ ڪتاب وڻجارا ڇپايائين سندس ذاتي تصنيفن گلدستو مجموعه غزل رباعيات راهي شامل آهن سنڌ جي هن شاعر محقق پبلشر جون ع تي وفات ڪئي امداد حسيني انگريزي برطانوي هندستان جنم وٺندڙ سنڌ پاڪستان جو سنڌي ٻولي جو مشهور شاعر ليکڪ آهي سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن امداد حسيني جو پورو نالو سيد امداد علي شاه ولد سيد فضل محمد شاھ آهي هيءُ مارچ ع تي شهر ٽکڙ حيدرآباد ڄائو سندس ادبي نالو امداد حسيني يا سانول اٿس پاڻ موجودو دؤر جو سرموڙ سنڌي شاعر آهي ابتدائي تعليم ڳوٺ مان باقي سنڌ يونيورسٽي مان امداد مسلسل لکندو پيو اچي هن سڀني جديد صنفن تي طبع آزمائي ڪئي آهي سندس نظم جديد انداز آهي سندس ڪلام ڪيترن ئي سٺن فنڪارن ڳايو آهي امداد حسيني شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ جي کُٿاب مڪتب ورتي مئٽرڪ نورمحمد هاءِ اسڪول حيدرآباد انٽرميڊيئيٽ سچل سرمست ڪاليج حيدرآباد مان ڪري بي اي آنرز ايم اي سنڌي سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين شاگرديءَ واري عرصي سنڌي ڊڪشنري آفيس سنڌي لوڪ ادب رٿا نوڪري پارٽ ٽائيم ڪيائين پوءِ سنڌي ادبي بورڊ لائبريرين مقرر ٿيو ع انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ ريسرچ فيلو مقرر ڪيو ويو ع سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ سبجيڪٽ اسپيشلسٽ سنڌي مقرر ٿيو اتي نوڪريءَ دوران ع کان ع تائين ٽه ماهي مهراڻ جو ايڊيٽر مقرر ٿيو ع سنڌي ادبي بورڊ جي سيڪريٽريءَ طور خدمتون سرانجام ڏنائين حيدرآباد جهڙي ثقافتي مرڪز پليو نپنو ءِ هاڻڪراچيءَ رهائش پذير آهي امداد حسينيءَ جي خاندان وڏا عالم اديب شاعر ٿي گذريا آهن سندس ڏاڏو علامه اسدالله شاهه فدا پنهنجي دور جو جيد عالم سنڌي فارسي عربيءَ جو شاعر ٿي گذريو آهي امداد جي شاعريءَ جو هڪ مختصر مجموعو امداد آهي رول ع سنڌي اڪئڊمي حيدرآباد پاران ڇپيو سندس طويل نظم شهر ع لکيل شهر آشوب مارچ ع ڇپجي پڌرو ٿيو سندس شاعريءَ جو ٽيون مجموعو هوا جي سامهون روشني پبليڪيشن ڪنڊياري پاران ع ڇپجي پڌرو ٿيو آهي سندس شاعريءَ جو نئون مجموعو ڪرڻي جهڙو پل ڇپائيءَ هيٺ آهي ٽکڙ پبليڪيشن پاران ڇپايل ڪتاب مئل ماڻهو جيئري پيڙا هن سحر امداد سان گڏجي مرتب ڪيو آهي ان کان علاوه مشهور سنڌي وير گاٿا دودي چنيسر جو اردوءَ ترجمو به سندس جو ڪيل آهي جيڪو لوڪ ورثي اسلام آباد جو ڇپايل آهي مرزا قليچ بيگ جي ناول زينت جو اردو ترجمو به سندس ڪيل آهي جيڪو اڪادمي ادبيات اسلام آباد ڇپايو احمد خان آصف جي ٻاراڻن ٻولن تي مشتمل ڇهن جلدن ڇپيل اهم تصنيف سنڌيڪا پاران امداد حسينيءَ ايڊٽ ڪئي آهي اردو اڪئڊميءَ لاءِ ٻارن جي اردو نظمن جا چار ڪتاب سنڌيءَ ترجمو ڪيل اٿس هن بابا فريد ماڌو لال حسين جي پنجابي شاعريءَ کي سنڌيءَ ترجمو ڪيو آهي امداد حسيني بزم طالب الموليٰ حيدرآباد شاخ سنڌي ادبي سنگت حيدرآباد شاخ جو سيڪريٽري پڻ رهي چڪو آهي سنڌي ٻوليءَ جي حقن جي بحاليءَ واري تحريڪ سنڌيءَ ٻوليءَ ووٽر لسٽن جي ڇپائڻ واري تحريڪ ون يونٽ مخالف تحريڪ امداد حسينيءَ عملي طور ڀرپور بهرو ورتو امداد حسينيءَ سانول جي نالي سان ڪهاڻيون به لکيون ريڊيو لاءِ ناٽڪ ڪهاڻيون گيت لکيائين ريڊيو جي مقبول پروگرام جهڙا گل گلاب جا جا اڪثر اسڪرپٽ به امداد حسينيءَ جا لکيل آهن امداد حسينيءَ ٽيليويزن لاءِ گيت ناٽڪ پڻ لکيا آهن هن فلمن لاءِ گيت لکيا آهن جن مان ڪجهه آهن ڌرتي لال ڪنوار سڄڻ سائين حاضر سائين جانيئڙا ع امداد حسينيءَ سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ مان رٽائرمينٽ ورتي ان کان پوءِ به ڪانٽريڪٽ تي ڪجهه عرصو اتي سبجيڪٽ اسپيشلسٽ جي حيثيت ڪم ڪيائين ع کان ع تائين سنڌي ادبي بورڊ جي ٽن رسالن ٽماهي مهراڻ ماهوار سرتيون گل ڦل جي چيف ايڊيٽر جون ذميواريون نڀايائين ان کان پوءِ ڪجهه عرصو اُتي چيف پبلڪيشن آفيسر پڻ رهيو امداد حسيني سنڌي ادبي بورڊ جي بورڊ آف گورنرز جو ميمبر پڻ رهي چڪو آهي هن پنهنجي ادبي خدمتن عيوض ڪيترائي اوارڊ پڻ حاصل ڪيا آهن جن طلوع پرائيز طالب الموليٰ اوارڊ نارائڻ شيام اوارڊ تمغه امتياز ع جوش مليح آبادي اوارڊ ع اهم آهن امداد حسيني بنيادي طور هڪ شاعر آهي پر تخليق سان گڏ مختلف موضوعن تي به هن جو اهم ڪم موجود آهي جهڙوڪ ٻولي تنقيد ٻارن جو ادب لطيفيات امداد حسيني سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر ڪراچي يونيورسٽيءَ جي انسائيڪلوپيڊيا شاهه عبداللطيف ڀٽائي جهڙين اهم رٿائن جي ايڊيٽرن واري سٿ شامل رهيو آهي سنڌي ٻوليءَ جو مشهور ڪهاڻيڪار نثر نويس ڪالم نگار ٽي ويءَ جو ڊرامانگار امر جليل نومبر ع تي سنڌ جي مشهور شهر روهڙيءَ ڄائو سندس اصل نالو عبدالجليل ولد عبدالغني قاضي آهي پاڻ ابتدائي تعليم ڪراچيءَ جي رتن تلاءُ پرائمري اسڪول مان ورتائين وڌيڪ بي اي تائين تعليم نوابشاهه مان ورتائين پوءِ ٻيهر ڪراچي آيو ڪراچي يونيورسٽيءَ مان اقتصاديات ايم اي ڪيائين ان کان سواءِ ايم اي هسٽري به آهي ان دوران هن ڪرڪيٽ راند به نالو ڪڍيو اسڪول ڪاليج يونيورسٽيءَ ٽيمن جو ڪپتان رهيو سنڌ جو ناميارو مصور ظفر ڪاظمي امرجليل ڪراچيءَ گڏ ڪرڪيٽ کيڏندا هئا هن کي ننڍپڻ کان ئي لکڻ جو چاهه هو ع سندس پهرين ڪهاڻي اندرا جي عنوان سان نوابشاهه مان نڪرندڙ سنڌي رسالي ادا ڇپي ع سندس پهريون اسٽيج ڊرامو انسان نئشنل ٿيئٽر ڪراچيءَ پيش ڪيو ويو هن جو ريڊيو لاءِ لکيل پهريون ڊرامو درياءُ توتي دانهن ع ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان نشر ڪيو ويو ع هن جي پهرين لکيل فلم ڪهاڻي نوري ڄام تماچي هئي تنهنجون منهنجون ڳالهيون جي عنوان سان سندس پهريون اخباري ڪالم مئي ع تي روزاني هلال پاڪستان ڇپيو ساڳئي نالي سان سندس ڪالمن جو مجموعو پڻ ڇپيل آهي ان کان سواءِ سندس ڪالمن جو ٻيو مجموعو سنڌو منهنجي ساهه پڻ ڇپيل آهي سندس اردوءَ پهريون ڪالم ڪڇ سچ ڪڇ جهوٽ اپريل ع هفتيوار الفتح ڇپيو سندس ڪهاڻين جو پهريون مجموعو دل جي دنيا آهي جيڪو پهريون دفعو ع ڇپيو هن ڪتاب جا ڪيترا ايڊيشن ڇپجي چڪا آهن اهو ڪتاب ٻين ٻولين به ترجمو ٿيو آهي امر جليل کي ان ڪتاب تي ادبي انعام به مليل آهي سندس ڪهاڻين جا ڪيترائي مجموعا ڇپيل آهن جن وغيره ذڪر لائق آهن هر مجموعي جا ڪيترائي ڇاپا ڇپجي چڪا اٿس هن جي ناول نيٺ گونگي ڳالهايو اشاعت وڪري جا رڪارڊ ٽوڙي ڇڏيا جنهن جون هزار کان وڌيڪ ڪاپيون وڪرو ٿيون امرجليل جي تحرير جو اسلوب بيان نهايت دلڪش بي مثال آهي امرجليل پنهنجين تخليقن جي سلسلي ڪيترائي انعام اعزاز حاصل ڪري چڪو آهي پاڻ گهڻو ڪري سنڌ جي پيرن زميندارن وڏيرن کي پنهنجي قلم سان نشانو بڻائيندو رهيو آهي ماضيءَ پنهنجي انقلابي تحريرن سبب اڪثر ڪري حڪومت جي نظر معتوب رهيو آهي امر جليل جو ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ جي ملازمت ڇڏڻ به ان سلسلي جي ڪڙي آهي جتي پاڻ ريجنل مئنيجر هو مشهور سهڻي رسالو سندس ڪهاڻي سرد لاش جو سفر ڇپجڻ سبب پابنديءَ هيٺ رهيو سختين هوندي به امر لکڻ نه ڇڏيو هو اڄ به لکندو رهي ٿو ٽي ويءَ تان سنڌي اردوءَ ڊراما پڻ چڱي خاصي مقدار پيش ٿي چڪا اٿس سندس ڪهاڻين جو هڪ انگريزي ڪتاب انڊيا ڇپيو آهي هاڻي مستقل طرح اسلام آباد ڇڏي ڪراچيءَ جي ڪلفٽن جي علائقي رهائش پذير ٿيو آهي اڄڪلهه سنڌ ٽي ويءَ تان ڪلاس روم نالي پروگرام ڪندو رهندو آهي اياز گل انگريزي سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو شاعر آهي جنهن جا ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن سندس ڪلام ريڊيو پاڪستان حيدرآباد خيرپور ميرس پاڪستان ٽيليويزن نيٽورڪ ڪراچي تان پڻ نشر ٿئي ٿو پنهنجي همعصر شاعرن نمائنده شاعر جنهن جو پورو نالو اياز علي ولد رجب علي دل آهي هُن سکر شهر مارچ ع تي جنم ورتو کيس ننڍپڻ کان ئي علم ادب سان لڳاءُ رهيو ادبي دنيا اياز گل جي نالي سان مشهور آهي هن ع ايم اي سنڌي ادب گولڊ ميڊل حاصل ڪيو ع ايم اي بين الاقوامي تعلقات ڪري بعد ايل ايل بي جي ڊگري پڻ ورتي هن وقت شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ اسسٽنٽ پروفيسر آهي اياز گل نوجوانن مقبول شاعر آهي هن ع کان شاگردي واري دور شاعري جو آغاز ڪيو سندس پهريون شعر ع ڪراچيءَ مان نڪرندڙ اديُون رسالي شايع ٿيو هيل تائين ٻين ڪتابن کان علاوه سندس شعري مجموعا ڇپجي چڪا آهن ٻاراڻي ادب پڻ اياز گل جو نالو نمايان رهيو آهي هُو سٺو فوٽوگرافر پڻ آهي موسيقيءَ سان گهڻي دلچسپي اٿس سندس گهر آڊيو وڊيو ڪئسيٽن تصويرن جي لائبريري آهي اياز گل ع کان ع تائين سنڌي ادبي سنگت جو مرڪزي سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ان کان علاوه کيس مختلف انتظامي اعزازي ذميواريون پڻ مليون آهن جن ميمبر سينيٽ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ع کان اڄ تائين ميمبر سينڊيڪيٽ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ميمبر بورڊ آف گورنرس تعليمي بورڊ سکر ع کان اڄ تائين ميمبر بورڊ آف گورنرس سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو سيڪريٽري ميمبر بورڊ آف اسٽڊيز سنڌي شاهه عبداللطيف يونيورسٽي ع کان اڄ تائين ميمبر صلاحڪاري بورڊ شيخ اياز چيئر شاهه عبداللطيف يونيورسٽي انچارج تنوير عباسي چيئر شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ع کان اڄ تائين ميمبر بيدل يادگار ڪاميٽي روهڙي سکر جنرل سيڪريٽري سکر هسٽاريڪل سوسائٽي سنڌ اياز گل کي مڃتا طور ڪيترائي اوارڊ شيلڊون ميڊل پڻ مليا آهن گولڊ ميڊل ايم اي سنڌي ادب پهرين پوزيشن تي شاهه عبداللطيف يونيورسٽي مان ع انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي طرفان اوارڊ ڪتاب سوچون سرها گل تي ع ينگ رائيٽرس گلڊ اوارڊ ڪتاب گل تارا تي ع سِگا طرفان گولڊ ميڊل ڪتاب ڏينهن ڏٺي جا سپنا تي ع استاد بخاري سنگت اوارڊ ڪتاب توبن ڪهڙا ڇانورا تي ع اڪيڊمي آف ليٽرس طرفان شاهه لطيف اوارڊ ڪتاب دک جي نه پڄاڻيءَ تي ع سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران اوارڊ ڪتاب دک جي نه پڄاڻيءَ تي ع سچل سرمست اوارڊ سچل يادگار ڪاميٽي طرفان ع ع تيرهون اسٽار اوارڊ سائوٿ ايشيا پبليڪيشن طرفان ع پي ٽي وي طرفان بهترين شاعر جو اوارڊ ع ع شيخ اياز شيلڊ حسن ڪاڪردگيءَ تي ع ٻيون شيلڊون اياز گل ڪجهه عرصو ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ سان گڏ سچل چيئر به ڪم ڪيو سنڌي شعبي شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ جي مخزن ڀٽائي جو ايڊيٽر معاون به رهيو آهي سنڌي ادبي سنگت جي رسالي سنگت جو بنياد وڌائين هُن جا غزل وايون گيت عابده پروين صادق فقير سرمد سنڌيءَ برڪت ڀٽ ثمينه ڪنول شازيه خشڪ رحمت ميرالي سميت سنڌ جي مشهور فنڪارن ڳائي داد ماڻيو اياز گل پنهنجي شريڪ حيات مستور بخاري پٽ پرين ايا سان گڏ سکر رهائش پذير آهي مستور بخاري پاڻ ليکڪا آرڪيالاجي شعبي سان لاڳاپيل آهي الله عربي زبان خالق لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي جيڪو انگريزي زبان جي لفظ جو متبادل آهي هي لفظ صرف مسلمانن تائين محدود نه آهي پر وچ اوڀر ٻين اسلامي ملڪن رهندڙ غير مسلمان به استعمال ڪندا آهن مسلمان الله کي سڄي ڪائنات جو خالق مالڪ سمجهن ٿا دعويٰ ڪن ٿا ته قرآن محمد جو نه پر الله جو لکيل ڪتاب آهي قرآن جي پهرين سورت سورت الفاتحه بيان آهي ته هڪ ٻي جاءِ تي بيان آهي ته قرآن مجيد الله جي باري وڌيڪ آيتن آهي ته مسلمان جي عبادت ڪندا آهن پاڻ کان علاوه ٻين مذهبن وارن کي الله وحد هو لا شريڪ له جي عبادت ڪرڻ جي دعوت ڏيندا آهن عربي ٻوليءَ جو لفظ خدا تعاليٰ جو ذاتي نالو لفظي معنيٰ عبادت ڪرڻ الله جي ذات اعليٰ بلندترين آهي قرآن شريف الله جو لفظ ڀير آيو آهي ابن العربيءَ جو قول آهي ته الله جو اسم علم آهي انهيءَ برحق معبود تي دلالت ڪري ٿو جنهن سڀ حقائق وجوديہ موجود آهن الله ذات باري تعاليٰ جو اسم اعظم آهي الله لا الہ الا هو وحده گهڻن عارفن جو اهوئي خيال آهي علامه بيضاويءَ جو چوڻ آهي ته الله جو لفظ الله مان مشتق آهي ابوالهيثم کان جڏهن الله جي اسم جي لغوي تحقيق جي باري پڇيو ويو ته هن چيو ته حقيقت الاه هو ال تعريف داخل ڪيو ويو ته الله ٿي ويو يعني ٻه متحرڪ لام هڪڙي هنڌ گڏجي ويا انهيءَ ڪري هڪڙو لام ٻئي مدغم ٿي ويو الله ٿي ويو البيضاويءَ جو اهو چوڻ آهي ته اصل هي صفاتي نالو هو مگر جڏهن الله جي ذات سان مختص ٿيو تڏهن الله جي ذات کان سواءِ ٻئي ڪنهن لاءِ استعمال نٿو ٿئي تڏهن هن کي اسم عَلَمَ جي حيثيت حاصل ٿي وئي انهيءَ سلسلي قاضي شهاب الدين الخفاجيءَ جو هيءُ قول آهي ته الله جو اصل يا اشتقاق يا ان جي عربي غير عربي هئڻ جي باري ڪئين قول آهن انهن اختلاف آهي جيتوڻيڪ چيو ويو ته جيئن انساني عقل خدا جي ذات صفات جي باري ٺوڪرون کائيندو رهيو آهي اهڙيءَ طرح لفظ الله بابت پڻ ششدر ٿي ويو آهي ڇو ته هن لفظ به ان جي صفاتي نوراني شعاعن جو عڪس آهي جنهن جي ڪري اهل بصارت بصيرت حيرت زده آهن ڪي عالم لفظ الله کي سامي زبان جو لفظ ڄاڻائين ٿا مگر انهيءَ باري يقين سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي دراصل سامي ٻولين ڪي اهڙا لفظ مشابهت رکندڙ هم معنيٰ هوندا آهن الزبيدي چوي ٿو ته الله جو الف حذف ڪري نٿو سگهجي بلڪ الف سميت سڄي لفظ مان ئي الله جو مقدس نالو بنجي ٿو ٻيو ته الله انهن اسمن مان آهي جن جي فعل مان اشتقاق جائز ڪونهي ان جي برعڪس رحمان رحيم جي فعل مان اشتقاق ٺهي سگهندو آهي زبيدي چوي ٿو ته صحيح قول آهي ته الله ان ذات جو اسم علم آهي جو واجب الوجود آهي جنهن سڀئي صفتون ڪمال انداز جمع آهن هيءُ غيرمشتق هوندو آهي خدا جي دين جو اعلان هر دور سڀني نبين سڳورن جي ذريعي ڪيو ويو آهي انجيل مقدس اها ئي ڳالهه حضرت مسيح جي زبان مان هنن لفظ آئي آهي قرآن شريف ارشاد ٿيو آهي ته اَللٰہُ الَذِی رَفَعَ السَمٰوٰتِ بِغَیرِ عَمَد تَرَونَہَا ثُمَ استَوٰی عَلَی العَرشِ وَ سَخَرَ الشَمسَ وَ القَمَرَ کُل یَجرِی لِاَجَل مُسَمی یُدَبِرُ الاَمرَ یُفَصِلُ الاٰیٰتِ لَعَلَکُم بِلِقَآءِ رَبِکُم تُوقِنُونَ الرعد لفظ الله عربي زبان ال لاه جو مرڪب آهي جنهن جي معنيٰ آهي خدا لفظ الله عربي کان سوءِ ابراني آرمينيائي زبانن به موجود آهي اسلامي عقيدي موجب الله جي ذاتي نالي الله کان سواءِ الله جا نوانوي صفاتي نالا مشهور آهن جيڪي هيٺ ڏجن ٿا انهن نالن جي نسبت سان ڀڳوان شري رجنيش جو هڪ مشهور ڪتاب پڻ لکيل آهي عالم اديب ڏاهو محمد ابراهيم جويو آگسٽ ع تي اڳوڻي ضلعي دادوءَ هاڻي ڄامشوري ضلعي جي ڳوٺ آباد هڪ هاريءَ جي گهر پيدا ٿيو ٽن سالن جو هو تہ سندس والد محمد خان جويو پهرين مهاڀاري جنگ بعد پکڙيل وڏيءَ بيماريءَ لاڏاڻو ڪري ويو محمد ابراهيم جويي جو ننڍپڻ غربت گذريو پر همت نہ هاريندي پرائمريءَ جا چار درجا ڳوٺ پڙهي ع اي وي اسڪول سَن داخل ٿيو جتي سائين جي ايم سيد جي مهربانين سان ٽي درجا انگريزي پڙهي ع سنڌ مدرس الاسلام ڪراچيءَ داخلا ورتائين جتي چوٿين کان ستين درجي تائين پڙهيو ان زماني ستون درجو مئٽرڪ شمار ٿيندو هو هن ع مئٽرڪ جي امتحان سنڌ مدرس السلام مان ٻِي پوزيشن ماڻي رپيا ماهوار اسڪالرشپ حاصل ڪيائين سنڌ مدرسي ان وقت علامہ عمر بن محمد دائود پوٽو پرنسپال هو جويو صاحب سندس لائق شاگردن نمايان هو جويي صاحب ع ڊي جي سنڌ ڪاليج مان بي اي جي ڊگري حاصل ڪئي کيس ڪاليج ڊاڪٽر گربخشاڻي ڀيرومل مهرچند آڏواڻي منگهارام ملڪاڻيءَ جهڙن استادن جي صحبت محبت حاصل رهي محمد ابراهيم جويي زندگيءَ جو پهريون سنڌي مضمون پڃري جا پکي سالن جي عمر لکيو سندس انگريزي پهريون مضمون سال ع سنڌ مدرسي جي مئگزين ڪرانيڪل ڇپيو سائين جي ايم سيد سندس پهريون تعليمي مددگار هو هُو ٻن مفڪرن سائين جي ايم سيد ايم اين راءِ کان گهڻو متاثر هو پهرين پارٽي جنهن شموليت ڪيائين اها هئي ايم اين راءِ جي هُن ايم اين راءِ جي ڪتاب جو سنڌي ترجمو اسلام جو تاريخي ڪارنامو جي عنوان سان ڪيو علمي زندگيءَ جويي صاحب سنڌ دوستيءَ جي راھ سرڪار جا عتاب ناراضگيون بہ برداشت ڪيون ع سنڌ مدرسي پڙهائڻ دؤران هن هڪ ڪتاب سنڌ بچايو کنڊ بچايو لکيو جنهن جي ڏوهه سنڌ مدرسي بورڊ جي صدر تڏهوڪي وزير تعليم سندس ملازمت ختم ڪرڻ جو حڪمنامو جاري ڪيو هو جويي صاحب جي اهليت کي مڃيندي ٺٽي ميونسپالٽيءَ جي چيئرمئِن موليڏني عباسيءَ کيس ميونسپل هاءِ اسڪول ٺٽي جو هيڊ ماستر ٿيڻ جي آڇ ڪئي جتي ٻن سالن تائين رپيا پگهار تي پڙهايائين بعد اهو اسڪول بہ سرڪاري تحويل ورتو ويو جتان بدلي ٿي ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج فار مئن حيدرآباد اسسٽنٽ ماسٽر طور فرض نڀايائين ع سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جي چونڊ سان ڪلاس ٻئين گزيٽيڊ آفيسر طور هاءِ پاور ايگزيڪٽو ڪاميٽي فار سنڌي لٽريچر جو سيڪريٽري مقرر ٿيو ع هاءِ پاور ڪميٽيءَ کي سنڌي ادبي بورڊ جي نالي سان نئين سر تشڪيل ڏنو ويو جتي ع تائين سيڪريٽريءَ طور جانفشانيءَ سان ڪم ڪيائين ان دوران جويو صاحب ٻہ سال بورڊ جي ٽماهي مهراڻ جو ايڊيٽر بہ رهيو جنهن دوران هُن جديد ادب جي وڏي سرپرستي ڪئي مهراڻ جو اهو دؤر يادگار ليکيو وڃي ٿو ع کان ع تائين هُو آفيسر آن اسپيشل ڊيوٽي پاڪستان ٽيڪسٽ بڪ بورڊ لاهور ڪراچي ڪوئيٽا حيدرآباد رهيو ان عرصي پنج سال اعزازي طرح سنڌي ادبي بورڊ جو سيڪريٽري پڻ رهيو جولاءِ ع جويي صاحب هڪ مضمون لکي سليم احمد جي فرضي نالي سان ڇپايو جنهن جو عنوان هو اولھ پاڪستان ٻولين جو مسئلو جنهن تان ناراض ٿي سرڪار کيس گورنمينٽ هاءِ اسڪول جيڪب آباد هيڊ ماستر طور بدلي ڪري ڇڏيو اها سرڪاري ناراضگي پوءِ بہ ٿڌي نہ ٿي کيس ع گورنمينٽ ٽريننگ اسڪول ڪوهاٽ جو پرنسپال ڪري موڪليو ويو جتي لڳ ڀڳ ٻہ سال کن رهيو نومبر ع ون يونٽ جي خاتمي جي اعلان بعد هُو سنڌ رجسٽرار ڊپارٽمينٽل ايگزئمنيشن ڊائريڪٽوريٽ آف ايڊيوڪيشن مقرر ٿي حيدرآباد آيو پوءِ ع سنڌ ٽيڪسٽ بورڊ جو ميمبر بہ ٿيو هن ڪيترائي نصابي ڪتاب بہ لکيا ع ڊپٽي ڊائريڪٽر بيورو آف ڪريڪيولم ائنڊ ايڪٽينشن سروسز سنڌ حيدرآباد مقرر ٿيو جتان آفيسر آن اسپيشل ڊيوٽي بعد سيڪريٽري سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ مقرر ٿيو آگسٽ ع تي رٽائر ڪيائين ابراهيم جويي جو سنڌي ادبي سنگت سان بہ ابتدا کان وٺي واسطو رهيو واري دؤر سنڌي ادب ادبي سنگت جي نئين جاڳرتا جو اهم اڳواڻ رهيو هُو سنڌي ادبي سنگت حيدرآباد شاخ جي ڪاروباري ڪاميٽيءَ جو ميمبر بہ رھيو جويي صاحب سنڌ جي شاعر شيخ اياز جي ڪيترن ڪتابن جا مهاڳ لکيا سنڌ ثقافت سياحت کاتي پاران ڇپجندڙ شيخ اياز جي سموري شاعريءَ نثر جي جامع جُلدن جي سربراهي پڻ جويي صاحب کي ڏني وئي جنهن ڪاميٽيءَ جو سيڪريٽري تاج جويو آهي سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بنياد بابت نامياري اديب سراج جي لکيل اهم ڪتاب سنڌي ٻولي ع جي مهاڳ لکڻ سان گڏ جويي صاحب سوين نوجوان اديبن شاعرن جي ڪتابن تي بہ مهاڳ لکيا سنڌ مهاڳ نويسيءَ جي فن جو استاد ليکيو ويو هن دنيا جي ڪلاسيڪي ادب مان خاص ڪري فڪري نظرياتي فلسفياڻي نوعيت جا ڪيترا ڪتاب ترجمو ڪري سنڌي ماڻهن جي فڪري غربت جو خاتمو آڻڻ وڏو ڪردار ادا ڪيو محمد ابراهيم جويي جي ڇپيل طبعزاد ترجمو ڪيل ڪتابن مان ڪجھ اهم ڪتابن جو تفصيل هن ريت آهي ان کان سواءِ سنڌيءَ انگريزيءَ ٻولين جي مسئلي ون يونٽ جي خاتمي ڪراچيءَ جي عليحدگيءَ جي مسئلي استادن ڪريڪيولم نصاب ادب سياست شاھ لطيف سنڌي سماج چونڊن جي ڌار سرشتي شخصيتن تي خاڪا ٻين موضوعن تي سوين مضمون ڪتابچا پترا لکيل ڇپيل اٿس جن جي ذريعي هن سنڌ جي ٽن پيڙهين جي ذهني تربيت ڪئي جويي صاحب کي چئن پٽن ٻن نياڻين جو اولاد ٿيو جن مان نيلوفر جويو ڪهاڻيڪار هئي مئي ع سنڌ ثقافت سياحت کاتي حڪومت سنڌ پاران پهريون ڀيرو محمد ابراهيم جويي جي مڃتا هڪ تقريب انڊس هوٽل حيدرآباد منعقد ڪئي وئي جنهن ثقافت سياحت جي صوبائي وزير محترمہ سسئي پليجو سنڌ اسيمبليءَ جي اسپيڪر نثار احمد کهڙي سميت جويي صاحب جي شاگردن مداحن اديبن وڏي انگ شرڪت ڪئي ان موقعي تي جويي صاحب کي سنڌ جي سمورن ادبي علمي ادارن يونيورسٽين پاران اوارڊ شيلڊُون گلن جا تحفا ڏئي سندس خدمتن جو اعتراف ڪيو ويو جڏهن تہ سنڌ ميوزيم حيدرآباد ابراهيم جويو ڪارنر پڻ قائم ڪيو ويو پنهنجي سالگرھ آگسٽ ع تي ملهايائين محمد ابراهيم جويو نومبر ع تي سال جي عمر حيدرآباد پاڪستان وفات ڪري ويو کيس سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو علامہ آءِ آءِ قاضي جي مزار جي احاطي دفنايو ويو مرزا قليچ بيگ سنڌي ادب جو سرموڙ اديب ٿي گذريو آهي مرزا قليچ بيگ جي ڄم جي تاريخ تي اختلاف آهي ڪن هندن تي سنس ڄم جي تاريخ آڪٽوبر ع پڻ ڄاڻايل آهي جنهن تحت مرزا قليچ بيگ حيدراباد شهر جي ٽنڊي ٺوڙهي نالي هڪ پاڙي ڄائو سائو پن يا ڪارو پنو سندس خود نوشته سوانح حيات جو عنوان آهي جنھن م مرزا صاحب پاڻ لکي ٿو ته ص تاريخي تقويم مطابق عيسوي شمسي سال جي تاريخ آڪٽوبر ع تي مرزا قليچ بيگ حيدرآباد سنڌ جنم ورتو مرزا قليچ بيگ جا وڏڙا روس جا رهاڪو معزز ڪرستان هئا سندس والد نانو ننڍپڻ ايران جي حاڪم طرفان سنڌ جي ميرن کي تحفي طور عطا ڪيا ويا هئا جي انهيءَ زماني حيدرآباد جي ٽنڊي ٺوڙهي رهائش پذير ٿيا مرزا صاحب جو والد فريدون بيگ نانو مرزا خسرو بيگ پنهنجي دؤر جا وڏا عالم هئا جن جو اثر مرزا صاحب تي ننڍي هوندي کان ئي ٿيو انهيءَ ڪري هو سنڌي ٻوليءَ ادب جو هڪ وڏو عالم بڻجي ويو مرزا صاحب جو والد مرزا فريدون بيگ سنڌ جي فرمانروا مير ڪرم علي خان ٽالپر جي محل اولاد جي حيثيت دنيا جهان جي سمورين آسائشن جي وچ پَليو وڏو ٿيو سندس ساٿي مرزا خسرو بيگ جو عمر کانئس چند سال وڏو هو جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي تڏهن اُنهن نه صرف سفاڪيءَ سان اميرن جي محلن کي لُٽيو پر سمورن حاڪمن کي گڏڪري ڪلڪتي جي ڏورانهين هنڌجلاوطن به ڪيو ٽالپرن جي ديرن کي نهايت تڪليف واير حالت بنهه خالي هٿين قلعو محل ماڙيون ڇڏڻيون پيون جڏهن خود بادشاهن راڻين سان اها ويڌن ٿي ته اُنهن سان لاڳاپيل معتمد اميرن دربار جي مصاحبن سان ڪهڙو نه ناحق ٿيو هوندو ان پس منظر ٽالپري دربار سان وابسته سنڌ جي ٻن نامور امير خاندانن مرزا خسرو بيگ مرزا فريدون بيگ کي به ڏکين ڏينهن سان مُنهن ڏيڻو پيو پر گهڻو ڪجهه لُٽجي وڃڻ کانپوءِ به اُهي نهايت همت حوصلي صبر جرئت سان وري پنهنجن پيرن تي بيهڻ لاءِ جتن ڪري رهيا هئا اهڙي صبر آزما آزمائش دوران مرزا صاحب جي خاندان جنهن سليقه مندي سگهڙپائي سُچيتائي سيبتائيءَ سان ڏکين ڏينهن کي قابو آندو پنھنجي آتم ڪٿا سائو پن يا ڪارو پنو مرزا صاحب جن پاڻ پنهنجي اوائلي دؤر کي هن طرح بيان ڪيو آهي ڏکين حالتن کي مرزا صاحب جي خاندان نهايت هوشمندي سليقه شعاريءَ سان مُنهن ڏنو تنهن جو نقشو مرزا صاحب هنن لفظن چٽيو آهي سندس نالو قليچ ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني آهي تلوار مرزا قليچ بيگ پنھنجي آتم ڪٿا لکي ٿو تہ ھن پنھنجي آتم ڪھاڻي م لکيو آهي تہ سندس ماءُ ڀيڻ سئيءَ ذري جو پورھيو ڪنديون ھيون پنهنجي اوائلي تعليم جو ذڪر ڪندي مرزا صاحب پنهنجي آتم ڪھاڻي م لکي ٿو تہ ڪاليج جي تعليم جي باري لکيو اٿس تہ مرزا صاحب جو هڪ ڀاءُ مرزا غلام رضا بيگ حيدرآباد جي ڪوٽ سن ع ڄائو هو باقي سڀ ڀائر ڀينرون ٽنڊي ٺوڙهي پيدا ٿيا سواءِ مرزا صادق علي بيگ جي جيڪو ع سائينداد جي ٽنڊي ڄائو هو مرزا صاحب جي ناني والد جي دوستي جي دائري انگريز عملدار هندو ديوان به شامل هئا جن جي صحبت مشوري سان هنن پنهنجي اولاد کي وڏن تعليمي ادارن تائين پهچايو مسٽر گولڊ سمٿ جيڪو اسسٽنٽ ڪمشنر هئڻ سان گڏ تعليم کاتو به سنڀاليندو هو اُن کان علاوه راس بورن فلپ صاحب تروٽ صاحب جيڪي وڏا آفيسر هئا اُنهن سان هنن جي دوستي هئي جن جي صلاح سان مرزا صاهب جا ٻه وڏا ڀائر انگريزي اسڪول داخل ڪيا ويا سندس والد وفات ڪري ويو مئٽرڪ پاس ڪيائين جنھن بعد کانپوءِ بمبئي جي ايلفنسٽن ڪاليج پڙهڻ لاءِ ويا سندس والده بہ وفات ڪري وئي مررزا قليچ بيگ پهريائين حيدرآباد جي سنڌي پوءِ انگريزي اسڪول تعليم حاصل ڪئي سندس پالنا ڏاڍي لاڏ ڪوڏ سان ٿي مائٽ سندس هر انگل پورو ڪندا هئا مرزا صاحب کي گهر جيڪو تعليمي ماحول مليو تنهن جو ڦل گهر جي هر فرد کي مليو سندس وڏو ڀاءُ مرزا غلام رضا بيگ پهرين پرشن ٽيچر هو اڳتي هلي ڊيپوٽي ايجوڪيشنل انسپيڪٽر ٿيو ٻيو ڀاءُ مرزا صادق علي بيگ پهرين شڪارپور جي هاءِ اسڪول جو هيڊ ماستر ٿيو پوءِ اُهو به ڊيوپٽي ايجوڪيشنل آفيسر ٿي رهيو سندس ٽيون ڀاءُ جيڪو کانئس ننڍو هو اُهو به پهرين پرشن ٽيچر ٿيو پوءِ ڊيوپٽي انسپيڪٽر ٿيو اُن کان ننڍو ڀاءُ مرزا جعفر قلي بيگ ڊاڪٽر ٿيو جنهن بمبئي مان تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ لنڊن مان به اعل ڊگريون حاصل ڪيون ڪراچي اچي اسپتال کولي هڪ ڀاءُ مرزا نجف قلي بيگ انجنيئرنگ ڊپارٽمينٽ اوورسيئر ٿيو اُنهيءَ کان ننڍو پهريائين پنهنجي ڊاڪٽر ڀاءُ مرزا جعفر علي بيگ جو اسسٽنٽ هو پوءِ ميهڙ جو جيلر ٿيندي پوليس سب انسپيڪٽر ٿيو سندن ٻن ڀينرن مان وڏي ڀيڻ زيب النساء فارسي سنڌي ٻوليءَ هوشيار هئي هوءَ شاعره به هئي سندس تخلص مخفي هو مرزا صاحب جو هڪ مامو خانبهادر مرزا علي محمد بيگ ڊيپوٽي ڪليڪٽر ٿيو مرزا صاحب ٽي شاديون ڪيون پر ھڪ ئي وقت ھڪڙي زال رکيائين پھرين زال جي وفات ڪري ٻي شادي ڪيائين اھا زال بہ فوت ٿي ويس جنھن ڪري ٽين شادي ڪيائين سندس رٽائرمينٽ کان ٻہ سال بعد م سندس وڏو پٽ مرزا نادر بيگ بئريسٽر ٿي ويو ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو لکي ٿو تہ محمد صديق مسافر مرزا صاحب جي حياتيءَ تي سن ع سنڌ مسلم ادبي سوسائٽيءَ جي سالياني جلسي مرحوم مغفور شمس العلماء خانبهادر مرزا قليچ بيگ جي سوانح حيات جي عنوان هيٺ هڪ تقرير ڪئي هئي جنهن اڳتي هلي ڪجهه اضافو ڪري قرب قليچ جي نالي سان ڪتاب تيار ڪيو جنهن جو پهريون ڇاپو ع پڌرو ٿيو ٻيو ڇاپو آڪٽوبر ع آگم پبليڪيشن ايجنسي حيدرآباد پاران شايع ڪرايو ويو آهي اُنهيءَ تقرير مذڪوره ڪتاب ص مسافر صاحب مرزا صاحب متعلق هڪ واقعو هن ريت بيان ڪيو آهي مرزا قليچ بيگ صاحب جڏهن شڪارپور مختيارڪار هو تڏهن ريلوي ڊپارٽمينٽ وارن صاحبلوڪن سان سندس گهڻو لهه وچڙ ٿيو اُتي هڪڙي يوريشن ڇوڪريءَ مرزا صاحب جي وچ صافدليءَ واري محبت پيدا ٿي وئي ٻنهي ڄڻن جي مرضي ٿي ته اسين پاڻ شادي ڪريون ڇوڪريءَ جي پيءُ لاهور واري وڏي پادريءَ کان اجازت گهري ته ڇوڪريءَ کي هڪڙي مسلمان جوان سان شادي ڪرڻ ڏجي يا نه پادريءَ لکي موڪليو ته جيستائين اُهو مسلمان جوان ڪرستان ٿيڻ قبول نه ڪري تيستائين ڇوڪريءَ کي ساڻس شادي ڪرڻ جي اجازت ڏئي نٿي سگهجي مرزا صاحب جنهن جي رڳ رڳ اسلام جو اثر مضبوطيءَ سان سمايل هو تنهن ڪرستان ٿيڻ کان انڪار ڪيو اُن يوريشن ڇوڪريءَ سان شادي ڪرڻ جي پچر ئي ڇڏي ڏنائين دراصل انهيءَ واقعي جو تعلق راڌڻ سان آهي نه ڪِ شڪارپور سان مرزا صاحب اُن زماني ميهڙ ڊويزن جي ٿرڙي محبت تعلقي جو مختيارڪار هو راڌڻ جي اسٽءِيشن ماسٽر مسٽر مُري جي وڏيڌيءَ ائلس سان سندس گهڻي محبت ٿي ويئي هئي ج نهن وڃي شاديءَ جي ارادي جي نوبت اختيار ڪئي هئي سائو پن يا ڪارو پنو ص ص پنهنجي حياتيءَ جي احوال ڏيندي مرزا صاحب پنھنجي آتم ڪهاڻي سائو پن يا ڪارو پنو ڪيترن ئي مسئلن تي پنهنجي مدلل راءِ به ڏني آهي شادي جي معاملي تي لکيائين ته شادي ڪرڻ جي نسبت مون شادي کان اڳي گهڻو خيال ڪيو هو مقابلو ڪري نفعا نقصان تفصيلوار ڪاغذ تي لکي دل تڪي توري پوءِ شادي ڪيم ص منهنجي راءِ آهي ته زال هميشه هڪڙي پرڻجڻ گهرجي ٻئي ڪنهن به عذر تي پرڻجڻ اجايو آهي ص مرزا جي پهرين شادي خيرپور اسٽيٽ جي وزير سردار بهادر شيخ محمد يعقوب جي خاندان مان ٿي جيڪا مارچ تي وفات ڪري وئي مرزا صاحب ننڍپڻ پنهنجي ابتدائي تعليم مختلف مڪتبن حاصل ڪئي پوءِ هو هڪ سنڌي اسڪول داخل ٿيو ع گورنمينٽ هاءِ اسڪول داخل ٿيو اتان ع مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين هتي مرزا صاحب کي نهايت ئي ذهين قابل استاد مليا جن جي تربيت سان سندس تعليم جي پيڙهه پختي ٿي انهيءَ کانپوءِ هو بمبئي الفنسٽن ڪاليج مان گريجوئيشن ڪرڻ ويوتعليمي ادبي پس منظر رکندڙ خاندان جو هونهار نوجوان مرزا صاحب پنهنجي والد جي وفات کانپوءِ به بمبئي جي ايلفنسٽن ڪاليج تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ويو هن کي هُت به اُهوئي ماحول مليو جيڪو کيس گهر مليو هو يعني شعر و شاعري ادبي ذوق واريون محفلون مرزا صاحب ننڍي هوندي گهر شاعري به ڪندو هو شعرن جي تربيت پنهنجي والد کان وٺندو هو بمبئيءَ هن کي ڪاليج جو هڪ فيلو مسٽر واڊيا جيڪو شعر جو ڄاڻو هوندو هو هن کي شعر جا قانون سيکاريندو هو سندس انگريزي شعرن جي اصلاح به ڪندو هو پنهنجي هڪ نهايت لائق استاد مسٽر حيرت مرزا جي صحبت رهندي هڪ ڪلارڪ وانگر اُن جي خانگي يا سرڪاري لکپڙهه جو اُڪلاءُ به ڪندو هو وٽس جيڪي ڪتاب راءِ لاءِ ايندا هئا ته هو مرزا صاحب کي چڪاسڻ لاءِ ڏيندو هو حيرت مرزا جي صحبت مرزا صاحب ترڪي ٻولي سکيو اڳتي هلي سنسڪرت گجراتي ٻوليون به سکيو مرهٽي زبان جي به ڄاڻ حاصل ڪيائين فارسي ٻولي جيئن ته سندس گهر جي ٻولي هئي جنهن ڪري کيس اُن تي وڏي دسترس حاصل هئي ڪاليج جي پيپر گهڻيون مارڪون کڻي پاس ٿيندو هو جنهن ڪري هن کي اُنهيءَ ڪاليج فيلو شپ ملي هو اُتي پارسي پڙهائڻ لڳو هن کي پڙهائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت طرفان ويهه روپيا درماه اسڪالرشپ ملندي هئي اُتي ڪاليج اعل نمبرن پاس ٿيڻ جي ڪري ويهن رپين جي هڪ ٻي اسڪالرشپ به ملڻ لڳي ڪجهه پئسا خانگي طور ٽيوشن پڙهائيندي کيس ملڻ لڳا اِن طرح سان سندس گذر سفر چڱي نموني سان رهيو بمبئي مان تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ ھندوستان گھمي ڦري واپس سنڌ واپس وريو ڪجهه وقت ڪراچي رهيو مطالعي لاءِ فريئر هال لائبرري گاڏي کاتي واري هاءِ اسڪول جي ويجهو موجود جنرل لائبرري ويندو هو سندس انگريزي شاعري انگريزي اخبار سنڌ نيوز فارسي شاعري فارسي اخبار مفرح القلوب ڇپجڻ لڳي ڪاليجي دوستن مرزا صاحب سنڌجي ڪجهه شاگردن جو ذڪر ڪيو آهي جن مسٽر ڪائوسجي مسٽر رستمجي پٽيل هاسارام منگهو ملاڻي مسٽر ٽيڪچند واسواڻي ٻيا شامل آهن بمبئي واري زماني آغا خان وڏي سندس خاندان سان واقفيت ٿيس سندس ننڍو پٽ آغا اڪبر مرزا صاحب جو دوست همعصر هو سنڌ به هن جي معزز ماڻهن حسن علي آفندي ڏيارام گدومل اڌارام ڏيارام ڄيٺمل سان صحبت رهي نوڪري خاطر پڙهيائين ڪراچي م ٻہ سال ان حالت رھن کان پوءِ پنهنجن ڀائرن وانگر ڪراچي جي هڪ هاءِ اسڪول فارسيءَ جو استاد مقرر ٿيو پوءِ مئجسٽريٽي جو امتحان ڏنائين سڀني اميدوارن هي هڪ ڄڻو اُن امتحان پاس ٿيو ٽکڙ شڪارپور ضلعي جي ڪڪڙ تعلقي جو هيڊمنشي ٿي ويو جلد ئي کيس ميهڙ جي ٿرڙي محبت تعلقي جو مختيارڪار مقرر ڪيو ويو جوھي تعلقي جو مختيارڪار مقرر ٿيو تعلقي وارھ نصير آباد جو مختيارڪار مقرر ٿيو ڊگھي موڪل وٺي شادي ڪيائين تعلقي گھوٽڪي جو مختيارڪار ٿيو تعلقي روهڙي جو مختيارڪار ٿيو ساڳي سال ڊپارٽمينٽل امتحان پاس ڪيائين ايڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو سندس مقرري شڪارپور شھر جي سٽي ماجسٽريٽ طور ٿي ان عھدي کي ھاڻي تبديل ڪري فورٿ سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ شڪارپور تبديل ڪيو ويو آهي ترت ئي سندس بدلي روڙھي ٿي وئي ان طرح جلد ئي ترقي ڪندو ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تي فائز ٿيو سندس مقرري لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽر جي حيثيت سان ٿي ڪراچي ٿرپارڪر گھر تعمير ڪرايائين سيوھڻ جو ڊپٽي ڪليڪٽر مورر ٿيو جيڪب آباد جو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو حيدرآباد گھر تعمير ڪرايائين ساڳئي سال پھريان ٿرپارڪر پوء نوشهرو فيروز جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو حيدرآباد اوطاق تعمير ڪرايائين ڪوٽڙي جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو ٺٽي سجاول جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو سندس پھرين زال وفات ڪري وئي مرزا صاحب جي ٻي شادي ٿي ٻي زال بہ وفات ڪري وئي ٽين شادي ڪيائين ڪوٽڙي مان موڪل ورتائين رٽائرمينٽ ورتائين مرزا قليچ بيگ ڪيترن ئي اهم عهدن تي فائز رهي وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون سرڪاري لٽريچر ڪميٽي جو ميمبر رهيو سرڪاري ٽيڪسٽ بڪ ڪميٽيءَ جو ميمبر به هو بمبئي پراونشل ٽيڪسٽ بڪ ڪميٽيءَ جو ميمبر رهيو سنڌ جي انجمن اسلاميه جو ميمبر رهيو انجمن اماميه حيدرآباد آل انڊيا شيعا ڪانفرنس جو ميمبر هو مرڪزي ڪميٽي جو ميمبر سنڌ جي پبلسٽي ڪميٽي جو ميمبر هو هو سرڪاري ڊپارٽمينٽل امتحانن وٺڻ يا يورپي آفيسرن جو سنڌي جو امتحان وٺڻ لاءِ ممتحن مقرر ٿيل هو عربي فارسي اردو جا جيڪي نوان ڪتاب ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن وٽ ايندا هئا انهن تي به سندس راءِ کي اهم سمجهيو ويندو هو هو سرڪار طرفان سرڪاري ڪانفرنسن خانگي ڪانفرنسن شرڪت ڪندو هو مرزا صاحب کي ننڍپڻ کان ئي لکڻ پڙهڻ شعر چوڻ ڳائڻ جو شوق هوندو هو آتمڪٿا هو پاڻ لکي ٿو ته ٻيا ٻار راند رود ڪرڻ ويندا هئا آئون قلم ڪاغذ مس کڻي ويهي ليڪا ڪڍندو هوس هڪ ٻئي هنڌ هو لکي ٿو ته اسڪول پڙهندي راڳ جو شوق پيدا ٿيو سُرندائين کان سرندو وڄائڻ سکيس ڳائڻ به پوءِ ستار وڄائڻ سکيس ڳائڻ به پوءِ ستار وڄائڻ سکيس مرزا صاحب ننڍي هوندي کان ئي عربي فارسي سنڌي ترڪي ٻولين جو ماهر هو هن پنهنجي لکڻ شعر چوڻ جي شروعات ننڍپڻ کان ئي ڪئي هئي سندس انهيءَ ننڍپڻ جي شوق ئي کيس پنهنجن همعصرن نهايت ممتاز مٿانهون درجو عطا ڪيو ڊاڪٽر انور فگار لکي ٿو تہ مرزا قليچ بيگ جي سوانح عمري سائو پن يا ڪارو پنو جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته پاڻ سن ع شڪارپور ائڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سٽي مئجسٽريٽ جي اعل عهدي تي فائز رهيو مرزا صاحب لکي ٿو ته اهو سال ع هو اُنهي سال مون ڊپارٽمينٽل امتحان ڏنو هو پاس ٿيس ڪرنل ميهو تڏهن شڪارپور جو ڪليڪٽر هو اُهو خاص طرح مهربان هو مسٽر ميولس اسسٽنٽ ڪمشنر هو اُهو به خاص طرح مهربان هو ٽن مهينن تائين ائڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي ڊڪارپور جو سٽي مئجسٽريٽ ٿي رهيس زال ٻار به مون سان رهندا هئا اُتان موٽي روهڙيءَ آيس شڪارپور مان بدلي ٿي وڃڻ کانپوءِ به مرزا صاحب وقت بوقت شڪارپور ايندو رهندو هو سندس سوانحعمري مان اهڙا اشارا ملن ٿا جيئن هڪ هنڌ لکي ٿو ته اپريل ع جي شام جو شڪارپور وياسين مسٽر پوڪرداس مير علي نواز خان ٻيا ماڻهو اسٽيشن تي گڏيا رات جو ڊاڪ بنگلي ٽڪياسين ڏينهن جو شهر گهمڻ وياسين مرزا صاحب ٻئي هنڌ لکي ٿو ته ڊسمبر ع تي صبح جو آءُ شڪارپور ڏانهن ويس مسٽر پوڪرداس رڪ اسٽيشن تي آيو هو شڪارپور موٽر گهوڙي گاڏيءَ تي وياسين سرڪاري باغ وياسين شهر گهميوسين گهڻن ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون سين ٽين وڳي سکر ڏانهن روانا ٿياسين گهڻا ماڻهو اسٽيشن تي ڇڏڻ آيا مرزا صاحب جي شڪارپور جي ڪن تقريبن شرڪت به ڏسجي ٿي جيئن سن ع شڪارپور جي ٽمبرس ڪانفرنس شريڪ ٿيو نشي بابت تقرير به ڪيائين مرزا صاحب ملازمت کان اڳ به شڪارپور ايندو رهندو هو ڇاڪاڻ ته سندس ٻيو نمبر وڏو ڀاءُ مرزا صادق علي بيگ شڪارپور جي هاءِ اسڪول هيڊ ماستر هو سن ع شڪارپور هڪ انگريز اسسٽنٽ ڪمشنر مسٽر گولڊ سمڊ جي ڪوششن سان هڪ مڊل اسڪول جو بنياد پيو جنهن کي سن ع هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو مرزا صادق علي بيگ اُن جو پهريون هيڊ ماستر هو علي احمد بروھي لکي ٿو تہ مرزا مرحوم وڏو عرصو روينيو کاتي مختيارڪار جي عهدي تي فائز هو اڳتي هلي ناميارو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو اڳي مختيارڪار جي دائره اختيار واري سر زمين اڄڪلهه جي ضلعي کان ٻيڻي ايراضي هوندي هئي وڏي ڳالهه ته سواريءَ لاءِ موٽر گاڏيون ٻيو مناسب ٽرانسپورٽ نه هئا بلڪه اُٺن گهوڙن تي دور دراز اؤکيون منزلون طئي ڪرڻيون پونديون هيون بجلي ٽيليويزن ريڊيو ٽيليفون نه هئڻ ڪري رهائش توڻي روشني اڻلڀ ٿي پوندي هئي انهيءَ زماني هڪ عملدار کي ايتري واندڪائي ڪٿي جو فرصت دلجاءِ سان ويهي ڪتاب لکي ڪاعذ ڪارا ڪري تعجب هي آهي ته مرزا قليچ بيگ مرحوم اهڙي اڻهوند واري دؤر هوندي به ڍڳ ڍير ڪتابن جا لکي سگهيو آهي جو ڏيکاري ٿو ته مرزا مرحوم بيحد اورچ محنتي انسان هيو زندگي عيش آرام صرف ڪرڻ بجاءِ علم ادب جي کيتر قلم جي هر هلائڻ کي ترجيح ڏنائين اهڙي علمي بلنديءَ کي سر ڪيائين جنهن جي پهچ لاءِ ڪو سوچي به نٿو سگهي مرزا صاحب پهريون ڀيرو لاڙڪاڻي سنڌ ع ترقي ملڻ کانپوءِ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي پهتو انتظامي لحاظ کان ته لاڙڪاڻي سان هي سندس پهريون تعلق آهي پر ٻيو روحاني تعلق سندس نياڻي جو هت مدفن آهي جيڪو سندس سڀني واسطن کان وڌيڪ اهم آهي مرزا صاحب پنهنجي سوانحعمري سائو پن يا ڪارو پنو لکي ٿو ته هي عالم شخص هڪ ئي وقت سنڌي انگريزي فارسي عربي ترڪي اردو زبانن تي دسترس رکندڙ هو سندس علمي ادبي پورهئي تي نظر وجهبي ته هو هڪ ئي وقت افساني ناٽڪ ناول تنقيد شاعري تاريخ تهذيب تعليم اخلاق مذهب طب تصوف سوانح آتم ڪٿا لغت ٻوليءَ سائنس لطيفيات لسانيات گرامر موسيقيءَ زراعت باغباني سائنس حشرات الارض ٻارن جي ادب تقابلي مذهب مطلب ته علم ادب جي ڪيترين ئي شاخن تي ڪتاب ترجمو الٿو ڪندي نظر اچي ٿو پر سندس وفات کان اڄ تائين سندس علمي پورهيو مڪمل صورت ڇپائجي نہ سگھيو آھي سندس پوٽي مرزا اعجاز علي بيگ مرزا صاحب جي ڪتابن جي نئين سر ترتيب ڪئي آهي ڪتبخانو درست ڪيو اٿائين مرزا صاحب جي هر هڪ شيءِ کي حفاظت سان سنڀالڻ شروع ڪيو آهي هن تازو جيڪا فهرست مرتب ڪئي آهي اُن مطابق مرزا صاحب جا جملي تصنيف ٿيل ڪتاب ٿين ٿامرزا صاحب پنهنجي زندگيءَ جيڪي مختلف زبانن ڪتاب لکيا اُنهن جا صفحا هيٺينءَ طرح شمار ٿيل آهن قليچ علم حلم جو صاحب سمجھيو وڃي ٿو هو گهٽ ڳالهائيندو هو پر لکندو وڌيڪ هو نوڙت نهٺائي هن جي مزاج جو حصو هئي ڪنهن فارسيءَ واري ڇا ته ٺيڪ چيو آهي خوب مِي ُگويد سخن هر ڪس ڪه گفتارش ڪم است ميوه نيڪو پر وَرد هر شاخئه اي بارش ڪم است جيڪو گهٽ ڳالهائڻو آهي ڪهڙو نه چڱو ٿو ڳالهائي جنهن ٽاريءَ تي برسات گهٽ پوندي آهي ان تي ميوو ڀلو ٿيندو آهي نامياري عالم ايم ايڇ پنهور پنهنجي هڪ مضمون لکيو آهي ته هو ع ڌاري زرعي انجنيئر طور سنڌ سرڪار جي ملازمت داخل ٿيو ستت ئي زرعي کاتي جي ان وقت جي ڊائريڪٽر اي ايم مختلف فيصلن انهن جي ڪم ڪار تي خبر ناما رسالا تيار ڪرڻ واسطي محترم ڪريم ڏنو راڄپر جي مدد لاءِ مون کي حڪم ڪيو چيو ته انگريزيءَ زرعي اصطلاح ڪافي آهن پر سنڌي اصطلاحات ڳولي ڪڍجن پنهور صاحب لکي ٿو ته وٽس مسٽر کمڀاتا ڪوڙي مل چندن مل کلناڻيءَ جي ٻن ڪتابن کان سواءِ مرزا قليچ بيگ جا ٻه ڪتاب باغ باغباني زمين پوکڻ جو علم هنر موجود هئا چئن ئي ڪتابن زراعت جا سنڌي لفظ اصطلاح ڏنل هئا پر چڪاس کان پوءِ اسان مرزا قليچ بيگ جي لفظن اصطلاحن کي اختيار ڪيو پنهور صاحب ان مضمون اهو به خيال ڏيکاريو آهي ته ڪتاب زراعت باغبانيءَ تي جديد گھُرجن آهر رڳو حاشيا لکجن زمين جو علم هنر ڪتاب صرف صفحن جو واڌارو ڪجي ته ٻئي ڪتاب جديد معيار جا زرعي درسي ڪتاب بنجي سگهن ٿا سيد صاحب جا مرزا قليچ بيگ صاحب سان قديم خانداني تعلقات هئا ڇاڪاڻ ته مرزا صاحب جو سيد صاحب جي والد سيد محمد شاهه سان دوستاڻو تعلق هو اُن خانداني لاڳاپي سبب مرزا صاحب تي سيدن سان دوستي واري ننگ کي نباهڻ وارو فرض پڻ هو جنهن کي هن وضعدار بزرگ بخوبي سرانجام ڏنو مرزا صاحب سن ع کان ع تائين ڪوٽڙي ڊويزن تي ڊپٽي ڪليڪٽر طور ڪم ڪري رهيو هو جو جنوري ع تي سيد صاحب جي ولادت ٿي پاڻ اڃا سورهن مهينن جا مس هئا جو نومبر ع تي سندن والد کي خانداني اختلافن سبب قتل ڪيو ويو والد جي شهادت کانپوءِ جلد سندن وڏو ڀاءُ به وفات ڪري ويو اهڙي طرح سيد صاحب ننڍپڻ ئي وڏڙن جي ٻاجهاري هٿ کان محروم ٿي ويو هو اڪيلو معصوم ٻارڙو هو خاندان ڪو به مرد ملڪيت سنڀالڻ وارو نه هو مٿان وري دشمني جو سلسلو الڳ اهڙي نازڪ وقت سيد صاحب کي ڪنهن سهاير جي سخت گهرج هئي اُن وقت مرزا صاحب سنڌ جي روايت دوستاڻي ناتي کي نباهيندي سيد صاحب جي شخصيت زندگي جي سُڌاري وڏو مددگار ٿيو مرزا صاحب ڪوٽڙي ڊويزن جي ڊپٽي ڪليڪٽر هئڻ واري حيثيت سيد صاحب جي مسئلي گهري دلچسپي وٺندي سيدن جي خانداني دشمني ختم ڪرائي ڌرين جي وچ صلح ڪرايو اُن سان گڏوگڏ ع کان وٺي هن معصوم شهزادي جي ملڪيت جي تحفظ لاءِ اُن کي ڪورٽ آف وارڊس ڏيارڻ سندس ابتدائي تربيت جو پڻ انتظام ڪرايو مرزا قليچ بيگ جي آتم ڪهاڻي سائو پن يا ڪارو پنو پهريون دفعو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سال ع ٻن هزارن جي تعداد شايع ٿيڻ بعد ٻيهر ساڳي تعداد ڇپايو ويو تاريخي اهميت کان علاوه هڪ بيحد دلچسپ مطالعو آهي اسان جي تفريح طلب سماج مرزا قليچ بيگ مرحوم جا لکيل خاڪا اهم آهن لوڀي ٺوڳي ع انڪوائري آفيسر ع نيم طبيب خطره جان نيم مُلان خطره ايمان ع شيخ چِلي اڱڻ مسخرو ع رسائيءَ جو رنگ گشت ڪين ڪشٽ ع حرڪت مان برڪت ع پرهيز جي ٽولي ع اهي خاڪا آپيرا ٽئبلوز لبا خان درزي خليفو ڪُهنگ نيلو پکي طلسمي گڏي ٻه جاڙا ڀائر ٽي ديوَ يا راڪاس ستن شهزادن جي ڪهاڻي شيطان جي ناني ڪادمري دل جو آرام عجيب دوا دل وندرائيندڙ ڳالهيون هندستان جون ديسي آکاڻيون ڪريسس يوناني تاريخي قصو گلابي جوڙو ٻاراڻا گل ڦل جنهن تان سنڌي ادبي بورڊ پنهنجي ٻاراڻي رسالي جو نالو گل ڦل رکيو اهي سڀ قصا ڪهاڻيون خاڪا آپيرا ٽئبلوز اسان جي بي سڪون سماج نئين نسل جي بي رُخي تعليم جي اصلاح آهن امرت ڌارا آهن مرزا صاحب جو ناول زينت گهر کي بهشت بڻائڻ جي واٽ ڏسيندڙ ناول آهي سنڌيءَ ناٽڪ نويسيءَ جي اوسر جو سهرو به مرزا قليچ بيگ جي سِرَ تي آهي سال ع ليل مجنون پهرين سنڌي ناٽڪ طور اسٽيج تي آيو پوءِ سنڌي نٽڪن جو سلسلو شروع ٿيو خورشيد ع بڪاولي ع نورجهان جهانگير ع نادر شاهه ع اهي سڀ سنڌي ناٽڪ حقيقت پسندي جي اصول معيار مطابق لکيا ويا روايتي فوق الفطرت ڪردارن کي خارج ڪيو ويو جيئن نوجوان نسل جو ذهن تصورات بدران انساني حقيقتن طرف راغب ٿئي ڪاليداس جي شڪنتلا لارڊ لٽن جي انگريزي ڊرامي نائيٽ ائنڊ مارننگ جي اردو ترجمي ليل ونهار جو سنڌي ترجمو فيروز دل افروز ع شريمتي منجري جو سنڌي روپ موهني جيڪو ع اسٽيج ٿيو هڪ ٻيو سنڌي ناٽڪ جمشيد حميده جيڪو ع ڏيکاريو ويو اهو شايد شيڪسپيئر جي ڊرامي ائز يُو لائيڪ اِٽ تان ورتل آهي وليم شيڪسپيئر جي ڊرامن کي سنڌي روپ ڏيڻ وارو به مرزا قليچ بيگ هو حسنا دلدار ع مرچنٽ آف وينس جو سنڌي ترجمو آهي ڪنگ ليئر جي سنڌي ترجمي جو عنوان آهي شاهه ايليا ع شمشاد مرجانه ع سمبلائين عزيز شريف ع ٽوُ جيٽلمين آف ويرونا جو سنڌي ترجمو آهن مشهور ڊرامي روميو ائنڊ جُوليٽ جو سنڌي روپ گُلزار گُلنار به ع اسٽيج ڪيو ويو شيڪسپيئر جي آخري ڊرامي هئمليٽ کي مرزا صاحب شهزادو بهرام عنوان ڏيئي سنڌي ادب داخل ڪيو ع نيڪي بدي ع بيحد دلچسپ ناٽڪ آهي ڀائنجي ٿو ته شيڪسپيئر جي ڪنهن ڊرامي يا پلاٽ ڪردارن ردوبدل ڪري لکيو ويو آهي جديد سنڌي مضمون نويسي پڻ مرزا قليچ بيگ جي مقالات الحڪمت کان اوسر شروع ڪئي پوءِ خود ياوري ع ٻيئي انگريزي ڪتابن جا ترجما هئا بيڪنس ايسيز سمائيلس سيلف هيلپ انهن جا اصل ڪتاب هئا اهو سلسلو ع کان ع تائين جاري رهيو انهيءَ وچ ڪتاب مضمون نويسيءَ جي صنف سنڌي ادب جو حصو بڻيا جيڪي اصل عربي فارسي انگريزي ڪتابن جو ترجمو هئا مرزا قليچ بيگ جو هڪ ٻيو ڪتاب غلاميءَ مان مٿي چاڙهو سنڌي ادبي بورڊ طرفان ٽيون ڀيرو سال ع ٻن هزارن جي تعداد ڇپايو ويو پهريان ٻه ڇاپا سال ع سال ع پڌرا ٿيا هئا اهو بوڪر واشنگٽن جي انگريزي ڪتاب اَپ فِرام سليوري جو سنڌي ترجمو آهي مغربي ادب کي سنڌي ادب منتقل ڪرڻ جو ڪارنامو شمس العلماء مرزا قليچ بيگ ادا ڪيو ع کان سالن يعني ع تائين مشهور مغربي ادبي شاهڪار سنڌي ادب جو حصو بڻجي ويا حاجي بابا اصفهاني گلن جي ٽوڪري شرلاڪ هومس عجيب و غريب ڪم سال ع ايراني جرمن انگريزي ناولن تان ترجمو ڪيا ويا سال ع کان ع تائين پنج ٻيا سنڌي ناول پڙهڻ لاءِ مليا ٽي گهر ايرڪ جولين هوم راحيل سچي محبت اڄ به پڙهڻ وٽان آهن سال ع کان ع تائين ٽن سالن چار وڌيڪ ناول سنڌي ادب جي زينت بڻيا گليور جو سئر سفر سندباد جهازي رابنس ڪروزو سئنڊ فورڊ مرٽن پڙهي ڏسجن ته ڪيڏا نه دلچسپ آهن ترجمي تي اصل جو گمان ٿئي ٿو دِلارام ع کان سنڌي ناول نگاري جي ابتدا ٿي سنڌ جي تاريخ تي فارسي زبان لکيل ڪتابن جي تاليف ترجمي جو ڪم به مرزا صاحب پاڻ تي هموار ڪيو چچ نامو ع سنڌي انگريزي ترجما ٻه ڀاڱا قديم سنڌ ع کان علاوه انگريزيءَ اَ هسٽري آف سنڌ ع اڄ به اسان جي محققن جي حوالي ماخذ جو بنياد آهن نثر نويسيءَ جي بنيادي اصولن قاعدن قانونن بابت سنڌي ٻوليءَ پهريون ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو انشاءِ سنڌي شايع ٿيو جيڪو نه مون وٽ موجود آهي نه سن معلوم اٿم شاعريءَ پهريون سنڌي ڪتاب مرحوم محمد فاضل شاهه جو ميزان شعر ع هو جنهن بعد مرزا قليچ بيگ جو ڪتاب علم بديع نثر نظم جي فارسي مثالن تي مبني ادب جي قسمن قاعدن متعلق هڪ مفيد ڪتاب آهي سال ع مرزا صاحب جو ڪتاب علم ادب شايع ٿيو سال ع سنڌي ساهت سوسائٽيءَ جي اجلاس سندس پڙهيل مقالو سنڌي شعر جي قديم حالت پوءِ جو سڌارو سال ع شايع ٿيو مرزا صاحب سنڌيءَ ڪل ڪتاب لکيا جن مان ڪتاب ڇپيل جڏهن ته ڪتاب اڃان تائين اڻ ڇپيل آهن معلوم ائين ٿئي ٿو ته مرزا صاحب مقالات الحڪمت جي ترجمي سان ڪتابن لکڻ جو سلسلو شروع ڪيو ڄاڻايل ڪتاب مرزا صاحب پهرين فيبروري ع تي بمبئيءَ لکي پورو ڪيو ڏسو ساڳئي ڪتاب جو ديباچو اِهو ڪتاب ئي سندس پهريون ڇپيل ڪتاب ڳڻي سگهجي ٿو جيڪو سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي ڪمشنر پريس ڪراچي مان جنوري ع ڇپائي پڌرو ڪيو اهڙيءَ طرح سندس ٻيو نمبر سنڌيءَ لکيل ڪتاب طبعزاد ناول دلارام هو ان کانپوءِ لاڳيتو رحلت تائين لکندو رهيو کيس سنڌيءَ اڄ تائين سڀ کان گهڻا ڪتاب لکڻ جو اعزاز حاصل آهي دلارام ناول کانپوءِ ناٽڪ جا ڪتاب ترجمو ڪيائين جن مان شروعاتي ليل مجنون خورشيد هئا سنڌي ٻوليءَ اُن وقت اِهي بلڪل نيون صنفون هيون ليل مجنون سندس لکيل پهريون ناٽڪ آهي جيڪو ع قصو ليل مجنون تصويرن سان جي عنوان هيٺ سکر اسڪول جي فرسٽ اسسٽنٽ ماستر عبدالحق ولد محمد پنجل آخوند لاهور جي اسلاميه پريس مان ڇپائي پڌرو ڪيو ناول ناٽڪ وارين نين صنفن تي سنڌيءَ ڪتاب لکڻ جي مرزا صاحب کي نهايت ساراهه جوڳي موٽ ملي ع سنڌ سرڪار دلارام ناول پنهنجي خرچ تي ڇپائي اسڪولن ورهايو فاضل ليکڪ کي رپيا انعام پيش ڪيو رپورٽ آف دي ڊاريڪٽر پبلڪ اسنٽرڪشن بامبي ع ص ع مسز فاسيٽ جو شاهڪار پوليٽيڪل اڪانامي جو انگريزيءَ مان علوم اصول دستور المعاش جي نالي سان ترجمو ڪري سرڪار کي ڏنائين جنهن تي کيس رپيا نقد انعام ڏنو ويو بامبي ائڊمنسٽريشن رپورٽ ع ص آگسٽ ع تي لئمبس ٽيلس جو سنڌي ترجمو دلچسند قصا ڪرڻ تي ايڇ پي جيڪب ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر سنڌ اُن جا حق سرڪار کي وڪڻڻ لاءِ کيس ڇهن سون رپين جي آڇ ڪئي سائو پن يا ڪارو پنو ص دلپسند قصا بابت اهم نڪتو اِهو ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر جيڪب صاحب کيس اِهو ڪتاب سرڪاري خرچ تي ڇاپڻ جي آڇ ڪئي هئي ظاهر آهي ته حڪومت وٽ مرزا صاحب جي وڏي قدرداني پذيرائي هئي کيس اِن آڇ جي حوالي سان سٺو مالي انعام به ملي ها مگر مرزا صاحب اِهو ڪتاب پنهنجي جنم ڀومي حيدرآباد ڪُندنمل پاران قائم ڪيل پهرين ڇاپخاني قيصريه پريس کي شايع ڪرڻ لاءِ ڏيڻ کي ترجيح ڏني مرزا صاحب جو اِهو دورانديشيءَ وارو قدم هو جنهن موجب هن نيڪنام بزرگ انهيءَ نئين لائين کي سهاري ڏيڻ جي هڪ شعوري ڪوشش ڪئي جيئن سنڌي پريس جي حوصله افزائي ٿئي مرزا صاحب پهريون سنڌي ليکڪ هو جنهن کي درسي ڪتابن کان هٽي ڪري ايڏي وڏي موٽ ملي جو سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي کان علاوه ٻين نون ناشرن جي به کيس دلچسپي حاصل ٿي سنڌ مدرسه بورڊ ڪراچي منشي پوڪرداس شڪارپوري ماستر هري سنگ سکر واري سان گڏ سندس جنم ڀومي حيدرآباد وارو سيٺ ڪندن مل منگهر سنگ قيصريه پريس جو مالڪ به هن يگاني عالم جا ناشر ٿيا اُنهن ئي ڏينهن ڊي جي سنڌ ڪاليج ڪراچي وارن راماٽڪ سوسائٽي برپا ڪئي ته مرزا صاحب جا ترجمو ڪيل شاهڪار ناٽڪ هڪ ٻئي جي پويان اچڻ لڳا هاڻ مرزا صاحب علم حيوانات زراعت باغباني صحت ٻارن جي پرورش فلسفي قصن تاريخ اسلامي علوم سهڻي لطيف تي به قدم کنيو اسڪولي ڪتابن انگي حساب گرامر جاگرافي کي پڻ نه وساريائين اُڻويهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين مرزا صاحب جي ڇپيل سنڌي ڪتابن جو تعداد ٿئي ٿو جن جو موضوع وارو وچور هن ريت آهي اسلامي علوم اخلاقي اقدار عدد سائنس صحت ٻيا علوم عدد ناول ناٽڪ قصا شاعري عدد ويهين صديءَ جا سال پاڻ حال حيات رهيا قلمي پورهيو ئي سندن لاڳيتو مشغلو رهيو اُن صديءَ جي شروعاتي سالن سندس ڪتابن جا مشهور ناشر الحق پريس سکر پريميئر پريس حيدرآباد شيخ عبدالرحيم حيدرآباد بگومل تلسيداس حيدرآباد سنڌ جو ينائيل ڪوآپريٽو سوسائٽي حيدرآباد بلؤسٽڪي پريس حيدرآباد وغيره ڳڻائي سگهجن ٿا اهڙيءَ طرح سنڌ جي پنجاهه کان به مٿي ناشرن سندس ڪتاب ڇپائي پڌرا ڪيا ورهاڱي کانپوءِ اداره قليچ حيدرآباد باغبان پبليڪيشن حيدرآباد آر ايڇ احمد ائنڊ برادرس حيدرآباد سنڌي ادبي بورڊ سرفهرست رهيا آهن مرزا صاحب لاڙڪاڻي نوڪريءَ واري عرصي ڪيترا ڪتاب به تيار ڪيا پنهنجي سوانحعمريءَ پنهنجي ڪتابن جي ڄاڻايل فهرست هن طرح لکيو آهي ع زمين پوکڻ جو علم هنر باغ باغباني عالم آبي حشرات الارض يا جيت ڪيئان نانگ ٻيا سُرڻا لاڙڪاڻو مرزا صاحب جي کاتي اهو ڳاڻيٽو به شامل ٿئي ٿو ته هن ع پهريون سنڌي ڊرامو ليل مجنون لکيو جيڪو هنديءَ مان ترجمو ڪيائين هن ڊرامي جو بنياد راڳن شاعري تي رکيل هو هن منظوم ڊرامي کي ان دور جي تقاضائن مطابق روايتي انداز سان نڀايو هو جيڪو اهميت جوڳو آهي هن ڊرامي جي نج سنڌي رنگ هئي سنڌ جي تاريخ تي مقامي تاريخدانن تمام گهٽ قلم کنيو آهي جنهن ڳالھ کي محسوس ڪندي مرزا قليچ بيگ هيٺيان ڪتاب لکيا جن جي تاريخي اهميت کان انڪار نٿو ڪري سگهجي چچنامو انگريزي سنڌ جي تاريخ انگريزي سنڌ جي تاريخ تصويرن سان سنڌ جي مختصر تاريخ سنڌ جا قديم شهر انهن وسندڙ ماڻهو رياست خيرپور جي تاريخ چچنامو سنڌي ٻولي لسانيات لغت هڪ اهم موضوع آهي جنهن بابت قليچ جو ڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو جيتوڻيڪ ٻولين جي نظرين جديد تحقيق جي حوالي سان وڏي تبديلي اچي چڪي آهي پوءِ به مرزا صاحب جي ڪم کي ٻوليءَ لسانيات جا ماهر وساري نٿا سگهن مرزا صاحب لغات لطيفي سنڌي وياڪرڻ چار ڀاڱا سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ سنڌي لغات قديمي پهاڪن جي حڪمت پارسي زبان جي تاريخ جهڙا اهم ڪتاب لکي پنهنجي علميت جي ڇاپ ڇڏي آهي لطيفيات جي موضوع تي ڊاڪٽر ٽرمپ ايڇ ٽي سورلي کان سواءِ اوائلي لطيفي پارکن سنڌي عالمن مان مرزا قليچ بيگ ئي واحد اديب عالم هو جنهن ڪتاب لکيا انهن شاهه جو رسالو ساڳئي ڪتاب سنڌي جو ترجمو احوال شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو شاهه جي مختلف سرن جي تشريح تي مشتمل ڪتابڙا لغات لطيفي لطيفي لات شاهه جي رسالي جي ڪنجي هي ڪتاب اڃا اڻ ڇپيل آهي ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ لکي ٿو تہ هيءَ حقيقت آهي ته شمس العلماء مرزا قليچ بيگ کي شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان بيحد عقيدت محبت هئي تنهن ڪري مرزا صاحب وڏي محنت ڪري شاهه صاحب جو رسالو تيار ڪيو جيڪو اُن وقت جي مشهور پبلشر پوڪرداس سن ع ڇپرائي پڌرو ڪيم جيئن ته بمبئيءَ وارا ڇاپا اڳينءَ پراڻيءَ صورتخطيءَ ڇپيل هئا ٽُرمپ وري پنهنجي ڌار الف ب ٺاهي هئي تنهن ڪري اُهي رسالا عام پڙهندڙن لاءِ جيئن ته بمبئي وارا ڇاپا اڳينءَ پراڻي صورتخطيءَ ڇپيل هئا ٽُرمپ وري پنهنجي ڌار الف ڀ ٺاهي هئي تنهن ڪري اُهي رسالا عام پڙهندڙن لاءِ ڏکيا هئا تعليم کاتي طرفان بمبئي ڇپرايل رسالو موجوده صورتخطيءَ ضرور هو پر مرزا صاحب محسوس ڪيو ته اُن چُڪون آهن ڪيترائي بيت وايون ڇڏيل آهن تنهن ڪري هن ضروري سمجهيو ته اُنهن مڙني ڇاپن کي آڏو رکي هڪ نئون رسالو تيار ڪرڻ گهرجي جنهن شاهه سائينءَ جو سمورو ڪلام ڏنو وڃي اُنهيءَ جذبي هيٺ مرزا صاحب هڪ نئون رسالو تيار ڪيو مرزا صاحب واري رسالي سُرن جي فهرست فصلن جو تفصيل اُهو ساڳيو سرڪاري رسالي وارو قائم رکيو ويو آهي پر مرزا صاحب اُن وڌيڪ بيت وايون شامل ڪيون آهن اُنهن نَوَن بيتن جو نمبر هر هڪ فصل لاءِ ڌار ٻن ڏنگين ليڪن ڏنل آهي حاشيي بمبئيءَ واري رسالي جون پڙهڻيون ڏنيون ويون آهن ان لحاظ سان ائين چئي سگهجي ٿو ته مرزا صاحب واري رسالي بمبئي ڇاپي تعليم کاتي واري ڇاپي ٻنهي رسالن جي ڪلام کان علاوه ڪجهه وڌيڪ به ڪلام شامل آهن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي سوانح تي باقاعده جديد تحقيق جو آغاز مرزا قليچ بيگ جي ڪاوش سان ٿيو شاهه ڀٽائيءَ جو احوال قديم سنڌ جا ستارا سنڌي سوانحي ادب جا اوائلي نمونا آهن مير عبدالحسين سانگي جو لطائف لطيفي ڇپجي نه سگهيو هو انهي کي ملائي مرزا صاحب جيڪو مزيد احوال ڪٺو ڪيو اهو ديوان ليلارام جي حوالي ڪيائين جنهن انگريزي پنهنجو ڪتاب د لائيف رليجن ائنڊ پوئٽري آف شاهه لطيف ع شايع ڪيو جڏهن ته مرزا صاحب جي تحقيق ست سال پوءِ ع شڪارپور مان شايع ٿي انهيءَ ادبي انڪساري تعاون فراخدلي جو ٻيو ڪو مثال ورلي ملندو مرزا قليچ بيگ جولاءِ ع جو سال نهايت مصروف علمي عملي زندگي گذاري فوت ٿي ويو ٽنڊي ٺوڙهي ڀرسان پنهنجي خانداني قبرستان دفن ٿيو پهرين گهرواريءَ جي وفات تاريخ مارچ ع وقت سندس قبر جي ڀرسان پنهنجي لاءِ هڪ خالي قبر جوڙائي بعد هر جمعي جي ڏينهن ڪاري ڪفني پائي اُنهي قبر جي الحد وڃي ليٽندو هو پوءِ پنهنجو قطه تاريخ وفات پاڻ لکيائين جيڪو درست ثابت ٿيو پاڻ تاريخ جولاءِ ع تي رات جو يارهين بجي وفات ڪيائين جيڪو هجري سال هو خودنوشت قطعه تاريخ جو آخري رديف بخت موقر ابجد جي حساب سان سال ڏيکاري ٿو مڪمل قطعه تاريخ جيڪو تربت تي لڳل آهي هي آهي ڪتابن جا ناشر صفحا قيمت وغيره هت درج نٿا ڪجن اِن سلسلي خواهشمند دوست راقم پاران مرتب ڪيل جامع تفصيلي قليچ جي ڪتابن جي ببليوگرافي ڏسي سگهن ٿا جا اڻ ڇپيل آهي ڇپيل سنڌي ڪتابن جي الف بي وار فهرست اڻ ڇپيل ڪتابن جا نالا هيءُ ڪتاب مرزا صاحب جي فرزند جو لکيل آهي هن ڪتاب لکڻ جو ڪارڻ محمد صديق مسافر جي مذڪوره ڪتاب آيل ڪجهه مواد جي درستي آهي هن ڪتاب مرزا صاحب جي سوانح سان گڏ سندس همعصرن حڪيم فتح محمد سيوهاڻي حافظ احسن چنا مير مقبول خان جا مرزا صاحب تي رايا نظم پڻ مرثيا خاندان جو شجرو ڏنو ويو آهي هيءُ ڪتاب ٻارن لاءِ لکرايل سيريز تحت انسٽيٽيوٽ آف سنڌ الاجي طرفان شايع ٿيل آهي جنهن ٻارن لاءِ مرزا صاحب جي سوانح حيات عام فهم اثرائتي انداز لکي وئي آهي هيءُ ڪتاب ٻاراڻي ادب جي ترقيءَ لاءِ لکرايل سيريز سنڌ ثقافت سياحت کاتي ع شايع رڪايو هي تحقيق ع سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي ڊاڪٽريٽ لاءِ ڪئي وئي هئي جنهن جو رهبر ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو هو هن ٿيسز مرزا قليچ بيگ جي اصل نسل خاندان سوانح حيات علمي ادبي خدمتن سندس نثر نويسي متعلق لکيو ويو آهي ٿيسز جي آخر محقق طرفان تيار ڪيل مرزا صاحب جي ڪتابن جي فهرست مسٽر موتيرام رامواڻيءَ جي تيار ڪيل مرزا صاحب جي ڪتابن جي فهرست خانه فرهنگ ايران حيدرآباد پاران مرزا صاحب جي ڪتابن جي تيار ڪيل انگريزي فهرست پڻ ڏني وئي آهي هي تحقيق سنڌ يونيورسٽي جي سنڌي شعبي ايم اي جي لاءِ ڪئي وئي آهي جنهن جو رهبر پروفيسر ڊاڪٽر قاضي خادم هو هي مونوگراف مکيه پنجن حصن ورهايل آهي پهرئين حصي ارپنا تصوير پنهنجي پاران ٻئي حصي مرزا صاحب جي شخصيتن ٽئين حصي مرزا صاحب جي ناٽڪ نويسي چوٿين حصي مرزا صاحب جي ڊرامن جو احوال پنجين حصي ڊرامن جي تاريخوار فهرست وغيره ڏنل آهي الف نيئن زندگي سيپٽمبر ع ايڊيٽر عبدالواحد سنڌي شمس العلماء مرزا قليچ بيگ محمد ابراهيم جويو قليچ پنهنجي ڪلام جي آئيني شيخ عبدالحليم جوش قليچ بيگ ست پٽيتو اديب ضياء الدين ايس بلبل سنڌي ادب مرزا قليچ بيگ تسنيم جل قليچ سنڌ جو لاثاني نثر نيوس انور هالائي قليچ ٻارڙن جو اديب شاعر احمد خان آصف قليچ سنڌ جو شيڪسپيئر پروفيسر منگهارام ملڪاڻي فخر قوم نظم حافظ محمد احسن چنا ب نئين زندگي جولاءِ ع نگران علي محمد چنا مرزا قليچ بيگ انسان دوست اديب محمد ابراهيم جويو مرزا قليچ بيگ هڪ مثالي شخصيت مراد علي مرزا مرزا قليچ بيگ جي شاعري نثر پروفيسر نعيمه جمع تيجاڻي قليچ بيگ سنڌي ناٽڪ جو باني ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور مقالات الحڪمت جو مطالعو ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻولي جو نثر نويس عبدالجبار عبد جديد سنڌي ادبي عمارت اُن جو معمار شمس العلماء مرزا قليچ بيگ شمس العلماء ڊاڪٽر دائودپوٽو مرزا قليچ بيگ جي زندگي جا اهم واقعا علي نواز ڀٽو هُو جي هِت هئا ادارو قليچ غزل ادب جو رهبر نظم مرزا سلطان حيدر بيگ زنده سدائين نام نشانبر قليچ جو نظم حافظ محمد حسن چنا نظم مرزا اسد بيگ ج ٽماهي سنڌي سولي ع مرتب تاج جويو امين لغاري شمس العلماء مرزا قليچ بيگ شمس العلماء ڊاڪٽر دائودپوٽو مرزا قليچ بيگ جي ايم سيد اچو ته رڪارڊ رکون تقرير ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ مرزا قليچ بيگ انسان دوست اديب محمد ابراهيم جويو مرزا قليچ بيگ سنڌي نثر جو ابو ڊاڪٽر غلام علي الانا قليچ ساڌو سنت ليلاوتي هرچنداڻي لطيفيات مرزا قليچ بيگ جو حصو ڊاڪٽر نواز علي شوق قليچ جيئن ٻُڌو هو مون ايم ايڇ پنهور مرزا قليچ بيگ خيرپور رياست محمد علي حداد سنڌي ٻولي جو محقق مرزا قليچ بيگ ڊاڪٽر هدايت پريم مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻولي ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو قليچ جا صوفياڻا فڪري لاڙا محمد حسين ڪاشف مرزا قليچ بيگ هڪ شخصيت سڪندر علي لاڙڪ قليچ اڄ جو آفيسر ڊاڪٽر غلام قادر سومرو قليچ بيگ افسانوي ادب ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي قليچ بيگ اسٽيج ڊرامو مراد علي مرزا مقالات الحڪمت جو مطالعو ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي قليچ سنڌي شاعريءَ نون لاڙن جو ترجمان نصير مرزا مرزا قليچ بيگ جي غزل گوئي ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو مرزا قليچ بيگ سنڌي رباعي مرزا ڪاظم رضا بيگ قليچ سندس قلمي مسودا محمد حبيب بيگ مرزا قليچ جنم ڏينهن شفيق احمد کوسو ڪمشنر حيدرآباد قليچ ادبي سيمينار اکين ڏٺو احوال امين لغاري سنڌي ٻولي اختياري پاران آڪٽوبر ع تي ملهايل قليچ ادبي سيمينار پڙهيل مقالا به شامل ڪيا ويا د ڪينجهر سنڌي شعبو سنڌ يونيورسٽي ع مرتب هدايت پريم پيش لفظ ڊاڪٽر قاضي خادم شيڪسپيئر جو مترجم پروفيسر منگهارام ملڪاڻي شاهه جي رسالي جو محقق ڊاڪٽر الياس عشقي مرزا قليچ بيگ جي ناول نگاري ڊاڪٽر غلام حسين پٺاڻ قليچ سنڌي ناٽڪ جو باني ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور ٻه تقريرون عبدالقيوم صائب سائو پن يا ڪارو پنو اڀياس ڊاڪٽر نور افروز خواجه مرزا قليچ بيگ جي ڪلام تصوف ڊاڪٽر هدايت پريم مرزا قليچ بيگ جي اولاد جون ادبي خدمتون ڊاڪٽر قمر جهان مرزا مرزا قليچ بيگ بحيثيت آکاڻي نويس ڊاڪٽر تهمينه مفتي مرزا قليچ بيگ شڪارپور ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو شاهه جو محقق مرزا قليچ بيگ غلام مصطف کهڙو سنڌي سونهارا ع نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي ادبي گلشن سنڌ پبلشنگ هائوس ڪراچي ع جي ايم سيد جنب گذاريم جن سين جلد پهريون سنڌي ادبي بورڊ ع مولانا دين محمد وفائي تذڪره مشاهير سنڌ جلد پهريون سنڌي ادبي بورڊ ع ڊاڪٽر غلام علي الانا سنڌي نثر جي تاريخ زيب ادبي مرڪز حيدرآباد ع علامه عمر بن محمد دائودپوٽو مضمون مقالا ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز ڪاميٽي ع پير علي محمد راشدي اُهي ڏينهن اُهي شينهن جلد ٽيون سنڌي ادبي بورڊ ع ڊاڪٽر اياز قادري سنڌي غزل جي اوسر جلد ٻيو سنڌالاجي ڄامشورو ع خورشيد ايم عباسي ادبي اُهڃاڻ شاهه ايليا ڊرامي جو ادبي جائزو ڪافي پبليڪيشن ڪراچي اڪبر لغاري سنڌي ادب جو مختصر جائزو نيو فيلڊس پبليڪيشن حيدرآباد ع مخدوم محمد زمان طالب المول ياد رفتگان سنڌي ادبي بورڊ ع ڊاڪٽر هدايت پريم سنڌي ٻوليءَ جا محقق سنڌ تحقيقي بورڊ حيدرآباد سنڌ ع ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو سنڌي ادب جي مختصر تاريخ روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو ع ڊاڪٽر غلام محمد لاکو سنڌ جو تاريخي تحقيقي جائزو مارئي سماجي سنگت ڪراچي ع خانبهادر محمد صديق ميمڻ سنڌ جي ادبي تاريخ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ع ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي فن شخصيت انداز سنڌ جو قومي عالم اديب ڪتابي دنيا اِشاعت حيدرآباد ع محمد صديق مسافر مرحوم مغفور شمس العلماء خانبهادر مرزا قليچ بيگ جي سوانح حيات ملان اسڪول ٽنڊو باگو جي مخزن شمارو ع مولانا دين محمد وفائي مرزا قليچ بيگ الوحيد سنڌ آزاد نمبر ع مولانا غلام مصطف قاسمي مرزا قليچ بيگ مرحوم نئين زندگي آگسٽ ع شفيع محمد علوي مرزا قليچ بيگ جي شاعير نئين زندگي جولاءِ ع آگسٽ ع لطف الله بدوي مرزا قليچ بيگ نثر نويس جي حيثيت نئين زندگي آگسٽ ع عبدالغفور انصاري مرزا قليچ بيگ مزاحيه نگار جي حيثيت نئين زندگي جولاءِ ع افضل بيگ مرزا مرزا قليچ بيگ جا اڻ ڇپيل ڪتاب نئين زندگي آگسٽ ع مهرالنساء عبدالله مرزا قليچ بيگ زنانو ادب نئين زندگي جولاءِ ع ڊاڪٽر شيخ محمد ابراهيم خليل مرزا قليچ بيگ جي شاعري نئين زندگي جولاءِ ع موتي رام ايس رامواڻي شمس العلماء مرزا قليچ بيگ نئين زندگي جولاءِ ع عزيز الرحمان ٻگهيو مرزا قليچ بيگ جي ناٽڪ نويسي نئين زندگي جولاءِ ع موتي رام ايس رامواڻي قليچ جا لکيل ڪتاب نئين زندگي آگسٽ ع شمس العلماء ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو مرزا قليچ بيگ سندس سوانح ڪلام تي مختصر تذڪرو شيخ عبدالعزيز قنڌاري شمس العلماء مرزا قليچ بيگ نئين زندگي جولاءِ ع شيخ عبدالعزيز قنڌاري شمس العلماء مرزا قليچ بيگ نئين زندگي جولاءِ ع غلام شبير ديوان قليچ جو مطالعو نئين زندگي جولاءِ ع حسين جمع تيجاڻي ديوان قليچ جو مطالعو نئين زندگي آگسٽ ع منير سولنگي مرزا قليچ بيگ جو اردو ڪلام نئين زندگي جولاءِ ع ٽماهي مهراڻ تحف النسوان شاهه ايليا مقالات الحڪمت تبصرا ع مرزا اجمل بيگ قليچ جي زندگي جو زائچو نئين زندگي جولاءِ ع محمد ابراهيم جويو مرزا قليچ بيگ انسان دوست اديب نئين زندگي جولاءِ ع مرزا افضل بيگ مرزا قليچ بيگ اديب اعظم نئين زندگي آگسٽ ع رسول بخش پليجو سنڌيءَ جو محسن اعظم نئين زندگي آگسٽ ع ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مرزا قليچ بيگ جو تخليقي ادب نئين زندگي آگسٽ ع ميمڻ عبدالغفور سنڌي مرزا قليچ بيگ جو تخليقي ادب نئين زندگي آگسٽ ع ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مرزا قليچ بيگ سنڌي ادب جو عظيم محسن نئين زندگي جولاءِ ع ميمڻ عبدالمجيد سنڌي شمس العلماء مرزا قليچ بيگ نئين زندگي جولاءِ ع محمد علي حداد شمس العلماء مرزا قليچ بيگ رياست خيرپور نئين زندگي ع پير حسام الدين راشدي مرزا قليچ بيگ جي ڪتب خاني چند گهڙيون سنڌي پبليڪيشن مرتب خان محمد پنهور جو پير حسام الدين راشدي نمبر اپريل ع پڻ ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون آيل رشيد فرزانه پور شمس العلماء مرزا قليچ بيگ نئين زندگي مئي جون ع محمد ابراهيم جويو منهنجا بزرگ منهنجا دوست ٽماهي مهراڻ ع ڊاڪٽر اياز قادري شمس العلماء مرزا قليچ بيگ نئين زندگي جنور فيبروري ع علي نواز ڊي لغاري مرحوم مرزا قليچ بيگ نئين زندگي جون جولاءِ ع ميمڻ عبدالغفور سنڌي مرزا قليچ بيگ پيغام جولاءِ ع ابن الياس سومرو مرزا قليچ بيگ هڪ شخصيت نئين زندگي جولاءِ نعيمه جمع تيجاڻي مرزا قليچ بيگ سنڌ جي اوپن يونيورسٽي نئين زندگي جولاءِ ع نعيمه جمع تيجاڻي انڪوائري آفيسر تي هڪ نظر پيغام جولاءِ ع ڪريم بخش خالد شمس العلماء مرزا قليچ بيگ پيغام جولاءِ ع نعيمه جمع تيجاڻي قليچ جي ڪتابن جو تعارف نومبر ڊسمبر ع سليم سهتو مقالات الحڪمت تي بصرو پيغام نومبر ڊسمبر ع مراد علي مرزا مرزا قليچ بيگ جي شخصيت پيغام ع نعيمه جمع تيجاڻي مرزا قليچ بيگ اڳ به رهبر اڄ به رهبر پيغام مئي ع دادا سنڌي قليچ خاندان سنڌي ڪتاب نئين زندگي جولاءِ ع نعيمه جمع تيجاڻي مرزا قليچ بيگ غلام علي چاڳلا نئين زندگي نومبر ڊسمبر ع علامه دائود پوٽو مرزا قليچ بيگ نئين زندگي مئي جون ع ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي مرزا قليچ بيگ بحيثيت نقاد پيغام جولاءِ ع الطاف سومرو مرزا قليچ بيگ سنڌي ادب جو ابو پيغام جولاءِ ع ڊاڪٽر غلام محمد لاکو ڪيميائي سعادت تي تبصرو ٽماهي مهراڻ ع ڊاڪٽر غلام محمد لاکو مرزا قليچ بيگ ماهوار گل ڦل مارچ ع نعيمه جمع تيجاڻي مرزا قليچ بيگ نئين زندگي اپريل ع مراد علي مرزا مرزا قليچ بيگ نئين زندگي اپريل ع ڊاڪٽر غلام رسول بلوچ مرزا قليچ بيگ نئين زندگي اپريل ع الياس عشقي شاهه جي رسالي جو پهريون محقق مرزا قليچ بيگ مهراڻ ع علي احمد بروهي مرزا قليچ بيگ پيغام جولاءِ ع سحر امداد مرزا قليچ بيگ سنڌ جو سپوت ڪينجهر ع سنڌي شعبو سنڌ يونيورسٽي مرزا مراد علي بيگ مرزا قليچ بيگ جي شخصيت ٽماهي سنڌي ادب سنڌالاجي ع ڊاڪٽر قاسم ٻگهيو مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻولي ادب جو سدا روشن سج مهراڻ ع سڪندر علي لاڙڪ مرزا قليچ بيگ نئين زندگي مارچ اپريل ع ڊاڪٽر قمر جهان مرزا مرزا قليچ بيگ جو نثري اسلوب نئين زندگي ڊسمبر ع ڊاڪٽر مهرالنساء لاڙڪ عالمن جو آفتاب مرزا قليچ بيگ عبرت ميگزين آڪٽوبر ع شمس العلماء ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽو پيدائش مارچ ع وفات نومبر ع پاڪستان سان تعلق رکڻ وارو ممتاز ماھرِ تعليم ماھرِ سنڌيات ماھرِ لسانيات محقق ھيو جن کي برطانوي حڪومت ھندستان شمس العلماء جي خطاب سان نوازيو ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽو مارچ ع تي سنڌ جي ضلعي دادو برطانوي ھندستان ھاڻوڪي پاڪستان جي ھڪ غريب گھراڻي پيدا ٿيا ھن ع سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچي کان ميٽرڪ جي امتحان پوري سنڌ پھرين پوزيشن حاصل ڪئي ع ڊي جي ڪاليج ڪراچي کان بي اي جو امتحان پاس اور ھن ڀيري بہ پوري سنڌ پھرين پوزرشن حاصل ڪئي ع ھن بمبئي يونيورسٽي کان ايم اي جي امتحان ٽاپ ڪئي جنھن جي وجھہ سان حڪومت ھند ان کي اسڪالرشپ تي وڌيڪ اعليٰٰ تعليم جي لاءِ برطانيا موجلي ڇڏيو جتي ھن ڪيمبرج يونيورسٽي فارسي شاعري تي عربي شاعري جو اثر جي عنوان سان مقالو لکي ڪري پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي وطن واپسي کان بعد ھو مختلف اھم عھدن تي فائز رھيا جن سنڌ مدرسته الاسلام جي پرنسپل شپ اساعيل ڪاليج بمبئي پروفيسر شپ شامل آھن ع ھن کي سنڌ صوبي محڪمي تعليم جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽي جو سڀ کان وڏو ڪارنامو سنڌ جي ٻن مشھور فارسي تاريخن چچ نامو تاريخ معصومي جي ترتيب آھي ھنن عربي فارسي ٻولي انگريزي ڪتاب يادگار ڇڏيا ھو آخري عمر تائين علم ادب جي خدمت ڪندا رھيا ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽي نومبر ع تي ڪراچي پاڪستان انتقال ڪيو ڀٽ شاھ شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي مزار جي احاطي مدفون ٿيا ايلسا قاضي علامه قاضي جي گهر واري جرمن خاتون آهي پاڻ سنڌي ادب ادن جي انگريزي کوڙ ساري خدمت ڪئي اٿس سندس پيدائشي جرمن نالو گرٽروڊ لئش ھيو سنڌ م عام طور تي کيس امڙ ايلسا جي نالي سان سڃاتو ويندو آھي ايلسا گرٽ جنهن کي سنڌ مدر ايلسا چيو ويندو آهي سا جرمن نسل جي هڪ مشفق غريب پرور عورت هئي سندس ولادت جرمنيءَ جي روڊل اسٽاٽ نالي هڪ ننڍڙي شهر آڪٽوبر ع تي ٿي سندس والد هڪ موسيقار هو ايلسا جو ننڍپڻ کان ئي مصوريءَ شاعريءَ ڏانهن لاڙو هو صديءَ جي آخر هيءُ خاندان جرمنيءَ مان لڏي اچي انگلنڊ رهيو جتي هن جي ملاقات علامه آءِ آءِ قاضي صاحب سان ٿي هنن ٻنهي جي هڪ ٻئي ذهني دلي هم آهنگي ٿي ٻنهي جي پاڻ محبت ٿي وئي تنهن کانپوءِ ع علامه صاحب ايلسا سان شادي ڪري پنهنجي محبت کي ازدواجي رشتي تبديل ڪيو شاديءَ کان پوءِ علامه صاحب جي صلاح سان ايلسا قاضيءَ انگريزيءَ شاعريءَ تصنيف تاليف جو ڪم شروع ڪيو سال ع هوءَ علامه صاحب سان گڏ سنڌ آئي حيدرآباد اچي رهي جتي سندس شعر انگريزي اخبارن ڇپجڻ لڳا تنهن کان پوءِ سندس شعرن جو مجموعو حيدرآباد جي اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس جي مسٽر آڏواڻيءَ ڇپائي پڌرو ڪيو هن جي انگريزي ڪتابن اچي وڃن ٿا اهو ايلسا جو پهريون ڪتاب هو شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي چونڊ ڪلام جو انگريزي ترجمو سندس آخري ڪتاب آهي علامه قاضي صاحب ايلسا زندگيءَ جا سال گڏ گذاريا سندن محبت مثالي محبت هئي ھُنن ٻنھي جي پھرين ملاقات ع انگلينڊ جي شھر لنڊن ھڪ ٽرين سفر ڪندي ٿي ھئي آمھون سامھون سيٽن تي ويٺل اوڀر جي ھُن ڳڀرو نوجوان جي چھري تي حجابن جا ڪيترائي انڊلٺي رنگ ڏسي اولھه جي ھن شاعره چترڪار کان رھيو ڪونه ٿيو اُمالڪ کانئس پڇي ورتائين ته سندس اَباڻڪو ملڪ ڪھڙو آھي ھو ھتي ھن ملڪ انگلينڊ ڇا ٿو ڪري جڏھن اوڀر جي ھن لڄاڙي نوجوان کيس ٻڌايو ته ع کان ھتي اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ آيل آھي ڳالھه تعليم جي موضوع کان وڌي شاعري ادب فلسفو ٿياسافي آرٽ ٻين انيڪ علمي موضوعن کان ٿيندي ھڪ ٻي ملاقات جي وعدي واري پڄاڻيءَ تي پھتي اھڙي ئي ھڪ ملاقات سنڌي پريمڪائن وانگر ھن اولھه جي چترڪار شاعره ليکڪ ھڪ وڏي رومال تي ڀرت ڀري سندس نانءُ سان گڏ تنھنجي ايلسا سيپٽمبر ع سوکڙيءَ طور ڏنو ھو اھي ملاقاتون ع شاديءَ جي مقدس ٻنڌڻن بدلجي ويون پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ ولايت علامہ شادي هڪ جرمن خاتون محترمه ايلسا سان ٿي جنهن کي اسان علامه صاحب جا شاگرد مدر ڪري سڏيندا هئاسون اِها هڪ نهايت فضيلت ڀري خاتون هئي سندن باري هڪ دفعي علامہ فرمايو تہ هن مون کي بنايو مون هن کي بنايو ٻئي هڪ طبيعت هئا فرق فقط هيءُ هو ته مدر لطيف فنن جي مالڪياڻي هئي قاضي صاحب جن علامه هئا مدر قاضي صاحب جن کان پري گهڻو وقت رهي نه سگهندي هئي لاچار ڊيوٽيءَ وارو وقت سندن دوري برداشت ڪندي هئي شل نه علامه صاحب جن جي طبيعت ٿورڙو به ناساز ٿئي پوءِ ڪنهن کي به علامه صاحب جن سان ملڻ نه ڏيندي هئي چاڪائيءَ به کين گهڻو ڳالهائڻ نه ڏيندي هئي اسان کي چوندي هئي ته توهان به ڳالهايو ته کين ڳالهائڻ کان وقفو ملي وفات کان ڪجھ سال اڳ ھن جو شاعريءَ جو آخري مجموعو ڊيپارچر آف ڊسگسٽيڊ ڪانشنس جي نانءَ سان ڇپجي پڌرو ٿيو سنڌ رھي ھن تمام وڏو ڪم ڪيو سندس رڳو ھڪ نظم نم جو وڻ تعليم نصاب شامل آھن جڏھن ته ھن مير علي نواز ناز جي شاعريءَ کان وٺي شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي نه رڳو ھن پڙھيو پر ھينئن سان ھنڊئي ان جا ترجما پڻ ڪيا سنڌي ادبي بورڊ جو ڇپرايل اھو انگريزيءَ وارو لطيف سائينءَ جو ترجمو آھي پر سندس انگريزيءَ شاعريءَ ناول جا ترجما ٿيڻ کان رھجي ويا جيڪر اھي ترجما سنڌيءَ ٿين ھا ته سندس شاعريءَ جي وڏي ڪينواس سندس فطرت جي نرمائي حساسيت کي عام ماڻھو وڌيڪ سمجھي سگھي ھا ان ريت سندس ٺاھيل شاھڪار چتر تاريخ جي ڪھڙي ڪٻاڙخاني رھجي ويا ان جي به ڳولا ٿيڻ گھرجي سيد امداد محمد شاھ سائين جي ايم سيد جو ننڍو پٽ جنھن جو نالو پڻ علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي شخصيت کان متاثر ٿي سائينءَ پنھنجي پٽ تي رکيو اھو ننڍڙو سيد امداد محمد شاھ علامه آءِ آءِ قاضي امڙ ايلسا قاضيءَ جي گھر تعليم پرائڻ لاءِ رھندو ھو ساڻس گڏ بلوچستان جو ناميارو ليڊر اڪبر بگٽي ٻيا ڪيترائي سنڌي شاگرد رھندا ھئا سندن يادگيريون ٻڌائن ٿيون ته امڙ ايلسا قاضي ھڪ استاد کان وڌيڪ ھڪ ٻاجھاري ماءُ وانگر سندن خيال ڪندي ھئي ھو روزانو رات جو ٻارن کي آکاڻيون ٻڌائيندي ھئي جيڪي تمام ڊگھيون ڪيترن ھفتن تائين ھڪ ڪھاڻي جاري رھندي ھئي امڙ ايلسا قاضي ٻارن کان پڇڻ سندن ياد ڏيارڻ کان سواءِ ڪھاڻي اتان کڻندي ھئي جتي ھڪ رات اڳ ھُن ڇڏي ھئي سائين جي ايم سيد امڙ ايلسا قاضيءَ بابت ٻڌايو ھو ته وڏي آرٽسٽ ھئي پنھنجي آرٽ ماڊل کي ڪيترن ئي ڏينھن کان ڪلاڪن جا ڪلاڪ سامھون ويھاري ھن جو چتر ٺاھندي ھئي ھن جي آرٽ ي خزاني لطيف سائينءَ جي سورمين مان مارئيءَ کي عمر ڪوٽ مان وطن ڏانھن واجھائيندي ڏسڻ وارو پورٽريٽ سھڻيءَ کي گھڙو کڻي مھراڻ لھڻ وارو پورٽريٽ ٻيا ڪيترائي انيڪ پورٽريٽ ھئا جيڪي الائي ڪٿي وقت جي بي رحم ھٿن گم ٿي ويا ميڊم تنوير جوڻيجو منھنجي ڀاءُ عبدالحفيظ قريشيءَ جي امڙ ايلسا قاضيءَ جي پورٽريٽس کي ڏسندي چيو ھو ته اھڙا ڪيترائي چتر امڙ ايلسا جي گھر لڳل ھوندا ھئا اسين پنھنجي ويجھي ماضيءَ کي محفوظ ڪري سگھيا آھيون اھو سوال رڳو تاريخ جي اڀياس ڪندڙن لاءِ ناھي پر اھو سوال سنڌ جي ھر باشعور انسان لاءِ جيڪو ڌرتيءَ جو درد رکي ٿو امڙ ايلسا جي شاعريءَ وانگر ھن جي چترن پڻ اوڀر اولھ جي فني لاڙن جو سنگم چٽو نظر ايندو ھُن ھڪ ڀيرو پاٽ شريف کان واپس موٽندي سنڌونديءَ کي سن وٽان سانوڻيءَ ڀرپور وھندي ڏٺو ھو جڏھن نئين سن نئين رني ٻئي لڏنديون لمنديون سن وٽان گھٽ ڏئي سنڌوءَ سان ڀاڪرين پئجي رھيون ھيون تڏھن علامه آءِ آءِ قاضي کيس انھيءَ نظاري کي ڏيکاريندي ٻڌايو ھو ته اھو جي ايم سيد جو ڳوٺ آھي تڏھن ٻنھي سن سيد جي رٿيل ھڪ علمي مرڪزي سنڌو وديا ڀون قائم ڪرڻ واري رٿا کي ياد ڪيو ھن جي ايم سيد کي انھيءَ جڳھ تي ھن آدرشي علمي مرڪز جي قائم ڪرڻ واري رٿ کي ساراھيو پنھنجون خدمتون بنان ڪنھن اجوري جي آڇيون قدرت ڪجھ عرصي کان پوءِ ھنن ٽنھي جي انھيءَ آدرشي علمي مرڪز واري خواب جي ساڀيان سنڌ يونيورسٽيءَ جي شڪل علامه آءِ آءِ قاضي صاحب جي سنڌ يونيورسٽيءَ واري وائيس چانسلريءَ واري دور عملي شڪل مڪمل ٿي واشنگٽن يونيورسٽي لائبريري سندس ٻن ڪتابن ٽيمپٽيشن سنڌ جي ٻھراڙي واري زندگي تي لکيل ڊرامو جيڪو شايع ٿيو قابل قدر ڪتابن شامل ڪيو آھي ھن مئي ع تي وفات ڪئي ڄامشوري سنڌ يونيورسٽيءَ جي حدن اندر دفن ڪئي وئي سندس خدمتن جي احترام سنڌ يونيورسٽيءَ جي اولڊ ڪئمپس تي ايلسا قاضي ڪئمپس نالو رکيو ويو آهي شيخ مبارڪ اياز جنم مارچ وفات ڊسمبر سنڌي ٻوليءَ جو ناليوارو وطن دوست عوامي قومي شاعر ترقي پسند اديب ھڪ مشھور وڪيل سنڌي ٻوليءَ جو دانشور ٿي گذريو آهي سنڌ جي هن وڏي شاعر جو اصل نالو شيخ مبارڪ علي هو پر شعر ادب جي دنيا هو اياز جي نالي سان مقبول ٿيو ع کان ع تائين سنڌ يونيورسٽي جو وائيس چانسلر رھيو سندس والد جو نالو شيخ غلام حسين ڏاڏي جو نالو شيخ عبدالحڪيم عرف بنگل شيخ هو جيڪو شهر جي معزز ماڻهن شمار ٿيندو هو سندن پاڙو بنگل پاڙو سڏبو هو شيخ اياز جو خاندان بکراڻي آهي هن مارچ ع تي سنڌ جي تاريخي شهر شڪارپور جنم ورتو والد پاران کيس مارچ ع تي پنجن سالن جي ڄمار پاڙي جي هڪ اسڪول نمبر داخل ڪرايو ويو هن اسڪول ڪجھ عرصي تائين پڙهڻ بعد ورنيڪيولر اسڪول داخل ٿيو جتان مارچ ع تي چار درجا پاس ڪري نيو هاءِ اسڪول شڪارپور داخل ٿيو مارچ ع تي پنج درجا انگريزي پاس ڪري اپريل ع تي گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور داخل ٿيو اپريل ع بمبئي يونيورسٽي مان ميٽرڪ پاس ڪيائين شيخ اياز ثانوي تعليم تائين شڪارپور پڙهيو انٽرميڊئيٽ پڻ شڪارپور جي سي ائنڊ ايس ڪاليج مان ع ڪيائين ع ڊي جَي سنڌ ڪاليج ڪراچيءَ بي اَي جو امتحان پاس ڪري ع ايل ايل بي داخلا ورتائين ڪاليج جي تعليم دؤران ڪاليج مئگزين جو ايڊيٽر به رهيو هن ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ جي رهبريءَ پي ايڇ ڊي ڪرڻ چاهي پر ڊاڪٽر صاحب جي ديهانت سبب مڪمل نه ڪري سگهيو شيخ اياز سنڌي ادبي سنگت سنڌ جي بانيڪارن مان هو هن ع ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ جي رهبريءَ هلندڙ سنڌي سرڪل جي گڏجاڻين شرڪت ڪئي جڏهن گوبند مالهيءَ اپريل ع ڪراچيءَ سنڌي ادبي سنگت سنڌ جو بنياد وڌو ته شيخ اياز بِهاري لال ڇاٻڙيا سنگت جا پهريان جوائنٽ سيڪريٽري چونڊيا ويا ورهاڱي جي تاريخي سانحي شيخ اياز جا اڪثر دوست نارائڻ شيام ڪيرت ٻاٻاڻي گوبند مالهي اي جي اتم بهاري لال ڇاٻڙيا موتي رام رامواڻي ايڊووڪيٽ امر لال پنجواڻي ڊاڪٽر ارجن شاد ٻيا ڀارت هليا ويا ورهاڱي جي هن ڪاري وار شيخ اياز جي ذهن تي وڏو اثر وڌو سنڌي اديبن جو وڏو حصو ڀارت هليو وڃڻ سبب شيخ اياز اردو اديبن جي صحبت محفلن وڃڻ شروع ڪيو سندس اردو شاعريءَ جو اڳيئي وسيع مطالعو هو ان ڪري هن اردوءَ شاعري شروع ڪئي جنهن اردو شاعرن وٽ وڏو مقام حاصل ڪيو شيخ اياز شڪارپور ضلعي بہ سنگت کي منظم ڪيو ان کان سواءِ انجمن ترقي پسند مصنفين سان بہ وابستہ رهيو ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان رائٽرز گلڊ سائين جي ايم سيد جي قائم ڪيل بزم صوفياءِ سنڌ سان بہ گهري لاڳاپي رهيو شيخ اياز پنهنجي قومي مزاحمتي شاعريءَ جي ڪري جيل ياترا به ڪئي رجعت پسندن مٿس ڪفر بغاوت جا الزام به هنيا ڪيترا ڪيس پڻ ڪيا ان سلسلي ادب ڪِي آڙ مين جي نالي سان هڪ ڪتاب لکي سڄي جديد سنڌي ادب شاعريءَ جي خلاف خصوصا شيخ اياز خلاف باهه ٻاري وئي جنهن جي جواب برک دانشور رسول بخش پليجي انڌا اونڌا ويڄ مولانا غلام محمد گراميءَ مشرقي شاعريءَ جا فني قدر رجحانات محمد ابراهيم جويي جي رهنمائيءَ قاسم پٿر ادب ڪي نام پر ڪتاب لکي کين جواب ڏنا سندس اسڪول انقلابي خيال اسريا سندس ويهن سالن جي ڄمار اشتراڪيت مطالعي جو خاص موضوع رهي اسڪول استاد کيئلداس فاني سندس سوچ شاعراڻي فن کي اوج ڏنو هن شاعري جي شروعات ننڍپڻ کان ئي ڪئي شيخ اياز قديم توڙي جديد شعري صنفن تي ڀرپور گرفت رکندو هو پراڻين شعري صنفن کي ٻوليءَ توڙي اسلوب جي نواڻ بخشيائين منجهن ڪيترائي تجربا به ڪيائين سنڌي ڪلاسيڪي بيت وائيءَ کي جديد رنگ آهنگ ڏنائين عروضي وائيءَ لکڻ جو پهريون ڪماياب تجربو به اياز ڪيو ان کان علاوه ڪافي نيون صنفون پڻ متعار ڪرايائين جن آزاد نظم نثري نظم هائيڪو ڏيڍ سٽا ڇهه سٽا وغيره شامل آهن اهڙي نموني پاڻ اندازا وِيهن کان مٿي شعري صنفن ڪلام چيو اٿس هن جو پهريون غزل شڪارپور مان شايع ٿيندڙ ماهوار رسالي سدرشن جي جنوري فيبروري واري شماري شايع ٿيو سندس تخليق جو عنوان مرد خدا هو شيخ اياز ٻاراڻي وهيءَ شاعريءَ جي شروعات ڪئي سندس پهريون نظم يارهن سالن جي عمر ڇپيو هو شيخ اياز شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻيون بہ لکيون سندس ڪهاڻين جو پهريون ڪتاب سفيد وحشي ع ڇپيو ٽماهي مهراڻ ع سندس ٽيهارو کن بيتن شايع ڪري هڪ شاعر کي اثرائتو بڻايو اياز ڀونر ڀري آڪاس جي ڇپجڻ سان هڪ وڏي شاعر واري مڃتا حاصل ڪئي ع اياز جا شعري ڪتاب ڀونر ڀري آڪاس ڪلهي پاتم ڪينرو خطن جو ڪتاب ڪاڪ ڪڪوريا ڪاپڙي ع آمرن پاران ضبط ڪيا ويا ع ڌاري ڌرتي جي حقن جي حاصلات واري جاکوڙ جي ڏوھ کيس خطرناڪ قرار ڏئي گرفتار ڪيو ويو سکر جيل رکيو ويو ع ساهيوال جيل رکيو ويو ايوب جي حڪومت ختم ٿيڻ تائين قيد رهيو ع هي شيخ مجيب الرحمان جي عوامي ليگ شامل ٿيو شيخ مجيب جي گرفتاري بنگلاديش ٺهڻ تائين اياز کي جيل رکيو ويو ع سندس شعري مجموعو لڙيو سج لڪن ڇپيو جنهن سندس طبع تي مايوسي قنوطيت موت ڏي توجهه نمايان آهي هن جواني وارن ڏينهن سوشلزم ڪميونزم کي آجپي جو ذريعو ڄاتو پئي پر آخري عمر هن جي خيالن ڦيرو آيو هن دعائون چوڻ شروع ڪيون ان جو اهو بہ سبب ٿي سگهي ٿو جو سوويت يونين قائم نہ رهڻ ڪري هيڏي وڏي تبديليءَ اياز جي سوچ تي اثر وڌو شيخ اياز جي شاعري فڪري حوالي سان ٻن دورن لاڙن تي مشمتل آهي پهريون دور ترقي پسند قومپرستيءَ جديد فڪر جي نمائندگي ڪندڙ آهي ٻيو دور بين الاقواميت ويدانت يا تصوف جو نمونو پيش ڪري ٿو اهي ٻئي رجحان عملي طور سندس زندگيءَ جي روين مان به جهلڪن ٿا جو پهرئين دور پوئين دور منجهس نمايان تبديليون نظر اچن ٿيون جنهنڪري اڄ توڙي سڀاڻي جي ادبي حلقن تعريفي تنقيدي ٻنهي حوالن سان گفتگو جو موضوع بڻيل رهندو جهڙيءَ طرح شيخ اياز شروعاتي دور پاڻ ڪجهه عرصو ادبي رسالي اڳتي قدم جو ايڊيٽر رهيو تهڙيءَ طرح پوئين دور ڪجهه وقت سنڌي اخبار برسات جو پڻ ايڊيٽر رهيو ان ريت صحافت جي شعبي به حصيدار بڻيو اخباري ڪالم اخبار ڇپجندڙ سندس دعائون سندس فڪري تبديليءَ جون شاهد آهن سندس اردو شاعريءَ جو پهريون مجموعو بوءِ گل نالئه دل ع ئي پروفيسر آفاق صديقيءَ جي پيش لفظ سان ڇپجي پڌرو ٿيو ع سنڌي ادبي بورڊ جي نئين سر تشڪيل ٿي محمد ابراهيم جويي جهڙو سڄاڻ اديب نقاد سنڌي ادبي بورڊ جو سيڪريٽري بورڊ پاران نڪرندڙ رسالي مهراڻ جو ايڊيٽر ٿيو جويي صاحب شيخ اياز جي ڏات کي پرکيندي کيس مشورو ڏنو ته هو اردو شاعريءَ بدران سنڌي شاعريءَ کي جاري رکي ڇو ته هو پنهنجي ڏات کي منطقي نتيجي تي صرف سنڌيءَ ئي پهچائي سگهي ٿو مهراڻ جي ع جي پهرئين پرچي جويي صاحب اسان جي شاعر جا خط عنوان هيٺ شيخ اياز جا ڏانهس لکيل خط اياز جي بيتن واري شاعري شايع ڪئي ائين اياز اداسيءَ مايوسيءَ جي ماحول مان ٻاهر نڪري آيو اياز جا زندگيءَ جي آخري پساهن تائين لڳاتار شاعريءَ نثر جا ڪيترائي ڪتاب ڇپجندا رهيا جن جو تفصيل هن ريت آهي شيخ اياز جي پهرين ٻن شعري مجموعن ڀَؤنر آڪاس ڪلهي پاتم ڪينرو هڪ نثري ڪتاب جي ڪاڪ ڪڪوريا ڪاپڙي تي ايوبي آمريت بندش وڌي هئي اها پابندي شيخ اياز جي آخري عمر ختم ٿي شيخ اياز جي شاعريءَ نثر کي جلدن جي صورت ثقافت سياحت کاتي حڪومت سنڌ ڇپائڻ جو پروگرام رٿيو آهي جنهن جا پهريان ٽي جلد آگسٽ ع تائين ڇپجي چڪا آهن جيڪي تاج جويي ترتيب ڏنا آهن جن اياز جي شاعريءَ جا ڪتاب اچي ويا آهن ٻيا جلد تياريءَ هيٺ آهن سندس اردو شاعريءَ جو بوءِ گل نالئه دل کان پوءِ ٻيو مجموعو نيل ڪنٺ اور نيل ڪي پتي ع ڇپجي پڌرو ٿيو سندس سنڌي شاعريءَ کي فهميده رياض اردوءَ منظوم ترجمو ڪيو آهي جيڪو حلقه ميري زنجير ڪا نالي سان ع ڇپائي پڌرو ڪيو هو سندس شاعريءَ جو پنجابي منظوم ترجمو مشهور دانشور شاعر احمد سليم ڪيو جيڪو پڻ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ع ڇپيو اياز جي سمورن غزلن کي نوجوان شاعرن اسحاق سميجي گيڙو ويس غزل ع بخشل باغي هي روح جزيرو حيرت جو ع جي نالي سان ڇپايو سنڌي شاعريءَ کي نج ٻوليءَ مقامي ماحول عطا ڪرڻ سندس وڏو هٿ آهي اهو ئي سبب آهي جو سنڌي شاعريءَ جي جديد دور وڌ کان وڌ مڃتا شيخ اياز ئي ماڻي شيخ اياز جي ڪلام جو ڪجهه حصو هنديءَ اردو سرائيڪي پنجابي فرينچ جرمن انگريزيءَ پڻ ترجمو ٿيو آهي سندس شاعريءَ جي انگريزي ترجمي تي مشتمل هيٺيان چار ڪتاب ڇپجي پڌرا ٿيا آهن اياز جي پهرين شادي بيگم زرينا سان ٿي جنهن مان کيس ٻہ پٽ انيس سليم ڌيئرون ياسمين نگهت روحي ڄايون هن ٻي شادي بيگم اقبال سان ڪئي جنهن مان کيس ٻار مونس سرمد وينگس ڄايا ع ڌاري وراثت ٻين ڳالهين ڪري اياز بيگم اقبال جدائي ٿي وئي اياز زندگي جو گهڻو عرصو سکر رهيو آخري ڪجھ سال ڪراچي پرنس ڪامپليڪس رهيو دل جي بيماري ٻين عارضن سان جنگ ڪندو رهيو علاج لاءِ لنڊن بہ ويو پر اتان موٽڻ بعد بہ مڪمل طور صحتياب نہ ٿيو اياز سنڌ جي جديد شاعري جو باني آهي هي بيت دوها وايون گيت نظم آزاد نظم هائيڪا ڏيڊ سٽا ڪهاڻين سميت نثر جا بيمثال نمونا ڇڏي ويو آهي اياز کي سندس لکڻين تي ڪيترائي ايوارڊ ڏنا ويا آهن سندس ياد اياز ميلو لڳايو ويو ڃي ٿو جنهن سنڌ جي مختلف ناليوارن فنڪارن شفيع فقير بيدل مسرور مظهر ذوالفقار حسين آغا ثنا الله فخر رجب فقير سيف سميجو ٻيا پنهنجي فن جو مظاهرو ڪن ٿا شيخ اياز بابت نصير مرزا جامي چانڊيي ملڪ نديم آغا سليم انور فگار هَڪڙي هدايت پريم گُرڏني گانگاڻيءَ ڪتاب ڇپرايا آهن جڏهن ته تاج جويي پڻ هيٺيان چار ڪتاب ڇپايا آهن علي بخش سنڌي لوڪ گلوڪار هيو جيڪو علڻ فقير جي نالي سان مشهور آهي هو صوفي ڪلام ڳائيندو هيو هو ع آمري شهر پيدا ٿيو هڪ گانو محمد علي شهڪي سان گڏ ڳايائين جيڪو ڏاڍو مشهور ٿيو هن گاني جا ٻول هيا تيري عشق مين جو ڀي ڊوب گيا اسي دريا ڪي لهرون سي ڊرنا ڪيا هو ڄامشورو پيدا ٿيو هن کي صدارتي تمغو مليو جولاءِ فوت ٿيو هن جو هڪ ملي نغمو اتني بڙي جيون ساغر مين تو ني پاڪستان ديا به ڏاڍو مشهور ٿيو علڻ فقير سنڌي زبان جو ناميارو فنڪار ٿي گذريو آهي جنهن شاهه عبداللطيف ڀٽائي شيخ اياز جي وائي اهڙي انداز ڳائي جو جنهن هن فقير کي امر ڪري ڇڏيو علڻ فقير سنڌ جو يگانو فنڪار هو هن يڪتاري تي ڪيتريون وايون ڳائي ڏيھ توڙي پرڏيھ پنهنجو نالو روشن ڪيو لباس هن جو خاص انداز پسند ڪيو ويندو هو مُحَمَد اپریلع جون ع هڪ عرب مذهبي سماجي سياسي اڳواڻ اسلام جو باني هو اسلامي عقيدي جي مطابق هو هڪ نبي هو جيڪو آدم ابراهيم موسيٰ عيسيٰ ٻين پيغمبرن جي توحيد پرست تعليم جي تبليغ تصديق جي لاءِ موڪليو ويو هو هن کي اسلام جي سڀني فرقن خدا جو آخري نبي مڃيو ويندو آهي جيتوڻيڪ ڪجهه جديد فرقا ان عقيدي کان هٽي ويا آهن محمد عربن کي هڪ ئي مسلمان جمهوريه متحد ڪيو قرآن سان گڏوگڏ هن جي تعليم عمل پڻ اسلامي مذهبي عقيدي جي بنياد تي قائم ڪيو ويو سندس پوئلڳ يعني ته مٿس اعتقاد ڪرڻ وارن کي مسلمان سڏيو ويندو آهي جيڪي اڄ دنيا جي ڪل آباديءَ جو پنجون حصو آهن هن چاليهن سالن جي ڄمار نبوت جي دعويٰ ڪئي ان کان اڳ محمد غار حرا عبادت ڪندو هو مسلمان ان ڳالهه يقين رکن ٿا ته محمد رجب تي معراج يعني ڪائنات جو سير ڪري آيو ان وقت سندس ڄمار سال هئي هن ع مڪي کان مديني طرف حجرت ڪئي ڏهن سالن بعد مڪو فتح ڪيائين محمد ربيع الاول هه مطابق مئي ع هن دنيا مان پردو مٽائي ويو محمد صہ جو خاندان ابراهيم نبي جي اولاد مان ھيو ابراهيم پنھنجي وڏي پٽ اسماعيل سندس ماء ھاجرا عبراني ٻولي کي مڪي جي ويران وادي رھايو ھر سال کين ملڻ ايندو ھيو جڏهن اسماعيل وڏو ٿيو تہ ٻنھي پيء پٽ گڏجي ڪعبو تعمير ڪيو ان ويراني زمزم جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو اھي پوري حجاز ڦھلجي ويا عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ ٽين صدي عيسويءَ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي قريش سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ پنجين صدي عيسويءَ قصي بن ڪلاب بن مرہ بن لوئي بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد قريشي سڏبا ھيا علامہ شبلي نعماني علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن دارالندواہ گڏجاڻي واري جاء شامل ھئي جتي ويھي جنگ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا شادين جا اجتماع ٿيندا هئا قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي ھن سقايہ حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست رفادہ حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست پڻ قائم ڪيا ھن حاجين جو مشاعرالحرم رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو پاڻي جي بحالي ٿي ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون موجوده جنت المولا واري قبرستان سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا جيڪو قبيلن معتبر قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ھاشم مطلب عبد شمس نوفل مشھور ٿيا عبدالدار عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ سندن اولاد تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ جنگ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي ليوا حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن رھي انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي ھڪ ڀيري مڪي وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني مانيءَ کي ٽڪر ڪندڙ آھي ھاشم جو اصل نالو امر ھيو ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا ھاشم جڏهن سالن جو ھيو تہ سن عيسويءَ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن اسد نضلا سئفي ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي فاطمه بنت اسد نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو عبدالمطلب يثرب پنھنجي ناني جي گھر پيدا ٿيو ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو مطلبجي وفات بعد سقايہ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي آئي ھن سالن تائين عمر ماڻي پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو سندس پھرين شادي خديجه بنت خويلد سان ٿي جنھن جي عمر سال ھئي سندس ٻہ مڙس فوت ٿي چڪا ھئا محمد صہ جي عمر ان وقت سال ھئي طائف جي فتح ھن مضمون معلومات جو ورجاءُ ٿيل آھي ان کي درست نموني ضم ڪرڻ جي ضرورت آھي جولاءِ ع پير علي محمد راشدي پيدائش آگسٽ ع وفات مارچ ع سنڌ سان تعلق رکندڙ پاڪستان جو ممتاز سياستدان صحافي مورخ سفارت ڪار اديب ھو ھو تحريڪ پاڪستان جو ڪارڪن محمد علي جناح جي ويجھي ساٿين شمار ٿئي ٿو ھو تحريڪ پاڪستان جي انھن شخصن شامل ھو جن تاريخي پاڪستان جي ٺھراءَ جي ڊرافٽنگ جو ڪم سرنجام ڏنو ھو سنڌ جي ممتاز مورخ محقق فارسي ادبيات جي ماھر پير حسام الدين راشدي جو وڏو ڀاءُ ھو سيد علي محمد شاھ راشدي جمادي الثاني ھ مطابق آگسٽ ع ساڍي پنجين صبح جو جمعي جي ڏينهن تولد ٿيو پير علي محمد راشدي آگسٽ ع تي سنڌ لاڙڪاڻي ضلعي جي ڳوٺ بھمن برطانوي ھندستان ھاڻوڪي پاڪستان سنڌ جي مشھور روحاني گھراڻي راشدي خاندان پير سيد حامد شاھ راشدي جي گھر پيد ٿيا پاڻ اسڪول يا ڪاليج سان تعليم حاصل نہ ڪئي بلڪہ گھر تي ئي عربي فارسي انگريزي ٻولين مھارت حاصل ڪئي ابتدائي تعليم مولوي محمد سومار ويٺل ڊکڻ مولوي محمد صديق ميرپورخاص واري وٽ ورتي سنڌي چار درجا فارسي سڪندر نامہ تائين پڙهيائين ٿوري عربي بہ پڙهيو پوءِ انگريزي تعليم ماستر محمد رفيق ويٺل مائونٽ آبو وٽ ورتائين ان جي وڃڻ کان پوءِ نصرت اسٽيشن جي ماستر وٽ انگريزي جا سبق وٺندو رهيو قريبن چئن درجن تائين انگريزي تعليم ورتائين پير علي محمد راشدي گھر تي تعليم حاصل ڪرڻ کان بعد صحافت جي پيشي سان وابستہ ٿي ويا ھن پندرھن سال جي عمر ئي لکڻ جي صلاحيت پيدا ٿي چڪي ھئي ھو ايترو مطالعو بہ رکندا ھا جو اخبار جي لاءِ مضمون لکڻ لڳا ھنن پنھنجي ڳوٺ مان ھڪ ماھنامو الراشد جاري ڪيو ھي مولانا ابوالڪلام آزاد جي الھلال البلاغ جي طرز تي شايع ٿيڻ لڳي ان جو دفتر پير صاحب پنھنجي ڳوٺ بھمن ئي رکيو پاڻ لکن ٿا تہ ع تائين جڏھن منھنجي عمر اڻويھ سال ھئي مون ايتري صلاحيت پيدا ٿي وئي ھئي جو مان ڪجھ لکي سگھان پيو مان ھڪ ماھنامو الراشد جي نالي سان اتان ڳوٺ مان ڪڍڻ شروع ڪري ڇڏيو ان کي ڇپايو سکر مان ھو مگر دفتر ڳوٺ ئي رکيو سکر اچڻ وڃڻ سان سندن جو واسطو پريس اخباري دنيا سان بہ پيو جنھن سبب ھو جلد ئي صحافتي دنيا اچي ويا اور ڇائنجي ويا ان زماني ع راشدي صاحب سنڌ نيوز اخبار جو نامہ نگار بڻيا ع الحزب شڪارپور جا ايڊيٽر بڻيا ع کان ع پنھنجي اخبار ستاره سنڌ جاري ڪئي جيڪا ع تائين نڪرندي رھي ان دوران پير صاحب ع ھڪ اخبار صبح سنڌ جي نالي سان جاري ڪري چڪا ھا بعد ھو مسلم وائيس جي نالي سان پھريان سکر کان بعد ڪراچي کان شايع ڪندا رھيا هانگ ڪانگ رهڻ واري عصي هو دنيا جي مختلف اخبارن کي مضمون موڪليندو رهيو پاڪستان جي اردو اخبار جنگ گهڻي وقت تائين مشرق بعيد تي مضمون لکيائين جي سياسي سماچار ڄاڻ جو ڀنڊار سمجهيا ويندا هئا ھي اخبار ع تائين جاري رھي ان اخبار جي ذريعي پاڪستان جي متعلق ھندو پريس جي زھر ڀريل بيانن جو مقابلو وڏي جرت سان ڪيو ويو بعد پير صاحب ع قرباني اخبار سان وابستہ ٿي ويا ھي اخبار محمد ايوب کھڙو جي وزارت بند ڪرائي وئي ع محمد ايوب کھڙو جڏھن انگريزي اخبار سنڌ آبزرور جو انتظام سنڀاليو تہ پير صاحب ٻن سالن جي لاءِ ان جو ايڊيٽر بڻيو ان ئي زماني ھن اخبار جو ٽڪراءُ انتھائي طاقتور اخبار ڊان سان ٿيو روزاني ڊان جي ايڊيٽر الطاف حسين جي پير صاحب سان قلمي جنگ پاڪستان جي صحافتي تاريخ جو ھڪ اھم دلچسپ باب آھي ع راشدي صاحب آل پاڪستان نيوزپيپرز ايڊيٽرز ڪانفرنس جو صدر چونديو ويو ع پاڪ ڀارت جي ايڊيٽرز جي تنظيم جوائنٽ پريس ڪميشن جو صدر منتخب ٿيو ھن جي سربراھي ڪيترن ئي وفدن مصر برطانيا ھندستان جا دورا ڪيا ھڪ وفد ھندستان بہ ويو ھو جنھن سان لياقت نھرو معاھدي جي لاءِ راھ سڌي ٿي ھئي وفد يوپي دھلي ڀارتي پنجاب جي فسادن واري علائقن جو بہ دورو ڪيو ھو بعد ھو ع اسٽيٽسمين اخبار جاري ڪري چڪو ھو ع ڪراچي کان انگريزي اخبار ايسٽرن ايڪسپريس جي نالي سان شايع ڪندا رھيا ھي سلسلو ع تائين جاري رھيو ان کان بعد اخباري ڪالم نگاري تائين محدود ٿي ويا روزانہ جنگ ھن جا ڪالم پوري آب و تاب سان شايع ٿيندا رھيا ھو سال مسلسل جنگ جي لاءِ ڪالم لکندا رھيا ھن ھانگ ڪانگ رھندي ع کان ع تائين جنگ جي لاءِ مڪتوب مشرق بعيد جي عنوان سان ڪالم لکيا ع کان ع تائين مشرق و مغرب عنوان جي تحت ڪالم لکيا ان ئي دوران جنگ ئي مزاحيہ ڪالم وغيره وغيره لکڻ شروع ڪيا ع کان ع تائين روزانہ سنڌي اخبار عبرت رندء پند جي عنوان سان ھفتيوار ڪالم لکيا ع لنڊن کان شايع ٿيڻ واري روزانہ جنگ جي عنوان سان ھفتيوار ڪالم لکيا ع ڪراچي جي شام جي اخبار ليڊر ڪجھ مھينن جي لاءِ نالي سان ڪالم لکيا پير علي محمد راشدي جو شمار تحريڪ پاڪستان جي بنيادي ڪارڪنن ٿئي ٿو پاڪستان ٺاھڻ ھن جو ڪردار اھم رھيو آھي پاڪستان جي آبياري بہ پيش پيش رھيا پير صاحب قائد اعظم محمد علي جناح جو ويجھو ساٿي تحريڪ پاڪستان ھن سان ڪلھو ڪلھي ملائي بيٺل رھيو خود قائد اعظم ھن جو معترف ھو ڪجھ موقعن تي ٻنھي جي وچ خط ڪتابت جو سلسلو بہ ھلندو رھيو مارچ ع تي لاهور قائد اعظم جي زير صدارت اجلاس پيش ڪيل تاريخي پاڪستان جي ٺھراءَ جي ڊرافٽنگ پير صاحب ڪئي ھئي ان ئي سلسلي پير صاحب ھڪ سال تائين لاهور قيام بہ ڪيو ھو ھن ع ڪراچي مسلم ليگ ڪانفرنس جي انعقاد اھم ڪردار ادا ڪيو جنھن جي صدارت قائد اعظم محمد علی جناح