wikipedia vichipidia scrivennu â siciliana è na nciclupidìa lìbbira scrivuta nni tanti lingui ca funziona senza scopu di vadagnu fu criata nnô jinnaru dû n lingua ngrisa doppu ê cuntatti ntra larry sanger e ben kovitz ma macari grazzi a l opra di jimmy wales ca mittìu a dispusizziuni i server nicissari pî spirimenti wikipedia usa software lìbbiru zoè pinzatu ncapu ê riflissiuna di richard stallman funnaturi dâ free software foundation u quali fu prubbabbirmenti u primu a tiurizzari u bisognu d aviri macari na nciclupidìa cumplitamenti lìbbira scn wiki nascìu nnâ secunna mitati dû uttuvìru chî nizziatura dû forum a linguasiciliana org scn wiki veni uspitata supra u stissu server di l autri wikipedi a virsiuni siciliana di wikipedia ca stai liggennu accamora è suprannuminata scn wiki i server di wikipedia sunnu bastanti nichi na dicina di computer du database e quarchi server web ca s attròvanu nna na stanza ca òspita i server di bomis com u pruggettu veni finanziatu principalmenti di na pirsuna cchiù li dunazziuna vuluntari avìa esattamenti nû travagghiaturi pû primu annu e doppu nuu cchiù e li server sunnu manijati di na pirsuna part time puru chista a tìtulu di vuluntariatu nun asisti na prununza ufficiali ma quarchi pussibbilitati sunnu cirtamenti usamu nciclupidìa ntâ wikipedia siciliana la sicilia eni n ìsula ntô mari meditirraniu si stenni pi km di supirfici e cci nni càmpanu abbitanti è la cchiù granni riggiuni d italia e rapprisenta nu dudicèsimu di lu tirritoriu talianu lu nùmmaru d abbitanti eni lu terzu cchiù àutu di tutti li riggiuna di l italia havi na dinzitati di pupulazzioni di abbitanti p ogni km palermu eni la capitali cu na pupulazzioni di quasi abbitanti la sicilia si cumponi di pruvincî e havi un tutali di cumuna di li quali lu hannu menu di abbitanti la pupulazzioni risidenti nta sti cumuna cu menu di abbitanti rapprisenta lu di tutta la pupulazzioni dâ riggiuni la sicilia eni unu dî centri turìstichi cchiù mpurtanti di la ripubbrica taliana e ntô sèculu xviii era l ùrtima tappa dû viaggiu ca li picciotti aristucràtici ngrisi facìanu n europa pi struìrisi la sicilia eni l ìsula principali di l italia e di tuttu lu mari meditirraniu nclusi ntrâ riggiuni dâ sicilia sunnu sti diversi ìsuli minura lu gruppu di l ìsuli eolî lipari ìsuli ègadi ìsuli pilaggî e l ìsuli di pantiddarìa lampidusa e di ùstica l ìsula eni assai muntagnusa e cchiù picca dû dû sò tirritoriu eni chianu lu chianu cchiù granni è la chiana di catania lu salsu è lu ciumi cchiù longu km l ìsula eni spartuta dû cuntinenti pi menzu dû strittu di missina circa km la sicilia havi lu cchiù granni vurcanu d europa l etna vurcanu chi ancora eni attivìssimu tutta la riggiuni veni assuggittata a n attivitati giològgica e dui ìsuli vennu chiamati comu àutri dui vurcani attivi zoè stròmbuli e vurcanu l ìsula di sicilia pigghiau lu nomu di li sìculi un pòpulu c accuminzau la sò storia nta tèmpura luntani pi la sô furma trianculari la sicilia prima d èssiri chiamata accussini fu chiamata di li greci trinacria chi veni a diri terra a tri punti picchì la sicilia eni effettivamenti la terra di li tri prumuntorî capu faru o piloru a est p agghiri missina capu boeu o lilibbeu a ovest p agghiri marsala e capu di l ìsula di li currenti a sud p agghiri capu passaru la sicilia eni vagnata di l acqui tèbbiti di tri mari mari tirrenu a nord mari meditirraniu a sud e mari joniu a est tutti e tri sti mari nni la giografìa munniali hannu nu nomu sulu mari meditirràniu chi veni a diri mari n menzu a li terri la sicilia havi nta lu meditirràniu na pusizzioni stratèggica assai bona cu lu strittu di gibbilterra a ovest lu canali di suez a sud est e lu strittu di missina a nord est lu puntu cchiù vicinu a l italia nni lu strittu di missina è di tri chilòmitri e menzu lu puntu cchiù vicinu â tunisia ntô canali di sicilia è di centucinquanta chilòmitri è nta la sicilia chi avemu l etna lu vurcanu cchiù granni d europa cu n autizza di metri o quasi dùdici mila pedi la basi di lu vurcanu è di chilòmitri a stu vurcanu duranti la duminazzioni àrabba ci fu datu di l àrabbi lu nomu di gebel utlamat chi voli diri muntagna di focu n autru nomu eni mungibeddu giofisicamenti l arcipèlacu maltisi e la pinìsula rausana sarausa rausa sunnu ntâ chiattafurma cuntinintali africana n àutri paroli sti dui riggiuni nzèmmula a l ìsuli pilaggî sunnu parti dû cuntinenti africanu malta fici puliticamenti parti dâ sicilia nzinu a lu e li maltisi sunnu di urìggini siciliana ppi chissu lu maltisi havi tanti palori siciliani picchì veni di lu siculu arabbu chi si parrava n sicilia nni l ebbica arabba lu clima dâ sicilia è di tipu subtropicali cu stati càudi e timpiraturi ca pònnu agghicari a gradi cintigradi e verna rilativamenti miti cu timpiraturi ca raramenti scìnninu sutta li gradi câ sò pusizzioni giogràfica la timpiratura piacenti la campagna abbunata e lu tirrenu vurcànicu allatu a l etna assai riccu e pruduttivu la sò propia storia è una dî verri e dî ribbellamenti abbitata dî sìculi dî sicani e di l elimi già dû terzu millenniu a c ntô viii sèculu a c foru li finici chi si nstallaru ntê banni uccidintali ntô sèttimu sèculu li greci funnaru diversi culònî ntê banni a urienti n particulari naxos camarina missina sarausa funnata ntô a c fu la citati cchiù mpurtanti ntô a c doppu â scunfitta di parti dî rumani la sicilia addivintau na pruvincia sfruttata dî rumani pû furmentu lu vinu e li tassi chi li cuvirnatura di l èbbica mpunìanu â pupulazzioni cèlibbri fu a stu prupòsitu lu malu cuvernu di verri ntô la sicilia è mmasa dî vànnali a cui ntô si sustitueru l ostrogoti di tiuduricu chi ci dèttiru nu certu sviluppu ecunòmicu e suciali ntô lu ginirali bizzantinu bilisariu allibbirtau la sicilia dî bàrbari la sicilia fici parti dû mpiru bizzantinu dû ô lu mpiraturi custanti ii eliggiu comu capitali sarausa pi megghiu addifènniri la sicilia dî bàrbari e dî primi ncursioni mussurmani ntâ secùnna mitati du ix sèculu l àrabbi sbàrcaru a mazzara cunquìstaru palermu c addivintau la nova capitali e cacchi annu doppu cu la cunquista di sarausa ntô la sicilia è ntiramenti ntê manu di l àrabbi addivintau allura n emiratu fatimita pròspiru e tulliranti tra lu e lu la sicilia fu arricunquistata dî nurmanni e nnô cursu dû sèculu xii addivintau un regnu putenti c agghicau a l àpici sutta lu putiri di fidiricu ii di hohenstaufen chi murìu ntô ntô la sicilia passau ntê manu francisi ma li vespru sicilianu dû marcaru la fini dû putiri di l angiò la sicilia passau pirciò sutta lu putiri araunisi e pi cchiossai di un sèculu cuntinuava na verra cu nàpuli addimentri ca la sicilia arristava nnipinnenti cû nomu regnu di trinacria a pàrtiri dû sèculu xv li curuni d arauna e spagna si junceru e di ddu mumentu nzinu ê burbuna la sicilia veni cuvirnata nzemmula a la spagna avennu lu stissu re ntô passau ê savoia n scanciu dâ sardigna ntô lu regnu di sicilia era cuvirnatu di carru di burbuni tra e cci foru armenu quattru rivuluzzioni ntrâ sicilia contra li burbuna chi l avìanu junciuta ô regnu di napuli chiamannu lu novu statu regnu dî dui sicilii l ùrtima fu la rivuluzzioni nnipinnintista siciliana dû chi appi lu risurtatu di nu cuvernu nnipinnenti dî burbuna cu la sò custituzzioni assai avanzata chi durau pi misi li cammisi russi di garibbardi sbarcaru a marsala ntô li siciliani ajutaru a garibbardi pirchi iddu avìa purmisu chi facìa na ripubbrica e l ugualitati pri li siciliani pirò nun fici ne ripubbrica ne ugualitati cu nu plibbiscitu fausu puru li morti jeru a votari cacchi misi doppu la sicilia fu junciuta no cu na ripubbrica ma cu na munarchia lu regnu d italia a pàrtiri di jornu nzinu ô jornu di sittèmmiru li siciliani s arribbilaru a lu novu patruni talianu ni lu ribellamentu d setti e menzu picchì durau giustu setti jorna e menzu prima chi l asercitu talianu cumannatu di raffaele cadorna appi l ordini di sparari puru chî cannuna ddu jornu mureru circa siciliani chi vulìanu arrè la libbirtati pâ sicilia lu di uttùviru vista la trasuta n verra di l italia e la puvirtati chi c era n sicilia lu populu sicilianu sempri n palermu s arribbilau arrè a lu statu talianu e fu tannu chi l asercitu talianu di lu reggimentu fanteria di la reggio ex sabauda appi l ordini di sparari ncapu sta fudda di cristiani chi nun eranu armati e addumannavanu pani e travagghiu mureru circa cristiani e chiossai di foru firuti chissa fu la prima straggi di l italia doppu l ebbica fascista e accussini tanti siciliani accuminzaru a addivintari nnipinnintisti e grazzi a lu muvimentu nnipinnintista sicilianu nascìu l asercitu sicilianu ntisu e v i s n talianu esercito volontario per l indipendenza della sicilia doppu la secunna guerra munniali e la riprissioni di lu muvimentu nnipinnintista ntra sicilia e italia ci fu un trattatu di paci firmatu di umbertu ii di savoia la sicilia addivintau la prima riggiuni autonuma e uttinni na certa autunumìa amministrativa cu parramentu e liggi propî sfurtunatamenti ancora òi lu statu talianu nun appreca lu statutu d autonumìa sicilianu puru siddu fa parti dâ so costituzzioni cu lu risurtatu chi n sicilia travagghiu nun ci nn eni e nun si pò sviluppari comu lu nord italia dû la sicilia godi di na certa autunumìa amministrativa l assemblea siciliana è lu parramentu sicilianu chi havi la sedi a palazzu dî nurmanni n palermu lu parramentu sicilianu eni unu di li cchiù antichi dû munnu novi pruvinci fannu parti dâ sicilia palermu catania missina sarausa rausa girgenti trapani cartanissitta e enna la sicilia già di l antichitati hà datu cuntribbuti culturali di tutti li campi dâ cultura artisti e ntillittuali siciliani secunnu li vari campi dâ cultura si distingueru ntî sèculi ggià a pàrtiri di l antichitati la cultura n sicilia si manifesta cu na certa vivacitati di la cirazzioni artistica ntô cìnima cô festival ntirnazziunali di taurmina ntô tiatru chi si distingui ntô tiatru di prosa tiatru anticu rapprisintatu ogni annu ntê tiatra grechi di sarausa taurmina seggesta e ntô tiatru n lingua siciliana puru assai apprizzatu jàpicu di lintini o giacomo da lentini o jacopo da lentini n italianu nascìu a lintini sicilia ntâ prima parti dû ducentu comu a pier della vigna fici lu nutaru a la curti di fidiricu ii di hohenstaufen fidiricu i di sicilia a palermu ntra lu e lu veni mintuvatu ntâ cummedia e puru ntô de vulgari eloquentia di dante alighieri jàpicu di lintini è cunziddiratu lu cchiù cèlibbri e nfruenti dî pueti dâ scola siciliana sicunnu li studiusi fu iu lu mminturi dû sunettu scrissi amor è un sol desio che ven da core e meravigliosamente un amor mi distringi murìu ntô st asempiu è trascrittu n sicilianu lu tiatru sicilianu comu li tiatri di àutri littiraturi è arti cultura e manifestazioni di modi di viviri e di diri è scola pi cu s affaccia a la maturazioni di la propria furmazioni già ntô lu chiù curaggiusu di l artisti mpruvvisati tirannu un filu tra du pali e facennucci scurriri un linzolu si nvintava lu primu tiatru mbulanti sicilianu stu attrivitu artista utilizzannu la genti di li tanti quarteri comu atturi e mmitaturi d iddi stissi dava vita a smaccusi spittaculi e a forti dinunci tintannu di daru vuci a ddi minuranzi ca vinianu murtificati di li putenti e di li guverni pi tantu tempu li mpruvvisati atturi foru difiniti i nesci e parra overu li artisti dilittanti ca vinianu scritturati nta li pubblichi chiazzi pi tanticchia di dinaru di parti un altrittantu mpruvvisatu mprisariu e misi supira a lu palcuscenicu a ricitari spinciuti ccu forza e ccu stu chiaru avvirtimentu nesci e parra si voi manciari non c erinu cupioni di leggiri o di mparari a mimòria la ricitazzioni era comu dissi già mpruvvisata nvintata nta ddu mumentu overu cugghiuta di la fantasia di lu nascenti artista di zoccu la so arma avìa finu a ddu puntu riggistratu di l eventi vissuti e avìa a funziunari difatti siddu li svinturati atturi nun arriniscianu a fari ridiri lu pubblicu sàutavinu lu manciari e di sècutu cci lu facianu sàutari puri a li loru figghi li facchini suprannuminati vastasi sia nta li chiazzi ca nni li casuddi o puru anchi dintra li poviri casi di la genti di palermu e di catania dibuttavinu ccu li so vastasati ca erinu beddi e ronichi farsi purtatrici di surriri e filicità a tanta genti di st attrivitu esempiu nasceru poi puru li pupari siciliani e la miravigghiusa opira di pupi ca rapprisintava nni un virnaculu sicilianu pueticu la storia di l epopea midiuvali di li paladini di francia fu di stu curaggiu e di la capacità populana di sfruttari la fantasia ca nasciu lu veru tiatru sicilianu un veru trisoru sia pi li citadini simplici ca puru pi llustri siciliani comu lu foru raja e pitrè o atturi comu giovanni grasso rosina anselmi angelo musco turi ferro tuccio musumeci pippo pattavina leo gullotta la formula di lu tiatru sicilianu di lu passatu nun era cumplicata puvirtà risu arti è di sta simplici addizzioni ca jiunci finu a nuàtri ccu tutta lu so carrricu di umurismu lu tiatru sicilianu cunsiguenza di na rialtà sincera e non fàusa comu spissu è chidda di lu tiatru naziunali d oggi nsèmmula a la puisia figghia puri idda di la stissa radici culturali lu tiatru sicilianu accuminciò a carattirizzarisi lentamenti ma poi addivintau comu la naca di tutti li culturi facennu nasciri auturi di talentu comu nino martoglio vitalianu brancati federicu de roberto pippu fava e di lu geniu di luigi pirandellu italia talia u tàlia talianu italia nomu ufficiali ripùbblica tàliana talianu repubblica italiana è nu statu di l europa la storia di l italia accuminza cu la storia dî pupulazzioni chi abbitaru li vari tirritori dâ pinìsula e di l ìsuli nta lu primu millenniu a c tra li cchiù mpurtanti nutamu li etruschi li latini li galli e li greci chi agghicaru ntô sud a pàrtiri di l viii sèculu avanti cristu la civilizzazzioni greca prima e rumana ciurìu n italia nzinu â fini dû v sèculu doppu cristu lu mediuevu vitti l italia nvasa di vari pupulazzioni cussidditti barbari tra cui l ostrogoti e li vànnali li bizzantini tra lu vi e lu x sèculu arrinisceru a cuntrullari vari zoni dû sud ancora sutta nfluenza greca ntô ix sèculu l àrabbi accuminzaru a pigghiari lu cuntrollu dâ sicilia dâ sardegna e di vari àutri tirritori dû sud li longobbardi e li nurmanni foru li prutagunisti dî vicenni italiani dî sèculi x xi e xii la cità di roma sacchiggiata diversi voti e n ruvina doppu la fini di lu mpiru rumanu era la sedi dû papatu chi cuntrullava direttamenti o ndirettamenti làrichi zoni di l italia cintrali l italia ha statu pi sèculi divisa in principati regni ducati chi spissu èranu in mali rapporti ntra di ii versu lu xii sèculu si sviluppanu nta diversi banni li cumuni e nàsciunu ripùbbrichi assai attivi comu li ripùbbrichi marinari di venezzia amalfi pisa e genuva lu rinascimentu sinna appoi nu sviluppu culturali assai mpurtanti e l èbbica di liunardu da vinci michilàncilu buonarroti botticelli lurenzu dî mèdici niccolò macchiavelli e tanti àutri chi dùnanu lustru all italia puru fora dû sò tirritoriu articulu principali regnu d italia ntô chî milli garibbaldi sbarcau a marsala e annittìu lu sud di l italia ô regnu di sardegna unificata ntô l italia attrivirsau nu primu perìudu unni era na munarchìa parramintari sutta vittoriu emanueli iii lu primu ministru fu benitu mussolini di lu ô mussolini fu la causa di la trasuta di l italia ntâ secunna guerra mondiali dû latu di l assi chi lijava l italia la girmania e lu giappuni la guerra si pirdìu a mussolini l ammazzaru pinnènnulu câ testa a pizzuni e ntô nu referendummi promulgau la ripùbblica lu fini dâ guerra e l allianza stritta cu l amiricani purtau grazzi puru ô pianu marshall a nu sviluppu econòmicu chi sviluppau tutta la so forza nta l anni e chi purtau l italia a li vèrtici di l econumìa munniali na pusizzioni chi manteni oji grazzi ê so nnustri ô so pòpulu e a l attrattiva dî so cità meta di turisti chi vèninu di tuttu lu munnu a miliuna ogni annu italia si sviluppa longu na pinìsula nta lu menzu dû mari meditirraniu e lu sô tirritoriu cumprenni du ìsuli maggiuri la sardigna e la sicilia e diversi arcipèlachi ô nord lu tirritoriu è dilimitatu di la catina di li alpi chi marca la fruntera ccu la francia la svizzira l austria e la slovenia la costa est duna ntô mari adriaticu e a suddest ntô mari joniu la costa ovest duna ntô mari tirrenu ô sud la sicilia chiudi lu tirritoriu ccu lu canali di sicilia ca sparti litalia di la tunisia e di la libbia li cità cchiù mpurtanti sunnu la lingua siciliana eni na lingua rumanza niulatina parrata suprattuttu ntâ sicilia ma videmma a lu cuntinenti sparti ca lu sicilianu di sicilia li parlati miridiunali comu lu calabbrisi centru miridiunali puru si u riggitanu faci parti dû sicilianu di sicilia lu salentinu parratu nta tutta la pruvincia di lecci casi tutta chidda di brìndisi menu fasanu e cisterninu lu tarantinu miridiunali parratu ntô sud di la pruvincia di tàrantu e lu cilentanu parratu ntô cilentu campania sunnu puru di tipu sicilianu appartèninu ô gruppu sicilianu sti parlati d italia miridiunali fannu parti dâ lingua siciliana n senzu largu ethnologue discrivi la lingua siciliana comu na lingua abbastanti distinta di lu talianu tantu di putìrilu cunziddirari na lingua spartuta è ntirissanti nutari ca la sprissioni lingua siciliana pò significari dui cosi puru siddu verti scrittura siciliani ùsanu ancora la sprissioni lingua siciliana sulu n senzu ristrittu zoè sulu pi li parrati dâ sicilia ginirarmenti li scinziati ntirnazziunali ùsanu la sprissioni lingua siciliana n senzu largu pi zoccu pàrranu li calabbrisi chiddi dâ calabbria centru miridiunali li siciliani e li salentini lu salentinu e lu calabbrisi sunnu cunzidirati di li scinziati comu parrati di tipu sicilianu pi mutivi funètici lissicali e grammaticali puru siddu lu calabbrisi e lu salentinu nun dirìvanu direttamenti dû sicilianu di sicilia foru assai nfruinzati d iddu oi nun si pò usari la sprissioni lingua calabbrisa e mancu chidda lingua salentina pirchì scintificamenti lu salentinu e lu calabbrisi nun ponnu èssiri cunzidirati comu lingui spartuti dâ lingua siciliana n senzu largu ntô passatu la lingua siciliana n senzu largu fu nfruinzata dû francisi dû pruvinzali e dû nurmannu tri parrati di tipu gàllicu e ethnologue dici ca sta lingua avissi a èssiri classificata comu rumanza miridiunali mmeci di itàlica uccidintali la lingua siciliana n senzu largu veni parrata di circa miliuna di pirsuni zoè di na pupulazzioni nettamenti supiriuri a tanti lingui europei comu lu finlannisi o lu danisi ntô munnu sparsi pi mitati n sicilia e l àutra mitati n calabbria nnô salentu e nnô cilentu e dî cumunitati di l emigrati a l èstiru ca trasmèttinu li sò parrati di patri a figghiu la maiuranza di st ùrtimi casi s attròvanu ntê paisi ca hannu attiratu assai emigrati siciliani calabbrisi salentini duranti lu cursu dû sèculu passatu particularmenti li stati uniti d amèrica lu canada l australia e l argintina nta l ùrtima vintina d anni assai siciliani e calabbrisi migraru puru nnî banni nnustriali di la parti nord di l italia e videmma ntô restu di l europa spiciarmenti n girmania svìzzira francia e belgiu la lingua siciliana ca diriva dû latinu vulgari è cumpunuta di tri varianti principali salintinu calabbrisi centru miridiunali e sicilianu di sicilia sta lingua nterriggiunali havi certi carattirìstichi propi ca la rènninu diversa di l àutri lingui ca sunnu parrati ntî zoni cunfinanti li tratti ginirali siquenti cu asempi ntê tri granni varianti siclianu calabbrisi e salintinu sunnu accarunu di li canciamenti dû latinu ca si fìciru duranti l evuluzzioni dâ lingua siciliana o o è cchiù diffusu di wo uò ròta ruòta e e è cchiù diffusu di je iè vèntu vièntu e e è cchiù diffusu di ja ià tèmpu tiàmpu o o è cchiù diffusu di wa uà lòcu luàcu picciòttu picciuàttu o o è cchiù diffusu di we uè pòrcu puèrcu pòcu puècu pi cchiù dittagghi liggiti l artìculu paraguni tra sicilianu calabbrisi e salintinu pi cchiù dittagghi liggiti l artìculu paraguni tra sicilianu calabbrisi e salintinu lu sistema di scrittura cchiù usatu pi scrìviri la lingua siciliana è ginirarmenti di tipu latinu e chistu nta tutti li tri varianti sicilianu di sicilia calabbrisi centru miridiunali e salintinu l alfabbetu sicilianu è quasi lu stissu di chiddu talianu câ diffirenza ca lu sicilianu avi lu signu dd pû sonu cacuminali e riteni la j la j s attrova ô principiu di tanti palori siciliani p asempiu jinnaru jiri jìnchiri jornu jattu eccetra nta stu circustanzu la j havi la qualitati di nu cunzunanti e dunca s havi a scriviri lu jornu e no l jornu si vidi puru li formi innaru iri e iornu nnô postu di jinnaru jiri e jornu sparti dâ ammiguitati ca sti formi pòrtanu lu verbu jiri scrittu iri poi nn havi li soi limmitazziuna scrivennu ntô passatu rimotu p asempiu iu ìi o iìi e iddu iu si vidi sùbbitu ca ju iu jìi e iddu jìu si prisèntanu cchiù chiari e puliti comu lu talianu la j si usava n pusizzioni ntirvucàlica ma puru ntô sicilianu si sta spirennu adaciu adaciu asempi haju haiu maju maiu staju staiu vaju vaiu eccetra ma a li voti puru st usu arresta mpurtanti ntô sicilianu pi fari lu lèggiri cchiù chiaru e fàcili n asempiu è la palora addijiri mmeci di addiiri si vidi sùbbutu ca l ùrtima forma addiventa assai ammìgua pi chiddi ca nun canùscinu la palora s attròvanu tanti asempi di stu gèniri lu sonu dâ j si cancia ô principiu di na palora addippinnennu quali littra veni prima p asempiu haiu a jiri si prununza aiu agghiri e un jornu si prununza ungnornu la grammàtica di sarvaturi camilleri porta macari la littra dd lu sonu retruflissivu ca si senti n beddu facirmenti sta littra rapprisenta lu sonu cchiù distintu dû sicilianu puru siddu rapprisenta nu sonu unicamenti sicilianu lu fattu è ca la gràfica pi stu sonu hà statu sempri na cosa disfìcili ntô senzu d arrivari a n accordu tra li scrittura siciliani si vidi spissu ddr e ddh ma la majuranza dî scrittura ùsanu e usaru la dd simpricimenti lu vucuabbulariu sicilianu di piccittu usa lu signu chi veni macari cunzigghiutu dâ cadèmia siciliana n àutru sonu sicilianu chi hà sempri avutu li soi difficurtati e lu sonu sicilianu chi discenni dû latinu fl p asempiu flatus ciatu flumen ciumi eccetra certi scrittura spirimintaru cu la pi riflèttiri stu sonu anticchia comu lu sonu sci ma cchiù strascinanti ma quasi tutti li scrittura cèlibbri e li studiusi comu giuseppi pitrè e camilleri usaru la ci sìmprici li vucabbulari di piccittu pòrtanu sta gràfica ma ntô stu casu chiossai pi fari chiaru la prununza ca pi suttaliniari lu scrìviri cci nni sunnu n àutru dui soni particulari chi mèritanu na discussioni la e e la o hannu na carattirìstica particulari ntô sicilianu si mùtanu rispettivamenti n i e u quannu pèrdinu l accentu tònicu camilleri li chiama li vucali mòbbili asempi veru viritati cottu cuttura sola suletta pedi pidali lettu littinu ventu vintagghiu sonnu sunari coru curista testa tistardu tronu truniari frenu frinari volu vulari sonu sunari lotta luttari si tratta di na rèula assai custanti ntô sicilianu ma li ccizzioni s attròvanu spiciarmenti tra li tèrmini cchiù muderni pi quantu riguàrdanu li cuniugazzioni dî verbi sta rèula si rispetta senza nudda ccizzioni p asempiu lu sicilianu nun è ricanusciutu comu lingua ufficiali di nudda banna mancu n italia nun cc è nuddu stitutu ufficiali n sicilia o fora ca règula la lingua nta nudda manera lu parramentu riggiunali nnipinnenti dâ sicilia fici na liggi pû nzignamentu dû sicilianu pi tutti li scoli ma l avanzati ntô sistema aducativu hannu statu assai adaciati chi menzi fracchechi li noma dâ lingua siciliana chi sunnu pussìbbuli cumprènninu càlabbru sicilianu sicilianu sìculu lu tèrmini càlabbru sicilianu fa rifirimentu ô fattu ca na forma dû sicilianu veni parrata ntâ strimitati miridiunali dâ calabbria la palora sìculu discrivi unu di cchiù granni gruppi pristòrici chi campàvanu ntâ sicilia prima dâ vinuta dî greci antichi duranti lu sèculu viii a c viditi sutta veni usata puru comu aggittivu pi discrìviri spissu n parti l urìggini di na pirsuna p asempiu sìculu miricanu o sìculu talianu n sicilia li gruppi dialittali o riggiuni dialittali principali unni li parrati sunnu cchiù o menu omuggenî sunnu lu cchiù spissu si tratta di diffirenzi mìnimi e di maneri d accintari certi palori a na manera scanciu di n àutra accussì ntâ sicilia nord uccidintali si parra nu sicilianu ccu n accentu palirmitanu lu trapanisi havi però n accentu diversu n àutra parti mpurtanti è la pruvincia di catania unni si parra lu sicilianu cu n accentu assai carattirìsticu chi si pò difìniri catanisi lu missinisi e lu sarausanu si distìnqunu facirmenti dû catanisi lu rausanu è n àutra forma di dialettu dû sicilianu si distinqui facirmenti pi l usu dâ doppia cc senza h mmeci dâ doppia cch accussì a rausa si dici ciovu e ciavi nveci di chiovu e chiavi nta certi banni dâ pruvincia di missina e dâ pruvincia di enna s attròvanu puru paisi chi pàrranu ancora varî dialetti gallu siculi ca a picca a picca si sicilianìzzanu chiù assai lu sicilianu di sicilia veni discrivutu comu èssiri forti nustanti ca la majuranza dî siciliani pàrranu puru lu talianu essennu la lingua ufficiali puru siddu la lingua siciliana è na lingua latina mèritanu èssiri suttaliniati sti dui punti pû fattu dâ sò pusizzioni giogràfica la sicilia havi sempri attiratu diversi genti a idda e dunca la storia e forma dû sicilianu rifletti tutti li pòpuli du midittirràniu s attròvanu cchiù o menu traccî di tutti sti lingui lu grecu lu latinu l àrabbu lu francisi lu lummardu lu tudiscu lu pruvinzali lu catalanu lu spagnolu e ovviamenti lu talianu e nun ni scurdamu li primi abbitanti di l ìsula prima dâ cunquista rumana la sicilia era occupata di genti ndìggini sicani èlimi e sìculi l ùrtimi agghicaru ntra lu primu e lu secùnnu spazziu di mill anni di tempu a c li finici chi vìnniru ntra lu dudicèsimu e l ottavu sèculu a c e li greci di l ottavu sèculu a c la nfruenza greca arresta ntô sicilianu nzinu a ora addamentri li nfruenzi d àutri gruppi sunnu menu evidenti chiddu chi si pò diri cu cirtizza è c arrèstanu palori pri induaurupei n sicilianu di n urìggini miditirrània antica dî tri gruppi pristòrici principali sulu li sìculi èranu induaurupei e la sò parrata avissi a èssiri culligata cu chidda falisca e latina la siquenti tabbella suttalinia pirfettamenti la difficultati ca s attròvanu l etimoluggisti chi stannu ricircannu li diversi sutta stratificazzioni dâ lingua siciliana sta situazzioni s apprèca p assai dî vucàbbuli chi si vìdinu ccà sutta tanti voti putemu diri cu cirtizza di unni veni na palora àutri voti cci sunnu dui o tri pussibbilitati putemu sapiri ca na palora è d urìggini greca ma nun sapemu siddu veni dû grecu anticu o dû grecu bizzantinu o macari siddu appi n àutra fonti cumpritamenti diversa p agghicari n sicilia p asempiu via lu latinu ma èssiri ancora na palora d urìggini greca li palori cu n urìggini miditirrània pristòrica tràttanu spissu di chianti ndìggini dû miditirràniu o d àutri elimenti naturali tinennu accura a l avvisu di supra siddu cci sunnu àutri pussibbilitati pi na fonti chissi vennu dati li siquenti sunnu asempî di sti tipi di palori cu na pruvinenza pristòrica tanti linguisti pàrranu di cullijamenti a l antica lingua indu aurupea lu sànscritu ma a stu puntu li linguisti nun sunnu d accordu sparti di quarchi vucàbbulu iddi pùntanu a certi modi grammàtici comu la cunzunanti sànscrita rhj di tenu stittu onni ecc àutri palori siciliani cu n urìggini induaurupea antica ssi vucàbbuli siciliani sunnu d urìggini greca ammustrannu puru chiddi chi forsi agghicaru ô sicilianu via lu latinu lu latinu vulgari vinni parratu dî surdati rumani quannu accupàvanu l ìsula e la sicilia addivintau na pruvincia di roma circa a c stu latinu nun ni duna la basa dâ lingua siciliana comu la canuscemu oi pû fattu d àutri accupazzioni chi si succidèttiru ma forsi quarchi palora latina supravivi di st èbbica p asempiu cci sunnu prisenti nflussi di diversi àutri lingui europei e puru nfruenzi àrabbi palori comu muarra chi veni dû francisi armoir palori comu agghicari chi veni dû spagnolu llegar ntô lu mpiraturi justinianu i fici addivintari la sicilia na pruvincia bizzantina e pâ secùnna vota ntâ storia siciliana la lingua greca si sintìa pi tutta l ìsula ma quannu lu putiri bizzantinu accuminzau a arridducìrisi la sicilia vinni cunquistata adaciu adaciu dî saracini di l àfrica dû nord dû sèculu x nzinu â mitati dû sèculu xi st emiri àrabbi èranu munarchi avanzati e ntilliggenti e la sicilia sfruttau un pirìudu di pruspiritati ecunòmica e d attivitati ntillituali la nfruenza àrabba si vidi nta circa palori siciliani di cui la maiuranza tratta d agricultura e sìmuli chissu havi senzu pirchì li saracini purtaru cu iddi n sicilia li cchiù muderni mètudi d abbivirazzioni e cultivazzioni tanti chianti ntraminzati di l àrabbi tannu ancora sunnu tra li cchiù ndèmici dâ sicilia oi quarchi vucàbbulu d uriggini àrabba li noma di cità o di lucalità custeri comu marsala marzamemi marza vennu di l àrabbu mars chi signìfica portu marsala signìfica portu d allah diu puru caltanissetta e calascibetta vennu di l àrabbu ntâ linguìstica stòrica videmu ca l àrabbu nun sulu lassau tanti palori ntô sicilianu ma puru tracci ntâ grammàtica ca puru siddu è latina nun lu è cumpritamenti versu lu l italia miridiunali e la sicilia eranu n ammiscata cumplessa di stati di lingui riliggiuni e pòpuli tutta la sicilia era duminata dî saracini sarvu la parti nord livanti chi era principarmenti greca e cristiana lu stremu sud dâ pinìsula taliana facìa parti dû mpiru bizzantinu e si parrava principarmenti lu grecu puru siddu assai cumunitati avìanu na certa nnipinnenza di custantinòpuli lu principatu di salernu era lummardu li lummardi o langubardi avìanu