ڪئي ان اجلاس ھندستان جا وڏا مسلم ليگي اڳواڻ شريڪ ھيا ان ئي اجلاس شيخ عبدالمجيد سنڌي مسلمانن جي لاءِ ھڪ الڳ وطن جو مطالبو ڪيو ھو جنھن کان بعد قائد اعظم عبداللہ ھارون جي سربراھي ھڪ فيڪٽس فائينڊنگ ڪميٽي ٺاھي وئي راشدي صاحب کي ان جو سيڪريٽري بڻايو ويو بعد قائد اعظم آل انڊيا مسلم لیگ جي صدر جي حيثيت سان راشدي صاحب کي ليگ جي فارين ڪميٽي جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ھو مسلم ليگ جو صوبائي سيڪريٽري بہ بڻيا حقيقت جي نگاھ سان ڏٺو وڃي تہ پير صاحب قومي یڪجھتي جو مڪمل نمونو ھو ھو سچو محب وطن پڪو مسلم ليگي ھو پير علي محمد راشدي صحافتي زندگي سان گڏ ادبي سياسي زندگي جو آغاز ھڪ ئي وقت ڪيو سياسي زندگي جي ابتدا ھن ع کان ڪئي جڏھن ھن حيدرآباد سنڌي تعليمي ڪانفرنس شرڪت ڪئي اتي ھن جي ملاقات جي ايم سيد سان ٿي بعد ھن انجمن سادات راشديہ قائم ڪئي ان جي ترجماني جي لاءِ الراشد رسالو جاري ڪيو ان کان بعد ھو سنڌ جي مسلمانن جي واحد سياسي تنظيم سنڌ محمدن ايسوسي ايشن جو رڪن بڻجي ويو ان تنظيم جو صدر سر شاهنواز ڀٽو سيڪريٽري خان بھادر ولي محمد حسن ھو ع تائين راشدي ان تنظيم جو سيڪريٽري بڻيو رھيو ع سنڌ جي بمبئي کان عليحدگي تحريڪ ڀرپور حصو ورتو ع تائين سنڌ جي عليحدگیي تائين پنھنجو قلمي جھاد جاري رکيو ع لاڙڪاڻو ڊسٽرڪٽ اسڪول بورڊ جو ميمبر بڻيو ع سکر مسجد منزل گاھ تحريڪ شروع ٿي تہ ھندو مسلم فسادن جا سبب ڄاڻڻ جي لاءِ جسٽس ويسٽن جي سربراھي ھڪ تحقيقاتي ڪميشن بڻائي وئي جنھن جي سامھون راشدي صاحب نھايت ڪاميابي سان مسلمانن جي وڪالت ڪئي خود پاڻ لکن ٿا تہ ان ئي دوران سکر منزل گاھ تحريڪ ھلي رھي ھئي ھڪ زبردست ٽربيونل ويٺو ھو ان ٽربيونل جي سامھون بہ مسلم ليگ جي طرفان مان وڪالت ڪئي ھئي ڪيس کٽيا ھا ع سر شاهنواز ڀٽي جي ليڊرشپ پيپلز پارٽي وجود آئي تہ ان پير صاحب شريڪ ٿيا ع سر حاجي عبداللہ ھارون سان ملي ڪري سنڌ اتحاد پارٽي بڻائي پوءِ پارٽيءَ طرفان بيهاريل اميدوار جي مدد هيصبح سنڌ اخبار مضمون لکندو رهيو ڪانگريس اتحاد پارٽيءَ جي ڪارڪنن ع جي آخر سر غلام حسين جي وزارت سان پروگرام جي بنياد تي ڪوئليشن ڪرائڻ هن جو هٿ هو پير علي محمد راشدي ملڪ جو واحد سياستدان ھو جيڪو نہ ڪڏھن عتاب آيو نہ ڪيس داخل ٿيو نہ ايبڊو آيو نہ ڪڏھن جيل ويو سن ع جي نين چونڊن مسلم ليگ طرفان سنڌ اسيمبلي ميمبر چونڊجي آيو ان کان اڳ گورنر دين محمد جڏهن سنڌ سان قلم لاڳو ڪري حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ رکيون تہ هن ان کان نمايان ڪم ڪرايا پير صاحب پاڳاري جي گادي وري بحال ڪرايائين فرنٽيئر ريگيوليشن رد ڪرايائين ڪرمنل ٽرائيبس ائڪٽ رد ڪرائي حرن کي لوڙهن حاضرين کان آزادي ڏياريائين نين چونڊن بعد پيرزاده وزارت روينيو وزير ع کان ع تائين ٿي رهيو ان عرصي هن جاگيرن کي رد ڪرڻ جو حڪم ڪيو سنڌ اسيمبلي اسان سان ڪراچي واپس ڏيارڻ واري ٺهراءُ پاس ڪرائڻ سنڌ جي حقن جي ٺهراءُ پاس ڪرائڻ بہ شامل رهيو ان وچ هن جا پيرزاده صاحب سان اختلاف پيدا ٿي پيا هي قاضي محمد اڪبر سان گڏ پيرزاده وزارت کان ٻاهر نڪري ويو سائين جي ايم سيد لکي ٿو تہ سياست عجيب اتفاق ٿين ٿا کهڙي هن محنتون ڪري سنڌ بمبئي کان جدا ڪرائي هئي سي ئي وري ان کي ون يونٽ شامل ڪرڻ جا ڪارڻ بڻيا پير الاهي بخش جنهن مرڪزي حڪام جي چوڻ تي ڪراچي مرڪز جي حوالي ڪئي هئي ان انهيءَ ٺهراءُ جي مخالفت ڪئي ون يونٽ ٿيڻ کان پوءِ راشدي صاحب ڪجھ وقت سن ع مرڪزي حڪومت نشر واشاعت جي کاتي جو وزير ٿي رهيو انهيءَ ايام هن حيدرآباد سنڌ براڊ ڪاسٽنگ اسٽيشن کولائي سنڌين کي هڪ ريڊيو اسٽيشن ڏياري مغربي پاڪستان اسيمبلي جڏهن مسلم ليگ ريپبلڪن پارٽيءَ جي وچ اختلاف ٿي پيا ته هن چوڌري محمد علي وزيراعظم جي چوڻ تي مسلم ليگ جي مدد ڪئي چوڌري صاحب کي بهرالحال انهيءَ سازباز سبب وزارت تان ڪڍيو ويو راشدي صاحب دانشمندي ڪري پاڪستان سرڪار طرفان سيپٽمبر ع تي فلپائينس سفير جي عهدي تي هليو ويو اتان ٿوري وقت کان پوءِ سنہ ع هي چين جو ڏهن مهينن لاءِ سفير مقرر ٿيو مدي گذرڻ بعد هن سفارت مان ع رٽائر ڪيو وري هن کي سفير ڪري نہ کنيو ويو جو نئين حڪومت جي پاليسي موجب اهي عهدا گهڻو ڪري سرڪاري عملدارن کي ڏنا ٿي ويا پير علي محمد راشدي پنھنجي ذات ھڪ تحريڪ ھو ھن جي قلم کان افسر شاھي کان وٺي ڪري نوڪر شاھي تائين ڪئو کائيندا ھيا حڪمران ھن جي تحريرن کان خوف رھندا ھئا لکڻ جي معاملي ھو بي باڪ ھو ھن جو قلم حق صداقت جي پاسداری ڪندو ھو پير علي محمد راشدي خاص نظري جي تحت لکندو ھو ھو بالواسطہ يا بلاواسطہ مسئلن جي نشاندھي ڪندو انھن جو حل ٻڌائيندو رھندو ھو ملڪي خواھ غير ملڪي حالات تي ڪڙي نگاھ رکندو ھو ھن جي نظر ملڪي ٻين ملڪن جي خرابين جو اصل محرڪ نوڪر شاھي افسر شاھي ھو بدقسمتي سان پاڪستان کي ھي بيماری ولادت کان ئي لڳي چڪي ھئي لياقت علي خان جي قتل سان ملڪ نوڪر شاھي افسر شاھي ڀڄي ويا ھو پاڻ لکي ٿو جيتوڻيڪ پاڪستاني عوام سان پير علي محمد راشدي جو حقيقي تعارف سادو عام فھم زبان تحرير اردو ڪالم ئي بڻيا پر سياست صحافت مصروف رھنفي ھو پنھنجي تاريخ تھذيب ثقافت کان به غافل نہ رھيا راشدي صاحب سنڌ جي تاريخ تي مضمون تحقيقي مقالا بہ تحرير ڪيا جيڪي تاريخ جو ھڪ اھم حصو آھي سکر رھائش جي دوران راشدي صاحب جو واسطو سکر روهڙي جي آثار قديمہ سان بہ پيو ان تي تحقيقي ڪم ڪيو پير علي محمد راشدي جي يادداشت تي مبني سنڌ ڪتاب اھي ڏينھن اھي شينھن کي ڪلاسڪ جو درجو حاصل آھي ھي ڪتاب ٽن جلدن تي مشتمل آھي جيڪو سنڌي ادب جو شاھڪار آھي ان کان علاوه فرياد سنڌ ڪتاب بہ سنڌي ادب اھم آھي راشدي صاحب ھڪ انگريزي ڪتاب جي عنوان سان لکيو پر اھو خان بھادر محمد ايوب کھڙو جي نالي سان شايع ٿيو ان کان علاوه پير صاحب جو ھڪ اھم ڪتاب منظر عام تي اچي چڪو آھي راشدي صاحب ع کان ع تائين سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر پڻ رهي چڪو آهي پير علي محمد راشدي جو وڏو صاحبزادو حسين شاھ راشدي مرحوم بہ ھڪ مايہ ناز اديب دانشور ھجڻ سان گڏ سياستدان بہ ھو سينيٽر به بڻيو پير صاحب جو ٻيو صاحبزادو عادل راشدي صحافت جي شعبي سان وابستہ آھي پير علي محمد راشدي جي گھرواري بيگم ممتاز راشدي بنگال کان مولوي فضل الحق جي پوٽي ھئي جيڪا پان بہ نامور اھل قلم سماجي شخصيت ھئي پير علي محمد راشدي مارچ ع تي ڪراچي پاڪستان وفات ڪري ويو ھو ڪراچي واقع سنڌي مسلم جماعت جي قبرستان مٽيء ماءُ حوالي ٿيل آھي سنڌي ٻوليءَ هفتي جي ڏينهن جا مختلف نالا ٿيندا آهن عام طور پاڪستان جي سنڌ صوبي هيٺيان نالا استعمال ٿيندا آهن سنڌ جا هندو ڀارت جا سنڌي هفتي جي ڏينهنَ کي هيٺين نالن سان سڏيندا آهن هفتي جي ڏينهن جا نالا پهرين ٻين صدي رکيا ويا ان کان پهرئين ابراهيمي مذهبن آچر لاءِ هڪ اهڙي ترتيب سان جمعي کي پنجون ڏينهن سڏيو ويندو هو ڇنڇر جنهن کي السبت خدا جي عبادت لاءِ خاص مقرر هو عربي عبراني هبرو ٻولي اڄ تائين ڇنڇر کي السبت سڏيو وڃي ٿو سيڪسنس نالي ماڻهن جو قبيلو يورپ رهندو هو جن جي ٻولي انگريزي ٻولي جو اولائي ٻولي جو روپ هئي جن پنهنجن خدائن نالي سان ڏينهن جا نالا رکيا سنڌي ڏينهن جا نالا سنسڪرت مان گرهن جي نالن نڪتا آهن قمر شھباز جو اصل نالو قمرالدين ٻگهيو هو پاڻ اپريل ع تي محمد مقبول ٻگهئي جي نوابشاهه واري گهر ڄائو سندس والد زميندار هو ابتدائي تعليم ايڇ ايم خواجا اسڪول نوابشاهه مان ورتائين ع ڪراچي يونيورسٽيءَ مان انگريزي ادب ايم اي ڪري عملي زندگيءَ جي شروعات ميرپورخاص جي گورنمينٽ ڪاليج ليڪچرار جي حيثيت سان ڪيائين مختلف ڪاليجن پڙهائڻ کان پوءِ ليٽرل انٽري سي ايس ايس جو خاص امتحان پاس ڪري وفاقي حڪومت جي ملازمت شامل ٿيو گيهه ڪارپوريشن جي ايم ڊي جي عهدي تان ريٽائر ڪيائين قمر شهباز ڪاليج جي زماني کان ئي ادب جي دنيا پير پاتو هن ڊراما ڪهاڻيون ڪالم خاڪا لکيا شاعري به ڪئي قمر شهباز ريڊيو ٽيليويزن لاءِ سوين ڊراما لکيا جن مان ڪجهه ڪتابي صورت شايع ٿيا ته ڪجهه وقت جي وهڪري ضايع ٿي ويا ون يونٽ جي ٽٽڻ کان پوءِ جڏهن ريڊيو پاڪستان پاڪستان ٽيليويزن ڪراچي سينٽر تان سنڌي پروگرام نشر ٿيڻ شروع ٿيا ته ريڊيو توڙي ٽيليويزن تان هر هفتي ڊراما به نشر ٿيڻ شروع ٿيا پر سنڌي ٻوليءَ پيشه ور ليکڪ نه هئڻ ڪري پروڊيوسرن کي ڪافي ڏکيائي پيش ايندي هئي ڪجهه اديبن کان اردو ڊراما سنڌيءَ ترجمو ڪري هلائڻا پوندا هئا ان دؤر به سنڌي ڊراما نگار قمر شهباز شمشيرالحيدري اڳتي وڌيا هنن پيشه ور ڊرامي نگار جي حيثيت پنهنجو ڪردار خوبصورت نموني نباهيو ريڊيو پاڪستان کي قمر شهباز جهڙو نه فقط بهترين ڊراما نگار ملي ويو پر قمر هڪ بهترين صداڪار پڻ ثابت ٿيو پنهنجي ڊرامن هڪ بهترين صداڪار جو ڪردار پڻ خوبصورت نموني ادا ڪندو هو ظاهر آهي جڏهن ڪردارن جو خالق ئي پاڻ هجي ته پوءِ ان ڪردار جي ادائگيءَ ته اصليت جو حقيقي رنگ ڀرجي ٿي آيو سندس ڊراما واچوڙن لاٽ ع ڇپجي پڌرا ٿيا ڊراما نگاريءَ قمر شهباز جو انداز اسٽائيل پنهنجي همعصرن کان بلڪل منفرد نرالو آهي قمر شهباز پنهنجي دؤر جو بهترين ڪهاڻيڪار پڻ رهيو آهي سندس ڪالم ڪهاڻين جو مجموعو اٺون گهر ع قمر شهباز جون چونڊ ڪهاڻيون ع ڇپجي پڌرا ٿيا جڏهن ته ضمير جو موت ع جي پيار هجي ها پاڇولو ع ڪراچي يونيورسٽيءَ جي ورسٽي پبليڪيشن پاران ڇپرايو ويو سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا چنڊ رهين ٿو دور ع بهارن کي چئجو ع ڪراچي يونيورسٽيءَ جي ورسٽي پبليڪيشن پاران ڇپرايا آهن سندس شاعري ريڊيو ٽيليويزن تي پڻ ڳائي ويئي قمر شهباز پنهنجي دؤر جو بهترين ڪالم نگار به رهيو آهي سندس ڪالم مختلف دورن مختلف اخبارن ڇپبا رهيا آهن ڪالم نگاريءَ جي شروعات پاڻ طنز مزاح وارن ڪالمن سان ڪيائين جيڪي سندس ڪتابن ضمير جو موت اٺون گهر شامل آهن پر نوي جي ڏهاڪي مختلف اخبارن ڇپجندڙ سندس ڪالمن ملڪ جي سياسي سرشتي ڀوتارن جي ڏاڍائي معاشرتي براين ڪارو ڪاري سنڱ چٽي قبائلي جهيڙن نفسانفسي جي موضوعن کي پنهنجايو آهي ابراهيم ھڪ پيغمبر جن سان ٽي وڏا مذھب اسلام عيسائيت يھوديت منصوب ٿيل آھن کيس عيسائي يھودي ابراھام جي نالي سان سڏيندا آھن پر اسلام ان جو عربي نالو ابراهيم آھي اسلامي اعتقاد موجب ابراهيم کي مسلمانن جي پيغمبر محمد ٻين ڪيترن ئي نبين جو پڙڏاڏو سمجھيو وڃي ٿو تنهنڪري مسلمان کيس ابوالانبياء يعني نبين جو پيءُ چوندا آهن سندس پيدائش جو سن قبل مسيح آهي پاڻ عراق جي شهر ار ڄائو جيڪو دريا فرات جي ڪناري تي قائم آهي قرآن سندس نالو دفعا آيل آهي سندس لقب خليل الله ابوالانبياء هو کيس ٽي گهر واريون هيون جن جا نالا ساره هاجره قطورا هئا هن پنهنجي قوم کي توحيد جي تعليم ڏني بتن جي عبادت کان روڪيو مذهبي تاريخن مطابق سندس قوم کيس باهه ساڙڻ جو فيصلو ڪيو پر باهه مٿس ڪو به اثر نه ڪيو ابراهيم کي اسماعيل اسحاق نالي ٻه پٽ هئا اسلامي تاريخ ابراهيم جي پيدائش جي تاريخ محرم قبل مسيح ٻڌائي وڃي ٿي حضرت ابراهيم خليل الله الله پاڪ جو پيغمبر هو قرآن پاڪ موجب سندن پيءُ جو نالو آزر هو جيڪو بت پرست بت تراش هو توريت موجب حضرت ابراهيم خليل الله ق م عراق جي شهر اُر پيدا ٿيو سندس قوم جا ماڻهو بت پرست هئا توريت سندس والد جو نالو تارخ ڄاڻايل آهي پر قرآن مجيد کيس بت تراشيءَ جي ڪم ڪرڻ سبب آزر سڏيو ويو آهي قرآن پاڪ حضرت ابراهيم عليه السلام آذر جي عقيدن جي اختلاف کي جنهن نموني ظاهر ڪيو ويو آهي جهڙيءَ طرح پاڻ پنهنجي قوم جي شرڪ کان نفرت ڪندا هئا اها ڳالهه سندن عظمت جي حقيقت ظاهر ڪري ٿي جڏهن پاڻ جوان ٿيا ته کين نبوت عطا ٿي خدا جي دين جو پرچار شروع ڪيائون ته وقت جي حاڪم نمرود کين باهه اڇلارايو پر قدرت جي منشا موجب اُهي شعلا گل بڻجي ويا ان کان پوءِ فلسطين ڏانهن هجرت ڪيائون جتي بيت المقدس جو بنياد وڌائون کين ٻه زالون هيون هڪ جو نالو بي بي سائره ٻيءَ گهرواريءَ جو نالو بي بي هاجره هو بي بي هاجره مان حضرت اسماعيل پيدا ٿيو جڏهن ته بي بي سائره مان حضرت اسحاق جنم ورتو حضرت ابراهيم بيبي هاجره سان مڪي آيو جتي ڪعب الله جو بنياد وڌائين حضرت ابراهيم عليه السلام کان ئي حضور صلي الله عليه وسلم جن جو شجرو شروع ٿئي ٿو سنت به ان سلسلي تحت شروع ٿئي ٿي روايت موجب حضرت ابراهيم عليه السلام سالن جي عمر وفات ڪئي تفھيم القرآن مطابق نوح کانپوءِ ابراهيم اھڙو نبي ھيو جنھن جي دعوت اسلامي جي ذميواري عالمگيري ھئي ھن عراق کان مصر تائين شام کان فلسطين تائين عربستان مڪي تائين تبليغ ڪئي ھن اوڀر اردن پنھنجي ڀائٽي لوط کي شام فلسطين پنھنجي پٽ اسحاق کي عربستان پنھنجي پٽ اسماعيل کي مقرر ڪيو ھن پنھنجي پٽ اسماعيل سان گڏجي مڪي ڪعبو تعمير ڪيو تفھيم القرآن مطابق سندس نسل مان ٻہ وڏيون شاخون نڪتيون جن مان اسماعيل جي اولاد عربستان رھي جن قريش ٻيا عرب قبيلا شامل آهن ٻي شاخ اسحاق جي اولاد جنھن م يعقوب يوسف موسي دائود سليمان يحي عيسي شامل آهن روايتن مطابق ھي ميسوپوٽيميا جي شھر ار پيدا ٿيو جتان پوء لڏي شام ترڪي واري پاسي حران يا حاران شھر آيو وري اتان لڏي فلسطين جي شھر بيت ايل پوء حبرون پوء وري اردن جي پاسي بير شبع آيو ھن شھر جي اوڀر پاسي پنھنجي ڀائٽي لوط کي ڇڏي پوء مصر ھليو پوء حجاز جو رخ ڪيائين مڪي ڪعبو تعمير ڪيائين جتي اسماعيل کي ڇڏي فلسطين جي شھر حبرون موٽي آيو جتي مستقل رھائش اختيار ڪيائين اتي ئي سندس وفات ٿي پوء سندس پٽ اسحاق پوٽي يعقوب اتي تبليغ ڪئي قرآن مسلمانن کي ابراهيم جي طريقي جي پيروي جو مشورو ڏنو آهي ٻڌايو آهي تہ ابراهيم شرڪ ڪرڻ وارن مان نہ ھيو ابراهيم جي طريقي جو ذڪر ڪرڻ جو مقصد اھو ٿي سگھي ٿو تہ يھودي عيسائي مڪي جا مشرڪ ان کي حق سمجھي مڃيندا ھئا مڪي وارن جو گھٽ گھٽ ان ڳالھ تي اتفاق ھو تہ ڪعبو تعمير ڪندڙ بت پرست نہ ھيو قرآن ابراهيم متعلق ھڪ قصو بيان ٿيل آهي تہ ھن خدا کان سوال ڪيو تہ منھنجا مالڪ مون کي ڏيکار تہ تون ڪيئن مردن کي زندہ ڪندو آھين خدا فرمايو تہ ڇا تون ايمان نہ ٿو رکين ابراهيم جواب ڏنو تہ ايمان رکان ٿو پر دل جي اطمينان خاطر سوال ڪيو آهي خدا کيس چيو تہ چار پکي پالي پاڻ سان ھيراء پوء انھن کي ٽڪرا ڪري ھر ٽڪرو جبل جي مختلف چوٽين تي رک پوء انھن کي آواز ڏئي سڏ ڪر تہ چارئي زنده ٿي تو وٽ اچي ويندا مسلمانن جو ايمان آھي تہ ان ايئن ڪيو تہ چارئي پکي زندہ ٿي ھن وٽ اڏري آيا غير مسلم لا مذھب ان قصي کي ڏند ڪٿا سڏين ٿا جڏھن تہ تفھيم القرآن ٻڌائي ٿو تہ نبين کي خدا آسمانن زمين جو مشاھدو ڪرايو ھيو کين جنت دوزخ بہ ڏيکاري موت کان پوءِ وارا منظر بہ ڏيکاريا نمرود جو بائيبل تہ ڪو ذڪر ڪونهي پر يھودين جي ٻئي ڪتاب تلمود ان جو پورو واقعو بيان ٿيل آهي لڳ ڀڳ قرآن بيان ٿيل واقعي جھڙو آھي تلمود ٻڌائي ٿو تہ ابراهيم جو پيء نمرود جي سلطنت جي سڀ کان وڏي عھدي تي مقرر ٿيل ھو ابراهيم جڏهن شرڪ جي کلي عام مخالفت ڪري توحيد جي تبليغ شروع ڪئي بت خانن گھري بتن کي ٽوڙي ڇڏيو تہ سندس پيءُ خود اھو مقدمو بادشاھ جي درٻار پيش ڪيو تلمود وڌيڪ بيان ٿيل آهي تہ بادشاھ جي حڪم تي ابراهيم کي قيد ڪيو ويو جتي ڏھ ڏينهن بند ھيو پوء بادشاھ جي ڪائونسل کيس زندہ ساڙڻ جو فيصلو ڪيو پوءِ کيس باھ وجھڻ وارو واقعو پيش آيو جنھن جو ذڪر پوء قرآن به سور انبياءِ رڪوع العنڪبوت رڪوع الصافات رڪوع نمبر بہ آيو بائيبل جي باب جينيسس مطابق ابراھام کي خدا جو حڪم ٿيو تہ پنھنجي پيءُ تيرہ جو گھر ڇڏي ڪنعان لڏي وڃي جيڪو خدا ابراھام ان جي اولاد کي عطا ڪيو ھو خدا ابراهيم جي پٽ اشمائل اسماعيل مان ھڪ قوم پيدا ڪرڻ جو واعدو پڻ ڪيو ابراھيم پنھنجي سؤٽ سارہ سان شادي ڪئي هئي جنھن مان کيس آئزڪ اسحاق پيدا ٿيو ابراھيم ھيبرون اچي ھڪ غار خريد ڪئي جتي ھن سارہ کي دفن ڪيو ھو آئزڪ اسحاق وري پنھنجن عزيزن مان شادي ڪئي ڪنعانين جو حاڪم ٿي ويو سارہ جي وفات کانپوءِ ابراهيم ڪيتورہ سان شادي ڪئي جنھن مان کيس ڇھ پٽ ڄاوا ابراهيم جي وفات ٿيڻ تي کيس ان غار سارہ جي پاسي دفنايو ويو ھن جي سموري ملڪيت آئزڪ اسحاق کي ملي باقي ٻين پٽن کي صرف اھو مليو جيڪو ابراهيم کين بخشش ڏئي چڪو ھو بائيبل مطابق تيرہ آذر نوحا نوح جي نائين پيڙهي ھيو کيس ٽي پٽ ھيا ابراھام نيھور ھاران جوانيءَ ابراھام تيرہ آذر جي بتن ٺاھڻ واري ڪارخاني ڪم ڪندو ھيو ھاران لوط جو پيءُ ھيو اھڙي طرح لوط ابراهام جو ڀائيٽو هيو ھاران ڪئلديا جي شھر ار ئي وفات ڪري ويو ابراهيم سارہ سان شادي ڪئي جيڪا سنڍ ھئي ابراهيم ان جو پيءُ تيرہ زال سارہ ڀائيٽو لوط ار مان ھجرت ڪري ڪنعان ڏانهن روانا ٿيا پر ھئرن جي مقام تي ترسي پيا جتي تيرہ آذر سالن جي عمر وفات ڪئي خدا جي حڪم تي ابراھام سارہ لوط سان گڏجي خدا جي واعدي مطابق عطا ڪيل زمين يعني ڪنعان ڏانهن روانو ٿي ويو جتي کيس عزيزن سميت مستقل قيام ڪرڻو ھو ان وقت ابراھام جي عمر سال ھئي بائيبل مطابق ان وقت ڪنعان جي سرزمين تي سخت ڏڪار آيل ھيو تنھن ڪري ابراھام لوط گھرڀاتين سميت مصر روانو ٿي ويو رستي ھن سارہ کي چيو تہ ھوء سندس ڀيڻ سڏائي تہ جيئن مصري کيس قتل نہ ڪن جڏهن مصر داخل ٿيا تہ فرعون سان پنھنجن ڪارندن سارہ جي سونھن جي ھاڪ ڪئي انھن سارہ کي حراست وٺي بدلي ابراھام کي ڪجھ سامان ڏئي کيس محل فرعون آڏو پيش ڪيو جنھن تي خدا فرعون ان جي گھرڀاتين پلاگ جي وبا وچڙائي ڇڏي جنھن تي فرعون سوچڻ لڳو تہ آخر ڪھڙي غلطي ٿي آھي نيٺ کيس خبر پئي تہ سارہ شادي شده عورت آھي جنھن تي ابراھام سارہ کي فرعون مصر مان روانو ڪري ڇڏيو مصر کان واپسي دوران جڏھن بيٿل ھائي وارن علائقي پھتا ابراھام لوط جي وڏن ڌڻن کي ساڳي چراگاھ ملي وئي جنھن تي ڌنارن جي وچ نااتفاقي ٿي پئي ڇوتہ ٻنھي گھرن جو مال ھڪ ھنڌ چارڻو پئي ويو جنھن تي ابراھام لوط کي چيو تہ ساڄي يا کاٻي طرف ڪنھن ٻئي پاسي وڃي تہ جيئن انھن ڪو تنازعو نہ ٿئي لوط اوڀر پاسي جي ميداني علائقي اردن نديءَ طرف وڃڻ جو ارادو ڪيو جتي پاڻي جي ڪمي ڪانہ ھئي اھڙي طرح لوط سوڊوم شھر طرف لڏي ويو ابراھام ڏکڻ طرف ھيبرون پاسي لڏي ويو مئمري جي ميدان تي قيام ڪيائين جتي خدا جي عبادت لاءِ ھڪ قربانگاھ تعمير ڪئي خدا پنھنجي آواز سان ابراھام کي بشارت ڏني تہ سندس نسل جي واڌ آسمان جي تارن جيتري ٿيندي اھڙي طرح خدا ابراھام جي وچ اھو عھد ٿيو جنھن خدا کيس اسرائيلين جي مصر غلامي جي بابت بہ آگاھ ڪيو خدا ابراھام کي اھو بہ ٻڌايو تہ ان جو نسل ڪنعاني ڪيني ڪينيزي قادموني ھيٽي پيريزي ريفائمي اموري گرگاشي جيبوزي واري سرزمين جو دعويدار ٿيندو بائيبل مطابق ڪنعان ڏھ سال گذرڻ تائين ھنن کي اولاد نہ ٿي سگھي ابراھام سارہ ابراھام جي نسل جي واڌ لاءِ سوچڻ شروع ڪيو سارہ پنھنجي ھڪ ٻانھي ھاجرہ کي ابراھام جي حوالي ڪيو تہ جيئن ان مان ابراھام کي پٽ جي اولاد ٿي سگھي ھاجرہ پيٽ سان ٿي تہ ان سارہ کي پاڻ کان گھٽ محسوس ڪرائڻ شروع ڪيو جنھن تي سارہ جو بہ ساڻس رويو خراب ٿي ويو ھاجرہ رڻپٽ ڏانهن ھلي وئي ملائڪ ھاجرہ سان شور جي چشمي وٽ ڳالھايو چيائينس تہ ابراھام جي خيمي طرف واپس موٽي وڃي فرشتي کيس ٻڌايو تہ تنھجو پٽ سخت جان الھڙ ارڏو ٿيندو جيڪو ماڻھن سان تعلق بہ جوڙيندو ناپسند ھوندي به ماڻھن جي اندر پنھنجو مقام ٺاھي ويندو فرشتي کيس ھدايت ڪئي تہ ان جو نالو اشمائل اسماعيل رکي ھاجرہ ان وقت خدا سان مخاطب ٿي چيائين ايل روئي يا الله تون گواھ رھجائن پوء ھوء خيمي موٽي آئي پٽ اشمائل اسماعيل کي جنم ڏنائين ان وقت ابراھام جي عمر سال ھئي تيرھين سان بعد جڏهن ابراھام سالن جو ٿيو تہ خدا کيس قومن جي ابي ٿيڻ جو عھد ڪيو ان عھد جي نشاني طور خدا حڪم ڏنو تہ مرد خطنو يا طوھر ڪرائيندا سارہ جو شروع نالو سارائي ھيو جيڪو ابراهيم جي سالن جي عمر اچڻ وقت خدا مٽائي سارہ ڪري ڇڏيو ابراھام کي بشارت ملي تہ خدا کيس سارہ مان بہ ھڪ پٽ ڏيندو ابراھام ان ڳالھ تي ٽھڪ ڏنو چيو تہ مان ھاڻي سؤ سالن جو ٿي ويو آھيان ان عمر مون کي پٽ ڪيئن ٿيندو جڏھن تہ سارہ بہ سالن جي آھي جلد ئي ھن جو گھر مردن سان ڀرجي ويو جن سالن جي ابراھام سالن جي اشمائل جا طوھر بہ ٿيل ھئا عربستان اسلام کان اڳ مڪي جا ماڻهو کيس مڃيندا ھئا انھن جو يقين ھيو تہ ابراهيم ڪعبو تعمير ڪيو اسماعيل ان جو پٽ ھيو زمزم جي چشمي جي ظاھر ٿيڻ جو ھاجرہ اسماعيل جو قصو طھر جي ابراھيمي سنت حج بيت الله عمري جي رسمن کي مڃيندا ھئا ابراهيم کي الله جو نبي سمجھندا ھئا ان جي ڏنل دين کي دين حنيف يا ابراهيم جو دين چوندا ھئا اسلام جي اچڻ کان اڳ عبدالله جو نالو بہ رکندا ھئا سوئر کي بہ حرام سمجهي ان کان سخت نفرت ڪندا ھئا ابراهيم جي ڪھاڻي ڪنھن ھڪڙي خاص دور سان نہ ٿي جوڙي سگھجي ان تي ھاڻي اتفاق ٿي چڪو آهي ته نبين جو دور موسي واري ھجرت سميت ججن جي دور حقيقي تاريخ سان مطابقت نہ ٿا اچن ھڪ عام مفروضو اھو آھي تہ اھي نبين جون ڪھاڻيون فارسين جي شروعاتي دور يعني ڇھين صدي قبل مسيح جي پوئين دور جڙيون انھن جي جڙڻ جو اصل سبب يھودي زميندار ھيا جن کي انھن جي رياست يھودہ مان بابل قيد ڪيو ويو ھو جن آزاديءَ کان پوءِ پنھنجي اصل سرزمين تي اچي پنھنجي دعوا ڪئي ان دعوا ابراھيم جي موسي جي ان سرزمين طرف ھجرت جي ڪھاڻين کي بنياد بڻايو آفتاب رسالت جي درخشنده ستارن مان سڀ کان روشن نالو يار غار رسالت پاسدار خلافت تاجدار امامت افضل بشر بعد الانبياء حضرت ابوبڪر صديق جو آھي جن کي امت مسلمہ جو سڀ کان افضل امتي چيو ويو آھي بالغ مردن مان پاڻ سڀ کان پھريان حلقو بگوش اسلام ٿيا پاڻ جن جي صاحب زادي حضرت عائشہ صديقہ کي رسول الله جي سڀ کان محبوب زوجہ هئڻ جو شرف حاصل ٿيو اسلام جو پهريون خليفو محمد جن جو پهريون جانشين چونڊيو ويو سڄي عمر محمد جو ساٿي رهيو سندس اصل نالو عبدالله هو ابو بڪر سندس ڪنيت هئي صديق لقب هئس پاڻ عمر محمد کان ٻه سال ننڍو هو پاڻ پنهنجي عهد ڪيترن ئي فتنن جو خاتمو ڪيو عراق شام سندن ئي خلافت فتح ٿيا سلام جو پهريون خليفو مردن مان سڀ کان اڳ اسلام قبول ڪندڙ نبي اڪرم صلي الله عليه وسلم جو يارِ غار سچو ساٿي حضرت ابوبڪر صديق رضي الله تعاليٰ عنه هجرت کان سال اڳ مڪي شريف بنو تميم قبيلي ع پيدا ٿيو سندس پيءُ جو نالو عثمان بن عامر هو جيڪو پنهنجي نالي کان وڌيڪ پنهنجي ڪُنيت ابوقحافه سان مشهور هو سندس والده جو نالو سلميٰ بنت صخر هو سندس ڪنيت اُم الخير قريش جي هڪ شاخ هو عثمان بن عامر ابوقحافه کي ڪو ٻار نه بچندو هو ان ڪري هن باس باسي ته هاڻي جيڪو ٻار پيدا ٿيندو تنهن جو نالو عبدالڪعبه رکيو ويندو ان کان پوءِ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ولادت ٿي ته باس موجب سندس نالو عبدالڪعبه رکيو ويو سندس بچي وڃڻ ڪري کيس عتيق پڻ سڏيندا هئا عتيق جي معنيٰ بچيل آزاد سهڻو ڀلو وغيره آهي پاڻ ننڍي هوندي کان ئي نيڪ سعادت مند هو ڪوڙ ڪين ڳالهائيندو هو جوانيءَ تجارت شروع ڪيائين پاڻ قريش جو سردار مدبر مشهور مالدار شمار ڪيو ويندو هو قريشين پنهنجي قبيلي جي هر شاخ کي هڪ مخصوص شعبو ڏنو هو بنو تميمه قبيلي کي خون بها ڏنڊ جون رقمون وصول ڪرڻ جو ڪم سونپيل هو حضرت ابوبڪر جيڪو به ڏوهه ڏنڊ ڪنهن تي رکندو هو قريش اهو ڀري ڏيندا هئا ڪنهن ٻئي جي فيصلي تي عمل نه ڪندا هئا سندس عدل انصاف ان وقت به مشهور هو ظهورِ اسلام کان پوءِ حضرت ابوبڪر صديق رضه ئي اهو صحابي حضور صه جن جو سچو ساٿي هو جنهن اسلام جي تبليغ سڀ کان پهريائين وڏيون وڏيون تڪليفون برداشت ڪيون جيتوڻيڪ حضرت ابوبڪر صديق رضه قريش جي هڪ مالدار خوشحال خاندان سان تعلق رکندو هو پر ايمان آڻڻ کان پوءِ هو قريشين لاءِ هڪ وڏو چئلينج بڻجي ويو قريش هر حال سندس جرم اسلام قبول ڪرڻ معاف ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا هن مجاهد قريشين جي پرواهه نه ڪندي اسلام جي ترقيءَ ترويج لاءِ پنهنجون سموريون ڪوششون صرف ڪري ڇڏيون خوشحال تاجر هجڻ ڪري حضرت ابوبڪر صديق رضه پنهنجي مال دولت کي اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ صرف ڪري ڇڏيو اسلام جي پهرئين بانگي حضرت بلال حبشيءَ کي پڻ حضرت ابوبڪر رضه خريد ڪري آزاد ڪيو هو تبليغ اسلام جي ڏينهن حضور ڪريم صلي الله عليه وسلم سندن پيارا ساٿي ڪافرن جي عتاب جو شڪار ٿي رهيا هئا اهڙيءَ صورتحال نبي اڪرم صلي الله عليه وسلم ع حضرت ابوبڪر صديق سان گڏ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو مديني پهچڻ کان پوءِ حضرت ابوبڪر پنهنجي اهل عيال کي پڻ مديني گهرايو ان بعد حضرت ابوبڪر صديق جنگ بدر جنگ خندق جنگِ احد صلح حديبيه فتح خيبر فتح مڪه جي موقعن تي اسلام جي بچاءَ لاءِ قربانيون ڏنيون مڪي جي فتح وقت حضرت ابوبڪر جي والد عثمان بن عامر ابوقحافه پڻ اسلام قبول ڪيو اردو سمعہ اسلامي عقيدي مطابق الله کي سڄي ڪائنات جو هڪ اڪيلو خالق ڪري مڃڻ کي توحيد چئجي ٿو توحيد جو مطلب آهي هڪ خدا کي مڃڻ مڪمل طرح پنهنجي دل دماغ سان ان سان ڳنڍجي وڃڻ اها ئي خدا انسانيت جي منزل آهي هن دنيا اهوئي انسان ڪامياب آهي جيڪو هڪ خدا کي ئي پنهنجو سڀ ڪجهه بڻائي ڇڏي هر ڪو انسان هڪ اڻپورو وجود آهي خدا سان پاڻ کي ڳنڍي هو پنهنجو پاڻ کي مڪمل ڪندو آهي شيعه مسلڪ الله جي وحدانيت کي سڃاڻڻ لاءِ ٻن حصن توحيد کي جدا ڪيون آهي هڪ صفات ثبوتيه ء ٻي صفعات سلبيه آهي قرآن جي مطابق شرڪ جو عقيدو سڀني انساني برائين جي پاڙ آهي ان جي ڀيٽ توحيد جو عقيدو سڀني انساني خوبين جو سرچشمو آهي قرآن شريف واضح لفظن اهو اعلان ڪيو ويو آهي ته اِنَ اللٰہَ لَا یَغفِرُ اَن یُشرَکَ بِہ وَ یَغفِرُ مَا دُونَ ذٰلِکَ لِمَن یَشَآءُ وَ مَن یُشرِک بِاللٰہِ فَقَدِ افتَرٰی اِثما عَظِیما النساء قرآن ڪريم توحيد جي عقيدي کي هڪ آيت هن ريت بيان ڪيو ويو آهي اَللٰہُ لَا اِلٰہَ اِلَا ہُوَ اَلحَیُ القَیُومُ لَا تَاخُذُہ سِنَ وَ لَا نَوم لَہ مَا فِی السَمٰوٰتِ وَ مَا فِی الاَرضِ مَن ذَا الَذِی یَشفَعُ عِندَہ اِلَا بِاِذنِہ یَعلَمُ مَا بَینَ اَیدِیہِم وَ مَا خَلفَہُم وَ لَا یُحِیطُونَ بِشَیء مِن عِلمِہ اِلَا بِمَا شَآءَ وَسِعَ کُرسِیُہُ السَمٰوٰتِ وَ الاَرضَ وَ لَا یَـُودُہ حِفظُہُمَا وَ ہُوَ العَلِیُ العَظِیمُ البقره ڪثرت وحدت رگ ويد جي منڊل ڏهين ڄاڻايل آهي ته سڀڪجهه خلقڻهار وڏو آهي اهو ئي سڀني کي خلقي ٿو اهو ئي سڀني کي سنڀالي ٿو اهو ئي سڀني جي مٿان آهي جنهن پتا پيءُ اسان کي پيدا ڪيو آهي جنهن کي سڀني قومن سڀني شين جي ڄاڻ آهي سو هڪڙو ئي آهي پر مٿس نالا گهڻا رکيل آهن هن مان چٽيءَ ريت ظهار آهي ته رگ ويد واري قديم زماني جيتوڻيڪ عناصرن يا تتون کي ملائيندڙ طاقتن کي ديوتائون ڪري پوڄيائون ٿي ته به ائين ڄاتائون ٿي ته ساري جهان جو خلقيندڙ هڪڙو ئي قادر مطلق ڌڻي آهي رگ ويد جي منڊل پهرين به ائين ئي چيل آهي ته جيڪي سياڻا آهن سي جدا جدا ديوتائن هڪڙو ئي ڌڻي پرجن پروڙين ٿا مسلمانن جي صلوا نالي عبادت کي سنڌيءَ نماز چئبو آهي جيڪا مٿن اسلامي اعتقاد موجب ڏينهن ڀيرا فرض آهي نماز اسلام جي بنيادي رڪنن مان هڪ رڪن آهي نماز کي دين اسلام جو ٿنڀو مڃيو ويندو آهي نماز کي اسان جي پياري نبي حضرت پنهنجي اکين جو نور سڏيو آهي اسلام ايمان آڻڻ کان پوءِ مسلمان کان پھريون مطالبو نماز قائم ڪرڻ جو آھي اھا ھر مسلمان عاقل بالغ مرد توڙي عورت امير توڻي غريب تندرست توڻي بيمار ھڪ ھنڌ رھندڙ توڻي مسافر تي ھر حال امن توڻي جنگ فرض آهي نبي جن فرمايو آھي ته حضرت ابوذر رضه جي روايت آھي ته ھڪ ڏينھن نبي جن سياري جي ڏينھن جڏھن وڻ جا پن ڇڻي رهيا هئا ٻاھر آيا پاڻ سڳورن ھڪ وڻ جون ٻہ ٽاريون وٺي لوڏيون تہ هن ڇڻڻ لڳا پوء فرمايائون تہ حضرت علي رضه جو بيان آهي ته زندگيءَ جي آخري گھڙين نبي جن جي زبان تي ھي لفظ ھيا حديث نبي جن فرمايو آھي ته قرآن پاڪ نماز ادا ڪرڻ بجاء اقامت محافظت جا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن جن جي معني آهي تہ نماز ادا ڪرڻ انھن ظاھري آداب جو بہ خيال رکيو وڃي جن جو تعلق نماز جي ظاھري درستيء سان آهي انھن اندروني صفتن جو بہ پورو پورو خيال ڪيو وڃي جن جو تعلق ماڻھن جي قلب روح احساسات جذبات سان آھي نماز جا ھيٺيان آداب آھن نماز وقت جي پابندي سان فرض ڪئي وئي آهي قرآن سنت مطابق فرض نماز جا پنج وقت آھن وتر عيد جون نمازون واجب نمازون آھن وتر نماز عشاء جي نماز سان گڏ پڙھي ويندي آهي البته رات جو آخري وقت ان لاءِ مستحب ھوندو آھي عيدن جون نمازون واجب آھن جڏھن سج چڱي طرح نڪري اچي ان جي پيلاڻ ختم ٿئي روشني تيز ٿي وڃي ته عيدن جي نماز جو وقت شروع ٿئي ٿو سج جي زوال تائين جاري رھي ٿو حنفي فقه مطابق نماز جا فرض چوڏھن آھن جن مان ھڪ بہ رھجي وڃن سان نماز نہ ٿيندي انھن مان ست نماز جا شرط آھن ست نماز جا رڪن سڏبا آهن نماز جا شرط ھيٺيان آھن نماز جو رڪن ھيٺيان آھن نماز جي واجبن مان مراد اھي عمل آهن جن جو ادا ڪرڻ ضروري آهي پر جي ڀل رھجي وڃن تہ سجدو سھو ڀل جو سجدو ڪري ڇڏڻ سان نماز درست ٿي ويندي آهي پر جي ويسر جي ڪري ڪا ڳالھ رھجي وڃڻ کان پوءِ سھو جو سجدو نہ ڪيو وڃي يا ڄاڻي ٻجھي ڪا شئي ڇڏي ڏني وڃي تہ نماز جو موٽائڻ واجب ٿيندو آهي حنفي فقه نماز جي واجبن شامل آهن فرض نماز جي پھرين ٻن رڪعتن قرائت سور فاتحه پڙهڻ ان بعد ڪا ٻي سور پڙھڻ ترتيب قائم ڪرڻ قومو ڪرڻ جلسو ڪرڻ تعديل ارڪان قعدہ اوله ٻن قعدن ھڪ دفعو اتحيات پڙھڻ امام جو فجر مغرب عشاءَ جي پھرين ٻن رڪعتن وڏي آواز سان قرائت پڙھڻ سلام ورائي نماز ختم ڪرڻ وتر جي وقت قنوت جي تڪبير چئي دعاء قنوت پڙھڻ ٻنھي عيد نمازن وڌيڪ تڪبيرون چوڻ نبي جن نماز فرضن واجبن کان سواءِ ڪجھ ڳالھين کي اختيار ڪيو ھو پر انھن جو تاڪيد ثابت ڪونھي انھن کي نماز جون سنتون چوندا آهن جن جي ادا نہ ڪرڻ سان نہ نماز ڀڄي ٿي نہ ئي سجدي سھو جي ضرورت پئي ٿي نماز جو حنفي فقه مطابق سنتون آهن حنفي فقه نماز پنج ڳالھيون مستحب آھن انھن جو خيال رکڻ ثواب آھي ڇڏي ڏيڻ م ڪو گناھ ڪونھي مرد کي ھٿ ٻاھر ڪڍي تڪبير تحريمه چوڻ کپي عورت کي ھٿ رئي جي اندر ڪري چوڻ گھرجي بيھڻ وقت سجدي جي جاء تي نظر رکڻ رڪوع وقت ٻنھي پيرن تي قعدي م ويھڻ وقت ٻنھي گوڏن تي سلام ورائڻ وقت ڪلھن تي نظر رکڻ اڪيلي سر نماز پڙھڻ وقت رڪوع سجدي ٽي دفعا کان وڌيڪَ تسبيح پڙھڻ کنگھ کي روڪڻ اوٻاسي وات بند ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ کلي وڃڻ جي صورت قيام وقت سڄي ھٿ جي پٺي باقي ٻين وقتن تي کٻي ھٿ جي پٺي وات تي رکڻ شامل آهن نماز جي مفسدن مان مراد اھڙا عمل آھن جن سان نماز فاسد ٿي وڃي ٿي ان جو ٻيھر پڙھڻ ضروري آهي حنفي مذهب مطابق نماز جا پندرهن مفسد آھن جن نماز ڳالھائڻ دعا ذڪر ڪرڻ قرآن جي شرطن مان ڪو شرط ختم ڪرڻ ڪوبہ نماز جو فرض رھجي وڃڻ کائڻ پيئڻ قرآن جي تلاوت غلطي ڪرڻ وغيره شامل آهن نماز جي مڪروھن مان مراد اھي عمل آهن جن سان نماز فاسد تہ ڪونہ ٿي ٿئي پر مڪروه ٿي وڃي ٿي ان ڪري انھن عملن کان بچڻ جي ضرورت ھوندي آھي عثمان بن عفان اموي قريشي ق ھ ھ ع اسلام جو ٽيون خليفو رسول جو ڄاٽو جامع القرآن هيو عثمان غني اڳوڻن اسلام شامل ٿيڻ عشره مبشره وارن مان هيو سندن جي ڪنيت ذو النورين آهي ڇو تہ محمد صلي الله عليه وسلم جي ٻن صاحبزادين سان نڪاح ٿيو هين پهريان رقيه بنت محمد سان ٿيو پوء ان جي وفات کان پوء ام ڪلثوم بنت محمد سان نڪاح ٿيو عثمان غني پهريون صحابي آهي جنهن حبشہ جي سرزمين ڏانھن هجرت ڪئي پوء ٻيا صحابي بہ سندن جي پويان حبشہ پهتا پوء ٻين هجرت مدينه منوره جي طرف ڪئي رسول اڪرم صلي الله عليه وسلم عثمان غني تي پورو اعتماد ڪندا ھيا سندن جي فطري حياء شرافت جيڪا انهن پنهنجي مال جي ذريعي اهل ايمان جي نصرت ڪئي هئي ان جي انتهائي قدر ڪندا هئا رسول الله صلي الله عليه وسلم ٻين صحابن سان گڏ ساڻن کي بن جنت شهادت جي موت جي خوشخبري ڏني سنہ ھ ع عمر بن خطاب جي شهادت کان پوء مشوري سان سندن کي خلافت جي ذميداري ڏني جنهن کي انهن ع کان ع تائين انجام ڏنو سندن جي خلافت جي عھد قرآن جو جمع ٿيڻ پورو ٿيو مسجد حرام مسجد نبوي جو وڌاءُ ٿيو قفقاز خراسان ڪرمان سيستان آفريڪا قبرص فتح ٿي اسلامي سلطنت شامل ٿيا انهن اسلامي ملڪن جي سامونڊي پٽن کي بيزنطينين جي حملن کان محفوظ رکڻ جي لاء پھرين مسلم بحري فوج بہ ٺاهي هئي سندن جي خلافت جو زمانو ٻارنهن سالن جي عرصي تي ٻڌل آهي جنهن آخري ڇھ سال ڪجھ اڻوڻندڙ حادثا پيش آيا جيڪي بالآخر سندن جي شهادت تي نتيجي تي پھتا سنہ ھ ذوالحج جمعي ڏھاڙي ٻياسي سالن جي عمر سندن کي سندن جي گهر قرآن ڪريم جي تلاوت جي دوران شهيد ڪيو ويو مديني منور جي قبرستان جنت البقيع دفن ڪيا ويا عثمان غني جو نسب حسب هي آهي عثمان بن عفان بن ابو العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصي بن قصي بن ڪلاب بن مره بن لعب بن ڪعب بن لوي بن غالب بن فهر بن فهر بن مالڪ بن مالک بن النضر بن ڪنانه انهي جو لقب قريش هيو بن ڪنانه بن خزيمه بن مدرڪه بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن معد بن عدنان عثمان غني جو نسب عبد مناف بن قصي کان پوء محمد صلي الله عليه وسلم جي نسب سان وڃي ملي ٿو والده اروي بنت ڪريز بن ربيعه بن حبيهب بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصي بن ڪلاب بن مره بن ڪعب بن ڪعب بن لوي بن غالب بن فهر بن فهر بن مالڪ بن مالک بن النضر بن ڪنانه بن ڪنانه بن خزيمه بن مدرڪه بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن معد بن عدنان ان جي والده محمد صلي الله عليه وسلم جي پڦاٽ هئي ان جي ناني جو نالو بيضا بنت عبدالمطلب هيو عثمان بن عفان جي پيدائش سنہ ع عام الفيل کان ڇھ سال پوء طائف ٿي تاهم هڪ قول مڪي پيدائش جو بہ آهي هي قريش جي هڪ شاخ بنو اميه بن عبد شمس بن عبد مناف پيدا ٿيو هي قبیلو قريش جي سردارن مان هيو ان جو والد عفان ابو سفيان بن حرب جو سوٽ هيو عثمان غني جي هڪ ڀيڻ هئي جنهن جو نالو آمنہ بنت عفان هيو عفان جي انتقال کان پوء ان جي والده عقبه بن ابي معيط سان نڪاح ڪيو جنهن کان ٽي پٽ ڌيئرون پيدا ٿيون وليد بن عقبه خالد بن عقبه عمار بن عقبه ام ڪلثوم بنت عقبه هي عثمان غني جا ماءُ شريڪ ڀاءُ ڀيڻ هيا عثمان غني جي والده اروي بنت ڪريز اسلام قبول ڪيو هيو سندن جي دور خلافت وفات ڪيائين جڏھن تہ ان جي والد عفان جو انتقال جھالت جي زماني ئي ٿي ويو هيو پاڻ پهريان اسلام قبول ڪرڻ وارن شامل آهن پاڻ هڪ خدا ترس غني انسان هيا پاڻ فياض دلي سان دولت الله جي راھ خرچ ڪندا هئا انهي بنياد تي حضور اڪرم جن سندن کي غني جو خطاب ڏنو ذوالنورين جو مطلب آهي ٻن نورن وارو پاڻ جن کي ان لاء ذوالنورين چيو ويندو آهي ڇاڪاڻ رسول اڪرم جون ٻہ صاحبزاديون هڪ ٻئي پٺيان سندن جن جي نڪاح آيو هي اهو واحد اعزاز آهي جيڪو ڪنهن ٻئي کي حاصل نہ ٿي سگهيو پاڻ جن جو شمار عشره مبشره ڪيو ويندو آهي يعني اهي ڏھ صحابہ ڪرام جن کي رسول اڪرم جن پنهنجي حيات مبارڪہ ئي جنت جي بشارت ڏني هئي پاڻ جن اسلام جي راھ ٻہ هجرتون ڪيون هڪ حبشه ٻين مديني منور جي طرف حضرت عمر فاروق جن پنهنجي وفات کان پهريان هڪ ڪميٽي جوڙي ھئي جنهن ڇھ صحابي شامل هيا حضرت عثمان حضرت علي حضرت طلحه حضرت زبير حضرت سعد بن ابي وقاص حضرت عبدالرحمان بن عوف رضوان الله عليهم اجمعين ان ڪميٽي شامل هيا ان ڪميٽيَ حضرت عثمان کي خليفو نامزد ڪيو پاڻ جن ٻارنهن سال خلافت جون زميداريون سرانجام ڏنيون سندن جي دور خلافت ايران اتر آفريڪا جو ڳچ علائقو اسلامي سلطنت شامل ٿيو حضرت عثمان ذوالنورين رضي الله عنه کي جامع القرآن چيو ويندو آهي ابن ابي دائود بسند صحيح حضرت سويد بن غفله کان روايت ڪئي آهي تہ انهن فرمايو تہ حضرت علي جو فرمان آهي ته حضرت عثمان جي باري خير ئي چئو ڇو تہ انهن مصاحف جي باري جيڪو ڪجھ بہ ڪيو صرف پنهنجي راء سان نہ پر اسانجي هڪ جماعت جي مشوري سان ڪيو ان ئي کان روايت آهي ل مان خليفو هجان ها تہ مصحف جي باري اهو ئي ڪيان ها جيڪو حضرت عثمان ڪيو اسلام جي دشمنن خاص ڪري مسلمان سڏرائيندڙ منافقن کي خلافت راشده هڪ نظر بہ وڻندي هئي هي منافق رسول الله سان بہ دنياوي بادشاهن وانگر توقع رکندا هيا تہ هو بہ پنهنجو ڪوئي ولي عهد مقرر ڪندا انھن منافقن جي ناپاڪ خواهش تي ان وقت ڪاري ضرب لڳي جڏھن امتَ حضرت ابوبڪر کي اسلام جو پهريون متفقہ خليفو بڻايو حضرت ابو بڪر جي خلافت راشده کان پوء ان منافقن کي سيني تي ان وقت نانگ ڏنگ هنيا جڏنهن امتَ ڪامل اتفاق سان حضرت عمر کي خليفو اسلام چونڊيو حضرت عمر کان پوء حضرت عثمان جن جو گڏيل راءِ سان خليفو ٿيڻ بہ انھن مسلمان سڏرائيندڙ منافقن جي لاء صدمي کان گهٽ نہ هيو انهن حضرت عثمان جن جي نرم دلي جو ناجائز فائدو کنيو پاڻ جن کي شهيد ڪرڻ جي ناپاڪ سازش ڪئي ان وقت خلافت جو گھيراءُ ڪيو جڏهن اڪثر صحابه ڪرام حج جي لاء مڪي ويا هيا تہ پاڻ جن پنهنجي جان جي خاطر ڪنهن مسلمان کي مزاحمت ڪرڻ جي اجازت نہ ڏني حضرت عثمان مسجد خطاب فرمائي رهيا هيا تہ ماڻهن حضرت عثمان رض کي پٿر هڻڻ شروع ڪيا ايتري حد تائين جو پاڻ بيهوش ٿي ڦٽيل زخمي حالت منبر تان هيٺ ڪري پيا پوءِ ڪيترن ئي خارجين سندن گهر جو گهيرو ڪري ورتو چوڻ لڳا هاڻي قتل ڪرڻ کانسواءِ نہ ڇڏينداسين گهر جي گهيراءَ دوران گهر ڏانهن ڪنهن بہ شيءِ جي اچڻ وڃڻ تي روڪ لڳائي ڇڏي ايتري حد تائين جو گهر جو پاڻي بہ بند ڪري ڇڏيو ويو گهر کائڻ پيئڻ جون سڀ شيون ختم ٿي ويون پاڻي بند ٿئي بہ ست ڏهاڙا گذري ويا هئا حضرت عثمان پنهنجي گهر جي دري مان پنهنجو منهن مبارڪ ڪڍي مسلمانن کي آواز ڏنو تہ آهي ڪير جيڪو اڄ عثمان کي پاڻي پياري ام المومنين ام حبيبہ پاڻي جي هڪ مشق خچر تي کڻي آئي پر خارجين خچر جي منهن تي برڇيون هڻي ڀڄائي ڇڏيو بيبي امم حبيبہ ڏاڍي ڏکيائي سان پاڻ کي ڪرڻ کان بچايو ان کانپوءِ سندس گهر مبارڪ کي باھ ڏئي ڇڏي حضرت عثمان نماز پڙهي رهيو هو گهر سڙي رهيو هو باغي ڀِٽ ٽپي گهر داخل ٿي ويا محمد بن ابوبڪرَ حضرت عثمان جي سنهواري مبارڪ هٿن سان جهلي ڇڪڻ لڳو سواد بن جبران حضرت عثمان کي گُهٽا ڏنا تہ ٻئي هٿ سان سندن منهن مبارڪ تي چماٽون هڻڻ لڳو پوءِ ان تلوار جو وار ڪيو حضرت عثمان جي گهرواري بيبي نائلا جي طرفان تلوار جي وار کي روڪڻ جي ڪوشش سندن هٿ پاڪ جون آڱريون ڪٽجي ويون تنهن کانپوءِ حضرت عثمان کي لاڳيتو ڀرڇيون هڻي شهيد ڪري ڇڏيو ويو هڪ روايت آهي حضرت عثمان جو لاش ٽن ڏيهاڙن تائين بي گور ڪفن گهر پيو رهيو ٽن ڏينهن کان پوءِ جڏهن جنازي لاءِ ڪوشش ڪئي وئي تہ ان ڪوشش دوران بہ ماڻهن حملو ڪري ڏنو ان کانپوءِ بہ شهيد ڪرڻ وارن حضرت عثمان جي مڙھ مبارڪ کي جنت البقيع دفن ڪرڻ جي اجازت نہ ڏني نيٺ لڪ ڇپ ڏاڍي ڏکيائي سان رات جو کين يهودين جي قبرستان حش ڪوڪب دفنايو ويو خارجين جي شر سبب سندن قبر مبارڪ جو نشان مٽجي ويو ان ڪري ڪير به پَڪَ سان نٿو چئي سگهي ته حضرت عثمان جي قبر مبارڪ ڪهڙي ڪٿي آهي اسلامي مؤرخن جا افڪار حضرت عثمان عرب وصيت علی بن ابی طالب عربي علی بن بی طالب رجب عام الفيل رمضان هجری مذهب شیعہجو پهريون امام صاحب نهج البلاغه خلفای راشدین اهل سنت جو چوٿون خليفو محمد صلي الله عليه و آله وسلم پیغمبر اسلام جو سوٽ نياڻو پيءُ ابو طالب ماءُ فاطمه بنت اسد گھر واري فاطمه زهرا پٽ امام حسن امام حسين و زینب ء ام ڪلثوم پاڻ سال تا پنج سال جي گھٽ ارسي تائين خلیفي جي عنوان سان خلافت اسلامی شام کان الاوه تقريبا پوڻا پنج سال تائين حڪومت ڪيائون پاڻ کي دنيا وڏو مان مرتبو حاصل آهي ڇو ته اهل سنت وارا علي کي خلفائ راشدین صحابه مان ويجھو صحابي شيعه جو پهريون امام مڃن ٿا ننڍپڻ والد جي قرضي ٿي وڃڻ ڪري حضرت محمد ان کي پنهنجي سرپرستي ورتو حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جي سرپرستي اچَڻ وقت حضرت علی جي ڄمار کان سال هئي علي یوم الدار حضرت محمد صلم جي دعوت قبول ڪري اسلام تي سڀ کان پهريان ايمان آڻڻ وارو انسان بڻجي ويو حضرت محمد ان کي پنهنجو ڀاءُ وصي ڪوٺيو چيو وڃي ٿو ته لیل المبیت مديني طرف هجرت واري رات به ان جي مدد ڪيائين حضرت محمد هجرت کان پوءِ مدینه ويو ڀائيپاڻي واعدي علي کي پنهنجو ڀاءُ انتخاب ڪيائين هو گھڻين ئي جنگين علمدار اسلام رهيو تاريخدانن جو بيان آهي تہ امام عليءَ جو نالو ابو طالب قصي جي نالي تي زيد رکيو هو اوهان جي مان فاطمه بنت اسد اوهان جو نالو پنهجي پي جي نالي اسد تي رکيو هو جڏهن تہ محمد صلي الله عليه و آله وسلم مٿس الله جو نالو علي رکيو امام علي جي مشهور ڪنيت ابوتراب ابوالحسن آهي ء مشهور لقب اميرالمومنين مرتضيٰ وجه الله يدالله عين الله اسدالله نفس رسول ثاقي ڪوثر حيدر گھڻو مشور آهن حضرت علي جي پرورش نبي سائين جن پاڻ ڪئين جڏهن حضرت علي پيدا ٿيا تڏهن اوهان پنهجي زبان مبارڪ حضرت علي جي زبان سان ڏني ء پنهجو لعاب دهن سان علي کي سيراب ڪئين علي جمعي ڏينهن رجب سن عام الفيل بعثت کان ڏهہ سال اڳ ڪعبي منجھہ پيدا ٿيا علي ڇهن سالن جي ڄمار تائين پنهنجي والدين وٽ زندگي گذاريندو رهيو ان کان پوءِ حضرت محمد صلم ابن عبدالله جي درخواست تي حضرت محمد صلم وٽ هليو آيو سندن تربيت هيٺ رهيو پنهنجي ان زماني کي علي پاڻ بيان ڪري ٿو حضرت محمد مصطفي صلم جو اعليٰ ڪردار بهترين سيرت عدالت پسندي انسان دوستي خدا پرستي عليءَ جي انفرادي اجتماعي زندگيءَ جي راهہ متعين ڪرڻ لاءِ بهترين نمونو هئي شيعه اثناعشري اسماعيلي شيعه پاڻ کي الله جو ولي پيمبرِاسلام صلي الله عليه و آله و سلم جو روحاني سياسي جانشين پنهريون خليفو سندن اهل بيت مان مڄن ٿا اوهان کي معصوم پڻ مڃن ٿا شيعه اثناعشري اسماعيلي جو ايهو مڃڻ آهي ته پيمبرِاسلام صلي الله عليه و آله و سلم امام علي کي پنهنجو سياسي مذهبي خليفو نامذد فرمايو پيمبرِاسلام صلي الله عليه و آله و سلم جي وفات کان پوءِ امام جو حق ادا نا ڪيو ويو خلافت ابن ابوقحافه کي ڏني وئي شيعه زيدي صوفي سنين وانگي اوهان کي صرف پيمبرِاسلام صلي الله عليه و آله و سلم جو روحاني جانشين مڃن ٿا يعني مذهبي جانشين سياسي جانشين کي الڳ مڃن ٿا سني پاڻ کي مسلمان الله جو ولي چوٿون خليفو خدا جي رسول صلي الله عليه و اله وسلم جو صحابي عشره مبشرا يعني ڏھ جنت جي بشارت مليل صحابين مان مڃن ٿا سني اوهان کي بعد از انبياء ابوبڪر بن ابوقحافه عمر بن خطاب عثمان بن عفان کان پوءِ افضل مڃن ٿا ڪجھ سني اوهان کي بعد از انبياء افضل مڃن ٿا انهن کي تفضيلي سني چببو آھي صوفي سني اوهان کي رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم جو روحاني خليفو مڃن ٿا سني پاڻ جي دور وڙھيل ٽن جنگن پاڻ کي حق تي مخالفن مان اهل جمل اهل صفين کي اجتهادي غلتي اهل نهروان کي خالص گمراهي تي مڃن ٿا نصيرين جو علي الله آهي عیسیٰ مسيح جنھن کي جيزس آف نزرٿ جيزس ڪرائيسٽ بہ چوندا آهن يھودين تبليغ ڪندڙ مذھبي اڳواڻ ھيو جنھن کي اسلام پيغمبر جو درجو ڏنل آهي عيسائيت سندس مرڪزي حيثيت آھي اڪثر عيسائين جو عقيدو آهي تہ خدا جو روپ ھيو پاڪ پٽ ھيو پراڻي عھدنامي جنھن مسيح جي اچڻ جي بشارت ھئي اھو عيسی ھيو حضرت عيس اڄ کان لڳ ڀڳ سال اڳ فلسطين جي شهر بيتُ لحم پيدا ٿيو سندس والده حضرت مريم گليل صوبي جي ناصره شهر جي رهندڙ هئي سندس مڱڻو يوسف نالي هڪ واڍي سان ٿيو جيڪو يهوديه صوبي جي بيت لحم شهر مان اچي ناصره رهيو هو فلسطين تي انهن ڏينهن روم سلطنت جي شهشاهه قيصرآگستس ق م ع جو قبضو هو هن فلسطين کي ٽن صوبن گليل يهوديه اتوريه ورهائي ڇڏيو هو گليل جو صوبيدار هيروديس انيطپاس هو يهوديه جو پانيطاس پيلاطوس اتوريه جو فلپس جيڪو هيروديس جو ڀاءُ هو انهن ڏينهن ايئن ٿيو ته قيصر آگستس پاران يهودين جي آدمشماريءَ جو حڪم جاري ٿيو اعلان ڪيو ويو ته ماڻهو پنهنجن پنهنجن اباڻن شهرن وڃن نالو لکرائن بس يوسف به حضرت مريم کي جيڪا حامله هئي وٺي پنهنجي اباڻي شهر بيت لحم ڏانهن روانو ٿيو جڏهن هو شهر پهتو ته رات ٿي چڪي هئي کين رات گذارڻ لاءِ ڪٿي به جاءِ نه ملي تنهنڪري هن هڪ سراءِ ٻاهران ديرو ڪيو حضرت عيس اتي پيدا ٿيو حضرت مريم کيس ڪپڙي ويڙهي جهوليءَ رکيو اٺن ڏينهن کان پوءِ حضرت عيس جا والدين ٻارڙي کي کڻي يروشلم هليا موسوي شريعت موجب ولادت جون رسمون ادا ڪيون پوءِ ناصره موٽي آيا اهو ٻار وڌندو سگهارو ٿيندو ويو حڪمت سان ڀرپور ٿيندو ويو حضرت مسيح کي پنهنجن خيالن جي تبليغ لاءِ رڳو ٽن سالن جي وٿي ملي پر ان ٿوري عرصي به فلسطين جا هزارين ماڻهو سندس مريد ٿي ويا يهودي پيشوائن کي اهو خطرو ٿي پيو ته جيڪڏهن هن نئين فتني کي منهن نه ڏنو ويو ته فلسطين جي صدوقين فريسين جي طبقاتي مفاد کي نقصان پهچندو تنهنڪري حضرت مسيح تي مذهب رومي سلطنت سان بغاوت جو الزام هنيو ويو کيس صليب تي چاڙهيو ويو حضرت مسيح جي تعليم کي سندس چئن شاگردن ــــــ متي مرقس لوقا يوحنا ـــــــ مرتب ڪيو آهي اهي تصنيفون انجيل جي نئين عهدنامي جي نالي سان مشهور آهن انجيل اسان کي پراڻي سوشلزم جو ڪو چِٽو تصور ڪو نه ٿو ملي حضرت مسيح نه طبقاتي فرق جي مخالفت ڪري ٿو نه ئي زمين کي هارين ورهائڻ جي صلاح ڏئي ٿو نه برابريءَ جي تلقين ڪري ٿو ان هوندي به سندس همدرديون محتاجن غريبن مظلومن سان گڏ آهن پاڻ دولتمندن ڪاهن سردارن جي طبقن جو سخت مخالف هو سندس روزاني زندگي به انهن جي فڪر جي شهادت ڏئي ٿي تنهنڪري سندس ڏينهن راتيون غريبن گذرنديون هيون پاڻ سندس شاگرد غريبن جهڙا ٿلها پراڻا ڪپڙا پائيندا هئا غريبن جي جهوپڙين رهندا هئا انهن جهڙو کاڌو کائيندا هئا دولت جي لالچ کين نه ٿيندي هئي شان شوڪت عهدي رتبي جي خواهش کين ڪڏهن به نه ستائيندي هئي اهي صحيح معن انسان دوست هئا انسانن جي خدمت ڪرڻ سندن حياتيءَ جو مسلڪ هو تنهنڪري حضرت مسيح جي ٻارهن شاگردن مان هڪ يعقوب ان ڳالهه تي ڪاوڙ ظاهر ٿو ڪري ته دولتمند طبقو پورهيتن جو استعمال ڪري ٿو کين سندن حق کان محروم ڪري ٿو حضرت مسيح جي وفات کان پوءِ به سندس شاگردن جي زندگي انهيءَ راهه تي هلندي رهي پر پنهنجي انفراديت برقرار رکڻ لاءِ هنن پنهنجي حياتيءَ جي نموني کي سوشلسٽ انداز ڦيرائي ڇڏيو هو گڏجي رهندا هئا گڏجي کائيندا هئا پنهنجي سموري ملڪيت هنن گڏ ڪري ڇڏي هئي تنهنڪري لوقا عملن جي ڪتاب لکي ٿو ته حضرت عيسيٰ جي حوالي سان مختلف مذهبن مختلف روايتون قائم آهن اسلام مطابق هُو الله جو هڪ سچو نبي هو هُو مريم جي پيٽ مان بيت الحم پيدا ٿيو مسلمان سمجھن ٿا ته الله يهودين جي اصلاح لاءِ موڪليو عيسيٰ عيسا کي نبي ڪري موڪيلو هو عيسيٰ جا خاص ساٿي يا مريد هئا جيڪي حواري سڏائيندا هئا هڪ مذهبي جشن جي موقعي تي هن جا حواري يروشلم ويا ان وقت رومي حڪومت فيصلو ڪيو ته هي باغي آهي پوءِ کيس گرفتار ڪري رومي حاڪم پبلاطس جي عدالت پيش ڪيو ويو جنهن کيس صليب تي چاڙهڻ جو حڪم ڏنو مسلمانن جي پاڪ ڪتاب قرآن مطابق نه هن کي قتل ڪيو ويو هو نه ڦاسي ڏني ويئي بلڪه دشمنن کي شڪ وڌو ويو آهي قرآن مقدس حضرت مسيح ان جي پوئلڳن جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي قرآن جي ان حصي جو اڀياس ڪرڻ سان خبر پوي ٿي ته حضرت مسيح جي زندگيءَ هڪ اهم خاص مثال ملي ٿو ان مثال جو لاڳاپو تحريڪ سان آهي اسلامي تحريڪ يا خدا پرستيءَ واري دعوت کي ڪهڙيءَ ريت هلايو وڃي مختلف عنصرن سان ڪهڙيءَ ريت مقابلو ڪجي ان جو هڪ خاص نمونو حضرت مسيح ان جي پوئلڳن وٽ ملي ٿو قرآن شريف مسلمانن کي خطاب ڪندي چيو ويو آهي ته قرآن جي هن آيت سڳوريءَ فَاَیَدنَا الَذِینَ اٰمَنُوا عَلٰی عَدُوِہِم جا لفظ تمام گهڻي ڌيان غور جي قابل آهن هن آيت قوت مان ڪهڙو مطلب آهي دشمنن