accuminzatu a trasfurmari arcuni di tirritorî bizzantini e avìanu arrinisciutu a stabbìliri arcuni cità stati ndipinnenti era nta stu cuntestu ca li nurmanni si cci traseru nnâ storia di l italia miridiunali pûn nùmmuru sempri criscenti duranti la prima mitati dû sèculu xi quannu li dui briganti cchiù famusi dî nurmanni di l italia miridiunali ruggeru i di sicilia e lu sò frati rubbertu guiscardu accuminzaru la sò cunquista dâ sicilia ntô già cuntrullàvanu lu stremu sud di l italia la pugghia e la calabbria ruggeru avìa bisognu di na trintina d anni pi cumpritari la cunquista dâ sicilia rubbertu murìu ntô d accussì accuminzau arreri la latinizzazzioni e la cristianizzazzioni dâ sicilia nu granni nùmmuru di palori nurmanni traseru la nova lingua duranti stu pirìudu p asempiu li siquenti fattura evidenti duranti o sùbbitu doppu la cunquista nurmanna èranu mpurtanti nnâ furmazzioni dâ lingua siciliana ccà supra putemu vìdiri li fattura principali chi hannu ditirminatu la furmazzioni dâ lingua siciliana comu la canuscemu oi la basa dû latinu vulgari principarmenti dâ campania era sìmuli ô latinu vulgari nna l italia cintrali e dunca putemu cunchiùdiri abbastanti sìmuli ô latinu vulgari nnâ tuscana chi nfini addvintassi la basa pâ lingua nazziunali stu suttastratu linguìsticu campana era nfruinzata di tanti nfruenzi gàllichi prisenti n sicilia vali a dìciri francu nurmanna e langubàrdica sutta di chissu cci attruvamu lu restu di l idiomi àrabbi e greci chi la nova lingua havi sustituiutu ma na cintinara di palori di sti du lingui s arristaru ntô vucabbulariu dâ nova lingua rumanzisca duranti li primi jorna di l accupazzioni nurmanna accuminzau nu pirìudu di migrazzioni di l italia sittintriunali n sicilia pi stu fattu oi cci asisti na dicina di paisi chi ancura dimòstranu sta nfruenza gàllica unni lu pòpulu pàrra n idioma chi si pò discrìviri comu èssiri gallu sìculu spissu st idiomi vennu chiamati dialetti lummardi li paisi unni si senti sta nfruenza cchiù forti sunnu nuvara nicusìa spillinga aidoni e chiazza st idioma nun supravivìu nta l àutri banni unni s attruvàvanu culonî lummardi na vota comu rannazzu bronti e patirnò nustanti stu fattu ancura unu s adduna sta nfruenza nta li parrati lucali sta nfruenza si senti puru ntâ lingua p asempiu l urìggini di n àutra nfruenza gàllica lu pruvinzali appi armenu tri funti facirmenti lu nùmmaru di nurmanni veri chi cunquistaru la sicilia voldiri propiu dâ nurmannìa era vasciu circa ô màssimu dunca iddi àppiru bisognu di surdati di vintura di l italia e facirmenti di l àutri banni luntani comu la francia miridiunali nni primi jorna di l accupazzioni dâ sicilia san frateddu addivintau na furtizza appressu li cunfini tra lu tirritoriu saracinu e chiddu nurmannu oi l idioma di stu paisi dimostra li caratarìstichi dû pruvinzali e ni fa cunchiùdiri ca certamenti nu gran nùmmuru di surdati di vintura avìssiru a viniri di sti banni pi quantu riguarda la nfruenza dû pruvinzali â lingua siciliana cchiù largamenti cci sunnu autri pussibbilitati certi palori pruvinzali traseru la lingua duranti la riggenza di marghirita di navarra ntra l anni e quannu sò figghiu gugghiermu ii di sicilia succidìu ô tronu avennu sulu anni tutti li cunziggheri dâ riggina vineru dâ francia miridiunali e pi chissu tanti palori siciliani cu na pruvinenza pruvinzali ni vennu di stu pirìudu la scola siciliana di puisia viditi lu discursu ccàsutta vinni infruinzata dû pruvinzali dâ tradizzioni dî truvatura sta tradizzioni è na parti mpurtanti dâ cultura siciliana comu putemu vidiri câ tradizzioni di l òpira dî pupi e li cantastorî tanti truvatura pruvinzali sicci rapprisintaru duranti lu regnu di fidiricu ii di hohenstaufen e certi palori pruvinzali avìssiru a trasutu la lingua pi stu modu li siquenti sunnu asempî di palori siciliani d urìggini pruvinzali la scola siciliana fu na scola puètica ca ciurìu n palermu ntra lu e lu duranti lu regnu di fidiricu ii di hohenstaufen di svevia fidiricu i di sicilia la scola siciliana havi na granni mpurtanza nta la storia dâ littiratura e la lingua siciliana pirchì cu idda pi la prima vota si usau lu vulgari a scopi littirarî sta scola littiraria appi na granni nfruenza supra dante alighieri tantu c assai studiusi chiàmanu lu sicilianu comu patri dâ lingua taliana cu l idioma tuscanu facennu di matri quannu carlu d angiò battìu l asèrcitu di manfredi di sicilia ô cummattimentu di beniventu ntô appi dui affetti accabbau lu regnu nurmannu svevu di anni ntâ sicilia e lu centru littirariu di l italia si spustau dâ sicilia â tuscana comu nu puntu siccunariu s attròvanu nfruenzi tudischi ntô sicilianu e facirmenti sunnu di na pruvinenza di l èbbica dî re svevi di cui fidiricu i appi lu regnu cchiù longu sti palori ni vennu di stu pirìudu doppu li vespri siciliani ntô lu regnu vinni culligatu cû regnu aragunisi e pi cunsiquenza novi palori di na pruvinenza catalana traseru la lingua duranti lu sèculu siquenti pi tuttu lu sèculu xiv lu catalanu e lu sicilianu èranu tutti dui lingui ufficiali dâ curti riali ô stissu tempu lu sicilianu vinni usatu pi nutari li discursi dû parramentu sicilianu unu dî cchiù vecchi di l europa e p autri affari amministrativi sti palori rapprisèntanu asempî dâ nfruenza catalana duranti lu pirìudu in cui li curuni araunisa e spagnola si unceru versu la fini dû sèculu xv la tuscanizzazzioni dû sicilianu scrittu nnî ricordi dî curti e dû parramentu avìa accuminzatu versu la mitati dû sèculu stu sviluppu era quasi cumpretu la nova lingua franca dâ pinìisula taliana avìa pigghiatu lu postu dû sicilianu scrittu di tannu n poi lu regnu spagnolu avvanzau stu prucessi pi dui modi mpurtanti cuntrariamenti a l aragunisi quasi sùbbutu li re spagnoli cci mìsiru li soi rapprisintatni supra lu tronu sicilianu pi stu modu la stima diminuenti dû regnu sicilianu si riflittìu la dicadenza dû sicilianu d un linguaggiu ufficiali e scrittu ôn linguaggiu parratu principalmenti tra analfabbeti e la spulsioni di tutti l ebrei di tutti li duminî spagnoli ntô trattau nu curpu radduppiatu ntâ sicilia binchì la pupulazzioni si diminuìu pi quasi tanti di cui èranu patruna di nnustrî mpurtanti ma sparti di chissu st ebrei avìanu statu siciliani pi anni e lu sicilianu era la sò lingua materna chi usàvanu nnî soi scoli d accussì la pussibbilitati d un largu sistema aducativu basatu a l usu di libbra scritti pi sicilianu si pirdìu pi sempri lu regnu spagnolu durau tri sèculi senza cuntannu li pirìudi borbònici e aragunisi d ogni latu e appi na nfruenza significativa supra lu vucabbulariu sicilianu li siquenti palori sunnu dâ pruvinenza spagnola dû tempu dû risurgimentu la lingua siciliana havi statu nfruinzatu significativamentu dû talianu stu prucessu s apprimurau dâ secunna guerra munniali pû fattu di l aducazzioni e l affettu dî media muderni accussì assai ca puru a la casa lu sicilianu non veni usatu cutiddianamenti comu la lingua prifiruta nni l ùrtimi anni lu parramentu sicilianu riggiunali vutau pû nzignari dû sicilianu nnî scoli elemintarî ma a stu mumentu picca lu nzìgnanu nun s attrovanu quasi nuddu formi dî media chi ùsanu la lingua siciliana la cumminazzioni di sti fatti signìfica ca la lingua siciliana cuntìnua a aduttari lu vucabbulariu talianu e li soi formi grammaticali a stu puntu ca tanti siciliani stissi nun ponnu distìnguiri tra l usi dû sicilianu currettu e sgarratu ntrâ li studiusi dâ linguìstica cc è cu riteni ca ntô sicilianu s ammùccianu modi virbali di scurrimentu timpurali pi motu prisenti futuru ndica l azzioni accuminzati ntô prisenti e c hannu à èssiri di sicuru rializzati ntô futuru privisioni certi o cunziquenzi nicissari p asempiu havi à chiòviri havi a cascari it s going to rain it s going to fall pioverà di certo cadrà inevitabilmente siddu mmeci nun è certu ca succedi s usa lu prisenti sìmprici forsi chiovi mi pari ca casca si ci prova temo che se ci proverà cadrà naturarmenti nta li nostri jorna sti tèmpura vannu scumparennu o hannu già sparutu pirchì tuttu si va ammiscannu cu lu talianu e ntô particulari stu passatu sicilianu s ammisca cu lu passatu pròssimu talianu chi havi rèuli tutti diffirenti appariggiannu lu sicilianu e lu talianu pi quantu si riguàrdanu li verbi si vìdinu ssi diffirenzi benchì lu sicilianu vinni usatu comu na lingua d amministrazzioni duranti l èbbica aragunisa circa ô è macari veru ca siccomu nun ha mai statu nzignatu ntê scoli o usatu pi nu modu diffusu usannu li media muderni lu sicilianu nun riniscìu a èssiri ricanusciutu comu na lingua unificata sarvaturi camilleri nu scritturi sicilianu di l ùrtimu sèculu chi scrissi puisìi pi sicilianu traducìu puemi dâ grecia antica e chi scrissi puru na grammatica dâ lingua siciliana cridi ca lu ndrizzu oi e pi tanti pueti a scrìviri a vogghia soa ma camilleri fa n argumentu rubbustu ca nfatti la cunfusioni chi si vidi oi tra li pueti muderni si tratta di nu finòminu assai ricenti camilleri raggiuna ca doppu lu granni successu di antoniu vinizzianu ô fini dû sèculu xvi l ortugrafìa dû sicilianu si sfrutta di quasi tri sèculi d equilìbbriu nu pirìudu n cui attruvamu na koiné abbastanti unificata pi quantu riguarda la sò scrittura comu n asempiu camilleri parraggia lu palirmintanu giuseppi marchisi nu scritturi dâ prima mitati dû sèculu xviii cû pueta catanisi tommasu custanzu dâ stissa èbbica pi vidiri ca a ddu tempu cc era quasi nudda diffirenza marchisi di palermu custanzu di catania nu beddu asempiu di zoccu sta dicennu camilleri è lu puema tradizziunali la barunissa di carini chi salvaturi salomuni marinu trascrissi ntô e dui virsioni diffirenti ricurdannu chi si tratta di nu puema pupulari cu tanti virsioni attraversu li sèculi sta virsioni di accumenza si pò diri la stissa cosa dî pruverbi arricugghiuti e trascritti di giuseppi pitrè nnâ fini dû sèculu xix n asempiu cu l unitati di l italia lu sicilianu finìu a èssiri na lingua nazziunali e la koiné accumenza a riducìrisi n tèrmini di mpurtanza a partiri dû sèculu xx crisci nu muvimentu fonugrafista di pueti siciliani unni pruvàvanu a riflèttiri li soni di soi parrati stissi puru ninu martogliu spirimintau cu sti formi prima d abbannunàrili n ogni casu oi si vidi largamenti sta prifirenza dû scriviri a arbìtriu na dirizzioni nutèvuli duranti l ùrtimu sèculu e assai accittata di tanti scrittura siciliana veni rapprisintata di l usu o cchiù pricisamenti lu nun usu di l appòstrufu supratuttu pi signalari la pirduta di na vucali l afèrisi lu megghiu asempiu è la pirduta di la i ô principiu di certi palori chi avìanu sta i ntô latinu p asempiu mpurtanti gnuranti nnumanni eccetra quannu pitrè scrissi la sò grammàtica ntô iddu usava l apòstrufu pi signalari sta pirduta di la i comu facìanu tanti scrittura di ddu tempu piccittu cunzigghìu a lassàrila jiri e iddu nun l usava pû sò vucabbulariu cèlibbri camilleri fici la stissa cosa e scrissi la caduta è ormai definitiva e non conta più ricordarla zzoè la pirduta di sta i ô principia di certi palori succidìu tanti sèculi fa e oi nun servi nuddu mutivu ricurdànnucci lu stissu argumentu si pò fari pi àutri situazzioni unni la pirduta di na vucali o puru di dui o tri littri veni signalatu pi nuddu mutivu p asempiu ddu è megghiu di ddu quannu parramu di l aggitivu dimunstrativu e cci si nn attròvanu tanti asempi di stu gèniri l assuciazzioni l altra sicilia istituìu un cumitatu prumuturi apertu a tutti p arricògghiri firmi pi na liggi di nizziativa pupulari chi ntra àutri cosi pruponi lu nzignamentu ntê scoli e l usu ntê ducumenti ufficiali e ntâ signalètica dû sicilianu taliati macari ùrtimamenti la cadèmia siciliana avi accuminzatu a travagghiari cû stissu scopu ntâ grammàtica cû tèrmini aggittivu si ntenni ddi palori chi si agghiùncinu ô sustantivu pi dàri na qualitati o nu attribbutu p asempiu la casa bedda lu muru àutu l aggittivi pusissivi sunnu st aggittivi a lu singulari si cuntràinu a mè tò sò st aggittivi sunnu puru usati cu na pripusizzioni sìmprici o cumposta l aggittivi quantitativi ndìcanu quantitati ntô sicilianu ci sunnu certi modi di altirari la qualità o la quantità di un nomu o di n aggittivu pi spicificari quantitati o qualitati fari quarcunu o quarchi cosa cchiù nichi o p ammustrari affizzioni vizziggiativu pi fari lu diminutivu si agghiùncinu li suffissi iddu eddu uddu teddu ceddu uzzu a lu nomu o a ll aggittivu pi spicificari puru quantitati o qualitati nta stu casu aumentu di lu suggettu pi fari lu maggiurativu s agghiunci lu suffissu uni a lu singulari e una a lu plurali di lu nomu o di l aggittivu pi significari bruttizza pi fari lu piggiurativu s agghiunci lu suffissu azzu mascul o azza fimmin a lu nomu o all aggittivu e tutti dui geniri finiscinu cu la i a lu plurali lu cumparativu n sicilianu si fa pi dui maneri certi cumparativi fatti cu mègghiu o pèggiu nun pìgghianu l avverbu cchiù si forma agghiuncennu l artìculu ditirminativu lu la li a l avverbu si forma agghiuncennu lu suffissu ìssimu ìssima pi lu singulari e ìssimi pi lu plurali si pò puru furmari cu l avverbi assai e veru o lu suffissu uni n autra forma di supirlatìvu assulùtu s accucchia radduppiannu l aggittivu duci duci riccu riccu o l avverbiu forti forti pianu pianu li prunoma pirsunali sunnu singulari io jù mi tu ti iddu plurali nui nuiàtri nuàutri nuttri nni vui vuiàtri vuàutri vuttri vi iddi sti prunoma si ponnu usari puru cu na pripusizzioni di mia a tia nni iddu a idda di nuiàtri nni vui a vuiàtri di vuiatri di iddi a iddi cu iddi l aggittivu pussissivu veni sempri prima di lu nomu a cui si rifirisci lu prunomu pussissivu pò stari sulu iu mànciu lu mè pani e tu lu tò li prunoma rilativi si ponnu rifiriri a na pirsuna a n armalu o a na cosa chi ca cui cu quali l omu ca chi travagghia cui è sempri usatu cu la pripusizzioni chista è la casa di cui ti parrai nta certi modi di diri siciliani cui si usa senza la pripusizioni cui cu cani si curca che pulici si leva quàli è sempri pricidutu di l artìculu diterminativu ncuntrài la soru di rusulìa cu la quàli j jeva a scola nuddu certuni certi quali qualunchi ognunu ecc chi comu quantu quali cui spaccafurnu è na cità di abbitanti a chilòmitri di rausa e di sarausa canusciuta puru cu lu nomu italianu ìspica l abbitanti si chiàmunu spaccafurnàri si trova a metri supra lu liveddu dû mari e lu tirritoriu quasi tuttu campagni cumprenni santa maria dû fucaddu cû chilòmitri di spiaggia la marza li pantana di longarini e l isula dî puorri l econumìa di spaccafurnu si basa principarmenti supra l agricultura li campagni prudùciunu pummaroru caroti carciofuli sti tri prudotti sunnu espurtati nti tutta l italia e all estiru si pruduciunu macari ulivi racina mennuli granu mais lu turismu attività chi havi granni putinzialità si limita a na riti di agriturismu criata nti l urtimi anni e chi valurizzanu nu tipu di visitaturi ntirissatu â natura e all architittura lu turismu balniari si limita essenziarmenti ê visitatura forasteri di uriggini spaccafurnara quarchi stabbilimentu privatu chi gistisci circa dâ lunchizza dî spiaggi assicuranu puru na parti di turimu balniari di tipu classicu lu tirritoriu di ìspica è abbitatu di l èbbica dû bronzu li grutti scavati ntâ timpa sunnu na tistimunianza eloquenti di st èbbica una di sti grutti è canusciuta comu la grutta di s ilariuni unni secunnu la liggenna lu santu vissi in eremitaggiu versu lu lu primu documentu scrittu unni la cità è muntuvata è na bolla dû dû papa urbanu ii unni sunnu fissati li cunfini dî diòcesi e la cità di isbacha è assignata a diòcesi di sarausa la vicina cità di notu avìa statu libbirata dû duminiu mussulmanu sulu dû anni prima ntê sèculi chi sigueru la cità è muntuvata cu li noma di ispicae fundus e poi di spaccaforno in italianu ntô la cità cancia lu nomu ufficiali di spaccaforno a ìspica quarchi annu doppu lu di giugnettu duranti la secunna guerra munniali spaccafurnu e pachinu foru lu tiatru di nu sbarcu alliatu chi libbirau la zona di l occupazzioni tudisca fu chistu unu di l episodî ditirminanti di l avanzata alliata pi la libbirazzioni italiana li monumenti principali di caràttiri non riliggiusu sunnu lu palazzu brunu chi è sedi dû cumuni lu parcu archeològgicu dâ forza li grutti di s marcu d èbbica paleocristiana li monumenti principali di caràttiri riliggiusu sunnu li chiesî di s marìa cu la chiazza semicirculari òpira di l architettu vincenzu sinatra dâ nunziata la matrici lu cunventu e la chiesia dû càrmunu e lu cunventu e la chiesia di gghièsu e riflèttunu tutti lu stili baroccu chi fu aduttatu doppu lu tirrimotu dû l architittura dî casi e dî palazzi di l inizziu dû vintèsimu sèculu è nu bonu esempiu di liberty li tri regni dâ corea furu chiddi di goguryeo baekje e silla chi accuparu la pinisula curiana e la manchuria ntra lu primu seculu a c e lu sèttimu seculu d c àutri regni cchiù nichi e stati tribbali esisteru prima e duranti lu piriudu dî tri regni zoè gya dongye okjeo buyeo usan tamna ecc lu piriudu accuminzò tradizziunarmenti ntô a c quannu lu regnu saro poi silla nnô sud est dâ pinisula uttinni l atonumia dâ dinastia han dû mperu cinisi goguryeo ô nord e ô sud dû ciumi yalu ciumi amnok ntâ lingua curiana pigghiaru la nnipinnenza dî cinisi ntô a c ntô a c dui principi di goguryeo lassaru dda lutta p èssiri lu succissura e stabbiliru beaekje ntô sud ovest dâ pinnisula oggi seoul di cui lu capitali fu ungjin oggi gongju o chongju e appoi sabi oggi puyo ntô sud ovest di seoul lu regnu gaya fu siparatu di beakje ntô primu sèculu d c la fini dâ dinastia di han ô principiu dû terzu seculu lassò li tri regni a svilupparisi cuntinuamenti sinza ustaculu tutti li tri regni avìanu la stissa curtura lu confucianismu si diffunnìu nni l àuta sucitati dâ corea a accuminzari dû primu sèculu a c doppu fu cumpritamenti sustituitu cû buddismu goguryeo lu cchiù grannni dî tri àppi dui capitali altirnativi nangnang òi pyongyang e kungae supra lu ciumi yalu ô principiu lu statu ca era ê cunfini dâ cina cunquistò a picca a picca li granni tirritori dâ manchuria e nfini assicutò li cinisi fora di nangnang ntô la nfluenza culturali dî cinisi arrimasi nzinu ca lu buddismu fu aduttatu comu la riliggiuni ufficiali ntô ntô quartu sèculu baekje fu veru pruspira e duminava casi mitati dâ pinisula la banna miridiunali canciannu lu nomu di silla ntô sapemu ca lu regnu di silla assurbìu lu regnu nteru di kaya o gaya supra li sò cunfini ntâ prima metà dû quartu seculu la capitali di silla era seorabeol oggi gyeongju lu buddismu si trasfurmò comu riliggiuni ufficiali ntô alliata câ cina la dinastia tang silla cunquistò goguryeo ntô doppu aviri già cunquistatu baekje ntô ntruducennu accussì lu piriudu unificatu di silla e mittennu cumpritamenti fini ê tri regni lu nomu samguk o tri regni vinni usatu ntê tituli coreani dî testi classici samguk sagi e samguk yusa la corea dû sud è nu statu di l asia orientali di circa miliuna d abbitanti lu nomu veni dû fattu ca lu tirritoriu occupa la mità di sutta dâ pinisula curiana seoul è la capitali la corea vinni divisa ntra la corea dû sud capitalista e la corea dû nord communista quannu finiu la sicunna guerra munniali ntô sta divisioni addivintau cchiù difinitiva doppu la guerra coreana chi finiu ntô la prima nazzioni coreana si chiamava lu regnu digo joseon criatu ntô a c lu re chi wu di bai dal vinni chiamatu lu diavulu russu dî soi nimici picchì purtava armatura russa ncampu di battaglia puru oggi lu nomu diavulu russu veni ammintuatu nnâ cultura di pop coreana cu tempu go joseon terra d arbarìa lu cchiù putenti di sti primi stati vinni stabbilutu s arrestava n aspettu assai mpurtanti ntê viti dî coreani fin oggi doppu tanti guerri chî cinisi ntô postu di go joseon si jisavanu novi stati di chissi tri sunnu li cchiù mpurtanti li tri regni silla o scilla ntô sud ovest e baekje ntô sud est la fidirazzioni di gaya vinni cunquistata di silla ntô lu verbu ausiliari è unu è chiamatu verbu ausiliari picchì aiuta lu verbu principali haiu manciatu ntô sicilianu sti sprissioni fatti cu lu passatu pròssimu nun si usanu o si usanu raramenti mmeci si usa sempri nta stu casu lu passatu rimotu li verbi sunnu organizzati a coniugazzioni e li coniugazzioni sunnu organizzati a modi e tempi ntô sicilianu nun è nicissariu mèttiri lu pronomi pirsunali prima di lu verbu picchì cu lu significatu di la prupusizzioni si capisci a quali pirsuna si rifirisci e siddu è singulari o plurali ntô sicilianu si usa lu prisenti congiuntivu comu lu prisenti indicativu lu cundizziunali nun è tantu usatu n sicilianu ô sò postu si usa lu congiuntivu mpirfettu stu modu usa sulu a secunna pirsuna singulari e plurali e usa lu prisenti ndicativu hai a manciari aviti a partiri lu mpirativu nigativu di la secunna pirsuna singulari ntô sicilianu è furmatu di la nigazzioni dû nfinitu di lu verbu li verbi siciliani hannu dui cuniugazzioni la prima finisci in ari e la secunna in iri cuniugazzioni di parrari purtari durmiri partiri ntô sicilianu u futuru eni usatu raramenti o sò postu si usa u prisenti indicativu o u n finitu aiutatu di n àutru verbu si diu voli e campamu dumani nni viremu dumani vaiu a palermu ntô sicilianu comu nta qual egghè àutra lingua ci sunnu verbi irrigulari sti verbi càncianu la fini assai voti duranti la cuniugazzioni l unicu modu di sapiri quali sunnu è di nzignarisilli a mimoria ccà nni listamu un pocu e nni cuniugamu na para pi dari l asempiu di comu si cumportanu duranti la cuniugazzioni diri vèniri vinìri sapìri vulìri didùciri jiri dari vidìri fari putiri etc cuniugazzioni di li verbi dari diri èssiri jiri vèniri vinìri vidiri e vulìri ntò sicilianu lu futuru è usatu raramenti a lu sò postu si usa lu prisenti indicativu o l infinitu aiutatu di n autru verbu si diu voli e campàmu dumani nni vidèmu dumani vaiu mpalermu comu lu prisenti ndicativu nni la forma riflissiva lu verbu discrivi chiddu chi fa lu suggettu nta la forma passiva lu suggettu ricivi l azioni archimedi fu unu dî matimàtici cchiù mpurtanti di l antichità nascìu a sarausa nnû a c e murìu nnû ammazzatu d un surdatu rumanu â fini di l ùrtima guerra pùnica la sò pruduzzioni di matimàtica è granni fu iddu chidu câ nventau la syracusia la cchiù granni navi dô munnu anticu pi lu càlculu di pi grecu ca iddu stimau tra e desi na dimustrazzioni matimàtica di tipu mudernu pigghiannu lu pulìgunu rigulari di lati inscrittu nti nu cerchiu e chiddu circunscrittu lu prìmitru dû primu è cchiù nicu di pi grecu e chiddu dû secunnu è cchiù granni n fìsica lu principiu chi porta lu sò nomu dici chi nu corpu misu nti nu lìquidu ricivi n ammuttatina versu lu àutu pari â massa dû lìquidu spustatu n àutra scuperta mpurtanti fu la misura di l ària di nu sitturi di paràbbula n particulari iddu dimustrau di na manera giomètrica chi siddu si pìgghianu dù punti arbitrari nti na paràbbula e si cunzìddira lu triàngulu chi havi pi lati lu segmentu chi junci sti dù punti e li dù segmenti chi pàrtinu di sti dù punti e chi si jùncinu ntô puntu dâ paràbbula pruiettatu di na parallela chi passa pô puntu dû menzu dû primu segmentu allura l âria dû sitturi parabbòlicu ditirminatu dû primu segmentu è di l ària dû triàngulu sta pruprietà s addimustra oi simpricimenti grazzi ô càlculu ntigrali sprummintantu dumila anni cchiù tardu l esprissioni eureka haiu truvatu pari ca veni di na sò tipica esprissioni si dici chi duranti l assediu rumanu di sarausa archimedi usassi nu specchiu usturi p abbruciari li navi dê rumani e puru na speci di cannuni a aria cumpressa a archimedi è attribbuitu lu miccanismu di anticitera na màchina chi ripruduci li muvumenta dû suli e dâ luna sarausa è na cità di abbitanti ca si trova nta l est dâ sicilia e capulocu dâ stissa pruvincia a cità pigghiau u nomu dâ vicina paludi syraka nnô sèculu viii a c quannu a funnaru i corinzi doppu a guerra dû peloponnesu sutta dionisiu lu vecchiu sarausa addivintau a cità cchiù mpurtanti dî culonî uccidintali dâ magna grecia arrivannu ad aviri un miliuni d abbitanti a mpurtanza dâ cità criscìu macari grazzi ô particulari gurfu chiusu ca nni fa nu portu naturali u pirìudu di grannizza dâ cità durau nzinu â fini dâ secunna guerra punica quannu ntô a c sarausa fu cunquistata dî rumani cumannati di marcellu nni l èbbica paliucristiana fu una dî primi cità a siri cristianizzata nnô primu sèculu san paulu passau di sarausa e â fini dû terzu sèculu nasci a sarausa santa lucia ca tanta parti appi ntâ cristianizzazzioni dô mpiru rumanu nni l èbbica bizzantina ntra u e u sarausa fu capitali di lu mperu bizzantinu sutta custanti ii nnô u sarausanu stefanu iii addivintau papa comu tri autri siciliani prima di iddu ntra u vii e l uttavu sèculu nnô appi a subbiri nu primu assediu àrabbu dî truppi di asad al furat ca pirò morsi duranti l assediu e a cità putìu pi chissu cuntrastari stu primu attaccu nnô appi a subbìri n autru assediu tràggicu ca si cunchiudìu câ cunquista àrabba dâ cità sarausa fu allibbirtata dî truppi nurmanni sulu nnô versu lu pi quarchi annu fu puru ginuvisi cu la fini dû mediuevu e la prugrissiva mpurtanza ecunòmica e cummirciali di palermu comu la storia dâ cità si cunfunni cu la storia dâ sicilia u tirrimotu dû di jinnaru ca nni l èbbica spagnola distrudìu a cità pirmisi la ricustruzzioni cô stili baroccu cu l unità d italia e la nnustrializzazzioni purtata avanti nnô vintìsimu sèculu a cità addivintau na cità purtuaria muderna e grazzi ê siti archiulòggichi unu dî siti turistichi cchiù mpurtanti dâ sicilia sarausa è ricanasciuta patrimoniu munniali di valuri ùnicu di l unescu li sarausani sunnu divoti a santa lucia fistiggiata lu di dicèmmiru cu na gran festa e macari lu jocu di focu la prima dumìnica di maiu c è la festa di santa lucìa dê quagghi pi ricurdari nu miràculu dâ santa ci fu na caristìa e li genti murìanu di fami si mìsiru a prijari ntâ cattidrali e tutta nta na vota trasìu nta chiesa na quagghia ca purtava na spica di granu nta lu beccu pirchì ntô portu avìa arrivatu na navi china di frumentu ca fu a sarvizza dî sarausani pirsunaggi llustri di sarausa hannu statu archimedi giluni teocritu dionisiu lu vecchiu santa lucia giuliu firmicu maternu papa stefanu iii lu patriarca di costantinòpuli metodiu di sarausa eliu vittorini ntâ zona sud dâ pruvincia di sarausa e ntâ pruvincia di rausa tutti li paroli ccâ ch si prunùnciunu senza la h accussì avemu accianari nveci di acchianari cciù ssai nveci di cchiù ssai ecc lu lamantinu dâ famigghia trichechidae gèniri trichechus canusciutu puru comu lu manatì è un mammìfiru acquàticu di granni diminzioni a li voti nutatu comu vacca dû mari li trichèchidi sunnu diversi dî dugonghi pâ forma dû craniu e dâ cuda li cudi dî lamantini sunnu a furma di pinna sìmuli a na racchetta mentri chiddi dî dugonghi sunnu bifurcati si nùtrica d erva e nfatti passa la maiuri parti dû sò tempu pascennnu ntê acqui nfangati una dî speci trichechus senegalensis pòpula la costa africana occidintali n àutra t inunguis s attrova supra la costa urientali dû sud amèrica e na terza t manatus nni l indii occidintali ntô mari dî caraibbi lu lamantinu dâ florida è cunziddiratu di certuni na specî distinta ma lu cunziddira come na suttaspecî di t manatus e oi chissa è la pusizzioni cchiù accittata pò arrivari a metri o cchiù di lunghizza e campa sia nna l acqua duci sia nta chidda salata un tempu vinìa cacciatu pi l ogghiu e pâ carni ma oi è prutettu lu lamantinu di l indi uccidintali è na specî n pirìculu di estinzioni nun havi nuddu pridaturi naturali ma la spanzioni di l attivitati umana havi riduciutu la sò abbitazzioni naturali ntê l acqui custeri e tanti lamantini sunnu n pirìculu pî mutura dî varchi tanti voti succedi ca li lamantini s agghiùttinu matiriali di pisca ganci pisa etc mentri stannu a manciari st oggetti strammi nun pari ca cci dùnanu disturbu a eccizzioni dî fili di nylon e matiriali sìmuli chissi ponnu nchiummari l apparatu diggistivu di l armali e cu tempu li fannu muriri li lamantini spissu si arricògghinu ntornu ê cintrali alèttrichi chi cu la sò attivitati quàdianu l acqui ntornu addivèntanu dipinnenti di sta fonti di caluri artificiali ô puntu di lassari la sò attivitati naturali ca è la migrazzioni staciunali versu li posti cchiù càudi nni l ùrtimi anni tanti cintrali hannu chiudutu canuscennnu la dipinnenza chi st armali hannu svillupatu pâ calura di l acqui lu cuvernu miricanu sta circannu la suluzzioni pi quadiari l acqui pupulati dî lamantini pohjola è un postu a cui fa rifirimentu la mituluggìa fìnnica idintificannu cu pohja ca significa nord lu centru dâ terra dû nord la riggiuni pulari e ntô regnu dû kaleva la terra dî sami ntô munnu attuali pohjola cumprenni tirritorî dâ lapponia e di l anticu kainuu pohjola pò essiri puru ntinnuta simpricimenti comu un postu mìticu figurativamenti l urìggini dû mali na luntana terra dû nord c un friddu tirrìbbili dunni vennu li malatìi e lu jelu pohjola è nimica di vinl la terra di kelava ntâ mituluggìa la signura di pohjola è louhi na maara tinta cu granni putiri lu gran firraru seppo ilmarinen cria sampo câ sò magia e cci la duna comu pagamentu pi maritarisi a sò figghia sampo è na macina maggica d abbunnanza comu la cornucopia chi pruduci abbunnanza pâ genti di pohjola ma lu sò cuperchiu rapprisenta la cappa cilestri trapuntata di stiddi chi firria ntunnu a la culonna cintrali dû munnu autri pirsunaggi di kalevala circaru di maritarisi chi figghi fimmini di pohjola chissi foru l avvintureru lemminkinen e lu granni saggiu vinminen louhi vulia d iddi miracoli simili a chiddu chi fici sampo p asempiu comu vinciri lu cignu di tuonela quannu un pritinnenti arrinescia âviri na figghia si facìanu matrimoni e festi granni ntô saluni di pohjola lu funnamentu di la culonna dû munnu voli diri li ràdichi di stu arvulu dû munnu si truvàvanu secunnu la mituluggìa fìnnica ntôn puntu appena appena passatu l urizzonti sittintriunali ntô pohjola