تي غلبو حاصل ڪرڻ جو مطلب ڇا آهي اهو نهايت اهم سوال آهي مسيحيت کي پنهنجي شروعاتي دور فلسطين جي يهودين طرفان سخت قسم جي دشمنيِءَ سان واسطو آيو ايتري قدر جو اهي حضرت مسيح کي قتل ڪرڻ جي ڪڍ پئجي ويا تاريخ ان جو ڪو ثبوت ناهي ته حضرت مسيح جي پوئلڳن انهن جي مقابلي جنگي هٿيار استعمال ڪيا هجن انهن جي ذريعي هنن پنهنجي دشمنن تي سوڀ ماڻي ورتي هجي اهڙيءَ حالت آخر اها ڪهڙي قوت هئي جيڪا انهن جي لاءِ پنهنجي دشمنن جي مٿان فتح غلبي جو سبب بڻجي ان جو جواب قرآن اهو ملي ٿو ته الله تعاليٰ مسيح جي پيروي ڪندڙن منجهه خاص طور تي هڪ اخلاقي روحاني صفت پيدا ڪري ڇڏي جيڪا مادي هٿيارن کان سواءِ جنگ کٽڻ جي صلاحيت رکندي هئي قرآن مجيد حضرت مسيح سندس ساٿين جو ذڪر ڪندي بيان ڪيو آهي ته انهيءَ آيت سڳوريءَ مسيحءَ جي پوئلڳن جي لاءِ جنهن مهر ٻاجهه رحمت جو ذڪر آهي اهو پيرويءَ کان پوءِ جو واقعو آهي نڪي پيرويءَ کان اڳ جو يعني ان جو مطلب اهو ناهي ته ماڻهو پهريان کان ئي مهرباني رحمت ساڻ ڪري پيدا ٿيا هئا بلڪه ان جو مطلب هيءُ آهي ته حضرت مسيحءَ جي ذريعي انهن کي جيڪو دين سيکاريو ويو هو ان منجهن اهو جذبو پيدا ڪيو ٻين لفظن هيءُ ته فلسطين جڏهن کين يهودين جي دشمنيءَ وارين ڪاررواين جو معاملو آڏو آيو ته ان جو مقابلو ڪرڻ جي لاءِ انهن کي ٽڪراءُ جي تعليم ڏيڻ بدران اها تعليم ڏني وئي ته ٻاجهه مهرباني رحمت سان ان جو مقابلو ڪريو اها ئي ڳالهه خود انجيل مان به معلوم ٿئي ٿي لوقا ـ باب ان تي ويچارڻ سان ڄاڻ پوي ٿي ته حضرت مسيحءَ جي پوئلڳن کي جيڪا طاقت ڏني وئي اها مهرباني رحمت جي طاقت هئي انهيءَ امن واري هٿيار جي ذريعي اهي پنهنجي دشمنن تي اهڙيءَ ريت غالب ٿيا جو جيڪي ماڻهو اڳ سندن دشمن هئا اهي دوست بڻجي سندن صف شامل ٿي ويا اهڙيءَ ريت انهن جي عددي قوت ايتري وڌي وئي جو خود اها ئي عددي اڳڀرائي انهن جو غلبي جي ذريعو بڻجي وئي ان سلسلي حضرت مسيح پنهنجي پوئلڳن کي جيڪا تعليم ڏني هئي اها انجيل پاڪ تفصيل سان موجود آهي ان جا ڪجهه حصا هتي نقل ڪجن ٿا مان توهان کي چوان ٿو ته پنهنجي دشمنن سان محبت رکو جيڪي توهان سان دشمني رکن انهن جو ڀلو ڪريو جيڪي توهان تي ڦٽڪار ڪن انهن جي لاءِ برڪت گهرو جيڪي توهان جي تذليل ڪن انهن جي لاءِ دعا گهرو جيڪي توهان جي هڪ ڳل تي چماٽ هڻن ته اوهان ٻيو ڳل به انهن ڏانهن ڦيريو جيڪي توهان جو لباس لٽن انهن کي قميص کڻڻ کان به نه روڪيو لوقا ـ باب يهودين فريسين يسوعءَ کان پڇيو ته ڇا قيصر کي جزيو ڏيڻ گهرجي يا نه يسوع جواب ڏنو ته جيڪو قيصر جو آهي قيصر کي جيڪو خدا جو آهي اهو خدا کي ادا ڪريو متي ـ باب اسان کي خبر آهي ته حضرت مسيح سندس پيروڪارن کي فلسطين پهرين ڏينهن کان ئي سخت مخالفت دشمنيءَ سان منهن ڏيڻو پيو انهن جا اهي دشمن يهودي هئا جيڪي ان وقت ان علائقي سگهاري حيثيت رکندڙ هئا انهن پنهنجي ان دشمنيءَ وارين ڪاررواين اتان جي رومي حڪمرانن کي به پنهنجو طرفدار بڻائي ورتو جنهن جي نتيجي حضرت مسيح سندس پيروڪارن جي لاءِ اتي تمام گهڻو اڻوڻندڙ ماحول جڙي پيو هاڻ هڪ حل اهو هو ته حضرت مسيحءَ جا پيروڪار نفرت تشدد ٽڪراءَ جي رستي تي هلن اهي شهادت جون جذباتي تقريرون ڪري مسيحن کي وڙهڻ مرڻ جي لاءِ راضي ڪن پر ان سخت ماحول به حضرت مسيح انهن کي محبت جو پيغام ڏنو هن چيو ته توهان پنهنجي دشمنن سان نفرت نه ڪيو بلڪي ساڻن محبت وارو سلوڪ ڪيو حضرت مسيح جو اهو چوڻ ته جيڪو قيصر جو آهي قيصر کي ڏيو جيڪو خدا جو آهي خدا کي ڏيو ان جو مطلب هيءُ هو ته وقت جي حڪمران سان سياسي ٽڪراءُ ڪرڻ کان پاسو ڪيو ائين نه ٿئي جو توهان جو سڄو وقت ناڪاري ٽڪراءَ گذري وڃي غير سياسي ميدان هاڪاري جدوجهد جا جيڪي امڪان آهن اهي استعمال ٿيڻ کان رهجي نه وڃن اهڙيءَ ريت حضرت مسيح جو اهو چوڻ هو ته جيڪو توهان کان ڪرتو گهري اوهان ان کي پنهنجو جبو به ڏئي ڇڏيو اها به ڪا بزدليءَ جي تعليم نه هئي ان جو مطلب هي هو ته ڪنهن سان ڪو جهيڙو ٿي پئي ته ان کي جلدي ختم ڪريو پوءِ اهو هڪ طرفي سمجهوتي جي ذريعي ئي ڇو نه هجي ان پاليسيءَ کي ٿورن لفظن هن ريت چئي سگهجي ٿو ته مسئلن کان بچو موقعن کي استعمال ڪريو ان پاليسيءَ تحت حضرت مسيح پنهنجي ساٿين کي هجرت جو مشورو ڏنو يعني اهي ماڻهو فلسطين کان نڪري ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن هليا وڃن اتي امن سلامتيءَ سان رهي ماڻهن جي خدمت ڪن ان واقعي جو ذڪر انجيل هن ريت آيو آهي مسيح جا يارهن شاگرد گليل جي ان جبل تي ويا جيڪو يسوع سندن لاءِ مقرر ڪيو هو يسوع وٽن اچي ساڻن ڳالهيون ڪيون چيو ته توهان وڃي سڀني قومن کي شاگرد بڻايو کين تعليم ڏيو ته انهن سڀني ڳالهين تي عمل ڪن جن جو مون توهان کي حڪم ڏنو آهي متي ـ باب حضرت مسيح جي هدايت مطابق انهن جو طريقو هي هو ته سياسي حڪومت سان ڪنهن قسم جو ڪو مهاڏو نه اٽڪائين جيڪڏهن ڪنهن سان ڪو تڪرار ٿي پوي ته ان کي هڪدم هڪ طرفو ٿي ڪري حل ڪن اهي ماڻهن سان محبت خير خواهي واري هلت هلن ان جو نتيجو هي نڪتو جو مسيحيت تيزيءَ سان ماڻهن پکڙجڻ لڳي تاريخ ٻڌائي ٿي ته ٿوري وقت مسيحيت مختلف ملڪن پکڙجي وئي مثال طور روم يونان شام مصر سوڊان حبش اتر آفريڪا جارجيا آرمينيا مالابار ڪوسٽ وغيره حضرت مسيح کان پوءِ شروعاتي پنجن صدين مسيحيت جهڙيءَ ريت دنيا جي مختلف حصن پکڙي ان جو تفصيل هيٺ ڏنل ڪتابن ڏسي سگهجي ٿو ٻه هزار سال اڳ حضرت مسيح جي صليب تي چڙهڻ کان پوءِ مسيحيت لڳاتار پکڙجندي رهي حضرت مسيحءَ جي تعليم جي مطابق سندن پوئلڳن جي آڏو رڳو ٻه نڪاتي پروگرام هو هڪ محبت ٻيو دعوت هڪ طرف محبت امن واري دعوت جي انهيءَ اصول کي گڏ کڻي اهي وڌندا رهيا ايتريقدر جو اهي يورپ تائين پهتا ان وقت يورپ جي گهڻي حصي تي رومي بادشاهت جي سياسي حڪومت هئي شروعات انهن کي رومي بادشاهت پاران سخت تڪليفن سان منهن ڏيڻو پيو پر اهي ٽڪراءُ کان پري رهندي پنهنجو مشنري ڪم پر امن طور تي ڪندا رهيا جنهن جو نتيجو اهو نڪتو جو ع خود رومي حڪمران ڪانسٽنٽين پهرين مسيحيت کي قبول ڪيو هيءُ الناس علی دین ملوکھم يعني ماڻهو پنهنجي بادشاهه جي دين تي هلن ٿا جو زمانو هو ان ڪري ٿوري ئي وقت يورپ جي گهڻي آباديءَ مسيحيت کي قبول ڪيو رومي بادشاهه ع مسيحيت کي قبول ڪيو هو ڳوٺاڻي شهري ثقافت سان واسطو رکندڙ هزار سال آڳاٽو شهر لاکين جو دڙو سکر شهر جي سائيٽ واري علائقي مان تازو دريافت ٿيو آهي موهن جي دڙي جهڙو ئي سکر جي سائيٽ ايريا هڪ هنڌ واري علائقي جي ماڻهن جون ڳالهيون ٻڌڻ توڙي مقامي ماڻهن کي کوٽائي دوران هٿ آيل شين کان پوءِ لطيف يونيورسٽي جي آرڪيالاجي شبعي جي تڏهو ڪي چيئرمين قاضي مختيار پاران سڀ کان پهريان ان سکر سائيٽ ايريا موجود لاکين جي دڙي تي کوٽائي وارو عمل سکر ڪيو ائين لطيف يونيورسٽي جي آرڪيالاجي شعبي پاران لاکين جي دڙي جي ع پهريون کوٺائي شروع ڪئي وئي ان کوٽائي مان لڌل شين مقامي ماڻهن جي ڳالهين کي اهميت ڏني پوءِ اهو معلوم ٿي ويو ته هي لاکين جو دڙو موهن جي دڙي جي دور جو آهي ان بعد لاکين جي دڙو تي ع فيڊرل آرڪيالاجي ميوزم شعبي جي ڊاڪٽر اشفاق جيڪو تازو رٽائرڊ ٿي ويو آهي ان پنهنجي ٽيم سان گڏ لطيف يونيورسٽي جي آرڪيالاجي شعبي جي ميڊم نيلوفر پروفيسر غلام محي الدين سان گڏجي هڪ مهيني تائين لاکين جي دڙي جي کوٽائي ڪئي ته اتان موهن جي دڙ ي مان مليل مهرون تور ماپ جا وٽ چاڪو مليا لاکين جي دڙي جي کوٽائي بعد نظر آيل تعمير جو آرڪيٽيڪچر موهن جي دڙي وار ومليو اوساري ڪتب آندل سرون به موهن جي دڙي جي کوٽائي به ڪتب آندل سرن جهڙيون مليون لاکين جي دڙي به موهن جي دڙي وانگر ناليون ڍڪيل مليون هيءُ شهر چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي آهي ان کان پوءِ ع ع ع ع سالن جي ڊگهي وقفي کان پوءِ ع لاکين جي دڙي جي کوٽائي ڪئي وئي جنهن بعد لطيف يونيورسٽي جي موجوده وائيس چانسلر ميڊم نيلوفر شيخ اها دعويٰ ڪئي هي ته لاکين جو دڙو موهن جي دڙي جي تهذيب رکندڙ ان جيترو اوائلي آهي اهڙيون ڳالهيون منظر تي اچڻ کانپوءِ سنڌ جو وڏو وزير هن سائيٽ تي پهتو هيو جنهن ميوزم ٺهرائڻ وڌيڪ کوٽائي تحقيق لاءِ لک روپين جو اعلان ڪيو هو وڏي وزير جي سائيٽ تي اچڻ اهڙي دلچسپي وٺن بعد بقول پروفيسر غلام محي الدين جي ته لطيف يونيورسٽي پاران لائين جي دڙي جي وڌيڪ کوٽائي لاءِ هڪ پرپوزل نما ان ڏانهن اماڻيو به وڏي وزير جي اعلان کي هڪ سال عرصي کان وڌيڪ عرصو گذري ويو آهي پر اهي پيسا اڃان تائين رليز ٿي نه سگهيا آهن نه ئي ميوزم ٺهي سگهيو آهي سنڌي قديم تهذيب جي اهڃاڻ هن لاکين جي دڙي جي سنڀار لاءِ نه ضلعي حڪومت توڙي سنڌ حڪومت ايترو به نه ڪري سگهي آهي جو ٿيل کوٽائي جي سنڀار لاءِ ڪو هڪ چوڪيدار مقرر ڪيو وڃي اهڙي عدم دلچسپي سبب سائيٽ ايريا پاران لاکين جي دڙي واري ايراضي تي مشتمل ڏنل پلاٽ تي پلاٽ مالڪ پاران ڪارخانو ٺهرائڻ لاءِ بلڊنگ ٺهرائڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو هي ڪم تڏهن شروع ڪيو ويو جڏهن وفاقي حڪومت پاران ان لاکين جي دڙي کي قومي ورثو قرار ڏيندي ٻن مهينن جي لڳ ڀڳ عرصو گذري چڪو هو ان حوالي سان لاکين جي دڙ ي کي قومي ورثي شامل ڪرڻ لاءِ آرڪائيز ايڪٽ تحت نوٽيفڪيشن به جاري ڪيو ويو هو جنهن نوٽيفڪيشن سيريل نمبر پلاٽ نمبر لاکين جي دڙي قديم تهذيب وارا ڄاڻائيندي قومي ورثي شامل ڪيا ويا اهڙو نوٽيفڪيشن جاري ٿيڻ باوجود دڙي جي ٿيل کوٽائي واري هنڌ بلڊنگ ٺهڻ شروع ٿي ته ان علائقي جي يوسي ناظم پاران ضلعي ناظم کي اهڙي تعمير جو اطلاع فون تي توڙي لکت ڏنو ويو جنهن جو ضلعي ناظم پاران ڪو به نوٽيس نه ورتو ويو جڏهن اهو معامرو اخبارن آيو ته تڏهن وڏين ڪوششن بعد فلحال اهو تعمير جو ڪم عارضي بنيادن تي بند ٿي سگهيو آهي تعجب جي ڳالهه ته اها آهي جو لاکين جي دڙي واري هنڌ بلڊنگ تعمير ٿيڻ جون خبرون اچڻ باوجود وڏي وزير به ان تعمير جو نوٽيس نه ورتو جيڪو پاڻ سائيٽ تي اچي جائزو وٺي چڪو آهي انهي پاران هن سائيٽ جي بهتري لاءِ اعلان به ڪيا ويا لاکين جي دڙي جي کوٽائي وارو ڪم ڪندڙ آرڪيالاجي شعبي جو پروفيسر غلام محي الدين جو چوڻ آهي ته لاکين جي دڙي واري سائيٽ موهن جي دڙي کان به ايراضي کان وڌي سگهي ٿي ڇو ته سايئٽ ايريا ڀر سان قائم قريشي ڳوٺ وٺ موجود دڙي جي جڏهن کوٽائي ڪئي وئي ته اتان به لاکين جي دڙي جي قديم تهذيب جا اهڃاڻ مليا آهن قريشي ڳوٺ وٽان اگر کوٽائي ٿيندي ته لاکين جي دڙي جي ايراضي اتان کان شروع ٿي اولهه اوڀر پاسن کان به لاکين جي دڙي جي تهذيب جا اهڃاڻ ملندا جن جي موجودگي جو اسان ابتدائي کوٽائي ڪري نشاندهي ڪري چڪا آهيون هن وڌيڪ چيو ته هي سائيٽ سنڌ جي تهذيبي ورثي واري سائيٽ آهي ان تي لڳاتار ڪم ٿيندو تڏهن هي سائيٽ موهن جي دڙي وانگر دنيا جي سياحن جو ڌيان ڇڪائي سگهندي اگر دلچسپي نه ورتي وئي ته جيئن موهن جي دڙي جي ڪل ايراضي مان هن وقت تائين رڳو سيڪڙو ايراضي جي کوٽائي ٿي سگهي آهي ائين هي سائيٽ به ابتدائي کوٽائي تائين ئي محدود ٿي ويندي جنهن سان سنڌ جي تاريخي ورثي کي ڳڻڻ کان وڌيڪ نقصان ٿيندو دنيا ته قومي ورثي کي بچائڻ پاڻ کي ٻين کان وڌيڪ تاريخي طور تي مهذب ثابت ڪرڻ لاءِ وڏا خرچ ٿيندا رهن ٿا تاريخي ماڳن تي نت نئين تحقيق ٿئي ٿي انهن ماڳن کي ايترو ته خوبصورت بنائڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وڃي ٿي جيئن اهي ماڳ دنيا جي نگاهن جو مرڪز ٿي سگهن جنهن ترقي يافته ملڪ اهڙي سوچ ڪامياب ٿيل آهن پر جڏهن اسان پنهنجي سنڌ جي ورثي ڏي نظر ڊوراڙيون ٿا ته اهي تاريخي ماڳ سرڪاري عدم دلچسپي لاپرواهي بي ڌياني جي جيئري جاڳندي تصوير لڳن ٿا نه رڳو ايترو پر ڪوٽڏجي جي قلعي مان تاريخي توبون کڻي لاهور ميوزم رکيون وڃن ٿيون موهن جي دڙي مان هٿ آيل تاريخي ورثو چوري ٿي وڃي ٿو پر تڏهن به سرڪار ان سلسلي ڪا ڳڻڻ جوڳي دلچسپي نٿي وٺي توڙي جو اهي واقعا سنڌ جي هزار سال پراڻي تهذيب کي ريٽڻ جي برابر آهن لاکين جي دڙي جي شاهه عبدالطيف يونيورسٽي جي آرڪيالاجي شعبي جي استادن پاران تحيقيق کوٽائي ڪري ان مان موهن جي دڙي مان مليل تور ماپ جي وٽن جهيڙا تور ماپ جا وٽ توڙي ٻيا تهذيبي اهڃاڻ هٿ ڪيا آهن جن کي يونيورسٽي جي ميوزم رکيو ويو آهي ابتدائي طور تي انهن سايئٽ ايريا سکر جي ان سائيٽ جتي لاکين جو دڙو آهي کي قومي روثو ثابت ڪرائي ورتو آهي پر تنهن هوندي به سرڪار پاران دلچسپي نه وٺڻ واري معامري تي افسوس ڪري سگهجي ٿو سرڪار کي لطيف يونيورسٽي کوٽائي بعد هٿ ڪيل لاکين جي دڙي جا مليل اهڃاڻ جيڪي يونيورسٽي رکيا ويا آهن انهن اهڃاڻن کي دنيا جي سياحن توڙي ملڪي آرڪيالجسٽن کي ڏيکاري ان تهذيبي ورثي واري تاريخ رکندڙ لاکين جي دڙي جي کوٽائي واري ڪم کي اڳتي وڌائڻ گهرجي تازو جنوري ع ٿيل کوٽائي مان وڌيڪ ثابتيون مليون آهن ماهرن موجب هيءُ قديم ماڳ بلوچستان مان مليل ڳوٺاڻي ثقافت جي قديم ماڳ مهرڳڙهه جي زماني جو آهي دنيا اندر ملندڙ سڀ کان قديم ٽن شهرن هيءُ شهر به شامل آهي جڏهن ته هن کان اڳ هن دور جو هڪ شهر بلوچستان مهرڳڙهه فلسطين جريڪو شهر آهي اهي ٻئي شهر به لاکين جي دڙي جا هم عصر آهن هيءُ ماڳ هزار سال آڳاٽو يعني ست هزار سال ق م جي دور جو آهي پکيڙ جي لحاظ کان هيءُ دنيا جو وڏي وڏو قديم شهر آهي هن وقت تائين دنيا اندر چورس ڪلوميٽرن تي ٻڌل هن عمر جو ڪوبه قديم ماڳ هٿ نه آيو آهي هيءَ قديم ماڳ تهن تي ٻڌل آهي هڪ ٻئي هيٺان شهر دفن ٿيل آهن هيءَ آبادي اتان جي رهواسين تباهه ٿيڻ بعد ڀيرا وري ٻيهر اڏي اتي پنهنجي رهائش اختيار ڪئي هن ماڳ جي هر تهه جي اوچائي ڏيڍ کان ٻه ميٽر آهي ماهرن موجب هيٺين تهه جي آبادي پٿر دور سان واسطو رکندڙ آهي جڏهن ته وچيون تهه ڳوٺاڻي ثقافت سان واسطو رکندڙ يعني هزار سال آڳاٽو آهي مٿين تهه جا آثار مشهور شهري تمدن موهن جي دڙي جي دور جا آهن لاکين جي دڙي جي قديم آثارن مان مور جي شڪلين وارا پينٽ ٿيل مٽڪا ڊزائن ٿيل مٽيءَ جون سرون مٽيءَ جون ٺهيل چوڙيون ننڍا گول مٽڪا رانديڪا ٻيون شيون مليون آهن کوٽائي دوران ڪجهه هڏا به مليا آهن جڏهن ته هتان جي اهم دريافت شيشي ٺاهڻ جي فيڪٽري آهي هتان لکتن جا به نمونا مليا آهن اهي لکتون تصويري رسم الخط آهن مارڪو پولو لاطيني خط سيپٽمبر ع جنوري ع جُون ع جي وچ هڪ واپاري کوجي هو جنهن پنهنجي عالمگير سفرن جي ڪري مشهوري ماڻي جن جو احوال ڪتابن ڏنل آهي مارڪو سندس پيءُ نيڪولو چاچو مافيئو انهن اولين مغربين مان هئا جن شاهراهه ريشم ذريعي چين تائين سفر ڪيو چنگيز خان جي پوٽي قبلائي خان سان ملاقات ڪئي جيڪو منگول سلطنت يُوئان عهد جو تخت نشين هو پولو خاندان درحقيقت کوجي يا مهمجُو نه پر تاجر يعني واپاري هو مارڪو پولو جو پيءُ نيڪولو چاچو مافيئو تمام سکيا ستابا واپاري هئا ٽين ڀاءُ سان به سندن ڀاڱيڀائيواري هئي جنهن جو نالو پڻ مارڪو هو جيڪو يعني کانئن وڏو هو ڪاري سمنڊ جي اترين ڪناري تي واقع سندن نئين رهائشگاهه يعني سولديئا جي شهر وينسِي تاجر صدي عيسويءَ کان ايندا رهيا هئا ع منگول فوج شهر تي حملا آور قابض ٿي هئي پر اهو شهر پوريءَ ريت سندس تابع ع ٿيو جنهن کان پوءِ اهو سونهري لشڪر سڏجندڙ نئين منگول رياست جو حصو ٿي ويو بهتر منعافن لاءِ پولا پنهنجو سفر جاري رکندي سَرائي پهتا جتي سونهري لشڪر جي تخت نشين برڪي خان جي درٻار واقع هئي تنهن دور سرائي جو شهر هڪ وڏي قلعي کان وڌيڪ ڪجھه به نه هو جيڪو ڪجھه ورهيه اڳ رُوبرُوڪائي وليم گھمي ويو هو پولا اتي سال کن رهيا ان کان پوءِ هنن واپس ڪريميئا وڃڻ بدران اڃا اوڀر اڄوڪي ازبڪستان جي شهر بخاره وڃڻ جو فيصلو ڪيو ڇاڪاڻ ته ان وقت ڪريميئا برڪي خان سندس سئوٽ درميان خانه جنگي هلي رهي هئي بخاره هُو ٽي سال ترسيا واپار تجارت ڪندا رهيا هن پنهنجي ڪتاب ايل ميليوني بيان ڪيو آهي ته ڪهڙيءَ ريت قبلائي خان کين سرڪاري حيثيت آڌرڀاءُ ڪيو پوءِ ڪوئيڪيتي نالي هڪ منگول ساڻ بطور سفارتڪار پوپ ڏانهن اماڻيو هُو ساڻن هڪ خط کڻي ويا جنهن قبلائي خان پڙهيل لکيل فردن کي اچڻ جي دعوت ڏيندي چيو ته هُو سندس ملڪ اچي سندس عوام کي عيسائيت مغربي تهذيب جي سکيا ڏين ان کان سواءِ هُو ساڻن پيزا نالي ٽي انچ ويڪري هڪ فوٽ ڊگھي سوني تختي کڻي ويا جنهن سان کين قبلائي خان جي سموري سلطنت ڪٿي به رهائش کاڌي پيتي گھوڙن جي سهوليت ملي سگھي ٿي مافيئو نيڪولو پولو قبلائي خان لاءِ پوپ جي ورندي کڻي ع ڌاري ٻيهر چين ڏانهن روانا ٿيا مارڪو پولو پنهنجي ڪتاب چين کي ڪاٿي لکيو آهي هن ڀيري نيڪولو پنهنجي پٽ مارڪو کي به ساڻ ڪيو ته ٻه ڀڪشو به همراهه ڪيائين جن ڊپ باعث سفر پورو نه ڪيو پولا ورهيه چين ترسيا ان دوران قبلائي خان جي رفاقت مارڪو پولو سان وڌي وئي جيڪو هڪ دلڪش سحرانگيز نويسندڪار هو مارڪو سفارتي خدمات انجام ڏيڻ سان گڏوگڏ مختلف ڏيهن ڏانهن سفر ڪندي حاصل ڪيل پنهنجا دلچسپ مشاهدا ڪهاڻيون ٻڌائي خان کي وندرائيندو پڻ هو مارڪو لکي ٿو ته خان کيس سفارتي مهمن تي موڪلڻ کان علاوه کيس ٽن سالن لاء ياڱجھُو نالي هڪ وڏي تجارتي شهر جو گورنر پڻ مقرر ڪيو بقول مارڪو جي هنن ڪيترا ئي ڀيرا واپس يُورپ ورڻ جي موڪل طلب ڪئي پر خان کانئن ايترو ته متاثر هو جو هُو کين موڪل ڏيڻ لاءِ راضي نه ٿي ٿيو نيٺ ع وڃي قبلائي خان مارڪو تي منگول شهزادي ڪوڪاسِن اِيل ميليوني کي ايل خان ارغون ڏانهن نيڻ جي آخري ذميواري رکي اهو وفد ڏاکڻي بندرگاهه وار شهر ڪانجھُو کان سمنڊ ذريعي روانو ٿيو هُو سماترا پوءِ هندستان سريلنڪا کان ٿيندا پرسيا اڄوڪو ايران پهتا هندستان هو مائيلاپور مادُوراءِ کان سواءِ آليپِي پڻ ويا جنهن کي مارڪو پولو مشرق جو وينس ڪوٺيو سن ع مارڪو پولو وينس جينوئا درميان لڳل هڪ معمولي جنگي مارڪي گرفتار ٿي ويو هن ڪجھه مهينا جيل گذاريا ان دوان هن ريستيڪيلو دا پيسا نالي هڪ ساٿي بانديءَ انهن چيني علائقن ڏانهن پنهنجي سير جو تفصيلي احوال ڏنو جيڪي تڏڻي اڻ ڄاتل هئا مارڪو پولو جي ڪتاب تي اِيل مِيليوني جو نالو پئجي ويو جيڪو يا ته پولو خاندان جي عام نالي تان ورتل آهي يا وري لفظ مِليَن تان جيڪو تڏڻي هڪ انتهائي وڏو انگ سمجھيو ويندو هوندو اهو ڪتاب قديم فرانسيسيءَ لکيل آهي جيڪا پولو نه ڳالهائيندو هو اِيل مِيليوني سڏجندڙ ان ڪتاب جو اصل عنوان دنيا جي تشريح هو اهو قديم فرانسيسيءَ لکيل هو جيڪا پولو ڪا نه ڳالهائيندو هو جلد ئي اهو ڪتاب يورپ جي ڪيترين ئي ٻولين ترجمو ٿي ويو ان جي انگريزي ترجمي جو عنوان آهي ڪتاب جي اصل ڪاپي وڃائجي وئي هاڻي ان جي ترجمي جا ڪيترا ئي مسودا ميسر آهن جيڪي اڪثر جاين تي هڪ ٻي سان متضاد آهن ڪتاب تڪڙي ڪاميابي ماڻي جيڪا تنهن دور هڪ وڏي ڪاميابي هئي جڏهن يُورپ ڇپائيءَ جا طريقا به مانوس نه هئا آخرڪار ع جي اونهاري مارڪو پولو قيد مان آزاد ٿيو پنهنجي شهر وينس وريو جتي سندس پيءُ چاچي ڪوٺيءَ ڪمپني جي منافعي مان شهر جي مرڪزي علائقي ڪونترادا سنت جوواڻي ڪرسوستومو هڪ وڏو گھر خريد ڪيو هو سندن ڪوٺيءَ جو ڪاروبار جاري ساري رهيو هيستائين مارڪو هڪ مالدار واپاري بڻجي چُڪو هو جيتوڻيڪ هن پنهنجي ذاتي خرچ سان ڪيترين ئي سفري مهمن لاءِ مالي سهڪار ڪيو پر هُو پاڻ وري ڪڏهن به وينس کان ٻاهر نه ويو سن ع هن هڪ پراڻي معزز شاهي خاندان سان تعلق رکندڙ دوناتا بادوئر نالي هڪ عورت سان شادي ڪئي جنهن مان کيس فنتينا بيليلا موريتا نالي ٽن ٻارن جو اولاد ٿيو اڳتي هلي انهن سڀني جون معزز خاندانن شاديون ٿيون مارڪو پولو جنوري ع ڌاري پنهنجي گھر وفات ڪري ويو جڏهن سندس ڄمار لڳ ڀڳ سال هئي کيس سنت لورينزو جي گرجاگھر دفنايو ويو جيتوڻيڪ ڪنهن به لحاظ کان پولا زميني سفر ذريعي چين پهچندڙ پهريان يُورپي نه هئا مثال طور ڏسندا پوءِ به مارڪو پولو جي ڪتاب باعث سندن سفر پهريون مقبول عام سفر بڻيو اهو تڏڻوڪو ٿيل سفرن مان سڀ کان بهتر قلمبند ٿيل آهي ڏور اوڀر جي دولت ان جي مارڪو پولوي احوال کان متاثر ٿي ڪرستوفورو ڪولومبو انهن علائقن ڏانهن اولهندي دڳ تان پهچڻ جو فيصلو ڪيو مارڪو پولو جي ڪتاب جو شديدا حاشيل پرت ڪرستوفورو ڪولومبو جي اثاثن مان هڪ هو ٻارن جي هڪ راند سائنسي افسانن جي سلسلي جي هڪ ڪهاڻي ع ڌاري سنت جان نيو برَنسوِڪ جوڙيل هڪ ٻيڙي تي مارڪو پولو جو نالو رکيو ويو مارڪو پولو نالي اهو ٻيڙو پنهنجي دور دنيا جو تيز ترين ٻيڙو هو جنهن ڇهن مهينن کان به گھٽ عرصي سڄي دنيا گرد چڪر مڪمل ڪيو اطالوي بحريه جي ڪيترن ئي ٻيڙن تي مارڪو پولو جو نالو رکيو ويو وينس اٽلي جي هوائي اڏي جو نالو مارڪو پولو بين الاقوامي هوائي اڏو رکيو ويو آهي مارڪو پولو اپگرهه پڻ ڏسندا مارڪو پولو جي سفرن کي آئري ليکڪ جي ڪتاب جي ڪتاب افسانوي انداز سان پيش ڪيو ويو آهي مارڪو پولو جي ناول پڻ بطور خاص ڪردار نظر اچي ٿو مارڪو پولو جي ڄم جو هنڌ تڪراري آهي پوري پڪ سان نه ٿو چئي سگھجي ته هو ڪٿي ڄائو هو پر ڪي روايتون وينس ته ڪي وري ڪورزولا شهر کي مارڪو پولو جي جنم ڀومي ڄاڻائين ٿيون مارڪو پولو جي دور ڪورزولا اطالويءَ ڪروسيءَ جو شهر وينس جي بيٺڪ هو جڏهن ته اڄ اهو ڪروسيا جو حصو آهي اتي اڄ به هڪڙو گھر موجود آهي جنهن لاءِ مارڪو پولو جي جنم ڀومي هوڻ جي دعويٰ ڪئي ويندي آهي اهڙي امڪان سبب ان تڪرار جنم ورتو ته آيه پولو وينسي هو يا ڪروٽ سو جيئن ته ڏکڻ دالماشيا جي ٻين ڪيترين علائقن جيان ڪُورزولا يا ڪورچُولا جي ٻيٽ به ڏکڻ سلاوي آباد هئا تنهن ڪري پولو به ڪروٽ هوندو مارڪو پولو جي جاءِ پيدائش ڪُورزولا هوڻ جي حق اهو چيو ويو ته ڪروسي ٻوليءَ جي چاڪاوي لهجي پول هڪ پکيءَ کي چيو ويندو آهي چاڪاوي لهجو دالماسي ٻوليءَ جي سرويچ سجاولي انگريزي جنم مارچ ع وفات آڪٽوبر ع سنڌ جو قادرالڪلام عوامي شاعر هو هن شاعريءَ جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي آهي شاعر هجڻ سان گڏوگڏ هو هڪ بي لوث سياسي سماجي ڪارڪن پڻ هو آمريت جي خلاف جدوجهد کيس قيد بند جون صعوبتون به سهڻيون پيون سرويچ سجاوليءَ جو اصل نالو محمد صديق ولد خميسو خان تارڙ هو سندس جنم مارچ ع سجاول ضلعي جي شهر ابراهيم تارڙي ٿيو سندس والد هڪ غريب هاري هو فقط چار درجا اسڪول پڙهي سگهيو ان کان پوءِ پنهنجي پيءُ سان گڏ ٻني ٻارو ڪرڻ مال چارڻ لڳو هڪ غريب هاريءَ جي ڪٺن زندگي زميندارن جي ڏاڍ ڏهڪاءُ هن جي حساس ذهن کي جهنجهوڙي وڌو اندر جا اڌما شعرن جي صورت ٻاهر نڪرڻ لڳا هو مرحوم مولوي حاجي احمد ملاح جي شاعريءَ کان گهڻو متاثر هو ع باقاعدي شاعري ڪرڻ لڳو ع هڪ جلسي شعر پڙهيائين ان جلسي وقت جو ڪليڪٽر محمد يوسف جوڻيجو به موجود هو جنهن کي سرويچ جي شاعري ڏاڍي پسند آئي جڏهن کيس خبر پئي ته هڪ غريب هاريءَ جو پٽ آهي ته هن کي سجاول ٽائون ڪاميٽيءَ منشيءَ جي نوڪري وٺي ڏنائين انهيءَ نوڪريءَ دوران سرويچ سنڌي فائنل سنڌي ست درجا پاس ڪري ورتو ع کان ع تائين ٽائون ڪاميٽي سجاول دڙي جو ايڊمنسٽريٽر ٿي ڪم ڪيائين سرويچ سجاولي هڪ عوامي شاعر آهي سندس لفظن جادو آهي نج ٺيٺ سنڌي لفظ سندس شاعريءَ هڪ عجيب ميٺاج پيدا ڪن ٿا سندس شاعري ڪيترن ئي سنڌي فنڪارن جي آواز ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي رڪارڊ ٿي عوام بي انتها مشهور ٿي نالي واري ڳائڻيءَ ڀڳونتي ناواڻيءَ سندس ڪجه ڪلام آڪاش واڻيءَ لاءِ به رڪارڊ ڪيا جيڪي هندستان جي سنڌي ٻڌندڙن اڄ به مشهور آهن سندس شاعريءَ جو مجموعو اکيون آليون اڻڀا وار ع ڇپجي پڌرو ٿيو پاڻ آڪٽوبر ع تي هن فاني جهان مان لاڏاڻو ڪيو هيءُ مشهور سنڌي گيت آهي جنهن کي فلمايو پڻ ويو آهي هن گيت جو شاعر جبار آزاد منگي آهي هن گيت کي ڳايو شفيق منگي جڏهن ته موسيقي ڏني الطاف کچي هي گيت لاڙڪاڻي رڪارڊ ڪيو ويو سڀ کان اول ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي تان نشر ٿيو ان بعد هي گيت ڪي ٽي اين جي شروعاتي ڏينهن جو آهي جيڪو ڪي ٽي اين جي پهرين سالگره جي موقعي تي ايوارڊ سلسلي ٻين نمبر تي رهيو هن گيت کي سنڌ کان علاوه ولايت رهندڙ سنڌين پڻ بيحد پسند ڪيو ويو ڪي ٽي اين جي لاءِ هي گيت سنڌ جي قديم آثار موئن جو دڙو تي ايوب گاد فلمايو ڪيميرامين هادي سانگي هيو هن گيت جو ڳائڪ شفيق منگي آهي جنهن ان گيت ئي اداڪاري پڻ ڪئي آهي ساڻس ساٿي اداڪار طور نگھت همراهه هئي آرميڊا اسپين جي ان مشهور بحري ٻيڙي جو نالو آهي جنهن ع انگلستان تي بحري حملو ڪيو پر زبردست شڪست کاڌائين انهيءَ زماني انگلينڊ تي ايلزبيٿ پهرين جي حڪومت هئي جڏهن ته اسپين جو بادشاهه فلپ ٻيون هو جيڪو يورپ ڪيٿولڪ مذهب جو اڳواڻ به هوندو هو ان جي دل گهڻي عرصي کان خواهش هوندي هئي ته ڪنهن طرح سان انگلينڊ جي ملڪه ايلزبيٿ جيڪا وري پروٽسٽنٽ مذهب جي پيرو هئي کي شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏجي ان ڪري هن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪرايون سندس حڪم تي آرميڊا نالي وڏو جنگي ٻيڙو به تيار ڪيو ويو هن ٻيڙي بحري جهاز شامل هئا هزار فوجي هزار ملاح به شامل ڪيا ويا ان کان سواءِ بحري جهازن طاقتور توپون به لڳايون ويون آرميڊا ٻيڙي جي ڪمان ڊيوڪ ميڊينا سڊوينا جي حوالي ڪئي وئي انگلينڊ وارن کي جڏهن اسپين جي جنگي ارادن جي خبر پئي ته هنن به جنگ جو منهن ٽوڙ جواب ڏيڻ جون تياريون شروع ڪري ڇڏيون انگلينڊ جي بحري ٻيڙي بحري جهاز اٽڪل هزار فوجي شامل ڪيا ويا انگريزي ٻيڙي ڳريون توپون نه لڳايون ويون ان هوندي به بم گولا پري تائين اڇلائي سگهڻ جي منجهن سگهه هئي حقيقت اها انگريزن جي جنگي چال هئي هنن جو خيال هو ته آرميڊا جي ڳرين طاقتور توپن کان پري رهي پنهنجي ڌور مار توپن جي گولا باريءَ ذريعي اسپينين کي ڀڄائي ڇڏجي انگريزي ٻيڙي جي ڪمان چارلس هاورڊ جي حوالي هئي آمريڊا جولاءِ ع تي روانو ٿيو جولاءِ کان انگريزي ٻيڙو به مقابلي لاءِ نروار ٿيو اسپيني برطانوي بحري ٻيڙن وچ ٽن جاين تي خطرناڪ مقابلا ٿيا جولاءِ تي پلائي مائوٿ وٽ آگسٽ تي پورٽ لينڊ وٽ آگسٽ تي آئزل آف ويٽ هڪ مشهور ٻيٽ جيڪو انلگلستان جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي هي ع کان هڪ ننڍڙي ملڪ جي حيثيت قائم آهي جنهن جي ماڻهسيه آبادي ع واري آدمشماريءَ مطابق آهي لک آهي پهرين ٻن مقابلن انگلستان جي ٻيڙي کي نقصان پهتو اهو پوئتي هٽي ويو هو ماهرن جو خيال آهي ته اها به انگريزن جي هڪ جنگي چال هئي ته جيئن اسپين جو ٻيڙو ڪاميابيءَ جي خوشيءَ اڃا به سندن ملڪ جي ويجھو اچي بهرحال ٽين مقابلي برطانوي ٻيڙي پنهنجي پري مار ڪندڙ توپن کي چالو ڪري ڇڏيو جنهن کان پوءِ هنن جي ڪاميابي شروع ٿي آگسٽ تي آرميڊا ڊوور کاريءَ وٽ پهتو آگسٽ جي وچ واري رات ڇهن انگريزي جهازن ڳرين توپن سان آرميڊا تي زبردست حملو ڪيو انهيءَ اوچتي حملي آرميڊا جي صفن کي ٽوڙي ڇڏيو ان کان پوءِ آگسٽ جي ڏينهن فرانس جي ساحل وٽ انگريزي ٻيڙي وري هڪ نئون حملو ڪيو جنهن سان آرميڊا جي رهي سهي قوت به تباهه ٿي وئي هنن جون توپون خاموش ٿي ويون انگريزي ٻيڙي آگسٽ تائين آرميڊا جو پيڇو ڪيو نيٺ آرميڊا کي ايٽلانٽڪ سمنڊ ڌڪي ڇڏيو وڏي ڳالهه ته هوا جو رخ به آرميڊا جي خلاف ٿي پيو هو هن بحري جنگ آرميڊا جو تمام گهڻو نقصان ٿيو هو هن جا جهاز بلڪل تباهه ٿي ويا هئا ٻين مان ڪيترن جا سڙه ڦاٽي پيا يا ٻيو نقصان پهتن ان کان سواءِ کاڌ خوراڪ پاڻيءَ جو ذخيرو به کٽي پين هزارين سپاهي ملاح مري ويا صرف جهاز چند هزار فوجي ملاح جان بچائي واپس اسپين پهتا انهيءَ جنگ جي ناڪاميءَ کان پوءِ اسپين وري ڪڏهن به انگلستان تي حملو نه ڪيو جڏهن ته انگريزي ٻيڙي جو ڪو خاص نقصان ڪو نه ٿيو هنن جا وڌ وڌ هزار کن ماڻهو مئا ان کان سواءِ جهازن کي به معمولي نقصان رسيو ماهرن جو خيال آهي ته آرميڊا جي شڪست بحري فوج جي نون طريقن جنگي حربن وڏو انقلاب آڻي ڇڏيو انگلستان به انهيءَ بحري جنگ کان پوءِ پنهنجي بحري طاقت گهڻو اضافو ڪيو آرميڊا واري اها جنگ دنيا جي پهرين سڀ کان وڏي بحري جنگ هئي انهيءَ بحري جنگ ڪاميابيءَ تي ملڪه ايزبيٿ خوشيءَ نه پئي ماپي هن هڪ سونو ٻلو جاري ڪيو جنهن تي لکيل هو خدا ڦوڪ ڏني هو ڇڙوڇڙ ٿي ويا سنڌي ادب انگريزي سنڌي ادبي دور جي شروعات شاعريءَ جي صورت سومرن جي دور کان ڄاڻايو ويو آهي موجوده سنڌي لپي جي شروعات انگريز دور ٿي ان کان اڳ سنڌي ادب کي مختلف لپين ديوناگري خواجڪي برهمڻي لوهاڻڪي گرمکي خداآبادي يا خداوادي ٻين لپين لکيو ويندو هو سومرن جي دور کي سنڌي ادب جو شروعاتي چيو ويندو آهي سنڌي ادب نثري صنفن ڪهاڻي مضمون ناٽڪ ناول جي شروعات انگريز دور موجوده رسم الخط جُڙڻ سان ٿي سومرن جي دور سنڌي ادب پهرين صنف مقامي جنگ نامن رزميا داستان عشقيا داستانن جي عام قصن سان ٿي عرب حملي کان اڳ سنڌ گيت ڳائڻ جو راوج قائم هو محمد بن قاسم جڏهن سنڌ فتح ڪئي سنڌ جي ڪجهه قبيلن گيت ڳائي سندس آڌر ڀاءُ ڪيو هو سنڌي شاعرن جو ذڪر عرب دور به ملي ٿو پر اها عربي ٻولي لکي ويندڙ شاعري هئي ڪن محققن جو خيال آهي ته عيسوي سن جي ابتدا يا ان کان به اڳ لکت جي حوالي سان سنڌي زبان يا سنڌي جي ڪا زبان موجود هئي يا وري شاعري جي هڪ سٽ اره بره ڪنڪره ڪراڪره مندره جنهن جي تشريح سنڌيءَ هن طرح ڪن ٿا ته اهڙو ٻُڙو ٻاجھ ڪو ڪري جو ڪري مينڌرو ان کي پڻ ڪي سنڌي محقق عرب دور جي سنڌي شاعري ڪوٺين ٿا پر صرف اهو هڪ گمان آهي ڪيترائي محقق موهن جي دڙي واري دور کي سنڌي ادب جي شروعات ڪوٺين ٿا سندس خيال مطابق سنڌي ادب متعلق ان دور جي ڪا تاريخ موجود ناهي پر ويدن سنڌو ماٿري جي شاعري رقص جي واکاڻ سنڌي ادب جي قديم هجڻ جو ثبوت آهي رائي گهراڻي جي زماني سنڌ جو انتظام باقاعده هڪ زبردست دفتري ٻولي جي وسيلي هلايو ويندو هو سنڌ جي وڏن شهرن توڙي ننڍن شهرن علم جا باقائده مدرسا سنڌي ٻولي موجود هئا ان وقت جي سنڌي ٻولي جا حرف عبراني زبان سان ملندا هئا هن دور جو ادب يعني شاعري نظم نثر سڀ ناپيد آهن جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته عرب فاتحن پنهنجي دستور موجب شايد انهي عالمي خزاني کي نذر آتش ڪري ڇڏيو عرب دور سنڌي شاعرن جا حوالا ملن ٿا ان دور قرآن جو سنڌي ترجمو ڪرڻ جا مثال پڻ ملن ٿا پر سنڌ جي ليکڪن جي گھڻائي انهن کي سنڌي ادب جو دور نٿا ڪوٺين چيو وڃي ٿو ته ڪو سنڌي مائهو بغداد ويو اتي يحيٰ بن برمڪيءَ جي روبرو هڪ جملو اره بره ڪنڪره ڪرڪري مندرا پڙهيائين هن جملي بابت ڪيترن ئي ماهرن جا تحقيقي مقالا ڇپجي چڪا آهن اڪثر ماهرن جي اها راءِ آهي ته اهو جملو ڪنهن آفريقي ٻولي جو آهي جيڪو حضرت بلال رسول ڪريم صلي الله عليه وسلم جي شان چيو هيو انهي دور ابو علي سنڌي جو ذڪر پڻ ملي جنهن جي لاءِ چيو وڃي ٿو ته پاڻ بايزيد بسطامي جا پڻ استاد هئا سنڌي علم و ادب جي تاريخ جي مطالعي مان خبر پوي ٿي ته سنڌي ادب جو بنياد اوسر وارو باقاعده دور سومرن جي دور کي سمجهيو وڃي ٿو توڙي جو سومرن جي دور سنڌ جي تعليمي سرڪاري ٻولي عربي هئي پر سومرا حڪمرانن جي مادري زبان سنڌي هجڻ سبب ان دور کي سنڌي ٻولي جي تعمير توسيع وارو دور تصور ڪيو ويندو آهي سومرون جي دور کان وٺي مير جي دور جي خاتمي تائين جيئن ته سنڌي ٻولي جي صورتخطي موجود نه هئي ان لاءِ ان وقت سنڌي ڪتاب يا نسخا ديوناگري خواجڪي سنڌي يا ٻين لپين لکيا ويندا هئا ڳاھ جي صورت سنڌ بيت سومرا دور کان ملڻ شروع ٿين ٿا هن دور ڳاهه سهرا ڳيچ يا گيت گنان جي صنفن جي ايجاد ٿي ان دور لوڪ شاعرن ڀٽن ڀانن استانن کي منظم انداز شاعري جي روپ پيش ڪيو ڀَٽ چارڻ زباني طرح سنڌ جي نشر اشاعت جو ڪم ڪندڙ هئا جيڪي جنگ جي ميدان شاعريون پڙهي فوج گرم جوشي ولولو پيدا ڪندا هئا عام ڏهاڙن ملڪي خبرون بيتن ذريعي ماڻهن ڏي متنقل ڪندا هئا سنڌي موسيَقيءَ ڪيرت جو مؤجد پڻ انهي دور جا ماڻهو هئا ڪيرت سورھين سرويچن جي ساراھ واکاڻ واري ڳائڻ کي چئبو آھي جنهن مان اڳتي هلي وھاڳ پرڀاتي راڳ پيدا ٿيا سومرن جي دور سياسي استحڪام سبب سنڌي ادب خاص ڪري شاعري جو ماڻهن کي وڏو شوق پيدا ٿيو ان وقت جون ڪئين رومانوي داستان جيڪي اڄ به قصن جي صورت رائج آهن ڳاهه سنڌي شاعري جي هڪ قديم صنف آهي جنهن کي سنڌي بيتن جي اوائلي صورت قرار ڏنو وڃي ٿو ڳاھ فني لحاظ کان دوهو صنف جي صورت آهي اها صنف مختلف داستانن ڏسڻ اچي ٿي ڳاهه هڪ قسم جا واقعاتي بيت آهن جيڪي داستان يا ڳالھ دوران وچ چيا ويندا هئا ڳاهون سومرن جي دؤر کان شروع ٿيل ڀانئنجن ٿيون هن دور ڀاڳُو ڀان يا ڀاڳوند ڀان سمنگ چارڻ ڳاهه جا بادشاهه شاعر هئا هيءُ ڳاهه صنف جا موجد به ڪوٺيا وڃن ٿا ڳاهه لاءِ مشهور ٻه رهيا آهن هڪ ڳاهه هندي جي دوهي کان الڳ آهي ساخت هڪ نج سنڌي دوهو آهي ٻيو ڳاهه راجستان جي صنف لوڪ گاٿا جي ڦريل صورت آهن آڳاٽي زماني جيئن ته ماڻهن وٽ لکڻ پڙهڻ جي سهولت نه هئي ان لاءِ ماڻهو واقعن کي شاعري ذريعي بيان ڪندا هئا ان کي بعد ڳاهه جو نالو ڏنو ويو ڀاڳو ڀان جي چيل هڪ ڳاھ جو مثال پيءُ پُڄاڻا پاڳڙي دودا ڀانءِ مَ راند سڱ نه ڏجن مڱيا مڱيا ڏجن ڏاند سومرن جي دور شروع ٿيل ذڪر سماع سهرو ڳيچ يا گيت جا سلسلا رهيا سنڌ اصل سهرو پر ان کي ڳيچ يا گيت به چئبو جيڪي سومورن جي دور جون مقبول صنفون آهن سومرن جي زماني جيڪو سماع ڳايو ويندو هو ان جي قسم کي گيت چيو ويندو آهي سنڌي گيت جي پهرين شاعره مائي مرکان شيخڻ کي سڏيو وڃي ٿو جيڪا پڻ سومرن جي دور جي شاعره هئي گنان اسماعيلي فرقي جي بزرگن جي مذهبي شاعري آهي جيڪا سومرا دور سنڌ اندر شروع ٿي اسماعيلي داعين مقامي ماڻهن تبليغ لاءِ مقامي ٻولي جو سهارو ورتو پير صدرالدين اسماعيلي پهريون مبلغ هو جنهن جا گنان خواجڪي سنڌي لکيل آهن گنان سنسڪرت جي لفظ گيان مان نڪتل آهي گنان قديم سنڌي نظم جي هڪ صنف آهي گنان جي شروع هڪ وراڻي ٿيندي آهي جيڪا هر بند جي پوري ٿيڻ کان پوءِ دهرائي ويندي آهي گنان کي سنڌي وائي ڪافي جي پاڙ پڻ چيو ويندو آهي سومرا دؤر سنڌي رومانوي داستانن جي حوالي سان انتهائي اهم دؤر آهي سنڌ جي عام مقبول ڪھنن قصن عشقيه داستانن جي عنوان تي غور ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته انھن مان گھڻن جو بنياد سڌو سومرن جي دور واريءَ سرزمين لڳل نظر ايندو سنڌ جا رومانوي قصا رزميه داستان ھن دور جا لافاني يادگار آھن عمر مارئي ليلا چنيسر مومل راڻو دودو چنيسر ھن زماني جا اھي تمدني ادبي پھلو آھن جن کي سنڌ جي ادبي تاريخ وڏو مقام حاصل آھي سومرا دور جا رومانوي قصا اڄ جي سنڌي ادب جو وڏو سرمايو آهن جيڪي تمثيل طور اڄ تائين پڻ رائج آهن سمن جي دور جي حڪومت کان ع تائين هوي سمن جي دور شيخ حماد اسحاق آهنگر مخدوم احمد ڀٽي قاضي قاضن عيسي لنگوٽي شيخ لاڏ جيو شاعر هئا سمن جي دور مخدوم جعفر بوبڪائي به وڏو عالم هو سمن جي دور سنڌي شاعري جي صنف ڳاهن ء عشقيه داستان جي شروعات ٿي سمن جي دور جو مشهور شاعر قاضي قاضن هيو هن دور جي شاعرن جو ذڪر ڪلهوڙن جي دور لکيل ڪتاب تحفته الڪرام ملي ٿو سمن جي دور جو عشقيه قصو نوري ڄام تماچي جي داستان آهي هن دور جو مشهور رومانوي داستان نوري ڄام تماچي جو آهي رومانوي داستان اڪثر افسانوي هوندا آهن پر نوري ڄام تماچي جو قصو محض افسانو ڪونهي بلڪه اهو هڪ نيم تاريخي داستان آهن جنهن تماچي جي شخصيت تاريخي آهي جڏهن ته نوري جي شخصيت حقيقي پر پسمنظر افسانوي آهي هي داستان اڄ به سنڌي نثر توڙي شاعري وڏي اهميت رکندڙ آهي سنڌي بيت جن جي شروعات سمن جي دور ٿي تن هندي ڏوهيڙي جي ڪافي اثر هيو شيخ حماد اسحاق آهنگر درويش راڄو سمن جي حڪومت سنڌي بيت چوندا هئا ماموئي جا بيت پيشن گوئي جي صورت چيل آهن ارغون دور سنڌ اندر تعليم جي لاءِ مدرسن جو وڌو ڄار وڇايو ويو جنهن سبب سنڌي کان وڌيڪ فارسي ٻولي رائج ٿيڻ لڳي سنڌي عالم به بيت ڪتاب فارسي لکڻ لڳا ان دور سنڌ علمي ادبي حوالي سان ايران جو ڏيک ڏيڻ لڳي سنڌي عالمن پاران ان وقت تمام گھٽ ادب سنڌي سرجهيو ويو آئين اڪبري تاريخ طاهري تاريخ معصومي ٻيا سوين ڪتاب سنڌي عالمن فارسي لکيا هن دور قاضي قاضن جهڙن سنڌي عالمن فارسي سان گڏ سنڌي بيت چيا تحرير ڪيا جيڪي بعد شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي ڪلام سان گڏ هٿ آيا ارغون دور سنڌي شاعري مٿان هندوستاني ڏوهيڙي جو اثر گھٽجي ويو فارسي جي ڪلام جو اثر مٿس حاوي ٿي ويو سمن جي ڏينهن ايراني شعر فارسي جو اثر يعني بحر قافيه تشبيهون اثر سنڌي شاعري مٿان تمام گھٽ هو ايراني شاعر عالم ارغون دور سنڌ آيا علمِ عروض بحر قافيه جون بندشون فارسي شعر مان سنڌي شاعري داخل ٿيون هن دور جيڪا سنڌي شاعري هئي ان کي ڪجهه تحريري صورت جا بنياد فرهام ڪندڙ قاضي قاضن هو قاضي قاضن جو ديوان فارسي به آهي پر هن جي سنڌي بيتن جو اثر شاهه عبدالڪريم بلڙي واري تي حاوي رهيو بعد اهو اثر شاهہ عبداللطيف ڀٽائي سامي تي به حاوي رهيو هن دور سنڌي شاعري وڏو نالو شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جو آهي شاهه صاحب پنهنجي شاعري لکڻ نه ڏيندو هو پر سندس وفات کان ڇهه سال پوءِ ميان محمد رضا فارسي بيان العارفين نالي ڪتاب لکيو جنهن هن شاهه صاحب جا بيت لکيا جن مان سنڌي پارسي بيت شامل آهن هن جي شاعري مثنوي رومي جو اثر ويٺل هو پر هن ڪافي بيت الڳ انداز چيا هن دور جي سنڌي شاعري جو اثر اڳتي هلي شاهه عبداللطيف ڀٽائي تي پڻ ٿيو جنهن جو بلڙي واري سان عقيدت جو رشتو هو سنڌ تي مغل دور ع کان به اڳ تيمور لنگ منگول کان قائم هو پر مستحڪم نه پئي رهيو ترخان ارغون خود مغل سلطنت پاران صوبيدار طور مقرر هئا ع کان پوءِ اورنگزيب جي زماني تائين به مغل حڪمراني جو سنڌ تي اثر رهيو ارغون ترخان دور ڄاڻايل ادب مغل دور به شامل ڪيو ويندو آهي هن دور ميون شاھ عنايت رضوي نصر پوري بيت وائي جي صنفن جو تمام وڏوشاعر ٿي گذريو جنهن جو شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ تي گھرو اثر پيو ڪلهوڙن جو سنڌ تي حڪمراني جو عبوري دور ع کان ع تائين رهيو ع ميان يار محمد ڪلهوڙي مغل پرواني تحت باقاعده سنڌ تي حڪمراني قائم ڪئي ڪلوڙن جو دور سنڌي ادب جو سونهري دور ڪوٺيو ويندو آهي هن دور ع اوائلي سنڌي لپي مخدوم ابوالحسن ٺٽوي جوڙي ڪتاب مقدم الصلوات لکيو ٺٽي جي عالمن مخدوم ضياءُالدين ٺٽوي مخدوم يارو عرف معين ٺٽوي مخدوم محمد هاشم ٺٽوي وغيره ڪتاب لکيا جن کي سندن سِنڌي ڪوٺيو وڃي ٿو شاهه عبداللطيف ڀٽائي جهڙي عظيم شاعر جو شمار به ڪلهڙن جي دور ٿئي ٿو ان کان علاوه مخدوم عبدالرئوف ڀٽي سمنگ چارڻ اهم مذهبي شاعر هئا ڪلهڙن جي دور سچل سرمست جو ڏاڏو ميان صاحب ڏنو فاروقي به ڪافي جو شاعر هو ڪلهوڙن جي دور وائي بيت عروج ماڻيو ته ڪافي عزل مولود مناجات حمد نعت منقبت دوهو سورٺو جهڙيون شاعري جون صنفون رائج ٿيون سنڌي ادب تنقيد جي صنف جي شروعات ڪلهوڙا دور مان ٿيل ڀائنجي ٿي جنهن قاضي قاضن جنهن پهرين دفعي شاعري مرشد لاءِ جوڳي جو لفظ استعمال ڪيو هو ان سٽ تي ابو الحسن تنقيدي بيت لکيو ان کي سنڌي پهريون تنقيدي ادب ڪوٺجي ٿو هي بيٽ رهن ريت هئا تالپر دور به سنڌي ادب جو اهم دور آهي هن دور ڪافي جي صنف عروج ماڻيو ته مرثيو نوحو مثنوي قصيدو سلوڪ جهڙين شاعري جي صنفن مقبوليت ماڻي سچل سرمست سيد ثابت علي شاهه سامي وغيره ٽالپر دور جا اهم شاعر ليکيا وڃن ٿا انگريزن سنڌ ع پير پاتو ڏهه سال کين سنڌي الف ب ٺاهڻ لڳا يعني ع کان انگريزن باب نامي جي نالي سان هڪ ٻاراڻو ڪتاب شايع ڪرائي نئين سنڌي ادب جو بنياد وڌو سال ع تائين سنڌي ادب ڪوبه ناول لکيو ڪونه ويو جيڪڏهن ڪو لکيو به ويو ته ان جو نام و نشان به ڪونه آهي سنڌ ناٽڪ جي تاريخ اوڻويهين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سهيڙجڻ شروع ٿي ع رايل ٿيئٽر ڪراچي سنڌي ناٽڪ جي ميدان پهريون قدم هو اهڙي ريت ماڻهن ناٽڪ ڏسڻ لکڻ پيش ڪرڻ جي دلچسپي وڌڻ لڳي اوائلي ناٽڪ ڌرمي نوعيت جا ڪتابي صورت تائين محدود رهيا شاعر امام بخش خادم پاران ع لکيل ناٽڪ هير رانجهو مرزا قليچ بيگ جي طبع زاد ترجمو ٿيل ناٽڪ خورشيد سنڌي ناٽڪ جي بنياد سمجهيا وڃن ٿا سنڌي ناٽڪ جو ٻيو دور ع کان شروع ٿي ٿو جتي ناٽڪ جي فن وڌيڪ گھرائي آئي جنهن پهريان ٻه ناٽڪ گلاب جو گل موتئي جي مکڙي خانچند درياڻي لکيا سنڌي ادب ناول جي صنف انگريزي ادب ذريعي داخل ٿيو ع انگريزن طرفان ايسپ جي آکاڻين جو سنڌيءَ ترجمو قاضي غلام حسين کان ڪرايو ويو جلد ئي ڀنڀي زميندار جي ڳالهه نالي هڪ ننڍو قصو شايع ڪرايو ويو انهي ترجمي قصي کي سنڌي ناول نويسيءَ جو سنگ بنياد سمجهيو وڃي ٿو سنڌي ٻولي جو پهريون ناول راسيلاس آهي جيڪو ساڌونولراءِ منشي اڌا رام گڏجي لکيو هو جيڪو ع سنڌيءَ ترجمو ٿيو ان کانپوءِ ع مرزا قليچ بيگ دلارام ناول لکيو جيڪو سنڌي ٻوليءَ جو پهريون ناول ليکيو وڃي ٿو ع ٻيو ناول زينت لکيو ويو جنهن ٻارن جي پرورش صحت اصول ٻڌايا ويا آهن هن دؤر جي معياري طبعزاد توڙي ترجمي ٿيل ناولن لعل چند امرڏنو مل جا چوٿ جو چنڊ ع سون ورنيون دليون ع ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو وريل نعمت ع ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ جو نورجهان ع خليق مورائيءَ جو سندري ع عبدالرزاق ميمڻ جو جهان آرا ع نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جا غريبن جو ورثو ع مالهڻ ع ودوا ع آسانند مامتورا جو شاعر ع قابل ذڪر آهن ڌاري هندوستان آزادي جي تحريڪ زور وٺڻ لڳي ته سنڌي ناول جي دنيا سياسي ناولن جو وجود اچڻ لڳو سن ع کان وٺي محمد عثمان ڏيپلائيءَ باقاعدي هڪ تاريخي ناولن جو سلسلو شروع ڪري ڏنو جو اڳتي هلي رساله عبرت جي سلسلي تبديل ٿيو ساڳئي زماني شڪارپور طرف برڪت علي آزاد شيخ اياز ڪراچي مان باغي ساهتيه وارن به چڱا ترقي پسند ناول شايع ڪيا سنڌي ادب افساني جي صنف ع ڌاري انگريز دور شروع ٿي آهي ڪوڙو مل پهريون سنڌي هو جنهن افسانا لکڻ شروع ڪيا هن اول بينگالي ليکڪ بنڪم چندر چئٽرجي جي افسانن جو سنڌي ترجمو ڪيو ع سنڌي ساهت سوسائٽي جا رسالا شايع ٿيڻ لڳا جن مختصر افسانا اچڻ لڳا ع تائين افساني جي هن دور کي ترجمن وارو دور ڪوٺيو وڃي ٿو جتي گھڻي ڀاڱي ٻين ٻولين جا افسانا سنڌي ترجما ڪيا ويا هن دور جي مشهور افساني نگارن ڄيٺمل پرسرام لالچند امر ڏنو مل پرڀداس ڀيرو مل محمد عثمان ڏيپلائي کي چيو ويندو آهي ع انگريز راڄ جو آخري دؤر آهي هن عرصي ٻين سڀني صنفن کان افسانا گهڻا شايع ٿيا هن دور آزاديءَ جي تحريڪ ننڍي کنڊ عروج کي پهچي چڪي هئي ان ڪري سيڪڙو افسانن آزاديءَ جو جذبو ڪار فرما هو هن ئي وقت سنڌي افسانن سوشلزم ڪميونزم جو اثر پيو سنڌي ادب مضمون لکڻ جي شروعات انگريز دور کان پوءِ ٿي سنڌ جي صحافت جي شروعات کان پوءِ مضمونن لکڻ جو رواج پيو معين الاسلام سنڌ سڌار جي مطالعي مان معلوم ٿيندو ته علم و ادب جا جيڪي به شعبا وجود آيا ترقيءَ جي منزل تي رسيا تن انهن اخبارن ٻين سڀني وسائل کان گهڻو ڪم سر انجام ڏنو مضمون جو اوائلي دؤر اُڻويهين عيسوي صدي جي نصف کان شروع ٿئي ٿو ويهين صديءَ جي ابتدا ان جو اختتام ٿئي ٿو جوت اخبار مسلسل سالن تائين سنڌي صحافت ادب جي آسمان تي چمڪندي رهي هن اخبار گهڻا مضمون ان جي ايڊيٽر پرمانند ميوارام جا شايع ٿيندا هئا جوت پرڀات سرسوتي مخزنن جن ٻين مضمون نگارن جا مضمون شايع ٿيا هئا تن ايم ٽي گدواڻي ريواچند آڏواڻي ڀائي شامنداس راءُ صاحب اُڌارام ٻين جا نالا اچي وڃن ٿا ديوان نولراءَ ع سڌار سڀا قائم ڪئي هئي ان جي زير سايي هڪ مخزن سرسوتيءَ نالي سان جاري ڪيائين جنهن اخلاقي جسماني مذهبي تعليمي نوعيت جا مضامين شايع ٿيندا هئا ڪجهه عرصي بعد انهيءَ مان چونڊ مضامين ڪٺا ڪري هيري جون ڪڻيون نالي هڪ ڪتاب ڇپايو ويو مرزا قليچ بيگ جون مضمون نگاريءَ ڪوششون قابل قدر آهن جيئن جيئن مضمونن مقالن لکڻ جو رواج وڌيو تيئن تيئن اخبارن رسالن مضمونن کي ئي مناسب مستقل جاءِ ملڻ لڳي ان دؤر جو ٻيو برک صحافي مولانا دين محمد وفائي آهي جيڪو جدا جدا وقتن تي صحيفئه قادريه الڪساشف توحيد الوحيد جو ايڊيٽر ٿي رهيو هن جا مضمون زياده تر مذهبي هوندا هئا مگر چند ادبي سياسي مضمون پڻ لکيائين حڪيم فتح محمد سيوهاڻي جا مضامين اڪثر و بيشتر اخبارن ڇپبا رهندا هئا جي تاريخ مذهب سياست تي هوندا هئا جڏهن بمبئي يونيورسٽيءَ طرفان مئٽرڪ لاءِ سنڌيءَ کي لازمي سبجيڪٽ بي اي لاءِ اختياري سبجيڪٽ قرار ڏنو ويو تڏهن هن صنف اڃا به گهڻي ترقي ڪئي جدا جدا ڪورسن جي مناسبت سان ڪيترائي سنڌي نثر نظم جا انتخاب شايع ٿيا جن چونڊ سنڌي نثر چونڊ سنڌي نثر و نظم ڪافي مشهور آهن گڏيل هندوستان سنڌي ناٽڪ منڊلين جا ڪرتا ڌرتا هندو هوندا هئا جيڪي ورهاڱي کان پوءِ هندوستان لڏي ويا جنهن سبب سنڌي ناٽڪ کي ڪاپاري ڌڪ رسيو لڏي ويل سنڌي هندن هندوستان وڃي ناٽڪ پيش ڪيا جڏهن ته سنڌ پروفيسر لطف الله بدوي پروفيسر اڪرم انصاري پروفيسر عبدالعلي قلباڻي پروفيسر مير محمد ڀيو جي ڪوششن سان تعليمي ادارن ڊرئيميٽڪ سوسائيٽيون برپا ٿيون جن جي ذريعي سنڌي ناٽڪ جو بقا ممڪن ٿي ع يعني سنڌ ناٽڪ جي سو سالا جشن تائين پاڪستان انڊيا ورهاڱي کان پوءِ کان وڌيڪ منڊليون سنڌي ناٽڪ لاءِ قائم ڪيون ويون قيام پاڪستان کان اڳ افساني کي سنڌي ادب بلند واضح مقام حاصل هو پر پاڪستان قائم ٿيڻ بعد افساني جو فن ڪابه ترقي ڪري نه سگهيو سنڌي زبان جا افساني نگار گهڻو ڪري هندو اديب هوندا هئا جنهن ڪري نين حالتن پيدا ٿيڻ سبب هيءَ فن بلڪل ختم ٿيڻ تي وڃي رسيو هو ڪجهه عرصي جي خاموشيءَ بعد ڪيترن ڪتابي سلسلن ماهوار رسالن جو اجراءُ ٿيو ع ڌاري اهڙيون ادبي ڪوششون نظر اچن ٿيون جن جو مطمع نظر افساني جي ترقي هو حيدر بخش جتوئي سوشلسٽ تحريڪ جي اثر قيام پاڪستان کان اڳ تقريبا ع ڌاري افسانا لکڻ شروع ڪيا هئا پاڪستان قائم ٿيڻ بعد پڻ هن جا ڪي افسانن جا مجموعا شايع ٿيا جي هاريءَ جي مظلوميت زميندارن جي ظلمن بابت آهن ع کان ع تائين ڏهن سالن جي قليل عرصي سنڌي افساني توقعات کان وڌيڪ ترقي ڪئي پاڪستان جي وجود بعد ڪيترن ئي عالمي شهرت رکندڙ اديبن جي افسانن کي پڻ سنڌيءَ ترجمو ڪيو ويو آهي پاڪستان سنڌي افسانن جي حوالي سان مشهور ليکڪ جمال ابڙو ابن حيات علي احمد بروهي آغا سليم نسيم کرل غلام نبي مغل علي بابا امرجليل عبدالقادر جوڻيجو آهن سنڌي افسانن نه رڳو اردو هند و پاڪ جي مختلف زبانن ترجمو ٿي داد حاصل ڪيو آهي بلڪ انگريزي جرمني فرينچ ٻولين ترجمو ٿيا آهن ورهاڱي کان پوءِ جن اديبن هن ميدان قدم رکيو آهي تن ڪريم ڏنو راڄپر جو نالو خاص طرح سان ورتو وڃي ٿو هن جا ڪيترائي مضمون نئين کيتي رسالي شايع ٿيا هئا عطا حسين شاهه موسوي پڻ هن دؤر جو هڪ بهترين مضمون نگار ٿي گذريو آهي هن جي مضمونن جو هڪ مجموعو ڪچ ڪوڏيون آهي جنهن کي ادبي حلقن گهڻي شهرت حاصل آهي عالم چنا دنيا جو سڀ کان قدآور ڊگهو انسان ٿي گذريو آهي هن کي اهو اعزاز ع حاصل ٿيو گڙدن جي تڪليف سبب جولاء ع تي نيو يارڪ اسپتال وفات ڪيائين سندس مڙهه سيوهڻ مٽي ماءُ حوالي ڪيو ويو عالم چنا قد سبب پيشان به رهندو هو جو جهاز ريل گاڏين اٿڻ ويهڻ بيهڻ هن کي وڏي تڪليف محسوس ٿيندي هئي عالم چنا قد جي مشهوري سبب دنيا جي کان وڌيڪ ملڪن جو سرڪاري خرچ تي دورو ڪيو ڪيترن ئي ملڪن کيس شهريت ڏيڻ جي پڻ آڇ ڪئي کيس سڄي دنيا مان کان وڌيڪ اوارڊ مليا اڳتي هلي کيس گردن جي تڪليف ٿي پئي ع ان وقت جي وزير اعظم نواز شريف جي هدايتن تي کيس علاج لاءِ آمريڪا نيو ويو پر هو ان موذي مرض مان نجات ماني نه سگهيو جولاءِ ع تي نيويارڪ جي اسپتال انتقال ڪيائين سندس ميت پاڪستان آڻي کيس سنڌڙي جي شهباز لعل قلندر جي احاطي دفن ڪيو ويو ريڊيو انگريزي ٻولي بغير تارن جي هڪ برقي آلو يا اوزار آهي جيڪو آواز کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين پهچائي ٿو ريڊيو هڪ برقي لهرن تي