la criazzioni di sampo e lu sfruttamentu dâ sò abbunnanza dâ maara louhi ntô nternu di na granni muntagna ntâ zona cchiù scura di pohjola la lotta e la guerra dî genti dû sud pi libbirari sampo e usarila pî propî bisogni e la cunsiquenti ruttura di sampo e la perduta di ddu mpurtanti cuperchiu ca significa la ruttura di l arvulu dû munnu ô polu nord custituiscinu nzemmula lu nucleu di lu matiriali dû kalevala lu natali è lu jornu di la ricurrenza di la nàscita dû signuri li cristiani lu cèlibbranu lu jornu di dicèmmiru nzinu a picca tempu fa si pinzava ca sta data era cunvinziunali schigghiuta forsi pi cuntrastari la festa pagana dû sol invictus o dû diu mitra e chi lu signuri gesù cristu avìa nasciutu nta n àutru jornu di l annu ultimamenti si scuprìu grazzî a l attruvata di li papiri di qumran ca è assai prubàbbili chi zaccara maritu di lisabetta e patri di giuvanni battista ricivìu la visioni di l àncilu chi ci annunziava lu cuncipimentu di sò figghiu ntô misi di sittèmmiru siccomu nta lu vancelu di luca si dici chi l àncilu annunziau a maria lu cuncipimentu dû signuri quannu sò cucina lisabetta era ô sestu misi di gravidanza chissu voli diri ca maria cuncipìu a so figghiu ntô misi di marzu novi misi doppu n dicèmmiru nascìu lu bammineddu li nuveni di natali sunnu un tipu di cantu narrativu spartutu n parti chi cunta la storia di la nascita di nostru signuri si càntanu e si sònanu nta li sirati chi pricèdinu lu jornu di natali davanzi a edìculi sacri addubbati cu frutta addauru e aspàragu è puru tradizzioni nta quarchi paisi di addumari falò pi quadiari lu bammineddu â fini di la cantata li musicanti addumànnanu n offerta viditi macari strina asempiu di parti di testu di na nuvena di natali parturìu la gran signura nta n affritta manciatura n menzu ô voi e l asineddu nascìu gesù u bammineddu e ognidunu lu binidicìa chistu è lu fruttu chi fici marìa wikipedia in italianu wikipedia n tudiscu li tradizzioni di natali n sicilia li signa dû natali n sicilia li nostri natali pirduti li vecchî di natali puzzaddu ca certi voti veni chiamatu u puzzaddu n talianu pozzallo è nu paisi di abbitanti ca s affaccia ntâ costa sud dû mari meditirràniu a chilòmitri di rausa e di sarausa na vota era sulu nu paisi di piscatura duminatu di na turri la turri cabrera pi l avvistamentu dê saracini ca versu ô vìnniru spissu nnê costi siciliani pi mèttiri a ferru e focu î villaggi dâ costa oggi lu puzzaddu è na cità ca si sviluppa principalmenti grazzi ô turismu e ô portu ca è lu principali cullicamentu pi l arcipèlacu di malta nu pirsunnaggiu llustri dô puzzaddu fu giorgiu la pira na bedda assuciazzioni ca c è ô puzzaddu è â banna vincenzu bellini ca offri ê picciuotti n oppurtunità chidda di sunari e capiri comu liegghiri e scriviri â musica ô puzzaddu s attrova unu dî principali centra italiani pi l accuglienza di l immigrati clannistini agghicati via mari ntâ costa puzzaddisa a l estremu sud di l italia sbarcunu ognui tantu barcuna di clannistini ma puru li clannistini agghicati nti tutta la costa tra vittoria e portupalu vennu smistatu ntô centru d accuglienza puzzaddisi u latinu è a lingua usata dâ i romani nu sèculu viii a c e nû mediu evu cu l espansioni dill imperu romanu u latinu fu parlatu intra tutta l europa u mediu orienti e l africa du nord câ fini dill imperu romanu u latinu fu a matri dê lingui neolatini e in particulari dill italianu dû francisi dû spagnolu dû portughisi dû rumenu ed in parti anchi dô sicilianu appi anchi n influenza videmma nê lingui anglosassoni comu u tedescu e l inglesi ca ancora oi cuntèninu tanti paroli di orìgini latina lu latinu s ha diffunnutu nta lu modu cchiù semplici di tutti li pirsuni chi lu parravanu cunquistaru tirritoria nti tuttu lu bacinu dû meditirraniu e nti l europa uccidintali e sittintriunali di continuari klaipeda n tudiscu memel o memelburg n pulaccu kajpeda è lu sulu portu dû mari dâ lituania ntô mari balticu la cità havi abbitanti avènnu arrivatu a avìrinni ntô oggi klaipeda è nu mpurtanti portu pî traghetti chî culligamenti a svezia danimarca e girmania è situata vicinu â vucca dû ciumi neman klaipeda havi na bidditta architittura nòrdica sìmili a chidda ca si pò truvari ntâ girmania ngriterra e danimarca nnî sò parti custeri si trovanu paisi turìstichi pupulari comu neringa e palanga la parti nturnu a klaipeda veni nizzialmenti pupulata di tribbù baltichi ntô seculu dudicèsimu p assai tempu appartinni â prussia di l est e a ssu tempu si chiamava memel tudiscu memelburg o puru mimmelburg ntô klaipeda appi cuncessi li diritti di cità cu nomu di lbeck lu tirritoriu fu cummirtutu â cristianità dî cavaleri tiutonici la paci di melno ntô misi li cunfini tra li pruvinci di la prussia e la lituania memel fu nclusa ntâ prussia e lu cunfini arristò lu stissu nzinu ô fu unu di li cunfini di l europa chi durò senza canciamentu pi tantu tantu tempu accuminciannu ntô memel fu cuvirnata di la liggi culm di li cità c appartinèvanu a li tirritori prussiani ntô lu ducatu di memel sutta albertu di prussia albrecht von brandenburg ansbach prussia aduttò lu luteranisimu chistu fu lu principiu dûn tempu longu di pruspirità pi la cità e lu portu mentri ca lu ducatu di prussia era un fiu pulaccu e poi parti di la ripùbblica pulacca lituania sta cità di cunfini sirvìu comu portu a la vicina lituania avènnuni beninfici sennu misa a lu sboccu di lu ciumi neman la fini di lu tempu pròspiru vinni quannu tra lu e lu memel fu assartata danniggiata e accupata di li svidisi sta cità fu ricustruiuta tanti voti e anni doppu un gran nùmmaru di genti mureru a memel a causa di la pesti cu la criazzioni di la girmania unita ntô memel addivintò na cità girmanisi ntô puntu cchiù estremu dû nord est ntô klaipeda fu misa sutta lu prutitturatu dî stati di l intesa doppu lu trattatu di versailles lu tirritoriu attornu a memel fu spartutu dâ girmania e un cuvernu autònumu fu misu sutta l accupazzioni francisi però l esèrcitu di la lituania sutta lu cumannu di lu culunnellu budrys l assartò nto e l esèrcitu francisi si ritirò memel si la pigghiò lu terzu reich nta lu di marzu doppu l accupazzioni di l austria sudeti e a cecoslovacchia duranti la secunna guerra mundiali accuminciannu cu la fini di lu e nzinu a lu la pupulazzioni scappò mentri si cummatteva la cità fu catturata di l armata russa nto jinnaru di lu e la ristitueru a la ripùbblica suviètica di la lituania un gran nùmmaru di abbitanti fôru mannati ntâ siberia e lu restu di la pupulazzioni fu mannata ntâ girmania lu mari miditirràniu è lu mari ca spartisci l africa di l europa lu mari è chiusu p occidenti di lu strittu di gibbilterra e p urienti di lu strittu dî dardanelli ca lu sparti di lu mari nìuru storicamenti appi na mpurtanza granni pî cummerci tra urienti e occidenti li rumani lu chiamàvanu mare nostrum picchì lu tirritoriu di lu mperu era tuttu tornu tornu a lu mari meditirràniu nta lu mari ci sunnu ìsuli cchiù o menu granni comu la sicilia ca è la cchiù granni ìsula di lu meditirràniu la sardigna la corsica crita l ìsula di rodi l ìsuli baliari e certuni comu l ìsula di cipru e l arcipèlucu maltisi fòrmanu stati nazziunali oggi lu mari havi na mpurtanza cummirciali turìstica e stratèggica arbanìa algerìa cipru croazzia eggittu francia gibbilterra grecia israeli italia libbia malta maroccu montenegru siria slovenia spagna tirritori palistinisi tunisìa turchìa leuropa o auropa è lu cuntinenti di l amisferu sittintriunali dilimitatu a occidenti di l ocèanu atlànticu i a sittintriuni di l ocèanu àrticu a miridiuni di lu mari meditirràniu e l àfrica e a orienti di l asia terra matri dâ civilizzazzioni occidintali chî greci e i romani l europa di ora si cumponi di populazzioni diversi pi lingua tradizzioni ecunumìa e forma pulìtica l unioni europea è la rialtà pulìtica cchiù mpurtanti accamora li stati europei coòrdinanu li liggi l ecunumìa pi arrivari nta n futuru pròssimu a na ntagrazzioni pulìtica sutta na forma di na federazzioni comu chidda dî stati uniti o dâ svizzira già na quinnicina di paisi granni e nichi ùsanu ntô la stissa munita l euru l europa dû sud si carattirizza pi lu clima meditirràniu ntâ pinìsula ibbèrica ntâ pinìsula italiana ntâ pinìsula balcànica e ntâ costi dâ francia dû sud l europa cuntinintali è carattirizzata di la prisenza di pianuri comu n girmania n pulònia o n russia comu puru di catini muntagnusi comu li alpi li carpazzi l appinnini li pirinèi o l urali chi marcanu la fruntera urientali di l europa ô nord di l europa s attrova la scandinavia li ìsuli britannichi larancinu o arancina è una dî spicialità di la cucina siciliana ntra li cchiù canusciuti si tratta di na palla di risu di centìmitri jincuta di na cumpusizzioni di sarsa di furmaggiu picurinu nu pezzu nicu di carni e a voti nu quartu di ovu duru o piseddi lu tuttu misu a friiri nta l ogghiu na vota ca lu risu pigghia lu culuri di n arancia si pô nèsciri e si pô manciari la forma cancia a secunna di li zoni ntâ zona di palermu pigghia la forma di na badduzza tunna e si chiama arancina lu pirsunaggiu di li libbra di andrea camilleri lu cummissariu montalbanu è un manciaturi di arancinu e fôru sti libbra a fari accanùsciri l arancinu nta tuttu lu munnu a parti chidda tradizziunali ci sunnu àutri tipi ô burru chî funci chî spinaci chî milinciani chiamatu a la norma comu l òpira immurtali di lu granni vicenzu bellini a palermu si usa puru farli duci pri la festa di santa lucia lu di dicèmmiru câ gianduja o câ ciccolatta l euru e la munita ca si usa nta stati di di l unioni europea si cumponi di pìcciuli di cintèsimi e euru e di munita di carta di e euru n funzioni ntê banchi a partiri dû cumincia a circulari ntô comu munita ùnica pî stati ca rispèttanu li paràmitri di maastricht ca l unioni europea si detti n italia l euru pigghiau lu postu dâ lira la banca cintrali europea è responsàbbili di la gestioni econòmica di la munita la forza e la mpurtanza di l euro ha cunvinciutu diversi àutri nazzioni ca nun fannu parti di l unioni europea comu lu montenegru o lu kossovu a usari l euru autri stati europei comu la bosnia erzegovina la bulgarìa usunu muniti chi hannu nu canciu fissu cu l euru autri stati e tirritori ntô munnu ma principarmenti n africa ùsanu lu francu cfa na munita chi havi nu canciu fissu cu l euru a stu momentu li stati membri ca partecipanu all euru su tutti sti paisi inzemmula viene chiamatu eurozona o eurolannia l ultimi stati ca traseru ntâ zona euru foru la slovacchia a cuminciari dû di jinnaru l estonia a cuminciari dû di jinnaru la lettonia dû primu di jinnaru dû e la lituania dû primu di jinnaru dû andorra principatu di mònacu kossovu montenegru san marinu vaticanu la spagna o regnu di spagna è na monarchìa parramintari riggiuta dû re filippu vi la spagna havi miliuna di abbitanti la capitali è madrid amministrativamenti la spagna si sparti nti riggiuni chiamati cumunitati autònumi statu europeu chi òccupa bona parti di la pinìsula ibbèrica è dilimitatu a nord ovest e a nord di l ocèanu atlànticu a nord est dî pirinei a est e a sud dû mari meditirraniu e a ovest dû portugallu dû latu dî pirinei la spagna cunfina cû principatu d andorra e câ francia li so cità principali sunnu abbitanti ntô la pulitica spagna si basa supra un sistema multipartiticu attuali primu ministru spagnolu è josé luis rodrguez zapatero di lu partitu sucialista upiraiu spagnolu psoe di centru sinistra l autru partitu chiù mpurtanti è u partitu pupulari pp di centru destra chiddu di zapateru è lu secunnu mannatu dopu chiddu do pupulata di l iberi priam dâ cunquista rumana la pinisula ibberica fu nvasa dê vànnali versu lu v sèculu già nti l viii sèculu forru nveci pupulazzioni di pruvinenza nordafricana e di riliggiuni islamica ca s anslattaru di manera durabbili n eèquitu ô cummattimentu di poitier e â nfluenza di carlu magnu la prisenza cristiana sutta forma di regni mpartintati cô regnu di francia accuminzau a essiri sempri cchiù mpurtanti e ntô xi sèculu li vittori di alfonsu di castigghia pi esempiu âppiru na mpurtanza stratèggica ca appi ripercussioni ntê sèculi appressu si poti accuminzari a parrari di regnu di spagna a pàrtiri di lu finuta la ricunquista e cû maritamentu ntra isabbedda i riggina di castigghia e lion e firdinannu v re di aragona n viritati nun asisti na data certa di l allistimentu dô regnu di spagna cù sicurezza si poti diciri ca cu l ammentu dê asburgo e cchiù pricisu doppu la muruta di carru v lu regnu addiventa nti tutta l auropa canusciutu cô nomu di spagna cu la agghiunzioni ntô dô regnu di navarra la spagna utteni n unitati tirrituriali supra lu cuntinenti ca manteni nzinu ê jorna nostri ntô vintèsimu sèculu la storia dâ spagna è sinnata di la guerra civili spagnola ca â fini di l anni misi contra ripubbricani appujiati di vuluntari di idiuluggia sucialista e cumunista contra li munarchici appujiati dî cuverni cunsirvatura di l èbbica di l italia comu puru dâ sicilia si parteru surdati di tutte dui li banni la guerra s accapau cu la scunfitta dî ripùbbricani a l acchianata ô putiri dû ginirali franciscu francu ca nstaurau nu riggimi dittaturiali ca durau nzinu â sò morti ntô e a su mumentu ca la munarchia ripigghia culuri cu l acchianata ô tronu di juan carlos sutta cui la spagna si mudirnizzau e aduttau istituzzioni dimucratichi n particulari cu l adisioni a l unioni europea ntô girgenti o giurgenti o agrigentu è nu cumuni sicilianu lu nomu agrigentu veni di agrigentum chi è lu nomu latinizzatu d èbbica rumana dû nomu urigginali akragas datu dî greci antichi chi la culunizzaru nnô sèculu vi a c mentri li furmi girgenti e giurgenti putìssiru vèniri di l àrabbu gergent l abbitanti vennu chiamati girgintani o giurgintani origginalmenti girgenti vinni culunizzata di li greci antichi ca vìnniru di vicinu gela chiddi ca vinìssiru origginalmenti di creta e roda li greci la chiamàvanu akragas di prima girgenti vinni truvata di a c era nu paisi abbastanti amàbbili e fértili e era culunizzata cu tantu spiragghiu dâ parti dî greci akragas fu catacugghiuta e abbruciata dî cartagginisi circa nta lu a c circa nta lu a c li rumani nimici murtali di li cartagginisi vinceru la citati e la richiamaru agrigentum duranti li pròssimi milli anni vìnniru li goti li bizzantini e ntô nonu sèculu li saracini nta stu sèculu li saracini si pigghiàvanu na crèscita suciali pulìtica e dimugràfica sutta sta rignanza àrabba girgenti addivintau assai pròspira nta lu circa cc era nàutra guerra pi girgenti li nurmanni cu tantu maniggiu vinceru la girgenti dî saracini ogni nurmannu era parti dû pòpulu priviliggiatu li nurmanni si pigghiàvanu li pusizzioni cchiù àuti nnô cuvirnamentu di girgenti e puru di tutta la sicilia lu postu di vìscuvu era risturatu dâ parti dî nurmanni pirciò cattidrali novi e àutri edifizzî vìnniru custruiti puru girgenti avìa na criscenza ecunumicamenti vistu ca li rapporti di misteri cu l africa dû nord avìanu puru na criscenza nna l èbbica siguenti girgenti addivintava sciampirru e sciddiava ntô sfacellu assai cc era tanta scinnutta dâ parti dû guvernu girgintanu la forza di girgenti addivintava tinuta di picca famigghî aristucràtichi e bisbètichi nun lu guvernu girgintanu la forza di girgenti supratuttu diminuiva pirfina era dipinnenti sultantu supra ddi famigghî accuminzannu lu comegghiè la forza di girgenti criscìa d arrè girgenti era beata di novu ortri â valli dî templi a girgenti s hannu a vìdiri lu sò centru stòricu cu la cattidrali didicata a san girlannu lu quartieri ellinìsticu rumanu la cresia di santa marìa dî greci custruita supra li rasti d un tempiu lu munasteru di santu spìritu e nummarusi palazzi nubbiliari e cresi ortri a li templi di èrculi giovi cuncordia giununi diòscuri vulcanu e dèmitra s hannu a evidinziari lu quartieri d abbitazzioni ellinìstich rumani lu cumplessu monumintali cu la cavea dâ ekklesiasterion ellinìstica e lu museu nazziunali di girgenti ca cunzenti d aviri na visioni cchiù cumpreta dâ prisenza greca ntâ citati ricentimenti nortri fu purtatu â luci un timpeddu rumanu lu càrziri vecchiu di girgenti oramai sustituitu di na struttura ditintiva nuova è n edificiu granni ca sorgi vicinu a lu centru dâ citati chissu fà parti ntigranti dû patrimoniu stòricu girgintanu ma purtroppu attuarmenti nun è utilizzatu e la struttura tutta nicissitassi di na cumpreta ristrutturazzioni di arcuni anni la cunzurta pruvinciali studintisca di girgenti hà avanzatu la pruposta d utilizzari l enormi struttura comu centru d aggrigazzioni giuvinili ntâ littiratura lu girgintanu cchiù famusu è luiggi pirandellu tra l àutri girgintani o pi megghiu diri akragantini famusi zoè ca camparu ntâ akragas dòrica senza dubbiu s hannu a citari lu filòsufu empedocli e l attileta vincituri di n ulimpìadia famosa essenetu a lu quali è puru didicatu lu stadiu dâ cuntimpuranitati arricurdamu liunardu sciascia di racalmutu a nord di girgenti e andria camilleri lu quali fà di vigata portu empedocli paisi n pruvincia di girgenti e muntilusa girgenti lu tiatru dî gesta dû cummissariu muntarbanu la citati di girgenti duranti l arcu di l annu òspita vari manifistazzioni assai ntirissanti tra li quali la sagra dû miennulu n ciuri ntô cui àmbitu si svòrginu dui festivals nternazziunali dû fulclori lu primu idiatu dû pruf enzu lauretta e lu secunnu dinuminatu festival nternazziunali i bambini del mondo idiatu di giuvanni di maida e clàudiu criscenzu ogni annu ntâ prima dècadi di frivaru di cchiù di anni la valli ricuperta d un mantu ciurutu maravigghiusu d àrvuli di mènnuli è scinariu di sta manifistazzioni mpurtanti ca ricogghi la participazzioni di vari gruppi fulclurìstici ca vennu di vari parti dû munnu tra li mumenti cchiù suggistivi dâ manifistazzioni è l accinzioni dû trìpudi di l amistati davanti ô tempiu dâ cuncordia e la cunchiusioni ancora una vota cu l esibbizzioni dî gruppi ntâ valli e l attribbuzzioni a lu gruppu vincituri di l àmbitu tempio d oro trufeu ca raffiura lu tempiu di càsturi e pullùci li tradizzioni pupulari lucali sunnu diffusi pressu li novi ginirazzioni grazzi a lu mpegnu prufusu d arcuni assuciazzioni sibbeni lu patronu ufficiali dâ citati sìa san girlannu è a san calòggiru ca sunnu tribbutati l anuri maiuri pi lu santu niru la citati si mubbìlita li primi dui dumìnichi di giugnettu la prucissioni rigurusamenti a spadda è accumpagnata di li grida di li fideli di li canti e di la banda sempri a giugnu li festi di pirsèfuni ricchi di rapprisintazzioni clàssichi ntô scinariu ncumparàbbili dû tempiu d era tra l attivitati d astati ci sunnu spittàculi ntâ valli tra chisti lu blueswine soul festival manifistazzioni ca si svorgi ntô misi di giugnettu ca liga la mùsica a lu vinu e la rassigna momenti di folklore internazionale n austu a dicèmmiru si svòrginu li clàssichi nuveni pi li strati dâ citati la simana santa si fà n citati cu divuzzioni e ammirazzioni di li fideli versu li simulacri dâ madonna addulurata e dû gesù agunizzanti e la vara overu l urna dû signuri nutèvuli è l attivitati culturali svota sìa di l istituzzioni pùbbrichi ca privati mustri cunvegni staggiuni tiatrali e musicali ô tiatru luiggi pirandellu cu li megghi cumpagnìi dû munnu attivitati cuncirtìstica a lu museu san nicola lu cunvegnu di studi pirandilliani lu premiu empedocli lu pirandello stable festival li cuncerti d astati ntô tiatru di chianu s grigoriu a li pedi di li mìtici templi greci e tanti àutri nizziativi nta l ùrtima simana di sittèmmiru hà locu l efebo d oro junciutu â edizzioni premiu nternazziunali urganizzatu dû centru di ricerca pi la narrativa e lu cìnima ca premia lu megghiu film di l annu trattu di n òpira littiraria lu premiu hà macari na sezzioni televisiva tra li campagni chini cu mènnuli e ciuri si trova la valli dî tempî la tistimunianza millinaria dâ civilitati greca n sicilia signìfica lu passatu lu prisenti e lu futuru di girgenti ogni annu cci attratta tanti turisti di tuttu lu munnu oi girgenti faci na parti cchiù granni nta l ecunumìa siciliana e puru ntâ mmàggini dî siciliani l architittura è cchiù greca chi rumana e tra l edifizzî li mènnuli dî campagni sunnu sempri n ciuri anzi siddu st edifizzî sunnu darreri na citati muderna la vista di la valli dî templi arresta quarchiccosa spiciali girgenti è giamillata cu la festa dû patronu san piu x si svorgi l ùrtima simana di giugnettu s hannu a citari macari pi la mpurtanza dû sò patrimoniu stòricu carattirizzatu dâ duminazzioni àrabba li quartieri dû rabbatu e la plebis rea noti ntâ parrata lucali comu rabbateddu e bibbirria lu sport principali dâ citati è lu càuciu la squatra cchiù mpurtanti è l akragas calcio militanti ntô campiunatu d eccillenza ntô passatu la squatra militau p arcuni staggiuni n seri c rafael del riego y flrez di aprili di nuvèmmiru era un ginirali spagnolu e un puliticanti libbirali del riego nasciu lu di aprili secunnu autri lu di nuvèmmiru a santa mara de tuas n asturia doppu essiri lauriatu di l università d oviedo ntô si spustò a madrid unni si riggistrò pi fari lu sirvizziu militari ntô duranti la guerra spagnola di nnipinnenza fu fattu priciuneri dî francisi e fu carciratu n escorial d unni finarmenti scappò nta lu di nuvèmmiru fici parti dâ battagghia d espinosa dû monteros e fu fattu priciuneri n autra vota doppu tri iorna vinni mannatu ntâ francia e finarmenti vinni libbiratu iddu îu n giru ntâ nglaterra e nnê stati tudischi e ntô riturnò ntâ spagna e n autra vota addivintò surdatu cû gradu di tinenti corunellu duranti li sei anni dâ assolutismu fici parti di la massuniria e di li libbirali nta na cuspirazzioni contra lu rè ferdinandu vii ntô lu rè vinni a furmari battagghiuna pi cummattiri contru li guerri di nnipinnenza di l america dû sud riego fu cumannanti di li battagghiuna asturiani però doppu c arrivò a cdiz nzemmula cu l autri ufficiali accuminzò na mutinia lu primu di innaru vulennu pi forza lu ritornu dâ custituzzioni dû sta lotta vinni canusciuta doppu comu la guerra civili spagnola li truppi di riego marciaru attraversu li cità d andalusia câ spiranza di pruvucari na rivuluzzioni contru lu regnu ma lu populu nun fu tantu entusiasticu di chistu na rivuluzzioni però accuminciò nta galizia e subitu si spargiu nta tutti li parti dâ spagna ntô di marzu lu palazzu riali a madrid fu circundatu dî surdati cummanati dû ginirali ballesteros e lu di marzu lu rè accittò a ripristinari la custituzzioni subbitu appena si furmò lu cuvernu prugrissista riego a mariscal de campo fu numinatu capitanu ginirali di la galizia nna l di jinnaru pigghiò cumannu di l araguna e sinni îu a saragozza lu di giugnu di lu stissu annu si maritò cu sò cucina maria teresa del riego y bustillos lu di sittèmmiru a causa di na rivuluzzioni ripubbbricana falluta iddu fu accusatu a tortu di ripubbricanisimu e misu mpriciuni comunqui la sò pupularità aumintò e cci foru assai dimmustrazzioni a madrid pi libbirallu nta marzu fu elettu a la corti ginirali e eventualmenti libbiratu dâ priciuni nta lu dicèmmiru a lu cungressu di verona li nazioni di la santa allianza decideru ca nu spagnolu ripubbricanu puteva essiri na minazza pi lu bilanciu puliticu di l europa e la francia fu scigghiuta pi rimettiri la munarchia assuluta ntâ spagna lu di aprili l ersercitu francisi passò lu cunfini riego pigghiò lu cumannu di la terza armata e risistiu a l accupazioni nzemi a li gruppi liali lucali ma lu di sittèmmiru fu tradutu e fattu pricioneri nnô villaggiu di anquillas jaén lu purtaru a madrid anchi si n amministia assuluta fu annunziata la curti riali truvò riego curpevuli di tradimentu picchì iddu era un membru di lu parlamentu ca vutò a favuri di livaricci lu putiri a lu re ô di nuvèmmiru rafael del riego fu mpicatu nta la chiazza cebada a madrid l innu di riego fu na canzuna scritta in onuri di riego e addivintò l innu nazziunali di la secunna ripubbrica spagnola nzinu a ora lu sò ritrattu e appizzatu nta lu palazzu di la curti ginirali luiggi pirandellu girgenti di giugnu roma di dicèmmiru fu nu scritturi narraturi e drammaturgu sicilianu nzèmmula a salvaturi quasimodu fu unu dî dui premî nobel siciliani luiggi pirandellu nascìu a girgenti nnû scritturi narraturi e drammaturgu sicilianu si furmau n sicilia friquintau l università di roma e finìu li sò studi a bonn cu na tesi n tidiscu supra lu sicilianu la sicilia fu sempri la spirazzioni di la sò pruduzzioni littiraria n talianu e sicilianu rapprisintau la ncapacità e li contraddizzioni di l òmini di cunfruntàrisi câ propria pirsunalità ntô dramma di na virità ca passa spissu la mmagginazioni dui anni prima di mòriri nta lu vincìu lu premiu nobel pi la littiratura li sò òpiri cchiù famusi sunnu il fu mattia pascal accussini eni si vi pari uno nessuno e centomila e novelle per un anno liolà fu n òpira ca pirandellu scrissi n sicilianu pirandellu addivintau famusu cu lu sò tiatru comu lumie di sicilia così è se vi pare sei personaggi in cerca d autore enricu iv appi crìtichi assai forti n italia e a l èstiru tutta la sò produzzioni tiatrali fu traduciuta e rapprisintata nta tuttu lu munnu murìu a roma nnû andrea camilleri portu empedocli ag di sittèmmiru roma di giugnettu scritturi sicilianu riggista auturi tiatrali e televisivu ha scrittu saggi supra lu spittàculu camilleri nascìu a portu empedocli la futura vigàta dî sò romanzi figghiu ùnicu di carmilina fragapane e di giuseppi camilleri ispitturi dî compagnii portuali camadora vivi a roma dû ô doppu na curta spirienza n collegiu si fici espelliri lanciannu ova contru un crucifissu studia ô liceu clàssicu empèdocli di girgenti unni uttinni nnû la maturità senza fari esami pirchì lu prèsidi dicisi ca valìa sulu lu scrutiniu a causa di l imminenti sbarcu dî miricani n sicilia nnû si scrivi â facultà di lèttiri e accummincia a pubbricari cunti e puisî ntô stissu tempu si scrissi ô partitu cumunista dû ô studia reggìa all accademia di arti drammàtica silvio d amico e accummincia a travagghiari comu reggista e sciniggiaturi vincennu macari lu premio st vincent pî cunti e li puisî nnû partìcipa cu successu a n cuncursu pi funzionariu rai ma nun veni pigghiatu pirchì cumunista trasi ntâ rai quacchi annu cchiù tardu nnû si marita cu rosetta dello siesto ca cci duna tri figghi fimmini e quattru niputi ntô è lu primu a purtari in italia lu tiatru di l assurdu di beckett ccu finale di partita ô tiatru dî satiri di roma e poi n televisioni ccu adolfo celi e renato rascel accumincia a nsignari ô centru sperimentali di cinematografia di roma nnû ntra li produzzioni rai ca tratta havi successu na serî supra lu tinenti sheridan ccu ubaldo lay cchiù tardu poi cû cummissariu maigret cu gino cervi e ccu diversi misi n scena òpiri tiatrali sempri c un occhiu di riguardu a pirandellu nnû otteni la càttidra di reggìa all accademia di arti drammàtica la manteni pi vint anni nnû esordisci nnâ narrativa ccu il corso delle cose scrittu anni prima e pubblicatu di n edituri a pagamentu ccu l impegnu di citari l edituri stissu nnê tituli dû sceneggiatu tv trattu dû libbru la mano sugli occhi è n insuccessu lu libbru nun veni nutatu praticamenti di nuddu dui anni doppu nnû pùbbrica cu garzanti un filo di fumo primu di na seri di romanzi ambientati a vigata un paisi immagginariu a cavaddu tra la fini di l e l inizziu dû nnû ripîgghia a scrìviri doppu anni di pausa e pùbblica la stagione della caccia cu sellerio camilleri diventa n auturi di successu granni e li sò libbra ristampati vìnninu mmidiatamenti mila copi nnû nesci la forma dell acqua primu giallu cû cummissariu montalbanu e arriva lu successu camilleri havi anni dû ô lu finòminu camilleri addiventa granni tìtuli comu il birraio di preston la concessione del telefono e la mossa del cavallo si vìnninu boni mentri la serî televisiva supra montalbanu nni fa cchiù nauturi cult è dû l urtimu dî so libbra la pazienza del ragno pubblicatu di sellerio nzinu a oggi camilleri ha vinnutu miliuna di copî nta tuttu lu munnu i libbra di camilleri traduciuti nta li lingui cchiù mpurtanti hannu cuntribbuiutu a fari canùsciri la lingua e la cultura siciliana sempri prisenti nnê so storî fora dî schemi ntê quali la littiratura clàssica avìa riligatu la sicilia accussì si fici accanusciri puru nta spagna tantu ca vinciu ntô u ii premio internacional de novela negra cu la muerte de amalia sacerdote ca si pubblicarà ntô paisi so comu la rizzagliata palermu o paliajmmu ntâ parrata da zona è capitali di la sicilia havi na pupulazzioni di abbitanti datu dû è la quinta citati d italia pi pupulazzioni doppu roma milanu nàpuli e turinu e esima citati nta l europa cunziddirannu la sò ària metrupulitana lu nùmmuru d abbitanti acchiana a la sò ària metropulitana cunta cumuni dâ sò pruvincia è la citati principali e lu capulocu ecunòmicu e amministrativu di l omònima pruvincia e dâ sicilia arricogghi munumenta di tutti li pirìudi stòrichi a cuminciari dê fenici nzinu ê nostri jorna pi chistioni culturali artìstichi e ecunòmichi hà statu tra li maggiuri citati dû miditirràniu e oi è tra li principali citati turìstichi dâ riggiuni e dâ nazziuni l ària unni ora c è la citati di palermu vinni abbitata già nnâ pristoria nfatti nta lu munti piddirinu s attròvanu tistimunianzi di pupulazioni pristòrichi n particulari li graffiti ca lassaru d intra li grutti palermu la funnaru nnâ l uttavu sèculu a c li finici ntornu a na nzinatura naturali e ntô menzu di dui ciumi lu kemonia e lu papireto nnâ sicilia nord uccidintali palermu arristò finicia finu a la prima guerra pùnica a c quannu la sicilia cadìu sutta lu putiri rumanu stu piriudu fu unu dî cchiù tranquilli di la sò storia sutta l amministrazzioni pruvinciali di sarausa lu nomu finìciu era zîz ma li grechi antichi la chiamaru panormos ca veni a diri tuttu portu quannu lu mperu rumanu si spartìu la sicilia e macari palermu addivintaru parti di lu mperu bizzantinu la situazzioni