هلندڙ آواز کي جھٽيندڙ آلو آهي جنهن جي ذريعي اسان هر قسم جي معلومات سنگيت يا راڳ ٻڌي سگھون ٿا ريڊيو هڪ اهڙو آلو اوزار آهي جنهن کي ريڊيو فريڪوئنسيءَ جي برق مقناطيسي ڪِرڻن شعاعن حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ريڊيو اصل ڏورهين پنڌ تي موجود ماڻهن تارن کان سواءِ ڄاڻ رَسائڻ جو هڪ ذريو آهي اسان جيڪي آواز ڪڍون ٿا يا جيڪي سازن جا آواز سُر آهن سي لهرن جي صورت هوندا آهن جن کي آواز جون لهرون چئبو آهي آواز جي رفتار روشنيءَ جي لهرن جي رفتار کان گهٽ هوندي آهي آواز جون اُهي لهرون جيڪي ريڊيو اسٽيشن تي پيدا ٿين ٿيون سي خلا برقي مقناطيسي لهرن تبديل ٿي وڃن ٿيون اُهي روشنيءَ جي رفتار سان اڳتي وڌن ٿيون هي برقي مقناطيسي لهرون گئسن پاڻياٺ نهرن جسمن خلا مان به گذري وڃن ٿيون اهي لهرون نشرياتي اسٽيشن تان فضا منتقل ٿي ريڊيو وٽ پهچن ٿيون ريڊيو اهڙو طريقيڪار رکيل آهي جو اهي برق مقناطيسي لهرون ٻيهر آوازي لهرن تبديل ٿي وڃن ٿيون اهڙي ريت اسين ريڊيو تان پنهنجي پسند جا پروگرام ڪلام يا خبرون ٻڌي سگهندا آهيون محمد اسماعيل عرساڻي ولد ميان محمد هاشم ميمڻ سيپٽمبر ع تي هالا نوان ڄائو پاڻ مشهور تعليمي ماهر اديب شاعر ٿي گذريو آهي محمد اسماعيل عرساڻيءَ ابتدائي تعليم هالن مان ثانوي تعليم حيدرآباد ڪراچيءَ جي اسڪولن مان ورتي عرساڻي صاحب هڪ تعليمي ماهر هوڻ سان گڏ سٺو شاعر نثر نويس پڻ هو سندس مشهور ڊرامو بدنصيب ٿري جنهن تي کيس ڪئين انعام ايوارڊ مليا سندس ٻيو شاهڪار سير ريگستان آهي محمد اسماعيل عرساڻي فدا نومبر ع وفات ڪئي تعليمي ماهر محمد اسماعيل ولد محمد هاشم عرساڻي سيپٽمبر ع تي هالا نوان ڄائو ابتدائي تعليم پرائمري اسڪول هالا نوان مان حاصل ڪري ع هيرانند اڪيڊمي حيدرآباد مان مئٽرڪ پاس ڪيائين ع ايڊيوڪيشنل سپروائيزر جي حيثيت ملازمت جو آغاز ڪيائين کيس فيبروري ع تي پروموشن ڏئي ڊپٽي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر آف اسڪولس ٿرپارڪر مقرر ڪيو ويو ان بعد لاڙڪاڻي حيدرآباد ٺٽي سڪرنڊ مختلف عهدن تي رهي سيپٽمبر ع تي ڊپٽي ڊائريڪٽر آف اسڪولس حيدرآباد ريجن جي عهدن تان رٽائر ڪيائين عرساڻي صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا جن مان سندس لکيل ڊرامي بدنصيب ٿري کيس وڏي شهرت ملي ان کانسواءِ سکر سي ئي ڏينهن آتم ڪٿا سير ريگستان نياريون وٿون سندس بهترين تصنيفون آهن محمد اسماعيل عرساڻي پهرين نومبر ع تي وفات ڪري ويو سندس نالي تي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ تحقيقي ڪتبخاني بوڪ ڪارنر مارچ ع تي قائم ڪيو ويو جنهن سنڌي انگريزي اردو جملي ڪتاب سنڌي اردو جملي رسالا تحفي طور ڏنا ويا عرساڻي صاحب جي شخصيت هڪ ڊرامانگار مضمون نويس نصاب نويس تعليمي ماهر جي ٿي گذري آهي سندس تحريري مواد تعليم سنڌي ٻولي ادب بابت مواد موجود آهي لياقت علي جتوئي ولد عبدالمجيد جتوئي تي ٻيٽو جتوئي تعلقي ميهڙ ضلعي دادو پيدا ٿيو پاڻ معروف سياسي شخضيت آهي لياقت علي جتوئي تعليم مقامي اسڪولن مان حاصل ڪئي سنڌ يونيورسٽي مان سياست مان ايم اي ڪري سنڌ يونيورسٽي ئي ليڪچرار مقرر ٿيو ڪجهہ وقت کان پوءِ نوڪري ڇڏي عملي طور سياست داخل ٿيو ڄام صادق علي جي وزارت سنڌ جو وزير خزانہ ايڪسائيز جو وزير پڻ رهيو جڏهن نواز شريف پاڪستان جو وزير اعظم ٿيو تہ هن لياقت جتوئي کي سنڌ جو وزير اعل مقرر ڪيو پاڻ سگهو ئي بجلي پاڻي جو وفاقي وزير جو عهدو پورو ڪيو فوزيه سومرو سنڌ جي مشهور عوامي گلوڪاره هئي سندس جنم ع تي ٿر جي کارسر جبل ڪناري هڪڙي ننڍڙي ڳوٺ ويرواهه نٿو خان سومرو جي گهر ٿيو سندس والد حمد نعتون ڳائيندو هو ٽنڊو محمد خان جي فوجي شگرملز نوڪري ڪندو هو فوزيه سومرو جو اصل نالو حڪيمان هو سندس والده جو نالو ستان هو سندس وڏا اصل ٿر جا رهاڪو هئا فوزيه سومرو ننڍپڻ جواني ٽنڊو محمد خان گذري فوزيه سومرو مئٽرڪ پاس ڪيو سورنهن سترهن سالن جي عمر هن ڳائڻ شروع ڪيو ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي انور بلوچ نصير مرزا کيس متعارف ڪرايو سندس شروعاتي ڪلام بي قدرا قدر نه ڪيڙئي ڪو ڏاڍو مشهور ٿيو موسيقيءَ جي حوالي سان فوزيه سومرواستاد نياز حسين استاد مجيد خان غلام حسين ڪليري کان سکيا ورتي لوڪ موسيقي سندس مقبوليت جوسبب بڻي هن سنڌي اردو سرائيڪي بلوچي مارواڙي ٻولين ڳايو فوزيه سومرو ملڪ کان ٻاهر سعودي عرب دبئي ڀارت وغيره پڻ پنهنجي آواز جو جادو جاڳائي مڃتا ماڻي کيس شاهه لطيف ايوارڊ شهباز ايوارڊ سميت لاتعداد ايوارڊن سان نوازيو ويو هن ٽنڊو محمد خان جي زميندار مصري سٺيو سان پيار جو پرڻو ڪيو هو جيڪو پرڻو سالن بعد پڌرو ڪيو ويو هو کيس ڪرن نالي هڪ نياڻي آهي جيڪا پڻ راڳ جي سکيا وٺي رهي آهي فوزيه سومرو سيپٽمبر تي گڙدن جي تڪليف سبب لاڏاڻو ڪري کيس ٽنڊو محمد خان جي سخي برهان شاهه قبرستان سپردخاڪ ڪيو ويو زيب سنڌي انگريزي ٻولي سنڌ پاڪستان جو سنڌي اردو ٻولي جو ڊراما نگار شاعر ڪهاڻيڪار ناول نگار آهي سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آھن ڪيترائي ريڊيو ٽي وي ڊراما نشر ٿيل آھن زيب سنڌي جو اصل نالو محمد خان ولد عبدالستار شيخ آهي سندس جنم سيپٽمبر تي خيرپور ميرس ٿيو سندس اصل شهر لاڙڪاڻو آهي پر هو ڪيترن سالن کان حيدرآباد رهائش پذير آهي پاڻ مشهور ڪهاڻيڪار ڊراما نويس ناول نگار ڪالم نگار ريڊيو ٽيلي ويزن جو ناميارو ڪمپيئر آهي ڪهاڻين جي چئن ڪتابن سوڌو سندس ڪتاب ڇپيل آهن ڌنڌ گم ٿيل منظر حيدرآباد ڪلوميٽر آخري ماڻهو سندس ڪهاڻين جا اهم ڪتاب آهن هن جي ڪهاڻين فينٽسي مسٽري اسٽوري سائنس فڪشن به شامل آهن جنهن ڪري هو پنهنجي همعصر ليکڪن منفرد سڃاڻپ رکي ٿو زيب سنڌي جو پهريون ئي ناول سيتا زينب بيحد مقبول ٿيو هن ناول تي اردوءَ ٽيلي فلم پڻ ٺاهي وئي سنڌي ادبي سنگت پاران هن ناول کي سال جي بهترين ناول جو ايواڊ پڻ ڏنو ويو هن ناول کي شاهد حنائي اردو ترجمو ڪيو آهي مختلف ترجمہ نگارن پاران زيب سنڌي جي اردو ترجمو ڪيل ڪهاڻين جو مجموعو ڊانسنگ گرل جي نالي سان ڇپيل آهي جيڪو شاهد حنائي جو سهيڙيل آهي اردو کان سواءِ زيب سنڌيءَ جون ڪيتريون ڪهاڻيون انگريزي هندي پنجابي ٻولين پڻ ترجمو ٿي چڪيون آهن زيب سنڌي پاڻ به ٻين ٻولين جو ادب سنڌي ترجمو ڪيو آهي سندس ترجمو ڪيل ليلا خالد جي آتم ڪهاڻيءَ اسان زندهـ رهنداسين جا چار ايڊيشن چنگيز اعتماتوف جي ناول ڌرتي ماءُ جا ٻه ايڊيشن خليل جبران جي جيون ڪٿا جا ٽي ايڊيشن ڪرشن چندر جون ڪهاڻيون جا پڻ ڪيرائي ايڊيشن ڇپجي چڪا آهن ان کان سواءِ هن فرانز ڪافڪا دنيا جي ٻين ليکڪن جون ڪهاڻيون پڻ سنڌي ترجمو ڪيون آهن زيب سنڌي ڪالم نگار جي حيثيت سان پڻ ڌار سڃاڻپ جو مالڪ آهي هو ڪافي سالن کان روزاني ڪاوش اخبار دل جي ڳالھ جي عنوان سان هفتيوار ڪالم لکندو رهي ٿو سندس ڪالمن جي خوبي اها آهي ته اهي به ڪهاڻين جيان ئي دلچسپ هوندا آهن سندس ڪالمن جي ڪتاب سنڌ جي ڳالھ کي سنڌي لئنگئيج اٿارٽي پاران بهترين سماجي ادب جو ايوارڊ ڏنو ويو هو زيب سنڌي سنڌ يونيورسٽي مان سنڌي ماسٽرس ڪئي ريڊيو جو پروڊيوسر ٿيو پر سگهو ئي اها نوڪري ڇڏي ع ليڪچرار ٿيو ع ايسوسيئيٽ پروفيسر جي حيثيت سان رٽائر ڪيائين ريڊيو حيدرآباد سان ڪمپئرنگ وسيلي لاڳاپيل آهي زيب سنڌي ڪهاڻيڪار سان گڏ ڪامياب ڊراما نويس به پڻ آهي پاڻ اردو توڙي سنڌي ڊراما سيريلز ٽيلي فلم سولو ڊراما مختلف ٽي وي چينيلز لاءِ لکيا جيڪي پڻ ڪامياب ٿيا سندس اردو سيريل جانشين پي ٽي وي جي تاريخ مقبوليت جو رڪارڊ ٺاهيو پي ٽي وي جي تاريخ جو رڪارڊ بزنس حاصل ڪيو جڏهن تـ سندس اردو ڊراما سيريل انجاني راستي ٽيلي فلم سيتا زينب پڻ تمام گهڻو مقبول ٿيون سندس ڪهاڻي حيدرآباد ڪلو ميٽر تي پاڪستان ٽيلي فلم ٺاهي وئي جيڪا پوءِ باليووڊ جي ليکڪ فلم ڊائريڪٽر چوري ڪري فلم ممبئي ڪلوميٽر ٺاهي زيب سنڌي کي پي بي سي ايوارڊ بهترين ليکڪ ريڊيو ڪمپئر بهترين ليکڪ جو ڪي ٽي اين ايوارڊ سنڌ يونيورسٽي پاران مڄتا شيلڊ سنڌي ادبي سنگت ڪارگردگي ايوارڊ ايوارڊ سنڌي لئنگئيج اٿارٽي ايوارڊ سوڌو ڪيترائي ايوارڊ مليل آهن زيب سنڌي ريڊيو حيدرآباد تي پروگرام سڳند هڪ بهترين سلسلو ڏيئا ڏيئا لاٽ هلايو ان نون ايندڙ شاعرن ليکڪن کي اڳتي وڌڻ جو ڀرپور موقعو مليو عابده پروين ڌيءَ غلام حيدر فيبروري ع تي لاڙڪاڻي پيدا ٿي پاڻ موجوده دؤر جي تمام وڏي گلوڪاره آهي عابده پروين کي ننڍي هوندي کان ئي راڳ جو ڏاڍو شوق هوندو هو جيڪو کيس پنهنجي والدين کان ورثي مليو هو سندس والده مائي ممتاز بيگم هڪ سٺي فنڪاره هئي سندس والد موسيقي جو ماهر هو جنهن کان هن راڳ جي ابتدائي سکيا ورتي بعد استاد محمد جمن سندس گهڻي رهنمائي ڪئي ريڊيو پاڪستان جو مشهور پروڊيوسر مرحوم غلام حسين شيخ سندس ور هو جنهن جي محبت ڪاوشن عابده جي محنت سان عابده کي اهو عروج نصيب ٿيو عابده پروين کي سڀ کان پهريائين سن ريڊيو پاڪستان حيدرآباد متعارف ڪرايو ريڊيو تان سندس آواز جيڪو پهريون رڪاڊ نشر ٿيو اها مفتون همايوني جي مشهور ڪافي تنهنجي زلف جي بند ڪمند وڌا هئي ان کان پوءِ عابده تيزي سان فن جي بلندين تي پهچي وئي عابده سنڌ جي ام ڪلثوم بڻجي چڪي آهي مڃتا طور کيس صدارتي ايوارڊ شاهه عبدالطيف ايوارڊ لائق لطيف ايوارڊ سچل ايوارڊ شهباز ايوراڊ ٻيا ڪيترائي ملڪي توڙي غير ملڪي اعزاز انعام ملي چڪا آهن عابده پروين هن وقت سنڌي ڪلامن کي تمام گهٽ ڳائي رهي آهي هن کي پنهنجي ٻولي نه وسارڻ گهرجي سنڌ جي هيءَ اڪيلي فنڪاره آهي جنهن استاد بخاريءَ جي شاعريءَ کي ناهي ڳايو بشير خان ولد غلام مرتضٰ قريشي آگسٽ تي رتو ديرو ضلعي لاڙڪاڻي پيدا ٿيو پاڻ سنڌ جو قومپرست نوجوان ليڊر جيئي سنڌ قومي محاذ جو چيئرمين ھو بشير خان جي پرورش هڪ وچولي گهراڻي ٿي سندس والد ڳوٺ اٽي جي چڪي هلائيندو هو اناج جو واپار ڪندو هو پرائمري کان مئٽرڪ تائين تعليم رتيديري مان ئي حاصل ڪيائين انٽر سي انڊ ايس ڪاليج شڪارپور مان پاس ڪيائين بشير خان قريشي سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊو ڄام داخلا ورتي جتي سياسي سرگرمين حصو وٺڻ لڳو جساف زرعي يونيورسٽي جو صدر چونڊيو ويو بشير خان قريشي جي ايم سيد جي تمام ويجهو رهيو قريشي صاحب طبيعت سڌو سنئون کري قسم جو ماڻهو ھو منجهس روايتي سياستدانن واريون چالون ڪو نه ھيون پاڻ ڏاڍو خوش اخلاق خوش مزاج رلڻو ملڻو کل مک انسان ھو هن پنهنجي سڄي زندگي سنڌي قوم جي خوشحالي لاءِ جاکوڙيو بشير قريشي ڪيترائي سال سنڌ جي حقن جو آواز اٿارڻ سبب قيد پڻ ڪاٽي بشير قريشي جيئي سنڌ قومي محاذ جو چيئرمين ھيو ھن مارچ تي ھر سال ڪراچيءَ لکين سنڌي ماڻھن کي گڏ ڪري دُنيا جي وڏن ملڪن سميت گڏيل قومن کان سنڌ جي آزاديءَ جي گُھر ڪندو رھيو جنھن تي آمريڪا پڻ نوٽيس ورتو ھيو بشير احمد خان قريشي کي مبينا طور اپريل ع تي زھر ڏئي ماريو ويو سندس جسم جو پوسٽ مارٽم نہ ڪيو ويو سندس کاڌي جا جُزا مُبينا طور مَٽايا ويا علي شير ولد علي محمد ميربحر هين جون ع تي ڳوٺ موسو ديرو تعلقي ڪنڊيارو ضلعي نوشهرو فيروز پيدا ٿيو پاڻ هاڪارو ملهه پهلوان ٿي گذريو آهي شير ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ باقائدي ملهه وڙهڻ شروع ڪئي جلدي ئي پنهنجي پهلواني قابليت جي ڪري سڄي سنڌ مشهور ٿي ويو هن ملهه جي سکيا پهريان پهلوان لقمان خشڪ کان ورتي شير مير بحر کي رستم سنڌ جو اعزاز مليل هو ويهين صدي جو زبردست پهلوان هو هن لاءِ اهو مشهور هو ته هو هڪ ملهه سان هٿ ڳنڍي ٻئي کي چوندو هو سندرو ڪري ويهه هن کي دسي تو سان ٿو وڙهان پاڻ ٽيهن سان جي عرصي ناقابل شڪست پهلوان رهيو انهيءَ عرصي هن ملڪي غير ملڪي پهلوانن کي شڪست ڏني ع هالا دنگل چيڪو سيلواڪيه جي پهلوان جارج زيبسڪو کي شڪست ڏئي ملڪ جو مان مٿاهون ڪيو شير سنڌ جو لقب حاصل ڪيو ٻيو مقابلو هندوستان جي گرنام سنگهه سان ٿيو جنهن کي پڻ شڪست ڏنائين هڪ ٻيو يادگار مقابلو خيرپور ميرس ٿيو جيڪو صدر ايوب خان والي رياست مير مراد علي خان پڻ ڏٺو سندس ڪٽمب پاران جوڙيل شيرميربهريادگار ڪاميٽي پاران هر سال ورسي ملهائي ويندي آهي سندس وفات کان پوءِ هڪ ڀيرو به سرڪاري سطح تي ورسي نه ملهائي وئي آهي ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو ولد محمد صديق هڪڙو پهرين اپريل تي شڪارپور ڄائو سندس شمار سٺن شاعرن نثر نويسن ٿئي ٿو انور فگار انٽر تائين تعليم شڪارپور مان حاصل ڪئي بي اي ايم اي جا امتحان سنڌ يونيورسٽي مان پاس ڪري اتي ئي سنڌي شعبي استاد جي حيثيت سان پنهنجي عملي زندگيءَ جو آغاز ڪيو مان شاهه عبداللطيف يونيورسٽي مان ڊاڪٽريٽ جي ڊگري حاصل ڪيائون جيئين ته سندس ڏاڏو والد علمي ادبي ذوق رکندڙ هئا وٽن بهترين ڪتب خانو پڻ هئو سو لکڻ پڙهڻ ڪتان ورثي مليا ان ماحول رهندي کيس لکڻ لاءِ شوق جاڳيو ادبي دنيا کيس نقش ناياب منگي جي سرپرستي شيخ اياز جهڙي شاعر جي گهڻي ويجهڙائپ نصيب ٿي ڳن ڪري پاڻ هڪ وڏو پختو شاعر اديب بڻجي پيو پاڻ ڪيئي ڪتاب اڻ کٽ مقالا مضمون لکيا آهن کيس مڄتا طور نئين زندگي گولڊن جوبلي ايوارڊ ڊراڪٽر تنوير عباسي يادگار ڪميٽي ايوارڊ مليل آهن نوجوان اديب شاعر محقق نقاد ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جو اصل نالو محمد انور محمد صديق هڪڙو آهي هن پهرين اپريل ع تي شڪارپور جنم ورتو پرائمري ثانوي اعليٰ ثانوي تعليم شڪارپور مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ ايم اي سنڌي پي ايڇ ڊي شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪيائين سندس پي ايڇ ڊيءَ جو موضوع شڪارپور شهر جو سنڌي ادب حصو هو هن وقت سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري جي سنڌي شعبي اُستاد آهي انور فگار هڪڙي سنڌي جديد شاعريءَ جي اهم نامور شاعر کيئلداس فاني جي شاعري وڏي تحقيق بعد گڏ ڪري ڪتابي صورت ترتيب ڏني جيڪو سنڌي ادبي بورڊ ڄام شوري پاران ع ڇپجي پڌرو ٿيو آهي ان کان سواءِ انور فگار هڪڙي ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي ٻوليءَ ادب بابت ترتيب ڏنل مضمونن جو هڪ مجموعو سون برابر سڳڙا سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران ع ڇپايو آهي انور فگار هڪڙي شيخ اياز جي ڪهاڻين کي جي تند برابر توريان جي عنوان سان ترتيب ڏنو آهي جيڪو ڪتاب سنڌي ادبي اڪيڊمي ڪراچيءَ ع ڇپائي پڌرو ڪيو اياز جي سوانح شاعريءَ بابت سندس تحقيقي ڪتاب جنم جي جيت اياز جنم جنم جي جيت اياز ع گنج بخش ڪتاب گهر حيدرآباد پاران ڇپجي پڌرو ٿيو آهي انور فگار هڪڙي جا علمي ادبي تحقيقي مصمون وقت به وقت سنڌ جي ادبي عليم رسالن ڇپجندا رهن ٿا هن وقت به هو ڪيترن موضوعن تي تحقيقي ڪم ڪري رهيو آهي جڏهن تہ هن وقت هو سنڌ يونيورسٽي جي سنڌي شعبي چيئرمين طور خدمتون سر انجام ڏئي رهيو آهي سنڌ يونيورسٽي سنڌ ورسٽِي هڪ تعليمي ادارو ڄامشوري واقع آهي هِي پاڪستان جي پُراڻي ٻيون نمبر وڏي يونيورسٽي آهي هي يونيورسٽي کان جي وچ واري عرصي ٺهي ڪراچي کان حيدرآباد منتقل ٿيڻ کانپوءِ مڪمل طرح پڙهائي جو سلسلو جاري ٿيو ھي يونيورسٽي سنڌ اسيمبلي مان سنڌ يونيورسٽي ايڪٽ پاس ڪرائي اپريل ڪراچي جي علائقي رنڇوڙ لائين پير الاهي بخش ٽيچرس ٽريننگ اسڪول جي جاء قائم ڪئي وئي سنڌ جو گورنر سر فرانسس موڊي سنڌ يونيورسٽي جو پھريون چانسلر سر غلام حسين ھدايت اللہپرو چانسلر اي بي حليم پھريون وائيس چانسلر آغا تاج محمد پھريون رجسٽرار مقرر ٿيا مئي سنڌ يونيورسٽي کي ڪراچي کان حيدرآباد آندو ويو اھا اپريل اين جي وي ھاءِ اسڪول جي الھندي ونگ قائم ٿي پاڪستان جي ٺهڻ وقت پاڪستان صرف هڪ يونيورسٽي يونيورسٽي آف پنجاب فعال هُئي جيڪا صرف پنجاب صوبي تعليم جي حوالي سان اهم ڪردار ادا ڪري رهي هُئي سنڌ صوبي صِرف هڪ يونيورسٽي يونيورسٽي آف ممبئي هُئي جيڪا آزاديءَ کان پهرين ئي بمبئي کان الڳ ٿيڻ ڪري بمبئي جي حصي آئي جيڪا هاڻ ڀارت آهي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ صوبي تعليم جي بهتريءَ لاءِ هڪ اداري جي ضرورت پئي قانوني شق نمبر تحت يونيورسٽي آف سنڌ جي نالي سان هڪ بِل قانونساز اسيمبليءَ پاس ٿيو جيڪو سنڌ کي پڻ هڪ نئين يونيورسٽي قائم ڪرڻ بابت هو ورهاڱي کان پوءِ کان تائين حيدرآباد کي سنڌ جِي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو يونيورسٽي کي پڻ ڪراچي کان حيدرآباد منتقل ڪيو ويو جتي هِن تعليمي اداري کي فعال بڻايو ويو يونيورسٽيءَ پهريون شعبو ڊپارٽمينٽ آف ايجوڪيشن تعليمي شعبو قائم ڪيو ويو جنهنکي پوءِ فيڪلٽي آف ايجوڪيشن جو نالو ڏنو ويو تنهن کان پوءِ يونيورسٽيءَ ٻيا به شعبا شامل ڪيا ويا ته يونيورسٽيءَ تعليمي ماحول سرگرم ٿي ويو جنهن کان پوءِ هڪ ٻيو ڪيمپس کولڻ جِي ضرورت محسوس ٿِي جيڪو حيدرآباد شهر کان ڪلوميٽر اولهه اُتر طرف ڄامشورو علامه امداد علي امام علي قاضي جي نالي سان ٺهيو سنڌ يونيورسٽي جو انتظام ڄامشورو ڪيمپس ايڊمنسٽريشن ڊپارٽمينٽ وٽ آهي هِن اداري جي انتظام هيٺ لاء ڪاليج ڊگري پوسٽ گريجوئيٽ ڪاليج پڻ آهن تعليم جِي پکيڙ جي حوالي سان سنڌيونيورسٽي جا ٻيا به ڪيمپس سنڌ جي مختلف شهرن آهن سنڌ يونيورسٽي جا ٻه مُکيه ڪيمپس آهن سَتَ وڌيڪ ڪيمپس کان پڻ شامل ڪيا ويا آهن سنڌ يونيورسٽيءَ جو مکيه انتظام ڄامشورو وائيس چانسلر جي هٿ هيٺ هوندو آهي ڪيمپس سَتَ شعبه فارميسي ايجوڪيشن اسلامڪ اسٽڊي سوشل سائنس نيچرل سائنس آرٽ ڪامرس بزنس ايڊمنسٽريشن پڻ شامل ڪيا ويا آهن هر شعبو هڪ ڊِين جي انتظام هيٺ هوندو آهي ڊين کي وائيس چانسلر مُنتخب ڪندو آهي هر شعبي جي الڳ عمارت آهي يونيورسٽيءَ انڊرگريجوئيٽ بيچلر بيچلرس آنرس پوسٽ گريجوئيٽ ماسٽر ڊگري ايم فِل توڙي پِي ايڇ ڊي پروگرام لاءِ رهنمائي پڻ ڪئي وڃي ٿِي قادر بخش ولد جيئند خان مگسي ڊسمبر تي ٺٽي پيدا ٿيو پاڻ مشهور قوم پرست سياسي اڳواڻ آهي ڊاڪٽر قادر مگسيءَ جو تعلق وچولي طبقي سان آهي سندس والد پهرين رازڪو ڪم ڪندو هو پوءِ سرڪاري ٺيڪيدار ٿيو قادر مگسي اعليٰ ثانوري تعليم ٺٽي مان حاصل ڪئي ان وقت تائين پاڻ ڪنهن به سياسي سرگرميءَ حصو ڪو نه ورتائين پاڻ راندين جو به شوقين هو جوڊو ڪراٽي براؤن بيلٽ حاصل ڪيائين مگسي اپريل ع ڊاڪٽري پڙهڻ لاءِ لياقت يونيورسٽي ڄامشورو داخل ٿيو جتان ڊاڪٽر سان گڏ سياستدان پڻ بڻجي نڪتو قادر مگسي سندس ساٿين جو تعلق جيئي سنڌ قومي محاظ سان هو جنهن سان ڪن اختلافن سبب هنن ترقي پسند پارٽي نالي ڌار تنظيم جوڙي جنهن جو شروع کان وٺي نشستمان ڊاڪٽر قادر مڱسي آهي ابو عبدالله بن محمد عبدالله اللواتي ابن بطوطا سياح ٿي گذريو آهي پاڻ ع طنجه شهر ڄائو سالن کان پوءِ حج ڪرڻ واسطي مڪي روانو ٿيو هن کي سير سفر جو شوق ٿيو هن مديني شريف کان سفر شروع ڪيو تقريبا سڄي دنيا جو سير ڪرڻ کانپوءِ واپس پنهنجي وطن وريو هن سفر دوران عجيب غريب ماڻهو واقعا ڏٺا انهن جا حالات هڪ سفر نامي قلمبند ڪيائين هن سالن تائين دنيا جو سير ڪيو اٽڪل هزار ميلن جو سفر طَي ڪيائين هو سنڌ به آيو سنڌ جي سرزمين تي صدين کان وٺي سياح مورخ جاگرافيدان واپاري مختلف نمونن سان قسمت آزمائي ڪندڙ ماڻهو ايندا رهيا آهن انهن مان ڪيترن پنهنجن سفرنامن مختلف تجربن کي لکيت پڻ آندو آهي جنهن هنن پنهنجي پنهنجي دور سنڌ جي تاريخ جاگرافي شهرن ماڻهن بابت انتهائي اهم معلومات ڏني آهي اهڙا واقعا اسان کي سنڌ جي تاريخ متعلق جيڪا معلومات مهيا ڪن ٿا اها ڪنهن ٻئي ذريعي سان ملڻ محال آهي سنڌ جي تاريخ بابت اهڙيون ئي ڪجهه شاهديون اسان کي اٺين صدي هجري جي شروعات سنڌ ايندڙ هڪ عرب سياح ابن بطوطه جي لکيل سفرنامي مان ملن ٿيون ابن بطوطه جو پورو نالو محمد بن عبدالله هو پاڻ فيبروري ع رجب هه سومر جي ڏينهن مراڪش جي شهر طنجه ڄائو هو ابن بطوطه سندس خانداني لقب هو اهو خاندان مراڪش اڃا به موجود آهي ابن بطوطه جڏهن پنهنجي سفر جي پڄاڻي ڪري هه وطن واپس وريو ته کيس اتي هڪ شهر قاضيءَ جو عهدو ڏنو ويو جيڪا سندس خانداني ڪِرت هئي جتي هن سن ع هه وفات ڪئي هن پنهنجو سفر ٻاويهن سالن جي عمر يعني سنه ع هه شروع ڪيو اٺن سالن جي سير سفر کان پوءِ ابن طوطه ٽيهن سالن جي عمر ڪابل کان هلي اچي پهرين محرم هه ٻارهين سيپٽمبر ع آچر جي ڏينهن سنڌو درياهه تي پهتو ابن بطوطه جي سفرنامي مان معلوم ٿئي ٿو ته هو بولان لڪ بلوچستان مان لنگهي ڪاهان کان ٿيندو جيڪب آباد ضلعي مان ڪٿان اچي سنڌ داخل ٿيو هوندو سندس سنڌو درياهه ٽپڻ وارو معاملو به ڪجهه غور طلب آهي سندس چوڻ موجب هو درياهه ٽپي ٻه ڏينهن سفر ڪري جناني شهر مان ٿيندو سيوهڻ پهتو جڏهن ته سيوهڻ قديم زماني کان وٺي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي آباد آهي ابن بطوطه سيوهڻ پهچڻ کان اڳ ٻيهر درياهه ٽپڻ جو ذڪر به نه ڪيو آهي جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته هو درياهه جي اصل وڏي وهڪري بدران سنڌوءَ جي الهندي وهڪري تان ٽپي سنڌوءَ جي ساڄي پاسي ان الهندي وهڪري جو کاٻو ڪپ وٺي لاڙڪاڻي جي هاڻوڪي شهر واري ايراضيءَ جو الهندو پاسو وٺندي ان وقت قائم شهر جناني مان ٿيندو دادوءَ جي الهندي پاسي کان لنگهي اچي سيوهڻ پهتو جيڪر ان کي صحيح سمجهجي ته پوءِ جناني جو قديم شهر به لاڙڪاڻي دادوءَ جي وچ واري ايراضيءَ ڪٿي هجڻ گهرجي اڃا به ائين چئجي ته اهو قديم شهر جنهن جو نالو به اسان کي ڪنهن ٻئي تاريخ جي ڪتاب مان نٿو ملي موهين جي دڙي جي ڏکڻ اولهه ڪٿي موجود هو جيڪو سنڌو درياهه جي رخ مٽائڻ يا ڪنهن ٻي آفت سبب بلڪل تباهه برباد ٿي ويو جنهن جي قديم آثارن جو به ڪو پتو ڪو نه ٿو پوي سفر جي اڳئين م رحلي ابن بطوطه سيوهڻ پهتو جتي ان وقت هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق شاهه جي پاران سنڌ تي مقرر ڪيل امير عماد الملڪ سرتيز موجود هو هن دور سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو جتي امير رهندو هو ان کانسواءِ اچ بکر سيوستان پڻ سرڪاري ڪارندا رهندا هئا جيڪي ملڪي حالتن ٻاهران ايندڙ ماڻهن بابت مڪمل معلومات پنهنجن اميرن معفت بادشاهه کي دهلي پهچائيندا رهندا هئا سنڌ جو امير الامراء عماد الملڪ سرتيز سلطاني بادشاهه محمد بن تغلق جو ناٺي فوج جو سپہ سالار هو جنهن کي بادشاهه بغاوتن کي منهن ڏيڻ ڏکين پرڳڻن جي انتظام لاءِ مقرر ڪندو هو کيس ڪجهه عرصو ديوگير جي باغين کي منهن ڏيڻ لاءِ پڻ موڪليو ويو هو اتان دکن جي بغاوت کي ختم ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو هو جتي دولت آباد جي لشڪر جي اڳواڻ سردار حسن گنگو سان مقابلو ڪندي سنه هه مارجي ويو سردار حسن پوءِ ابوالمظفر علاؤالدين حسن گنگو جي نالي سان دکن جي بهمني سلطنت جو باني ٿيو سنڌ ان وقت هندستان جي تغلق حاڪمن جي هٿ هيٺ هئي سيوهڻ واري علائقي مقامي سمن سومرن جو سردار اميرو نار ڄام انڙ قيصر رومي حاڪم هئا سيوهڻ رهندا هئا هنن جي فوج ارڙهن سئو سوار هئا هن شهر رتن نالي هڪ هندو به رهندو هو جيڪو ڪن اميرن سان گڏجي هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي درٻار پهتو بادشاهه هن کان متاثر ٿي کيس سنڌ سردار جو لقب ڏيئي کيس انهي ملڪ جو حاڪم ڪري سيوهڻ ان جا پرڳڻا جاگير طور ڏيئي کيس وڏن اميرن واريون نشانيون نغارا جهنڊو عطا ڪري روانو ڪيو سيوهڻ پهچڻ تي ڄام انڙ قيصر لاءِ هن جي اطاعت ڪرڻ ڏاڍو ڏکيو ٿي پيو ٻنهي پاڻ صلاح ڪري ملڪ رتن کي ماري وڌو سندس گڏ ڪيل مال ٻارهن هزار دينارن تي قبضو ڪيو اميرو نار ڄام انڙ کي سڀني پنهنجو سردار مڃي کيس ملڪ فيروز جو لقب ڏنو هن سمورو مال لشڪر کي ورهائي ڏنو پر لشڪر جي گهٽتائي سبب پنهنجي قبيلي جي ماڻهن ڏانهن هليو ويو سيوهڻ باقي بچيل لشڪر قيصر رومي کي پنهنجو سردار بنايو هن واقعي جي خبر جڏهن سلطان محمد بن تغلق جي مقرر ڪيل سنڌ جي امير الامراء عماد الملڪ سرتيز کي پهتي جيڪو ملتان رهندو هو ملتان سيوهڻ کان ڏهن ڏينهن جي پنڌ تي هو ته سرتيز لشڪر وٺي سيوهڻ پهتو قيصر رومي هن جو مقابلو ڪيو قلعي قابو ٿي ويٺو پر آخر جنگ هارائي قيد ٿي قتل ڪيو ويو عمادالملڪ سرتيز انهن جو مال ضبط ڪيو روزانو انهن قيدين مان ڪن کي قتل ڪرائي انهن جون کلون لهرائي بهه سان ڀرائي سيوهڻ قلعي جي ڀت تي ٽنگائي ڇڏيندو هو ايترا ماڻهو مئا جو انهن جون سسيون وچ شهر هڪ ڍڳ جيتريون گڏ ٿي ويون ابن بطوطه هن واقعي کانپوءِ سيوهڻ پهتو هو اتي جي هڪ وڏي مدرسي وڃي رهيو هو جيڪو قلعي جي سامهون هو ابن بطوطه مدرسي جي ڇت تي سمهندو هو جڏهن رات جو سجاڳي ٿيندي هيس ته انهن ٽنگيل کلن تي اک وپندي هيس ان وحشت اچي دل پريشان ٿي ويندي هُيس نيٺ ان مدرسي کي ڇڏي ساڳئي شهر وڃي ڪنهن ٻئي هنڌ رهيو مٿئين واقعي مان تاريخي معلومات خاص طرح سمن جي طاقت اچڻ هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي ڪارندن خلاف بغاوت جون شاهديون ملن ٿيون جيڪا سنه هه جي ذوالحج مهيني مطابق ع جي آگسٽ مهيني ٿي گذري هئي مٿئين واقعن مان هن ڳالهه جي تصديق ٿئي ٿي ته سنڌ جا حڪمران سومرا توڻي سمه جيڪي سنڌ جي لاڙ وارن علائقن تي حڪومت ڪندا هئا دهليءَ جي سلطانن جي ڪمزوري جو فائدو وٺي اچ ملتان تائين ملڪ قبضو ڪري ويندا هئا ڪڏهن دهلي مان لشڪر ڪاهي اچي سندن طاقت کي تباهه ڪير کين سنڌ جي لاڙ واري پاسي ڏي ڌڪي ڇڏيندو هو جڏهن وري سلطاني طاقت ڪجهه ڪمزور ٿيندي هئي يا انهن جا گهرو جهيڙا سندن طاقت کي ختم ڪري ڇڏيندا هئا ته سنڌي جوڌا پنهنجي آزادي کي قائم رکندي غلاميءَ جو ڳٽ ڳچيءَ مان ڪڍي ڪڍي آزاديءَ جو اعلان ڪندا هئا ابن بطوطه ٻڌائي ٿو ته سنڌ جي امير الامراء عماد الملڪ سرتيز سان گڏ ملتان مان قاضي علالملڪ فصيح الدين خراساني به مددگار ٿي پنهنجي لشڪر سان سيوهڻ آيو هو هن کي اڳتي لاهري بندر وڃڻو هو جيڪو ان جي علائقي سميت هن کي سلطان محمد بن تغلق جاگير ڪري ڏنو هو ان وقت لاهري بندر جو ساليانو محصول سٺ لک دينار هوندو هو جنهن مان ويهين پتي يعني ٽي لک دينار جاگيردار کي ملندا باقي بادشاهه محمد بن تغلق جي خزاني ستونجاهه لک دينار جمع ٿيندا هئا لاهري بندر هڪ وڏو شهر بندر گاهه هو جتي يمن فارس جا تمام گهڻا جهاز واپاري ايندا هئا ابن بطوطه جي بيان مان سنڌ جي لاهري بندر جي سالياني اپت سنڌ جي بندرن تي ٿيندڙ واپار جهاز راني جي خبر پوي ٿي جيڪو ان دور جي وڻج واپار جي ترقي جو هڪ اهم ثبوت آهي معلوم ٿئي ته ان دور لاهري بندر ئي سنڌ جو اهم سامونڊي بندر هو جتي پرڏيهه کان جهازن وسيلي مال اچي لهندو هو جتان درياهه خشڪيءَ وسيلي اهو مال سنڌ هندستان افغانستان جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويندو هو هن بيان مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته محمد بن تغلق جي دور لاهري بندر به سندس هٿ هيٺ هو جنهن جي جاگير هڪ خراساني امير جي حوالي ڪئي وئي هئي جيڪو آمدني جي ويهين پتي پاڻ کڻندو هو جيڪي ٽي لک دينار ٿيندا هئا ابن بطوطه سيوهڻ مان ان خراساني جاگيردار سان سن هه ع پنج ڏينهن سنڌو درياهه سفر ڪري لاهري بندر ويو اتي پنج ڏينهن رهي بکر اچي کان ٿيندو ملتان هليو ويو جتان مختلف شهرن کان ٿيندو وڃي دهليءَ سلطان محمد بن تغلق جي درٻار پهتو جيڪو غير ملڪين کي وڏا انعام اڪرام عهدا ڏيندو هو اهي سڀ ابن بطوطه به حاصل ڪيا ابن بطوطه هندستان تمام وڏو عرصو رهيو مختلف علائقا گهميو ان دوران هن کي ڪيترا چڱا خراب واقعا پيش آيا پر هن مضمون صرف سنڌ متعلق بلڪ خاص طرح سيوهڻ سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي جيڪي تاريخي اهميت جون حقيقتون آهن مٿي ذڪر ڪيل حقيقتن کان سواءِ ابن بطوطه جي سفرنامي مان نه صرف سندس ٻيو دفعو سيوهڻ اچڻ ثابت ٿئي ٿو پر سلطان محمد بن تغلق جو سنه هه ع پهريون دفعو بادشاهه جي حيثيت سيوهڻ اچي ڪافي عرصو رهڻ جي پڻ خبر پوي ٿي جنهن کي عام طرح ليکڪن تاريخدانن بلڪل نظرانداز ڪري ڇڏيو آهي هن اهم واقعي جو ڪٿي به ذڪر نه ڪيو ويو آهي نه ئي ان جا نتيجا ڪڍيا ويا آهن ته اهي ڪهڙا سبب هئا جن جي ڪري هندستان جو بادشاهه وڏو سفر ڪري سنڌ آيو ڪيترا مهينا سيوهڻ اچي رهيو سڀ کان پهريائين ابن بطوطه جي ان بيان کي هوبهو ڏسڻ گهرجي ته جيئن سمجهڻ آساني ٿئي ابن بطوطه لکي ٿو ته جڏهن شيخ شهاب الدين سان ملڻ جي ڏوهه بادشاهه محمد شاهه تغلق ناراض ٿي پيو ته مون کي اچي ڊپ ورايو سو پنهنجو سڀ ڪجهه مال دولت ڪپڙا ورهائي هڪ گداگر جا ڪپڙا پائي تارڪ الدنيا ٿي ويس انهن ڏينهن بادشاهه سنڌ جي ملڪ ويل هو جڏهن بادشاهه کي خبر پئي ته آئون تارڪ الدنيا ٿي ويو آهيان تڏهن مون کي پاڻ وٽ گهرائي ورتائين ان وقت بادشاهه سيوستان سيوهڻ هو مان فقيرن جي ڪپڙن بادشاهه جي سامهون حاضر ٿيس مون سان بادشاهه تمام نرميءَ سان ٿي ڳالهايو وري سندس نوڪري ڪرڻ لاءِ مونکي زور ڪرڻ لڳو پر مون صاف انڪار ڪيو کانئس حجاز جي سفر جي اجازت گهريم جيڪا هن منظور ڪئي پوءِ مان بادشاهه وٽان هليو آيس هڪ خانقاهه جيڪا ملڪ شير جي نالي سان منسوب هئي ترسي پيس هي جماد الثاني جون آخري تاريخون سنه هه ع هو آئون رجب وارو سڄو مهينو شعبان جي ڏينهن تاريخ تائين اتي عباد ڪندو رهيس هتي مون پنجن پنجن ڏينهن جو روزو رکڻ شروع ڪيو اهڙي طرح سان چاليهه ڏينهن پورا ڪيم جڏهن چاليهه ڏينهن پورا ٿيا تڏهن بادشاهه مون ڏانهن هڪ زين سميت گهوڙو ٻانهيون غلام خرچ ڪپڙا موڪلي ڏنا پوءِ مون اهي ڪپڙا پهريا جڏهن آئون بادشاهه وٽ پهتس ته هن منهنجي اڳي کان به وڌيڪ عزت ڪئي چيو ته توکي چين جي بادشاهه وٽ پنهنجو سفير ڪري ٿو موڪليان ڇو ته توکي سير سفر جو شوق آهي هن بيان مان خبر پوي ٿي ته محمد بن تغلق شاهه هندستان جو بادشاهه ٿيڻ کانپوءِ پهريون دفعو سنڌ سنه هه ع اچي گهٽ گهٽ ٽي مهينا سيوهڻ رهيو هو بادشاهه جي سنڌ اچي هڪ وڏو عرصو سيوهڻ رهڻ جي هن واقعي جي ابن بطوطه جي سفرنامي کانسواءِ ٻئي ڪنهن به حوالي مان خبر ڪانه ٿي پوي نه ئي اهو معلوم ٿي سگهي ٿو ته سلطان جي اچڻ سبب ڪڙو هو جڏهن ابن بطوطه اچي بادشاهه سان مليو تڏهن جمادي الثاني جون آخري تاريخون هيون جيڪر هن کي ويهين تاريخ سمجهجي ته پوءِ جمالد الثاني جا ڏهه ڏينهن رجب جو سڄو مهينو شعبان جا ڏهه ڏينهن يعني پوڻا ٻه مهينه عبادت گذاريا جنهن کانپوءِ بادشاهه سلامت هن کي انعام اڪرام اعزاز ڏيئي نوڪريءَ ٻيهر رکيو سفير ٿي وڃڻ لاءِ چيائينس ابن بطوطه پنهنجي سفرنامي ٻڌائي ٿو ته سيوستان کان ملتان تائين جيڪو سنڌ پرڳڻي جي گادي جو هنڌ آهي ڏهن ڏينهن جو رستو آهي ملتان کان دارالخلافت دهليءَ تائين پنجاهه ڏينهن جو رستو آهي سندس ان بيان کي سامهون رکي جيڪر غور ڪجي ته ائين سمجهه ايندو ته بادشاهه محمد بن تغلق سيوهڻ پهچڻ کانپوءِ ابن بطوطه جو حال احوال معلوم ڪري هن کي سيوهڻ گهرائڻ لاءِ ماڻهو موڪليو هوندو ته ان جي دهلي پهچي ابن بطوطه کي سيوهڻ آڻڻ پڪ سان چار مهينا لڳي ويا هوندا چار مهينا سفر وارا ٻه مهينا سيوهڻ رهڻ وارا ڇهه ئي مهينا بادشاهه محمد بن تغلق جو پڻ سيوهڻ هجڻ سمجهڻ گهرجي جيڪو هڪ بادشاهه لاءِ گاديءَ جي هنڌ کان ٻاهر بنا ڪنهن سبب جي سيوهڻ رهڻ ممڪن نٿو نظر اچي پر اهو مسئلو ابن بطوطه جي سفرنامي مان ئي حل ٿي وڃي ٿو هو لکي ٿو ته سنڌ ٽپال ٻن قسمن جي ٿيندي آهي هڪڙي گهوڙي واري ٻي پيادي گهوڙي واري ٽپال اولاق لاءِ هر چئن ڪوهن يعني ٻن ميلن تي هڪ چونڪي يا ڍاٻو هوندو آهي انهيءَ وچ ٻه ڳوٺ ٻڌل هوندا آهن هر هڪ ڳوٺ وٽ پيادو تيار ٿيو بيٺو هوندو آهي جنهن جي مٿي تي ٽامي جا گهينگهرا ٻڌل هوندا آهن اهو همراهه ٽپال جو لفافو هٿ جهلي گهينگهرن واري لٺ هٿ کڻي وٺي ڊوڙندو آهي اڳتي وري ٻيو همراهه گهينگهرن جو آواز ٻڌيو تيار ٿيو بيٺو هوندو آهي هيءَ ٽپال گهوڙن کان به جلد پهچندي آهي هن طريقي سان تازا ميوا ڪابه گهربل شئي يا ماڻهو پنجن ڏينهن پهچي ويندي آهي مٿئين بيان مان اهو سمجهڻ آسان ٿي پيو ته ابن بطوطه کي هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي سيوهڻ ڇهه مهينا نه پر وڌ وڌ هڪ مهينو لڳو هوندو پر هن مان اهو ثابت ٿئي ٿو ته بادشاهه ٽن مهينن کان وڌيڪ سنڌ جي سرزمين سيوهڻ تي ترسيل هو پر اهڙو احوال سواءِ هن سفرنامي جي ٻيو ڪٿان به ملي نه سگهيو آهي جنهن جي آڌار تي سندس سيوهڻ اچڻ جو ڪو واضح سبب بيان ڪري سگهجي جڏهن ته بادشاهه جي ٻن سالن کان وڌيڪ عرصو ڏڪار وبا سبب دارالحڪومت کان ٻاهر رهڻ جي شاهدي ملي ٿي ابن بطوطه بين تاريخدانن جي ليکتن جو جائزو وٺڻ سان ڪجهه حقيقتون هن طرح واضح ٿين ٿيون ابن بطوطه موجب جمادي الاول جي نائين تاريخ بادشاهه معبر جي بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ لشڪر سان روانو ٿيو ابن بطوطه سال سنه هه ڏنو آهي ٻنهي حوالن کي گڏي اها تاريخ جمادي الاول هه مطابق آڪٽوبر ع آچر جو ڏينهن سمجهيو ويندو ابن بطوطه کي بادشاهه ويندي مهل قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي هه هه جي مقبري ٺهرائڻ ان جي سنڀال غريبن جي کاڌي کارائڻ تي مقرر ڪري ويو سندس وڃڻ کانپوءِ هندستان سخت ڏڪار پيو ايتري قدر جو ماڻهو مئل گهوڙا ماڻهو جو ماس کائڻ لڳا اناج جي قيمت ڇهه درهم في مڻ ٿي وئي سلطان جي لشڪر به اچي وبا پکڙي پاڻ به بيمار ٿي پيو ان مهم کي اڌ ڇڏي موٽي آيو ضياءَ الدين برني تاريخ فيروز شاهي لکي ٿو ته هن دور ڪيترا علائقا بادشاهه جي هٿ مان نڪري ويا ظلمن ماڻهن کي قتل ڪرائڻ سان به امن امان قائم نه ٿيو گجرات ديگير کان سواءِ ڪو به علائقو سندس هٿ هيٺ نه رهيو هر طرف بغاوت پکڙي وئي بادشاهه محمد بن تغلق ڪاوڙ جيئن جيئن ماڻهو مارايا تيئن سندس خلاف نفرت وڌندي وئي ماڻهن ڏڪار وبا سبب محصول ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا بادشاهه ڪجه ڏينهن دهليءَ رهي حالتن کي سڌارڻ جي ڪوشش ڪئي پر حالتون سڌري نه سگهيون بادشاهه ڪيترا دفعا گهوڙن مال جي چاري لاءِ لشڪر سميت دهلي کان نڪري گجرات سنڌ جي علائقن ڏانهن هليو ويندو هو وري موٽي ايندو هو پر تڏهن به مال ماڻهو مرندا رهيا ابن بطوطه جي بيان موجب کيس ان دوران شيخ شهاب الدين سان ملڻ جي ڏوهه پهري هيٺ رکيو ويو هو شيخ شهاب الدين جي قتل کانپوءِ هن کي آزادي ملي پر بادشاهه جي خوف کان وڃي شيخ ڪمال الدين عبدالله غازي جي خدمت رهيو جيڪو وڏو عابد زاهد الله وارو هو هن ڪيترا مهينا اتي عبادت گذاريا انهن ڏينهن بادشاهه سنڌ ملڪ ويل هو شيخ شهاب الدين جو ڏوهه اهو هو ته هن بادشاهه محمد بن ٿغلق کي عادل چوڻ کان انڪار ڪيو هو کيس ظالم چيو هئائين انهي حقيقت تان بادشاهه جو ڏمر ڏسڻو پيس نيٺ شهادت حاصل ڪيائين ابن بطوطه ان سان هڪ دفعو ملڻ جي ڏوهه قابو ٿيو پر ڀاڳ ڀلا هئس جو نئين حياتي مليس جيئن چين روانو ٿيو ته وري هندستان ڏي منهن نه ڪيائين سنڌ جي آبادي سرسبزي خوشحالي مٿين واقعن کي سامهون رکندي اهو چئي سگهجي ٿو ته بادشاهه محمد بن تغلق هندستان جي ڏڪار وبا بغاوتن کان بيزار ٿي پنهنجي لشڪر مال سميت سنڌ جو رخ رکيو سيوستان يعني سيوهڻ اچي ديرو ڄمايائين سنڌو درياهه جي ڪپ تي ان جا انبار منڇر جي علائقي مشهور چراگاهون موجود هيون جتي ماڻهو مال کائي پي سکيا ستابا ٿيا هن علائقي جو حاڪم به بادشاهه جو ناٺي عماد الملڪ سر تيز سلطاني هو جنهن بادشاهه سندس لشڪر جي بي انتها خدمت ڪئي بادشاهه هتي پنهنجي پياري اڪيلي ڌيءَ سان پڻ ملاقات ڪئي هوندي ڪيترا مهينا آرام عافيت سڪون سان گذاريا ابن بطوطه جي ڏنل تاريخ جماد الثاني جي آخر کي جيڪر جمادي الٿاني هه پهرين ڊسمبر ع ڇنڇر ڏينهن سمجهجي ته ڏهين شعبان جنوري ع ڇنڇر جي ڏينهن تائين صرف اهي پوڻا ٻه مهينا ٿي ٿا وڃن پڪ سان ان کان وڌيڪ ڪجهه وقت بادشاهه مهمد بن تغلق سيوهڻ گذاريا پوءِ ملتان کان ٿيندو وڃي دهليءَ پهتو هي سنڌ جي تاريخ جو هڪ اهو واقعو آهي جنهن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي ان مان نه صرف هندستان جي تغلق حاڪم محمد شاهه جي سنڌ اچي ڪافي وقت سيوهڻ رهڻ جو ثبوت ملي ٿو پر ابن بطوطه جي ٻيهر سيوهڻ اچڻ جي پڻ خبر پوي ٿي جنهن هو بادشاهه سان ملاقات ڪرڻ کانپوءِ ملڪ علي شير جي خانقاه رهڻ جو ذڪر ٿو ڪري جيڪا اصل سيوهڻ جي اڳوڻي حاڪم ملڪ علي شير جوڙايل خانقاهه هئي ابن بطوطه سنڌ مان دهلي ويو اتان چين جو سفر شروع ڪيائين جتان موٽي هو پنهنجي ملڪ مراڪش هليو ويو سيوهڻ بابت هن تاريخي اهميت جي حوالي جو سواءِ ابن بطوطه جي ٻئي ڪنهن به ذڪر نه ڪيو آهي جيڪر ابن بطوطه هن کي پنهنجي سفرنامي شامل نه ڪري ها ته اسان کي ان هاڪاري ظالم حڪمران جنهن بي پناهه لشڪر سان ٺٽي تي هه ع ڪاهه ڪئي سنڌوءَ جي ڪپ تي پلو کائي بيمار ٿي مري ويو جي سندس حياتيءَ سيوهڻ اچي ڪيترا مهينا رهڻ جي ڪابه سڌ نه پئجي سگهي ها نتيجا ابن بطوطه جي سفرنامي سنڌ باري خاص طرح سيوهڻ بابت ڪيترا تاريخي حوالا ملن ٿا جن کي اسان جي تاريخدانن بلڪل وساري ڇڏيو آهي جن تي غور ڪرڻ سان اهڙي تاريخي معلومات ملي ٿي جيڪا ڪنهن به تاريخي ڪتاب مان ملڻ ممڪن ڪونهي محمد بن تغلق جو سنڌ اچڻ سيوهڻ ايتري وقت لاءِ رهڻ جو سبب دهليءَ ڏڪار بيماري ملڪ بغاوتون سمجهڻ اچن ٿيون جن کان بچڻ لاءِ سنڌ جهڙي سائي ستابي خوشحال ملڪ آيا سندس ناٺي عمادالملڪ سرتيز سنڌ جو حاڪم هو جنهن وٽ سڪون سان ڳچ مهينا رهي پاڻ سيوهڻ ساهه پٽيائين سندن گهوڙا ٻيا جانور منڇر جي علائقي وارن سر سبز ميدانن گاهه داڻو چرندا رهيا خاص طرح سان سيوهڻ بابت مٿين تايرخي حوالن بابت سواءِ ابن بطوطه جي ڪنهن به ٻئي سياح يا تاريخدان ذڪر نه ڪيو آهي نه ئي ڪنهن محقق ان تي روشني وڌي آهي ابن بطوطا ابن بطوطه جڏهن مصر جي بندر اسڪندريا تي شيخ برهان الدين اعراج سان ملاقات ڪئي هئي تڏهن شيخ ابن بطوطه کي اڳواٽ چئي ڇڏيو هو ته سنڌ توکي هڪڙي سامره سومرا قوم گڏبي جارج برنارڊشا مشهور ڊرامه نگار اديب سوشلزم جي پرچارڪ جولاءِ ع آئرلينڊ جي شهر ڊبلن جنم ورتو جارج برنارڊشا جارج ڪيرشا لوسـنڊا ايـلـزبٿ جو اڪيلو پٽ هو شروع جارج برنارڊشا جون لکڻيون ناڪام ويون ع هن پنهنجي زندگيءَ تي لکيل ڪتاب مڪمل ڪيو پر هن ڪتاب کي لنڊن جي ڪنهن به پبليشر ڇپائڻ جي حامي نه ڀري اڳتي هلي اهو ئي ڪتاب مشهور ليکڪ جي وڏي ڪتاب جي حيثيت ع شايع ٿيو اهڙيءَ طرح هن جي اڳ لکيل چئن ناولن کي به قبول نه ڪيو ويو ڏهن سالن تائين هن پاران اخبارن کي موڪليل مضمونن جو به اهو ئي حال ٿيو جارج برنارڊ جي حياتيءَ جو لکيل هڪ ناول جيڪو تقريبا ع يا ع لکيو ويو هو سندس مرڻ کان پوءِ ع ڇاپيو ويو اهو ناول جارج برنارڊشا جي ادبي دؤر جو آخري ناول هو جارج برنارڊشا سماجي سرگرمين به حصو ورتو پر هيءُ گهڻي ڀاڱي ع ڇپجندڙ جي ايڊيٽر جي حيثيت سامهون آيو جنهن هن جون پنهنجون ٻه تحريرون به شامل هيون اهو مجموعو برطانوي سوشلسٽ ادب ڪلاسڪ جي حيثيت رکي ٿو ع ڊرامه نگار وليم آرچر جي نظر جارج برنارڊشا جي صحافتي ڪم تي پئي هن جو هيءُ ڪم ع کان ع تائين ڇپجندڙ ڪتابن تي تبصري ع کان ڇپجندڙ فن تي تنقيدي مضمونن ع کان ع تائين ڇپيل ڪالمن تي مشتمل هو موسيقي خاص ڪري اوپيرا نظميه ڊرامي بابت جارج برنارڊشا جي ڄاڻ ڪمال درجي جي هئي پر جارج برنارڊشا جو مقدر ان وقت چمڪيو جڏهن فرينڪ هيرس کيس ڊرامه نگار جي حيثيت جڳهه ڏني هن حيثيت جارج برنارڊشا پنهنجين سمورين صلاحيتن حاضر جوابيءَ سان ڪم ڪندي وڪٽورين اسٽيج جي تصورن کي تبديل ڪيو هيءُ اهو ئي زمانو هو جڏهن جارج برنارڊشا ڊراما نگاريءَ جي شروعات ڪئي آئرلينڊ جي هن ڊراما نگار اديب ليکڪ سوشلزم جي پرچارڪ کي ع نوبل انعام ڏنو ويو جارج برنارڊشا جا لکيل ڊراما هيٺ ڏجن ٿا ڊرامن کان سواءِ جارج برنارڊشا ڪيترن ئي ڪتابن جو مصنف به رهيو سندس ڪتاب ڏاڍو مشهور ٿيو ان جي جواب علامه آءِ آءِ قاضي ڀوري ڇوڪري حق جي ڳولا لکيو جنهن جو سنڌي ترجمو سنڌي ادبي بورڊ ڇپايو آهي جارج برنارڊشا نومبر ع هرٽ فورڊ شائر وفات ڪئي قديم يونان جو مشهور شاعر هومر جا لڳ ڀڳ قبل مسيح زندهه هجڻ جا نشان ملن ٿا ڪجهه اهل علم ان تاريخ کي ق م تائين ڊگهو ڪري وٺندا آهن سندس مشهور رزميه داستانون اليئڊ آڊيسي آهن جرمني جي مشهور عالم فريڊريش آگسٽ وولف ع هي خيال ظاهر ڪيو ته اليئڊ آڊيسي جي مختلف حَسن کي ڪيترن ئي ڳائڻ وارن شاعرن تصنيف ڪيو آهي بعد انهن کي ايڊيٽر سهڙي ڪري ڪتابي صورت ڏني هن جي لکيل نظمن کي جيڪي هيڏي هوڏي پکڙيل هئا انهن کي سڀ کان پهريان اربستا ڪورس ڳڏ ڪيو جيڪو ساموٿريس جو رهاڪو هو اسڪندريه ڪتب خاني جو مهتمم هو ق م ٻه ايڊيشن شايع ڪيائون هن جي ڪلام جو سڀني مهذب ٻولين ترجمو ٿي چڪو آهي ايڊولف ھٽلر آسٽريائي نسل وارو ھڪ جرمن سياستدان نازي پارٽي جو اڳواڻ ھيو جون چونڊون کٽي ع جرمني جو چانسلر مقرر ٿيو ع نازي جرمني جو فيوھرر بڻيو ع کان ھن نازي پارٽي اين ايس ڊي اي پي جي قيادت سنڀالي اقتدار اچڻ بعد ھن جرمني آمريت جي شروعات ڪئي جنھن کي ٿرڊ ريخ جو نالو ڏنو ويو ع ھن ٻين سمورين سياسي پارٽين تي بندش وجھي ڇڏي جنھن سان کيس مطلق اختيار ملي ويو ع ھن پولينڊ تي حملي ڪري فتح ڪرڻ جو حڪم ڏنو ھن جي ڪري دنيا ٻي جنگ عظيم لڳي جنھن سان پنج ڪروڙ ماڻھو موت جو شڪار ٿيا ٻي جنگ عظيم جي جرمن فوج جو ڪمانڊر ان چيف ھيو سمورا اھم فيصلا ھن پاڻ ڪيا ھيا ھن شخص جو اصلي نالو اَڊولف پٽ اَليوس جو ھو سندس سرنيم يا گھراڻي جو نالو ھٽلر ھو ھن جي خاندان جو تعلق آسٽريا جي ھيٺاھين پاسي جي والڊوائرٽيل علائقي سان ھيو جتي ان کي ھٽلر جي نالي کان علاوہ ھوٽلر خاندان يا ھئڊلر خاندان پڻ سڏيندا ھئا لفظ ھٽلر اصل م چيڪ ٻولي مان ورتل ھيو سندس پيءُ اَليوس آسٽريا جي ڳوٺ برانو برائنائو ايم ان رھندڙ ھو موچڪو ڌنڌو ڪندو ھو ھن ٽي شاديون ڪيون ھيون سندس ٽيءَ زال جو نالو ڪَلرا پوزيل ھو جنھن مان کيس اپريل ع اَڊولف ھٽلر پيدا ٿيو ڪلارا پولزل سندس پيء جي سؤٽ پڻ ھئي ايڊولف اليوس جي ڇھن ٻارن مان چوٿين نمبر تي ھيو ھٽلر جي پيدائش اَڊولف سالن جي عمر تائين اُنھيءَ ڳوٺ رھندو آيو تعليم به اتي ئي ورتائين ھن جي پيدائش آسٽريا ھنگري رياست جي اترئين پاسي واقع صوبي لنز جي ھڪ ننڍڙي شھر برائنائو ايم ان ٿي جيڪوجرمني جي رياست بويريا جي سرحد جي لڳ واقع ھيو ھٽلر جو پيءُ ع وفات ڪري ويو سندس ماءُ ڪلارا ڪيٿولڪ ھئي ع وفات ڪري وئي ھٽلر عيسائيت کان نفرت ڪندو ھو کيس يھودين کان پڻ نفرت ھئي هٽلر جي تعليم نهايت ئي گهٽ هئي آسٽريا جي گاديءَ واري هنڌ ويانا جي آرٽس ڪالج کيس صرف ان ڪري داخلا نه ملي ته هو انهن جي بنيادي ضرورتن تي پورو لهي نه سگهيو هي هڪ بهترين مصور هو ع ھي ويانا وڃي فنون لطيفه پڙھڻ لاء ويو آرٽس جي اڪيڊمي داخلا جو امتحان ڏنائين پر فيل ٿي ويو ھن آگسٽ ع جرمنيءَ جي بويريائي فوج شامل ٿيو پھرين جنگ عظيم م جرمنيءَ جي پاسي کان وڙھيو ھي بويريائي رزرو سورھين ريجمينٽ شامل ھوندي بيلجيم فرانس جنگ وڙھيو ھن جنگ جو وڏو حصو اولھ واري محاذ تي گذاريو اتي رنر وارو خطرناڪ ڪم ڪيو جنھن م نياپا ھڪ ھنڌ کان ٻئي ھنڌ پھچائڻا ھوندا ھئا پھرين نومبر تي کيس جيفريئٽر مقرر ڪيو ويو ڊسمبر تي سرڪار کيس آئرن ڪراس سيڪنڊ ڪلاس انعام طور ڏنو آڪٽوبر تي ھٽلر گولي لڳن سبب زخمي ٿي پيو اھڙي طرح آڪٽوبر کان پھرين ڊسمبر تائين بيلٽز جي فوجي اسپتال داخل رھيو مارچ ع تي ھي ٻيھر محاذ تي موٽي آيو جنگ وڙھيو کيس ملٽري ميرٽ ڪراس مليو آگسث ع تي کيس آئرن ڪراس فسٽ ڪلاس مليو نومبر م جرمني ھار مڃي هو فوج صرف ان ڪري اڳتي وڌي نه سگهيو جو هن جي آفيسرن جي مطابق هن قائدانه صلاحيتون نه هيون پھرينءَ مھاڀاري لڙائيءَ ھن جرمنيءَ طرفان جنگ پوريءَ سرجوشيءَ سان بھرو ورتو ليڪن باوجود بھترين لشڪر عمدن ھٿيارن پورين تيارين جي جرمنيءَ ان جي ساٿي ملڪن ترڪيءَ جي حڪومتن کي جنگ شڪست ملي ان ڪري ھر محبِ وطن جرمن کي ارمان پشيماني پيدا ٿي ويتر ورسيلز جي عھدنامي ھنن جي حالت ابتر بڻائي ڇڏي جنگ شڪست کائڻ جي سببن معلوم ڪرڻ وڃايل طاقت وقار کي وري ھٿ ڪرڻ لاءِ سڄي ملڪ جرمن قوم جا وطن دوست غور فڪر ڪرڻ لڳا ھٽلر به نوڪري ڇڏي ڏني اُنھيءَ مسئلي تي سوچ ويچار ڪندي ڪندي ھو ڪن خاص نتيجن تي پھتو ھن کي جرمن قوم جي ابتريءَ شڪست جا ٻه ڪارڻ ڏسڻ آيا ھن جي خيال موجب يھوديت ھڪ خاص نظريي جي حامل ھئي جنھن نسل جاگرافيائي حدن جي وطن اُن جي ڪلچر زبان اقتصادي مفاد جي بنياد تي ھزارن ورھين جي تاريخي ارتقا جي ذريعي بڻيل قومن جي وجود کي ختم ڪري قومن جو وجود ڪن خيالي نظرين جذبن مذھبي عقيدن جي بنياد تي قائم ڪيو ھو اِئين جديد نئشنلزم قوميت جي شيرازي عصبيت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو ھو ھن جو خيال ھو ته جرمن قوم قومي عصبيت گھٽ ٿي ويئي ھئي سا به اُن يھوديت جي اثر ڪري اُن جي سازشي ڪوشش سبب اُن ئي کين ڪمزور ڪري ڇڏيو ھو آسپاس وارين ڪيترين قومن کي گھڻن ئي ايشيا آفريڪا جي ملڪن تي تسلط ھو ليڪن جرمن قوم جڏھن به پنھنجي ترقيءَ اقتدار لاءِ ڪوشش ٿي ڪئي ته ان جي راھ رڪاوٽون وڌيون ٿي ويئون اُنھن رڪاوٽن کي مذھب جمھوريت ڪميونزم جي نظرين جي نالن انھن جي مدد سان مضبوط ڪيو ٿي ويو جن ٽنھي نظرين کي ھُن يھوديت جي پيداوار ٿي سمجھيو جوش مصيبت جي حالت دماغي توازن ٺيڪ نٿو رھي ھٽلر کي به اُن وقت ڏسڻ آيو ته اُھي سڀ ڳالھيون سيميٽڪ سامي تخيل جو نتيجو ھيون جمھوريت ھن کي مادي ذھني قوت تي تعداد جي تفوق آڪرائي جو راز لڪل نظر آيو ڪميونزم به ساڳي اُھا ڳالھ پڻ قوم پرستيءَ جي دشمن نظر آيس دنيا جي مکيه مذھبن ڪرسچئنٽي اسلام کي ھن يھوديت جي پيداوار ٿي ڄاتو انھن سڀني جي فروغ ھن کي قوميت جو موت ٿي نظر آيو پھرين جنگ عظيم کان پوء ھي اڃان فوج م رھيو ميونخ موٽي آيو جتي ھن بويريائي وزيراعظم ڪرٽ آئسنر جي قتل ٿيڻ بعد سندس جنازي شرڪت ڪئي م ھن پروپيگنڊا تي ٿيل تربيتي پروگرام شرڪت ڪئي جنھن کان پوء ھن ھڪ ننڍي جماعت جرمن ورڪرس پارٽي شامل ٿيو ٻن سالن ھي ان پارٽي جو اڳواڻ ٿي ويو ھن ان پارٽي جو نالو تبديل ڪري نيشنل سوشلسٽ جرمن ورڪرس پارٽي رکيو جنھن جو مختصر نالو نازي پارٽي پئجي ويو ع پنھنجي پارٽي جي سوين ڪارڪنن جي مدد سان ويئمر ريپبلڪ جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوششن ڪئي بغاوت نازي پارٽي جا رڪن مارجي ويا ھٽلر کي گرفتار ڪري لينڊسبرگ جيل رکيو ويو مھينن بعد کيس آزاد ڪيو ويو ان قيد واري دؤر ھن پنھنجي دوست رڊولف ھيس جي سھڪار سان پنھنجو جڳ مشھور ڪتاب مين ڪيمف لکيو ان ڪتاب م ھن پنھنجا نوان خيال وضاحتون پيش ڪيون انھن خيالن جرمن قوم جي آريائي نسل جي بنياد تي برتري پن شامل ھئي جرمنيءَ جمھوريت جي خلاف ھٽلر جي نازي تحريڪ جي زور وٺڻ لاءِ ھيٺيان ڪارڻ شمار ڪري سگھجن ٿا جنگ کان پوءِ مٿين ڳالھين کان متاثر ٿي ھٽلر نوڪري ڇڏي قوم جي وڃايل طاقت ھٿ ڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ لڳو ھن نئشنل سوشلسٽ قومي سماج واد پارٽي ٺاھي ھڪ اخبار ذريعي ان جا مقصد پروگرام پکيڙڻ شروع ڪيا اُن ھن جمھوري سرشتي حڪومت کي ملڪ لاءِ نقصانڪار ھئڻ جو پرچار ڪيو جنگي عھدنامن کي رد ڪرڻ لاءِ پروپيگنڊا شروع ڪئي ابتدا ھو سوشلزم ذريعي مڪمل اقتصادي انقلاب آڻڻ طرف زياده مائل ھو عام ماڻھن کي اُنھيءَ ئي آسري آڌار تي ڪَٺو ڪرڻ شروع ڪيائين پر اڳتي ھلي ھن کي محسوس ٿيو ته ملڪ شاھوڪار طبقو به ڪافي اثر رکندڙ ھو انھن جي مدد کان سواءِ ساريءَ جرمن قوم کي ھڪ جاءِ تي متحد منظم ڪرڻ ڏکيو سوال ھو تنھنڪري انھن جي ھمدردي حاصل ڪرڻ لاءِ ھن نئشنلزم قوميت جي ڳالھ کي ترجيح ڏيئي سوشلزم کي ڪميونزم کان علحده نه ڄاڻي جرمن قوم کي پنھنجين وڃايل ڪالونين ھٿ ڪرڻ طاقتور بڻائڻ لاءِ آريا نسل جي بنياد تي منظم ڪرڻ شروع ڪيو ھن ع کان پنھنجي اِنھن خيالن جي آڌار تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو سنه ع ڌاري سندس پارٽي زور وٺي ويئي جنھن ڪيئي لک ميمبر شامل ٿي ويا ھٽلر غير معمولي صلاحيتن جو مالڪ ھو ساري عمر شادي نه ڪيائين چي سندس معشوق ملڪ جي خدمت ھئي عورت اُن جي جاءِ وٺي نٿي سگھي گوشت نه کائيندو ھو شراب پيئڻ کان پري ھوندو ھو زالن جي صحبت طرف مائل نه ھو پيسي سان ڪابه رغبت نه ھوندي ھيس ڪم ڪرڻ کان جڏھن واندو ٿيندو ھو ته اڪيلائيءَ غور فڪر گذاريندو ھو سواءِ مخصوص ماڻھن جي عام سان گھاٽو نه ٿيندو ھو شخصي دوست ڇِٽا ھوندا ھئس ابتدا ھيءُ رومن ڪيٿولڪ مذھب جو پوئلڳ ھو پر جڏھن طاقت آيو ته جرمن قومپرستيءَ جي راھ مذھب کي رڪاوٽ ڄاڻي اُن کان ٽھڻ متنفر ٿيڻ لڳو ھيُ ھڪ يڪ خيالو يڪ دليو انسان ھو ھن جي ڪم جا طريقا رٿائون بدلبيون رھنديون ھيون پر ھن جا بنيادي مقصد ڪڏھن به نه بدليا ھئا جيڪي ھر حالت ھڪ مضبوط طاقتور جرمنيءَ جي پيدا ڪرڻ لاءِ مخصوص وقف ھوندا ھئا ان پنھنجي منزل جي حصول لاءِ ھُو ھر قسم جي ابن الوقتيءَ ڦيرين گھيرين وغيره کان به نه ھٻڪندو ھو بنيادي مقصد بھرحال ھر صورت ھر وقت سامھون ھوندو ھوس ھو باھمت مضبوط ارادي جو مالڪ ھو جيئن ڪم گھڻو ٿيندو ھوس يا سندس راھ رڪاوٽون پونديون ھيون تيئن سندس ارادي جي قوت عمل جو جذبو زور وٺندو ھو ھو ملٽريءَ رھي چڪو ھو ان ڪري نظام ضابطي جو ماھر ھو ٿوري وقت اندر ساٿين جي مدد سان نمائشي طريقن سخت پروپيگنڊا ذريعي ھن جرمن قوم جي ڪثرت تعداد ماڻھن کي جوش نفرت جي لھر لوڙھي فڪر سمجھ کان موڙي جرمن قوم جي عظمت لاءِ نسلي بنياد تي منظم ڪري ورتو ھن پنھنجن ماڻھن کي قومي وقار حاصل ڪرڻ لاءِ جوش ڏياريو اُنھن جي غيرت کي للڪاريو جرمنيءَ جي سمورين بي غيرتين ڪمزورين لاءِ يھودين کي جوابدار ٺھرائي اُنھن لاءِ جرمن قوم جي دلين نفرت جا آڙاھ ٻاري ڇڏيا اھي ٻيئي ھن جا نسخا جرمن قوم عارضي اتحاد جوش پيدا ڪرڻ لاءِ نھايت ڪارآمد ثابت ٿيا ٻين عالمي جنگ جي آخري ڏينهن هن پنهنجي زير زمين ٺهيل بنڪر پنهنجي هڪ ڏينهن اڳ پرڻيل زال ايوا براؤن سان خودڪشي ڪئي مرڻ کان اڳ سويت يونين جي ريڊ آرمي جا سپاھي ھن جي ويجھو پھچي چڪا ھا پر کيس زندہ پڪڙي نہ سگھيا لارنس آف عربيہ جو نالو ٽامس ايڊورڊ لارنس هو ويلز جي اتر ٽريمِڊوگ نالي شهر سنہ ع ڄائو هن جو پيءُ آئري نسل مان هو هن جي ماءُ ڪرستاني مذهب جي تبليغ ڪندي هئي لارنس آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ مان تعليم مڪمل ڪئي قد ننڍو هئڻ سبب فوج ڀرتي نہ ٿي سگهيو ليڪن عظيمجاسوس ثابت ٿيو عربن ترڪن کي پاڻ وڙهائڻ تعصب جي تعليم ڏيڻ ڪامياب ٿي ويو سندس ئي ڪوشش سان ترڪن جي سلطنت عثمانيه جو خاتمو ٿيو هن جي مداحن لارڊ جارج لارڊ ڪرزن جارج برنارڊشا ٿامس هاء ڊي شامل آهن هي موٽر سائيڪل جي حادثي فوت ٿيو محمد ايوب خان مئي تي صوبي سرحد جي ڳوٺ ريحانه ڄائو رايل ملٽري ڪالج انگلستان مان فوجي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ فوج مختلف عهدن تي رهيو ع بري فوج جو پهريو پاڪستاني ڪمانڊر انچيف ٿيو محمد علي بوگره کيس وزارت دفاع جو اهم عهدو سونپيو اسڪندر مرزا جڏهن ع مارشل لا نافذ ڪئي ته چيف مارشل لا ايڊمنٽريٽر ايوب خان کي ڪيائين انهن ڏيهن پرامن فوجي انقلاب زريعي ملڪ جو واڳون سنڀاليون آڪٽوبر ع کيس اعليٰ ترين فوجي عهدو فيلڊ مارشل ڏنو ويو ايوب خان مارچ نئون صدارتي آئين نافذ ڪيو جنوري ع نئين آئين تحت عام چونڊون ٿيون ايوب خان مسلم ليگ جي صدر جي حيثيت سان فاطمه جيڻا کان وڏي اڪثريت سان اليڪشن کٽي ع واري جنگ به ايوب خان پاڪستاني فوج جي اڳواڻي ڪئي ع سڀني سياسي پارٽين سندس حڪومت خلاف اتحاد ٺاهيو هڪ وڏي تحريڪ شروع ڪئي وئي نيٺ مارچ ع تي ايوب خان ملڪ مارشل لا لڳائي پاڻ استعفيٰ ڏئي ملڪ يحيٰ خان جي حوالي ڪيو ان کان پوءِ هو گهڻو وقت گهر ئي گذاريندو هو هن پنهنجي سوانح عمري انگريزي زبان لکي جنهن جو اردوءَ ترجمو ٿي چڪو آهي ايوب خان ع دل ٽٽڻ سبب فوت ٿي ويو پاڪستان جو اڳوڻو صدر فيلڊ مارشل ايوب خان مئي ع تي هزارا جي هڪ ڳوٺ ريحانه جي هڪ وچولي درجي واري فوجي گهراڻي پيدا ٿيو سندس والد مير داد خان رسالدار ميجر هو ابتدائي تعليم ڳوٺ مان حاصل ڪئي ع مئٽرڪ ڪرڻ کان پوءِ مسلم يونيورسٽي علي ڳڙهه داخل ٿيو جون ع رايل ملٽري ڪاليج سينٽ هرسٽ مان فوجي تربيت حاصل ڪئي ع کيس ڪميشن ملي پنجاب رجمينٽ ڪرنل ڪمانڊر رهيو ٻي عالمي جنگ دوران برما جي محاذ تي موڪليو ويو جتي پنهنجي دستي جو ڪمانڊر رهيو ع کيس ڪرنل جي عهدي تي ترقي ملي پاڪستان قائم ٿيڻ کانپوءِ وزيرستان برگيڊيئر رهيو ڊسمبر ع مشرقي پاڪستان ميجر جنرل طور رهيو جنوري ع تي جنرل سر ڊگلس گريسيءَ جي جاءِ تي پاڪستان آرميءَ جو پهريون مسلمان ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو هي پهريون پاڪستاني هو جنهن کي اهو اعزاز مليو هو ايوب خان کي فوج جي سربراهه جو عهدو ان ڪري ڏنو ويو هو ته بظاهر هو ڪنهن لابيءَ سان واڳيل نه هو نه ئي ڪو سياسي مقصد هئس پر ترقي ملڻ جي ڪجهه ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان ملڪ جي سگهاري سياسي شخصيت بڻجي ويو ايوب خان آمريڪا کان فوجي معاشي امداد وٺڻ عالمي معاملن پاڪستان کي ان جو اتحادي بنائڻ لاءِ ذميوار آهي ع آرمي چيف وزير دفاع هئڻ ڪري هي ان پوزيشن هو ته حڪومت جي ڪنهن به فيصلي کي رد ڪري ڇڏي لڳاتار سرحدي چڪرين بعد ع ڀارت پاڪستان جي وچ ڪشمير جي سرحد رڻ ڪڇ ٿر وارن علائقن جنگ لڳي سوويت يونين ٽياڪڙي ڪري ع ٻنهي ملڪن صلح ڪرايو ايوب خان ڀارتي وزيراعظم لال بهادر شاستري تاشقند ٺاهه تي صحيحون ڪيون ايوب ڪابينا جي پرڏيهي معاملن واري وزير ذوالفقار علي ڀُٽي ان ٺاهه جي مخالفت ڪئي وزارت تان استعيفيٰ ڏيئي ڇڏي ڀارت سان جنگ تاشقند ٺاهه ايوب حڪومت لاءِ فيصلي ڪن موڙ ثابت ٿيو فيبروري ع لاهور مخالف ڌر جي سياسي جماعتن طرفان ڪانفرنس ڪوٺائي ويئي هن ڪانفرنس اوڀر پاڪستان حمايت رکندڙ عوامي ليگ ڇهه نڪتا پيش ڪيا ملڪ جي مختلف شهرن شاگردن مزدورن جون تحريڪون شروع ٿيون مارچ ع تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي شاگردن احتجاج ڪيو جنهن اڳ ئي هلندڙ ون يونٽ ٽوڙ تحريڪ کي وڌيڪ سگهارو ڪري ڇڏيو هو هن ئي دؤر مارشل لا ايڊمنسٽريٽر جي مداخلت تي علامه آءِ آءِ قاضي سنڌ يونيورسٽيءَ مان استعيفيٰ ڏني ٽڪا خان پنهنجي ڪنهن عزيز جي ناپاس ٿيڻ تي سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌيءَ جو مضمون ختم ڪرايو جنهن خلاف وڏو احتجاج ٿيو افلاطونافلاطون جو جنم انهن ڏينهن ٿيو جڏهن يوناني سماج جي عزت جو سج ٻڏڻ ويجهو هو افلاطون جو تعلق اميرن جي پراڻي گهراڻي سان هو جيڪو واپار واپار ڪندڙ نون دولتمندن کي ڏاڍي نفرت جي نگاهه سان ڏسندو هو جيتوڻيڪ اقتدار سندس هٿن مان نڪري چڪو هو پر اهي اڃا پاڻ کي يوناني تهذيب تمدن جا نگهبان سمجهندا هئا ان طبقي جو ايمان هو ته ملڪ جي زوال جو سبب اهو ئي آهي ته اٿينـز جو نظم ضبط اميرن بدران بازاري ماڻهن جي قبضي اچي ويو آهي ان ماحول پلجندڙ افلاطون مرڻ گهڙيءَ تائين واپارين سان ٺاهه ڪري نه سگهيو هن جو پورو نالو ارسطو قليس هو بعد افلاطون ٿيو شايد ايٿنس ق م پيدا ٿيو سٺي خاندان جي ڇوڪرن وانگر ادب موسيقي رياضي جي تعليم حاصل ڪيائين هو شعر به چوندو هو پهلوان ڪسرتي به هو ويهن سالن جي عمر سقراط جو شاگرد ٿيو اٺن سالن تائين هن کان علم پرائيندو رهيو سقراط سان ملاقات افلاطون جي زندگيءَ وڏي تبديلي آندي هئي هو لاڏ ڪوڏ سان پليو هو هو بيحد وڻندڙ طاقتور نوجوان هو چون ٿا ته اهو نالو مٿس انهيءَ ڪري ئي پيو هو جو هن جا ڪُلها موڪرا هئا هن هڪ قابل بهادر سپاهيءَ جي زندگيءَ به گذاري هئي هو راندين جي قومي مقابلن ٻه ڀيرا انعام به حاصل ڪري چڪو هو اهڙي اغرض شباب مان هڪ فلسفيءَ جو اُسرڻ ناممڪن نه ته به مشڪل ضرور هو پر هن اڙٻنگ نوجوان جي بي آرام نازڪ روح سقراط جي منطقي بحث مباحثن راحت مسرت محسوس ڪئي سندس معزز استاد جڏهن عام تسليم شده عقيدن قياس آرائين کي پنهنجن موزون تز سوالن جي نيز نوڪ سان ڦاڙيندو اکيليندو هو تڏهن افلاطون جي دل خوشيءَ پيئي ٽپندي هئي هو شغل پڻ اهڙي ئي شوق امنگ سان شامل ٿيندو هو جيئن ڪسرت گاهه جي ڪرتبن جسماني راندين سقراط کي هو ٻڍو درويش سڏيندو هو هُن جي رهبريءَ هو ٺلهي بحث مباحثي جي منزل ٽپي شين ڳالهين جي باخبر ڇنڊڇاڻ باريڪ تحقيق ڪرڻ لڳو هو پنهنجي استاد سان ان جي صحبت فلسفي سان پر جوش محبت ڪرڻ لڳو هو چوندو هو ته خدا جو شڪر آهي جو مان يوناني ٿي ڄائس نه وحشي آزاد ٿي ڄائس نه غلام مرد ٿي پيدا ٿيس نه عورت پر سڀ کان وڌ مان خدا جو شڪر گذار انهيءَ ڪري آهيان جو مون سقراط جي زماني جنم ورتو هو اٺاويهن ورهين جو هو جڏهن سندس استاد فوت ٿيو اُن جي صلح پسند زندگيءَ جي المناڪ پڇاڙيءَ هن جي فڪر جي هر پهلوءَ تي اونها گهاٽا اثر وڌا ان ڪري ئي هو جمهوريت سان نفرت ڪرڻ لڳو ماڻهن جي انبوهه کي ڌڪارڻ لڳو هن پڪو ارادو ڪيو ته جمهوريت کي ناس ڪرڻ گهرجي جمهوريت جي بدران وڌ وڌ دانشمندن اعليٰ هستين جي حڪومت برپا ڪجي اهو سندس زندگيءَ جو اهم ترين مسئلو ٿي پيو ته ڪيئن اهڙا دانشمند بزرگ ڳولي لهجن ڪيئن ان ڳالهه تي انهن کي رضامند ڪجي ته هو حڪومت جون واڳون سنڀالين افلاطون جي جواني اسپارٽا جي تباهه ڪندڙ جنگ واري ماحول گذري ق م جڏهن اها جنگ ختم ٿي اقتدار افلاطون جي مائٽن جي هٿن آيو تڏهن افلاطون کي به صلاح مشوري جي گڏجاڻيءَ ڪاميٽيءَ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر افلاطون انڪار ڪري ڇڏيو هڪ سال کان پوءِ جمهوريت پسندن ان حڪومت جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو ته افلاطون کي اچي ڀَو ويٺو ته متان اڳوڻن حاڪمن سان مائٽيءَ جي ڪري مٿس به نه قهر نازل ٿئي تنهنڪري هن اٿينـز مان موڪلايو يونان جي مختلف شهرن ٽڪندي سفر ڪندي اچي مصر پهتو مصر افلاطون رياضيءَ علم نجوم ستارن جي علم جي تعليم پوري ڪئي ڏکڻ اٽلي روانو ٿيو اٽليءَ کيس حڪيم پيٿاگورس جي شاگردن جي صحبت شريڪ ٿيڻ جو موقعو مليو پيٿاگورس ق م يونان جو پهريون جمهوريت پسند فلسفي هو هن فلسفي جو اصطلاح ٺاهيو پاڻ ڏکڻ اٽليءَ ڪروٽن جي علائقي پنهنجن شاگردن مريدن جي هڪ وسندي وسائي هئائين جتي ماڻهو سوشلسٽ اصولن موجب زندگي گذاريندا هئا پيٿاگورس قدرتي لقائن جي تشريح عددن جي پاڻ رشتي موسيقيءَ جي قانونن جي حوالي سان ڪندو هو پاڻ روح جي جوڻ مٽائڻ تشدد نه ڪرڻ جو قائل هو عورت مرد کي سماج هڪ جيترو درجو ڏيندو هو هو چوندو هو ته زمين گول چرپر ڪندڙ آهي افلاطون پيٿاگورس جي تعليم کان ڏاڍو متاثر ٿيو سقراط کي بچائڻ جي لاءِ ڪيل هن جي ڪوششن جمهوريت جي اڳواڻن جي دلين خود افلاطون جي سلامتيءَ متعلق شڪ پيدا ڪيا هئا تنهنڪري هن جي دوستن هن کي مشورو ڏنو هو ته اٿينس هُن لاءِ خطري کان خالي نه هئي تنهنڪري اهو هن لاءِ سٺو موقعو هو ته ٻاهر دنيا سفر جي خيال کان نڪري وڃي ڪجھ وقت اٿينس کان ٻاهر رهي دنيا کي ڏسي وائسي انهيءَ خيال کانپوءِ انهيءَ سال يعني ق م تي هو سفر تي روانو ٿيو اسان کي پوريءَ ريت معلوم نه آهي ته هو ڪٿي ڪٿي ويو پر شايد سڀ کان اول هو مصر ويو هجي اُتي جڏهن هُن اتان جي مذهبي پيشوائن کان ٻڌو ته يونان اڃا ٻاراڻي اُوستا هو تڏهن هن کي ڏاڍو صدمو پهتو انهن جي راءِ موجب يونان کي اڃا ڪي محڪم ثقافتي روايتون ڪونه هيون نه ئي ان جو ڪو پائدا تمدن هئي ان ڪري يونان ڪنهن خاص ڌيان جي لائق نه هو هو ٻارهن سال گهميو ڦريو جيڪو به ذريعو هٿ آيس تنهن وسيلي علم حاصل ڪيائين هر مقدس جاءِ تي ويو اُتان جيڪي مليس سو پرايائين هر فرقي جي شخصي طرح آزمائش ورتائين ڪن جو رايو آهي ته هو يهودين جي ملڪ پڻ ويو اتي جي اشتراڪيت پسند پيغمبرن جي روايتن جي مڪتب ذهني تربيت حاصل ڪيائين ڪي ته هيئن به چون ٿا ته هو گنگانديءَ جي ڪنارن تائين به پهتو هو اُتان جي ساڌن جي ويدانتي فڪر مان ب فيض حاصل ڪيائين پر اسان کي تصديق نه آهي هو اٿينس ڏانهن سن ق م ورهين جي ڄمار واپس وريو مختلف قومن سان ملاقاتون ڪرڻ ڪري مختلف ملڪن جي حڪمت جي اڀياس ڪرڻ ڪري هن جو دماغ هاڻي بلوغت جي ڏاڪي تي پهتو هو جوانيءَ وارو گرم جوش گهڻي قدر هاڻي گهٽجي ويو هوس استاد جي مرڻ کان پوءِ افلاطون سائبرين مصر اٽلي سسلي جو سفر ڪيو ميکارا جاءِ تي حڪيم اقليدس جي شاگردي به ورتي ق م گرفتار ٿيو غلام بڻائي وڪيو ويو بعد دوستن رقم ادا ڪري ڇڏائي ورتو آخر ايٿينس پهتو هن پنهنجي مشهور اڪيڊمي کولي جنهن کي هو پنهنجي زندگي جو مقصد سمجهندو هو هتي چاليهن سالن تائين هن تعليم ڏني افلاطون اٽليءَ کان سسلي ويو جتي سندس دوستي ڊائنوسس اول بادشاهه جي خاص صلاحڪار ڊيان سان ٿي پر هڪ ڏينهن بادشاهُه افلاطون جي ڪنهن ڳالهه تي ناراض ٿي پيو کيس غلام بڻائي وڪڻي ڇڏيائين ڪجهه عرصي کان پوءِ سندس دوستن رقم ڏئي کيس آزاد ڪرايو ان غلاميءَ مان نجات حاصل ڪري هُو سالن جي سير سفر کان پوءِ اٿينـز موٽي آيو اتي اچي پنهنجي مشهور درسگاهه اڪيڊمي قائم ڪئي چاليهن سالن تائين اميرن جي ٻارن کي تعليم ڏيندو رهيو افلاطون جي مقالمن سڀ کان وڌيڪ مشهور جمهوريت آهي جنهن هن حڪومت جي نظام بابت ٻڌايو آهي افلاطون جي تصنيفات جو اثر ارسطو کان به گهڻو ٿيو ق م هڪ شادي جي دعوت شامل ٿيو اتي ئي فوت ٿي ويو ان وقت سندس عمر اسي سال هئي افلاطون يوناني فيلسوف جنهن حڪمت الاهيءَ جو بنياد وڌو جيڪو اڄ به دنيا جي وڏن اثرن رسوخ وارن مفڪرن شمار ٿئي ٿو هيءُ اٿينس جي هڪ اشراف گهراڻي ق م ڄائو سقراط کان تعليم حاصل ڪيائين سندس بنيادي تصنيفن سقراط جي فلسفي جي ئي ترجماني ڪيل آهي افلاطون جو فلسفو مڪالمات جي شڪل بيان ٿيل آهي جيڪو اسلوب بيان فڪر نظر جي گهرائيءَ وسيع خيالن جي لحاظ کان عالمي ادب جو شاهڪار تسليم ڪيو وڃي ٿو سندس انهيءَ ڪتاب جمهوريت قانون تنقيد سوفسطائيت سميت موضوعن تي بحث ڪيل آهي عوامي راڄ افلاطون جو مشهور ڪتاب آهي جنهن هڪ مثالي حڪومت جو نقشو سامهون رکي انصاف جو عملي خاڪو پيش ڪيو ويو آهي هن ئي ڪتاب هن شاعرن کي پنهنجي مثالي رياست مان نيڪالي ڏيڻ جي ڳالهه ڪئي ان سلسلي جو بحث ادبي تنقيد جي زمري اچي ٿو افلاطون اٿينس هڪ اڪيڊميءَ جو بنياد به رکيو سندس فلسفي موجب علم صحيح دائمي غيرمتبادل هوندو آهي هن روح عالم جو تصور به ڏنو اهڙيءَ طرح مادي ڪائنات جي خالق کي تسليم ڪيو آهي هيءُ روح عقليءَ کي غيرقانوني سمجهندو هو سندس فلسفي موجب خير جا بنيادي جزا چار آهن عدل اعتدال شجاعت حڪمت هن وٽ بدنظمي سراسر فساد آهي هو نظم ترتيب کي مثالي رياست قرار ڏئي ٿو جتي جو حاڪم فلسفي پڻ هجي ادب فن جي باري افلاطون جو نظريو اهو هو ته مثالي حسن سان محبت انسان کي عين خير تائين پهچائي ٿي تنهن هوندي به هو پنهنجي مثالي رياست مان شاعرن کي نيڪالي ڏيڻ جي ڳالهه ڪري ٿو وٽس فقط مادي دنيا جو تصور ٺڪرايل آهي هيءُ فيلسوف ق م گذاري ويو فلسفي جي دنيا افلاطون انتهائي همه گير شخصيت جو مالڪ آهي هو فلسفي جي تاريخ پنهنجي آدرشن جو نظريو جي ڪري مشهور آهي ان کان سواءِ روح جي لافاني هجڻ تخليق ڪائنات جي مخصوص نظريي علم يا ڄاڻ بحيثيت يادگيريءَ جي وغيره سندس اهڙا نظريا آهن جيڪي کيس هميشه لاءِ فلسفي زنده رکندا اچن ٿا جيستائين افلاطون جي پنهنجي فڪر جو تعلق آهي ته ان تي سندس پيشرو فيلسوفن جهڙوڪ پئٿاگورس پارمينائڊس هيراقليطس سقراط جا واضح اثر نظر اچن ٿا پئٿاگورس وٽان هن مذهبي رجحان خاص ڪري لاقانونيت ٻيءَ دنيا جا تصور ورتا اهڙيءَ طرح حقيقت کي ابدي وقت کان مٿي ڄاڻڻ جو نظريو هن پارمينائڊس کان پرايو هيراقليطس جي نظريي جو مٿس وڏو اثر ٿيو جنهن مطابق حسياتي دنيا ڪابه شيءِ مستقل دائمي نه هئي سقراط کان هن اخلاقيات جو اعليٰ درس پرايو ان کي ئي پيش ڪيائين افلاطون جي نظريه اعيان موجب هيءَ دنيا ٻيءَ اصلي دنيا جو نقل يا نظير آهي هر شيءِ جو عين مطابق عالم بالا يا عالم مثال موجود آهي جيڪو غير متبادل لافاني آهي هن دنيا انهن شين جا صرف عڪس يا اولڙا آهن ان جو مثال ڏيندي چوي ٿو ته اسان جيڪا ڪاٺ جي ميز ڏسون ٿا ان هڪڙي ته اها ڪاٺ واري ٺهيل ميز آهي پر ان جي پٺيان ميز جو هڪ اهڙو آفاقي تصور آهي جنهن سان اها ڪاٺيءَ واري ميز مطابقت رکي ٿي هن جو چوڻ آهي ته اهو تصور ئي دراصل لافاني آهي باقي ڪاٺ واري ميز ته فاني آهي اهڙيءَ ريت افلاطون جو نظام فلسفي جي دنيا پهريون جامع عينيت پسند تصوراتي يا آدرشي فڪر آهي هن جي خيال هن دنيا جون طبعي شيون غير حقيقي يا نقل آهن ان جي مقابلي اعيان دائمي آدرشي آهن خدا خير جو تصور ٻين سڀني تصورات جو ڄڻ ته نقطئه ڪمال آهي بهرحال افلاطون فلسفي جي دنيا ماديت پسند فلسفي جي مقابلي آدرشيت يا عينيت جو وڏي وڏو نمائندو آهي افلاطون جي مستقل تصنيف سندس مڪالمات آهن جيڪي ڪيترن عنوانن تي مشتمل آهن مشهور فلسفي ارسطو سندس شاگرد هو علامہ آء آء قاضي لکي ٿوتہ فلسفي جي دنيا افلاطون انتھائي ھمـه گير شخصيت جو مالڪ آھي ھو يونان جي عظيم استاد انسان سقراط جو شاگرد ھو فلسفي جي تاريخ افلاطون پنھنجي نظريه اعيان جي ڪري مشھور آھي ان کان سواءِ روح جي لافاني ھجڻ تخليق ڪائنات جي مخصوص نظريي علم يا ڄاڻ بحيثيت يادگيري وغيره سندس اھڙا نظريا آھن جيڪي کيس ھميشـ لاءِ فلسفي زندھه رکندا اچن ٿا افلاطون قبول ٿو ڪري ته ڪابه قوم ايستائين مضبوط نه ٿيندي جيستائين ان جو خدا اعتماد نه آهي ڪابه ڪائنات جي قوت يا پهريون سبب يا زندگيءَ جو متو جنهن ڪا خاص شخصيت نه آهي سا مشڪل سان ئي اميد عقيدت يا جان نثاري پيدا ڪري سگهندي اهي نااميديءَ متبلا ٿيل دلين کي آرام هرگز آڇي نه سگهندا نه ئي وري ڪشمڪش گرفتار ٿيل روحن کي تسڪين پهچائيندا فقط دائم قائم هڪ خدا تعاليٰ هستي ئي آهي جيڪا ائين ڪري سگهندي اها هستي ئي هڪ خود غرض انفراديت پسندا انسان کي تلقين ڪندي يا ڊپ ڏياريندي ته هو پنهنجي خواهشن ڪجهه قدر ڪمي ڪري پنهنجي هوس حواسن تي غالب پوي جيڪڏهن ماڻهو خدا ايمان سان گڏوگڏ پنهنجي شخصي روح جي لافاني هئڻ جو يقين رکن ته جيڪر نهايت خاطر خواه نتيجا نڪرن هڪ ٻي زندگيءَ جي اميد اسان همت پيدا ڪري ٿي جيئن اسان موت جو مقابلو مردانگي سان ڪري سگهون پنهنجي عزيزن خواه قريبن جا موت به صبر سان برداشت ڪريون جڏهن اسان ايمان سان جنگ جوٽيون ٿا ته اسان جي قوت ٻيڻي ٿئي ٿي فرض ڪريو ته اسان جي انهن اعتقادن جي ڪابه ظاهري ثابتي ٿي نٿي سگهي خدا تعاليٰ صرف اسان جي اميد عشق جو معياري مجسمه آهي روح هڪ سرود جي سُر سمان آهي اهو سر ان سرود سان گڏ ئي ختم ٿي وڃي ٿو جنهن ان کي صورت بخشي پر انهن سڀني ڳالهين جي باوجود انهن اعتقادن مان اسان کي ڪوبه ضرر اهنج ڪونه رسندو اسان کي اسان جي ٻارن کي بيحد فائدو حاصل ٿيندو پلوٽارچ اسان کي ٻڌائي ٿو ته افلاطون جي خيال مطابق خدا تعاليٰ هميشه جاميٽريءَ جي اصولن موجب دنيا کي هلائي ٿو اسپنوزا به ساڳئي خيال جي هن ريت تشريح ڪري ٿو ته خدا جسماني بناوت عمل جا عالمگير قاعدا ساڳي ڳالهه آهن برٽنڊرسل وانگر افلاطون لاءِ پڻ رياضي فلسفي جي هڪ اهم تمهيد آهي رياضي فلسفي جي سڀ کان اعليٰ صورت آهي پنهنجي تعليم گاهه جي درن مٿان دانتي وانگر افلاطون به هيءُ لفظ لکائي ڇڏيا جنهن کي جاميٽريءَ جي واقفيت نه آهي سي اندر نه لنگهن قرآن حديث کي مسلمانن لاءِ زندگي گذارڻ جو منشور بڻايو ويو قرآن شريف جي جمع ٿيڻ کانپوءِ حديث شريف کي جمع ڪرڻ ڪري ان کي اسلامي عقيدن عملن جي لاءِ ترتيبوار شڪل ڏيڻي هئي ان کا علاوه قرآن حديث جي روشنيءَ کوڙ سارن دنياوي مسئلن جي لاءِ قانون طريقا تيار ڪرڻا هئا اهو سمورو ڪم حديث فقه جي وڏي عالمن ڪيو جن مان ابو حنيفه امام حنبل جو ڪوشسون ڪارناما نه وسرڻ جهڙا آهن اصل نالو نعمان بن ثابت جيڪو پنهنجي ڪنيت ابوحنيفه سان مشهور آهي اسلامي دنيا جو وڏو عالم ٿي گذريو آهي پاڻ جيئن ته فقه حنفيءَ جو باني هو تنهنڪري امام حنيفه جي نالي سان عالمِ اسلام مشهور ٿيو کيس امام اعظم به سڏيو ويو آهي سندس نسبت ڪن ايراني نسل سان ته ڪن سنڌي نسل سان ڄاڻائي آهي سندس والد اتي واپار ڪندو هو سندس جنم ڪوفي هه ع ٿيو اول علمِ ڪلام پڙهائين پوءِ فقه جي تعليم پنهنجي استاد حماد بن ابي سلمان کان حاصل ڪيائين نهايت ذهين هو سندس مسلڪ پهريائين قرآن شريف سنت هئا پوءِ اصحابن جا اقوال ان کان پوءِ اجتهاد خليفي ابوجعفر منصور کيس قاضيءَ جو عهدو پيش ڪيو جنهن کان انڪار ڪرڻ تي خليفي کيس قيد وڌو جتي هه ع وفات ڪيائين قيد دوران امام ابو حنيفه کان امام محمد تعليم حاصل ڪئي جيڪو اڳتي هلي حنفي فقه جو وڏو ڄاڻو بڻيو امام ابو حنيفه کي اهو به شرف حاصل آهي ته پاڻ قرآن پاڪ جي ٻيءَ ٻوليءَ ترجمي ڪرڻ جي جائزيت جي فتويٰ ڏنائين ڪن روايتن آهي ته امام ابو حنيفه جا وڏا اصل سنڌ جا هئا پر ان جو تصديقي حوالو نٿو ملي امام ابو حنيفه جو اصل نالو تعمان هو سندن والد جو نالو ثابت هو هو هه مطابق ع ڪوفي پيدا ٿيو شروع سندس لاڙو پيءُ وانگر واپار طرف هو جيڪو ڪوفي هڪ قسم جو ريشمي ڪپڙو خز ٺاهيندو ان جو واپار ڪندو هو جامع مسجد جي ڀرسان سندن ڪارخانو دڪان هو سندن عمر تڏهن لڳ ڀڳ ارڙهن اوڻويهه سال هئي ته هڪ واقعو رونما ٿيو هڪ دفعي پاڻ بازار پئي ويو ته ڪوفي جي مشهور امام شعبي جي گهر وٽان لنگهيو امام شعبي جڏهن ڏٺو ته سمجهيائين ته ڪو نوجوان شاگرد آهي کين پاڻ وٽ گهرائي پڇيائينڪيڏانهن ٿا وڃي هن ڪنهن سوداگر جو نالو کڻي جواب ڏنو ته اوڏانهن وڃي رهيو آهيا امام شعبي معلوم ڪيس تهتوهان پڙهو ڪنهن وٽ ٿاوراڻيائينڪنهن وٽ به نهامام شعبي چيس مون کي توهان قابليت جا جوهر نظر اچن ٿا توهان عالمن جي صحبت ويهندا ڪريو امام حماد ڪوفي جو مشهور امام هو ابو حنيفه هڪ حديث ٻڌي پوءِ حماد وٽ پڙهڻ لاءِ ويٺو عمر جي آخري ڏهاڙن بيمار ٿي پيو ڇهه ڏينهن بيمار رهڻ کان پوءِ لاڏاڻو ڪيائين سندن وفات جو سال هه بمطابق ع آهي هي خودمختيار رياستن جي فهرست دنيا جي آزاد رياستن جو جائزو پيش ڪري ٿي هن فهرست رياستن جي حيثيت سندس خودمختياري جي قدر متعلق ڄاڻ ڏنل آهي گڏيل قومن جي اداري رياستن جي رڪن سازي کي ٽن ڀاڱن ورهايو ويو آهي رياستون گڏيل قومن جي اداري جا رڪن آهن مبصر رياستون ٻيون رياستون شامل آهن خودمختياري تي تنازعي واري خاني ڏيکاريل آهي ته ڪهڙين رياستن ڪو تنازعو ناهي ڪهڙن رياستن رياستون جنهن مان گڏيل قومن جي اداري جا رڪن مبصر رياست ٻيون رياستون تڪراري علائقا شامل آهن حضرت شاھ ولي الله محدث دهلوي رحه اربع جي ڏينهن هه مطابق ع ڄائو قطب الدين ولي الله احمد بن عبدالرحيم بن وجيهه الدين بن معظم بن منصور بن احمد العمري ذريعي سندن نسب جو اهو سلسلو اسلام جي عظيم فاتح عادل خليفي حضرت عمر فاروق رضي الله تعالي عنه تائين پهچي ٿو شاهه صاحب جن کي قدرت پاران جيڪي علمي عملي صلاحيتون عطا ڪيون ويون هيون انهن جي وڌڻ ويجهڻ لاءِ نيڪ ماحول جي موافقت جو وڏو دخل هو سندن والد بزرگوار شاهه عبدالرحيم محدث دهلويءَ جن علمن معرفتن جي تحصيل عالمگير بادشاهه جي زماني جي عالمن صالحن تڏهوڪي اسلامي سوسائٽي وٽان ڪئي هئي کين خاص معرفتون سندن ناني شيخ رفيع الدين دهلويءَ کان مليون هيون شيخ رفيع الدين صاحب دهلوي جن طريقت جون منزلون پنهنجي والد بحر مواج قطب عالم وٽ طئي ڪيون هيون انهن وري پنهنجي والد بزرگوار امام عبدالعزيز بن حسن دهلوي جن کان فيض حاصل ڪيو هو ان پنهنجي پيءُ حضرت ڪمال الدين حسن بن طاهر دهلوي جن کان طريقت جو فيض ورتو هو ان پوئين بزرگ جي وفات هه ٿي هئي شاهه ولي الله کي پنهنجي حياتيءَ دهليءَ جي ڏهن بادشاهن جي حڪومتن ڏسڻ جو موقعو مليو هو عالمگير اعظم بهادر شاهه اول معز الدين جهاندار شاهه فرخ سير رفيع الدرجات رفيع الدوله محمد شاهه احمد شاهه عالمگرير ثاني شاهه عالم ثاني شاهه عالم ٻئي جي زماني شاهه ولي الله جن جي وفات کان اٽڪل ٻه سال کن اڳ لارڊ ڪلائيو اله آباد بنگال بهار اوڙيسه جي حاڪميت بادشاهه کان کسي ڪمپني بهادر جي حوالي ڪئي عبيد الله سنڌيءَ فرمائن ته تاريخ جو هر هڪ طالب العلم ڄاڻي ٿو ته مٿين بادشاهن جي زماني هندستان کي ڪهڙن ڪهڙن دل ڏڪائيندڙ واقعن مان گذرڻو پيو ٻارهن ساداتن جو تسلط فرخ سير جو انهن جي هٿان تمام بيوسيءَ جي حالت قيد ٿيڻ وري توراني حاڪمن جي هٿان ٻارهن ساداتن جو زوال مرهٽن جي بغاوت انهن جو عروج سکن جي بغاوت نادر شاهه جي ڪاهه دهليءَ عام ڪوس احمد شاهه ابدالي پاڻي پٽ واري جنگ حق جي باطل مٿان سوڀ هندستان جي سياست روهيلن جي ڀائيواري ايراني توراني حڪمرانن جي پاڻ دشمني هندستان يورپي قومن جون لالچ واريون نظرون وري انگريزن جو بنگال وغيره داخل ٿيڻ ان قسم جا ٻيا انقلاب به شاهه صاحب جن پنهنجين اکين سان ڏٺا هيءَ به حقيقت آهي ته شاهه ولي الله جن جنهن فڪر ڏانهن سڏيندڙ هئا ان فڪر جو اصل ٻج ته سندن والد شاهه عبدالرحيم صاحب جن پوکيو هيو جنهن کي پاڻي شاهه ولي الله ڏنو شيخ الاسلام خواجه قطب الدين اوشي دهلوي جن وٽان روحاني طور سان شاهه ولي الله جي پيءُ شاهه عبدالرحيم جن کي سندن ڄمڻ جي خوشخبري ٻڌائي هئي انڪري سندن هڪ نالو قطب الدين احمد به رکيو ويو هو اورنگزيب عالمگير ع وفات ڪئي سندس وفات کان پوءِ سياسي وڳوڙ شروع ٿيو جنهن جي نتيجي آخر ڪار ننڍي کنڊ مغلن جو اقتدار ڀورا ڀورا ٿي ويو اها سياسي ڀڃ ڊاهه روحاني مونجهاري جي جو نتيجو هئي جيڪا سماجي اقتصادي دائرن کي به وڪوڙي ويئي هئي سڀني پاسن کان بغاوت منهن ڪڍيو هو جن کي منهن ڏيڻ جي قابليت اورنگزيب جي جانشينن ڪانه هئي مسلمانن جي جي تاريخ جي اهڙي خطرناڪ دؤر شاهه ولي الله جنم ورتو جيڪو هندستان جو هڪ مذهبي مفڪر هو جنهن اسلام کي هندستان نئين زندگي ڏيارڻ لاءِ ڪم ڪيو شاهه ولي الله ع اورنگزيب جي وفات کان چار سال اڳ ڄائو هو شاهه ولي الله دهلوي پنهنجي شروعاتي تعليم پنهنجي والد شاهه عبدالرحيم کان ورتي جيڪو سندس استاد به هو ته سندس روحاني رهبر به هو پنهنجي ڄم جي اصلي وقت کان اڳ پيدا ٿيو هو ايتري ته تيز حافظي جو مالڪ هو جو سالن جي ڄمار قرآن مجيد حفظ ڪيائين جڏهن سالن جو ٿيو ته والد ع وفات ڪري ويو هن پنهنجي والد جي جاءِ تي مدرسه رحيميه پڙهائڻ شروع ڪيو ٻارهن سالن تائين اهو ڪم ڪندو رهيو تنهن کان پوءِ هو وڌيڪ پڙهڻ لاءِ عربستان ويو هو هڪ ذهين عالم هو هو مڪي مديني چوڏنهن مهينا رهيو انهي عرصي هو حجاز جي مشهور استادن سان لهه وچڙ رهيو هن جو دلپسند استاد مديني جو شيخ ابو طاهر بن ابراهيم هو جنهن کان هن حديث سَنَد ورتي هو جولاء ع دهلي موٽيو انيندي ئي پنهنجي ڪم جنبي ويو هن ڏاڍو ڏکيو ڪم ان وقت پنهنجي هٿ کنيو جڏهن هندستان جا مسلمان پنهنجي تاريخ جي تمام ڏکئي دؤر مان لنگهي رهيا هيا سندن سمورو سماجي سياسي اقتصادي روحاني سرشتو ڀڄي ڀور ٿي چڪو هو سهلي اچڻ کان پوءِ هن پنهنجن شاگرد کي اسلامي علم جي مختلف شاخن جي سکيا ڏيڻ شروع ڪئي کين اهو ڪم سونپيائين ته وڄي ماڻهن اسلام جي حقيقي روح جي تبليغ ڪن هن اسلامي عملن تي معياري ڪتاب لکڻ جو ڪم به پنهنجي هٿن کنيو ع وفات تائين اسلام تي وڏي تعداد ڪتاب لکيائين جيڪي اڄ سوڌو اهم ليکجن ٿا انساني سماج جيڪو نظام خاندان جي بنيادي ايڪي کان ترقي ڪندو بين الاقوامي سطح تائين پکڙجي وڃي ٿو شاهه ولي الله ان کي ارتفاق سڏيو آهي ان کي چئن درجن ورهايو آهي جيئن ته اهو هڪ ارتقا ڪندڙ عمل آهي ان ڪري ارتفاق کي ارتقا جي هم معنيٰ لفظ سمجهيو ويندو آهي جڏهن ته حقيقت ان کان ٿوري مختلف آهي قدرتي شين مان فائدي وٺڻ جيڪا ڏکيائي سختي هئي آهي ان عقل جسماني پورهيئي جي ذريعي نرمي پيدا ڪري پنهنجي زندگيءَ کي سولو بنائڻ جو نالو ارتفاق آهي پوء اهو ارتفاق قائم ڪرڻ انسان سميت سڀني جانورن جي عقلي جسماني صلاحيتن جي درجه بندي آهي هر هڪ نوع جو پنهنجو پنهنجو ارتفاق آهي انسان جي لاء ماحول گهڻو سازگار ناهي ته ان کي عقل وڌيڪ ڏنو ويو آهي ته جيئن اعليٰ درجي جو ارتفاق قائم ڪري سگهي جانورن کي عقل گهٽ آهي ته انهن جي لاء زمين تي موجود شيون اڳواٽ ئي اهڙي نموني بڻايون ويون آهن جو انهن کي سدو سنئون فائدو حاصل ڪرڻ ڪا خاص رڪاوٽ پيش نٿي اچي تنهن ڪري انهن جي ارتفاق کي حالتن هڪ درجي تي ٻيهاري يا فريز ڪري ڇڏيو ويوآهي شاهه ولي الله جي فلسفي ٻين فلسفين موجب پڻ حيوانن جي عقل جا درجا مختلف آهن تنهن ڪري ارتفاق جي درجن فرق آهي پاڻ آگسٽ ع تي هن دنيا مان لاڏاڻ ڪري وڃي خالق حقيقي سان مليو ڀارت جنهن کي هند هندستان انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي سو ڏکڻ ايشيا واقع آهي هيءُ ڏکڻ ايشيا جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي هندستان آبادي جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن شامل ڪيو ويندو آهي هندستان جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن هندوستان جي اوڀر بنگلا ديش ميانمار برما اتر ڀوٽان چين نيپال اولهه پاڪستان ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ آهي سنڌو دريا جي اوڀر واري علاقي جو نالو سنڌ هو جيڪو ايرانين جي اچڻ سان هند ٿي ويو ايئن ئي انڊس مان انڊيا ٿي ويو ماضي هن خطي کي هندوستان يا ڀارت چيو ويندو هو علامه اقبال جي لکيل مشهور قومي گيت پڻ اهو ئي ورجايل آهي ساري جهان سي اچها هندوستان همارا آزادي کان پوءِ هن ملڪ جو سرڪاري نالو ڀارت رکيو ويو محمد علي جيڻا هندوستان نالي تي تنقيد ڪئي چيو ته هندوستان ان سموري علائقي جو نالو هو هاڻي جيڪو ٻه حصا ٿي پاڪستان ڀارت ٿيو آهي جيڻا انڊيا لفظ جي پڻ مخالفت ڪئي پر بعد راضي ٿي ويو ٻاهرين ملڪن لفظ انڊيا گهڻو رائج آهي ايرانين پنهنجي لهجي آڌار سنڌ کي هند ڪري ڇڏيو يوناني وري هه کي ا تبديل ڪري اند ڪري ڇڏيو رومن اهو لفظ اند مان ڦري انديا ٿي ويو انگريزي ٻولي د نه هجڻ ڪري انڊيا بڻجي ويو هندستان دنيا جي تاريخ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي پهرين دؤر هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي ڪليلا و دمنا جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي رياضيءَ يونان سان مقابلو ڪيائين الاهيات ويدانت فلاسافي سيکارڻ جڳت گرو بڻيو ان سان ويدڪ ڌرم ٻڌ ڌرم پکڙيا هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا ٻئين دؤر قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان شاهه ولي الله جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي جا پهريون گهمرو ع ڇپجي پڌري ٿي هئي ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ هڪ چوڻي به مشهور آهي جيڪا اصل ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ڪتب اچي ٿي چوڻي اهي ته جيڪي مھا ڀارت آهي سو ڀارت ڪينھي معنا ته مھاڀارت هڪ مڪمل معلوماتي مذهبي ڪتاب آهي ڀارت کنڊ جون مُک هڙئي ڳالھيون منجھس لکيل آهن ٻين لفظن سندن خيال آھي مھا ڀارت اھي ڳالھيون به لکيل آھن جيڪي ڀارت ملڪ ڪونھن مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب به انسان کي گھڻو ڪجھ سيکارين ٿا هندستان جمهوري ملڪ آهي ڪيترين ئي رياستن تي ٻڌل هي من ملڪ جو نظام وفاق جي هيٺ آهي رياست جو سربراهه صدر هوندو آهي جيڪو سالن لاءِ چونڊبو آهي هندستان جي انتظامي طاقت وفاق آهي جنهن جو سربراهه وزير اعظم هوندو آهي هن وقت هندستان جو وزير اعظم نريندر مودي آهي بنگلاديش ڏکڻ ايشيا جو اهو ملڪ آهي جنهن جي تقريبا هر پاسي کان هندستان آهي پر ڏکڻ اوڀر هن جو ڪجهه حصو برما خليج بنگال سان لڳي ٿو جتي گنگا برھمپترا ميگھنا ندين جون ڊيلٽائون پڻ واقع آھن جن جي ڪري اڪثر ملڪ جو چڱو حصو ٻوڏ جو شڪار رھندو آھي بنگلا ديش هن وقت سارڪ او آئي سي جو رڪن آهي بينگال تاريخ اوڀر بينگال موجوده بنگلاديش انڊيا جي رياست اولھ بنگال تي مشتمل علائقو ھيو جنھن اوڀر بينگال ٻيلن تي مشتمل علائقو ھيو جنھن قبيلائي نظام شڪار کاڌو گڏ ڪندڙ ماڻھو رھندڙ ھيا اھو خطو ھندوستان جي اتر اوڀر واري ٻيلن تي مشتمل سرحد طور سڃاتو ويندو هو ان جي ڀيٽ اولھ بينگال رياستون وجود اينديون رھيون جن ٻڌن جو پالا خاندان جو راڄ برھمڻن جو سينا گھراڻي جو راڄ پڻ شامل آھن مسلمان پھريون ڀيرو دھلي سلطنت جي قائم ٿيڻ بعد فتحون ڪندا ھتي پھتا انھن افغاني ايراني ترڪ شامل ھيا جن شروعاتي مسلمان رياستون اولھ بينگال قائم ڪري ورتيون پر مسلمانن جي باقائده طاقتور حڪومت مغل خاندان جي اڪبر بادشاهه جي دؤر قائم ٿي پر مقامي آبادي غيرمسلم ھئي جيڪا سورھين صدي مسلمان صوفي بزرگن جي تبليغي ڪم مسلمانن جي دؤر اوڀر بينگال جي معاشي پائداري جي ڪري آبادي جو وڏو حصو اسلام داخل ٿي ويو يورپين مان سڀ کان اول ھتي پورچوگيز پھتا جن کان پوء ڊچ ھتي اچڻ شروع ٿيا انگريز فرانسيسي ڊينمارڪ جا ڊين ھتي اچڻ شروع ٿيا پر انھن مان انگريز ھتي قابض ٿي حڪومت ٺاهڻ ڪامياب ٿي ويا اھڙي طرح کان تائين ايسٽ انڊيا ڪمپني ھتي حڪومت ڪئي کان تائين برطانوي سرڪار سڌوسنئون حڪومت ڪئي ھن خطي اوڻويھين صدي مسلمانن ٻہ مذھبي تحريڪون زور سان ھليون جن فرائضي تحريڪ سيد احمد شھيد کان متاثر ٿيل طريقه محمديه شامل ھيون ھن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ ڪروڙ آهي جنھن جو سيڪڙو مسلمان سيڪڙو ھندو آھن ھن ملڪ انڊونيشيا پاڪستان ڀارت کان پوء مسلمانن جو دنيا سڀ کان وڏو ملڪ آھي ھن ملڪ جو سرڪاري مذھب پڻ اسلام آھي مسلمانن جي ملڪن سڀ کان گھڻا ھندو ھن ملڪ رھن ٿا مسلمانن جي اڪثريت سني اسلام جي حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي ھندن جي اڪثريت جو تعلق شيڊول وارين ذاتين سان آهي جن کي ماضي اڇوت يا ھريجن خدا جا ٻچا سڏيو ويندو هو مٿين طبقي جا ھندو انڊيا جي رياست اولھ بينگال ھجرت ڪري ويا عوامي جمھوريا چين تائيوان واري علائقي کي چين چوندا آهن چين کي روايتي چيني لکڻي لکندا آهن سولي چيني لکڻي لکندا آهن چين ايشيا جي اوڀر آهي تهذيب جي لحاظ سان چين تمام قديم خاص حيثيت رکندڙ ملڪ آهي چين جي ثقافت ڇهه هزار سال پراڻي آهي ٻي مهاڀاري جنگ جي خاتمي تي چين ٻن حصن ورهايو ويو هڪ جو نالو عوامي جمهوريه چين ٻي جو جمهوريه چين آهي عوامي جمهوريه چين جي هيٺ مين لينڊ هانگ ڪانگ ميڪائو جمهوريه چين جي هيٺ تائيوان ان جي ڀر وارا پاسا چين جي تهذيب انهن مان آهي جيڪا ٻاهرين حمله آورن کان گهڻو ڪري بچيل رهي آهي چين صدين کان ترقي ڪيل تهذيبي مرڪز رهيو آهي جنهن جا اثر اڄ تائين ظاهر آهن اهڙي طرح چين جي زمين تي ڪئين نيون ايجادون پڻ ظاهر ٿيون جهڙوڪ ڪاغذ قطب نما بارود ڇاپي خانو مشهور آهن چين اوڀر پاسي سمنڊن سان لڳي ٿو جن اوڀر چائنا سمنڊ ڪوريا جو نار پيلو سمنڊ ڏکڻ چائنا سمنڊ جيڪو ڪوريا کان ويٽ نام تائين ڦھليل آھي چين جو محل وقوع آهي پکيڙ چورس ڪلوميٽر جنھن چورس ڪلوميٽر خشڪي چورس ڪلوميٽر پاڻي آھي پکيڙ دنيا جو روس ڪئناڊا آمريڪا کان پوءِ چوٿون نمبر آبادي دنيا جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي پکيڙ آمريڪا کان ٿورڙو ننڍو آھي زمين سان ملندڙ ھن جي سرحد ڪلوميٽر آهي جيڪا چوڏھن ملڪن سان مليس ٿي جن افغانستان ڪلوميٽر ڀوٽان ڪلوميٽر برما ڪلوميٽر انڊيا ڪلوميٽر قزاخستان ڪلوميٽر اتر ڪوريا ڪلوميٽر ڪرغزستان ڪلوميٽر لائوس ڪلوميٽر منگوليا سان ڪلوميٽر نيپال ويٽنام ڪلوميٽر علائقائي سرحد ھانگ ڪانگ ڪلوميٽر ميڪائو ڪلوميٽر چين جي ڪلوميٽر سرحد مٿي ڄاڻايل سمنڊن سان لڳي ٿي سندس سمنڊن پنھنجي سرحد کان ناٽيڪل ميل تائين جو دعويدار آهي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي ميٽر آهي سڀ کان اونھو مقام ڪرپشن پينڊي جو ميٽر سمند جي سطح کان ھيٺ آھي اوچو مقام مائونٽ ايوريسٽ آھي جيڪو ميٽر بلند آهي چين جا قدرتي وسيلا ڪوئلو ڪچو لوھ پيٽروليم قدرتي گيس پارو ٽين ٽنگسٽين سرمو مينگنيز موليبڊينم وينيڊيم ميگنيٽائيٽ اليومنيم شيھو جست يورينيم چين جي سيڪڙو زمين زرعي آھي جنھن مان سيڪڙو تي مستقل فصلن جي پوکي ٿيندي آهي چراگاھون ٻيلا اٿس آبپاشي واري زمين ڪل چورس ڪلوميٽر اٿس ايشيا جو مڪمل ملڪن پکيڙ سڀ کان وڏو ملڪ آهي چين کي دنيا جي پهرين مرڪز شمار ڪيو ويندو آهي چين انهن مان به هڪ آهي جن وٽ پاڻ لاءِ لکڻ لاءِ لکڻي هئي ٻين تهذيبن ميسوپوٽيميه سنڌو تهذيب مصري تهذيب اهم آهن قديم چيني لکڻي اڄ به چين جاپان هلندڙ آهي جولائي چين جي آبادي ھئي ھتان جا رھاڪو چيني يا چائنيز سڏبا آهن آبادي جو سيڪڙو ھان نسل جا ماڻهو آھن باقي آبادي سيڪڙو جئانگ تبتي منگول دونگ بوييئي يائو بائي ڪوريائي ھاني لي قزاخ دائي وغيره شامل آهن چيني حڪومت مطابق چين تسليم شده نسلن جا ماڻهو رهن ٿا چين سرڪاري ٻولي معياري چيني آھي جنھن کي ماندر چوندا آهن ان جو لھجو بيجنگ وارو آھي ٻيون ٻوليون اقليتن جون آھن جن يئو ڪينٽن وارن جي ٻولي وو شنگھائيء وارن جي منبيئي فوجائو وارن جي منان تائيواني ھوڪئين جئانگ گين ھاڪا لھجو اقليتي گروھن جون ٻوليون آھن ھتي سيڪڙو آبادي ٻڌازم سيڪڙو عيسائيت سيڪڙو مسلمان سيڪڙو روايتي لوڪ مذھب سيڪڙو ھندو سيڪڙو يھودي سيڪڙو ٻيا جن تائو ازم وارا اچي وڃن ٿا جيڪو يورپ جي ڪائونسل پوري يورپ جي جھنڊي طور اختيار ڪيو يورپ دنيا جي ستن کنڊن مان هڪ آهي ڪئين ڀوءِ ڀياسدان هن کي کنڊ مڃن ئي نه ٿا ايشيا يُورپ کي يوروشيا جي نالي سان هڪ ئي ٻيٽ سڏين ڪوهه يورال جي اولهه واقع علائقي کي يورپ چئبو آهي يورپ جي اتر ڀُونوچ سمنڊ اولهه اوقيانوس جو سمنڊ ڏکڻ روم جو سمنڊ ڏکڻ اوڀر اسود سمنڊ آهي يُورپ پکيڙ جي حساب سان آسٽريليا کي ڇڏي ننڍي ننڍو کنڊ آهي کنڊ جي پکيڙ هڪ ڪروڙ چاليهه لک آهي جيڪا زمين جي سڃي پکيڙ جي سيڪڙو ٿي ٿئي آبادي جي حساب سان ٽين نمبر تي آهي هن جي آبادي ڪروڙ آهي جيڪا سڄي دنيا جي سيڪڙو آهي يورپ لفظ يورپا مان نڪتل آهي جيڪو ڪريٽ يا فونيشيا جي ھڪ شھزادي جو نالو آهي يورپا وري ٻن لفظن يورس پرسيس مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي ڪشادگي گرم صاحب جنهن علم لغات جا اصول يا ترتيب بيهاريا هئا جنهنڪري اهي اڄ تائين سندس نالي پٺيان گرم جا قاعدا سڏجن ٿا تنهن جو چوڻ هو ته يورپ جون سڀ قومون اصل آيون ئي ايشيا کان آهن جاپاني اڀرندڙ سج جي زمين جي نالي سان مشهور آهي اهو علائقو ايشيا جي بلڪل اوڀر هڪ ڊگهي لڪير وانگر واقع آهي جيڪا اتر کان ويندي ڏکڻ ختم ٿي ٿي ھتان جي ماڻهن کي اسلام بابت پهريون دفعو ڄاڻ ع مغربي مذهبن جي معلومات حاصل ڪرڻ سان پئي تقريبا ان ئي سال جي لڳ ڀڳ نبي ڪريم صہ جن جي سيرت جو جپاني زبان ترجمو ٿيو ان وقت تائين ڪوبه جپاني ملسمان نه ٿيو هو بس هڪ تعليم يافته طبقي کي معلومات خاطر اسلام جي ڄاڻ حاصل ٿي جپانين کي اسلام جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ جو ٻيو اهم موقعو ع مليو جڏهن ترڪيءَ جي عثمانيه سلطنت جپان سان سفارتي تعلقات شروع ڪرڻ جپانين ترڪ مسلمانن کي هڪٻئي سان ملائڻ لاءِ هڪ نيويءَ جو جهاز جپان موڪليو ارتغرل نالي هي جهاز واپسيءَ تي ٻڏي ويو ماڻهن مان سمنڊ حوالي ٿي ويا هونئن چون ٿا ته ميتسو تارو جيڪو تاڪا اوڪا ذات جو هو پهريون جپاني مسلمان هو جنهن ع اسلام قبول ڪيو حج ڪرڻ بعد پنهنجو نالو عمر يامااوڪا رکيو ٻيو جپاني مسلمان بوم پاچيرو آريگا هو جيڪو پڻ انهن ئي ڏينهن واپار جي سلسلي هندستان ويو هو اتان جي مسلمانن کان متاثر ٿي اسلام قبول ڪيو پوءِ اڳتي هلي پنهنجو نالو احمد رکيو باقي ذات ساڳي آريگا رهڻ ڏنائين اڄ ڪلهه جپان اسلام جپاني مسلمانن تي وڌيڪ ٿيڻ تي معلوم ٿيو آهي ته تراجيرو يامادا گهڻو ڪري پهريون جپاني مسلمان هو جيڪو ترڪيءَ وارن جو جهاز ارتغرل ٻڏڻ بعد ترڪ مسلمانن جي مرڻ جي همدردي ڪرڻ لاءِ ترڪي ويو هو جتي هن اسلام قبول ڪيو پنهنجو نالو عبدالخليل رکيو حج ڪري وطن موٽيو هو پهرين وڏي لڙائيءَ دوران بولشيوڪ انقلاب وچ ايشيا روس کان ڪيترائي ترڪومن ازبڪ ڪرغيز ڪراخ تاتار مسلمان جتي ايران انڊيا پاسي لڏي ويا اتي انهن جا ڪيترائي ڪٽنب جپان پڻ آيا جو روس جو اڀرندو حصو جپان سان وڃيو لڳي جپان جي حڪومت طرفان کين جپان پناهه ڏنو ويو مسلمان قبيلا جپان جي مختلف شهرن ٿيا جپاني جن جو واسطو ٻڌ ڌرم سان آهي انهن جي وچ مسلمانن جون هي ننڍيون ننڍيون ڪميونٽيون قائم ٿيون جتي جتي گهڻا مسلمان هئا اتي مسجدون پڻ ٺهڻ لڳيون ڪوبي بندرگاهه جتي اسان جي پاڪستاني جهازن جو گهڻو وڃڻ ٿئي ٿو اتي جي پراڻي مسجد ڪوبي مسجد ع جي ٺهيل آهي جيڪا اڃا موجود آهي ان دور جي ٻي مسجد ٽوڪيو هوندي هئي جيڪا ٺهي ٻي وڏي لڙائيءَ جپاني حڪومت جپانين لاءِ ڪجهه ادارا ٺاهي انهن کي اسلام جي معلومات ڏني ان دور اسلام تي هڪ سئو کان مٿي ڪتاب جرنل جپان ڇپيا ويا پر هي سڀ ڪجهه جپان رهندڙ ڌارين مسلمانن طرفان نه هو جپان حڪومت پنهنجن ماڻهن کي اسلام جي تعليم انڪري ڏئي رهي هئي جيئن جپان طرفان فتح ڪيل ملڪ ملايا سنگاپور هانگڪانگ چين وغيره جن ڪيترائي مسلمان رهيا ٿي انهن کي چڱيءَ طرح سمجهي سگهن مٿن ڪنٽرول رکڻ سهوليت رهي ايتريقدر جو ٻي وڏي جنگ ملايا سنگاپور جپانين جو ڪو هوائي جهاز ڪريو ٿي ته جپاني پائلٽ ڪلمو پڙهي پاڻ کي مسلمان سڏايو ٿي مڪاني مسلمان عوام کيس واقعي مسلمان سمجهي نه فقط حفاظت ڏني ٿي پر شان مان پڻ ع جيئن ئي جنگ ختم ٿي ته اهي سڀ جپاني ادارا فوجي جن اسلام جي هام هنئي ٿي سي ائين غائب ٿي ويا جيئن بقول اردو چوڻيءَ جي ته گڏهه جي مٿي تان سڱ ڏکڻ ايشيايا ایشيا جي مخصوص ڏاکڻي حصي واري علائقي جو نالو آهي جتي ھماليہ جا جبل سارڪ وارا ملڪ واقع آھن جيڪي ڌرتي جي انڊيا واري پليٽ تي واقع آھن جيڪا نيپال ء ھماليہ ھندوڪش جبلن جي قطارن يا اتر انڊيا جي جاء کان سمنڊ جي سطح کان تمام گهڻو مٿاھان آھن ڏکڻ ايشيا ايشيا کنڊ جي ان ڏکڻي علائقي کي چيو ويندو آهي جنهن ننڍو کنڊ ان سان لاڳاپيل علائقا آهن اولهه کان اوڀر طرف اولهه ايشيا وچ ايشيا اوڀر ايشيا ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وچ آهي ڏکڻ ايشيا اهي ملڪ آهن جيڪي سارڪ تنظيم جا پڻ رڪن آهن جهڙوڪ ڪيپٽن جارج اسٽيڪ سنڌي ٻوليءَ جي گرامر نويس سنڌي انگريزي توڙي انگريزي سنڌي لغتن جي مرتب طور سڃاتو وڃي ٿو ڪئپٽن جارج اسٽئڪ مشهور مستشرق ٿي گذريو آهي هيءُ اوائل ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو فوجي ملازم ٿي اندازا ع ڌاري بمبئي آيو هتي رهندي هندي سنسڪرت زبانن مهارت حاصل ڪيائين فوج رهندي کيس ڪئپٽن جو عهدو مليو جنهن بعد ع حيدرآباد سنڌ جو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي آيو سال ڏيڍ اندر هن سنڌي ٻوليءَ تي ايڏي دسترس حاصل ڪري ورتي جو ان جو بنيادي گرامر ڊڪشنريون مرتب ڪيائين جڏهن جولاءِ ع سنڌي ٻوليءَ جي موجوده لپيءَ کي نئين سر ترتيب ڏني وئي درس تدريس جي حوالي سان ڌار ڌار موضوعن تي ڪتاب تيار ڪيا ويا ته انهن جي تياريءَ وقت جارج اسٽئڪ جي گرامر کي اوليت حاصل رهي جارج اسٽئڪ جو سنڌي گرامر انگريزي سنڌي ڊڪشنري ع ڇپجي پڌرا ٿيا سنڌي ٻوليءَ جي محقق ڏيارام وسڻ مل لکيو آهي ته جارج اسٽئڪ جو سنڌي ويا ڪرڻ انگريزي سنڌي ڊڪشنري ع ڇپجي پڌرا ٿيا پر سندس سنڌي انگريزي ڊڪشنري ع سندس مرڻ کان پوءِ ڇپائي پڌري ڪئي وئي اها محنت اورچائي هن سنڌي ٻوليءَ جي کوجنا بنيادي ڪتابن لکڻ ڏيکاري تنهن سندس جيءَ جهوري وڌو جنهنڪري هو صاحب سگهو ئي گذاري ويو اها تصديق سر ايلس برو به ڪئي آهي هن لکيو آهي ته سندس جارج اسٽئڪ جو رهيل ڪم سندس چوڻ مطابق مون پورو ڪيو جنهن ڪي خاميون ممڪن آهن ته رهجي ويون هجن پر مون کي يقين آهي ته ڪئپٽن اسٽئڪ جون تيار ڪيل ڊڪشنريون سول ملٽريءَ جي آفيسرن لاءِ سنڌي سکڻ آساني پيدا ڪنديون مان يقين سان چوان ٿو ته مستقبل جا ليکڪ ڪئپٽن اسٽئڪ جا شڪر گذار رهندا اميد ته سنڌ جو ماڻهو به ان پهرئين سنڌي لغتدان جو احسانمند رهندو جارج اسٽئڪ جا سنڌي ٻوليءَ ان جي لپي بابت ويچار هيٺيئن ريت هئا جارج اسٽئڪ کي سنڌي انگريزي لغت جي تياريءَ حيدرآباد سنڌ جي ٻن برهمڻن سچانند ڄيٺانند وڏي مدد ڪئي هئي جارج اسٽئڪ عيسائين جي هڪ مذهبي ڪتاب گوسپل آف سينٽ ميٿيو جو به ترجمو ڪيو هو جيڪو ان وقت اسڪولن پڙهايو ويندو هو هن لساني ماهر ڊسمبر ع وفات ڪئي سندس ديوناگري انگريزي سنڌي لغت تازو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران ع ڇپائي وئي آهي ارنيسٽ ٽرمپ مارچ تي جرمنيءَ جي شهر السفيلڊ ڄائو هن جي والد جو نانءُ جارج ٿامس ٽرمپ هو جيڪو واڍڪو ڪم به ڪندو هو ٽرمپ جي والد هن جو نانءُ ساراني بدير رکيو هو السفيلڊ هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي ميون جي ڪري مشهور آهي ارنيسٽ ٽرمپ جنهن گهراڻي پليو نپيو سو هڪ سادگي پسند مذهبي خيالن جو گهراڻو هو ٽرمپ سنڌي ٻولي جي وڏي خدمت ڪئي پاڻ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو رسالو پڻ جرمني مان ڇپرايو اپريل لاڏاڻو ڪري ويو ارنيسٽ ٽرمپ چئن سالن جي عمر پنهنجي وڏي ڀاءُ سان گڏ اسڪول وڃڻ شروع ڪيو سندس انهيءَ شوق کي ڏسندي سندس والد کيس ڀر واري هاءِ اسڪول تعليم لاءِ موڪليو جتي هن لاطيني يوناني ٻيون ٻوليون سکيون سالن جي ننڍيءَ عمر هن امتحان پاس ڪري ورتو ٽرمپ جي مائٽن کيس پادري بنائڻ جو فيصلو ڪيو جنهن لاءِ هن کي ڏکڻ جرمنيءَ جي مشهور اداري اسٽيفن ڪاليج داخل ڪرايو ويو جتي هن نه فقط مذهبي علمن جو مطالعو ڪيو پر مختلف ٻولين جو اڀياس پڻ جاري رکيو ٽرمپ کي عبراني عربي سنسڪرت ٻولين سان خاص دلچسپي هئي جرمنيءَ کان پوءِ هي لنڊن پهتو جتي هڪ پرائيويٽ اسڪول مان يوناني لاطيني ٻوليون پڙھيون لنڊن جي اسڪول يوناني لاطيني سکڻ کان پوءِ ايسٽ انڊيا هائوس اسسٽنٽ لائبررين طور ڪم ڪرڻ لڳو هتي ئي چرچ مشنريءَ وارن سندس قابليت ڏسي کيس هندستان وڃي اتان جي ٻولين جي گرامر لغتن تيار ڪرڻ جي آڇ ڪئي برطانيا سرڪار به هن جي اهڙن ڪتابن ڇپرائڻ جو واعدو ڪيو ع هو پهرين بمبئي پهتو جتي اچي ائنڪلن چرچ جو پادري ٿيو اتي رهائش دوران فارسي زبان ايتري ته مهارت حاصل ڪيائين جو ان انگريزي ڪامن پرائمر بڪ جو ترجمو ڪيائين ڪجهه وقت کان پوءِ پنهنجي بنيادي پروگرام موجب ڪراچيءَ آيو ڪراچيءَ جي آبهوا ابتدا هن تي خراب اثر ڪيو جنهن ڪري چرچ مشن طرفان هن کي علاج جي خيال سان فلسطين موڪليو ويو جتي هن عربي زبان جو اڀياس جاري رکيو سنڌ هن سنڌي زبان جو ايترو ته اڀياس ڪري ورتو جو ع شاهه جو رسالو هٿ ڪري پاڻ هندستاني اردو طرز جي سنڌي الف بي جي لوهي ٽائيپ وجود آڻي ان جي ذريعي لپسيا ليپزگ جي بروخوس ڪمپنيءَ جي مدد سان ان کي جرمنيءَ مان ڇپائي پڌرو ڪيائين هي رسالو صفحن تي مشتمل آهي جنهن شاهه جي ڪلام جا سر ڏنل آهن ان کان اڳ ع هن هڪ ڪتاب نالي سان لنڊن جي واٽس پريس مان ڇپائي پڌرو ڪيو هو جنهن سورٺ راءِ ڏياچ جي قصي جا بيت درج ڪيا ويا ڪجهه عرصي کان پوءِ هي صاحب ٻيڙيءَ تي چڙهي سنڌونديءَ رستي ڏينهن جي لاڳيتي مسافريءَ کان پوءِ لاهور پهتو اتان وري پشاور پهتو جتي هن پشتو ڪافري ٻولين جو مطالعو ڪيو هن براهوي زبان جو به سٺو مطالعو ڪيو پشاور رهندي وري طبيعت خراب ٿي پيس وطن موٽي اسٽگارٽ شهر وڃي رهيو جتي به مشرقي ٻولين جو مطالعو جاري رهيس ع پفلنگن شهر پادري مقرر ٿيو سالن اندر ڪيترا ڪتاب لکيائين ع برطانوي سرڪار هن کي سِکن جي مذهبي ڪتاب گرنٿ صاحب جي ترجمي جي آڇ ڪئي ع گرنٿ جو ترجمو مڪمل ڪيائين جيڪو ع ڇپيو جنهن سان هن کي وڏي شهرت ملي ع ميونخ يونيورسٽيءَ سامي ٻولين جو پروفيسر مقرر ٿيو جتي هن عربي گرامر مروحيه جو انگريزيءَ ترجمو ڪيو سنڌي ٻوليءَ جي باري ڊاڪٽر ٽرمپ جا رايا نهايت عالماڻا فاضلاڻا آهن هين صديءَ جي آخر ڌاري سندس قائم ڪيل اهي رايا اڄ به ڪنهن حد تائين درست تسليم ڪيا وڃن ٿا