stetti accussì n finu nonu sèculu quannu li mussurmani nvàsirù l africa sittintriunali e appoi la sicilia iddi pigghiaru palermu nnû e lu restu dâ sicilia nnû li mussurmani canciaru la capitali di la sicilia di sarausa a palermu ca pigghiò lu nomu di balarm e accussì idda addivintò pâ prima vota ntâ sò storia la citati dâ sicilia cchiù mpurtati pù cummerciu e pâ curtura li funti dìcinu ca la citati avìa chiàssai di muschèi e dìcinu macari ca era n èbbica di pruspiritati e li cristiani e l ebbrei putìanu campari n paci ô ciancu l unu cu l àutru nnâ stissa citati doppu anni arrivaru li nurmanni pricisamenti nnû e n picca tiempu cunquistaru la citati e tutta l ìsula palermu arristò la capitali e sparti addivintò capitali di lu mperu doppu li nurmanni vìnniru li svevi di lu nzinu a lu la citati àppi lu cchiù àutu splinnuri cu l arrivu di lu mpiraturi fidiricu ii nnû tridicèsimu sèculu ca a la sò morti si fici accrozzar nnâ cattidrali di palermu appoi vìnniru li angioini di lu nzinu a lu ca spustaru la capitali a nàpuli picchì chissa era na citati cchiù facirmenti gistìbbili e non suggetta a rivorti comu anveci era palermu vìnniru appoi l aragunisi di lu nzinu a lu e doppu li spagnoli ntô la citati veni pigghiata di li burbona ca spustaru la capitali a nàpuli n manera difinitiva e accussì arresta nzinu ô cu la mmasioni dâ sicilia fatta dî piemuntisi cumannati di garibbaldi di stu mumentu li ntiressi ecunòmichi e pulìtichi s arrassaru dâ citati ca avìa stata mpurtanti nzinu a ddù mumentu pi unurari l unitati taliana lu cumuni di palermu accumincia la custruzzioni di granni òpiri architittònichi tra chisti lu tagghiu dâ via roma e la custruzzione di li dui tiatri cchiù mpurtanti dâ citati lu massimu e lu politeama tàlìa macari l evuluzzioni di lu nùmmiru d abbitanti di palermu palermu è l ùnica granni citati taliana ca di lu a lu aumintò lu sò nùmmaru d abbitanti palermu nnû arrisurtò la quinta citati d italia ntra tutti li citati capulochi di pruvincia pi la pircintuali di pupulazzioni juvanili anni cchiù àuta lu centru stòricu di palermu prima circuscrizzioni currispunnenti a chidda ca a l èbbica era la citati d intra a li mura cincucinteschi è spartutu di dui strati ca s ancrocianu a li quattru canti e vannu a criari a la cruci barocca chiamata macari lu tiatru dû suli la via maqueda e lu càssaru sti dui strati crìanu quattru quartera stòrichi accanusciuti comu a li quattru mannamenti sti quartera foru sistimati ntê sèculi passati la prima trasfurmazzioni vinni fatta nnû cô tagghiu dâ via maqueda ca criò la cruci barocca la sucunna vinni fatta nnû cû tagghiu dâ via roma palermu havi diversi frazzioni li cchiù mpurtanti sunnu munneddu e sferracavaddu sti frazzioni s attròvanu tutti dui nta la parti nord di la citati e nti la zona custera n àutra frazzione di palermu è baida ca s attrova supra la citati é nicaredda ma assai tranquilla n cunfrontu a ddu caos dâ citati la citati di palermu è china di monumenta di li diffirenti èbbichi e stili architittònichi li principali sunnu lu trasportu urbanu è fattu dâ metropulitana e di l autubussi la metropulitana di palermu gistita di l amat e di l fs utilizza li binari dû passanti ferruviariu e havi dui lìnii lu trasportu citatinu supr â umma è fattu di l amat li lìnii di l autubussi firrìanu pi tutta la citati e agghìcanu macari finu a nu pocu di cumuna cchiù vicini l urarî vannu di li di matina nzinu a menzanotti li lìnii n e n sù lìnii nutturni e camìnanu di li finu a li lu capu lìnia s attrova nnâ zona passu di rìganu chiossai di li autubussi tradizziunali ci nni sù àutri n virsioni graputa ca vènunu utilizzati ntâ stati pi cullicari lu centru a munneddu li lìnii dû trammi sunnu n custruzzioni e quannu finìsciunu li travagghi ci sù appoi dui capulìnii unu nnâ zona ruccedda e unu nnâ zona brancacciu cursìi prutetti e lìnii ha statu pruggittata la custruzzioni dâ mitrupulitana leggia supra umma cu menzi sinza piluta dui linii avrìanu a pàrtiri di la rutunna dâ strata oreto supra strata riggiuni siciliana e avrìanu a agghicari n munneddu cu pircursi diffirenti li treni avrìanu a passari unu pi minuta e li stazziuni prividuti sunnu svincolo oreto oreto sud oreto nord piazza giulio cesare piazza borsa teatro massimo politeama archimede notarbartolo sciuti empedocle restivo alcide de gasperi stadio libertà lazio via d annunzio aldisio lanza scalea villa adriana zen san filippo neri tommaso natale piano verde partanna mondello sunnu prisenti dui pisti ciclàbbili di chilometri una passa allatu a lu mari e l àutra purta di lu mari zona portu nzinu a la strata riggiuni siciliana la citati di palermu è culliata grazzi a la circunvaddazziuni o strata riggiuni siciliana cu cursii pi sensu di marcia cchiù li cursii d emirgenzia a autustrati la pruvincia havi pruggittatu na nova tanginziali cchiù di fora rispittu a palermu ca avissi a cullìari li autustrati nord cu chiddi a sud jiennu di villabbàti a l aeroporto di palermo punta raisi li principali stazziuni di palermu sunnu càuciu a l isula dî puorri si trova a dui chilòmitri di santa maria dû fucaddu a chilòmitri a ovest di capu passaru a sud est di la sicilia in territoriu di spaccafurnu si cumponi di n ìsula principali di circa metri di lunghizza e nu scogghiu siparatu di na dicina di metri di l ìsula principali nna l ìsula principali si trova nu càrzari abbannunatu e un faru lu mari davanzi è meta di turisti subbacquî e piscatura suttamarini ntô foru truvati diversi schelitri di òmini chi foru datati dû x sèculu d c si pensa ca si putissi trattari di genti appartinenti â famigghia di ziadet allah iii unu di l ùrtimi amiri aglabbiti chi ntô fici ammazzari sò patri so ziu e na trintina d àutri pirsuni e fici mannari li cadaviri all ìsula dî porri comu giàcumu di lintini petru di la vigna o pieru di li vigni capua ca tuscana fici puru lu nutaru â curti di fidiricu ii di hohenstaufen fidiricu i di sicilia nascìu di na fammigghia mudesta e studiau jurisprudenza a l università di bulogna è forsi lu pirsunaggiu dâ scola siciliana cchiù emblimàticu veni ammuntuatu di dante alighieri ntô divina cummedia chiddu ca tineva li dui chiavi dû cori di fidiricu veni numinatu gran canzilleri mpiriali e doppu di trent anni di sirvizziu nta sta pusizzioni addiventa vìttima dâ gilusìa e nvidia veni accusatu di tradimentu arristatu e misu n càrciri ntâ galera dâ furtizza mpiriali di san miniatu unni p ammustrari la sò nnuccenza si suicidò lu sò puema cchiù cèlibbri è amore in cui disio ed ho speranza unni usa li mudelli pruvinzali cu granni maistrìa amore in cui disio ed ho speranza trascrittu pi sicilianu catania è na cità di abbitanti capulocu di la pruvincia ca havi lu sò nomu e secunna cità dâ sicilia pi dinzitati abbitativa l abbitanti si chiàmanu catanisi catania è situata ntâ costa urientali dâ sicilia bagnata dô mari joniu ntô centru di na fertilìssima chianura curtivata cu agrumi a mitati strata tra missina e sarausa ê pedi di l etna s attrova ntâ fascia dê crimi timpirati e havi nu crima ùnicu ntô munnu cu li nverni miti e li timpiraturi dâ stati ca arrìvanu ntê misi di lugliu e austu tra c e c ma siguennu la tindenza ginirali di àutri àrii giugràfichi nta l ùrtimi anni s hà arrivatu chiù spissu a tuccari macari î c tuttu lu liturali catanisi è furmatu versu sud ô latu di sarausa di na nfinita spiaggia di rina chiamata praja ca si stenni pi chilòmitri è fattu nveci di roccia làvica ntâ parti chiù a nord dâ stazzioni cintrali versu jaciriali lu funnu dû mari è pulitìssimu e piscusu pô picca ventu e lu crima miti di tuttu l annu è pi l appassiunati di pisca pî subbàcquii e pi tutti l amanti dû mari nu paradisu ntô nvernu si ponnu fari li tradizziunali sports nvirnali ntâ l etna unni ci sunnu dui stazzioni sciìstici a niculosi chianu pruvinzali e a linguarossa l etna chê sò m di autizza è lu chiù àutu vurcanu di l europa e chî sò coni eruttivi e li sò dui crateri attrai appassiunati dâ muntagna e studiusi e scinziati ca vèninu pi studiari l attività vurcànica sempri cuntìnua catania ntô nvernu havi nu clima miti e di sòlitu havi picca tinti jurnati di ghioggia la timpirutura di jornu si manteni ntornu a c e non è diffìcili ca arriva macari a c ntâ stati la timpiratura duranti lu jornu pò superari li c ma pi furtuna di sira l ària arrifrisca di stati si pò attruvari rifriggèriu chî bagni a mari a la scugghera o a la praja la scugghera è di furmazzioni làvica e ncuminza di catania cità nzinu a ripostu mentri la praja è fatta di na vintina di chilòmitri di rina ca parti di catania e và ammeri sarausa ntô lungumari di catania furmatu di scugghera lu cumuni ci misi tanti passarelli ca pòrtunu ntâ piattafurmi ditti solarium sunnu quarchi sei nta tuttu û lungumari unni cù egghè si pò mèttiri a pigghiari û suli c è misa na scaletta ca dô sularium porta rittu rittu a mari a mmoddu a l acqua nta un paiseddu nicu nicu misu nta ssu lungomari e ca si chiama san giuvanni li cuti na vota era un paisinu di piscatura lu cumuni ci fici na spiaggia câ terra ca cascò ntâ citati quarchi annu fa dô vurcanu tutta la pruvinza fu jincuta di na pòlviri suttilìssima di terra nìura ca vinìa mannata nta l àutu a ogni sprusioni dâ vucca di l etna e î cristiani caminàvanu ntê strati ntâ stati cû l umbrella nunca nta stu paiseddu ci fu misa tutta ssa terra e ci fìciru na bedda e suggistiva spiaggia di rina nìura sempri a la scugghera si pò jiri nta unu dê tantìssimi lidi stabbilimenti barniari ca jìnchinu tutta la costa di catania nzinu ô casteddu o â trizza si non si sapi annatari bonu oppuru si ssi voli jucari a tambureddu a palla a volu o nta n àutru modu pi ngannari û tempu ntra nu bagnu e l àutru allura si va â praja chista ncuminzannu di catania e finu a lu simetu è china china pi quarchi deci chilòmitri di stabbilimenti barneari di sira catania arifrisca allura ognunu nesci dâ casa e si va a pigghiari û friscu cù voli fari na cosa viloci si nni va ô lungumari passìa ncontra n amicu e si fa quattru chiàcchiri si pigghia un gilatu nti ernestu ntô cafe de paris o a tavirnetta oppuru si l accatta ntô gilataru cû carrittinu si pò fari macari na passiata n centru a via etnea a pigghiari na vippita ô cioscu oppuru si pò jiri a l arena cìnima apertu a vidiri nu firm si ssi havi cchiù tempu si va câ màchina o a parti di mari agghiri ô casteddu â trizza o a jaci unni ci sunnu na grannìssima quantità di pizzerìi gilaterìi risturanti discutechi a l apertu oppuru si pò jiri versu li paisi etnei a gravina mascalucia niculosi pirara a zafirana unni macari chisti sunnu chini di gilaterìi pizzerìi risturanti e tantìssimi chiazzi pi stari ddà a pigghiari friscu ppi tuttu l annu catania è arrusbigghiata macari di notti lu centru stòricu è sempri chinu di genti ca affudda na grannìssima quantità di pizzerìi e pub unni si esibbìscinu tantìssimi gruppi musicali ca hannu fattu ri battizzari catania la seattle di l italia oltri a jiri a manciari quarchi cosa ntê pub e sèntiri nu pocu di mùsica ci sunnu tantìssimi tiatri unni si esibbìscinu tutti li maggiuri cumpagnìi tiatrali taliani e tiatri unni dùnunu cummedi dialittali o tiatru d avanguardia o avan spittàculu o cabaret ci sunnu tantìssimi cìnima ci sunnu dui bowling ci sunnu pisti di pattinaggiu ci sunnu tantìssimi discutechi ci sunnu assai pizzerìi e risturanti câ pista pi l abballu oppuru cû pianu bar ci sunnu cìrculi curturali cineforum a catania si pò nèsciri dâ casa e èssiri sicuri d accuntrari quarchi amicu cu cui passari la sirata dô a c nfinu ô a c katene è quasi sempri sutta lu dumìniu di sarausa ca havi addivintatu nà putenza militari catania diventa cità decumana suggetta a pagari la dècima parti dê sò produzzioni appoi ntô a c pi vuluntà dû stissu mpiraturi augustu comu segnu d arricunuscenza pi l ajutu ricivutu quannu chistu havìa luttatu contru sistu pumpeu catania divintò culonia rumana fu dutata di tiatru e di termi dô foru e dô circu dû ginnasiu e di l anfitiatru e macari di nu granniusu acquiduttu ntô mentri si abbissàvanu li difici dû pirìudu grecu ca avìanu statu danniggiati di tanti guerri e tanti dispatti avuti cu li sarausani tra li tracci ancora visibbili ci sunnu li ruvini dû foru romanu catania è la citati di l èttina senza di chista catania nun fussi idda ma n àutra citati cu n àutra stòria cu n àutra cultura e àutri abbitanti l ettina ô spissu hà traditu la sò cità facennu scìnniri ciumi di lava nfucata finu a intra li sò mura s hà ripigghiatu li tirritori hà scancillatu nta nenti zoccu l òmini avianu apprima fabbricatu ma catania non s hà arrinnutu e ogni vota hà rifabbricatu chiddu ca la muntagna s hava pigghiatu e anzi chiossai di l èbbica di quannu s hannu avutu tistimunianzi stòrichi nzinu a oggi l èttina appi quarchi granni eruzzioni e di chissi arrivaru intra li mura dâ cità àutri danni s èppiru pî trimoti ntô quannu nu trimotu e marimatu fici trimari tutta la sicilia urientali facennu danni assai ntê cità di catania mòdica lintini e chiazza armerina e ntô quannu nu granni trimotu sdirubbò cumpretamenti ortri a catania menza sicilia àutri danni ci foru ntô pri nu trimotu dû vurcanu ntô a c na culata làvica distruggiu l antica katane ntô a c s eppi ancora na scinnuta di lava nzinu a catania lu fattu veni arricurdatu nta la liggenna di li frati pii unni dui frati anfinomu e anapia mìsiru n salvu li ginitura paralìtichi purtànnuli ntê spaddi ammenza la lava ca ô passaggiu d iddi s arritirava pri miràculu ntô a c n àutra eruzzioni fici arrivari la lava nzinu o mari mpidènnucci ê cartagginisi cumannati dô cundutteru imilconi di navicari pô liturali jônicu p agghicari a catania vinnenu di naxos ci fu appoi l eruzzioni dô unni lu ciumi di lava agghicau ntâ citati nzinu a intra û mari di ògnina cummigghiannu lu stòricu portu di ulissi scalu di l ògnina n eruzzioni ntô minazzò catania tantu era abbunnanti la culata di la lava pi miràculu la culata si frimmò d avanti a lu velu di sant àita purtatu n prucissioni ntê vicinanzi di la culata n cuntrata terra di s àjta chidda ca fu la culata cchiù disastrusa pi catania s eppi ntô tanti paisi foru distrutti lu primu fu niculosi appoi belpassu mumpileri mascalucia campurutunnu san giuvanni galermu san petru clarenza dopu di chissi lu ciumi di lava si jttau apprima ntâ l abbitatu di mustarijancu e di ddocu calau pi catania dô latu dû punenti lu d aprili trasìu ntâ valli di anìcitu oggi nìcitu e ntô lacu umònimu lacu di nìcitu ca era ô centru la lava continuau pâ sò caminata scavarcannu li mura dâ cità cummigghiau li vastiuni di s giorgiu e di s cruci li fussati dô casteddu ursinu vurricau li canali dô ciumi amenanu e agghiuncìu lu mari caminannu pi quarchi dui chilòmitri d intra a iddu catania si spopulò e di li abbitanti n arristaru ntâ cità sulu mentri ca l àutri urmai senza cchiù casa circaru rifuggiu nta àutri lochi dopu lu trimotu dû di jinnaru dû a catania sùbbitu si metti manu a la ricustruzzioni lu viciré ci detti la nùmina a vicàriu ginirali pi la val demone e doppu macari pi la val di notu cu putiri chini a giuseppi lanza duca di camastra ca s attrovò accussì cô còmpitu di ricustruiri cità distrutti dô trimotu e una di chisti era catania ntô priparau û pianu ginirali foru pruggittati chiazzi novi strati larghi e li citatini facìanu la gara pi ricustruiri casi e palazzi pi tuttu lu tracciatu ca l auturità avìanu signatu comu lassau scrittu lu stòricu binidittinu vitu amicu pi tutto lu la citati è nu granni canteri ca attrai populazioni e travagghiatura ca rimetti n motu l ecunumìa ca pirmetti a tanti architetti di l èbbica di spirimintari novi tècnichi e novi stili l architetti catanisi alonzo di benedetto e francesco battaglia girolamo palazzotto di messina lu palermitanu giuvan battista vaccarini e appoi lu tuscanu stefanu ittar e tanti àutri ntra tutti chissi vaccarini è chiddu ca lassau l òpiri chiù beddi dâ sò funnazzioni la cità di catania hà statu distruggiuta dâ lava pi setti voti ntâ storia e sutta la cità di oggi s attròvanu la cità bizzantina la cità rumana chi la pricedi e chidda greca ancora prima ricenti scavi fatti d intra a lu casteddu ursinu ca n èbbica antica era assai cchiù vicinu ô mari di quantu è oggi attruvaru strutturi e matiriali grechi antichi ca hannu statu datati tra la fini di lu viii e l inizzi dô vii sèculu a c e si poti attribbuìrili a la nàscita di la culonia greca di catania accussì comu a ssi ritruvamenti macari n cima a l acròpuli unni c è oggi la chiazza danti e lu granni munasteru binidittinu di san nicolò l arena s attruvaru strutturi e matiriali grechi dô vii sèculu a c c è di diri ancora ca sempri nta li stissi scavi supra la cullina di l acròpuli s attruvaru tanti tracci di prisenza di òmini duranti lu pirìudu preistòricu spiciarmenti a l etati di lu neulìticu e dô rami trasennu di l anfitiatru â chiazza stesìcuru si pò visitari scinnennu ntô sottasolu na parti dâ cità rumana ca partennu dâ stissa chiazza si stenni pi tanti strati dâ cità muderna e nta tanti posti dâ cità è pussìbbili scìnniri ntô sottasolu ca diciunu fu tistimoni di ntrichi amurusi tra sori e frati postu bonu p ammucciàrisi li bricanti e trisoru pi l amanti dî cosi d arti sutta lu solu lâvicu citatinu s attrova ancora oggi la cità dô cincucentu chê sò strati li cresî li termi li palazzi e macari li targhi chê noma dê strati ca la lava dô vurricò sarvànnula pi cu è ca la voli attruvari ntô futuru catania havi nu portu cummirciali n àriuportu ntirnazziunali ca era saputu sèntiri comu fontanarossa comu a lu nomi dû quarteri unni s attrova mentri la nova àriustazzioni n unuri a lu cignu di catania si chiama vincenzu bellini stazzioni firruviari statali lìnia missina sarausa catania gela catania palermu e non comu la circumetnea lìnia a scartamentu ridottu chi gira pi km tornu tornu a l etna agghicannu a m s l m pi poi scìnniri e truvari la costa n àutra vota a giarri ripostu ô nord l università di catania è la prima università dâ sicilia e vinni funnata ntô grazzi a alfonso v d aragona accamora è una di li cchiù granni e mpurtanti d italia ci studìanu carusi chi vèninu di tutta la sicilia ma assai vèninu puru dû cuntinenti dâ grecia e dô mediu orienti a catania nasceru giuvanni verga luiggi capuana e federico de roberto ntra li megghiu scrittura taliani dû sèculu xix verga fu lu megghiu scritturi verista cu lu rumanzu i malavoglia ntra li pueti ca usaru lu sicilianu ci sù bartolomeo asmundo domenico tempio e ninu martoglio n àutru scritturi veru mpurtanti fu vitalianu brancati ca scrivìu macari lu libru il bell antonio ntô lu riggista mauro bolognini fici un film supra sta storia cu marcello mastroianni e claudia cardinale chissa fu a primu pillìcula girata tutta a catania unni si pò vìdiri la città com era nti l anni sissanta catania è macari la patria di vicenzu bellini auturi di la norma e àutri cumpunimenti musicali li cantanti franco battiato carmen consoli gianni bella marcella bella mario venuti vincenzu spampinato mariu biondi gerardina trovato umbertu balsamo e i beans pier paolo cristaldi carmelo morgia pippo panascì tony ranno e lu novu ca trasìvu alex magrì sù tutti catanisi n àutru granni dâ mùsica catanisi è brigantony ca è lu patri dâ mùsica pupulari doppu l anni appressu a iddu arrivaru giuseppe castiglia li brigantini e àutri novi gruppi sugarfree lautari e archinue lu gruppu musicali uzeda nascìu macari iddu a catania e addivinìu lu gruppu europeu cchiù mpurtanti dâ scena nnipinnenti a seattle duranti la mità di l anni nuvanta cammora dui di li membri origginali dô gruppu nni fìciru n àutru ca si chiama bellini macari iddu veru famusu ntô cuntinenti e n amèrica macari pi fàrici omaggiu ô granni cumpusituri catanisi è la cità a cchiù àuta dinzitati tiatrali dâ sicilia diversi cumpagnìi tiatrali òpiranu travàgghianu e si fannu canùsciri ntô cuntinenti catania è puru la patria di sant àita vissuta ntô sèculu iii assicutata dî rumani prima di l edittu di custantinu e oi patrona dâ cità ogni annu a frivaru è festa granni cu cirimoni prucissioni e manifistazzioni vari la citati di catania nun è carattirizzata sulu ppi la prisenza di l etna ca la si vidi custantimenti di unni egghè cu lu sò granni conu ca si nni senti sempri la cumunioni nta tutti li cosi nte casi fatti cu la sò petra nte strati fatti chî bàsuli di lava nta costa uni lu mari addisegna scurturi nta li scogghi nìuri di petra lava catania è macari la citati di la santuzza di sant àita e a idda li catanisi ci fannu granni fistiggiamenti tutti l anni dô o di frivaru e chista è tra li cchiù pittureschi festi di l italia pi tri jorna la citati si scorda tutti li cosi e tutti l affanni e si cuncentra sulu pi la festa a sant àituzza î cannalori àuti e granni ciri di lignu ntagghiati n prucissioni furianu pi tutti li strati e unni ci sparunu la muschittaria e ci fannu lu focu si fèrmanu e appoi ci fannu l annacata ca è na speci d abballata pi tutta la citati si vìdunu assai divoti vistuti cu lu saccu jancu si vìdunu cintinara di migghiara di cristiani ca vènunu di tutti î gnuni tutta la citati veni addubbata a festa luminara nta tutti li strati tutti li chiesi venunu nciùrati î nuciddara chî carrittini acculurati î picciriddi chî palluncini î granni cu l abbiti novi î carusi comu ègghè cu ncùnatizzi e cu tutti puliti î gilatara nta ogni chiazza e appoi li fochi ô chianu e la vara di sant aita ca veni purtata n prucissioni pi la cità e tra li spari e li fraguri di li fochi artificiali tutti s arricordunu ca idda martirizzata nta la braci vìgila sempri supra lu focu di la muntagna mmènzu a la fudda ca si mungi nta li strati e nta li chiazzi i citatini tirannu lu curduni guidanu la vara di sant aita e sunnu chiù assai di quattru mila tutti cu lu saccu jancu e ogni tantu mmenzu a chisti si senti na vuci forti ca grida citatini tutti divoti tutti e tutti arrispunnunu comu na sula vuci viva sant àita viva sant àita la parrata catanisa si distingui nun sulu pi na ntunazzioni tìpica ca la fa arricanusciri e distinguiri tra àutri parrati dû sicilianu ma pi paroli tìpichi comu annunca na variazzioni tipica dâ parrata catanisa arrispettu a àutri è ca la cunzunanti doppu na r veni radduppiata lu tìnnaru funnata dê greci a na vintina di chilòmitri a uccidenti di missina affacciata ntô mari tirrenu è nu mpurtanti situ archiològgicu la situazzioni panuràmica supra nu cozzu attira migghiara di turisti ogni annu dî tirrazzi dû tìnnaru si ponnu vìdiri l ìsuli eolî e lu santuariu dâ madonna nìura attira puru divoti cattòlici di tutta la sicilia u tinnaru è na frazioni du cumuni i patti nto misi i sittembri i pattisani i sampiroti e genti di tutta a pruvincia nchiananu a ppedi o tinnaru pi fari u pellegrinaggiu pi celebrari a madonna niura e veni macari u viscuvu i patti rivati o tinnaru a ggenti si mancia a calia e u pani ca sasizza chi vennunu i bancarelli la norveggia è na munarchìa di l europa nordica ca s attròva ntâ parti occidintàli dâ scandinavia cunfina cu la svezia la finlandia la russia e lu mari dû nord e l oceanu articu fannu parti dû territoriu nurviggìsi macari li ìsuli svalbard ntô polo nord e l ìsula di jan mayen la nurveggia havi macari tirritòri di lu polu sud cumu l îsula bouvet e la terra dâ riggìna maud dû fa parti di laele assuciazzioni eurupea di lìbbiru scanciu la capitali è oslo e la lingua parlàta è lu nurviggisi lu territòriu di la nurveggia occupa la pinìsula scandìniva e s estènni ppi km versu lu sud la nurveggia è lu statu europèu cchiù a nord li hjumi nurviggìsi su nìchi piccìddi e mpitùsi lu cchiù lungu è lu glomma lu clima nonostanti la latidùdini è mîti pirchì veni mitigàtu da la currenti dô golfo altri crâttrîstichi dâ nurvèggia su li famusi fiordi unificata dî vichinghi tra lu ix e lu xi seculu òi la norveggia è na munarchìa ninu martogliu nascìu a malpassu catania lu di dicèmmiru dô e murìu a catania a lu di sittèmmiru scritturi di tiatru discrissi na sicilia culurata ca rapprisintava pirsunaggi pupulani fu diritturi di cumpagnìi siciliani animaturi tiatrali riggista cinimatugràficu pueta e jurnalista dû ô pubbricò lu sittimanali d artagnan pi discùtiri di arti littiratura tiatru e pulìtica appi un rolu mpurtanti pi l affirmazzioni dû sicilianu comu lingua littiraria spiciarmenti pi lu tiatru e la puisìa comu animaturi fu iddu chi scuprìu a giuvanni grassu e a ancilu muscu fu iddu chi fici rapprisintari comu diritturi di cumpagnìi l òpiri di pier maria rosso di san secondo e di luigi pirandellu ntô funnò la compagnia drammatica siciliana dû ô accuminzò la carrera di riggista cinimatugràficu ricurdamu teresa raquin e sperduti nel buio ntô funnò la compagnia drammatica del teatro mediterraneo tra li sò òpiri tiatrali ricurdamu nica dû rapprisintata n tiatru di giuvanni grassu l aria del continente dû e san giuvanni decollato dû rapprisintati n tiatru di àncilu muscu la sò òpira littiraria chiù mpurtanti è centona e un gran piccatu è na bugia di l omu tradituri e lu cori mi batti forti forti vitalianu brancati scritturi siclianu nascìu a pachinu lu di giugnettu dû sò patri era avvucatu e quannu era picciriddu vitalianu appi a seguiri a sò patri a spaccafurnu a muorica e a puzzaddu la sò carrera littiraria cunta òpiri di na certa mpurtanza pi la narrativa la saggìstica lu cìnima e lu tiatru murìu a torinu lu di sittèmmiru dû vitalianu brancati è canusciutu pi la manera satìrica rilativa a l anàlisi dâ burghisia siciliana e lu sò umurismu è lu specchiu di na visioni amara dâ rialità ricurdamu don giovanni in sicilia e il bell antonio ntra li sò òpiri tiatrali ricurdamu l attu ùnicu everest lu dramma piave la farsa questo matrimonio si deve fare le trombe di eustachio don giovanni involontario ma forsi la sò òpira tiatrali cchiù canusciuta fu la governante la censuraru ma poi na realizzazioni di turi ferru fu misa in scena nta l anni pippu fava scritturi e auturi drammàticu nascìu a palazzolu lu di sittèmmiru dô e murìu a catania ammazzatu dâ mafia a lu di jinnaru ntô si trasfirìu a catania e ccà accuminzau l attivitati di jurnalista pi lu cutidianu espresso sera la sò carrera di scritturi tiatrali accuminzau cu cronaca di un uomo dû chi vincìu lu premiu vallecorsi e la violenza dû chi vincìu lu premiu idi ntê sò testi si trova la fòrmula dû tiatru documentu e chidda dâ diminsioni onìrica ntra l autri di sò testi si ricorda il proboviro dû bello bellissimo dû opera buffa dû sinfonia d amore dû foemina ridens dû e l ultima violenza dû st urtima è ricurdata comu lu sò tistamentu spirituali vistu ca l annu doppu davanti ô tiatru verga di catania la mafia l ammazzau l òpira si pò ntirpritari comu un ducumentu di chiddu ca pò succèdiri nnâ sucità duminata dâ viulenza dâ mafia luigi capuana minìu di maiu catania di nuvèmmiru fu unu di li primi autura a ricògghiri l eredità di emile zola auturi francisi massima sprissioni e criaturi di lu naturalismu sustinituri e tiòricu dû verismu capuana fu prufissuri di littiratura taliana nta l istitutu di maggisteru di roma e di estètica e stilìstica nta l università di catania fu auturi di puisìi garibaldi vanitas vanitatum parodie semiritmi saggi studi sulla letteratura contemporanea per l arte gli ismi contemporanei cronache letterarie il teatro italiano contemporaneo rumanzi giacinta marchesa di roccaverdina la sfinge profumo rassegnazione e òpiri tiatrali ntra li so òpiri tiatrali arricugghiuti n teatro dialettale siciliano mèritinu d èssiri ricurdati lu paraninfu specialmenti nni la maggistrali ntirpritazzioni di ancilu muscu lu vampiru dû e quacquarà rapprisintata nnû di la compagnia angelo musco liunardu fibonacci veru nomu leonardo da pisa o leonardo pisano pisa ca pisa ca fu un matimaticu talianu spissu canusciutu cû suprannomu di fibonacci cu autri matimatici dû sò tempu cuntribuiu â rinascita dî scienzi esatti doppu la dicadenza di l urtima parti dû mediuevu auturi di n opira liber abaci e granni viaggiaturi di sê viaggi ntô munnu àrabbu cu sò patri mpurtau in uccidenti la manera muderna di scriviri li nummura ca oggi si chiamanu puru nùmmura àrabbi fibonacci è canusciutu macari pi la siquenza di nummura ditta succissioni di fibonacci chi accumenza pi e unni ogni nummuru è la summa dî dui chi lu pricedunu ancora picciriddu fibonacci iu a scola di raggiuneria di bugia oggi n algirìa sò patri fu numinatu nutaru pi l affari chi la ripùpprica di pisa ntrattinìa câ cità dû africa dû nord e avia dicidutu ca liunarduzzu avia a stari dà pi nsignarisi l arti dî nummura arabbi cchiù tardu accuminza a viaggiari pi tuttu lu mari meditirraniu pi mettiri n pratica la sò arti e versu lu riturnau difinitivamenti a pisa unni cuntinuau a travagghiari pô cuvernu dâ ripubbrica di pisa fu n cuntattu cu diversi ntillittuali di du tempu tra cui micheli scotu astrolucu dâ curti di fidiricu ii di svevia cuntribbuiu di manera ditirminanti â ntroduzzioni n europa dî nummura arabbi puru grazzi a diversi libbra tra cui lu celibbri liber abaci unni iddu ammuscia comu arrisorviri diversi prubblemi di aritmetica ntô lu cuvernu dâ ripubbrica di pisa ci desi na pinsioni pî sirvizza chi avìa dunatu â ripubbrica fibonacci muntuvìa la sicilia cu la siria la pruvenza la grecia e l eggittu ntô sò liber abaci comu unu dî posta unni iddu praticau l arti cuntabbili pî sò viaggi pi cuntu di sò patri all ebbica iddu era picciutteddu e appi a visitari la sicilia tra la fini di l èbbica nurmanna e l inizziu dâ duminazzioni sveva pirchì ntô riturnau difinitivamenti dî tutti li sò viaggi pi nstallàrisi a pisa fibonacci friquintau la curti di fidiricu ii lu mpiraturi ci fici pirsunalemtni na visita a pisa a lu mpiraturi ci piaciva accumpagnarisi cu ntillittuali littirati e scinziati di l ebbica dui dî scinziati dâ curti di fidiricu giuvanni di palermu e teodoru di salernu ci prupuneru na seri di probblema di cui fibonacci ni fici nu libbru ntô n autru libbru lu liber quadratorum è didicatu ô mpiraturi