البت سندس اهو رايو ته سنڌي ٻولي نج سنسڪرتي ٻولي آهي يا سنسڪرت ئي سنڌي ٻوليءَ جو سرچشمو آهي اڄ جي لسانيات جي ماهرن جي نظر رد ٿي چڪو آهي ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو گرامر لکيو جنهن هن سنڌيءَ جون ڪيتريون بناوٽون شاهه لطيف جي بيتن مان مثال ڏئي سمجهايون ٽرمپ جي گرامر ڪيترائي اهڙا اشارا ملن ٿا جن هن سنڌي ٻوليءَ جي جدا حيثيت نرالائيءَ کي پڻ نروار ڪيو آهي ڊاڪٽر ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو تقابلي گرامر به لکيو ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن ٻ ڏ ڄ ڳ تي پڻ کوجنائون ڪيون انهن آوازن جي ڀرپور تشريح ڪئي ڊاڪٽر ٽرمپ ئي اهو ماڻهو هو جنهن سنڌي ٻوليءَ جي لپيءَ لاءِ ع جوڙيل عربي سنڌي لپيءَ خلاف رايو ڏنو چيو ته اها لپي سنڌي ٻوليءَ جي صوتياتي سرشتي جون سموريون ضرورتون پوريون نٿي ڪري ان کان سواءِ هن ڪاروبار لاءِ جوڙيل واڻڪي لپيءَ تي پڻ تنقيد ڪئي سنڌي ٻوليءَ جي لهجن تي پڻ ڊاڪٽر ٽرمپ تحقيق ڪئي سنڌي ٻوليءَ جي مکيه لهجن اترادي وچولي لاڙي وغيره تي لکيائين ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ جون سنڌي ٻوليءَ شاهه جي رسالي لاءِ ڪيل خدمتون يادگار آهن سنڌ واسين لاءِ فخر جو باعث آهن هو سنڌي لسانيات لطيف شناسيءَ واري ميدان سدائين زندهه رهندو ڊاڪٽر ارنيسٽ ع واري جرمنيءَ جي آزاديءَ جي تحريڪ شريڪ ٿيو انهيءَ سلسلي جيل به ڀوڳڻو پيس جيل مان آزاد ٿيڻ کان پوءِ برطانيه آيو جتي کيس انڊيا آفيس ملازمت ملي ويئي اتان هيءُ چرچ مشن سوسائٽي جي سنگ آيو آخرڪار پادري بڻجي اچي بمبئيءَ پهتو هن چرچ مشن سوسائٽي طرفان سنڌ فلسطين پشاور ڪافرستان ڪم ڪيو هي صاحب ڪجهه وقت لاءِ ٽيومنگن يونيورسٽي مشرقي زبانن جو ريڊر اسسٽنٽ پروفيسر ٿي ڊاڪٽر ٽرمپ جرمنيءَ کان سواءِ انگريزي فرانسسي لاطيني حبشي سنڌي عربي پارسي پنجابي پشتو سنسڪرت بروهي ٻولين تي به دسترس رکندو ھو ڊاڪٽر ارنيسٽ صاحب جو سنڌين بلوچن کي شڪر گذار ٿيڻ گهرجي هن صاحب نه رڳو سنڌي گرامر سنڌين لاءِ تيار ڪيو پر بلوچن بروهين تي به احسان ڪيو سندس بروهڪي زبان جو گرامر سنه ع ميونچ مان شايع ٿيو ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ صاحب جي مٿين گرامر شايع ٿيڻ کانپوءِ ٻئي هڪڙي جرمن محقق ڊاڪٽر ڊيوڪا ٿيوڊور جو مضمون رائل ايشياٽڪ سوسائٽي لنڊن بروهڪي گرامر متعلق سنه ع شايع ٿيو فلسطين رهندي هن جي هڪ انگريز خاتون سان ملاقات ٿي جنهن سان ع شادي ڪيائين جنهن مان کيس هڪ پٽ به ڄائو هي صاحب ع وري ڪراچيءَ آيو جتي هن جي گهرواري بيمار ٿي پئي آخر گذاري وئي سال کن بعد وري جرمنيءَ ويو اتي ٻي شادي ڪري وري سنڌ موٽي آيو ٿورو وقت اچي سنڌ رهيو جرمن گهرواريءَ مان ٻه پٽ ٻه نياڻيون ٿيس مسلسل مطالعي لکپڙهه سبب سندس اکيون موڪلائي ويون جنهن تي هن کي سخت صدمو پهتو سندس زندگيءَ جا آخري ڏينهن ذهني مريضن جي اسپتال گذريا اپريل ع تي هيءُ عظيم اسڪالر سالن جي عمر وفات ڪري ويو حڪيم فتح محمد سيوهاڻي انگريزي دَور جو هڪ وڏو عالم اديب سياستدان ٿي گزريو آهي هن علمي ادبي دنيا پنهنجو نالو روشن ڪيو سياست جي ميدان عظيم خدمتون سر انجام ڏنيون حڪيم صاحب جي ولادت ع سنڌ جي مشهور شهر سيوهڻ ٿي خليفو غلام محي الدين سيوهڻ جي عباسي خاندان جو فرد هو جو پشتان پشت علم حڪمت ناميارو رهيو آهي اهل علم هئڻ سبب اهي قاضي به سڏبا هئا ميان غلام محي الدين کي ٽي فرزند ٿيا خليفو ميان محمد زمان مولوي فتح محمد سيوهاڻي قاضي عبدالقيوم ميان فتح محمد صاحب دستاربندي ڪري عالم ٿيو علم طب اڳي ئي تربيت مليل هيس پوءِ هو مرحوم سيد الهندي شاھ جي ڪاروبار سنڀالڻ سندس ٻارن کي پڙهائڻ لاءِ ڪجهه وقت درٻيلي رهيو جتان نوڪري ڇڏي اچي ڪراچيءَ شفا خانو کوليائين جتي سگهو ئي واقفيت لاڳاپو دسترسي پيدا ڪري ويو سندس لاڳاپو کڏي واري مدرسي جي مولانا محمد صادق سان هو تنهن ڪري ديوبندي سلسلي سان واسطو هوس جهڙو هو عمدو شاعر اهڙو ئي عمدو نثر نويس هو سندس اکر موتين جهڙا هئا سندس تصنيفون خاص ڪري ابوالفضل فيضي ميرن جي صاحبي آفتاب ادب تنوير الايمان وغيره هر ڪنهن جي نظر مان گذريون هونديون هڪ ٻه عربي ڪتاب به لکيا هئائين پوءِ الائجي ڇپيا يا نه باوجود شهر رهڻ جي سندس دستر خوان کليل رهندو هو ڪم سخن شائسته گفتگو جو مالڪ هو ماڻهن تي احسان ڪرڻ سندس دل جو مرغوب مشغلو هو سندس تخلص اول ضمير هو پوءِ حڪيم رهيو مسلم ليگ جي زور وٺڻ وقت جڏهن ٻيا سڀ وڃي اُن داخل ٿياسون تڏهن مولوي فتح محمد صاحب مولوي محمد صادق ئي هئا جن جمعيت العلماءِ قوم پرستيءَ جي اصولن کي نه ڇڏيو حڪيم صاحب ع شادي ڪئي کيس پنجن نياڻين ٻن پٽن جو اولاد ٿيو حڪيم صاحب ڪل کن ڪتاب لکيا ان کان علاوه عربي فارسي ڪجهه رسالا لکيا آفتاب ادب سندس مشهور ڪتاب آهي کيس ٻه فرزند ٿيا حڪيم محمد احسن ميان محمد محسن پهريون ڪراچي ميونسپالٽيءَ جو ميئر حڪومت پاڪستان پاران نائيجيريا هاءِ ڪمشنر پڻ رهيو حڪيم فتح محمد سيوهاڻي ڊسمبر ع تي وفات ڪئي ڊاڪٽر غلام علي الانا سنڌ جو مشهور اديب دانشور ماهر لسانيات آهي هن پنهنجي سڄي ڄمار سنڌي ادب سنڌي ٻوليءَ جي خدمت گذاري آهي سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي سالن جا سال سربراهه پروفيسر ٿي رهيو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي کي اڏڻ اوج تي رسائڻ جو سهرو الانا صاحب جي سر تي آهي الانا صاحب ڪجهه ڪهاڻيون به لکيون آهن هڪ ناول به تحرير ڪيو اٿس سندس دلچسپيءَ جا موضوع ادب جي تاريخ ٿقافت لسانيات آرڪائيوز ڪلچر انٿراپالاجي وغيره آهن خواجه غلام علي الانا ٺٽي ضلع جي شهر تڙ خواجه سن ڄائو ابتدائي تعليم تڙ خواجه ٿانوي تعليم ميرپور بٺوري ٽنڊومحمد خان ڪراچي حاصل ڪئي ع ايم اي ڪرڻ کان پوءِ سٽي ڪاليج حيدرآباد سنڌي جو ليڪچرار مقرر ٿيو سنڌ يونيورسٽي بطور استاد مقرر ٿيو ڊاڪٽر غلام علي الانا مارچ ع تي ڳوٺ تڙ خواجا تعلقي جاتيءَ هڪ غريب هاريءَ الهڏني جي گهر ڄائو پاڻ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب سنڌي ٻوليءَ جو پهريون ڊاڪٽر آهي جنهن لاڙ جي ادبي ثقافتي تاريخ جي موضوع تي علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جي رهبريءَ سال ع پي يڇ ڊيءَ لاءِ مقالو مڪمل ڪيو سندس رهبريءَ ڪيترن محققن ڊاڪٽريٽ جي ڊگري ورتي آهي شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ تڙ خواجا ورتائين ثانوي تعليم ميرپور بٺوري مڊل اسڪول پوءِ اي وي اسڪول ٽنڊومحمد خان پوءِ اين جي وي هاءِ اسڪول ڪراچيءَ مان مئٽرڪ ڪيائين بي ا ي آنرس سنڌي ٻوليءَ علم ادب ع سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين ايم اي سنڌي علم و ادب ع سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين ڊاڪٽر الانا پاڪستان پهريون شخص آهي جنهن علم لسانيات علم صوتيات لنڊن يونيورسٽيءَ مان ع ايم اي ڪئي ڊاڪٽر الانا پنهنجي سڄي زندگي درس تدريس لاءِ تعليمي ادارن گذاري تعليمي ميدان الانا صاحب پنهنجي خدمت جو آغاز ٽريننگ ڪاليج فار مين حيدرآباد جو هڪ استاد جي حيثيت سان ڪيو ع اُتي استاد مقرر ٿيو پوءِ اتان ع پهرين گورنمينٽ هاءِ اسڪول ٺٽي پوءِ سٽي ڪاليج حيدرآباد ليڪچرر مقرر ٿيو جتي جنوري ع تائين رهيو تنهن کانپوءِ ڊاڪٽر الانا صاحب کي سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي ليڪچرار طور چونڊيو ويو جتان ترقي ڪندو ع ساڳئي شعبي پروفيسر مقرر ٿيو ڊاڪٽر الانا صاحب جولاءِ ع انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جو اسسٽنٽ ڊائريڪٽر پوءِ پروفيسر انچارج ٿي رهيو جنوري ع کان سيپٽمبر ع تائين سنڌ يونيورسٽيءَ جي آرٽس فئڪلٽي جو ڊين ٿي رهيو ڊاڪٽر الانا سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي ڊپارٽمينٽ مان سينئر پروفيسر جي حيثيت مارچ ع رٽائر ٿيو جون ع کان وٺي جولاءِ ع تائين سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائس چانسلر ٿي رهيو جتان جولاءِ ع استعيفا ڏنائين کيس سال ع سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي جو پروفيسر ايمريٽس مقرر ڪيو ويو ڊاڪٽر الانا آگسٽ ع کان وٺي سيپٽمبر ع تائين علامه اقبال اوپن يونيورسٽيءَ اسلام آباد جو وائيس چانسلر ٿي رهيو جولاءِ ع کان وٺي آگسٽ ع تائين سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جو چيئرمئن رهيو سندس تصنيفن جو مختصر وچور هن ريت آهن چور ع لاش ع ناصر خسرو ايراني ع منتخب ديوان فاضل ع سنڌي صورتخطي ع سنڌي نثر جي تاريخ ع ادبي اوسر ع سنڌي صوتيات ع سنڌ جي ديني ادب جو ڪئٽلاگ ع علمي آئينو ع سنڌي زبان جي بنيادي لغت ع سنڌي زبان جي وڌايل بنيادي لغت ع سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بُنياد ع سنڌي ليکڪن جي ڊائريڪٽري ع سنڌي پهريون ڪتاب ع لاڙ جي ادبي ثقافتي تاريخ ع سنڌ جي لساني جاگرافي ع سنڌي ٻوليءَ جو اڀياس ع زبان اور ثقافت ع سنڌي معلم ع ثقافتي ورثو ع سنڌي لنگئافون پئڪيج ع استادن لاءِ هدايتون جلد سنڌي ٻوليءَ جي ارتقا ع سنڌي صوتيات جڏهن ته سندس ڪتاب ڊاڪٽر الانا ڪيترين ئي تنظيمن ميمبر طور پڻ ڪم ڪيو آهي هن دنيا جا اڪثر ملڪ گهميا آهن بين الاقوامي سيمينارن ڪانفرنسن شرڪت ڪئي مقالا پڙهيا آهن ڊاڪٽر الانا صاحب ڪيترائي قومي صوبائي اوارڊ حاصل ڪيا آهن ناليواري تعليم دان سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي اڳوڻي چيئرمين ڊاڪٽر غلام علي الانا نومبر ع تي حيدرآباد وفات ڪئي سيد احمد خان آڪٽوبر دهلي پيدا ٿيو سندس والد جو نالو مير تقي هو سندس ماءُ عزيز النساء بيگم مشهور صوفي شاعر خواجه مير درد جي خاندان سان تعلق رکندي هئي وقت موجب تعليم حاصل ڪيائين دهلي ڪاليج به پڙهيو پاڻ علي ڳڙهه مسلم ڪاليج جو بنياد رکيائين جنهن کي بعد يونيورسٽيءَ جو درجو مليو اهو ڪاليج هندستان جي مسلمانن اعليٰ تعليم عام ڪرڻ جي جذبي تحت کوليو ويو پاڻ علي ڳڙهه ئي مارچ تي وفات ڪئي ھن جي ابتدائي تعليم ديني ھئي سالن جي عمر عربي ٻولي علمطب رياضي مھارت حاصل ڪئي سندس والد وفات ڪري ويو جنھن ڪري مالي مشڪلاتن جو شڪار ٿيو ڪمشنر آگرو جي دفتر نائب منشي جي نوڪري حاصل ڪيائين جنگ آزادي ھن انگريزن جون جانيون بچايون جنھن ڪري سندس روپيا وظيفو شروع ڪيو ويو جيڪو ماھوار کيس ملندو رھيو بنارس جج مقرر ٿيو ھن مسلمانن جي ٻارن لاءِ مرشد آباد دھليءَ ھڪ مدرسو قائم ڪيو غازي پور ھڪ اسڪول قائم ڪيائين ھن سائنٽيفڪ سوسائٽي پڻ قائم ڪئي تہ جيئن مسلمانن کي سائنسي تعليم ملي ھن جي بدلي عليڳڙھ ٿي جتي ھن سائنٽيفڪ سوسائٽي کي قائم رکندي ان جو رسالو جاري ڪيو انگلينڊ ويو جتي ٿامس مورس جي مدد سان ھڪ پمفليٽ ام العلماءُ شايع ڪيائين ھن جي پٽ سيد محمود کي بہ لنڊن لاءِ وظيفو مليو جتي ٻنھي پيء پٽ گڏجي انگلينڊ جي تعليمي نظام جو جائزو ورتو ھندوستان مسلمانن جي تعليم لاءِ ھڪ معياري ادارو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاھيو انگلينڊ مان واپسي تي مسلمانن لاءِ ايم اي او ھاء اسڪول قائم ڪيو جنھن کي ڪاليج جو درجو مليو ان ڪاليج کي علي ڳڙھ محمدن اينگلو اورينٽل نالو ڏنو ويو جيڪا بعد علي ڳڙھ يونيورسٽي سڏجڻ لڳي ڊاڪٽر علامه محمد اقبال علامہ اقبال اقبال تاريخ نومبر ع تي پنجاب جي شهر سيالڪوٽ ڄائو سندس والد جو نالو شيخ نور محمد هو پاڻ ڪشميري خاندان سان لاڳاپو رکندو هو اقبال شروعاتي تعليم قرآن شريف جي حاصل ڪئي ان کان پوءِ مشن هاءِ اسڪول داخل ٿيو مري ڪاليج مان ايف اي جو امتحان پاس ڪيائين پنجابي ايليٽ ڪلاس علامه اقبال کي پاڪستان جو ذهني باني يا مفڪر پاڪستان سڏائي ٿو پر هُو گڏيل هندستان جو حامي هو پاڻ اعل پايي جو شاعر هو هندستان جو مقبول ترين قومي گيت ساري جهان سي اڇا هندوستان همارا جو شاعر علامه اقبال آهي پاڻ ڪيئي ڪتاب لکيائين جن بانگ درا بال جبريل شڪوه جواب شڪوه ٻيا ڪيترائي ڪتاب مشهور آهن علامه اقبال اپریل ع تي لاهور وفات ڪئي سندس مقبرو بادشاهي مسجد لاهور جي ڀرسان آهي شاعر مشرق علامه ڊاڪٽر محمد اقبال سيالڪوٽ نومبر ع پيدا ٿيو هن جو تعلق ڪشميري برهمڻ خاندان سان هو جيڪو خاندان سوا ٻه سئو سال پهرين اسلام قبول ڪري چڪو هو اصل رَتن لال جيڪو هندو پنڊت هو سو مسلمان ٿي ويو جنهن جو نالو نور محمد رکيو ويو اڳتي هلي رتن لال نور محمد مان محمد اقبال جنم ورتو جنهن اڳتي هلي ع احمدي فرقو اختيار ڪيو ان کانپوءِ ويھ ٻاويھ ورهين سندس سر طفر الله سان سياسي اختلاف پيدا ٿي پيا جنهن جي نتيجي سر محمد اقبال احمدي مان واري مسلمان ٿي ويو هو اهو ڪٽنب ڪشمير مان لڏي سيالڪوٽ اچي آباد ٿيو سندس والد جو نالو شيخ نور محمد والده جو نالو امام بيبي هو ننڍڙي اقبال کي ابتدائي تعليم لاءِ مڪتب ويهاريو ويو پوءِ ع اسڪاچ مشن بهائي اسڪول داخل ٿيو جتي کيس عربي فارسي علمن جي تعليم لاءِ سيد مير حسن جهڙو استاد رهبر مليو ع پنجاب يونيورسٽيءَ مان فلسفي ايم اي ڪيائين ڪجهه عرصو اورنٽيئل ڪاليج گورنمينٽ ڪاليج لاهور ع ع فلسفي تاريخ جو استاد رهيو علم الاقتصاد سندس انهيءَ دور جي تصنيف آهي ع بئريسٽري لاءِ انگلينڊ ويو سيپٽمبر ع ٽرنٽي ڪاليج ڪيمبرج داخل ٿيو جولاءِ ع گريجوئيشن ڪيائين آگسٽ ع تي جرمن جي سومونڪ يونيورسٽيءَ داخلا ورتائين اتان ادب ڊي لٽ جي ڊگري حاصل ڪيائين علامه اقبال جولاءِ ع بئريسٽريءَ جو امتحان پاس ڪيو ڪجهه مهينا يونيورسٽي ڪاليج لنڊن پروفيسر آرنلڊ جي وڃڻ کانپوءِ ان جي جڳهه تي عربيءَ جو استاد مقرر ٿيو پوءِ گورنمينٽ ڪاليج لاهور فلسفي جو اسسٽنٽ پروفيسر مقرر ٿيو ع تائين اها خدمت سرانجام ڏنائين ع حڪومت برطانيا سندس ادبي خدمتن جي سلسلي کيس سر جو خطاب ڏنو ع مدراس حيدرآباد علي ڳڙهه ليڪچر ڏنائين سيپٽمبر ع ٻي گول ميز ڪانفرنس شرڪت لاءِ لنڊن ويو لنڊن قيام دوران مختلف انجمنن تقريبن شرڪت ڪرڻ کان سواءِ اسلامي ملڪن جي معزز شخصيتن سان ملاقاتون ڪيائين ٽين گول ميز ڪانفرنس ارسٽوٽولين سوسائٽيءَ جي هيٺ لنڊن ڪيا مذهب ڪا امڪان هي جي موضوع تي تقرير ڪيائين ٽن هفتن کانپوءِ اسپين جي سياحت لاءِ روانو ٿيو انهيءَ سياحت دوران ڪجهه اردو نظم لکيائين جن مشهور نظم مسجد قرطبه به شامل آهي جنوري ع تي اسپين مان واپسيءَ وقت پيرس پهتو ع جي آخر افغانستان جو دورو ڪيائين علامه صاحب ع پنهنجي گهرواريءَ جي وفات کانپوءِ بيمار رهڻ لڳو انهيءَ ڪري وڪالت به ڇڏي ڏنائين ڀوپال جي نواب سندس اها حالت ڏسي هن لاءِ رپيا ماهوار وظيفو مقرر ڪيو سندس هيٺيون تصنيفون علم الاقتصاد تشڪيل جديد الاهيات اسلاميه ايران مابعد الطبيعيات ڪا ارتقا اسرار خودي فارسي رموز بيخودي فارسي پيام مشرق فارسي بانگ درا اردو زبور عجمه فارسي جاويد نامه فارسي بال جبريل اردو ضرب ڪليم اردو پس چه بايد کرد اي اقوام شرق ارمغان حجاز فارسي آئينه عجم فارسي شاعرن جو انتخاب کانسواءِ علامه صاحب درسي ڪتاب به لکيا اقبال جي استادن شڪارپور تعلقي جو علامه علي محمد ڪاڪيپوٽو به شامل هو جنهن کيس فلسفي منتق جي تعليم ڏني علامه صاحب جي مثنوين جو منظوم سنڌي ترجمو لطف الله بدوي ڪيو آهي علامه اقبال ان دور جي سياسي حالتن جي حوالي سان محمد علي جناح کي خط لکيو هندوستان مسلمانن جي حيثيت سان اوهان جي شخصيت آهي جنهن کان قوم اها اميد رکي ٿي ته اتر اولهه يا سڄي هندوستان جيڪو سياسي طوفان اچي رهيو آهي ان اوهان ئي قوم جي صحيح اڳواڻي ڪري سگهو ٿا ان نموني علامه اقبال قائداعظم سان سياسي رفيق ٿي ڪم ڪيو هندن مسلمانن جي اختلاف کان متاثر ٿي ع مسلم ليگ جي اجلاس الهه آباد چيائين ته هندوستان جي وفاق مسلم گهڻائي وارن پرڳڻن خودمختيار رياستون قائم ڪيون وڃن ڪن چيو ته پاڪستان جي تحريڪ خود انگريزن جي پيدا ڪيل آهي آخري وائسراءِ هند لارڊ مائونٽبيٽن ان جي ترديد ڪئي هندن جي مشهور عالم محقق ماهر تعليم مورخ پنڊت سندر لال جي هڪ تقرير جيڪا جون ع ڇپي چيو اٿس منهنجي هڪ پراڻي ساٿيءَ لالا لجبرام هندو مسلم جهڳڙي کي ختم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول اها تجويز پيش ڪئي هئي ته مسلم اڪثريت جو علاقو الڳ ڪيو وڃي پر محمد علي جناح ملڪ جي ورهاڱي جي بلڪل خلاف هو لاهور ريزوليشن ملڪ جي ورهاڱي بابت ڪو به ذڪر ناهي ورهاڱي جو ڏوهاري محمد علي جناح نه آهي هو ملڪ کي ٽڪرا ٽڪرا ڪرڻ جي خلاف هو مون کان ٻڌو ملڪ جي تقسيم جي تجويز ڪنهن پيدا ڪئي اوهان لالا لجپتراءِ جو نالو ٻڌو آهي منهنجو دوست هو وڏو انقلابي هو پر جڏهن ذهن بگاڙو آيو تڏهن تنگ نظريءَ جي فضا قائم ڪرڻ جي سلسلي هن سڀني کان وڌيڪ حصو ورتو ان ئي سڀ کان پهرين مسلم گهڻائي جي علاقن کي الڳ ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي تحرير تقرير ان جي تبليغ ڪيائين ان کان متاثر ٿي انگريزن هندوستان کي پنجن حصن ورهائڻ جي اسڪيم بڻائي دراوڙستان راجستان هندوستان پاڪستان سکستان ان کان گهڻو پوءِ رحمت الله چوڌري سر محمد اقبال خالد لطيف گابا وغيره جا نالا اچن ٿا جن ان تجويز متعلق پنهنجا رايا پيش ڪيا مسٽر گوڪلي به مسئلي کي گڏجي حل ڪرڻ جو خواهشمند هو علامه اقبال اپريل ع تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪيو کيس بادشاهي مسجد لاهور جي دروازي ويجهو دفن ڪيو ويو محمد شبلي نعماني جي ولادت بمقام اعطم ڳڙهه پيدا ٿيو سندس والد جو نالو شيخ حبيب الله هو جيڪو پنهنجي زماني جو مشهور وڪيل عالم فاضلبزرگ هو شروعاتي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ غازي پور مولانا محمد فاروق چڙيا ڪوٽي کان تعليم ورتي رام پور مان فقه حديث جڳ تعليم مولانا ارشاد حسين کان ورتي مولانا فيض الحسن سهانپوري کان عربي ادب جي تعليم ورتي سر سيد احمد خان سان ملاقات ٿي سر سيد متاٿر ٿيو کيس علي ڳڙهه اسسٽنٽ پروفيسر رکيو سورنهه سال اتي پڙهايائون علامه صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا جن سوانح فلسفو تنقيد شعر ادب جا ڪتاب آهن ڪجهه ڪتابن جي فهرست هيٺ ڏنل آهي ٻيا ڪيترائي ڪتاب لکيا علامه شبلي نعماني صاحب وفات ڪئي سندس وفات ساڳي ئي شهر اعظم ڳڙهه ٿي جتي پيدا ٿيو هو افغانستان وچ ايشيا جو هڪ ملڪ آهي پاڪستان جي اتر اولهه افغان قوم جو ملڪ قديم سلطنت جنهن جو نالو آريانه هو هن ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ڪابل آهي هن جي اتر روس الهندي ايران ڏکڻ اوڀر پاڪستان آهن هي گهڻو ڪري جابلو علائقو آهي هندوڪش جبل جون شاخون هِن سڄي ملڪ پکڙيل آهن هن جي وادين ڪڻڪ چانور ميوو ٿيندو آهي هتي جو وڏو درياهه هلمند آهي آمو دريا جيحون جو ڪجهه حصو روس افغانستان جي وچ آهي هن ملڪ جو مذهب اسلام آهي مکيه ٻوليون پشتو دري فارسي آهن هن علائقي تي پهريائين دارا اول ق م قبضو ڪيو سن ق م سڪندراعظم هندستان آيو هن ملڪ کي فتح ڪيائين باختر جي دور هي ملڪ پارٿين جي قبضي رهيو ستين صدي عيسويءَ مسلمانن جي قبضي کان پوءِ اسلام هتي جو مستقل مذهب بڻجي ويو هتي مستحڪم اسلامي حڪومت محمود غزنويءَ جي هئي جنهن يارهين صديءَ ايران هندستان جا ڪي علائقا فتح ڪيا آخر هن علائقي تي پهريائين چنگيزخان پوءِ تيمور قبضو ڪيو سورهين صدي عيسويءَ بابر بادشاهه ڪابل کي مرڪز بنائي هندستان تي حملو ڪيو افغانستان جي هڪ متحده سلطنت ارڙهين صديءَ احمد شاهه ابداليءَ قائم ڪئي احمد شاهه ابداليءَ جي پاڻيپٽ واريءَ جنگ ع جو اثر سنڌ تي به پيو ان کان پوءِ وري دوست محمد شاهه شجاع واري دور مدد خان پٺاڻ ڪلهوڙن کان ڏن وٺڻ جي بهاني سان سنڌ تي ڪاهه ڪئي ڳوٺن جا ڳوٺ تاراج ڪري ڇڏيائين ٽالپرن جي دور انگريزن افغانستان تي سنڌ جي رستي ڪاهه ڪئي احمد شاهه ابدالي مدد خان پٺاڻ ٻين افغان حڪمرانن جي طرفان مختلف وقتن تي سنڌ کي نقصان پهچڻ ڪري اهو پهاڪو مشهور ٿيو ته جڏهن ڪڏهن سنڌڙي تو کي قنڌارئون جوکو مجسما ٽوڙڻ کان ٻه ڏينهن پوءِ آمريڪا جي ورلڊ ٽريڊ سينٽر پينٽاگون تي حملو ڪري ورلڊ ٽريڊ سينٽر کي تباهه ڪيو ويو آمريڪا افغانستان کان اسامه جي ٻانهن گهري ان حملي جي اسامه القاعده جي نالي ذميواري آهي پر افغانستان القاعده جي اڳواڻ اسامه بن لادن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو انڪار تي آمريڪي حڪومت آڪٽوبر ع تي طالبان القاعده تي حملو ڪري ڏنو ان سان گڏ اترين علائقن جي اتحادين ٻين القاعده مخالف قوتن جي زبردست مدد شروع ڪري ڏني هوائي حملن کان سواءِ هزارن جي تعداد فوجي افغانستان داخل ٿي ويا طالبان جي اڳواڻ ملان عمر اسامه جي ڳولا شروع ڪري ڏنائون ڊسمبر ع جرمنيءَ جي شهر افغانستان بابت هڪ ڪانفرنس ٿي جنهن حامد ڪرزئيءَ کي مولانا ربانيءَ جي جاءِ تي صدر مقرر ڪيو ويو ع جي شروعات طالبان القاعده کي زبردست شڪست ڏني وئي سندن ڪيترائي اڳواڻ مارجي ويا پر القاعده جي ميمبرن تمام گهڻو واڌارو ٿيو ائين نئين ليڊر شپ به وڌي آخر ع گرديز وٽ حقيقي جنگ لڳي جنهن حڪومتي طاقت نيٽو جي طرفان برطانيا ڪيناڊا ٻين نيٽو جي ميمبر ملڪن جي هٿ اچي وئي جن پنهنجا فوجي افغانستان موڪليا هئا اصل اها امن جي نالي جنگ هئي ان انساني همدرديءَ طور ٻين ملڪن به افغانستان کي معاشي مدد ڏني گڏيل قومن جي اداري اندازو لڳايو ته هتي ايتري تباهي ٿي آهي جو گهٽ گهٽ بلين ڊالرن جي لاڳت سان بحاليءَ جو ڪم ٿي ويو ع اڳوڻي بادشاهه ظاهر شاهه طرفان لويا جرڳو ڪوٺايو ويو جنهن وري به ڪرزئيءَ کي ٻن سالن لاءِ صدر چونڊيو ويو اهي ٻئي سال ڪرزئيءَ لاءِ وڏا صبر آزما ڪڙي امتحان جا هئا هڪ ڀيرو ته مٿس جاني حملو به ٿيو ع جي پڇاڙي وارن مهينن ملڪ کي مڙوئي ٿورو گهڻو استحڪام مليو پر شدت پسندن جا حملا جاري رهيا طالبان هڪ ٻن ضلعن تي قبضو به ڪري ورتو آگسٽ ع نيٽو ڪابل واري ايراضيءَ نئون بين الاقوامي سيڪيورٽي فورس قائم ڪري ورتو جنوري ع نئون آئين لويا جرڳي وسيلي بنايو ويو جنهن صدر جي اختيارن ڪافي اضافو ڪيو ويو اقليتن کي حق ڏنا ويا ع جي شروعاتي مهينن آمريڪا نيٽو جي ملڪن اعلان ڪيو ته اهي افغانستان فوجي طاقت وڌائي طالبان القاعده خلاف وڏو آپريشن ڪندا ع فوجي افغانستان نيٽو جي ملڪن موڪليا طالبان سندن واسطيدار قوتن تي زبرا حملا ڪيا ويا ماڻهن جي وڏي تعداد کي آمريڪا جي جيل گوانٽانامو موڪلي مٿن تشدد ڪيو ويو آمريڪي ساک دنيا متاثر ٿي ع جي سيپٽمبر مهيني صوبائي مرڪزي چونڊيون رٿيون ويون انهن چونڊن لاءِ بين الاقوامي راءِ عامه اها جڙي ته اهي وڏو فراڊ هيون انهن چونڊن پهريون دفعو مرڪز توڙي صوبي عورتون ميمبرن طور چونڊجي آيون افغانستان جي پاڪستان سان ڇڪتاڻ ع کان شروع ٿي وئي جو افغانستان الزام هنيو ته افغان بارڊر سان لڳ افغانين جي ڪيمپن رهندڙ مهاجر افغانستان جو امن تباهه ڪري رهيا آهن جن کي بقول سندن هٿيار پاڪستان ڏئي ٿو صدر ڪرزئي اهو به الزام هنيو ته پاڪستان جا ڪجهه اڳواڻ ادارا القاعده سان مليل آهن ع پاڪستان افغانستان سان ملندڙ سرحدون بند ڪري ڇڏيون ٻنهي ملڪن جي وچ ڇڪتاڻ جا آثار وڌي ويا ڇو ته افغانستان نيون سرحدون مڃڻ لاءِ تيار نه هو مئي ع نيٽو فورسز طالبان جي ڪمانڊر ملا داد الله کي ماري وڌو ته طالبان جبلن تي چڙهي ويا نيٽو فورسز جي خلاف گوريلا جنگ باقاعدي شروع ڪئي وئي انهيءَ جو اثر پاڪستان تي ٿيو جو هتي به خودڪش حملا شروع ٿي ويا جيڪي اڃا جاري آهن آمريڪي انهن جا اتحادي تاحال افغانستان آهن ھر ولايت جو ھڪ گاديءَ جو هنڌ گورنر ھوندو آھي ولايتون وري صوبائي ضلعن ورھايل آھن ھر ضلعي جو وري علحده گورنر ھوندو آھي صوبائي گورنرن جي مقرري ملڪ جو صدر ڪندو آهي جيڪي صوبي م ڪابل جا نمائندا ھوندا آھن ضلعي گورنرن جي مقرري صوبائي گورنر ڪندو آهي ھر صوبي جي ھڪ صوبائي ڪائونسل ھوندي آھي جنھن جا رڪن ھر چئن سالن لاء عام ووٽرن ذريعي چونڊجي ايندا آهن عبدالقادر جوڻيجو انگريزي سنڌي ٻوليءَ اردو انگريزي ٻولي جو نامور ناول نگار ڪهاڻيڪار ڊراما نگار ڪالم نگار هو سندس ڪيترائي سنڌي اردو ڊراما نشر ٿيل آهن سندس ڪتان پڻ ڇپيل آهن عبدالقادر ولد مُريد حسين جوڻيجو سيپٽمبر ع تي ڏيپلو تعلقو ٿرپارڪر ضلعو جي ڳوٺ جنهاڻ جنم ورتو عبدالقادر جوڻيجي شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ حاصل ڪئي سيڪنڊري تعليم پنهنجي پيءُ سان گڏ رهي ضلعي نوابشاهه هاڻ شهيد بينظيرآباد ضلعو جي مختلف اسڪولن ورتي ميٽرڪ هاءِ اسڪول ڏيپلو مان ع پاس ڪيائين هن بي اي بي ٽي بي ايڊ ايم اي سوشيالوجي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪئي عبدالقادر جوڻيجي عملي زندگي پرائمري استاد طور شروع ڪئي بعد هن کي ايڇ ايس ٽي ڪري مڊل اسڪول فضل ڀنڀري جو هيڊ ماستر مقرر ڪيو ويو ع انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي پبليڪيشن آفيسر مقرر ٿيو پوء سنڌولاجي جو ڊائريڪٽر پڻ مقرر ٿيو عبدالقادر جوڻيجي پهرين اردو ادب جي مطالعي سان شروعات ڪئي پوءِ سنڌي ادب پڙهڻ لڳو سندس پهرين ڪهاڻي ع مٺ مٺ سورن رسالي روح رهاڻ ڇپي اڳتي عبدالقادر جوڻيجو سنڌي ڪهاڻي ڊرامي ترجمي شوبز جو وڏو نالو بڻجي سندس ڪهاڻين جو اردو هندي گجراتي پنجابي چيني ٻولين ترجمو پڻ ڪيو ويو ايئن ڀلا ڪيئن هوندو ع عبدالقادر جوڻيجي جو پهرين ريڊيو ڊرامو ع ڌاري ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان نشر ٿيو سندس ٽيهن کان به وڌيڪ ريڊيو ناٽڪ نشر ٿي چڪا آهن ع سندس پهريون ٽي وي ناٽڪ تلاش پي ٽي وي ڪراچي تان ٽيليڪاسٽ ٿيو سندس پهرين سنڌي سيريل راڻيءَ جي ڪهاڻي اردو ديوارين جي نالي سان ٽيليڪاسٽ بعد ساڳيو سيريل بي بي سي چئنل فور تان انگريزي ترجمي سان ٽيليڪاسٽ ٿيو جيڪو ڏکڻ ايشيا جو پهريون سيريل هو ان کانسواءِ سندس ٻيو سنڌي سيريل خانصاحب اردو ڇوٽي سي دنيا جي نانءُ سان ٿيو انهيءَ سيريل تي فري يونيورسٽي برلن جي ڪلچرل ائنٿر پالاجي ڊاڪٽر هيليني باسو ٿيسز لکي جيڪا جرمن ٻولي کانسواءِ انگريزي ٻوليءَ به ترجمو ٿي چڪي آهي سندس هڪ ٻيو اردو سيريل سيڙهيان تيرنهن ملڪن هلي چڪو آهي تنهن کانسواءِ سندس هڪ سيريل پرانده ڪئناڊا ناروي پڻ هلي چڪي آهي ائين عبدالقادر جوڻيجو شوبز جي حوالي سان عالمي سطح جو سنڌي ليکڪ آهي مٿين کانسواءِ سندس ڪيترائي اردو سنڌي ٽي وي ناٽڪ ٽيليڪاسٽ ٿي چڪا آهن عبدالقادر جوڻيجي کي علمي ادبي خدمتن عيوض ڪيترائي ايوارڊ پڻ مليا پي ٽي وي ايوارڊ ع نگار ايوارڊ ع سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ ع پي ٽي وي سلور جوبلي ايوارڊ ع صدارتي تمغه حسن ڪارڪردگي ع شامل آهن جوڻيجو مارچ ع تي وفات ڪري ويو شھيد فاضل راهو جنوري ھڪ سياسي اڳواڻ مشھور ھاري اڳواڻ ھيو جيڪو بدين ضلعي جي ڳوٺ راھوڪي پيدا ٿيو پنھنجي سياسي ڪيريئر ست سال جيل رھيو جنوري م کيس حملو ڪري قتل ڪيو ويو شهيد فاضل راهو چاچي احمد خان راهو جي گهر عام رواجي ٻارن جيان ڄائو عام رواجي ٻارن جيان مال چاري چار درجا پڙهي رڳو عيدن تي نوان ڪپڙا وجهي سمجهه ڀريو ٿيو هن وٽ ڪا به گهڻي ملڪيت ڪا نه هئي نه هو ڪنهن قبيلي جو سردار هو مارچ ايوب شاهي جي زماني ڪمشنر مسرور جي حڪم تحت ڄامشوري جي پل وٽ سنڌ جي شاگردن کي نڌڻڪو ڪري ماري ڪٽي گرفتار ڪيو ويو ته فاضل ان ڪيس کي کنيو حيدرآباد شهر ايوب خلاف مظاهرو ڪرايو رات پيٽ سمورن شاگردن جون ضمانتون ڪرائڻ جي سلسلي وڪيلن جي ٺهيل پينل سان ڀرپور تعاون ڪيو ع لسٽون سنڌيءَ ڇپايو تحريڪ هلائي يحيٰ خان کي مجبور ڪيو ته هو لسٽون سنڌي ڇپائي نومبر ع کيس گرفتار ڪيو ويو گرفتاريءَ جي باوجود تحريڪ هلندي رهي پاڻ ان تحريڪ جو ڪنوينر هو ع ڪوٽڙي بئراج جي زمينن کي ڌارين ماڻهن ورهائڻ جو اعلان ڪيو ويو ته فاضل صاحب ان نيلام عام خلاف ڀرپور تحريڪ جو مارچ ع آغاز ڪيو هن نيلام عام بند ڪريو تحريڪ جو پاڻ ڪنوينر هو غلام قادر پليجو اختر بلوچ مسعود نوراني غلام حسين سومرو لالا قادر اعجاز قريشي جمن بهراڻي نواب يوسف ٽالپر حسن علي نظاماڻي محمد قاسم ميمڻ محمد بخش لنڊ ميمبر هئا تحريڪ چوٽان چوٽ اڀري رستا شهر ڳوٺ چونڪ احتجاج ٿي ويا فاضل صاحب سندس ساٿين کي گرفتار ڪيو ويو تحريڪ هلندي رهي تان جو آخر سرڪار گوڏا کوڙيا نيلام بند ٿيو زمينون زمين جي ڌڻين کي مليون مارچ ع ڀرڳڙي هائوس عوامي تحريڪ وجود آئي شهيد فاضل کي مرڪزي صدر رسول بخش پليجي کي مرڪزي جنرل سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو مئي ع ظلم بند ڪريو تحريڪ منظم ڪئي وئي جنهن مئي ع سڄي سنڌ ٿيندڙ ناانصافين خلاف احتجاج جو سڏ ڏنو جيڪو حيرت ناڪ حد تائين ڪامياب ويو هن ڪاميٽيءَ جا اختر بلوچ دستگير ڀٽي مائي ملڪان شير خان لنڊ غلام نبي پليجو مدد علي سنڌي عبدالحئي پليجو محمود ڏاهري ميمبرهئا فاضل صاحب ڪنوينر هو دستگير ڀٽي سيڪريٽري ع فاضل صاحب گولاڙچي تعلقو بدين ضلعو بنايو تحريڪ هلائي ان تحريڪ دوران پاڻ ڪراچيءَ وفد ٺاهي ٻه ڏينهن رهيو غلام مصطفيٰ جتوئي مير هزار خان بجاراڻي سان ملاقات ڪئي اهڙي ريت گولاڙچي کي تعلقو بدين کي ضلعو بنايو ويو اپريل ع تي پاڻ جيل هو سرڪار معيار الفتح مساوات تي بندش وڌي ان بندش خلاف جيل ويهي پاڻ صحافين سان ڀرپور سهڪار ڪرڻ لاءِ رٿابندي ڪئي محمد صديق راهو کي جيل تي گهرايائين تحريڪ ڀرپور ڪردار ادا ڪرڻ جي هدايت ڪئي محمد صديق واپس ڳوٺ آيو پارٽي ڪارڪنن کي وٺي ريگل چوڪ ڪراچي پهتو تحريڪ هلائڻ جو باقاعدي اعلان ڪيو ان تحريڪ دوران محمد صديق راهو کي گرفتار ڪري مٿس ڪافي تشدد ڪيو ويو ڪيترا ڏينهن سندس ليڙون ليڙون رت هاڻي قميص ٿاڻي ٽنگي پئي هوندي هئي جيئن گرفتاريون ڏيندڙن تي ڊپ سوار هجي بهرحال تحريڪ ڪاميابيءَ تائين جاري رهي ان تحريڪ دوران کيس گرفتار ڪيو ويو پٺيان سندس ننڍڙو پٽ سچل گذاري ويو سچل کانپوءِ محمد صديق راهو جيڪو سندس ساڄي ٻانهن هو اڃا هو خبر نه آهي ڇا ڇا ٿيڻو هو شادي کي هڪ سال به مس گذريو هو جو پاڻ جيئن گرفتاريون ڏيندڙ ڀينرن کي ڪراچي ڏانهن کڻي وڃي رهيو هو ته رستي سندس ڊاٽسن کي ٽرڪ ڌڪ هنيو پاڻ راجپوتانه اسپتال وفات ڪري ويو اهي ٻه موت فاضل کي پنهنجي جاءِ تان هٽائي نه سگهيا هو بهادر هو جبل هو اهڙا ڌڪ کلي ساسائڻ رڳو اهڙن ئي ماڻهن ئي دستور هوندو آهي پاڻ پنهنجي جوان پٽ جي ڪفن دفن جي رسمن پوليس جي پهري آيو هو سڀني ماڻهن سان مليو هليوويو ڄڻ ته هن جي زندگي ڪو حادثو آيو ئي ڪو نه هو زماني کي بدلائڻ لاءِ اهڙن حوصلن جي ضروت آهي ڌرتيءَ جي طبعي ڪيميائي جياڀياسي سرشتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ کي ڌر مشاهدو چئبو آهي ان ذريعي ڌرتيءَ جي قدرتي بشري هٿرادو ماحول جي حالت توڙي تبدلين جو اڀياس ڪيو ويندو آهي ويجھي ماضيءَ ڌر مشاهدي جا طريقا ٽيڪنيڀياسا وڌ کان وڌ نفاست اختيار ڪري ويا آهن ڌرتيءَ تي پوندڙ جديد انساني تهذيب جي وڌندڙ اثرات باعث ڌر مشاهدي جي اهميت تمام گھڻي وڌي وئي آهي ڌر مشاهدا ڌرتيءَ تي پوندڙ منفي اثرات کي گھٽائڻ سماجي توڙي معاشي چڱ ڀلائيءَ جا موقعا فراهم ڪري ڏين ٿا ڌر مشاهدن هيٺيان اسم اچي وڃن ٿا ڌر مشاهداتي اِندرين جو هڪڙو مثال لينڊسيٽ منصوبي جون اِندريون آهن کيرائين واٽ مِلڪي ويَ يا کير پَٽي ڪهڪشان اهي لفظ لاطيني لفظن جو ترجمو آهن جيڪي وري يوناني لفظن تان ورتا ويا آهن هڪ پٽيدار گھنڊيدار ڪهڪشان آهي جيڪا ڪهڪشائن جي مقامي جهڳٽي جو حصو آهي جيتوڻيڪ اها مشاهدائتي ڪائنات اربين ڪهڪشائن مان هڪ آهي پر جيئن ته اها اسان جي گرهه ڌرتيءَ جو گھر آهي تنهن ڪري انسانذات وٽ ان ڪهڪشان جي خاص اهميت آهي کيرائين واٽ ڪهڪشان جو سنواٽو رات جو آسمان تجلي جي پٽيءَ جي صورت نظر ايندو آهي تجلن جي ان ظاهري پٽيءَ ڪري ئي کيرائين واٽ ڪهڪشان تي اهو نالو پيو آهي اسان جو هي سنسار اڻکٽ اَکُٽُ آهي ڄاتل سنسار کربين کير پٽا تارن جا جهڳٽا يا ڪهڪشائون آهن هر ڪهڪشان جو قدبت بيهڪ پنهنجي قسم جي آهي هر کير پٽي کربين تارا آهن اسان جو سج به هڪ تارو آهي جيڪو اسان جي کير پٽي کرائين واٽ يا مِلڪي ويَ موجود آهي اسان جي کيرائين واٽ ڪهڪشان جي شڪل ڪيئن آهي اچو ته سمجهون ڦٽاڪا ته شايد اسان سڀني ٻاريا ٻرندي ڏٺا هوندا انهن ٻارن لاءِ وڌيڪ وڻندڙ ڦٽاڪي جو نالو آهي چڻگائي تيلي ڦلجڙي ٻي جو نالو وِڇون ڀَٽون آهي کائڻ وارين مِٺايُن وري ڪيترن ئي ماڻهن کي جِليبِي ڏاڍي وڻي ٿي اسان جي کيرائين واٽ ڪهڪشان جي شڪل گهڻي قدر جليبي جيان آهي جليبي مٺاڻ جا ذرا آهن پر کير پٽي يا کيرائين واٽ ڪهڪشان تارا آهن ڪي سج کان ننڍا ته ڪي ان کان به وڏا وڇون ڀٽون کڻي ان جي وچ تيلي سرائي ڏئي کيس باهه ڏيو توهان ڏسندا ته هزارين چڻنگون ڇڏيندو ٻرندو سرائي يا تيليءَ جي چوڌاري ڦرندو ويندو اسان جو کير پٽو به لڳ ڀڳ ايئن آهي پر منجهس چڻگن بدران تارا آهن چڻگائي تيلي ٻاري ان جي سِيخ تارَ ڏانڊِيءَ سرائيءَ کي ٻن آڱرين جهلي اهڙيءَ طرح مَهٽو ڏيو جيئن اها ڦِري ان جون چڻگون به ڦيري مهل جليبيءَ جهڙي شڪل ٺاهينديون پر اسان جو کير پٽو يا مِلڪي وَيَ هوبهو چڻگن واري جليبيءَ جيان ناهي ڌرتيءَ جيان سج جا ٻيا گرهه به پنهنجي سرائِي تي چوڌاري ڦرندي رهندي سج چوڌاري چڪر هڻندا رهن ٿا سڄو سج منڊل وري کيرائين واٽ ڪهڪشان جي وچ مرڪز سَرائِيءَ چوڌاري چڪر هڻندو رهي ٿو ڌرتيءَ کي سج جي چوڌاري چڪر هڻڻ هڪ ورهه لڳي ٿو ته سج کي پنهنجي کير پٽي جي مرڪز جي چوڌاري چڪر پورو ڪرڻ لک سال لڳي وڃن ٿا سج ميل في سيڪنڊ جي رفتار سان اسان واري ڪهڪشان يعني کيرائين واٽ جي مرڪز جي چوڌاري چڪر هڻي ٿو سج ان مرڪز کان نوري سالن جي مفاصلي تي ڦري ٿو جيئن اسان جي ڌرتي ڏينهن ڦيرو پورو ڪري ٿي تيئن سج کي ڦيرو ڪرڻ اڍائي سؤ ملين سال لڳن ٿا ساڳي وقت سج پنهنجي محور تي به گول ڦرندو رهي ٿو ڌرتي پنهنجي چوڌاري اهو ڦيرو ڪلاڪن پورو ڪري ٿي پر سج جنهن جو قطر ڌرتيءَ کان سؤ ڀيرا وڏو آهي تور ڌرتيءَ کان ڀيرا ڳرو آهي ان جو وچيون حصو ڏينهن ڦيرو پورو ڪري ٿو مٿيون هيٺيون حصو ڏينهن ڪيترا اهو ئي سوچيندا ته اهو ڀلا ڪيئن سج جي گول بال جو ڪجهه حصو ڏينهن ڦيرو پورو ڪريو وٺي ته ڪجهه حصو ڏينهن وڌيڪ لڳايو ڇڏي اهو ان ڪري جو ڌرتي يا چنڊ وانگر سج هڪ کينهون يا بال ناهي پر گئس جو ڦورو آهي سج هائڊروجن هيليم گئس جو وڏو بال آهي جيڪي گئسون لڳاتار ٻرنديون رهن ٿيون سڄي کير پٽي يا کيرائين واٽ ڪهڪشان کوڙ ننڍا ننڍا پَٽا يا واٽون آهن جن مان هر هڪ لکين تارا آهن انهن ننڍن پَٽن کي گس يا واٽ سڏيون ٿا جنهن گس اسان جو سج سرشتو يا سِج منڊل نظام شمسي آهي اهو اسان اونهاري جي رات جو اُڀ سولائيءَ سان ڏسي سگهون ٿا چوَن ٿا ته اسان جي کيرائين واٽ ڪهڪشان اڃا به ڪنهن مَها ڪهڪشان جو حصو آهي ان جي مرڪز چوڌاري ڦِري يا چڪر هڻي ٿي فلڪيات جي ماهرن مطابق اسان جي کيرائين واٽ مِلڪي ويَ يا کير پَٽي ڪهڪشان اٽڪل بلين تارا آهن ماهر فلڪيات وارن جي هڪ اندازي مطابق ان جهڙيون هڪ سؤ بلين ڪهڪشائون هن ڪائنات موجود آهن ان حساب سان جيترا ريتيءَ جا ذڙا هن دنيا موجود آهن ان کان وڌيڪ آسمانن تارا آهن ملڪي وي ڪھڪشان چپٽيل ناهي پر ڪنارن کان هيٺ مٿي ڏوڙ کاڌل آهي عام طور تي اهو خيال ڪيو ويندو هيو تہ ملڪي وي ڪهڪشان ڪنھن وڏي پليٽ جيان سڌي آهي پر چين جي خلائي ايجنسي پاران ملڪي وي جي ڪنارن تي موجود ستارن هائيڊروجن جي ڪڪرن جو تفصيلي سروي مان دريافت ڪيو تہ مرڪز جي ويجھي ملڪي وي ڪهڪشان فليٽ آهي پر جيئن جيئن اوهان مرڪز کان پري ويندا ملڪي وي جي ستارن هائيڊروجن جا ڪڪر هڪ ئي سڌ ناهن رهندا پر مقامي اثرن جي هيٺ سڌ کان مٿي يا هيٺ ٿي ويندا آهن ملڪي وي جي مرڪز جي ويجھي ڇوجو گھڻا ستارا آهن جيڪي تيزي سان گردش ڪري رهيا آهن ان ڪري اتي ماديء جي گهاٽائي گھڻي آهي تقريبن سڀ ستارا هڪ ئي سڌ مرڪز خلاف گهمي رهيا آهن پر ڇوجو مرڪز کان پري ماديء جي گهاٽائي گھٽ ٿي ويندي آهي ان لاءِ معمولي کن فاصلي سان بہ ستارا هائيڊروجن جا ڪڪر ملڪي وي جي سڌ کان هٽي وڃن ٿا ان جو نتيجو اُهو آهي تہ ملڪي وي جي سڌ گھڻي وڏي ايس جي شڪل آهي شاه رخ خان هڪ باليووڊ اداڪار آهي شاھ رخ خان نومبر ڌاري نئين دهلي ڄائو هن جي ذات نؤرزي پٺاڻ آهي هن جو والد تاج محمد خان انڊيا جو فريڊم فائٽر هو هن جو ڏاڏو اصل افغانستان مان هو هن جي ماءُ جو نالو لطيف فاطما هو شاھ رخ خان پنهنجي والدين جي وفات کان پوءِ ممبئي هليو ويو اتي غوري سان شادي ڪيائين پوءِ هن کي ٻه ٻار ٿيا آرين جيڪو ڄائو سهانا جيڪا ڄائي هن جي گهر هن جا ٻار ٻنهي مذهبن کي مڃن ٿا هندو مسلم جوهي جوهِي اردو جوہی پاڪستان جي صوبي سنڌ جي دادو ضلعي جو شهر تعلقو آهي دادو ضلعي جو رقبي جي اعتبار سان سڀ کان وڏو جوهي تعلقو آهي جوهي لفظ جُوهِي مان ورتل آهي جنهن جو مطلب يا پسمنظر ننڍي مقدار وڻن جو جُهڳٽو آهي جُوهِيءَ جو مُذڪر جُوهو آهي جنهن تي غور ڪرڻ سان جُوهِيءَ جو مفهُوم آساني سان ذهن نشين ٿي ويندو جوهِيءَ تي جُوهِي يا جوهِي نالو ڪيئن ڪڏهن کان پِيو اُن بابت سنڌ جي ٻين اڪثر قديم ڳوٺن يا شهرن جيان ڪا به مستند تاريخ موجود ناهي يا کڻي چئجي ته نه ٿي ملي روايتُن موجب قديم زماني جوهي شهر واري ماڳ وٽ وڻن جو ننڍو جُهڳٽو يا جُوهِي هوندي هُئي اُها جُوهِي نئي جي ڪناري تي واپاري رستي يا گُذرگاهه ڀرسان هوندي هُئي واپاري قافلا گُذر وقت انهيءَ جُوهِيءَ وٽ تَتِي ڪوسِيءَ ويل ڊاٻو ڪندا هُئا اڳتي هلي اُن جُوهِيءَ ڀرسان ڪجهه ماڻهو ڳوٺ ٻڌي اچي آباد ٿيا ته اُهو ڳوٺ جُوهِيءَ وارو ڳوٺ سڏجڻ آيو اڳتي هلي اُهو جُوهِيءَ وارو ڳوٺ ڦِرِي جُوهِي سڏجڻ لڳو جُوهِي نالو انگريز دؤر تائين قائم رهندو آيو بعد تبديل ٿي جُوهِيءَ مان ڦِرِي جوهِي بڻيو جيڪو اڄ سُوڌو رائج آهي انگريز دؤر جي رڪارڊ به جوهي جو تلفُظ جُوهِي مِلي ٿو جنهن جي آڌار تي چئي سگهجي ٿو ته قدِيم زماني کان انگريز دؤر تائين جوهِي جو نالو جُوهِي ئي رهيو برطانوي هندستان تي انگريزن جي حڪمراني کان پوءِ اهو تبديل ٿيل ڀانئجي ٿو قديم زماني جوهِي نئي جي ڪناري تي ٻڌل ننڍو ڳوٺ هو جوهي نئيُن گھيريل هو پر آسپاس زرخيز زمينُن جي ڪري خوشحال به هو ته واپاري رستي تي به قائم هو ڏُور اولهه جي ملڪن کا علاوه ايران عراق مصر بلوچستان کان واپاري قافلن جي اچ وڃ سنڌ ڏانهن يا سنڌ کان انهن ملڪن ڏانهن سنڌ جي خُشڪي جي ٻين رستن سان گڏ هتان به رهي خاص طور جوهي کان ٽنڊو رحيم خان واهي پانڌي وٽان جابلو لڪن لنگهن وسيلي جوهي خشڪي وسيلي اولهندن علائقن ملڪن سان ڳنڍيل رهي جوهي صفحهءِ هستيءَ تي ڪڏهن نمودار ٿي اُن لاءِ ٻيو ته ڪو به دليل موجود ناهي پر جوهي وٽ يا اُن جي ڀر موجود ڪن آثارن جي روشنيءَ جوهِيءَ جي قدامت جا تاريخي طور پيرا يا نشان گهڻو قديم وڃي نڪرن ٿا جوهي ڀرسان موجُود ٺُل هاڻ سيد نجف شاهه جي بيٺڪ ڳوٺ گل محمد گنب قديم ڳوٺ ڪنگراڻي ڀرسان ٺُل موريا راء گهراڻو برھمڻ گهراڻو جي ياد تازي ڪن ٿا ٺُل ٻڌمت جون عبادت گاهُون آهن ٻُڌمت سنڌ موريا گهراڻي وڏي پئماني تي ڦهليو موريا راءِ گهراڻن جون راجا ٻُڌمت جا قائل هُئا ٻُڌمت ان جا پيروڪار برهمڻ گهراڻي تائين پڻ رهيا چچنامو مطابق برهمڻ گهراڻي سيوهڻ کان سبي تائين وارو علائقو ٻُڌيه پرڳڻو سڏبو هو جوهي شهر ان جي ڀرسان هاڻوڪي ڳوٺ گل محمد گنب ع واري نقشي موجب تڏهوڪي ڳوٺ ڪنگراڻيءَ وٽ موجود ٺُلن جي آڌار تي چئي سگهجي ٿو ته جوهِي جو ڳوٺ راءِ گهراڻي کان به اڳ صفحهءِ هستِي تي موجود هو روينيو کاتي جي ع جاري ڪيل نقشي جوهِي تپي ڦُلجيءِ ضلعي ڪراچيءَ جي صرف ديهه ڏيکاريل آهي ڪراچي کان پوءِ جوهي شڪارپور شامل رهي جڏهن لاڙڪاڻو کي ضلعو بڻايو ويو ته جوهي کي لاڙڪاڻي شامل ڪيو ويو ع دادُوءَ کي ضلعي جو درجو ڏئي جوهي کي تعلقي هيڊڪوارٽر طور دادو ملايو ويو جو هِي جو قديم ڳوٺ مٿاهين تي هُوندو هو اڄ به اها ايراضي لَکائي سگهجي ٿي جوهِي جي اُتر ڳوٺ ڪبير ٻٻر هاڻ ٻٻر محلو اوڀر ڳوٺ ميرل باهوٽو هاڻ باهوٽه محلو هو جوهي شهر جي مرڪزي مسجد محلي هندو اوتارن شِوَ ڪرشنا جي پُوڄا وارو پراڻو شو مندر جوهي اڄ به آهي جيڪو ذبُون حالي جو شڪار آهي مندر ديوارن تي خوبصورت چٽسالي هندو ڌرم جي اوتارن جون مينيفيسٽيشنس اظهار يا مظهر انڪارنيشنس اوتار پينٽ ٿيل آهن مندر ڀرسان مسافرن قافلن لاءِ ڇاپَرو کُوهه هوندو هو هندن جي ججهائِي هوندي هُئي اُن ڪري هندو ميلا لڳائيندا هُئا روايتن موجب برطانوي دور هِت ڀڳت ڪنور رام ماسٽر چندر جهڙا عالمي ساک رکندڙ ڳائڻا ڳائڻ ايندا هُئا جوهِي جي اولهه کان نئي نُوناري وهندي هئي جيڪا اچي اُتر اولهه ڪُنڊ وٽ وڏي ڍوري پوندي هُئي پوءِ اُتر کان هاڻوڪي گرلس هاءِ اسڪول وٽان وهندي ناڪي کان ٿيندي اچي اوڀر وڏي کڏ پوندي هُئي هاڻوڪو وارڊ هڪ به نئي جو وهڪرو هو پُراڻي وقت جوهِي پئڻ جي پاڻي جي کوٽ نه هُئي کُوهه هُوندا هئا ڪي کُوهه اڄ به ڦٽل صورت موجود آهن ڏکڻ وڏو تلاءُ هوندو هو جيڪو قبضن ميساري ڇڏيو نئي نُوناري جي ڇاڙ وري ڏکڻ کان به ايندي هُئي اچي تلاءُ پوندي هُئي بئراج سسٽم کان اڳ انهن وهڪرن باراني پاڻي به وهندو هو ته ناري کان به ڪڙين ڪُورُن سُونهيُن وسيلي پاڻي جوهي تائين ايندو هو پر بئراج کوٽجڻ کان پوءِ ڪي وهڪرا واٽر ڪورس طور بحال رکيا ويا ته ڪي سُڪي ويا آڳاٽي وقت کان جوهي هتان وارِي ڪاڇي جي ڪنڌيءَ جو اهم مرڪزي ڳوٺ رهندو آيو آهي جوهي جي معاشي حالتن جو گهڻو تَڻو دارومدار ڪاڇي جي وس تي رهندو آيو ڪاڇي ڏُڪر توڙي سُڪر جو سئون سڌو اثر جوهيءَ تي پڻ پوي ٿو سُڪار ڏُڪار وارين حالتُن جي نسبت سان جوهيءِ لاءِ ٻه چَوَڻيون مشهُور آهن جڏهن سُڪار هجي ٿو ته جوهِي مکڻ موهِي سڏجي ٿي پر ڏُڪار لامارا ڏيندو آهي ته جوهي کنڀن کوهِي سڏجي ٿي مطلب ته تاريخي طو جوهي شهر انگريزن جي جوڙيل نقشي ئي نظر اچي ٿو برطانوي راڄ جي رڪارڊ به جُوهي طور درج رهي جيڪا پوءِ جوهي سڏجڻ لڳي برطانوي راڄ دؤران جوهي اول سکر شڪار پور ضلعن شامل هُئي بعد جوهي کي ڪراچي ديهه طور شامل ڪيو ويو ع کان پوءِ جوهي لاڙڪاڻي ضلعي ديهه طور شامل رهي ع دادو کي ضلعي جو درجو ڏئي جوهي کي تعلقي طور شامل ڪيو ويو دنيا جي وڏي وڏي ڍنڍ منڇر جو ڳچ حصو جوهي تعلقي آهي ته گورک جهڙو سنڌ جو حَسِين ماڳ به جوهي تعلقي آهي دادو ضلعي جو جوهي تعلقو قبل مسيح زماني کان برطانوي راڄ تائين جي تاريخي ثقافتي ورثي نهايت شاهوڪار آهي هندستان جي قديم آثارن جي بنگالي ماهر نوني گوپال مجمدار پنهنجي ڪتاب ايڪسپلوريشنس اِن سنڌ منڇر ڍنڍ ڪناري پير لاکو ماڳ لاءِ لکي ٿو ته هيءُ ماڳ موهن جي دڙي جو ٻيو مرڪز يا ماڳ آهي ان کان علاوه جوهي تعلقي ٻُڌن جا ٺُلهه زرتشتين جا آثار به آهن ته جوهي تعلقي ايندڙ کيرٿر پهاڙي سلسلي جبلن تي قديم چٽسالي به موجود آهي جنهن جي قدامت قبل مسيح دؤر کان ويندي سن ع تائين ڪٿي و ئي آهي ازانسواءِ جوهي تعلقي پراڻن مقبرن جي ديوارن تي پڻ بهترين چٽسالي به اعليٰ نموني جي ٿيل آهي جيڪو سنڌ جو شاندار ثقافتي ورثو آهي سنڌ جي ڪوھ مري گورک هل اسٽيشن به جوهي تعلقي آهي ادبي حوالي سان جوهي احمد خان مدهوش اڪبر جسڪاڻي عزيز ڪنگراڻيءَ جهڙن بهترين اديبن جو اباڻو شهر آهي جن پنهنجي پنهنجي شعبن شهرت حاصل ڪئي آهي جوهي جي شهرت جو ڪاڙڻ مٽيءُ منجهان ٺهندڙ ڀُورا ٿانوَ رهيا آهن هتي ٺهندڙ مَٽ دلا گُگهيون سنڌ سان گڏ پوري پاڪستان مشهور آهن جوهيءَ جا ڪنڀار وڏا ڪاريگر هئا اڄ به ان مهارت واري روايت کي جيئاريندا اچن ٿا جوهيءَ جا ڪنڀار سجاوٽ يا سينگارڻ لاءِ پڻ مختلف رنديڪا يا ٿانوَ جوڙڻ جا ماهر رهيا آهن جوهي شهر دادو شهر کان ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اولھ طرف بچاءُ بند ڀرسان ڪاڇو جي ڪنڌيءَ جي ويجھو واقع آهي جوهي شهر تعليمي ادارن بوائز گرلز هاءِ اسڪول بوائز گرلز ڪاليج اهم ادارا آهن ماڻهن لاءِ صحت مرڪز طور تعلقه اسپتال به آهي ته جانورن لاءِ اسپتال پڻ آهي جوهي جي غريب عوام سان آخر ايڏو ظلم ڇو جوهي شايد اوهان جو ڏٺل ٻڌل هجي دادو ضلعي جو وڏي مان وڏو تعلقو آهي جتي پوري سنڌ پنهجي حقن کان محروم آهي جوهي سان به ساڳيو ئي نا حق آهي ڀوتار وڏيرا ته هميشه هڙ کائو رهيا آهن پر اڄڪلهه ته اسان جا دوست جيڪي پاڻ کي علم ڏاهپ سياست جو دنگ سمجهندا آهن انهن ته وڏيرن کان به لِيڪو لنگهائي ڏنو آهي جوهي کي ڪيترن ئي قدرتي ذخيرن هجڻ جي باوجود به اسان جا دوست جوهي کي يتيم ڪيون ويٺا آهن ڪمپني جيڪا گذريل ڪيترن ئي سالن کان جوهي جي معدني وسيلن کي لٽي رهي آهي ان مان به جوهي شهر جوهي جي عوام کي ڪو به فائدو نه ملي سگهيو جوهي کي گولڊن سٽي بنائيڻ ته ماڳ رهيو پر ان کي پنهنجو پورو حق به نه مِلي سگھيو ڇا اميدون هيون عوام جون ته ڪم ڪندي شهر جي ڀلائي لاءِ عوام جي روزگار جو سهارو بڻبي آمدني جو جوهي شهر تي خرچ ڪرڻ جو مهائدو ڪيو ويو هو پر ان تي به عمل نه ٿي سگھيو پر اسان جن نا سَهُو هڙ کائُو ڀوتارن ماهرن کي اها ڳالهه هضم ئي نه ٿي ته ڪو جوهي جي ڀلائي تي خرچ ڪري جوهي جا وڏيرا غريب عوام جو حق هڙپ ڪيون ويٺا آهن پاڻ ته غريبن جي نالي تي ورتل پيسن مان ڪارن ويٺا آهن پر اهي غريب اڃان انهن بنا بجلي واري گھرن ويٺا آهن جوهي جا ڪافي ڳوٺ اڃان تائين بنيادي سهولتن کان محروم آهن اسڪول ته وڏيرن جي ٻڪرين جون واڙيون بڻيل آهن وڏيرن ڀوتارن جي ڳالهه ته پنهجي جاءِ تي ڇو جو اها انهن جي ابن ڏاڏن جي رسم رهي آهي پر اسان جا پڙهيل لکيل دوست به غريبن جي حقن جي لتاڙ انهن جي قدم سان قدم ملايون ٿا هلن جوهي جي ڪالم نگارن صحافي حضراتن کي گورک تي لکڻ ته ياد آهي باقي غريبن جي حقن جي لاءِ لکڻ تي انهن جي دل ئي ڪون ٿي چوي ڇو جو انهن کي مختلف پروگرامن گھرائي چيف گيسٽ جي ڪرسي جو ڏني ٿي وڃي اگر جي هو لِکن ته انهن کي اُها ڪرسي نصيب نه ٿي سگھندي نه وري هتان جي ڪنهن سياستدان کي ڪا فڪر آهي ڇو جو هو به انهن نيڪي واري ڪم ملوث آهن ڪمپني کان غريبن جي نالي تي ورتل پراجيڪٽ به ڏسڻ وٽان آهن آفيسُن غريبن جي اچڻ تي پابندي آهي ڇو جو انهن جا چپل خراب هوندا آهن انهن جا فرش خراب ٿي ويندا باقي آفيسن عيش ڪرڻ جي هر سهولت موجود آهي مطلب ته مزا لڳا پيا آهن غريبن جي لاءِ نه ته وڏيرن وٽ ڪو ٽائيم آهي نه ئي وري انهن پراجيڪٽ هلائڻ وارن وٽ نه ئي صحافين وٽ ڇو جو انهن جي خبر هلائڻ لاءِ پئسا نه ملندا آهن نه ئي حڪمرانن وٽ انهن جي لاءِ ڪا گھڙي آهي آخر غريب ويچارا وڃن ته وڃن ڪاڏي خيرپور سنڌ جو ٻارهون وڏو شهر آهي خيرپور شهر هاڻوڪي ضلعي خيرپور اڳوڻي خيرپور رياست جو گاديءَ جو هنڌ آهي تاريخ خيرپور ميرس جيڪو کارڪن لاءِ مشهور آهي هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر سياستدان فنڪار اديب پيدا ڪيا مير علي نواز محمد عالم زيدي استاد حامي عطا محمد ڀنڀرو ڊاڪٽر تنوير عباسي مختيارملڪ سميع بلوچ مظهر ابڙو سرمد سنڌي استاد گلزار اميد خيرپوري عاجز ميرواهي مرتضيٰ جوڳي ذولفقار جوڳي رحيم داد جوڳي محمد علي حداد انهن مان ڪجھ مشهور شاعر اديب آهن سنڌ جي سياست جي ميدان هن شهر جو اهم ڪردار آهي پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي سربراه جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن پير پاڳارو سيد غوث علي شاه سيد قائم علي شاه شامل آهن سنڌ لاڙڪاڻو ڊويزن لاڙڪاڻو شڪارپور جيڪب آباد سکر ڊويزن سکر گھوٽڪي خيرپور نوشهروفيروز نواب شاهه حيدرآباد ڊويزن حيدرآباد دادو بدين ٺٽو ميرپور خاص ڊويزن ميرپور خاص سانگهڙ عمرڪوٽ ٿر پارڪر ڪراچي ڊويزن ڪراچي ڪراچي ڏکڻ ڪراچي اولهه ڪراچي اوڀر ڪراچي ملير سنڌي ٻولي اٿارٽي جمال ابڙو تعليمي ماهر علي خان ابڙو جو پٽ هو پاڻ شروعاتي تعليم ميهڙ ڀرسان پنهنجي ڳوٺ سانگي مان حاصل ڪئي ڪجھ عرصو جونا ڳڙھ بہ زير تعليم رهيو تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ جمال ابڙو وڪالت جي پيشي سان وابستہ ٿيو ڪجھ عرصو