palermitanu lu trisceli triskele o triskell è na raffigurazzioni di n èssiri cu tri jammi dû grecu canusciutu puru cû nomu gricizzatu di triskelion nni l aràldica si dici videmma triquetra puru siddu cci porta un significatu n anticchia diversu duranti lu sèculu viii prima di cristu addimentri ca li greci navigàvanu nta lu mari meditirraniu circannu terri novi asciaru la sicilia tannu scanusciuta d iddi li greci scummigghiaru ch era n ìsula a tri punti chiddi chi nuàutri ora canuscemu comu capu pachinu ô sud capu piloru a l est e capu lilibbeu a l ovest lu trisceli accumparìu ntâ scena doppu la scuperta di l ìsula e n quarchi modu avissi a chi fari câ granni ìsula chi appoi li greci chiamaru trinacria dâ palora greca trinacrios chi veni a diri triàngulu lu trisceli appoi fu aduttatu dî greci comu sìmmulu dâ trinacria chi cchiù appressu arristau comu sinònimu pâ sicilia l assumigghianza forti tra lu trisceli e lu sìmmulu a tri jammi di l ìsula di man havi statu oggettu di assai discussioni pi tanti sèculi na spigazzioni pussìbbili si rifirisci a n orìggini indu europea e facirmenti havi n orìggini cchiù vecchia dî greci antichi o havi n attaccagghiu â culunizzazzioni di l ìsula di man di parti dî vichinghi e a la cunquista dâ sicilia di parti di li nurmanni ma sulu la sicilia havi usatu stu sìmmulu di cuntìnuu accuminzannu di prima di l era cristiana attraversu li vari cunquisti di li rumani li goti li saracini li nurmanni eccetra lu trisceli havi sempri fattu parti di lu stemma nazziunali sicilianu usatu ntê banneri scurpitu nta li palazzi eccetra pi capiri comu agghicau a l ìsula di man avemu a turnari a l ùrtimi anni dû regnu svevu di sicilia fidiricu ii di hohenstaufen fidiricu i di sicilia appi pi terza muggheri a isabella figghia di arricu iii di ngraterra ntô quattr anni doppu la morti di fidiricu lu figghiu nun liggìttimu manfredi fu fattu riggenti lu papa nnuccenziu iv lu scumunicau e manfredi pi risposta si pigghiau lu regnu di sicilia ca cumprinnìa tutta l italia miridiunali sutta li tirritori puntìfici la curia rumana uffrìu la curuna di lu regnu di sicilia a arricu iii di ngraterra pi lu sò figghiu edimunnu e lu re accuminzau a priparari l asèrcitu a lu giùvini prìncipi cci fìciru fari na parata davanti la corti n custumi sicilianu cci foru priparati banneri cu lu stemma sicilianu e lu stemma riali di ngraterra alissantru iii di scozzia accunzintìu a pigghiari parti â spidizzioni e s attruvau prisenti duranti li festi dâ parata l ìsula di man fu data a alissantru iii quarchi tempu doppu lu chianu c avìanu fattu fallìu è versu lu ca lu tre cassyn ntâ lingua manx arristau comu parti pirmanenti di lu sò stemma ironicamenti chistu fu lu stissu annu ca l evintuali campiuni dâ cresia carlu d angiò battìu e ammazzau manfredi nta la battagghia di beneventu e si pigghiau lu regnu di sicilia truncannu doppu anni lu regnu sicilianu nurmannu svevu d orìggini la testa di stu sìmmulu era chidda dâ medusa la cchiù tirrìbbili soru dî gorgoni chi avìa serpi pi capiddi la virsioni d oggi dâ testa dâ trinacria è di na fìmmina forsi na dea certi voti cu l ali pi significari lu cùrriri aternu dû tempu e serpi pi significari saggizza li serpi appoi foru canciati e sustituiuti cu spichi di furmentu pi significari la firtilitati dâ terra di l ìsula lu trisceli o trinacria fu appoi aduttatu di lu parramentu sicilianu comu parti ntigrali dâ bannera siciliana e fu misa ntô menzu tra lu russu e oru dâ bannera giuvanni verga catania di sittemmiru catania di jinnaru fu unu dî scrittura siciliani cchiù mpurtanti dû sèculu xix lu paisi di vizzini hà circatu tanti voti di attribbuìrisi la nàscita dô scritturi nta ssu paisi di unni la famigghia verga avìa appartinenza a la nobbirtà antica e unni era prupritaria di tirreni n cuntrata tébidi ma nta nu ducumentu di l di sittèmmiru di l archiviu arciviscuvili di catania veni attistatu ca la nasciuta di giuvanni verga avìa stata rivilata nta ddu stissu jornu nzèmmula ô vattìu ntâ cresia dî santi apòstuli n prisenza di dui patrini li zii don giuseppi e donna dumìnica verga pi cuntra pi sustiniri la nasciuta di verga n vizzini n nuddu ducumentu arrisurta ca s hà ammustratu nzinu a òi la famigghia verga ô tempu dâ nasciuta di giuvanni stava di casa n catania ntâ strata sant anna n unni ora cc è lu museu riggiunali giovanni verga si fici canùsciri comu nu littiratu vicinu â currenti dâ scapigghiatura e appoi comu scritturi verista ca discrissi abbilimènti la vita dî cuntadini e dî piscatura siciliani li sò ùpiri spissu hannu statu utilizzati pi lu cìnima arricurdamu i malavoglia e mastro don gesualdo lu film la terra trema di luchino visconti di spirazzioni verghiana fu lu primu film giratu cumplitamènti n lingua siciliana la sô attivitati littiraria granni cumprenni videmma na fasi tiatrali carattirizzata di na dicina di ùpiri ntra li quali vita dei campi la lupa dû e dal tuo al mio dû digna di èssiri arricurdata è la cavalleria rusticana verga la scrivìu nt accuminzaggia comu n episodiu dû rumanzu i malavoglia ma doppu la pubblicò dintra vita dei campi e nni fici nu dramma tiatrali nta n attu ùnicu ntô pietru mascagni la musicò e addivintò na famusa òpira lìrica mamma non mi mannati a la pirrera ca notti e jornu mi pigliu tirrura a mala pena scinnu a la pirrera s apri lu tettu e cadino li mura accuss voli la mala carrera fanni pigghiari sempre di paura liunardu sciascia racalmutu girgenti di jinnaru palermu di nuvèmmiru fu nu scritturi e saggista sicilianu cèlibbri pâ sò stissa ammissioni scrivia di la storia siciliana e di comu è na continua guerra persa dâ raggiuni iddu scrivìa òpiri dû forti mpegnu civili e di la forti laicità pi citari quarchi libbru ricurdamu il giorno della civetta lu libru forsi di maggior successu todo modo e il contesto ricurdamu puri a ciascuno il suo li sô òpiri forru rapprisintati spissu n tiatru a partiri di recitazione della controversia liparitana dâ compagnia del teatro stabile cu atturi dû càlibbru di pippu pattavina umbertu spadaru micheli abruzzu leu gullotta e pi la riggìa di francu enriquez il giorno della civetta chi fu rapprisintatu ntô dû teatro stabile nzinu a agghicari â rapprisintazzioni dû di a ciascuno il suo grazzi a n adattamentu tiatrali di ghigo de chiara e cu atturi comu tucciu musumeci pippu pattavina e turi ferru pier maria rosso di san secondo cartanissetta lido di camaiore di nuvèmmiru littiratu sicilianu di caltanissetta rializza nu patrimoniu littirariu chi tenni lu lirismu la pissimìstica visioni dû rapportu ntra l omu e la sucità e chi ntèrprita bonu la sulitati un certu cuntrastu ntra la passioni e la razziunalità ntra li sò òpiri s arricorda la sirena incantata la bella addormentata e tre vestiti che ballano marionette che passione dû è forsi la sò òpira tiatrali cchiù canusciuta è un dramma chi prividi lu scontru ntra tri pirsunaggi chi â fini di l òpira si rivèlanu comu tri mariunetti n balia dî passioni l òpira n chistioni va ricurdata cumu un capulavoru dû tiatru gruttescu fu signalata di pirandellu amicu granni di l auturi ô capucòmicu valli chi la rapprisintau oradea ungarisi nagyvrad tudiscu growardein è na cità ntâ rumania nnâ cuntìa di bihor bh ntâ transilvania sta cità havi na pupulazzioni di secunnu lu cenzu dû stu nùmmaru nun cunta li pirsuni fora dâ municipalità tutti nzèmmula pòrtanu tutta la pupulazzioni vicinu a oradea è una dî cità cchiù pròspiri dâ rumania la cità si trova vicinu li cunfini ungarisi supra lu ciumi crisul repede oradea veni ammuntuata pâ prima vota ntô latinu comu varadinum nnû la furtizza di oradea li cui ruini si tròvanu ancora ddà oggi fu ammuntuata a prima vota ntô picchì accuminzaru cu prescia na riparazzioni e un rinforzu c abbisugnava pi privinirie n attaccu di mongoli tartari contru la cità ma nun fu nzinu a lu sèculu xvi chi dda cità accuminzò a crìsciri comu un centru urbanu ntô lu ncigneri viennisi franz anton hillebrandt fici un pianu dâ cità nto stili baroccu e accuminzannu dû foru custruiuti assai posti nutèvuli comu la cattidrali cattòlica e lu palazzu arciviscuvili e lu muzeul rii criurilor lu museu di la terra di cri oradea havi statu p assai tempu la cità cchiù pròspira dâ rumania a causa dâ sò lucalità nta lu cunfini ungairisi facènnunni la porta versu l europa di l occidenti doppu lu oradea affruntò assai rinnuvamenti ecunòmici n tantu pi li ndustrî ma nta lu setturi dî sirvizzi pâ sò basi mpurtanti di cunzumu oradea havi na disoccupazzioni dû di picca cchiù vascia dâ disoccupazzioni media dâ cuntìa di bihor ca è di quasi lu oradea pi camora pruduci lu dâ produzzioni ndustriali dâ cuntìa di bihor chi pigghia lu dâ pupulazzioni dâ cuntìa li ndustrî principali sunnu mubbilia tissuti e vistita scarpi e robba di manciari nta lu a oradea grapìu un centru cummirciali lu supirmircatu lotus lu primu granni shopping center di la cità chistu è lu spartimentu ètnicu tutali di la populazzioni di lu cenzu di lu la cità è spartuta nta tanti distritti chiamati quarteri cartiere in rumenu la riti di lu trasportu pùbbricu lu fa otl è cumpostu di linî di trammi r n r n e quarchi linia di autobus la cità havi tri stazzioni firruviari cintrali ovest e est la stazzioni ovest è nta lu quarteri di ioia e la cintrali chiamata simplicimenti oradea è ô centru di la cità vicinu a lu quarteri di vie l architittura di oradea è mmiscata tra chidda di l èbbica cumunista suprattuttu ntê quarteri perifèrici e beddi palazzi stòrici chiossai ntô stili baroccu rimanenzi di quannu la cità facìa parti di lu mperu austru ungàricu duranti lu cumunismu e ntâ transizzioni rumena di post cumunismu assai di sti palazzi stòrici foru quasi abbannunati e s arridduceru malamenti doppu lu quannu ntâ rumanìa accuminzò lu boom di lu piriudu ecunòmicu assai palazzi stòrici ntâ cità fôru risturati a lu statu di com èranu prima e currentimenti la cità pussedi un forti e bon mantinutu sintimentu stòricu è bonu visitari lu beddu centru dâ cità comu puru lu centru di saluti bile felix ca si trova fora cità e si cci va cu lu trenu posti di visitari sunnu la svìzzira o sbìzzira circa nu abbitanti è nu statu europeu cunfinanti a sud cu l italia a ovest câ francia a nord câ girmania e a est cu l austria e lu liechtenstein è na cunfidirazzioni di cantuna e di chisti divisi nta semicantuna la capitali è berna àutri cità mpurtanti sunnu zuricu capitali cummirciali e sedi dâ bursa e ginevra sedi di diversi organizzazzioni ntirnazziunali la storia dâ svìzzira accuminza cu l attu funnaturi tri campagnoli di svittu unterwald e uri secunnu la liggenna chi si tramanna si ncuntraru ô grtli nu spiazzu vicinu ô lacu dî quattru cantuna lu primu austu di st èbbica è la liggenna di guglielmu tell eroi ca s appunìa ô putiri latifundista proto austrìacu la storia muderna dâ svìzzira accuminza mmeci ntô cu l aduzzioni dâ custituzzioni muderna e lu mantinimentu dî frunteri di oggi siccomu la svìzzira s attrova n vallati siparati dî l alpi la pupulazzioni svìzzira parra diversi lingui li lingui origginali dâ svìzzira sunnu lu tudiscu ntê sò varianti switzerdutch lu francisi l italianu e lu rumanciu li cantuna e semicantuna sunnu pi du terzi di lingua tudisca cantuna ginevra vaud giura e neuchâtel sunnu di lingua francisa unu di lingua italiana lu ticinu nta certi cantuna si pàrranu dui o tri lingui ufficiali comu ntô cantuni dî griggiuni unni si parra lu tudiscu l italianu e lu rumanciu oppuru ntô vallisi unni si parra tudiscu e francisi o puru comu ntô cantuni di friburgu unni la lingua principali è lu francisi cu na pocu di cumuna chi sunnu girmanòfoni ntô cantuni di berna la lingua principali è lu tidescu e na pocu di cumuna sunnu francòfuni canusciuta pâ sò dimocrazzìa diretta ca si manifesta ancora òi câ landsgemeinde òi la svìzzira è nu statu fidirali ogni cantuni havi lu sò cuvernu e a berna si trova lu parramentu fidirali e lu cuvernu fidirali ca cunta sempri cunzigghieri fidirali ministri a liveddu ntirnazziunali la svìzzira havi aduttatu la niutralità comu duttrina grazzi a ssa niutralità havi pututu sviluppari l econumìa li banchi e la ndustria nun si pò parrari dâ svìzzira senza parrari dî sò furmaggi l emmental lu gruviera lu vacherin friburgeois lu vacherin mont d or lu tilsit l appenzeller e tanti àutri e senza parrari di la cioccolatta svìzzira chî sò cioccolatteri ca si diclina nta na quantitati enormi di marchi e di spicialitati murriali o munriali nta àutri parrati siciliani talianu monreale a na dicina di chilomitri di palermu è na citati canusciuta supratuttu pi lu domu ca cu li sò musaici e l absidi granni ca raffiura nu musaicu di lu cristu è l asempiu sicuramenti cchiù mpurtanti di architittura bizzantinu nurmanna n sicilia cu lu chiostru allatu di la chiesa attrai ogni annu migghiaia di turisti di tuttu lu munnu lu domu di murriali è unu dî munumenta cchiù canusciuti dâ sicilia comu la catridali di palermu e di cifalù la sò custrizzioni abbeni grazzi nu suvranu nurmannu gugghiermu ii dittu lu bonu lu travagghiu dû tempiu accuminzau ntô e doppu sulu quattru anni lu travagghiu si tirminau puru siddu la custrizzioni di nu granni tempiu nun finisci mai pi la porta n bronzu lu reghi cumannò lu travagghiu a bonannu pisanu ca la mannò di pisa ntra lu e lu lu tempiu murrialisi ammustra diversi stili pû fattu ntra tanti ca sparti di travagghiatura taliani e siciliani d urìggini cc èranu maistri musurmani di straurdinaria mpurtanza sunnu li musaici ca òccupanu n aria di mq rapprisèntanu na vera attrazzioni artìstica ca raccunta cu mmàggini suggistivi la storia dû cristianèsimu ntra cui si vidi fatti di l anticu tistamentu la vita di cristu l atti di l apòstuli e lu triunfu d angeli e santi marsala o maissala ntâ parrata lucali è na cità di abbitanti la quinta di sicilia ntô sud ovest di l ìsula lu nomu è di dirivazzioni àrabba e ci sunnu dui etimologgìi altirantivi lu portu di allah oppuru lu portu di alì l orìggini di marsala accumìncianu cu la storia di mothia e lilybeo li finici ndà lu sèculu viii a c funnaru mothia no stagnuni un pezzu di mari mezzu chiusu e vasciu vasciu chi addivinni nu mpurtanti centru di cummercî e doppu na pocu di tempu tiatru di guerri ntra culuni greci di sicilia e cartagginisi nnô a c mothia fu abbruciata e distrutta di dionisiu lu vecchiu tirannu di sarausa e li mothiesi scapparu si junceru cu àutri e nnâ costa dâ terraferma di frunti vicinu a capu bueu funnaru lilybeu lilybeu ciurisci e addiventa puru idda nu mpurtanti centru di cummerciu e basi cartagginisi furtificata cu mura e fussati nnô a c cadi sutta lu duminiu di li rumani e addiventa lu chiù mpurtanti portu dâ sicilia nnô a c ciciruni questuri rumanu fu a marsala e la chiamau splenditissima civitas l àrabbi pirò nni l distrùgginu lilybeu e la rivattianu marsa hallah portu di diu portu di hallah doppu li musulmani arrìvanu nurmanni svevi angiuini aragunisi cu li loru duminî duri e opprissivi ma nnô li spagnoli jìnchinu di terra lu portu e fannu mòriri li travagghi attaccati ô mari li ntirissi si spòstanu dû mari a la terra e marsala addiventa agrìcula si svilùppanu li fei e la pasturizia accumincia la cultivazzioni di la vigna e la vinnigna e poi nnô li ngrisi scòprunu lu vinu di marsala mpiàntanu i bagghî e accumìncianu lu cummerciu dû vinu woodhause ingham whitaker florio e âutri fannu vinu e lu mànnanu nna tuttu lu munnu e marsala riciurisci marsala è cèlibbri puru ppi n avvinimentu stòricu assai mpurtanti lu sbarcu di giuseppi garibbaldi a marsala l di maiu dû di ddocu li milli cunquistaru la sicilia di lu regnu borbònicu facennu l unità di l italia e sempri l di maiu dû nveci duranti la guerra subisci un bumbardamentu e veni rasa ô suolu cu tanti morti e nsignita dâ midagghia d oru o valuri civili marsala basa la so econumìa supra la pruduzzioni agrìcula la serricultura e la ndustria di lu vinu nfatti è canusciuta nta tuttu lu munnu pi la pruduzzioni di nu vinu particulari lu marsala particularmenti zuccuratu e duci ca li ngrisi valurizzaru a partiri dû eppoi cuntinunarunu floriu rallu martiniz curatulu pilligrinu mirabella e ancura cuntinunu anchi la pruduzzioni di lu sali marinu è mpurtanti e antica eppoi la necròpuli la bibbliuteca comunali lu càssaru lu palazzu vii aprili dû la casuzza romana vicino poitta nova lu casteddu normannu dû sec xii la porta di mari o garibbaldi dû lu quartieri militari spagnolu dû ora sedi dû cumuni e di lu mircatu dû pisci porta nova dû eppoi ancora lu portu la punta di lu bueu cu la vista di favignana marèttimu lèvanzu e monti s giulianu cu supra èrici marsala è lu cumuni cchiù granni dâ pruvincia di trapani e cchiù granni puro di trapani puro pi quanto riguarda u territorio cu tanti contrate cchiù di centu ricurdamu chiddi cchiù mpurtanti ranna ciavulu strasatti birgi polini tabbaccaro rakalia spagnola pispisia granatello bommina bosco mataroccu salleonardo amabilina terrinovi e fossarrunza la sicilia misa ntô menzu dû meditirràniu havi na cintralitati ca nun è sulamenti giugràfica di idda passaru assai migrazzioni accuminciannu di l èbbichi ca si pèrdunu ntô tempu di quannu ntâ l àfrica si stava evurvennu l homu sapiens e a partiri di centumila anni fa accuminciau a migrari ammeri l europa attravirsannu la sicilia e lu strittu di gibbirterra a ddi tempi la sicilia era tutta cummigghiata di voschi e li grutti naturali o scavati eranu l ùnichi abbitazzioni li primi òmini vìnniru pi mari ni diciunu li giòlughi ca la sicilia nun hà statu mai junciuta di quarchi ponti di terra cu l italia o cu l africa e arrivaru ntô pricìpiu dû paliulìticu forsi prima dô a c tracci di abbitazzioni di l antica etati dâ petra nta grutti sunu cuncintrati nta tri zoni ntâ costa sittintriunali di l ìsula agghiri tèrmini palermu e trapani e ntô triànculu sud urientali ma forsi ssa cuncintrazzioni s havi picchì nun s hà fattu n asplurazzioni sistimàtica nta àutri àrii dâ sicilia atturnu ô millenniu x a c l omu ntâ sicilia era prisenti appressu la grutta dû ginuvisi nni l ìsula di livanzu appressu ô munti pilligrinu nnâ grutta di l addaura e appressu lu gulfu di casteddammari nnâ grutta di l uzzo appressu la grutta di san tiudoru a acquiduci n pruvincia di missina di l èbbica dû brunzu sunnu nutati cumunità appressu notu thapsos e nnâ zona di milazzu ntô tardu piriudu di l èbbica dû bronzu li micinei ncrisi pi mutivi pulìtici e ecunòmici accuminzaru a scumpariri dâ scena miditirranea ô sò postu arrivaru dû nord àutri pòpuli ellanico di mitilene narra dî siculi e dî ausoni scacciati di l enotri versu ô a c ntra lu sèculu xiii a c e lu sèculu viii a c piriudu pricidenti a l arrivata dî greci n sicilia l ìsula era spartuta tra quattru pòpuli la muixeranga prununzata mui sce rang a è lu nomu d un gruppu di balli antichi chi vennu faciuti ntê strati pi menzu di danzi e casteddi umani comu ntâ fotugrafìa urigginata nnâ cumunitati valinzana unni ancora si usa nnô paisi d algemes km a sud ovest di valencia la muixeranga è cchiù d un ballu acrubbàticu artìsticu è na cullizzioni di antichi curiografìi umani c hannu un gran cuntursiunìsimu ammustrati pi tanti furmi e figuri ca si fannu duranti la festa nta citati di algemesi lu e l di sittèmmiru n anuri di l accussì chiamata vèrgini di la saluti mare de la salut la muixeranga assimigghia nta tanti modi ê muderni castellers casteddari casteddi di petra una supra n àutra nta stu casu fatti di turri umani chi appoi si spargeru pi tutta la catalugna tutti dui di sti tradizzioni hannu la stissa orìggini la moixiganga na vota si facìa nta tutta la pinìsula ibbèrica la muixeranga diffirisci di li castellers supratuttu pirchì havi un passatu cchiù riliggiusu è accumpagnatu di balli e nun s intiressa troppu di l autizza di li turri umani circannu di attruvari na scena di cuntursioni figurata la genti chi cumponi li casteddi di sòlitu è un gruppu d òmini di qualu è gghiè misteri ma prifirìbbuli misteri di forza e di abbilitati oi circa omini partìcipanu a li figurazzioni di cuntursunìsimu ma nnê tèmpura antichi nun cci nn èranu cchiù di trenta cc era lu cunnutturi chi cuurdinava li balli e li casteddi umani turri e àutri figuri e puru accittava genti nova e dava struzzioni li custumi eccèntrichi èranu culurati di tanti maneri èranu cumposti di na cammisa càusi scarpi di viddani e quarchi vota un cappeddu spiciali la robba era culurata a strisci virticali di russu e blu supra jancu comu l arlicchini pari ca st apparenza accussì strana nun era fatta cu ntinzioni l anziani si arricòrdanu ancora ca sti robbi èranu na vota fatti di robba di matarazza vecchi cci sunnu diversi tiurìi supra l orìggini di la muixeranga spiciarmenti rilativi a lu sò nomu la prima dici ca la parola veni di la parola àrabba mochain ca signìfica màscara la secunna tiurìa fa lu culligamentu cu li carnivali antichi dî chiazzi nnê tèmpura di festa puru siddu li tradizzioni ntâ pinìsula ibbèrica dùnanu la data d orìggini ntô sèculu xiii li primi cosi scritti dâ muixeranga a algemes si attròvanu nta lu primu terzu dû sèculu xviii lu ballu veni accumpagnatu di la mùsica di tabalet na speci di tammuru e dolaina un tipu di faràutu furtìssimu cu na carattirìstica miludìa antica d auturi anònimu certi pirsuni circannu di scummigghiari la cultura di valencia e dâ sò lingua hannu misu la mùsica dâ muixeranga comu un tipu di innu nazziunali di valencia e puru pi tutti li tirritorî dâ lingua catalana attenta la canzuna muixeranga sunata di xavier richart pachinu o bachinu è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di sarausa e si trova a una dî punti di la sicilia propriu ppi chistu è citatu di danti nta sò divina commedia e la bella trinacria che caliga tra pachino e peloro sopra l golfo che riceve da euro maggior briga paradiso cantu viii pachinu o puru bachinu dista chilòmitri di sarausa è nta parti sud est dâ pruvincia â fini dâ sò pinìsula cunfina cû cumuni di puortupalu ô nord li soi costi cunfìnunu cu nuotu e a ovest cu spaccafurnu chiesa matri ss crucifissu lu cumuni fa parti di l associazzioni città del vino lu vinu di pachinu è canusciutu pâ sò forza e ancora oi è utilizatu dî pruduttura di vinu dû nord italia pi dari viguri a certi qualitati di vini di tuscana piemunti o vènitu cèlibbri è puru lu pummaririeddu di pachinu na qualitati di pummaroru sìmili â cirasa lu scritturi vitalianu brancati nascìu a pachinu lu pitturi gaspari calì nascìu a pachinu na succissioni in matimatica è n insiemi urdunatu di nummura difinuta di manera cchiù cumpreta comu succissioni aritmetica na succissioni si pò ntenniri perciò comu è na lista di nùmmura etichittati cu n ìnnici chi duna la pusizzioni di ogni elimentu ntâ succissioni si po innicari cu scritturi comu o di manera cchiù cumpatta quannu si suttantenni lu cuncettu di succissioni lu succissiona hannu na mpurtanza granni n tiurìa dî nùmmura e cchiù n ginirali n analisi matimàtica unnu sunnu spissu summati n seri chi quannu cunvergiunu hannu applicazzioni nti vari duminia scintifichi esempi di succissiona sunu la succissioni dî nummura naturali la succissioni dî nummura primi o la succissioni dî nummura pratici sti esempi sunu tutti di succissioni di nummura nteri si puonu definiri puru succissioni di nummura riali ca nun fanu parti di la pricidenti catigoria comu pi esempiu la succissioni n pi n nummuru naturali cu l esprissioni anni si ntenni la dècadi di anni chi va dû ô sta dècadi vitti l emirgenza di putenzi ecunomichi e pulitichi chi pi loncu tempu avìanu ristatu nti l ùmmira comu la cina la russia lu brasili o l india lu cussiddittu bric la lutta contra lu tirrurismu di matrici islamica supratuttu doppu l attintatu ê turri gimelli di new york sfuciau nti du guerri ispirati dî stati uniti e cummatutti di diversi paisi dâ natu e sustinuti di paisi terzi n afganistan unni lu riggimi talibbanu cadìu e n iraq unni la dittatura di saddam hussein agghicau â fini sutta lu sforzu militari ntirnazziunali giuseppe tomasi di lampedusa scritturi sicilianu nascìu lu di dicèmmiru n palermu di n antica famigghia di l aristucrazzia siciliana e murìu a roma lu di giugnettu di lu è canusciutu pi lu sò rumanzu il gattopardo ca niscìu postumu ntô nta nu stili eleganti discrivi la dicadenza di lu regnu borbònicu e di la situazzioni aristucràtica sicilian e la vinuta di l italiani n sicilia a capu di garibbaldi la storia d ispirazzioni autobbiugrafica cunta di don fabrizziu di sò niputi tancredi e di l ntusiasmu dî giovani ginirazzioni tancredi si junci ê garibbaldini e addiventa na pirsuna mpurtanti nunustanti l origgini nobbili si marita cu angelica la figghia di nu burgisi lu romanzu fu misu n scena di luchino visconti nta nu film cu burt lancaster alain delon e claudia cardinale ca àppi nu successu ntirnazziunali giuseppe tomasi di lampedusa era na pirsuna assai risirvata e a parti picca participazzioni a avvinimenti littirari prifirìa arristari tranquillu n casa a leggiri e a vìviri la sò vita cu sirinitati murìu ntô ntô fu lu vincituri postumu dû premiu strega la pàggina fidiricu ii porta ccà pi àutri significati cunsultati fidiricu ii fidiricu ii di hohenstaufen di svevia fidiricu i di sicilia jesi ancona di dicèmmiru dû castel fiorentino pressu san severo foggia di dicèmmiru dû re di sicilia dû ô re di girmania ô tronu dû sacru rumanu mperu dû ô fidiricu era figghiu di arricu vi figghiu di fidiricu barbarussa e di custanza di autavilla figghia di ruggeru ii lu nurmannu e nascìu a jesi ntâ marca anconitana mentri chi sò matri era n viaggiu versu la sicilia la nàscita di custanza era mpurtanti pâ succissioni dû regnu di sicilia e pirtantu quannu la mpiratrici custanza era grossa di fidiricu s avìa lu suspettu n cicilia e pi tuttu lu riami di pugghia ca era grossa pirchì era grannuzza d etati pirciò quannu fu ura di parturiri fici mettiri na tenna granni nta la chiazza di lu paisi e fici un bannu dicennu ca qualunqui fìmmina vulissi assistiri a la nàscita di lu picciriddu era lìbbira di tràsiri nta la tenna assai fìmmini cci jeru e vìttiru e accussì lu suspettu finìu g villani lu sò mperu fu spissu n guerra cû statu pontificiu e pirciò nun fa maravigghia chi vinissi scumunicatu pi dui voti lu papa gregoriu ix arrivau a chiamàrilu l anticristu e chistu forsi causau doppu la sò morti la liggenna chi avìa a turnari doppu anni tra lu e lu mureru arricu vi e custanza lassannu òrfanu lu nicareddu fidiricu chi havi quattr anni e è sutta la tutela di papa nnucenzu iii fidiricu fu pirciò reghi di sicilia a l etati di quattr anni sutta la riggenza dû papa e lu jornu di lu sò quattordicèsimu cumpliannu di dicèmmiru dû si autoprucramau maiurenni assumennu mmidiatamenti l affittiva rispunzabbilitati dû regnu si maritau cu custanza figghia dû reghi alfonsu d araguna ottoni iv di girmania avìa statu eliggiutu mpiraturi di lu sacru rumanu mperu nta lu fidiricu avìa statu mmeci eliggiutu mpiraturi di na fazzioni ribbelli sustinuta di nnucenzu iii nta lu a la dieta di nurimberga ma chistu fu n onuri vacanti nzinu a lu di giugnettu dû quannu nta la battagghia di bouvines fulippu ii augustu reghi di francia culligatu di fidiricu scunfissi ottoni iv culligatu dî ngrisi di sta battagghia li stòrici dùnanu la data di l unitati nazziunali francisa si dici ca fidiricu sapissi novi lingui sicilianu talianu latinu pruvinzali àrabbu grecu francisi e dui formi di tudiscu fu un cuvirnanti assai mudernu pi li sò tèmpura favurennu la scienza e avennu punti di vista cchiuttostu avanzati nta l econumìa funnau l univirsitati di nàpuli ntô abbulìu li monòpuli di statu li dazzî nterni e livau li freni a li mpurtazzioni nterni di lu sò mperu fidiricu fu chiamatu ê sò tèmpura stupor mundi maravigghia dû munnu e puer apuliae lu picciriddu di la pugghia la sò curiusitati ca nun finìa mai lu purtau a apprufunniri la filusufìa l astroluggìa la matimàtica l algebbra la midicina e li scienzi naturali scrissi puru un libbru un manuali di comu fari la caccia cu li farcuna de arte venandi cum avibus l arti di la caccia c aceddi e assai copî llustrati di lu xiii e di lu sèculu xiv di stu libbru asìstinu ancora sutta st aspettu signau na tappa funnamintali nta la storia di la scienza spirimintali muderna cuntribbuìu a rinnuvari la littiratura taliana e nta stu senzu appi mpurtanza funnamintali la scola siciliana ca ncintilìu lu vulgari sìculu pugghisi cu lu pruvinzali dî truvatura chi friquintàvanu la sò curti e facennu la basa appoi arriccuta di la parrata tuscana ca purtau a la lingua di la divina cummedia amava la puisìa e puemi nni scrissi iddu stissu fidiricu ii di svevia era nu sicilianu e citatinu dû munnu sutta u sò regnu i siciliani ammiscasta di vari stirpi accuminzaru a sintìrisi pòpulu e accanzari cuscienza dâ propia storia nta lu lu di sittèmmiru prissatu di papa gregorio ix partìu pi la sesta cruciata anchi siddu na tirrìbbuli pistilenza fa straggi di li sò cruciati naturarmenti è custrittu a rintrari e lu papa lu scumùnica arreri nta lu di lu stissu misi lu di giugnu dû fa na nova partenza di brìndisi pi la sesta cruciata sta vota fidiricu otteni successu c un accordiu cu lu sultanu al kamil e si ncruna regghi di gerusalemmi nna lu tempiu di lu santu sipulcru lu di marzu dû stu successu senza armi e senza participazzioni di la cresia fu pigghiatu assai mali di lu papa gregoriu ix di tutti sti fatti accuminzau dda lutta longa e forti tra fidiricu e lu papa e lu sò succissuri nnucenzu iv nta sta lutta si cci nfilaru prestu li citati di la liga lummarda di unni accuminzau la longa sciarra tra guelfi liga lummarda e ghibillini fidiricu ntô passatu avìa già fattu tanti liggi a capua nta lu a missina nta lu a melfi nta lu a sarausa nta lu e a san germano nta lu ntô duranti na cirimonia granni pubbricau lu secunnu gruppu di liggi cu li sò dirittivi d accordiu c un gruppu di juristi ntra li quali roffredo di benevento pier delle vigne l arcivìscuvu giacomo di capua e andrea bonello di barletta stu corpu orgànicu di liggi chi fu pigghiatu a mudellu p assai tempu e si fa vìdiri comu la funnazzioni di nu statu mudernu pigghiau lu nomu di custituzzioni di melfi comu curiusitati ccà cc è la mmàggini di la munita taliana di euru cent ca riproduci lu cchiù famusu di li casteddi fidiriciani castel del monte ntâ pugghia un situ web è fattu di lassuciazzioni fidirizziana n talianu e nta àutri lingui la scola siciliana fu na scola puètica ca ciurìu n palermu ntra lu e lu duranti lu regnu di fidiricu ii di hohenstaufen di svevia fidiricu i di sicilia lu niputi di barbarussa stupor mundi miravigghia dû munnu la scola siciliana havi na mpurtanza granni nta la storia di la littiratura pirchì cu idda pi la prima vota si usau lu vulgari a scopi littirarî ereditò li tradizzioni puètichi pruvenzali affinànnuli pi sviluppari la prima lingua littiraria taliana la lingua siciliana usata ntâ scola siciliana di li siciliani e di li nun siciliani fu la prima lingua scritta dî lingui vulgari latini di l italia capaci di esprìmiri tutti l emuzzioni umani l àutra cosa ùnica di sta scola è lu fattu ca cumprinnìu nun sulu li nòbbili ma puru giuristi funziunarî e mpiati dû regnu viditi sutta la puisìa dâ scola è quasi sclusivamenti d amuri siguennu li mutivi dâ puisìa pruvenzali sta scola littiraria appi na granni nfluenza supra dante alighieri la scola siciliana fu na scola ricca di autura puru federicu ii e li sò figghi enzu e manfredi scrìssiru puisìi li principali autura foru lu re fidiricu nun era sulu lu sustinituri dâ scola ma puru iddu scrivìu li puisìi d èbbica comu st asempiu traduciutu pi tuscanu lu cd e vinniru du mari federicu du gruppu musicali sicilianu taberna mylaensis è na ricerca e n umaggiu â scola puètica siciliana johann wolfgang von goethe francuforti suprô menu weimar scritturi tudiscu ntillittuali e viaggiaturi granni fu unu dî màssimi rapprisintanti di l èbbica dû romanticismu n sicilia è ricurdatu p un viaggiu chi iddu fici tra lu misi di aprili e lu misi di maiu dû e chi ristau mpressu nta l òpira viaggiu n talia unni tra l àutri cosi cuntribbuisci a furmari l idiali rumànticu dû viaggiaturi chî sò discrizzioni dâ sicilia di l èbbica goethe agghicau a palermu lu di aprili cu na navi partuta di napuli na trina di jorna prima a palermu a parti aviri visitatu la cità goethe votti fari na visita â matri di cagliostru chi vivìa nti nu quarteri poviru e nun havia nutizzi di sò figghiu chi doppu nu certu successu era cchiui cadutu n disgrazzia goethe visitau appoi na villa barocca a bagarìa celibbri gia all ebbica ma chi nun ci piaciu a causa di lu stili troppu pisanti pi iddu appoi si diressi versu girgenti unni stesi quarchi giornu dicisi di cuntinuari lu sò viaggiu versu enna unni truvau maluttempu la cità fu accussì inospitali chi si ni partiu subbitu pi catania unni visitau lu palazzu biscari goethe potti vidiri puru li culati di l etna chi cummigghiavanu ancora diversi quarteri vecchi dâ cità nun avennu cchiui lu tempu appi a rinunciari a scinniri versu sarausa e si diriggiu versu missina di unni appoi lassau la sicilia doppu di iddu àutri viaggiatura comu saint non e houel viaggiaru pâ sicilia diffunnennu n europa li miravigghi di l ìsula comu lu talianu la lingua siciliana è dirivata di lu latinu tutti dui sunnu lingui variamenti articulati la lingua taliana è una di li tanti lingui parrati nta la pinìsula sunnu tutti dui liggìttimi pi nàscita e pi sbiluppu e ca funziònanu lu stissu nta la manera di l usari comu lu talianu chiddu chi quarchi vota veni chiamatu dialettu sicilianu rifretti li tradizzioni e curturi nòbbili pussèdinu nu lèssicu e na granmmàtica ma cci sunnu sempri certi diffirenzi nginirali lu dialettu veni usatu nta na zona cchiù nica rispettu a la lingua ca pari mmeci di èssiri canusciuta nta na aria cchiù granni la spanzioni di na lingua parrata supra na certa aria giugràfica cchiù anchia havi sti cunziguenzi lu fattu ca sta lingua addivintata lu menzu di cumunicazzioni di la parti duminanti pot èssiri scritta di li littirati di l òrgani di l amministrazzioni di la pirifirìa e di lu putiri cintrali la circustanza ca cerca di èssiri rigulata dànnusi na la lingua di lu dialettu lu tèrmini dialettu di lu grecu dialectos lingua di lu verbu dialegomein parrari faci vìdiri dui rialitati diversi lu dialettu addiventa menzu di ntirpritazzioni e di sprissioni idintificànnusi cu la lingua di l affettu e di lu sintimentu ca nun si metti pi nenti contra a la lingua taliana ma nni faci piccontra unu di l aspetti ca cuntribbuisci a fàciri la lingua nazziunali lu dialettu esti sprissioni di l arma di lu pòpulu e comu tali havi a èssiri riscupertu rivalutatu e valurizzatu màssimu ora ca stamu assistennu a na mudirnazzazzioni di la lingua a causa di cui si stannu pirdennu assai sprissioni dialittali veru tìpici e carattarìstichi ca na vota èranu sempri usati lu studiu di lu dialettu sicilianu nni porta a circari l òriggini di la lingua e di l infrussi chi hirìu nta lu tempu na ricerca stòrica brevi rivela la sò singularitati e la sò natura di tanti curturi li pòpuli diffirenti ca nta l ùrtimi anni passaru nta la sicilia lassaru nu marcu ncancillàbbili nta la lingua e la curtura siciliana la parrata siciliana nun havi a èssiri cunziddirata comu un dialettu ma comu lingua a tìtulu chinu pi dui raciuni nascìu cu lu pòpulu sicilianu e arristau ntatta nta li sò carattarìstichi duranti li sèculi e havi la sò grammàtica e lu sò vucabbulariu la lingua siciliana ca midemma òi si scrivi e si parra esti pibberu la lingua di l abburìggini siciliani sti abburìggini sunnu li sìculi ca vìnniru di lu lazziu e li sicani ca vìnniru di la pinìsula ibèrica ca ncuntrànnusi nta la sicilia ammiscaru li dui modi di vita e di lingua nun nn hamu a scurdari l elimi nu pòpulu pacìficu di pastura di ncerta pruvinenza accuminzannu di l viii sèculu a c la sicilia fu suttamisa di na fudda di migranti cu lingui diffirenti greci finici rumani vantali girmànici goti di la sbezzia àrabbi nurmanni sbevi e poi l angiuvini l aragunisi li spagnoli li savoia l austriachi li burbuna e li ngrisi avissi a èssiri fàcili capiri nta quali misura cu tutti sti nfrussi la lingua siciliana s avissi pututu sbiluppari agghicannu a èssiri chidda ca si parra e si scrivi òi lu latinu si ntrasìu assai supra li variazzioni di li parrati siciliani macari siddu lu grecu era cchiù diffusu di dui sèculi prima di la cunchista rumana cu li diffirenti accupazzioni l usi e li custumi di li siciliani canciaru ma la lingua nun canciau nta la sò ntiritati anzi s arricchìu pi l assimilazzioni di na nfinitati di vucàbbuli dirivati di tanti lingui aurupei urintali e africani ca traseru nta l idioma sicilianu di lingua sìmprici parrata lu sicilianu accuminzau a èssiri scrittu e a tràsiri nta l atti nutarili e nta li ducumenti ufficiali versu l annu fidiricu ii di hohenstaufen niputi di varvarussa vinni accramatu re di sicilia ancora picciutteddu siccomu fu struiutu chiossai nta la sicilia stintivamenti pigghiau lu sicilianu comu lingua nazziunali macari siddu iddu parrava na lingua francu nurmanna e midemma l alimagnu di sò patri vosi ca la littiratura scritta e la lingua puiètica fùssiru rapprisintati nta lu sicilianu picchì ancora nun asistìanu òpiri littirari e trattati di scenza scritti supra carta nta ddu piriudu li siciliani fìciru maravigghiari usannu la carta a locu di la pirgamena e midemma tannu la lingua parrata o scritta nun era tantu diffirenti di chidda di òi nta stu ammienti di littiraria vivu ammeri l annu nascìu la lìrica puiètica taliana vurgari l autura attaccati a la liggi jurìdica e amminastrativa di lu regnu miridiunali traprantaru nta lu sicilianu vurgari li scempri di la lìrica puiètica pruvinzali a lu scopu di nàsciri na lingua littiraria capaci di pruittari lu pristìu di la curti firidiciana accussì sta lingua accuminzau a si mpuniri cu la grammàtica la sò sintassi e la ricchizza di li sò vucàbbuli putenti nta la sprissioni a l attinzioni di lu munnu curturali a pàrtiri di lu cu la morti di fidiricu ii e lu sfasciamentu di la curti la ridditati di la scola siciliana fu pigghiata di la talia di lu sittintriuni spiciali di la tuscana unni si furmau na currenti di puieti li sìculu tuscani ca nzècutu dèsiru urìggini a la scola di lu dolce stil nuovo e a la lingua taliana ca si affirmau comu lingua di lu pòpulu talianu a lu cuntrariu di lu sicilianu ca vinni digradatu a lu rolu di sìmprici dialettu riggiunali li puieti nun èranu cchiù urigginari di l ìsula e la tuscana aridditau di la sicilia lu tìtulu di centru criativu di la littiratura taliana cu tuttu chissu petrarca e dante alighieri midemma ammìsiru la discinnenza di la lingua pupulari siciliana comu prima lingua littiraria taliana nu fattu assai mpurtanti di pricisari esti ca mentri la lingua e la littiratura taliana si stàvanu furmannu lu sicilianu appi nu veru granni nfrussu nta dda lingua a è na vucali e la prima littra di l alfabbetu sicilianu comu la maiuranza di l alfabbeti dirivati di chiddu finiciu alpha rapprisenta la littra a nta l alfabbetu funèticu nato li simiti chiamàvanu la sò prima littra alpha alphu o puru aleph ph ca nun si prununzava comu la f ma comu la p sta prima littra nun era na vucali ma na cunsunanti l antichi greci usaru cchiù tardu lu stissu sìmmulu chiamànnulu alpha appoi prununziatu alfa senza nuddu significatu n grecu a veni usata comu l artìculu ditirminatu fimminili zoè la virsioni accurzata di la a veni usata comu prunomu fimminiili uggitivu la furma accurzata di la a veni usata comu na pripusizzioni di locu p asempiu pòrtalu a iddu assimigghia a l usu di talianu a francisi à e ngrisi at a veni usata nnâ siquenza aviri a nfinitu chi difinisci lu futuru di nicissitati la a avi l effettu di radduppiari la cunzunanti ô principiu dâ siquenti palora la sicilia comu puru lu sud di l italia fu riggiuta di cunti principi e re dâ cunquista nurmanna di l unnicèsimu sèculu nzinu all unità d italia sta lista dî munarchi va dî cunti di autavilla primi cunquistatura nurmanni di l italia miridiunali e capustipiti dâ dinastia chi rignau n sicilia n èbbica nurmanna nzinu ô regnu dî dui sicili e ê munarchi dâ dinastia savoia prima dâ cunquista nurmanna la sicilia era n emiratu kalbita eriditatu dâ cunquista àrabba dû ix sèculu chi già prima dâ cunquista nurmanna avìanu nstauratu na seri di cuvirnatura àrabbi di sicilia pi rapprisintari la cuntinuità câ dinastìa hohenstaufen fidiricu ii di sicilia canciau lu stemma dû regnu agghiuncènnucci li signa dâ dinastìa sveva â morti di martinu ii s accuminzau nu pirìudu di ntirregnu di dui anni carattorizzatu di trùbbulu duranti stu pirìudu la riggenza di l ìsula fu furmalmenti affidata a bianca di navarra vìduva di martinu i disignata vicaria dû re d aragona ntâ sicilia sennu ca la sicilia nun fu cchiù nu statu nnipinnenti la massima auturitati nti l ìsula fu lu viciré n rapprisintaza dû re duranti stu pirìudu li regni di nàpuli e sicilia sunnu tinuti di re forasteri spagna prima e poi pi brevi pirìudi austria e savoia mentri vennu amministrati di distinti viciré la spidizzioni di garibbaldi misi fini â dinastia dî burboni la sicilia fu annittuta ô regnu di sardegna e ntô fu prucramata l unità d italia chi fu na munarchìa nzinu ô riggiuta dâ dinastia savoia quattru re si sigueru nti stu piriudu custanza di sicilia di nuvèmmiru dâ famigghia autavilla era pi dirittu riggina di sicilia addivintò mpiratrici tudisca comu mugghieri dû mpiraturi arricu vi dî svevia dâ famigghia hohenstaufen e fu la matri di lu mpiraturi e rè di sicilia fidiricu ii di hohenstaufen era la figghia pusturara di ruggeru ii di sicilia lu primu rè nurmannu di sicilia câ sò terza muggheri biatrici di rethel custanza nun veni ngaggiata pi maritàrisi finu a l età di anni chissa era na cosa rara pi na principissa di cui lu matrimoniu putìa èssiri usatu a scopu pulìticu pirciò asìstinu storî ca forsi era mònaca e abbisugnava la dispensa dû papa prima ca si putissi maritari o chi forsi era veru ladia di lu fattu ca putìa èssiri mònaca nni parra puru danti aligheri nta lu terzu cantu di lu paradisu comu putiti vidiri cchiù sutta ma è assai mprubàbili ca l una cosa o l àutra putìssiru èssiri veri câ morti di sò niputi arricu di capua ntô custanza addivintò aredi prisuntiva dû regnu sicilianu sò niputi tanticchia cchiù vecchiu lu rè gugliermu ii nun era ancora maritatu si maritò ntô cu joanna plantagenet la figghia di arricu ii di nnighliterra soru di riccardu i cori di liuni coeur de lion stu matrimoniu ristò senza figghî o si cci nni fu quarcunu pò èssiri ca murìu giùvini n ogni casu nun si sapi picchì cci vosi tantu tempu pi guglielmu truvari un maritu pi sò zia custanza mancu sapemu pricisamenti picchì nfini scigghìu arricu lu figghiu e aredi dû mpiraturi di lu sacru rumanu mperu fidiricu i li rè siciliani e li mpiraturi tudischi avìanu statu nimici pi assai tempu e lu papa puru un nimicu di li tudischi nun avissi vulutu vidiri lu gran regnu ô sud di roma nta li manu tudischi mancu li famigghî nòbbili siciliani vulìanu vidiri na pussibilità sìmili nustanti chissu ntô custanza si ngaggiò cu arricu chi addivintò mpiraturi arricu vi e si maritaru doppu dui anni lu di jinnaru gugliermu fici prumèttiri a li sò nòbbili e a l òmini cchiù mpurtanti di la sò curti a ricanùsciri li dritti d aredi di custanza s iddu murìa senza aredi ma doppu la sò morti mpruvisa ntô sò cucinu e lu niputi di custanza tancredi si pigghiò lu tronu tancredi era un figghiu bastardu dû duca ruggeru d apulia lu primu figghiu di ruggeru ii e emma di lecci ma avìa lu supportu d assai nòbbili di lu regnu lu sòggiru di custanza murìu ntô e l annu doppu arricu e custanza vìnniru ncurunati mpiraturi e mpiratrici arricu si stava priparannu già p accupari la sicilia quannu tancredi murìu ntô nta lu stissu annu arricu vinni a sud dipunìu lu figghiu di tancredi gugliermu iii e si fici ncurunari iddu mentri arricu vinìa a sud cu l esèrcitu custanza lu siguìa di arrassu e a tempu picchì era ncinta grossa lu di dicèmmiru lu jornu doppu la ncurunazzioni di arricu n palermu nascìu sò figghiu fidiricu chi poi addiventa mpiraturi e rè di sicilia ntô paiseddu di jesi vicinu ancona custanza avìa anni e sapìa ca assai genti avìanu dubbî si lu figghiu fussi veru d idda pirciò lu picciriddu fu fattu nàsciri ntra na tenna granni ntâ chiazza dû paisi cu tanti fìmmini dû paisi nvitati a taliari la nàscita quarchi jornu doppu idda riturnò a la chiazza e allattò lu picciriddu davanti a lu pòpulu arricu murìu ntô e custanza riturnò n sicilia fici ncurunari fidiricu c avìa tri anni rè di sicilia e annullò li patti c avìa fattu sò maritu oramai mortu ntra lu cuvernu di sicilia e lu mperu idda puru rinunziò li soi dritti a lu regnu tudiscu e lu mperu e misi lu picciriddu sutta la cura di lu papa nnuccenziu iii custanza s aspittava ca sò figghiu fussi struitu comu un sicilianu e ca iddu addivintassi sulu rè di sicilia ca iddu addivintò cchiù di chissu nun si putìa prividiri quannu idda murìu versu la fini di ddu stissu annu ntô dante metti custanza ntô paradisu nustanti ca critti la storia ca custanza avìa statu mònaca moresnet o moresnet niutrali era dû ô nu statu europeu nichissimu di kmsup chi asistìu sulu picchì li dui stati vicini nun pòttiru vèniri a n accordu di cui l avissi a pussèdiri pirciò dicideru di fàrilu un tirritoriu niutrali unni tutti dui putìanu cuntrullallu nzèmmula s attruvava a circa km sud ovest di aquisgrana aachen drittamenti ô sud dunni li cunfini di girmania belgiu e olanda si ncòntranu supra lu ciumi vaalserberg duranti lu cungressu di vienna dû la mappa eurupea era abbastanti ridisignata p accummudari lu novu bilanzu di putiri unu di sti riordini fu tra lu novu regnu unitu di paisi vasci e prussia pâ maggiuranza di casi li dui partiti eranu d accordu di quali cunfini si trattava picchì cchiù o menu eranu sempri li vecchi cunfini ma ngiru moresnet cc era un prublema tra li paisi di moresnet e neu moresnet si truvava la minera di zincu di vieille montagne n francisi altenberg n tudiscu tutti dui vulianu ca sta ricchizza appartinissi a lu sò tirritoriu e ntô nni si fici un cumprimissu lu paisi di moresnet stissu addivintava olandisi neu moresnet addivintava na parti prussiana e la minera e lu villaggiu di kelmis la calamine attornu a iddu avissi addivintatu nta lu mentri tirritoriu niutrali cu tutti dui li nazzioni a stabbiliri nzemmula n amministrazzioni nta lu stissu tirritoriu lu tirritoriu novu avia na forma di triangulu a la parti di sutta cc era la strata principali tra aachen e liège la minera era misa propriu a nord di sta strata sparti du lini dritti iavanu a nord facennusi sempri cchiù vicini l una a l autra nzinu a iuncisi finarmenti supra lu vaalserberg quannu lu belgiu pigghiau la sò nnipinnenza di l olanda ntô la terra ô latu olandisi vinia sutta l amminstrazzioni belgia e pirciò addivintaru co amminstratura puru siddu l olandisi nun lassaru iri moresnet nsenzu furmali di prima lu tirritoriu vinni cuvirnatu di dui cummissari riali unu d ogni latu ma cchiù doppu moresnet riciviu cchiû libbirtà amminstrativa quannu vinniru misi lu sinnacu e lu cunzigghiu di li dici membri cu lu sinnacu capu di statu appuntatu di li dui cummissari la vita a moresnet niutrali vinni duminata dâ minera di zincu comu la ndustria cchiù granni chi attraìa assai upiraî dî paisi vicini cchiù dd la pupulazzioni origginali ma sta summa nun era mai cchiù granni di essiri tirritoriu niutrali appi quarchi avvantaggiu p asempiu li tassi vasci nenti duana di paisi vicini e prezzi vasci pi tanta roba assai sirvizzi comu lu sirvizziu pustali fôru spartuti tra belgiu e prussia n modu simili a andorra la pupulazzioni niutrali potti scegghiri a quali milizia e sistema di giustizzia vulianu appartiniri nu svantaggiu di sta situazzioni fu lu fattu ca lu populu di moresnet vinni cunsidiratu senza statu e nun pottiru aviri na forza militari d iddi stissi quannu nta minera nun cci fu cchiù minirali nta lu cuminciaru a nasciri dubbi supra la supravvivenza di moresnet niutrali tanti idei foru avanzati pi stabbiliri moresnet comu na entità cchiù nnipinnenti tra li quali c era l idia d un casino e un sirvizziu pustali cu li sò propri francubulliand anchi si sta urtima idia vinni riggittata di lu cuvernu lucali l inizziativa cchiu rimarcabili vinni di lu dr wilhelm molly c avia n testa di fari di moresnet lu primu statu di lu munnu di lingua esperantu chiamatu amikejo postu d amicizia l innu nazziunali prupostu era n lingua esperanta marcia di lu stissu nomu comunqui lu tempu stava scadennu pi ddu nicu tirritoriu nè lu belgiu nè la prussia avianu mai ninunziatu a la patrunanza di lu tirritoriu e versu lu la prussia n particulari stava pigghiannu nu fari cchiù aggrissivu versu lu tirritoriu e fu accusata di sabbutaggiu e di mpidiri lu prucessu amministrativu pi furzari la situazzioni ntô duranti la prima guerra mundiali la girmania accupò lu belgiu e li tudischi si mpatruneru di moresnet nta lu moresnet nun era cchiù niutrali lu doppu guerra cu lu trattatu versailles di lu assistimò la situazzioni cu na niutralità timpurania stabbiluta un cintinaru d anni prima quannu fu dicidutu ca lu moresnet avissi divintatu parti di lu belgiu li tudischi pi picca tempu si pigghiaru arreri lu tirritoriu duranti la secunna guerra munniali ma fu arreri datu a lu belgiu nta lu lu tirritoriu asisti ancora nta un certu modu sutta la municipalità di kelmis la calamine nta li cantuna di l est di lu belgiu la giorgia è na ripùbbrica ex suviètica situata ntô caucasu tra l europa e l asia veni limitata dâ armenia la russia la turchia e l azzirbaiggian e nnipinnenti dû mpurtanti citati sunnu tbilisi la capitali batumi ntâ riggiuni di l agiaria ô la riggiuni di l abkazia è canciata n nazziuni nnipinenti e arricanusciuta da mmèmira di stati di l onu grazzi ppi na liggi di russia a nord la giorgia è limitata di la catina dû caucasu a est dî tirritori di l azzirbaiggian a sud di la turchia e l armenia e a ovest dû mari nìuru dâ nnipinnenza dû la giorgia havi avutu na storia abbastanza muvimintata lu riggimi puliticu havi statu tintatu di dittatura ma li manifestazzioni havanu arrinisciutu a ivitari la diriva dittatoriali ntô l ossezzia dû sud filu russa doppu affruntamenti militari agghicau a na speci di nnipinnenza dâ giorgia puru senza èssiri ricanusciuta comu statu nnipinnenti di nudda nazzioni dû munnu nti riggiuni di l abkazia nta la parti nord dû mari nìuru ô cunfini cu la russia e in cchiù nica misura di l agiaria nta la parti sud dû mari nìuru ô confini cu la turchia riclamanu la ndipinnenza dû restu di la giorgia la rivuluzzioni giorgiana di texel di aprili di maiu fu na nsurrizzioni dûn battagliuni di surdati suvietici giorgiani a texel prununziata tessel contra l accupazzioni tudisca di l ìsula ulannisi duranti la secunna guerra munniali chista è spissu discritta comu l urtimu campu di battagghia d europa l ìsula avia addivintatu un puntu strategicu dâ difisa tudiscadi l atlanticu e avia statu assai rinfurzata li surdati giorgiani eranu dâ ripubbrica sucialista suvietica giorgiana chi foru fatti priciuneri ntô frunti dû livanti e chi ora cummattevanu allatu â li tudischi vol diri eranu priciuneri di tudischi chi avianu dicidutu di lassari lu so àsercitu e di cummattiri pi li tudischi mmeci di muriri di fami ntê campi di cuncintramentu n girmania e n pulonia e si truvavanu ntâ l ìsula ntô campu di priciuneri a sirviri comu truppi d aiutu contra li nimici dâ girmania la notti di lu di aprili mentri aspittavanu d un mumentu â l autru n attaccu dî forzi alliati si vutaru contru li tudischi e pi picca tempu pigghiaru lu cuntrollu di l ìsula comu tudischi muriru dda notti ma nun rinisciru a pigghiari li battirii navali di lu nord e di lu sud di l isula pichissu nun pottiru firmari l arrivu di li rinfozzi tudischi li tudischi lanciaru na cuntraffinsiva suppurtata di l artigliria dû cuntinenti e doppu simani di forti lotta ripigghiaru l ìsula duranti sta guerra russa comu veni canusciuta a texel quasi tudischi giorgiani e abbitanti di texel mureru la distruzzioni fu enormi duzzini di fatturii fôru abbruciati lu massacru e lu inutili spargimentu di sangui cuntinuò nzinô a doppu la capitulazzioni tudisca ntrâ l ulanna e a danimarca ntô lu di maiu e la caduta difinitiva dâ girmania l di maiu nun prima dû di maiu li truppi canadisi fôru capaci di pacificari l urtimu campu di battagghia d europa li giorgiani morti riposanu ntô cimiteru cummimurativu a hogeberg vicinu a oudeschild li supravvissuti nun ficiru na fini filici siguennu l accordi dâ cunfirenza ri yalta fôru rimpatriati furzatamenti di l alliati dî campi di cuncintramentu tudischi ntâ li campi di priciuneri di l unioni suvietica stalin cunzidirava li primi priciuneri di guerra dî tudischi comu traditura picchì nun avianu luttatu nzinô â morti accussì na granni parti di dui miliuna di priciuneri suviètici chi foru rimpatriati ntâ l unioni suvietica dî forzi alliati â la fini dâ guerra fôru giustizziati appena riturnaru la sipurtura difinitiva di l equipaggi di volu di l alliati si pò truvari ntô lu cimiteru cumuni in den berg na mustra pirmanenti di chistu fattu si pò vidiri ntâ lu musiu aeronauticu ntâ l ariuportu di l ìsula lu brasili è nu statu di l america miridiunali havi miliuna di abbitanti i è lascu miliuna di chilòmitri quatrati lu brasili occupa mitati di l america miridiunali i è lu paisi cchiù granni pi estinsiuni e pi lu nùmmaru di abbitanti la lingua parrata è lu purtughìsi la munita è lu real e la furma di cuvernu è la ripùbbrica prisidinziali lu brasili cunfina cu la guyana francisi lu surinami lu venezuela e la colommia li sò catini muntagnusi nun sunnu assai àuti sparti di lu pico da neblina m lu rilìvu è spartutu nni arcuni granni riggiuni a nord lu massicciu di la guyana di urìggini antichissima cu n autizza midia di metri l amazzonia ca s attrova a lu nord ovist di lu paisi e lu mato grosso a lu centru li costi si sviluppanu nni lu oceanu atlanticu pi chilumitri n geniri su bassi e sabbiusi nti la parti sittintriunali àutri e sdirrupati nti lu centru li ciumi e li lachi su migliara li cchiù mpurtanti su lu paranà e lu rio di li amazzoni lu clima è equaturiali la timpiratura pò agghicari a c nni li costi mmeci lu clima è timpiratu pi li friquenti chiuvuti nzinu a lu lu brasili era abbitatu di pupulazzioni ndìggini ca campàvanu nti li guddefi equaturiali n granni capanni custruiti cu li fogghi appoi lu navigaturi pedro alvares cabral culunizzò lu tirritòriu la fascia custera vinni spartuta n pruprietà assai granni poi vinni ntruduciuta macari la curtivazzioni di la canna di zùccaru e lu brasili addivenni lu cchiù granni curtivaturi di lu munnu nzèmmula a cuba nta lu lu brasili uttinìu la nnipinnenza a pàrtiri di lu cci fu nu pirìudu di viulenta dittatura ca accabbò nti lu quannu vinni appruvata la custituzzioni ca è n viùri ancora òi cu casi miliuna di abbitanti lu brasili è lu paisi cchiù pupulusu di l america di lu sud li brasiliani su nu pòpulu juvani lu pi centu havi menu di anni lu di la pupulazzioni è cumpunuta di nìuri discinnenti di li schiavi africani ergu lu semu davanti a na sucitati multiètnica nzinu a la nnipinnenza di lu paisi la maggiuranza di li janchi era di urìggini purtughisi di lu arrivaru immigrati di tuttu lu munnu la lingua ufficiali di lu brasili è lu purtughisi la furma di urdinamentu è na ripùbbrica di tipu prisidinziali spartuta nti stati fidirati ogni statu havi li propi leggi e li propi usanzi lu prisidenti veni eleggiutu di lu pòpulu doppu anni lu brasili havi assai risorsi naturali nfatti cci su ricchi jacimenti di pitròliu ca lu fannu unu di cchiù granni espurtaturi pi la abbunnanza di la forza di travagghiu e lu sviluppatu liveddu ticnulòggicu e scientìficu ponnu cumpètiri a liveddu munniali nti li attivittati di sitturi e di pruggittazzioni di l àutra banna pirò lu brasili s sttrova a cummàttiri la misèria cchiù di la mitati di la populazzioni campa ntâ puvirtati casi tutali e ntâ fami pi chissu la sò situazzioni suciali i ecunòmica pò èssiri paraunata a chidda di l innia lu brasili pruduci cafè agrumi zùccaru sòja tabaccu mais banani cacau e cuttuni lu paisi è videmma a li primi posti pi l allivamentu di buvina ca è n attivitati tradizziunali pi zoccu arriguarda la nnùstria sunnu assai sviluppati li sitturi di li telicumunicazzioni e l elittrònica un marimotu o nu tsunami ca n giappunisi veni a diri unna di portu è un muvumentu divastaturi dû mari cu unni assai àvuti ma no comu tèrmini scintìficu pirchî li tsunami nun sunnu culligati a la marea è na serii d unni di mari ca accuminzanu cûn tirrimotu marimotu attivitati vurcànica caduti di mitiuriti ntô mari o vicinu lu mari l energia di nu tsunami è custanti veni a diri è la funzioni di la sò autizza e vilucità pirciò quannu l unna s abbicina a la terra la sò autizza aumenta mentri la vilucità sminuisci l unni camìnanu a na vilucitati àuta e nun sunnu nutati quannu camìnanu nta l acqui funnuti ma la sò autizza pò crìsciri nzinu a metri e cchiù quannu agghìcanu ntâ zona custera li tsunami fannu gravi distruzzioni ntê costi e nta l ìsuli assai citati ca si tròvanu ntê costi di l ocèanu pacìficu principarmenti ntô giappuni ma puru nta l away hannu sistemi d allarmi e tipi di sfrattamentu n casu dûn gravi tsunami nu tsunami pò èssiri ntisu di tanti stituti di sismoluggia nta tanti parti dû munnu sparti di l abbistamentu pi menzu dî satèlliti nuddu di sti sistemi pò prutèggiri contra nu tsunami mpruvvisu nu tsunami distruttivu successi arrassu dâ costa di hokkaido ntô giappuni a causa dûn tirrimotu lu di giugnettu dû lu risurtatu fu ca pirsuni di l ìsula nica di okushiri pèrsiru la vita e na pocu di cintinara foru firuti e dispersi li megatsunami sunnu unni straurdinari ca ponnu agghicari nzinu a metri di autizza cu na putenza distruttiva enormi li provi c avemu nni mùstranu ca li megatsunami causati di granni pezza d ìsuli ca affùnnanu ntô mari sunnu pussìbbili nu megatsunami sìmili si putissi virificari ntô futuru quannu lu vurcanu dâ parti vascia di l ìsula di la palma una di l ìsuli canarî addiventa attivu n àutra vota missina fu distrutta quasi cumplitamenti dûn tirrimotu ca causau nu tsunami la matina dû di dicèmmiru dû ammazzannu cchiossai di pirsuni un muvimentu d acqua dâ grannizza cchiù nica di nu tsunami si virificau ntô dicèmmiru dû ntô mari tirrenu a causa di na frana chi successi ntâ sciara dû focu nta l ìsula di strùmmuli a sècutu di na longa attivitati vurcànica anchi siddu di grannizza nica l unna ca si ginirau àuta na piccaredda di metri distrudìu certi posti dî zoni custeri di strùmmuli ch èranu abbitati e causau dammaggi â navigazzioni l èbbica greca n sicilia è para cû pirìudu dâ grecia clàssica e va di la spirduta di l uttavu sèculu a c câ funnazzioni dî primi culonî ô spèrdiri dû terzu sèculu a c e la cunquista rumana di sarausa secunnu tucìdidi li calcidisi cu a capu teocli fôru li primi greci ca vìnniru n sicilia e frabbricaru la prima culonia greca chiamata naxos versu lu a c picca tempu doppu vìnniru li corinzi e frabbricaru sarausa vicinu li terri margigni di siraca un pòpulu vinutu di creta frabbricau gela e doppu versu lu a c girgenti chi lu pueta pindaru chiamau la cchiù bedda cità di li murtali zancle canciau nomu e addivintau missina nta lu a c picchì fu accupata di un pòpulu scappatu di priggiunìa chi avìa origginatu a messena nta la grecia li sìculi c abbitàvanu la zona orientali di la sicilia si ribbillaru a st accupazzioni di genti strania ma fôru supraffatti di li greci c avianu cchiù armi e cchiù canuscenza di l arti di la guerra la sicilia avìa vistu cchiù di na migrazzioni ma nudda nzinu a ora avìa statu ostili a l abbitanti li finici avianu vinutu senza ncuitari a nuddu sulu mittennu cocchi basi