پبلڪ پراسيڪيوٽر رهڻ کان پوءِ عدليا سان وابستہ رهيو پاڻ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي جج طور رٽائر ٿيو ان دوران هو سنڌ اسيمبلي جو سيڪريٽري سروسز ٽربيونل جو چيئرمين بہ رهيو مگر سندس سڃاڻپ ادب ان جا ترقي پسند خيال هئا پاڻ اسڪول واري زمان کي ئي لکڻ شروع ڪيو سچ پيار محبت انساني حق مساوات سماجي انصاف جهڙن موضوعن تي قلم کنيو سندس پهرئين ڪتاب پشو پاشا افسانن جو مجموعو هئي پاڻ سنڌي افسانا نگاري کي نون رجحانن سان روشناس ڪرايو جمال ابڙي جو شمار جديد سنڌي افساني جي بانين ٿئي ٿو ان جي ڪجھ افسانن جو ترجمو انگريزي اردو روسي جرمن ٻولين بہ ٿي چڪو آهي جمال ابڙو جو شمار انهن اديبن ٿئي ٿيو جن سنڌي ادب ترقي پسند خيالن جي نہ صرف روشن ڪرايو بلڪ ان مقصد لاءِ عملي ڪم تنظيم سازي بہ ڪئي پاڻ سنڌي اديبن جي ترقي پسند تنظيم سنڌي ادبي سنگت جي بانين مان هئا هن تنظيم سنڌ سياسي فڪر جي ترقي واڌاري اهم ڪردار ادا ڪيو جمال ابڙي کي ادب کان علاوه سنڌ جي تاريخ ثقافت تي بہ دسترس حاصل هئي ترقي پسند فڪر رکڻ وارو ابڙو عمر جي آخري حصي مذهب ڏانهن راغب ٿيو سندس انتقال سالن جي عمر ٿيو سندس پٽ بدر ابڙو سنڌ جو ممتاز اديب محقق آهي جمال ابڙي مئي ع تي ميھڙ شھر جي ڀرسان ڳوٺ سانگي ديھ منگواڻي علي خان ابڙي جي گھر جنم ورتو علي خان ابڙو پنھنجي وقت جو ھڪ ناميارو تعليمدان اديب ليکڪ ٿي گذريو آھي جمال ابڙي شروعاتي تعليم ڳوٺ منگواڻيءَ جي اسڪول مان حاصل ڪئي سيڪنڊري تعليم ميونسپل ھاءِ اسڪول لاڙڪاڻي نور محمد ھاءِ اسڪول حيدرآباد مان حاصل ڪيائين جڏھن تہ ھن ڪاليج جي تعليم بهاءُ الدين ڪاليج جھونا ڳڙھ ڊي جي ڪاليج ڪراچيءَ مان حاصل ڪئي ع بنگال آيل ڏڪار دوران رضاڪار طور خدمتون سرانجام ڏيڻ لاءِ بنگال ويو ھن اين اي ڊي انجنيئرنگ ڪاليج ڪراچيءَ داخلا ورتي پر پوءِ انجنيئرنگ ڇڏي لا ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين جمال ابڙي ڪجھ عرصي تائين خاڪسار تحريڪ ڪم ڪيو پوءِ سنڌ ھاري ڪاميٽيءَ شامل ٿيو ان کان علاوه ھو ٻين مزدور تنظيمن جو بہ ميمبر رھيو سندس والد وٽ ھڪ سٺي لائبريري ھئي جنھنڪري ھن ننڍپڻ ئي ٽئگور منشي پريم چند ٽالسٽاءِ ٻين ليکڪن جا ڪتاب پڙھي ڇڏيا ھئا ھن پھرين ڪھاڻي ھو حر ھو سالن جي عمر ع لکي سالن جي عمر ع کان لاڙڪاڻي وڪالت شروع ڪيائين ھو بعد ع شھدادڪوٽ جو پوليس پراسيڪيوٽر مقرر ٿيو جتي ع تائين رھيو ع سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري سول جج کپرو مقرر ٿيو جنھن کان پوءِ ساڳئي حيثيت سکر لاڙڪاڻي خيرپور ميرس سجاول ٽنڊي الھيار حيدرآباد پنھنجون خدمتون سرانجام ڏيندو رھيو بعد کيس سيشن جج جي عھدي تي ترقي ڏني وئي ترقي ڪندو ع سنڌ اسيمبليءَ جو سيڪريٽري مقرر ٿيو ان عھدي تي ع تائين رھيو ع کان ع تائين ليبر ڪورٽ جو جج ع کان ع تائين فيڊرل سروسز ٽربيونل اسلام آباد جو ميمبر ع کان ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جو سيڪريٽري ع کان ع تائين اينٽي ڪرپشن ڪاميٽيءَ جو چيئرمئن رھيو اپريل ع تي سرڪاري ملازمت تان رٽائرمينٽ حاصل ڪيائين جمال ابڙو شيخ اياز جي سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر ھجڻ دوران سينڊيڪيٽ جو ميمبر سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر رھيو سندس شاھڪار ڪھاڻين جو مجموعو پشو پاشا ھو جيڪو تمام گھڻو مشھور ٿيو ھن ضياءَ جي مارشل لا دور مارشل لا اسلام آباد جي عنوان سان ڪھاڻي لکي اھا ڪھاڻي بعد فرشتو جي عنوان سان برسات ڇپي جمال ابڙي جي ڪهاڻين مان پِشو پاشا پيراڻي مان مرد بدتميز شاھ جو ڦر بدمعاش منھن ڪارو ڪارو پاڻي مھرباني خميسي جو ڪوٽ لاري سينڌ فرشتو ماءُ جي جھولي لاٽ ٻيون اهم آھن سندس ڪھاڻين سماجي مسئلن جي اپٽار آهي ھن ڪيترائي شاھڪار مضمون پڻ لکيا جن شاھ محض صوفي نه ھو پاڪستان ٺھراءُ اصل حقيقتون عورت جي اسلام عزت آزادي ٻيا اهم آھن ان کان سواءِ ھن سراج جي ناول پڙاڏو سو ئي سڏ جو مھاڳ لکيو فهميده حسين جي ڪهاڻين جي مجموعي هڪ حوا ڪئين ڪهاڻيون جو پڻ مهاڳ لکيو جمال ابڙي جي ڪھاڻين جا ترجما اردو انگريزي جرمن ٻولين ٿي چڪا آهن ھن ع روس ٿيندڙ بين الاقوامي ڪانفرنس پڻ شرڪت ڪئي سندس آتم ڪٿا جا پنج جلد ڏسي ڏوھ اکين سين اونهي ڳالهه اسرار جي ٿوهر ڳاڙها گل ايندو نہ وري هي وڻجارو مَر پيا مينهن وسن شايع ٿيل آھن جمال صاحب جون ع سالن جي عمر دل جي تڪليف سبب ڪراچيءَ لاڏاڻو ڪيو جتي کيس گذريءَ جي قبرستان دفنايو ويو مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ جو جنم آڪٽوبر ع تي هالا نوان مخدوم محمد صديقيءَ جي گهر ٿيو وفات جنوري ع مطابق رجب هجري ڏينهن جمعو تي ٿي پاڻ مخدوم غلام محمد سائين رحم اللہ تعاليٰ عليه حضرت غوث الحق مخدوم نوح سرور رحه جي پندرهين سجاده نشين جا فرزند آهن حضرت غوث الحق مخدوم نوح سرور رحم اللہ تعاليٰ عليه جن جي اولاد مان آهن جي خليفه اول حضرت ابوبڪر صديق رضي الله تعاليٰ عنه جي اولاد مان آهن حضرت مخدوم نوح رحم اللہ تعاليٰ عليه پنهنجي زماني جا غوث مجدد هئا سندن معاشرتي اصلاح سلسلي طريقت جي بلاغت جا تجديدي ڪارناما سنڌ جي قديم تنصيفات حديقته الاوليا ارشاد الطالبين دليل الذاڪرين رساله فتوحات سنڌي عرف رساله فتحي تحفته الڪرام تفصيل سان موجود آهن حضرت غوث الحق مخدوم نوح سرور رحم اللہ تعاليٰ عليه جو اهو جاري ڪيل سلسلو سروري سهروردي سلسلي جي نالي سان ملڪان ملڪ مشهور آهي ان سلسي سان وابسته تعداد سندن زماني نو لک شمار ڪيو ويو ان ڪري هن سلسلي کي نو لکي گودڙي پڻ سڏيو ويو آهي اشاعت ـ هن سلسلي جي اشاعت سنڌ جي چئني ڪنڊن ٿي بلڪه ان جي حدن کان ٻاهر اتر بهاولپور پنجاب ملتان بلوچستان تائين ڏکڻ ڪڇ ڪاٺياواڙ گجرات ان طرح جوڌپور جيسلمير تائين پکڙيل آهي ڪيئي گاديون هن درگاه سان لاڳاپيل آهن اول قرآن ڪريم پڙهيا ان کان پوءِ فارسي جي تعليم ورتائون سندن تعليم تربيت سندن والد حضرت غلام محمد سائين جي خدمت ٿي سندن والد ماجد حضرت غلام محمد سائين ذوالحج هه مطابق ڊسمبر ع تي وفات ڪئي پاڻ ع جي اوائل حضرت نوح سرور جي سلسلي جا سورهان سجاده نشين ٿيا شاعري راڳ سان شغف ادب سان شوق کين ننڍ پڻ کان گويا ورثي مليو ناري جي سفر تي شاعرانه ذوق تڪميل تي پهتو اول بيوس پوءِ فراقي زمان شاه پوءِ طالب تخلص ڪيائون کان طالب المول تخلض اختيار ڪيائون مخدوم طالب الموليٰ جي هونئن ته سڄي شاعري ئي لاجواب آهي پر ٻي شاعري وانگر سندس هي ڏاڍو مشهور آهي علم ادب جي فرغ لاءِ هالا الزمان پريس قائم ڪيائون هفتيوار الزمان پاسبان اخبارون ڳچ عرصي تائين هليون ع سندن سرپرستيءَ ماهنامو فردوس ع ماستر جمعي خان غريب جي ادارت طالب المول ع رسالو شاعر نڪتو ع کان پاڻ جميعت الشعراء سنڌ جا صدر منتخب ٿيا پاڻ ريڊيو پاڪستان مشاورتي ڪميٽيءَ جا ممبر به هئا مخدوم صاحب علم ادب جون اڻڳڻت خدمتون ڪيون ان سلسلي طالب المول هاسٽل هالا طالب المول هاءِ اسڪول دادو يادگار آهن ٻيا ڪيترائي ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن سندن علمي ادبي ملڪي سماجي خدمتن جي قدر ڪندي پاڪستان سرڪار کيس تمغه پاڪستان جو اعزاز ڏنو ويو پاڻ جنوري هن فانِي دنيا مان لاڏڻو ڪري ويو سنڌيڪا اڪيڊميءَ جو بڻياد سيپٽمبر ع پيو جنهن جو مقصد هو ته سنڌيءَ جي مختلف معلومات تحقيقات جي حوالي سان ڪم ڪرڻ جي حوصله افزائي ڪئي وڃي اڪيڊميءَ جو بنياد جناب نور احمد ميمڻ وڌو جيڪو سياسي اڳواڻ مبصر پبلشر آهي هن ڄاتو پئي ته هڪ اهڙو ادارو جيڪو سرڪاري ڪامورن جي ڀول ڀلين جي ور چڙهيل هوندو سو سنڌي ٻوليءَ جي جوڳي خدمت ڪو نه ڪري سگهندو جنهن جي هن جديد ترقي يافته دور ضرورت آهي تنهنڪري ضروري هو ته هڪ غير منافعه بخش ادارو وجود آندو وڃي جيڪو والنٽيرلي بنيادن تي ڪم ڪري تنهنڪري هيءُ ادارو وجود آيو ھن مضمون صفائيءَ جي ضرورت آھي قرآن يا قرآن مجيد اسلام جو بُنيادي ڪتاب آهي اسلامي عقيدي مطابق قرآن عربي ٻوليءَ تقريبا سالن جي عرصي محمد صلي الله عليه وآله وسلم جَن تي نازل ٿيو قرآن جي نازل ٿيڻ جي عمل کي وحي چيو ويندو آهي هِي ڪتاب مشهور فرشتي حضرت جبرئيل عليه السلام جي ذريعي محمد صلي الله عليه و آله وسلم جَن تي نازل ٿِي قرآن شريف سيپارا آهن جن نيڪي حڪمت جون ڳالهيون بيان ٿيل آهن قرآن شريف اسلامي قانون جو پهريون ماخذ بہ آهي مسلمانن جو بنيادي عقيدو آهي تہ قرآن اڄ تائين ڪابہ کوٽ ناهي ٿي سگھي هِن کي دُنيا جو اڪيلو محفوظ ڪتاب هئڻ جي حيثيت حاصل آهي جنهن جو حقيقي مفهوم تبديل ناهي ٿي سگھيو پُوري دُنيا ڪروڙن جي تعداد ڇپجڻ جي باوجود بہ هِن جو مَتَن هڪجهڙو آهي هِن جي ترتيب نزولي نہ پر محمد صلي الله عليه وسلم جِي ڏَسيل ترتيب مطابق اسلام جي پهرين خليفي ابوبڪر صديق جي خلافت جي دور هِن کي سهيڙيو ويو هِن ڪَم جي اڳواڻي زيد بِن ثابت انصاري ڪَئي قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو سلمان فارسي ڪيو جيڪو سور الفاتحه جو فارسي ترجمو هو قرآن کي دنيا جي واحد اُن ڪتاب جي حيثيت پڻ حاصل آهي جيڪو لکين ماڻهن کي زباني ياد آهي هِي دنيا م سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ڪتاب آهي جنهن کي مسلمان روز هر نماز پڻ پڙهندا آهن انفرادي طور تي تلاوت پڻ ڪندا آهن قرآن جي تشريح کي اسلامي اصطلاح تفسير چيو ويندو آهي جيڪو مختلف ٻولين ڪيو پيو وڃي قرآن جو ترجمو پڻ دُنيا جي اهم ٻولين ٿِي چُڪو آهي جڏهن تہ صرف سِنڌي ٻوليءَ ترجمن جو چڱو تعداد آهي مسلمان هرسال رمضان مهيني تراويح دوران گھٽ گھٽ هڪ ڀيرو مڪمل قرآن جماعت ساڻ ٻُڌندا آهن قرآن اسلامي دُنيا مسلمانن جي عام زندگي عقيدن نظرين اسلامي فلسفي اسلامي سياست سماجيات اخلاقيات فني علمن جي تشڪيل بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي عرب جڏھن سنڌ آيا تہ پاڻ سان گڏ اسلامي تعليمات لاءِ قرآن شريف بہ کڻي آيا ان ڏس ڪيترن ئي مستند روايتن اچي ٿو تہ قرآن شريف جو پهريون ترجمو سنڌيءَ ڪيو ويو قران پاڪ جو پھريون منظوم سنڌي ترجمو مولوي احمد ملاح ع ڪيو اھي ان کان علاوه ڪيترن ئي عالمن قرآن شريف جا سنڌيءَ ترجما ڪيا تفسير لکيا آهن قرآن شريف قرآن عربي زبان جو لفظ آهي جنهن جي معنيٰ گهڻو پڙهيل ڪتاب يا قرئت ڪيل آهي قرآن لفظ قرآن تقريبا ڀيرا آيو آهي چند معنائن استعمال ٿيو آهي هِي عربي ٻولي جي فعل قر جو مصدر آهي جنهن جي معنيٰ آهي هُن پڙهيو يا هُن تلاوت ڪَئي سرياني ٻوليءَ هِن جي مساوي جو لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي صحيفو پڙهڻ يا سبق جيتوڻيڪ کوڙ مغربي عالم هِن لفظ کي سرياني ٻوليءَ مان ورتل سمجھن ٿا پر اڪثر مسلمان عالم هِن جي اصل خود لفظ قر کي قرار ڏنو آهي لفظ قرآن جو هڪ اهم مطلب تلاوت ڪرڻ آهي جيئن قرآن جي شروعاتي آيت بيان ڪيل آهي يقينا هِن کي سهيڙڻ هِن جي تلاوت اسانجي ذميداري آهي ٻين آيتن قرآن جو مطلب هڪ خاص حصو جنهن جي تلاوت محمد صلي الله عليه وسلم ڪئي به آهي نماز تلاوت جي هِن مطلب جو کوڙ جاين تي ذڪر ٿيل آهي جيئن هِن آيت آهي جڏهن قرآن پڙهيو وڃي تہ اُن کي غور سان ٻُڌو خاموش رهو جڏهن تہ ٻين صحيفن جيئن توريت انجيل سان گڏ اهو لفظ استعمال ڪيو وڃي تہ اُن جو مطلب ترميم ٿيل صحيفو پڻ ٿي سگھي ٿو قرآن پنهنجي پاڻ کي الفرقان حق باطل وچ فرق ڪندڙ ام الڪتاب هديٰ رهنمائي حڪم دانائي ذڪر ياد تنزيل وحي يا مٿان کان هيٺ موڪلي ويندڙ شئي بيان ڪري ٿو هڪ ٻي اصطلاح الڪتاب به آهي جيئن ته عربي ٻوليءَ ٻيا صحيفا مثال طور توريت انجيل لاءِ به استعمال ٿئي ٿي قرآن مان اسم صفت قرآني آحي مصحف جي اصطلاح اڪثر مخصوص قرآني مسودن لاءِ استعمال ٿئي ٿِي پر اِن سان گڏ ئي هِي اصطلاح قرآن گذريل ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿِي آهي تفھيم القرآن مطابق فرقان ان شئي کي چئبو آهي جنھن سان حق باطل جو فرق چٽو ٿئي اردو ان جي سڀ کان وڌيڪَ ويجھو لفظ کسوی ڪسوٽي آهي مولانا مودودي مطابق قرآن لفظ فرقان جو استعمال جو مطلب آھي دين جو اھڙو علم سمجھ جنھن سان ماڻھو حق باطل تميز ڪندو آھي قرآن مذهب جو اهو تصور ڏنو ويو آهي ته سڀ مذهب هڪ آهن اهو هڪ هجڻ انهيءَ مقصد مفهوم نہ آهي تہ سڀئي مذهب پنهنجي موجوده شڪل صورت هڪ جهڙا سچا آهن پر ان جو مطلب اهو آهي تہ پنهنجي اصل جي اعتبار کان سڀ مذهب هڪ هئا پر پوءِ جي تبديلي ڦيرڦار واڌاري جي نتيجي اهي هڪ ٻئي کان مختلف ٿي ويا قرآن شريف ارشاد ٿيو آهي تہ قرآن ڪريم جي ان آيت مذهبن جي جيڪا نوعيت ٻڌائي وئي آهي سا هيءَ آهي ته خدا انسانيت جي شروعات هڪ پيغمبر سان ڪئي ان کي پنهنجي علم سان نوازيو ته جيئن اهو ماڻهن کي ان علم کان واقف ڪرائي قرآن شريف ٻڌايو ويو آهي تہ انهن لفظن فطرت جو هڪ قانون ٻڌايو ويو آهي جنهن کي خدا ابدي طور تي سڄيءَ دنيا قائم ڪري رکيو آهي ماڻهو چاهي ڪهڙي به ملڪ ڪهڙي به زماني هجي اهو ڪهڙي به حالت هجي هر هنڌ هر حال اهي فطرت جي ان قانون کي ڪم ڪندي ڏسندا موجوده دنيا ان رنگ ڍنگ تي ٺهيل آهي تہ هتي ڪنهن بہ شخص جي لاءِ سدائين هڪجهڙيون حالتون ناهن هونديون اسلامي روايتن مطابق محمد صلي الله عليه وسلم تي پهريون ڀيرو غارِ حرا اُن وقت نازل ٿِي جڏهن پاڻ تنهائيءَ عبادت لاءِ اُتي ويل هُئا ان کان پوءِ هِي سلسلو وحي سالن تائين جاري رهيو حديثن اسلامي تاريخ مطابق مديني واري هجرت کان پوءِ جڏهن محمد جَن اُتي هڪ آزاد اسلامي معاشرو قائم ڪري ورتو ته پاڻ پنهنجن صحابين کي قرآن جي تلاوت ان جي روزانه نازل ٿيڻ واري حڪمن کي ياد ڪرڻ ٻين کي سيکارڻ جو حڪم فرمايائون روايتن هِي به آيل آهي ته بدر واري ويڙھ جنگ بدر کان پوءِ جڏهن قريش جا کوڙ ماڻهون مسلمانن وٽ قيدي بڻجي آيا ته اُنهن کوڙ ماڻهن مسلمانن کي لکڻ پڙهڻ سيکارڻ جي بدلي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي اهڙي طرح آهستي آهستي کوڙ مسلمان ٿيڻ لڳا قرآن کي پٿرن هڏين کجين جي ڦرهن تي لکيو ويو اڪثر سورتون شروعاتي مسلمانن جي استعمال هيٺ هيون ڇوته اُن جو ذڪر سُني شيعه ٻنهي جي روايتن مليو آهي جيئن ته محمد صلي الله عليه وسلم جو قرآن کي تبليغ لاءِ استعمال ڪرڻ دعائن اُن جو پڙهيو وڃڻ تلاوت جي انداز بيان ڪرڻ جو ذڪر حديثن مان ملي ٿو عيسويءَ محمد صلي الله عليه وسلم جي وفات تائين قرآن هڪ ڪتاب جي شڪل موجود نه هو سڀئي عالم اِن ڳالھ تي متفق آهن تہ محمد صلي عليه وسلم جَن خُود وحي جِي ڪتابت نہ ڪندا هُئا صحيح بخاري محمد صلي الله عليه وسلم جي وحي جي ڪيفيت جو حال هِيئن لکيل آهي ته بسا اوقات وحي گھنٽي وڄڻ وانگيان نازل ٿيندي هُئي عائشه کان روايت آهي ته مون هڪ تمام ٿڌي ڏينهن حضور تي وحي نازل ٿيندي ڏٺو جڏهن وحي ختم ٿِي ته سندن مٿي تي پَگھر جا ڦُڙا ٽِمي رهيا هُئا قرآن جي بيان مطابق محمد صلي الله عليه وسلم تي پهرين وحي هڪ ڪشف سان نازل ٿِي هُئي وحي نازل ڪرڻ واري هستي جي باري هِي بيان ڪيو ويو آهي مضبوط طاقتن وارو اُهو جيڪو بلند ترين اُفق تي هو پوءِ هُو ويجهو آيو پوءِ هُو هيٺ لٿو ايتري تائين جو هُو ٻن وکن جي مفاصلي تي ٿي ويو اُن کان به ويجھو ويلچ جيڪو هڪ اسلامي عالم آهي لکي ٿو ته هُو اهو يقين رکن ٿا ته وحي جي نزول وقت محمد صلي الله عليه وسلم جي ڪيفيتن جي ظاهري شڪل بيان ڪئي وئي آهي اُها صحيح ٿي سگھي ٿِي ڇاڪاڻ ته وحي جي نازل ٿيڻ کان پوءِ ڪافي پريشان ٿي ويا هُئا ويلچ مطابق وحي جي موقعي تي محمد صلي الله عليه وسلم کي ڇرڪائيندڙ جھٽڪا سندن ويجھن ماڻهن لاءِ اِن ڳالھه جو ثبوت بڻيا هوندا ته محمد صلي الله عليه وسلم جِي وحي جو مبدا مافوق الفطرت آهي مُحمد صلي الله عليه وسلم جا ناقدين انهن مشاهدن جي آڌار تي کين مجنون جادوگر سڏيندا هُئا ڇوته عربن جي تاريخ اهڙا کوڙ ٻيا ماڻهون بہ اهڙن تجربن جا دعويدار هُئا ويلچ وڌيڪ اِهو بہ چوي ٿو تہ هِي ڳالھ اڻ چِٽِي آهي تہ اهڙا مشاهدا محمد صلي الله عليه وسلم جي نبوت جي دعويٰ کان پهرين آهن يا پوءِ جا قرآن محمد صلي الله عليه وسلم کي اُمي قرار ڏنو آهي جنهن جو عام طور تي اڻ پڙهيل مطلب ٿئي ٿو پر اِن جو مطلب حقيقت ڪُجھه ڳُوڙهو آهي قرون وسطيٰ جا مفسر جهڙوڪه طبري مطابق هِن اصطلاح جا ٻه مطلب آهن پهريون هِي ته عام طور تي لکڻ پڙهڻ جي قابل نه هجڻ جڏهن ته ٻيو هِي ته گذريل ڪتابن صحيفن کان اڻڄاڻ هُجڻ جيئن ته اڪثر مفسر پهرين مطلب کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا آهن ان کان علاوه محمد جو ناخوانده هُجڻ سندن نبوت جي سچائيءَ جو هڪ دليل سمجھيو وڃي ٿو جيئن ته امام فخر الدين رازي چون ٿا تہ جيڪڏهن محمد صلي الله عليه وسلم لکڻ پڙهڻ تي پوري مهارت رکندا هُئا تہ اُن تي هِي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اُنهن پنهنجي ابن ڏاڏن جا ڪتاب پڙهيا هوندا ڪُجهه عالم جهڙوڪه واٽ ٻين معنيٰ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا محمد صلي الله عليه وسلم جو ذڪر پاڪ قرآن شريف چار ڀيرا حضرت ابراهيم جو ذڪر ڀيرا حضرت موسا جو ذڪر ڀيرا فرعون جو ذڪر ڀيرا آيو آهي قرآن هڪ وڏو ڪتاب ڪتاب آهي اُن جي ورهاست حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جَن پنهنجي زندگيءَ فرمائي چُڪا هُئا اِها رهنمائي ڪري چُڪا هُئا ته هِن آيت کي ڪهڙي سورت ڪِٿي رکڻو آهي پاڻ صلي الله عليه وسلم جي زندگي قرآن جا بيشمار حافظ هُئا محمد صلي الله عليه وسلم شعبان رمضان جي مهينن قرآن جو کوڙ ڀيرا ختمو پڙهندا هُئا جيڪو ظاهر آهي ته ڪنهن ترتيب کان بغير ممڪن ناهي قرآن جو اعجاز هِي آهي ته اڄ تائين ڪابه تبديلي ناهي ٿِي سگھي پهرين صدي هجري لکيل قرآن جيڪو ترڪي جي عجائب گھر توپ ڪاپي آهي يا ايران جي شهر مشهد امام علي رضا عليه السلام جي روضه جي عجائب گھر آهي ان بعينه هِي ئي قرآن خطِ ڪُوفي ڏسي سگھجي ٿو جيڪو اڄ جديد طباعت کان پوءِ به اسانجي اڳيان آهي هِن کي ستن منزلن ورهايو ويو آهي ان کان علاوه هِن جي هڪ کي ٽيهن سيپارن پڻ ورهايو ويو آهي قرآن کي سورتن پڙهڻ ورهايو ويو آهي قرآن سورتون آهن جنهن مان ڪُجهه وڏيون ڪُجهه ننڍيون آهن سڀ کان وڏي سور البقر آهي سورتن موجود مضمون کي آيتن جي شڪل ورهايو ويو آهي قرآن آيتون آهن هيٺ هِن جي ورهاست پيش ڪئي وئي آهي مختلف حديثن روايتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته خليفي عبدالملڪ جي خلافت جي دور جڏهن حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو ته ان قران پاڪ تصيح ڪري ان جا نوان جُلد انهن سڀني علائقن ورهايا جيڪي عربن جي صاحبي هيٺ هئا موجوده زماني ننڍي کنڊ جي عالمن قرآن جي نظم ترتيب تي گھڻو ڪم ڪيو آهي ان لحاظ کان قرآن کي مضمونن ترتيب جي لحاظ کان بابن تقسيم ڪيو ويو آحي حميد الدين فراهي امين احسن اصلاحي جاويد احمد غامدي جو ڪم هِن سلسلي نمايان آهي انهن عالمن قرآن جي سورتن کي ستن بابن ورهايو آهي انهن جي ڪم جو خلاصو جاويد احمد غامدي جي الفاظن هيئن آهي ته قرآن جي ٻولي فصيح عربي آهي جنهن کي اڄ به ادبي مقام حاصل آهي انکان علاوه عربيءَ جا کوڙ لهجا مصري مراڪشي لبناني ڪويتي وغيره پيدا ٿِي چڪا آهن قرآن جي ٻوليءَ کي اڃا تائين عربي لاءِ هڪ معيار جي حيثيت حاصل آحي عربي جا وڏا عالمَ جن غيرمُسلم به شامل آهن قرآن جي فصيح جامع انساني نفسيات سان ملندڙ جلندڙ ٻوليءَ جي تعريف رطب اللسان آهن ايتري وڏي ڪتاب هئڻ باوجود به هِن ڪابه گرامر جي غلطي موجود ناهي بلڪه عربي ابجدي اکرن جي لحاظ کان جيڪڏهن ابجد جي عددن کي نظر رکيو وڃي ته قرآن هڪ جديد تحقيق مطاق جيڪا ڊاڪٽر الخليفه جَن ڪمپيوٽر تي ڪئي آهي قرآن باقاعده هڪ حسابي نظام موجود آهي جيڪو ڪنهن انسان جي وس ناهي قرآن قصا به آهن تاريخي واقعا به آهن فلسفو به ملندو منطق به ڳُوڙهيون سائنسي ڳالهيون به آهن عام انسان جي زندگي گذارڻ جو طريقو به جڏهن قرآن نازل ٿيو ان وقت جيڪا عربي رائج هُئي سا تمام فصيح هُئي اُن دور شعر ادب کي وڏي اهميت حاصل هئي حالانڪه هِي ممڪن ناهي ته قرآن ڪابه غلطي هُجي دشمن ان متعلق ڳالهيون ڪن بلڪه قرآن جي دعوا هئي ته هِن جهڙي هڪ آيت به ٺاهي ڏيکاريو پر اُن دور ماڻهون پنهنجي ٻوليءَ جي فصاحت جامعيت جي ڪري ٻين کي عجمي گونگو چوندا هُئا هِن ڳالهه ڪامياب نه ٿِي سگھيا حروفِ مقطعات عربي مقطعات حواميم فواتح قرآن مجيد جون اڪثر آيتن جي شروع اچن ٿا الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا انهن کي آياتِ مقطعات انهن اکرن کي حروفِ مقطعات چيو ويندو آهي مثال طور الم هِي قرآن جي سورتن جي شروع آيل آهي هِي ڪُل اکر آهن ا ل م ص ر ڪ ه ي ع س ج ق ن مسلمان عالم جون گڏيل نظريو آهي ته ان جو حقيقي مطلب الله کي ئي خبر آهي اڪثر عالمن مطابق هِي عربي لفظن جا مخفف آهن ڪُجهه عالمن مطابق هِي ڪُجهه رمز راز آهن هِي اکر سورتن پهرين آيت طور آيل آهن سور الشوريٰ سور نمبر ٻين آيت طور به آيل آهن يعني هڪ کان پنج اکرن تي مشتمل جوڙ آهن جيڪي سورتن جي شروعات قرآن ملن ٿا قرآن جا ترجما پُوري دنيا جي اهم ٻولين ٿي چُڪا آهن کوڙ سارا ترجما جاري آهن وڏين ٻولين ترجما هڪ کان وڌيڪ ماڻهن مختلف دورن ڪيا آهن قرآن جا يورپي ٻين ٻولين ترجما غير مسلمانن پڻ ڪيا آهن اهڙي طرح ڪُجهه ترجما بنا عربي متن جي پڻ شايع ڪيا ويا آهن جڏهن ته رومن رسم الخط پڻ مختلف سببن ڪري ترجما ٿِيا آهن قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو فارسي ٻوليءَ ٿيو جيڪو سلمان فارسي ڪيو مغربي ٻولين پهريون لاطيني ٻوليءَ ترجمو ٿيو جيڪو رابرٽ ڪيٽون ع ڪيو هو قرآن جو پهريون انگريزي ترجمو اليگزينڊر راوس ع ڪيو جڳ مشهور سياح بزرگ بن شهريار پنهنجي سفرنامي عجائب الهند ڄاڻايو آهي ته هه ع ڌاري سنڌ جي راڄڌاني منصوره جي عالم ڪشمير جي راجا جي لاءِ قرآن پاڪ جو ترجمو تفسير لکيو هو ان حوالي مطابق برصغير هندوپاڪ سنڌ هنڌ اهو قرآن پاڪ جو پهريون ترجمو آهي جيڪو هن خطي جي مقامي ٻوليءَ لکيو ويو انهيءَ ترجمي کان علاوه برصغير جي تاريخ اُن کان پهريائين قرآن پاڪ جي ڪنهن به ترجمي تفسير جو ذڪر ڪونه ٿو ملي بزرگ بن شهريار جو اهو مذڪوره حوالو جيتوڻيڪ مستند بي مثل آهي جديد دور جي عالمن مورخن پنهنجن لکيتن پڻ ان حوالي کي ڪتب آندوآهي ساڳئي شاعر راجا جي فرمائش تي ڪلام مجيد جو به سنڌيءَ ترجمو ڪيو جنهن کي راجا روزانه بلاناغي ٻڌندو هو هڪ دفعي سور ياسين جي هڪ آيت جو جڏهن هن کي ترجمو ٻڌايو ويو تڏهن هو تخت تام يڪدم هيٺ لهي آيو دوباره ترجمو ٻڌي ٻه ٽي قدم اڳتي وڌي زمين تي سجدي ڪري پيو سجدي جي دوران ايترو ته رنو جو سندس ڳل به آليءَ مٽيءَ ڀرجي پيا جڏهن گهڻيءَ دير بعد سجدي مان اٿيو تڏهن بلند آواز بي اختيار سندس زبان مان نڪتو بيشڪ اهو ئي رب معبود آهي جيڪو ازلي ابدي آهي ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته عربن جي دؤر سنڌ جي هندن جي زبان سنڌي هئي سنڌي زبان لکڻ پڙهڻ به ايندي هئي ڪلام پاڪ جي ترجمي تي اهو پهريون ڪتاب سنڌيءَ تصنيف ٿيو نظم جو به اهو سنڌيءَ پهريون ڪتاب آهي سنڌي زبان اڄ کان سئو ورهيه اڳ به ايتري آسان علمي هئي جو بيروني نسل جا ماڻهو به ان کي پسند ڪري ان ايترو ڪمال پيدا ڪندا هئا جو بلا تڪلف نظم نثر لکي ويندا هئا سماج جي معاشي نظام جي بهتريءَ جو دارومدار پئداواري وسيلن تي آهي ان جو مکيه ذريعو زمين يا ٻني آهي قرآن مجيد زمين جي باري آيل آهي ته سنڌي ترجمو اسان توهان کي زمين تي حڪومت ڏني آهي توهان لاءِ زمين زندگيءَ جو سامان رکيو اٿئون شاهه ولي الله ڪمائڻ جي بنيادي وسيلن مان پوکي راهيءَ زراعت کي ايتري اهميت ڏني آهي جو جنهن به ملڪ ان جا وسيلا موجود نه هوندا ان کان بي پرواهي ڪئي وئي ته ان ملڪ جي حالت ڪڏهن به سڌري نه سگهندي ان ملڪ جي تباهي لازمي آهي ڇاڪاڻ ته ڪچي مال جي پيداوار کان سواءِ واپار هلي ئي نه سگهندو نہ وري هنر ڪاريگريون ئي ڪارائتيون ٿي سگهنديون شاهه ولي الله چئي ٿو ته جيستائين يورپي محققن جو تعلق آهي انهن سڀني سر وليم ميور جو نالو سڀني کان مٿاهون نظر اچي ٿو هي اهو پهريون ماڻهو آهي جنهن قرآن جي مختلف سورتن کي نزولي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي نوئل ذيڪي پڻ انهيءَ ڳالهه جو اعتراف ڪري ٿو ته ميور کي قرآني سورتن جي ترتيب جو خيال سڀ کان پهريان آيو مارگو ليوث پڻ ميور جي لائف آف محمد تي تبصرو لکيو آهي جتيوڻيڪ هو پنهنجي لکڻي محمد هو ميور جي سيرت محمد کي پاڻ ڪريم جي باري اعتدال واري لکڻي سمجهي ٿو ڄڻ ته ان جو خيال آهي ته هاڻي اهڙن ڪتابن جي ضرورت نه آهي ميور پنهنجي دليلن ڪيترن ئي جائين تي ته ڪمزور حديثن کي دليل طور به استعمال ڪري ٿو هن جي اها دعوا بنا ڪنهن سند جي آهي ته شروعاتي سورتون قول محفوظ نه رکيا ويا جيئن ته انهن کي وحي محفوظ سمجھيو ويو هن جو خيال آهي ته شروعاتي وحيءَ جا ڪاتب حضرت ورقه حضرت علي بي بي خديجه رسول الله جي گھر واري هئا هن جيڪا ڪجهه سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي سا انهيءَ لاءِ وڌيڪ دلچسپ آهي جو اهو پهريون يورپي عيسائي عالم آهي جنهن قرآن پاڪ جي سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ميور قرآن جي سورتن جا ڇھ دؤر ٻڌائي ٿو اهي هيٺ ڏنل آهن ميور پاڻ ڪريم جي زندگيءَ جا جيڪي مختلف دؤر سڏيا آهن سي مسلمان تاريخدانن جي بيانن ڪڍيا ويا آهن پر نوئل ديڪي جو خيال صحيح آهي ته ميور قرآن جا ڇهه دؤر مقرر ڪرڻ غلطي ڪئي آهي ان کانسواءِ هن وٽ پنهنجي بيان لاءِ ڪابه سند نه آهي ته هو پهرين دؤر جي سورتن کي وحي نه سڏي ڄڻ ته هن قرآن پاڪ جي سورتن کي انهيءَ ڪري قرآن پاڪ مان خارج سڏيو جو اهي ان جي گمان رسالت کان اڳ واريون سورتون آهن ان کانسواءِ هو سورتن جي باري اهو مڃي ٿو ته مان انهن کي ڪنهن خاص دؤر سان واڳي نٿو سگھان ڇو جو کيس انهن جي نزول واري زماني جي پڪ نه آهي ڊاڪٽر گستاف وائل قرآن جي سورتن جي نزولي ترتيب ڄاڻڻ جي ڪوشش ڪئي هن جو ڪتاب تمهيد قرآن جيڪو ع ٻيو ڀيرو ڇپيو انهيءَ موضوع تي هڪ مشهور ڪتاب آهي نوئل ديڪي ان مان گھڻي مدد ورتي آهي گھڻو ڪري هن جي ئي خيالن جي پابندي ڪئي آهي هن جي پهرين ڪوشش اها هئي ته پاڻ ڪريم جي سيرت قرآن جي ٻوليءَ جو مطالعو ڪري هن جو چوڻ آهي ته رڳو ان ئي نموني سان اسان ڪنهن حد تائين قرآن پاڪ جي مختلف سورتن جي تاريخ ڄاڻي سگھون ٿا محمد جي عربي سيرت نگارن جي مدد سان اسان قرآن جي انهيءَ حصي جي تاريخ مقرر ڪري سگھون ٿا جن ڪي تاريخي واقعا ذڪر ڪيل آهن جتي اها ڳالهه نه آهي اتي جيڪا شيءِ مددگار ٿي سگھي ٿي سا وحيءَ جي صورت ان جي معنويت آهي انهيءَ ڪري هن پاڻ ڪريم جي زندگيءَ کي ٽن حصن ورهائيو آهي اسان کي اهو سمجھڻ جي ڪوشش ڪرڻي آهي ته وحي جي صورت مان وائل جو ڇا مطلب آهي صورت مان ان جو مطلب مختلف سورتن جي ڊيگھه آهي ڇو جو هن جو خيال آهي ته قرآن جي سورتن جي تدوين اهڙي طرح ڪئي وئي آهي جو ڊيگھه ننڍائيءَ جي لحاظ کان ڊگھيون سورتون پهريان ننڍيون سورتون آخر رکيون ويون آهن انهيءَ ڪري ننڍڙيون سورتون شروعاتي سورتون آهن معنٰ سان انهيءَ جو مطلب پاڻ ڪريم جي انهيءَ تعليم سان آهي جيڪا انهن سورتن ڏني وئي آهي انهيءَ تعليم جي باري هن جو خيال آهي ته اهي هڪ اهڙي ماڻهو ڏني هئي جيڪو پنهنجي شروعاتي دؤر جوش جذبي سان ڀريل هو هن کي پڪ نه هئي ته هو الله جو پيغمبر آهي پر هو پنهنجو پاڻ کي رڳو هڪ سڌارڪ سمجھندو هو ان کانسواءِ شروعاتي دؤر وارين سورتن جي باري جيڪي روايتون آهن سي ايتريون ته ٽڪراءَ آهن جو اسان کي انهن سورتن جي اندر ئي ڪنهن اهڙي شيءِ کي ڳولي لهڻو آهي جنهن مان خبر پئجي سگھي ته اها سورت ڪهڙي زماني سان واسطو رکي ٿي اسان ڪنهن سورت کي رڳو ڊگھي نه هئڻ جي ڪري يا انهيءَ جوش جذبي نه هئڻ يا شاعريءَ وارو قافيو نه هئڻ جي ڪري شروعاتي دؤر بنا ڪنهن مناسب سبب جي نٿا رکي سگھون وائل جي چوڻ موجب هن زماني جي خاص ڳالهه اها آهي ته پاڻ ڪريم هڪ نئون مذهب پيش ڪن ٿا پنهنجو پاڻ کي ٻين نبين وانگر سمجھن ٿا جيستائين نئين مذهب جو تعلق آهي اسان انهيءَ جي دعو ڪري سگھون ٿا ته اهو قرآن پاڪ موجود نه آهي حقيقت پاڻ سمورن مذهبن جي بنياد توحيد کي عقليت جي اصولن موجب مڃيو آهي جنهن جو اسان اڳتي هلي تجزيو ڪنداسين هن دؤر ڪنهن حد تائين ڊگھين سورتن کي بنا ڪنهن سبب جي وائل جاءِ ڏني آهي يعني هن کي انهن سورتن جوش جذبو نظر نٿو اچي جيتوڻيڪ اهو ظاهر آهي ته پهرين ئي سورت ان کان پوءِ واريون سورتون به ايتري ئي سنجيده ٻولي فصاحت سان بيان ڪيون ويون آهن جهڙيون ٻيون سورتون آهن هُن هِن دؤر جن سورتن کي رکيو آهي تن جو صحيح تجزيو ڪيو آهي پر سمجھه ايئن ٿو اچي ته هن اصل عربي قرآن جي بدران ان جي ترجمن مان ڪم ورتو آهي ڇو جو قرآن پاڪ پاڻ ڪريم جن جي آسماني سفر جو ڪٿي به ذڪر نه آهي پاڻ ڪريم جي دؤر وارن ماڻهن نه پر قرآن پاڪ ئي اسرٰ واري واقعي کي خواب سڏيو آهي وائل جو اهو ڪو ڪمال نه آهي ته هن کي خبر پئجي وئي ته هن دؤر جون سورتون آيتون ڊگھيون آهن جيڪڏهن ڪو ماڻهو مدني دؤر جي سورتن جو ترجمو پڙهندو ته اهو سولائي سان انهن شين کي ڏسي سگھي ٿو وائل جون انهيءَ دؤر جي باري اميدون بلڪل ئي غير ضروري آهن ڇو جو هو گھري ٿو ته مڪي سورتن وانگر هن دؤر جو بياني اندازبه شاعراڻو هو هن کي اهو ڄاڻڻ گھربو هو ته بياني انداز جي تبديلي رڳو اتفاقي يا غير ضروري نه هئي حقيقت اها آهي ته جاهليت جي شاعري بيٺل يا غير تخليقي بڻجي وئي هئي هن پنهنجي زندگي شڪل صورت مٽائي ڇڏي هئي اها رڳو تڪبندي وڃي رهي هئي اهڙيءَ طرح قرآن ڪريم انهيءَ شاعريءَ کي گمراهي سڏيو هن هڪ نئون بياني انداز ايجاد ڪيو پاڻ ڪريم جن عرب وارن جي اڳيان جيڪي نثر جا قسم پيش ڪيا سي عرب جي ادبي تاريخ هڪ تخليقي دماغ جي سمورن ڳڻن کي پيش ڪن ٿا ظاهر آهي ته بحث هيٺ آيل مسئلي جي نوعيت جي لحاظ کان بياني انداز پڻ بدلبو رهندو آهي انهيءَ ڪري جيڪڏهن قانونن کي نظم يا شاعراڻي نثر بيان ڪيو وڃي ته اها بلڪل غير فطري شيءِ هوندي قرآن ڪريم جو هڪ مقصد اهو به هو ته سادي نثر جا نمونا ايجاد ڪري شاعري شاعرن کي تمام ئي پوئتي ڇڏي وڃي هڪ قانونساز مان اها اميد ڪرڻ ته هو قانونن کي شاعريءَ ادا ڪري هڪ عجيب قسم جو خيال آهي وائل کي ڪيتريون ئي تاريخي شيون ڊگھين سورتن مليون جن بيان ڪيل خيال سان هن انهن کي مدني دؤر جاءِ ڏني پر اهو ياد رکڻ گھرجي ته انهن سورتن ڪيترائي اهڙا رڪوع آهن جيڪي مختلف وقتن نازل ٿيا آهن انهن کي مختلف سورتن مضمونن جي اعتبار کان پوءِ گڏ ڪيو ويو آهي انهن جي ترتيب تنزيلي نه آهي تنهن ڪري اسان کي ڪن مدني سورتن کي ڪيترن ئي حصن ورهائڻو پوندو ته جيئن انهن کي صحيح طور تي تاريخ وار ترتيب ڏئي سگھجي اهڙو اتفاق تمام ئي گھٽ ٿيو آهي جو هڪ پوري سورت مدني دؤر ٻي سورت کان پوءِ تاريخي حيثيت سان گڏ نازل ڪئي وئي هجي قرآن جي لفظن کي اُن جي اکرن کي زبان سان صحيح اُچار سان ادا ڪرڻ جي علم کي تجويد چوندا آهن منزل مراد منزل مردار وڏو فرق هوندو آهي منزل مراد زنده قومن کي ملندي آهي منزل مردار زنده قومن جي مرده ماڻهن جو مقدر بڻجندي آهي منزل مراد جا مسافر حق انصاف جي رستي جي چونڊ ڪن ٿا جڏهن ته منزل مردار جا مسافر ڪوڙ مڪاري ظلم ناانصافي جي رستي تي هلندا آهن منزل مراد تي پهچندڙن کي زندگي آزادي خلق خدا جي فتح جو احساس ٿيندو آهي جڏهن ته منزل مردار تي پهچندڙ موت جي ڊپ مبتلا هجن ٿا طاقت هجڻ باوجود خلق کان ڊنل هوندا آهن منزل مراد تي هر طرف خوشي جشن ملهائيندي ڏسڻ ايندا منزل مردار تي صرف موت جهڙي خاموشي سازش جو رقص ڏسڻ ايندو آهي پاڪستاني قوم کي مارچ ع واري ڏينهن تي پنهنجي منزل ملي چڪي آهي جسٽس افتخار محمد چوڌري سميت سمورن هٽايل ججن جي بحالي سڄي دنيا پاڪستاني قوم جو افتخار بڻجي چڪي آهي اها شروعات شاندار آهي جسٽس افتخار چوڌري دنيا جو واحد منصف آهي جنهن کي هڪ ظالم ڊڪٽيٽر ٻه ڀيرا پنهنجي عهدي تان هٽايو ڊڪٽيٽر وٽ ٽينڪون بندوقون هيون جڏهن ته منصف وٽ رڳو منزل مراد جي مسافرن جو ساٿ هو مارچ پاڪستان انصاف جي فتح جو ڏينهن آهي ان فتح وڪيلن سول سوسائٽي ميڊيا سياسي ڪارڪنن سميت هزارن ملڪ واسين جو اهم ڪردار آهي جيڪو پنهنجي گهر ويٺو منزل مراد جي مسافرن جي حق دعائون گهري رهيو هو اهو به ان شريڪ آهي پر انصاف جي تقاضا اها آهي ته منزل مراد تائين فتح جو جهنڊو پهچائيندڙ مجاهدن جي همت بهادري جو اعتراف کليل دل سان ڪيو وڃي اسان کي اهو وسارڻ نه گهرجي ته انصاف لاءِ جدوجهد جي ان سفر ڪجهه ماڻهو شروع کان وٺي آخر تائين ثابت قدم رهيا ڪي ماڻهو سفر شامل ٿيا پر پوءِ وري پنهنجن همسفرن کي ڇڏي لٽيرن سان وڃي مليا قافلي تي راتاها پئي هنيائون انهن مان ڪيترا لٽيرا وري سفر شامل ٿي ويا منزل مراد تي پهچي قوم کي مبارڪباد ڏئي رهيا آهن دير آيد درست آيد پر انصاف اهو ناهي ته سڀني کي خوش رکڻ لاءِ سڀني کي هڪ نظر سان ڏٺو وڃي سڀني جي هڪجهڙي تعريف ڪئي وئي انصاف اهو آهي ته جنهن جي سڀ کان وڌيڪ قرباني آهي گهڻي جدوجهد آهي ان جو به ذڪر ڪيو وڃي ان ڪو شڪ ناهي ته سڀ کان وڌيڪ همت مڙسي جسٽس افتخار محمد چوڌري ڏيکاري جيڪو هر قسم جي لالچ دٻاءُ باوجود سينو سپر ڪري ثابت قدم بيٺو رهيو وڪيل اڳواڻن به ٻن سالن تائين قربانيون ڏنيون ميڊيا سول سوسائٽي جي قابل فخر ڪردار جو به سڀني کي اعتراف آهي پر ٿورو سوچو جيڪڏهن مارچ تي نواز شريف به ٻين اڳواڻن وانگر روپوش ٿي وڃي ها يا نظربندي جو حڪم قبول ڪري ها ته ڪجهه ڪلاڪن جي هنگامي کان پوءِ لانگ مارچ مارچ جي شام تائين ئي پنهنجو دم ٽوڙي ويهي ها پنجاب جي گورنر سلمان تاثير سندس ساٿي رحمان ملڪ جا حوصلا بلند ٿي وڃن ها ٻي ڏينهن هو نواز شريف قاضي حسين احمد عمران خان کي گرفتار ڪرڻ لاءِ انساني حقن کي لتاڙي ڇڏين ها فتح وري به قوم جو مقدر بڻجي ها پر اهڙي شان سان فتح نه ملي ها جهڙي جيڪا مارچ جي صبح ٿيڻ کان اڳ دنيا کي سڀ کان وڏي فتح جي خبر ملي مارچ منجهند ڌاري نواز شريف اها ئي مڙسي ڏيکاري جيڪا آڪٽوبر تي محترمه بينظير ڀٽو ڪراچي ڏيکاري هئي بينظير ڀٽو به سمورن خطرن جي پرواهه نه ڪندي ٽرڪ تي چڙهي وئي هئي سندس چؤطرف لکين ماڻهو گڏ ٿي ويا هئا نواز شريف سمورين پابندين کي ٽوڙي گهر کان ٻاهر نڪتو ته عوام جو هڪ وڏو سيلاب سندس پويان ڇوليون هڻندو آيو انهيءَ سيلاب کي ڏسندي مارچ جي شام تائين ايبٽ آباد هري پور طرف کان هزارين ماڻهو پير سوهاوا رستي اسلام آباد جي پهاڙن تي چڙهي ويا جڏهن ته بنون ڪوهاٽ کان هلندڙ قافلا تر نول چؤڪ تي گڏ ٿي رهيا هئا اٽڪ پل مري ٽول پلازا بند ڪيو ويو هو پر اسلام آباد اندر رهندڙ ماڻهن جي چهرن تي ظاهر ٿيندڙ بغاوت کي منزل مرادر جا مسافر پڙهي چڪا هئا ان دوران مولانا فضل الرحمان عدليا جي آزادي جي تحريڪ کي صرف پنجاب اقتدار جي راند قرار ڏئي صوبائي تعصب کي اڀارڻ جي ڪوشش ڪئي پر فورن اتي موجود سنڌ جي قومپرست عوامي اڳواڻ رسول بخش پليجي صاحب ان ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو نواز شريف عدليا جي آزاديءَ لاءِ پنجاب پنهنجي پارٽي جو اقتدار قربان ڪيو مارچ تي جان جو جوکم کڻي منزل مراد جي سفر تي نڪتو پاڪستان جي عوام سندس ڪردار کي هميشه ياد رکندي مولانا فضل الرحمان جي ڪردار کي به ياد رکندي مون وٽ لاتعداد خط اي ميلون ايس ايم ايس آيا آهن مولانا فضل الرحمان جي بيان تي اندرون سنڌ صوبي سرحد بلوچستان نواز شريف لاءِ حمايت وڌي آهي وڌيڪ چالاڪي به سٺي ناهي هوندي جن ماڻهن مارچ تي پنهنجو پاڻ کي وڏو چالاڪ سمجهندي صوبائي تعصب ذريعي انصاف جي فتح کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي اهي ان قابل ناهن رهيا ته ڪڏهن پشاور راولپنڊي لاهور ڪراچي يا ڪوئٽه جي بار ايسوسيئيشن جي اجلاس آئيندا مهمان مقرر ٿي سگهن ان جي داخلا ممنوع ٿي چڪي آهي ٻي طرف نواز شريف هاڻي پاڪستان جي ڪنهن به ڪنڊ کان نڪرندو ته سندس پويان وڏا وڏا قافلا نڪرندا هتي مان عوام کي خبردار ڪرڻ گهران ٿو دشمن هٿيار ضرور ڦٽا ڪيا آهن پر اهو ٻيهر به حملو ڪري سگهي ٿو دشمن کان خبردار رهن ڇو ته مردار خورن جي فطرت تبديل نٿي ٿي سگهي نواز شريف کي قومي مفاهمت ڏانهن ضرور اچڻ کپي پر اها مفاهمت غير ملڪي ايجنڊا جي تڪميل جي ذريعي نه ٿيڻ کپي اهي ماڻهو جيڪي ڪالهه تائين وڪيلن جي تحريڪ جا مخالف هئا ان تحريڪ جي جن حامين ميڊيا کي دهشتگرد چيو پئي هاڻي اهي ماڻهو نواز شريف کي مشورا ڏئي رهيا آهن ته دهشتگردي خلاف جنگ کي پاڪستان جي قومي ايجنڊا بڻايو هٽلر جا پيروڪار اهي لبرل فاشٽ اسان کي ڀارت سان مفاهمت لاءِ درس ڏين ٿا پر جڏهن اسان سوات باجوڙ مفاهمت جي ڳالهه ڪريون ٿا ته اهي توائي ٿيو وڃن ٿا اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته پاڪستان دهشتگردي يا انتها پسندي جنرل مشرف جي پاليسين جي رد عمل پيدا ٿي آهي مشرف جي پاليسي پاڪستان جي تباهي جي پاليسي آهي ان ڪري چالاڪي عياري ذريعي ان پاليسي کي نواز شريف لاءِ قابل قبول بنائڻ لاءِ ڪوششون ڪيون وڃن پيون نواز شريف ان پاليسي کان پري رهي في الحال مثياق جهموريت تي عمل ڪرائڻ جون ڪوششون ڪري مارچ پهرين منزل مراد آهي مثياق جهموريت تي عمل در آمد اسان جي مرادن جي ٻي منزل آهي دهشتگردي جي مسئلي جو تعلق ادارن جي ڪمزوري سان آهي ادارن جي ڪمزوري مثياق جهموريت تي عمل در آمد سان ختم ٿيندي اها منزل اسان کي افهام تفهيم سان ملي ته ڏاڍو ڀلو ٿيندو جي ائين نه ٿيو ته پوءِ قوم هڪ ٻي لانگ مارچ لاءِ تيار رهي مردار خور گهڻي چالاڪي مڪاري نه ڏيکارين روزاني جنگ مارچ ع جي ٿورن سان پنهور سنڌي مسلمان راجپوت آهن جيڪي سنڌ پنجاب آزاد ڪشمير پاڪستان آهن جڏهن پرمار راجپوت زات وارا مسلمان ٿيا ته اهي پنهور ٿي ويا هاڻ اهي پاڪستان رهن پيا راجپوت نه پر سنڌي عرب آهن ءِ پنهوارن جو تعلق عربن جي مشهور قبيلي بنو ثقيف سان آهي پنهوار لفظ پهرو وار مان اخذ ڀيل آهي جنهن جي معني آهي ننڍا ننڍا جانور چارڻ وارا ڌنار ريڍار ٻڪرار سنڌ جا عام ماڻهو عربن جي ذات پات جي صحيح ڄاڻ نه هجڻ ڪري عربن کي انهن جي پيشي جي لحاظ سان سڏيندا هئا پنهوارن جا ضلع شڪارپور روهڙي خيرپور ڪيترائي ڳوٺ آهن لکندڙ مبارڪ علي پنهوار ڳوٺ محمود پنهوار ضلع شڪارپور سنڌ پروگرامر بلاگر ويب اپليڪشن ڊولپر سن جڏهن سنڌ جو گادي هنڌ خداآباد هو تڏهن پنهور تاريخ آيا پاڪستان جي آزادي واري دهاڙي کان پوءِ هندو پنهور پارمارا راجپوت انڊيا مان پاڪستان آيا پنهور جي اڪثريت مسلمان آهن انڊيا پنهور هندو يا سک آهن پنهور سنڌ پنجاب آزاد ڪشمير ٻين علائقن موجود آهن پنهور گهڙو ڪري پنجاب ڪشمير سنڌ آهن تقريبا سيڪڙو پنهور ضلعي دادو سنڌ آهن پنهور سنڌ جي تقريبا شعبن ڪم ڪري رهيا آهن جيئن ذراعت فوج دفائي فوج انجينئر ڊاڪٽر ڪاروبار فروفيسر ٻين ادارن پڻ ڪم ڪري رهيا آهن پنهور هڪ ذات آهي جيڪا سنڌ آهي ڪافي پنهور ضلعي دادو ڄامشورو تعلقو سيوڻ شريف جيڪو مشهور شهري آهي آهن پاڪستان جو مشهور ڳائڻون عبدالله پنهور ڪافي پاڪستاني ماڻهو پنهورن کي پنهور پير به چوندا آهن ڪيترائي پنهور ميرپورخاص شادي پلي کاهي پراڻي ميرپور کمڀري سانگهڙ پٿورو ڪپرو حيدرآباد ڪراچي سيوڻ عمر ڪوٽ ٻين شهرن رهن ٿا ميرپورخاص ٻين وڏن شهرن جا پنهور پڙهيل لکيل آهن انهن مان ڪجھ مشهور ڄاڻو شخصيتون به آهن جيئن صلاح الدين پنهور جسٽس هائيڪورٽ سنڌ ڊاڪٽر يوسف پنهور ڊاڪٽر غلام محمد پنهور ڊاڪٽر عبدالوحيد پنهور سعيد احمد پنهور دبئي انجينيئر محمد يونس پنهور اقبال احمد پنهور جنرل سيڪريٽري گسٽا سنڌ مينيجر عبدالحميد پنهور مير منظور پنهور انور پنهور انجينئر نواز پنهور جيڪو هن وقت ڪينيڊا رهي پيو الاهي بخش پنهور ٻيا به شامل آهن ڪافي نوجوان ٽيلينٽيڊ پنهور به آهن جيئن پروفيسر فياض پنهور قربان علي پنهور محمد عارف پنهور ڪامريٽ محمد حيات پنهور جانورن جو ڊاڪٽر ڪمال پنهور جمال پنهور ٽورسٽ يارمحمد پنهور امير بخش پنهور حضور بخش پنهور سينيئر سافٽويئر انجينيئر فائونڊر ٻيا نوجوان فرد جيڪي سٺي ادارن ڪم ڪري رهيا آهن آزاد ڪشمير پنهور ضلعي ميرپور پابي جبل جيڪا ضلعي جهلم جي چيڙي باڊر رهن ٿا ان کان علاوه بنگيل نارما سهلان باگيل پڻ آهن پنجاب جي ڪيترن ئي شهرن پنهور آباد آهن اڪثر پنهور باولپور رهن ٿا گهڻا پنهور مسلمان هندو سک آهن پاڪستان پنهورن جي اڪثريت مسلمانن جي آهي انڊيا پنهور جي اڪثرين هندو سک آهن انڊيا جي شهر گرديشپر پنجاب کان اڳ پنهور مسلمان هيا پوءِ اهي سک ٿي ويا لکندڙ عبدالرحيم پنهور پير صاحب جي جنم بابت ڪا به پڪي تاريخ ملي نٿي سگهي پر ايترو معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت سنڌ تي سمن جو راڄ هو هڪ هنڌ لکيک آهي ته پير صاحب جي جنم وقت عمرڪوٽ تي همير سومري جو راڄ هو جو سن ع گادي تي ويٺو هو ورهيه راڄ ڪيائين هن کان عمرڪوٽ جي حڪومت راڻي همير سوڍي سن ع کسي ورتي انهي مان معلوم ٿئي ٿو ته پير صاحب جو جنم انهيءَ عرصي اندر ٿيو اڳتي ايندڙ احوال مان اهو وڌيڪ چٽائي سام معلوم ٿئي ٿو ته پير صاحب جو جنم عيسوي پندرهين صدي جي شروعات ٿيوسوڍن کان جڏهن سومرن حڪومت کسي ورتي تڏهن راڻي ڌارا برش جا پويان عمرڪوٽ ان جي آس پاس پکڙجي ويا ڪي سوڍا عمرڪوٽ کان اتر الهندي کپري تعلقي جي ڏکڻ الهندي طرف جتي هينئر پٿورو يا اڪڙي اسٽيشن آهي اتي رهندا هئا راڻو همير جنهن هنڌ کپري تعلقي رهندو هو تنهن کي اڄ تائين هميراڻا پڊ جن لفظ پوءِ بگڙجي ٿيو هميراڻا ڀٽ چوندا آهن ٻيا عزيز خويش به اتيئي ويجهڙائي رهندا هئاهاڻي هنن وٽ حڪومت ڪان هئي سندن روزگار جو وسيلو آبادي مال چارڻ هو جتي هينئر پير صاحب جي ماڙي ٺهيل آهي انهي هنڌ پٿوري جو پيءُ ماڏڻ ٻيا ڪٽنب وارا رهندا هئا وٽن چوپايو مال خاص ڪري مينهون جهجهيون هيون ماڏڻ جي زال جو نالوسونل ٻائي جا ذات جي ڀٽياڻي يا دونسي راجپوتن مان هئي جنهن ونس مان شري ڪِرشن ڄائو هوماڏڻ کي شدي ڪَئي سال ٿي ويا هئا پر کيس اولاد ڪو نه هو هن گهڻئي سنت فقير اولياءِ پير پڇايا جاپ ٽاپ ٻيا اپاءُ ڪيا ته من ڪا مٺي مراد حاصل ٿئي پر ڌڻي جي مرضي ڪا ٻي هئي پرڀو جي ليلا وچتي آهي منش جو دماغ انهن کي نٿو سمجهيانهيءَ هنڌ کان کان ڪوهن تي کپري تعلقي لاکيا نالي هڪ ڪُن آهي جتي چون ٿا ته سڀڪجهه چنڊ رات لک اولياءِ فقير ديوتا سنت وغيره اچي گڏ ٿيندا هئا جنهن ڪري مٿس لاکا ڪن نالو پيو انهي وقت انهي مشهور آستان تي سڀڪنهن چنڊ رات ڪيترائي درويش فقير اچي گڏ ٿيندا آهن رات جاڳي ڌڻي جي بندگي پاڻ روحاني گيان چرچا ڪري صبح جو هرڪو پنهنجي آستان ڏي آسماني رستي روانو ٿي ويندو آهيماڏڻ سوڍو جو مينهون چاريندو هو سو به چنڊ رات ڪهي فقيرن جي ڪچهري حاضر ٿيو نيڪ پرشن جي صحبت ڪري هو به انهيءَ رنگ رچي پيو ايشوري محبت محو ٿي ويو جنهنڪري سندس دل دنيا تان کڄي وئي انهن کان جدا ساعت کي به سال سمجهندو هو ظاهري هو مينهون چاريندو هو مگر ويراڳ اهڙو اچي ورتس جو جيسين وري اها چنڊ رات اچي درويش جو ديدار ڪري تيسين هن لاءِ ته ڄڻ مهينو ئي ورهين ٿي پوندو هو هميشه انهيءَ چنتا گذاريندو هوهڪ ڏينهن ماڏڻ جي ماءُ پنهنجي نونهن سونل ٻائي سان ڳالهيون ڪندي اهو ذڪر چوريو ته آئون مرڻ ڪنڌيءَ تي اچي پهتي آهيان پر پٽ جي اولاد جي ڪا آس ڪانه ڏٺي اٿم تو کي سال شادي ڪَئي ٿيا آهن پر اڃا ته اويشور جي مهرباني نٿي ٿئي انهي ڪري ڏاڍي چنتا آهيان سدائين ڌنيءَ کي اهائي آراڌنا پيئي ڪريان ته ديالو تون منهنجي پٽڙي کي ڪو مٺي مراد ٻچڙو ڏي ته آئون آش ڏسي پوءِ مران تنهن تي نونهن کيس چيو ته توهان پاڻ ڏٺو هوندو ته پاڻ هميشه ته ڄڻان ڪهڙي چنتا ڳڻتي گذاريندا آهن سڀڪنهن چنڊ رات الاجي ڪيڏانهن ويندا آهن جو وري صبح جو موٽي ايندا آهن موٽڻ بعد وري سارو مهينو هميشه چنتا فڪر رهندا آهن جيسيتائين چنڊ رات موٽي اچيسندس ماءُ ان وقت کان وٺي پٽس جي جاچ ڪندي رهي ته هي چنڊ رات ڪيڏانهن ٿو وڃي سدائين فڪر اداس ڇو ٿو ره ٿو وقت گذرڻ کان پوءِ کيس معلوم ٿيو ته چنڊ رات ماڏڻ لاکيا ڪن مڪان تي الله لوڪ درويشن جي صحبت وڃي ٿو جتان اها لنئو لڳي اٿس ماڻس به هاڻي پڪو ارادو ڪيو ته ڇو نه آئون به وڃي سائي لوڪن کي پنهنجو دک سڻايان ته مَن پنهنجي منو ڪامنا پوري ٿئيهاڻي جڏهن چنڊ جو ڏينهن آيو ماڏڻ گهران مينهون ڪاهي روانو ٿيو تڏهن سندس ماءُ زال ان جي پُٺ ورتي اڳيان ماڏڻ پٺيان اهي ٻئي سس نونهن پيون وڃن ماڏڻ مينهون جهنگ ڇڏي سڌو لاکا ڪن ڏي روانو ٿيو وڃي ڪچهري پهتو جتي ڪيترائي الله لوڪ اچي گڏ ٿيا هئا هي ٻئي سس نونهن ٿورو پرڀرو هڪ وڻ جي اوٽ لڪي ويهي رهيون جڏهن اسر جي مهل ٿي تڏهن درويشن دستور موجب پرشاد ورهائڻ شروع ڪيو اڳي هميشه پرشاد سنگت پورو ٿي ويندو هو پر اڄ جو ڪجهه پرشاد بچيو آهي سو ڀرسان ضرور ڪو ماڻهو آهي اٿي ڳولا ڪيائون ڏسن ته ڀرسان هڪ وڻ جي پاسي ٻه زالون ويٺيون آهن جن کي وٺي ڪچهري آيا کانئن هتي اچڻ جو سبب پڇيو جنهن تي ماڏڻ جي عرض ڪيو ته اي سائين لوڪ منهنجو پٽ ماڏڻ هميشه فقيري محو آهي کيس شادي ڪَئي سال ٿي ويا آهن هي سندس زال آهي اڄ تائين کيس ڪو به اولاد ڪونهي ماڏڻ ڏي اشارو ڪري هو منهنجو پٽ به هتي موجود آهي هن کا ڪا آسيس دعا ڪريو ته ڀٺ ڀرجيس ڪو ڦل مٺو پراپت ٿئي آئون به پنهنجي پوٽي جو منهن ڏساندرويشن فرمايو ته هن زال مان کيس ڪو اولاد لکيل ڪو نه آهي مگر اسين ڌڻي در وينتي ڪريون ٿا خدا ڪندو ته کيس مٺي مراد حاصل ٿيندي ديوتا پنڊت هڪ برهمڻ درويش جو ان وقت ڪچهري حاضر هو تنهن کي حڪم ڪيائون ته توهين وڃي سونل ٻائي جي پيٽان جنم وٺو پوءِ سڀني درويشن پنهنجي مليل ورڇ پرشاد مان پتي ٿورو ٿورو ڪري ڪڍي اهو گڏ ٿيل پرشاد سونل ٻائي کي ڏنو ڏيائون ته اهو کائي ڇڏ ڀڳوان جي ڪرپا سان تو کي نون مهينن بعد پٽ ڄمندو جو وڏي پهچ جو سائين مگر پتي پتي مان ڏنل آهي تنهن ڪري سندس نالو پٿو رکجو ديوتا پنڊت حڪم ملنديئي ڌرتي الوپ ٿي ويو ٻيا فقير به آسمان جي رستي سير ڪندا پنهنجي آستانن ڏي هليا ويا ماڏڻ پنهنجي ماءُ زال سميت گهر ڏي موٽيو درويشن ماڏڻ کي چيو هو ته اڳتي تون اسان جي ڪچهري نه اچج ٻي هڪ شادي ڪج ته ان مان به تو کي اولاد ٿيندو انهيءَ حڪم موجب ماڏڻ وري ڪچهري وڃڻ بند ڪيو ٻي شادي اُڊيچي ذات جي جي هڪ ڇوڪريءَ نالي راڻو ٻائي سان ڪئيسونل ٻائي کي درويشن جي دعا جي ڪري هڪ پٽ ڄائو جنهن جو نالو پٿو رکيائين جو وڏو ٿي پير پٿورو جي نالي سان مشهور ٿيو راڻون ٻائي کي به هڪ پٽ ڄائو ان جو نالو ڀونئرو يا ڀونرو رکيائون جنهن جو اولاد اڄ تائين هليو اچي جي پاڻ کي پٿوري پوٽا چوائيندا آهن جو پير پٿورو وڏو شڪتي وارو ٿي گزريو آهيهڪڙي ڀاڻي ائين ڏيکاريل آهي ته پير صاحب جن اصل پهتل شخص هئا هو پهرئين جنم راج ڀوڄ ٻئي ڀوتري ٽئين وڪرم چوٿين اندر پنجين ديوتا پنڊت ڇهين پير پٿورو لنڪ موڪليندڙ ميرانپور سنڌ جي ضلعي نوشهري فيروز يونين ڪائونسل ڀانڀري جو وڏي وڏو ڳوٺ آهي ڳوٺ اڪثريت پلھہ ذات جا آهن ٻيون ذاتيون قريشي شاه آهن ھن ڳوٺ جي آبادي ھئي ميرانپور ٻه پرائمري اسڪول هاءِ اسڪول ان جي پسگردائيءَ به ڪيترا ئي اسڪول آهن ميرانپور ضلع نوشهرو فيروز جي اوڀر واقع آهي جيڪا ويڪرائي ڦاڪَ اُتر درجا ڊگھائي ڦاڪَ درجا اوڀر تي نصرت واھ جي اُلهندي ڪپَ تي واقع آهي ميرانپور جي پسگردائيءَ ڪيترا ئي ننڍا ڳوٺ آهن جهڙوڪ انب خاصخيلي مبيجا عباس ملو راڄپر سيال پنجابي مري ڳوٺ واقع آهن ماڻهسيه جي لحاظ کان ميرانپور سنڌ جي وڏن ڳوٺن شمار آهي هن وقت ان جي ماڻهسيه لڳ ڀڳ ست هزار ٽي سَو ايڪٽيھ آهي ميرانپور جي آباديءَ جي اڪثريت پلھ ذات تي مشتمل آهي ميرانپور پنهنجي مذهبي رواداريءَ باعث پڻ مشهور آهي اتي ٻه فرقا سندن مسجدون به الڳ الڳ آهن 