cummirciali pi travagghiari cu li nazzioni di lu mari meditirraniu e puru cu l abbitanti di l ìsula ma mentri li finici avianu fini cummirciali senza pinzari a culunizzazzioni li greci mmeci vìnniru cu àutri pinzati iddi fìciru na mmigrazzioni nta la sicilia traseru assicutaru l abbitanti liggìttimi di la zona orientali e s impusissaru di la terra cu l idìa di curtivalla e fàrisi na casa e na patria iddi èranu cchiù ntirissati a l ìsula pi lu benèssiri pirsunali e la libbirtà pulìtica e ecunòmica li greci èranu na genti pòvira e vinianu pi fàrisi na vita megghiu ca nun si putianu fari ntê so nazzioni a causa di la curruzzioni pulìtica li tassi esaggirati e la tirannìa di li cuvirnanti chi ntaccàvanu assai nta la libbirtà di li pòpuli prestu si fìciru cità statu putenti e accuminzaru a luttari l una contru l àutra pi suttamèttirisi l una cu l àutra e addivintari ognuna cchiù putenti di l àutra a causa di chistu nascìu la ligislazzioni p addifènniri li pòviri contra li putenti e li provi li truvamu prima nta li rivuluzzioni civili e poi nta li liggi di caronda chi misi liggi contra li disirtura e li tistimoni fàusi e si ntirissau assai di lu benèssiri di li picciriddi spiciarmenti di l òrfani iddu fu lu primu nta la storia ca ubblicau lu statu a pagari la scola pi li picciriddi pòviri assai capi di statu greci ca ora âmu a chiamari sicilioti accussì fôru chiamati li greci di sicilia doppu ca s affirmaru nta l ìsula fôru tiranni tinti contra lu pòpulu ma nun fôru tutti sparti a chiddi ca luttaru pi la dimocrazzìa cci fôru chiddi ca luttaru pi tèniri la nnipinnenza di l ìsula giluni di siracusa e teroni di agrigentu sarvaru la civilizzazzioni occidintali contra li cartagginisi nta lu a c a imera e nta lu trattatu di paci cci mpuneru di nun sacrificari cchiù li primi nati màsculi a li dei quannu arrivàvanu a deci anni mentri geroni puru di siracusa firmò l espanzioni di l etruschi a cuma cu tuttu chistu parò li sìculi illenizzati capiati di ducezziu si ribbiddaru a li greci e li luttaru cu successu nzinu a lu a c doppu di quannu li greci vinceru e mannaru a duceziu n esiliu a curintu li sicilioti fòru lu arrisurtatu di n ammiscata di li pòpuli autòctuni dâ sicilia cu chiddi di koinè greca macari iddi nun jeranu un sulu pòpulu nti la manera chiù stritta n particulari cu li siculi purtannu li sicilioti stissi a ddifinirisi nè dori nè ioni ma siculi quannu la sicilia fu ammaduta di l atinisi ca foru appoi jittati fora cù cchiù pricisiuni ô cungrissu di gela pi vuci di ermocrati duranti la guerra di lu peloponnesu ateni attaccau la sicilia ma si pigghiau na bona scunfitta e la sò flotta vinni tutta pigghiata di li greci sicilioti nta lu a c e nicia lu sò ammiragghiu s ammazzau nta la priggiuni tra li greci sicilioti ci fôru òmini di valuri e di granni ncegnu archimedi di siracusa lassau signali ca nun si ponnu cancillari mancu cu lu tempu li sò princìpî di fìsica sunnu usati ancora oi lu filòsufu e matimàticu empedocli di agrigentu ca si dici ca la sò curiusità pi lu sapiri lu fici cadiri dintra l etna unni iddu avìa jutu pi vidiri chi succideva dintra la vucca di lu vurcanu lu pueta e filòsofu archistratu ca fu l auturi di lu primu trattatu di cucinari lu bonu gustu pindaru e tanti àutri chi nasceru tutti ntâ sicilia e stesicoru ca fu unu di li cchiù bravi pueti sicilioti e fu pigghiatu a mudellu puru di lu pueta latinu virgiliu e timeu di taurmina unu di li stòrici cchiù granni di la sicilia e tanti tanti àutri autri forti mprisi fìciru li sicilioti comu dionisiu i chi scunfissi li cartagginisi e addivintau lu patruni di lu miditirraniu custruennu culonî puru nta la magna grecia li sicilioti brillaru nta la sicilia comu na luci nta la notti sia pi cultura pi pulìtica e pi ligislazzioni e addivintaru la putenza cchiù forti di lu miditirraniu cu tuttu ciò nun àppiru lu cuncettu di statu nazzioni emigraru in sicilia n cerca di na terra megghiu e cchiù amica e quannu cuminciaru a ciuriri si organizzaru a cità statu e cuminciaru a fàrisi guerra l unu contra l àutru ignurannu li sìculi li sicani l elimi e puru li finici pinzaru di na manera egoìstica e nun tintaru mai di riuniri la sicilia sutta un sulu cuvernu cu na sula lingua finu ca n sicilia c èranu li sìculi li sicani li finici e l elimi chistu nun si putìa fari picchì nta un certu senzu nun si trattava di un pòpulu sulu ma di gruppi di pòpuli c un nùmmaru limitatu di genti di diversu modu di pinzari e di diversi lingui li greci c avianu espirenzia di pulìtica di civilizzazzioni di custumi suciali ecc èranu un pòpulu ùnicu ma iddi nun fìciru àutru chi cupiari li cuverni d unni vinianu e accussì nascìu n àutru sistema pulìticu comu nta la grecia cu lu tempu iddi si fìciru accussì ricchi ca campàvanu cu tantu lussu comu si ddu jornu fussi l ùrtimu jornu pi iddi nzumma la curruzzioni civili pulìtica e murali fu accussì forti ca a causa puru di nun aviri pinzatu di fari di la sicilia nu statu ùnicu doppu la ribbellioni di li sìculi accuminciata ntô a c e finuta cu la scunfitta di duceziu nta lu l egimunìa greca cuminciò a dari li primi signali di la sò morti la dibbulizza pulìtica e cuvirnativa a cui s arridduceru purtau li mamirtini a accupari missina e chista fu la fini di la putenza grecu siciliota chista fu la scusa chi purtau li rumani in sicilia israeli è na ripùbbrica dû mediu urienti di circa setti miliuna d abbitanti la capitali è gerusalemmi ma quasi tutti l àutri stati arricanùsciunu comu capitali tel aviv lu tirritoriu di lu statu d israeli è situatu a urienti di lu mari meditirràniu e dilimitatu a nord di la siria a est di la giordania li tirritoria palistinisi e lu mari mortu e a sud di l eggittu li cità cchiù mpurtanti sunnu jirusalemmi tel aviv haifa li ciumi israeliani cchiù mpurtanti sunnu lu giurdanu lu quishon e lu yarmuk la storia d israeli eni assai antica ci furu stati abbràici nta la riggiuni a pàrtiri dû secunnu millenniu a c la maiuri parti di l ebbrei si nni jeru n tornu a lu primu sèculu d c cacciati di li rumani ntô sèculu xix nascìu nu muvimentu dittu siunismu ca si mpignava pû ritornu di l abbrei nta la palistina unni fari nàsciri nu statu abbràicu â ccuminzatina dû xx sèculu li primi mmigrati ebbrei si svilupparu li primi kibbutz cumunitati autarchici ca occupavanu tirrina spissu mpervi o abbannunati dâ pupulazzioni palistinisi autoctuna lu statu d israeli nascìu nnô pâ dicisioni di li nazzioni uniti ma sùbbitu fu attaccatu di li stati àrabbi sò vicini ca poi l attaccaru puru ntô ntô guerra dî sei jorna e ntô guerra dû kippur ntô furu occupati li tirritori di la giordania e di l eggittu chiamati tirritori palistinisi e ancora nun s havi truvatu na soluzzioni difinitiva pi la paci ntâ riggiuni mediurentali la situazzioni n fatti eni di granni cunflittu cu li palistinisi sustinuti di l àutri nazzioni àrabbi israeli firmau trattati di paci nta l anni cu l eggittu e la jurdania e a pàrtiri di l anni è n cursu nu prucessu di paci cu li palistinisi lu perù è nu statu chi apparteni ô cuntinenti dâ mèrica dû sud la sò capitali è lima lu pirù nticamènti èra abbitatu d un pùapulu muntuatu inca di chisti nun si canusciunu l uriggini cu sicuritati ma si pènza ca nticamènti fùaru na pupulaziuni urigginaria di l asia i cchiutraduliddhu si stabbilìru attùarnu lu lacu titicaca li cìantru d u mpiriu sò fu cuzco n lingua quechua qusqu prununcia cosco ca vurrissi diri vuddìcu d u munnu sta citati isti situata a cchiùssai di mètri d autizza siculi assai dùapu s ispansiru li stu mpìaru agghicà ad aviri cchiù di miliuna di cristiani a lu sò cuspìattu i li cunfini s allargaru finu a lu ecuador e la bulivia lu perù è na nazzioni dimucratica li muntagni dû perù la fidirazioni da russia o cchiù cumunimenti la russia è na cunfidirazioni di ripùbblichi tra cui la cchiù ranni e a cchiù mpurtanti è la ripùbblica di russia e la cui pupulazioni totali è di all incirca abbitanti pi supirfici la russia avi chilòmetri quatrati e si po diri ca è u statu cchiù ranni dû munnu a so capitali è mosca a fidirazioni russa occupa quasi tutta a parti sittintrionali dû cuntinenti eurasiaticu a ovest cunfina cu li stati dill europa orientali e a scandinavia a nord da russia si trova l ocèanu articu a nord est è siparata dê stati uniti da u strittu di bering a est avi l oceanu pacificu e a sud cunfina câ cina a mongolia u kazakhstan e a georgia la fidirazioni russa è abbitata principalenti di na pupulazioni di etnia russa e di riligiuni ortodossa data a rannizza dû territoriu si ponnu truvaru diversi etnii originari o storicamenti mpiantati ni diversi parti dû territoriu oltri ô russu si pàrlanu àntri lingui ca però sunnu ufficiali sulu intra certi ripùbblichi autònomi comu u baskiru o u tataru àntri lingui parlati sunnu m priìculu d enstinzioni comu a lingua ainu lingui comu a lingua mator per esempiu un si parlanu cchiù a storia dâ russia accumencia versu u cu li principati vichinghi ca si uncirunu versu l annu cu û regnu di oleg a kiev a città di mosca fu funnata sulu versu lu xiii sèculu e san pietruburgu ca addivintà n tempi cchiù moderni la capitali di l imperu zarista fu funnata di pietru lu granni all iniziu dû xviii sèculu vittima di attacchi mongoli duranti tuttu lu mediu evu nê sèculi chi vinniru l imperu russu arriniscì a mantèniri lu cuntrollu dî tirritori asiatici nzinu all alaska ca po vinnìttiru all amiricani nô xix sèculu nô all èbbica dû zar alessandru lu ginirali michail illarionovi kutuzov rinesci a battiri l esercitu di napuliuni chi avia ggià trasutu a mosca la cità avìa statu bruciata dê russi e l esercitu francisi chi avìa già subbitu gravi perditi â battagghia di borodinu appi a ritiràrisi a causa du nvernu russu pi cui nun era equipaggiatu lu xx sèculu è marcatu di la fini di lu putiri mpiriali e la rivoluzzioni bolscevica guidata di lenin ntô e chi instaura in russia e ntê tirritori sutta lu sò putiri la cusidditta unioni suviètica nu riggimi cumunista sta fasi dura nzinu ô cu la dissuluzzioni di l unioni suviètica e l instaurazzioni di nu statu di dirittu sutta na forma di ripubblica prisidinziali lu capu di statu attuali è vladimir putin kasimov russu tatar qasm sturicamenti xankirmn gorodets meschorsky novy nizovoy paisi nta ryazan oblast la russia lu centru amminstrativu dû cumuni di kasimovsky lu paisi si trova supra lu latu mancu dû ciumi oka la prima pupulazzioni di sti posti fu na tribù finno ugrica la meschiora chi vinni assimilata cchiù tardu dî russi e tatar lu paisi fu funnatu ntô di yury dolgoruky di vladimir suzdal comu grodets e poi gorodets meschyorskiy russu ntô fu distruiutu dî mongoli ma prestu fu ricustruiutu comu novy nizovoy novu iusu n lingua russa doppu la guerra di suzdal ntô unni lu gran duca vasili ii fu fattu priciuneri li terri di meschiora foru dati a olu mxmmt khan di kazan khanate comu pagamentu pâ vita dû duca ntô gran duca vasili ii di muscovi desi stu paisi a kazan principi qasim khan chi fici lu nspitturi di tribbuti ma poi vinni lu sirviziu russu secunnu autri stori si dici ca qasim e sò frati yosf fuieru di kazan doppu nun aviri arriniscitu a pigghiari lu tronu contra a sò frati mxmd doppu lu sta cità pigghiò lu nomu di qasm e arristò la capitali di qasim khanate nzinu a lu quannu lu khanate addivintò arreri parti di la russia un gruppu di tatar si nni ieru a stari ddà duranti lu seculu xv e ora sunnu canusciuti comu qasim tatar e parranu lu dialetu mishar mmiscatu cû dialettu mediu tatar di la lingua tatar dû seculu xiii kasimov addivintò unu di li centri di l islam nta sta riggiuni ntô seculu xvii la cità fu spartuta nta tri parti chiddi chi parranu tatar fabbrichi storichi this article was originally translated from this article incorporates text from brokgaus efron encyclopedia lu piriudu nurmannu in sicilia accuminzau câ trasuta a palermu dê nurmanni capiati di ruggeru chi carzarru l àrabbi dâ cità lu di jinnaru dû trasuti a missina già ntô l ìsula fu cunquistata cumplitamenti ntô quannu l ùrtuma citati n manu àrabba turnau sutta lu duminiu nurmannu l èbbica nurmanna finisci cô spusalizziu di custanza di sicilia cu enricu vi di svevia chi lu di dicèmmiru ricevi n doti lu regnu nurmannu ristatu senza àutri eredi già a pàrtiri dû gruppi di nurmanni s attruvavanu nta l italia miridiunali p accuminzari comu surdati di vintura attirati dî pussibbilitati chi uffrìanu li ribbillioni antibizzantini ntâ pugghia sti surdati di vintura versu lu uffreru li so sirvizza a cuegghiè chi vulìa pagari pi sta manera s arriccheru e araciu araciu criscìu li tirritorî chi cuntrullaru lu primu fu la cuntea d aversa cu rainulfu drengot ntô prestu trasìu ntà scena la famigghia autavilla cummannata di gugliermu vrazzu di ferru mortu ntô cu iddu veni nu canciamentu radicali di l aspirazzioni dî nurmanni nta l italia miridiunali papa liuni ix vidennu la sò beniventu minazzata pruvau a trattinìrili ma l asèrcitu puntificiu fu ruinusamenti battutu nnû cummattimentu di san paulu di civitati lu papa fu catturatu e così beniventu arristau n ìsula puntificia nta na terra nurmanna ntô rubertu lu guiscardu d autavilla strincìu un pattu cu papa niccolò ii lu cuncurdatu di melfi cu cui si addicchiarava lu duca di puglia chi cumprinnìu puru la basilicata la calabbria parti dâ campania e la sicilia chi era però ancura ntê manu dî musulmani li nurmanni rinisceru a prestu a accabbari la prisenza bizantina e dunca puteru didicarisi â sicilia ruggeru i di sicilia lu frati di rubertu cummannau nu gruppu di cavalleri ntô attaccannu l ìsula e criannu na prisenza nurmannu pirminanti abbicinu a missina l avanzata fu lenta ma custanti nu cummattimentu dicisivu fu lu cummattimentu di cerami ntô rinisceru ntô a agghicari n palermu chi vinni poi addicchiarata la capitali la cunquista dâ sicilia cci vulìa trent anni ma ntô cascau l urtimu paisi saracinu notu a tuttâ sicilia era sutta lu cummannu nurmannu ruggeru i muriu ntô e sò figghiu ruggeru ii nfini rinisciu a uniri la sicilia e li tirritorî nurmanni di l italia miridiunali pi furmari lu regnu di sicilia criannu accusì in italia nu statu di diminsioni cunziddirèvuli lu regnu nurmannu di sicilia ruggeru ii vinni numinatu re di sicilia nnâ cattidrali di palermu duranti la notti di natali dû iddu agghiunciu lu ducatu di nàpuli ntô e li assisi di arianu ntô lu regnu era organizzatu ntôn modu feudali strittu basatu suprâ pirsuna dû munarcu lu regnu nurmannu di sicilia nta l italia miridiunali appi tèrmini ntô cu morti di tancredi di lecci doppu cui vinni sutta lu cuntrollu dû svevu arricu vi di hohenstaufen mortu ntô a causa dû sò matrimoniu cu custanza di sicilia la figghia di ruggeru ii morta ntô juncennu la curuna mpiriali cu chidda dâ sicilia doppu lu consolidamentu dû putiri nurmannu lu tirritoriu agghicau a nclùdiri gran parti di l italia dû sud calabbria basilicata pugghia e li costi di l attuali tunisia n particulari madhia chê cruciati li nurmanni di sicilia àppiru nu rolu assai mpurtanti buimunnu di antiochia vinìa dâ stissa famigghia rignanti n sicilia e funnau nu principatu cristianu ntô mediu orienti lu panda gicanti cinisi pinyin xing mo ailuropoda melanoleuca pedi di jattu iancu e niuru è nu mammifiru oggi usuarmenti crassificatu ntâ famigghia ursidae ursu chi è ndìgginu di la cina cintrali lu panda gicanti àbbita ntê riggiuni muntagnusi comu lu sichuan e lu tibet versu l ùrtima mità dû seculu xx lu panda addivintò comu lu stemma di la cina e ora veni misu nnî sordi d oru cinisi lu nomu cinisi voli diri ursu jattu e si pò lèggiri puru arriversa e signìfica la stissa cosa prima si canuscia comu l ursu stampiatu ailuropus melamoleucus macari si veni classificatu carnìvuru l order carnivora la sò dieta è supratuttu erbìvura nfatti iddu campa quasi cumpritamenti chî pàmpini di bambù tecnicamenti comu tanti armali màncianu ogni cosa e sunnu unnivuri pirchì si sapi ca li panda mancianu ova e puru mischigliuni chî pàmpini di bambù chisti nfatti sunnu funti nicissari di prutiini li sò aricchi si mòvunu quannu avveni la masticazzioni iddu è luntanamenti mparintatu cu lu panda russu e lu nomu cumuni pari ca vinissi dû fattu ca tutti dui mancianu pàmpini di bambù nzinu a quannu lu sò parintatu cu lu panda russu fu scuprutu nta lu lu panda gianti era canusciutu comu l ursu culuratu pi dicini d anni la classificazzioni scintìfica di lu panda sia comu panda gicanti ca comu panda russu appi li stissi carattirìstichi di l ursi e di li fassi amiricani la famigghia procyonidae cumunqui esami ginètici rivilaru ca li panda gicanti sunnu veri ursi e fannu parti di la famìgghia di l ursidae lu sò parenti cchiù vicinu è l ursu cu l ucchiali di lu sud america nun cci sunnu ancora accordi pricisi si lu panda russu apparteni a la famigghia di l ursidae o a chidda di li fassi amiricani procyonide li panda gianti sunnu na speci n pirìculu di stinzioni minazzati cuntinuamenti di la pèrdita di tirritoriu e di viggitazzioni adatta a iddi e di na nàscita assai vascia sia a lu statu sirvaggiu ca ntê iardini zuulòggichi si cridi ca circa asimplari asìstinu ancora ntâ natura lu panda gicanti è lu sìmmulu dû world wildlife fund wwf na sucità di prisirvazzioni la panda gicanti havi na zampa stramma cu nu idituni e cincu idita ssu idituni nfatti è l ossu di lu pusu mudificatu lu panda gicanti vinni canusciutu di prima nta l uccidenti dû missiunariu francisi armand david ntô lu panda gicanti cci ha piaciutu sempri ô pubbricu forsi picchi st armali havi n assumigghianza a l ursiceddi giucàttuli ca piàcinu tantu a la genti lu fattu ca è sempri pitturatu curcatu pacificamenti manciannu bambù cuntrariamenti a èssiri cacciatu comu tutti l autri armali sarvaggi fa na mprissioni comu di na mmàggini di nuccenza nta l anni prèstiti di panda gicanti a la mèrica e a lu giappuni fìciru parti di na diplumazzia mpurtanti tra ssi paisi e la cina e accussì accuminzaru certi scanci curturali tra la cina e l uccidenti versu lu cumunqui li panda nun foru cchiù usati comu uggettu di diplumazzî nveci la cina accuminzò a uffriri li panda n prèstitu ppi anni a àutri nazziuni e lu tèrmini cumuni di ssu prèstitu e lu pacamentu nzinu a nu miliuni di dollari l annu e lu pattu ca tutti l ursiceddi chi nàscinu mentri lu panda s attrova n prèstitu sunnu pruprità di la cina malta o màuta o marta n sicilianu è n ìsula e nu statu europeu situatu ntô mari meditirraniu ntra la sicilia e la libia la pupulazzioni è di casi abbitanti lu maltisi e lu ngrisi sugnu li lingui ufficiali lu talianu nun è na lingua nazziunali ma veni parratu d assai genti spiciarmenti nnî centri turistici malta è n tèrmini di diminziuni lu cchiù nicu statu di l unioni europea di la sicilia si pò agghicari a malta pi menzu di l ariupranu o la navi si pò varchiari di catania puzzaddu licata sarausa l arcipèlacu maltisi s attrova sulu a chilòmitri a sud dâ sicilia e a chilòmitri a livanti dâ tunisia cumprenni sti tri ìsuli maggiuri supra cumminu nun cci sunnu nè màchini nè muturini e sulu cincu abbitanti lu puntu cchiù àutu supra l ìsula di malta è ta dmejrek a metri s l m lu clima è timpiratu meditirraniu cu mmernu mudirusu e chiuvusu e stati càuda e sicca l ìsula principali è spartuta n cincu cumuni mentri gozo e cumminu furmanu nzèmmula lu sestu cumuni la capitali è valletta l àutri dui paisi maggiuri sugnu rabat o victoria supra l ìsula di gozo e birzebbuga supra l ìsula principali mdina ô centru di l ìsula principali era l antica capitali malta havi na storia millinaria e ricca ca tanti voti s assimmigghia a la storia dâ sicilia ma l abbinimentu stòricu cchiù mpurtanti fu sinza dubbiu l assediu turcu dû l ìsula cu l esèrcitu dî cavaleri risistìu a chidda ca era cunzidirata comu la forza militari cchiù putenti di l èbbica malta addivintò nu statu ntô e pigghiò la sò nnipinnenza dû regnu unitu lu di sittèmmiru addivintò na ripùbbrica ntô accuminzò a fari parti di l unioni europea di lu di maiu ntô l euro trasiu ntâ circulazzioni n sostituzzioni dâ precedenti munita locali la lira maltisa la fìsica è lu stùdiu dâ pruprietati e dî carattirìstichi dâ matèria e dî finòmini naturali si tratta puru dû stùdiu dî formi diversi di l energìa e comu s ammìscanu nta l universu fisica voli diri i cosi naturali e a li tempi d aristotili a parrata supra a natura era a prima filosofia ca si facia e da docu si partia pi discurriri ri tuttu l autru a stissa parola metafisica s arricampò na storia picchi aristotili doppu aviri parratu di i cosi naturali vose parrari puru di autri cosi e scrissi di cosi ca viniano doppu a fisica nu grecu anticu ta meta ta fisica l urìggini muderna havi la sò pruvinenza chî tiurìi di galileu a partiri dû sèculu xvii fu iddu ca dissi ca la natura fu scrivuta câ liggi dâ matimàtica galileu pi li sò libbra unni scrivìa supra a comu è fattu lu sistema sulari fu cunnannatu dâ nquisizzioni di roma ma li sò scritti addivintaru l asèmpiu di comu s avìa a fari â scienza na spinciuta granni la fìsica cci l appi appoi cu newton newton partennu dê liggi di nèrzia di galileu scrivìu ntô libbru philosophia naturalis principia mathematica li sò famusi liggi di la dinàmica câ secunna liggi f ma di unni l àutri dirìvanu iddu dissi chi cosa è la forza e comu muovi li corpi lu successu ca sti liggi matimàtichi èppiru fìciru pinzari addirrittura a li filòsufi ca tuttu putìa èsseri privistu miccanicìsimu picchi tuttu l universu avìa a èssiri comu un granni ruloggiu miccànicu pi iddi putìa abbastari canùsciri li pusizzioni dâ vilocitati di tutti li corpi nta un certu mumentu pi diri comu putissi èsseri l universu quann egghiè ca si voli chiddu ca newton fici câ miccànica james clerk maxwell lu fici cu l alettrumagnitìsimu scrivennu li sò aquazzioni cu chisti tutti li finòmina canusciuti putìanu èssiri privisti sti granni tiurìi avìanu a chi fari câ rilativitati dî moti ma la liggi di trasfurmazzioni era diversa si nu finòminu era miccànicu oppuru alettrumagnèticu si cuegghè talìa n eventu fìsicu di tanti sistemi di rifirimentu ca si mòvunu l unu cu l àutru si vidi ca pi li finòmini miccànichi newton dici ca abbasta livàricci la vilocitati di dui sistemi e tuttu va bbeni mentri ca pî finòmini alèttrichi s hannu a mèttiri d intra li cunti àutri cosi comu li campi magnètichi ntô einstein fici vidiri ca la sò tiurìa di la rilativitati ca dici ca la vilucitati dâ luci è na custanti univirsali chi nun addipenni di lu sistema di rifirimentu unni s attrova l ussirvaturi si putìanu scrìviri equazzioni di trasfurmazzioni ca èranu boni pi tutti li finòmona fisichi ma albert einstein nun fici solu chistu nta chiddu miravigghiosu annu pi la fisica picchì addimustrau comu na particedda nica nica nta l ària o nta n àutru flùidu veni sbattuta di ccà e di ddà picchì l àtumi ci vannu sbattennu contru motu brownianu a voti di sta parti e a voti di chidda parti chiossai fici einstein quannu cu la sò tiùria di l effettu fotualèttricu fici vidiri comu puru la luci è fatta a pacchiteddi quanti nichi nichi e hannu tutti l enirgìa ca dipenni dâ friquenza cu la stissa leggi ca avìa attruvatu planck cu la sò tiurìa dû corpu nìuru e h chistu fici vidiri a tutti pari macari a chiddi ca nun lu vulìanu vidiri ca la matèria e l enirgìa sunnu cchiù cumpricati di quantu ci piacissi di sta data si dici ca nascìu la fìsica muderna la fìsica si dividi classicamenti n cinemàtica termuddinàmica e fìsica atòmica o fìsica nucliari ma na classificazzioni cchiù muderna esti chista ca è misa ccà di sècutu la miccànica cràssica ca cumprenni la cinemàtica cràssica la termuddinàmica e l alettrumagnitìsimu scrittu comu lu fici maxwell e ca và bonu pi li corpi granni zoè ca sunnu fatti di tanti àtumi e ca vannu chianu n cunfruntu dâ vilucitati dâ luci la miccànica rilativìstica o tiurìa dâ rilativitati ca và bonu pi li corpi granni e vannu cu vilucitati vicina a chidda dâ luci la miccànica quantìstica chi và bonu pi li corpi nichi quantu l àtumi e vannu cu vilucitati nun vicini a chidda dâ luci la àtumi e vannu cu vilucitati vicini a chidda dâ luci la cosmuluggìa travagghia cu li stiddi li galassî e tutti ddi strutturi ca sunnu di sta diminzioni o cchiù granni cu voli travagghiari câ cosmuluggìa havi a parrari di la rilativitati ginirali ca esti ddà tiurìa ca parra dû spazziu tempu sicunnu einstein sta parti dâ fìsica nnâ rialtati esti sutta a la miccànica rilativìstica ma assai scinziati nni pàrranu comu si fussi a sulu picchì travagghia cu tuttu l universu l austria sterreich nnî tidìscu ufficialmenti ripùbbrica d âustria è nu statu dâ l europa centrali cunfina ccu svizzera e liechtenstein ad ovest italia a sud ovest sluvenia a sud unghiria e sluvacchia ad est girmania e ripùbbrica ceca a nord la capitali è vienna ca si trova ntî li rìvi di lu danubiu la lingua ufficiali è la lingua tidisca e cumu forma di guvernu hjavi la ripùbbrica federali furmata di stati è vasta chilòmitri quatrati e havi miliuna e mila abbitanti l austria è na ripùbbrica parramintari ccu la nationalrat lu primu ministru comu n girmania veni chiamau cancilleri l austria fa parti di l onu e di l unioni europea ô sedna è un corpu cilesti chi gira tornu tornu ô suli a na distanza di circa miliardi di chilomitri e chi havi quasi li carattiristichi dûn pianeta lu diamitru è di circa chilomitri veni a diri cchiù granni di tutti l astiroidi l astronumi nun sunnu d accordu di cunzidirari sedna un pianeta e comunqui lu diamitru di sedna è cchiù nicu di lu cchiù nicu dî pianeti chi è plutoni certuni penzanu puru chi plutoni nun è un pianeta nta tutta la littiratura esistenti sedna è cunzidiratu comu un astiroidi atipicu o comu un corpu di na catiguria nova tuttavia cc è na littiratura assai granni supra lu presuntu pianeta x la suppusizzioni nesci dî perturbazzioni gravitazzionali chi l autri pianeti sunisciunu e chi nun sunnu spiegati cumpritamenti ma la massa supposta di stu pianeta avissi a essiri armenu comu uranu o saturnu veni a diri assai cchiù mpurtanti di sedna nzin ora nuddu havi truvatu stu pianeta lu liechtenstein è nu statu nicu chi si situa tra la svìzzira e l austria nta la parti àuta di la vaddi dû ciumi renu è un tirritoriu assai muntagnusu e lu quartu cchiù nicu d europa canusciutu suprattuttu pî sò banchi e li sport mmirnali la capitali è vaduz abbitanti la populazzioni totali di stu statu è di abbitanti e è riggiutu sutta la forma di nu principatu lu prìncipi è hans adam ii dû liechtenstein lu liechtenstein veni divisu ntra ùnnici cumunità chiamati gemeinden gemeinde ô singulari la maggior parti dî quali rapprisèntanu una cità lu pòpulu cumprenni circa un terzu di forasteri principarmenti tudischi austriaci e svizzeri la lingua ufficiali è lu tudiscu puru siddu assai ùsanu un dialettu girmànicu circa l dû pòpulu è di riliggiuni cattòlica e lu è prutistanti xuomî lingua tuva veni scritta puru comu xmej xoomii khoomei khmei o hmey è un tipu di cantari usannu li carnarozza chi veni di tuva na parti dâ russia sta parola veni usata ugualmenti pi discrìviri sti dui idei n ogni casu cantari dû stilu di tuva si risulta a fari un nùmmiru di noti ô stissu tempu la mùsica havi orìggini ntê rampanti e spissu li canzuni si tràttanu di cavaddi allura n senzu di tèrmini la mùsica folklorìstica di tuva assimigghia la mùsica di cowboy miricanu ma li menzi xuomî e li lingui livanti fannu la mùsica pariri stramma a l aricchi dâ genti occidintali sti stili di cantari hannu nfruinzatu la mùsica di tanti culturi diversi n tèmpira antichi li mònuchi di tibet adattaru stu tipu di cantari suttarmònicu puru nnî tèmpira muderni quarchi musicisti miricani si hannu piaciutu lu stilu xuomî e nni hannu usatu stu modu di cantari chî scali acuti pi criari un affettu quasi nun umanu cc è un discursu cuntìnuu chi si tratta dû nùmmiru pricisu dî stili chi vennu usatu nta tuva pi stu tipu di cantari chî carnarozza li tri stili principali sunnu xuomî kargyraa e sygyt cci sunnu àutri stili canusciuti ma tanti nni pènzanu ca rèstanu propiu comu variazzioni di sti tri stili principali la calabbria o calavria macari nnicata ô plurali comu li calabbri zoè calabria n talianu è la riggiuni cchiù miridiunali di l italia cuntinintali la capitali è catanzaru e l àutri citati capulochi di pruvincia sunnu cusenza cutroni riggiu calabbria e vibbu valenzia tali popolazioni dunqui morgeti itali ausoni enotri di probabili origini indoeuropei italici appartenenti a u gruppu latinu falisco abitaanu prevalentementi i zoni costieri i lucani italici indoeuropei appartenianu a u gruppu oscu umbru abitavanu tra regioni chi da essi pigliaru u nomi di lucania a nord da calabria l entroterra da calabria si chiamau in seguitu dai romani bruttium fudi abitato principalmenti da i bruzi di temperamenti bellicosi chiamati brutti o bretti strettamenti imparentati cui lucani oltri cha da genti di origini iberica u centru nevralgicu di chistu populu era consentia l attuali cosenza la quali vinni eletta da tribù di bruzi dopu chi si coalizzau tra na lega capitali da regione fudi poi occupata da i romani assiemi a u resto da magna grecia tro a c ma duranti a secunda guerra punica si ribellò a roma e si alleau cu annibali pe poi ritornari sutta u controllu da repubblica rumana dopo a sconfitta du condottieru i cartagini la storia di la calabbria havi assai punti n cumuni ccu la storia di la sicilia ntê tempa antichi si distingui nu periudu grecu e nu periudu rumanu chi cuntinuau nti nu pirìudu bizzantinu ntô pirìudu n cui la sicilia fu nvasa e duminata di l àrabbi la calàbbria ristau armenu furmarmenti na pruvincia di lu mpiru bizzantinu ma lu tirritoriu era lassatu jiri e l attacchi saracini èranu friquenti puru siddu si limitàvanu a saccheggi e rubbirìi lu periudu nurmannu sinnau l inizziu di na nova èra pâ calàbbria lu periudu spagnolu e borbònicu e nu periudu modernu sunnu ancora àutri fasi n cui la storia dâ calabbria si pò spàrtiri la calabbria havi la forma di n appendici ca si sviluppa di nord a sud ppi circa chilòmitri longu na fascia di terra ca nun è mai cchiù larga di chilòmitri a est è dilimitata di lu mari joniu e a ovest di lu mari tirrenu a nord cunfina ccu la basilicata e a sud è siparata di la sicilia ppi lu strittu di missina lu tirritoriu dâ calàbbria è pi lu cchiossai muntagnusu la spina dursali è custituita di l ùrtimi muntagni e catini di muntagni di l appinnini la catina dû pollinu la sila e l asprumonti sunnu li loca di muntagna cchiù mpurtanti a calabbria davi na superfici prevalentementi collinari chi si estendi pe il du soi territoriu davi ampi zoni montuosi chi coprinu u du soi territoriu i chianuri coprunu u du soi territoriu e sugnu tutti di modestu estensioni i muntagni occupanu circa u u stemma da regione calabria approvatu e adottatu in versioni definitiva cu a leggi regionali u giugno n racchiudi in cornici ovali i quattro di simbuli che rappresentanu a calabria disposte con riferimento a chi le guarda george w bush di giugnettu è un prisidenti miricanu omònimu di n àutru prisidenti miricanu george bush sr chi nfatti è sò patri george w bush ripubblicanu addivintò prisidenti ntô battennu albert gore e havi statu ricunfirmatu ntô battennu n àutru candidatu democràticu john kerry ntô appi a dicìdiri li cunsiguenzi di l attintati di l di sittèmmiru contra li twin towers dicisi di cummàttiri al qaida mannannu li surdati prima n afganistan libbirannu lu paisi dî talibbani e poi n l iraq cu la scusa chi lu riggimi ammucciava dipòsiti d armi di distruzzioni di massa libbirau lu paisi di saddam hussein ma di st armi nun c era traccia doppu la libbirazzioni di l iraq li prublemi chi hannu nisciutu sunnu assai gravi e ancora oggi l iraq è un paisi accupatu dî truppi miricani nglisi e àutri truppi ntirnazziunali unu dî cchiù granni pianeti dû sistema sulari saturnu è puru unu dî pianeti chi si ponnu vìdiri a occhiu senza bisognu di telescopiu havi nu diàmitru di circa chilòmitri sulu giovi è cchiù granni completamenti ricupertu di gas si ricanusci ô telescopiu pi li carattirìstichi aneddi scuperti ntô seculu xvii di l astrònumu talianu giannuminicu cassini chi riniscìu puru a vìdiri la siparazzioni principali tra dui aneddi turnu turnu a saturnu furrìanu na vintina di satèlliti di nu diamitru minimu di na cinquantina di chilòmitri e sparti di chisti diversi àutri satelliti di nu diamitru di quarchi chilòmitru la maggiuranza di sti satèlliti foru futografati pi la prima vota di la sonda voyager ii chi ntô passau pi ddocu prima di pridìrisi ntô sistema sulari funnutu lu cchiù cèlibbri dî satèlliti è senza dubbiu titanu nu satèlliti ricupertu di n atmosfera di mitanu e azotu visitatu ntô di la sonda europea huygens sempri ntô la sonda matri cassini huygens esplurau tutti li satèlliti di saturnu cchiù mpurtanti lu pianeta saturnu è ô centru di nu sistema di na vintina di satèlliti cuntannu sulu chiddi chi sunnu chiossai di nu cintinaru di chilòmitri chi ci furrìanu turnu turnu li cchiù mpurtanti sunnu titanu chi è lu cchiù granni chê sò chilòmitri di diamitru ci sunnu appoi rea enceladu iperiuni mimas e dioni la ripubblica democratica dû populu laotu o accurzata laos è un paisi situatu ntô sud est d asia la capitali è vientiane laos nun havi nenti costa veni limitatu dâ burma e la cina ô nord ovest vietnam a l est la cambodia ô sud e tailanda a l ovest lu ciumi mekong forma na parti granni dî cunfini cu tailanda cû ciumi mekong laos veni cunnuttatu cû mari pacificu laos era na culunnia dâ francia nzinu ô doppu st annu addiventa lu regnu di laos ma abbini na guerra nterna ntô e addiventa na ripubblica cuvirnata dî cummunisti la lingua ufficiali è lu laotu na lingua chi apparteni cû gruppu di lingui tai la maggioranza dâ genti laota seguinu buddismu comu la sò riliggiuni n termini d agricultura la chianta cchiù cumuni è risu st articulu parra di la genti laota la parola lao pò fari puru rifirimentu â lingua laota o lu laotu sta parola è usata puru comu aggittivu di lu termini laos lu nomu dû paisi li lao o li laoti sunnu na genti etnica dû sud est d asia la maggiuranza dî laoti campanu o ntô laos circa miliuna o ntâ tailanda circa miliuna li laoti dâ tailanda si trovanu supratuttu nnâ riggiuni d isan benchi si trovanu assai emigranti d isan chi travagghianu nta autri parti di la nazzioni p asempiu a bangkok li laoti parranu tanti dialetti dâ lingua laota e dâ lingua d isan chi tutti dui vennu cunzidirati spissu comu la stissa lingua assai genti nta l isan prifiriscinu lu nomu isan mmeci di lao a causa di la campagna di taificazzioni chi abbiniu duranti lu seculu xx ma arristaru assai attaccamenti culturali tra tutti li laoti la storia dî laoti cuincidi cu la storia du laos e di l isan sti storî sunnu diffirenti partennu di lu seculu xix quannu la rivuluzzioni di vientiane contru lu siam falliu ntô e caciunò granni spustamenti di pupulazzioni di lu mudernu laos versu l isan lassannu lu stissu laos suttapupulatu di ddu tempu la tailanda e lu laos hannu svillupatu campagni di trasfurmazzioni di stati nazzioni accintrannu rispittivamenti li pupulazzioni tai e la nta l isan stu fattu ha rinfuzzatu la fidilità di la genti versu la tailanda un prucessu ricanusciutu comu taificazzioni pirciò assai genti giuvini prifiriscinu cunzidirarisi chiuttostu isan mmeci di laoti isan chi significa littiralmenti nord est significa appartiniri a la tailanda mentri lao duna lu significatu di fidilità a lu laos cuntrariamenti nto laos lu stissu prucessu havi avutu lu risurtatu di prumoviri la lingua e la cultura comu la lingua e cultura nazziunali di lu laos cci sunnu comu miliuna laoti nto laos ca sunnu apprussimatamenti lu dâ pupulazzioni lu restu appartennu a tribù varii li laoti du laos sunnu a maggiuranza di la pupulazzioni di lu lao loum lu vasciu laos li lao custituiscinu comu un terzu di la pupulazzioni di la tailandia la maggiuranza principali sunnu nta l isan comu miliuna di genti e a bangkok unni cci sunnu pi diri picca un miliuni di lao emigrati di l isan cci sunnu autri pupulazzioni lao nta la tailandia cintrali ma chisti si hannu statu ncurpuratu nta la pupulazzioni ginirali di la tailandia certi nichi cummunità laoti asistinu ntâ cambodia abbitanti primariamenti nta l ex tirritoriu lao di stung treng xieng teng nto lao e vietnam cci sunnu puru un forti numiru scanusciutu di lao all estiru un numiru stimatu e di comu pirsuni a parti maggiuri di chisti eranu rifuggiati du laos chi scapparu a causa di la secuna guerra di l indocina e di pathet lao nun significa nenti si l urtimu cenzu ufficiali fattu ntô siam poi tailandia unni lao era na catiguria etnica unica dimmustrò ca mità di la pupulazzioni era lao comu parti di la taificazzioni la catiguria lao nun si cuntò cchiù e oggi nun è abbastanza chiaru di quali nummuru è fatta la pupulazzioni di origgini tai e di origgini lao li laoti parranu laotu e isan tutti dui hannu tanti dialetti lu dialettu di vientiane fu aduttatu comu la lingua standard di lu laos nun asisti standard pi lu dialettu di isan ma la maggiuranza di li so dialetti sunnu cumprinzibbili cu lu laotu di vientiane la maggiuranza dî diffirenzi tra lu laotu e l isan sunnu causati pi l usu maggiuri di paroli n prestitu di tai nta l isan e pi l adozzioni di diffirenti niuluggisimi pi li cuncetti ntruduciuti di la divisioni dû laos e l isan versu la fini di lu seculu xix e g motucicletta e lot motorcy nta l isan ma lot jak n lao isan e laos sunnu dui riggiuni ecunumicamenti assai poviri pû fattu dâ terra nfertili e lu clima asciuttu asciuttu lu cchiù comuni modu di campari è chiddu di travagghiari la terra comu manuali e cci sunnu picca paisi o cità lu populu d isan e di laos comu riliggiuni seguinu lu buddismu lu modu di cociri lu manciari ndigini sunnu tutti dui simili usannu di cchiù la sarsa di pisci cilli e risu ma la cucina laota veni nfluinzata dâ francia e puru chidda di lu vietnam mentri la puvirtà dî campagni di lu laos ha purtatu lu populu a na dieta cchiù limitata di chidda d isan laos e isan teninu la musica folkloristica n cumuni accuminzannu nta l anni di lu n poi la musica mor lam d isan havi statu la maggiuri influenza culturali supra lu populu di lu laos la dinuminazzioni di scienzi naturali vinni cuniata ntô sèculu xvii nta l èbbica dû rinascimentu n europa dâ cultura e dâ scienza doppu lu longu pirìudu d uscurantismu marcatu dû mediuevu si rifirisci nzèmmula di tutti li scienzi chi assèrvanu la natura nta tutti li punti di vista n particulari li scienzi naturali si tràttanu dî finòmini chi rigàrdanu la natura nnô senzu largu classicamenti li scienzi naturali si distìnguinu tra scienzi esatti e scienzi mpìrichi li scienzi esatti sunnu la fìsica la matimàtica l astronumìa e la chìmica li scienzi mpìrichi sunnu chiddi chi si rifirìscinu ô munnu di l èssiri viventi e pirciò la bioluggìa nta li sò varianti armali zooluggìa e viggitali butànica oi sta classificazzioni s usa sulu ntôn senzu assai ginirali senza vuliri spicificari un duminiu particulari p asempiu a scola media c è lu nzignamentu dî scienzi naturali pirchì li picciotti chi fannu la maturitati s hannu a fari na cultura ginirali di bioluggìa di chìmica di fìsica e di astronumìa a l univirsitati li facultati di scienzi naturali cumprènninu tutti li làurî n matimàtica fìsica chìmica bioluggìa e via dicennu scn wiki è lu nomu dâ wikipedia scritta n lingua siciliana salintinu calabbrisi centru miridiunali e sicilianu di sicilia scn wiki nascìu nnâ secunna mitati dû chî nizziatura dû forum di e ci havi ora artìculi l idìa di scn wiki è di aviri n lingua siciliana na nciclupidìa cullabburativa funnata supra li canuscenzi d ognidunu lu pruggettu nciclupèdicu è assai raru ca putemu siguiri l accuminzata d un pruggettu nzinu d un puntu esattu ma putemu fari propiu accussì pi scn wiki lu di uttùviru dû mark williamson scrissi sta littra ô forum di linguasiciliana org tra dui simani scn wiki accuminzau e cuntìnua a crìsciri mark williamson cuntìnua a aiutari scn wiki e naturalmenti riteni granni ntiressi di comu sta jennu li primi soci riggistrati foru audra di falco lu primu pippu d angelo alessio di patti ninu russu e peppi melfi lu primu cumitatu cumprinnìu puru lu primu sysop e addivintau lu primu bureaucrat lu di aprili dû lu primu edituri e lu cchiù granni cuntribbuturi peppi era puru lu primu a arrivari a e artìculi e addivintau lu secunnu sysop lu di aprili dû lu di maiu dû doppu pricisamenti setti misi d asistenza avìamu artìculi e soci riggistrati scn wiki cci arrivau ô millèsimu artìculu cu ginevra cità scrittu lu primu di giugnu dû lu di giugnettu dû addivintau la nostra terza sysop e lu di austu idda scrissi lu èsimu artìculu lu misi di frivaru è lu secunnu misi dû calannariu grigurianu lu so nomu veni dû latinu februarius la parola siciliana veni via lu francisi dî nurmanni è lu misi cchiù curtu di l annu e lu sulu chi cunta cchiù picca di jorna lu mutivu è stòricu e veni di lu calannariu giulianu pi rènniri umaggiu ô mpiraturi augustu e a giuliu cesari nu jornu vinni iunciutu ô misi di giugnettu e ô misi d austu e livatu dû misi di frivaru chi all èbbica era l ùrtumu misi di l annu pirchì l annu accuminzava a marzu è puru lu sulu misi di l annu chi havi un nùmmuru di jorna chi cancia ogni quartu annu di don chisciotti e sanciu panza di giuvanni meli di dialugu tra l auturi e lu sò libru a usu di prefazioni di ninu martogliu ripubblica dû surinami ricanusciutu comu lu surinami o surinam na vota chiamata gujana ulandisi o netherlands guyana e dutch guyana ntô ngrisi è un paisi ntô nord dâ merica dû sud tra gujana francisi nnô livanti e gujana a l occidenti li cunfini miridiunali si spartinu cû brasili e ô nord si trova la costa dû mari atlanticu l ulannisi è la lingua ufficial è parratu puru lu caribi l hindi lu giavanisi e lu saramacca li ngrisi stabbiliru la prima culonia ntô chi poi vinni acquistata di l ulandisi ntô li primi nsidiamenti ulandisi significativi foru ntô seculu xvii vicinu la vucca dû ciumi surinami manama lingua araba al manmah è la capitali dû bahrain e si trova nnô gulfu di persia ntô nord est di l isula di bahrain è la cchiù granni cità di bahrain cu na pupulazzioni di circa o circa un terzu di tutti l abbitanti di bahrain manama vinni ammuntuatu nnî storî islamici pi diri picca a cuminzari di lu fu accupatu di lu purtughisi ntô e poi di la persia ntô è statu cuvirnatu cchiù o menu cuntinuamenti dâ dinastia di al khalifah dû manama fu dichiaratu portu libbiru ntô e ntô addivintau la capitali dû bahrain ndipinnenti la basi economica di manama è la stissu di lu restu dû bahrain pitroliu lu raffinamentu d ogghiu crudu li fabbricazzioni dî dhow la pisca di li perni e la pisca giniralmenti manama veni sirvutu di l ariuportu ntirnazzionali di bahrain supra l isula di al muharraq a cui è culligatu dûn ponti manama è puru unni si trova l università di bahrain chi fu funnata ntô origginariamenti al manamah era unu di li dudici cumuni dû bahrain e ora è la capitali notu talianu noto è na cità dû sud est di la sicilia i circa abbitanti si trova a circa km di sarausa e di rausa e dô mari joniu l abbitanti si chiàmanu nuticiani lu cumuni di notu è lu quartu n italia pi superfici ricustruiuta doppu lu tirrimotu dô notu è canusciuta pi l architittura barocca e oi è patrimonu munniali di l unesco prima di lu tirrimotu la cità surgia a na chinnicina di chilòmitri di unni sa trova attualmenti meta di piddirinaggi di erimiti na vallata vicinu la cità fu scigghiuta di s currau comu erimitaggiu anticamenti notu dava lu nomu a tutta la sicilia sud orientali chi era chiamatu appuntu lu val di notu la cità di notu fu l ùrtima cità siciliana occupata dî mussulmani a rinnìrisi ê nurmanni ntô a la mitati di jinnaru di lu cci fu na rivurtura ntâ capitali du belizi la citati di belmopan ca fu pruvucata di na criscita di tassi lu innaru lu cuvernu di said musa pubbricò lu bilanciu pi lu unni c eranu nclusi tanti tipi di crisciti di tassi lu cuvernu dissi ca sti crisciti di tassi eranu cumpatìbbili cu li crisciti fatti nta lu sutta lu partitu dimucraticu unitu ma doppu unnici anni di laminteli e frustrazzioni dû populu a causa di managgiammentu illigali finanziariu e tanta curruzzioni di lu partitu unitu dû populu la genti era dispirata e lu novu bilanciu pruvucò na rivuluzzioni lu di innaru tutti li mpiati ficiru sciopiru e a parti maggiuri di lu belizi arristò senz acqua na pocu di palazzi foru abbruciati ministri nazziunali foru assartati mentri iavanu a travagghiari e la pulizzia e l esercitu appiru a essiri mubbilizzati pi frinari la rivurtura nautra simili dimmustrazzioni successi quannu nta lu cci fu na pruposta di dari un pezzu di lu belizi ô guatemala lu di innaru cci fu na granni dimmustrazzioni a belmopan chista fu na dimmustrazzioni fatta davanti lu palazzu di l assimblia nazziunali a belmopan cci fôru sparatini cu pruiettuli di umma mentri li dimmustranti tiravanu petri e buttigghi a la pulizzia cci fu n esplosioni ca nun si capiu d unni vinni e assai dimmustranti fôru arristati lu pirmissu di la dimmustrazzioni scadiu a li tri di lu pumiriggiu e lu capu di la pulizzia cci detti nautra ura di tempu ma quannu doppu un ura e quaranta minuti ancora nun la finianu la pulizzia appi l ordini di sparpagghiari la fudda la genti nun l attintò e si curcaru nterra e appiru a essiri strascinati fora di la chiazza la pulizzia dimmustrò na carma eccizziunali anchi si certi pulizziotti novi quarchi vota esaggiraru e usaru i manganeddi picchissu certuni dicinu ca nun si tiraru petri e buttigghi finu a quannu un dimustranti appi un corpu di manganeddu ntesta d un pulizziottu novu australia magara ditta america longa è sia lu nomu dû cchiù nicu dî cuntinenti sia la forma accurzata e cumunimenti usata di commonwealth of australia la nazzioni principali dû dittu cuntinenti lu commonwealth of australia è la sesta nazzioni dû munnu n tèrmini di grannizza l ùnica chi accupa nu nteru cuntinenti e la cchiù granni di l australasia essennu n ìsula nun havi li cunfini cu àutri nazzioni chiddi cchiù vicini cumprènninu la nova zilanna ô sud est e l indunesia papua nova guinea e timor orientali ô nord lu nomu australia diriva dâ frasi latina terra australis incognita e signìfica quindi miridiunali l australia è stata abbitata di ntra anni quannu li proginitura di l attuali aborigini australiani arrivaru via lu sud est d asia la terra nun vinni scuperta dî europei nzinu lu sèculu xvii quannu fu avvistata e visitata di quarchi spidizzioni li dui terzi orientali dû cuntinenti vìnniru riclamati dû regnu unitu ntô e li primi culonî nta new south wales vìnniru criati lu di jinnaru dû comu culonia pinali britànnica lu restu fu riclamatu dû regnu unitu ntô la maggiuranza dî stati chi cchiù tardu si fidiraru furmannu l australia nun èranu culonî pinali lu di jinnaru dû nascìu lu commonwealth o fidirazzioni d australia comu duminiu dû mpiru britànnicu l australia era oramai ndipinnenti puru siddu li ùrtimi liami ligali cû regnu unitu nun foru tagghiati nzinu lu l australia è na munarchìa custituzzionali cu elisabetta ii dû regnu unitu rignanti comu rigina d australia ntô si tinni un rifirennu pi fari un canciamentu custituzziunali e trasfurmari l australia nta na ripùbbrica cûn prisidenti numinatu pi sustituiri la rigina comu capu dû statu ma lu risultatu fu negativu artìculu principali pulìtica australiana lu commonwealth of australia è na munarchìa custituzziunali la rigina d australia è lu capu di statu ufficiali ed è rapprisintata dûn straticotu ginirali praticamenti lu rolu dâ curuna e quindi dû straticotu ginirali è largamenti cirimuniali la putenza asicutiva tiuricamenti rapprisintata dâ curuna veni asircitata di na curia guidata dû primu ministru lu primu ministru è quasi sempri lu capu dû partitu di maggiuranza nnâ casa dî rapprisintanti la càmera vascia cu seggi dû parlamentu bicamirali la càmera àuta seggi è lu sinatu nnô quali ogni statu è rapprisintatu di senaturi ndipinnentamenti dâ sò pupulazzioni e ogni tirritoriu di dui l alizzioni di tutti dui cameri si tèeninu ogni tri anni tipicamenti cu mità dû sinatu liggìbili pâ rializzioni l australia è spartuta ntra sei stati e diversi tirritorî li stati sunnu new south wales queensland south australia miridiunali tasmania victoria e western australia occidintali li tirritorî sunnu l australian capital territory lu tirritoriu dâ capitali e lu northern territory dû nord l australia havi puru un tirritoriu minuri nternu jervis bay territory na basi navali ntô new south wales diversi tirritorî esterni abbitati isula norfolk isula christmas isuli cocos e varî tirritorî esterni n larga parti disabbitati tirritoriu dî isuli dû mari dî curalli isuli heard e mcdonald isuli ashmore e cariter e lu tirritoriu australianu antarticu l australian capital territory fu criatu ntô locu scetu pâ capitali canberra canberra fu funnata comu cumprumissioni tra li dui principali cità melbourne e sydney la maggiuranza dû tirritoriu australianu è sdisertu o semi sdisertu lu dâ superficî è accupunatu di duni di rina sulu l agnuni ntô sud est e sud ovest hannu un clima timpiratu e un turrenu tanticchia fèrtili la parti dû nord havi un clima trupicali lu great barrier reef è la cchiù granni barrera curallina dû munnu e si trova vicinu la costa nord est uluru nta l australia cintrali è lu cchiù granni monolitu dû munnu artìculi principali flora australiana fauna australiana puru si na granni parti dû cuntinenti e sdisertu o semi sdisertu nunnimenu l australia cumprenni diversi tipi di abbitata dî muntagni accupunati di nivi ê boschi trupicali a causa di la elevata età dû cuntinenti dû clima assai variàbbuli e di lu so antichìssimo isulamentu geogràficu la major parti di li specî animali e vegetali australiani sunnu ùnichi artìculu principali econumia australiana l australia havi na pròspira econumìa mista di tipa occidintali cûn rèdditu pi capita ô liveddu dî quattru econumìi duminanti di l europa occidintali nni l ùrtimi anni l econumìa australiana havi affruntatu la crisi glubbali cu na crìscita custanti la pruduzzioni criscenti di l econumìa dumèstica havi cuntrastatu â situazzioni glubbali l enfasi australiana suprî riformi è nautruo fatturi chi susteni la sò forza ecunòmica artìculu principali pupulazzioni australiana la maggiuranza dâ pupulazzioni australiana discenni d immigranti dû sèculu xix e dû sèculu xx di prima principalmenti dû regnu unitu e di l irlanda ma succissivamenti puru d àutri nazzioni suprattuttu italia grecia e cchiù ricentimenti nazzioni asiatichi li discinnenti dâ pupulazzioni urigginali l aborìggini australiani cumprènninu lu dâ pupulazzioni censimentu dû comu àutri nazzioni sviluppati l australia havi na pupulazzioni chi si sta nvecchiannu cu cchiù pensiunati e menu pirsuni in età travagghiativa lu ngrisi è la lingua parrata nn australia puru siddu arcuni dî cumunità aborigini mantèninu lu sò linguaggiu nativu e un nùmmuru abbastanti granni d immigrati di prima e secunna ginirazzioni sunnu bilingui spartu ca la nazzioni è ampiamenti seculari e sunnu picca li praticanti tri quarti di l australiani s addicchiàranu cristiani principalmenti cattòlici o anglicani vennu raticati puru diversi àutri riliggiuni viditi puru lista di cità australiani pasquavènniri santu pasquasabbatu di pasqua eccettu victoria e australia occidentali pasqualùnniri di pasqua primu lùnniri doppu lu di giugnucumpleannu dâ reggina eccettu australia occidentali lu jattu anticamenti muci o mui è nu mammifaru carnivuru dâ famigghia de felidae puru si di caràttiri nnipinnenti fa spissu la gioia dî picciliddi e dî pirsuni anziani ntê sècula passati avìa puru na funzioni pratica pirchì cacciava li surci e autri armali chi s ammucciàvanu casa casa havi armenu anni ca lu jattu addiventau n armalu di casa lu jattu sarvaggiu mancia aceddi surci rettili nicareddi laurunchi buffi nsetti dormi pô chiossai dû tempu dî jurnati fino a uri e s arrusbigghia quannu scinni la sira è n armalu arvuriculu s aiuta cu li ugni ritrattili p acchianari supra l arvuli si pulizzìa spissu câ so lingua rùvuda addumesticatu pâ lotta biologgica oggi si ricanuscinu razzi differenti e autri si juncinu annu annu lu verru videmma canusciutu comu porcu o majali è n armalu dumèsticu dâ famigghia di suidi la fìmmina veni chiamata o porca o troja ma macari scrofa purcidduzzu purceddu e macari canzirru quannu è nicu è unu di l armali cchiù utili e usati di l omu nzinu dî tèmpura cchiù antichi famusu è lu dittu dû porcu nun si jetta nenti propia pi nnicari tuttu chiddu ca di st armali si usa dî nziti â carni l addivata dû porcu è na cosa antica li primi tracci l avemu ntâ spagna dû a c ma si penza ca l addumisticata cci fu ntâ cina circa anni arreti nun tutti li curturi hannu nta lu porcu nu menzu assai utili pi campari anzi ntâ certi curturi comu p asempiu chidda maumittana e chidda abbraica la carni di st armali vietata è di li pricetti riliggiusi lu majali nun havi nu stili di vita strittu strittu a chiddu di l omu ntô senzu ca si veni fattu nsarvaggiri n àutra vota nun havi prubbremi mi si riadatta li diffirenzi ntra lu porcu dumesticu e chiddu sarvaggiu sunnu nichitti accussì comu cu lu cignali c appoi lu stissu armali è nfatti si ponnu accoppiari paul erds budapest di marzu varsavia di sittèmmiru matimàticu unghirisi marcau la storia di la matimàtica ntô xx sèculu ntô ccu selberg dimustrau lu tiurema dî nummura primi di na manera elimintari supravvissutu ô nazzismu ristàu ggià picciriddu sulu cu sò matri chi l accumpagnava unneggié pi tutta la sò vita canusciutu puru pû sò caràttiri tanticchia stranu nun si spusau mai nun appi mai na casa unni abbitava stabbilmenti viaggiava attraversu lu munnu e truvava sempri na bona accugghiuta unniegghié grazzî puru a sò dispunibbilità e â facilità câ cuali ntirvinìa nun sulu in tiurìa dî nùmmura unni desi li sò cuntribbuti cchiù mpurtanti ma puru nta tutti l àutri campi di la matimàtica fu tra l autri cosi unu dî funnatura dâ tiurìa dî grafi la succissioni di fibonacci è la succissioni dî nùmmura chi accuminza cu e unni ogni nùmmuru è la somma dî dui nùmmura chi vennu avanti matimaticamenti la putemu difiniri ntâ manera siguenti si pò dimustrari chi pi ogni primu lu nùmmuru è nu mùltiplu di puru siddu si canusciunu valura assai granni di p pi cui è nu nùmmuru primu nu prublema ancora nun arrisurvutu è siddu esistunu o no nfiniti nùmmura di fubunacci ca sunnu macari nùmmura primi sta succissioni cumparìu pi la prima vota ntô liber abaci chi fibonacci scrissi ntô tra li pruprietati di la succissioni c eni chi lu rapportu tra dui nummura di fibonacci tenni a lu nùmmuru d oru lu lacu di bolsena è un lacu di l italia cintrali d urìggini vurcànica furmata circa anni fa havi na forma ellìttica tìpica pâ sò urìggini havi dui ìsuli e un ciumi emissariu havi n aria tutali di km s attrova a m s l m havi na prufunnità màssima di m e na prufunnità media di m s attrova ntiramenti nnô tirritoriu dâ pruvincia di viterbo e pricisamenti ntâ parti a nord chiamata auta tuscia assai sunnu li nzidiamenti turìstici spiciarmenti pû turismu a cuntattu câ natura p asempiu nnî campeggi agriturismi e nnî bed and breakfast dû lagu di bolsena n currispunnenza dû centru abbitatu di marta lu ciumi emissariu accumenza lu sò cursu versu lu mari tirrenu doppu avennu attravirsatu marta tuscania e tarquinia ncontra lu mari nnî banni dû lido di tarquinia qui in una zona bellissima compresa tra la foce del fiume marta e quella del fiume mignone è stata stituita la riserva naturale di popolamento animale salina di tarquinia li paisi chi si affaccianu ô lagu cumprènninu la ripùbblica fidirali di girmania è nu statu europeu ccu capitali birlinu di na populazzioni di circa miliuna la girmania ha statu divisa ppi cchiù di anni doppu la secunna guerra munniali e la caduta dû terzu reich lu reggimi chi avìa statu mpostu di hitler la riunificazzioni avvinni lu di nuvemmiru ccu l abbattimentu dû muru di birlinu li primi nutizzi mpurtanti dâ storia dâ girmania pàrranu di vari tribbù di cusidditti barbari ca s uppònunu all espansioni rumana a nord di l alpi e a est dû renu li rumani agghicanu cumunqui a funnari roccaforti militari chi n sèquitu si trasformanu n cità e lu casu di aquisgrana e di colonia cità di etimuluggìa chiaramenti rumana ntô mediuevu la girmania fu ô centru di nu putiri pulìticu di tipu munarchicu funnatu supra la stituzzioni di lu sacru rumanu mpiru furmarmenti suttamisu ô papa di roma ma chi dittava liggi nti bona parti di l europa cintrali e miridiunali girmania ha statu divisa ppi cchiù di anni doppu la secunna guerra munniali e la caduta dû terzu reich lu reggimi chi avìa statu mpostu di hitler la riunificazzioni avvinni lu di nuvemmiru ccu l abbattimentu dû muru di birlinu la pulìtica n girmania ê jorna nostri è rigulata di elizzioni piriodichi pi lu cuvernu dî land e pi lu cuvernu fidirali lu cui primu ministru havi la càrrica di cancilleri li partiti pulìtici cchiù mpurtanti e chi s altirnaru ô cuvernu dû paisi sunnu la cdu a cui apparteni l attuali cancillera angela merkel e lu spd sprissioni di l ànima sucialdimucràtica dâ papulazzioni tidesca cunfina cu la polonia la ripubblica ceca l austria la svizzira la francia lu lussimburgu lu belgiu l olanda e la danimarca pisa è na cità dâ tuscana di circa abbitanti capulocu di l omònima pruvincia pisa s attrova a deci chilòmitri di lu mari tirrenu a circa chilòmitri a nord di roma e a a ovest di firenzi comu pi firenzi lu ciumi arnu puru passa pi pisa pi jittàrisi ntô mari tirrenu lu tirritoriu dû cumuni agghica nzinu a mari unni s attrova la frazzioni di tirrenia situata nta na chianura pisa è circundata di muntagni chi agghicanu a tanticchia cchiossai di metri mtê vicinanzi s attrova lu parcu naturali di migliarinu san rossori massaciuccoli funnata dî rumani si sviluppau ntô mediuevu di st èbbica sunnu li monumenta dâ chiazza dû campu canusciuti nta tuttu lu munnu ancora oi comu la turri la cattiddrali e lu battisteru repùbbrica marinara cu venezia genova e amalfi agghicau a sò màssimu di gloria grazzî ô cummerciu cu la riva sud dû meditirraniu ntô xi sèculu la cità di pisa appi nu rolu di na certa mpurtanza ntâ lutta contra la prisenza mussurmana n italia dû sud e dû centru pisa luttau contra li nsidiamenti mussurmani n sardegna versu lu e ntô pisa tintau senza successu quarchi prima dî nurmanni di libbirari palermu chi di cchiossai di du sèculi era na cità mussurmana duranti lu cummattimentu dû pisa arrinisciu a turnarasinni chê sò navi ancora òi nu grifuni di bronzu rubbatu a palermu si pò taliari ô museu di pisa ntê sèculi chi si siqueru a picca a picca pisa canuscìu un periudu di dicadenza causatu di la mpurtanza criscenti a livellu pulìticu geogràficu e culturali di la vicina firenzi già danti ntô xiv sèculu ntâ sô divina cummedia parra di pisa comu di na cità n cui li custumu sunnu assai dicadenti la putenza dâ cità avìa subbutu nu corpu murtali câ scunfitta navali contra li ginuvisi ntô cummattimentu dâ miloria dû di austu dû n cui pisa persi lu cuntrollu dâ corsica e di bona parti dâ sardigna ca quarchi annu cchiù tardu cadìu sutta lu cuntrollu aragunisi ntô la storia di pisa è chidda di nu tirritoriu cuntrullatu di firenzi nzinu all unità d italia dû oi pisa è na cità di mpurtanza culturali nutèvuli è lu seggiu di la scola normali supiriuri e di l università di pisa di unni hannu nisciutu littirati e scienziati di fama ntirnazziunali ntâ storia di pisa assai hannu statu li pirsuni famusi chi hannu lu liami cu pisa assai hannu nasciutu a pisa àutri hannu studiatu a pisa o pisa era la so cità d adozzioni ricurdamu pirciò leonardu fibonacci bonannu pisanu nicola pisanu galileu galilei ulissi dini la francia oppuru franza ufficiarmenti république franaise è na ripùbbrica auropea di circa miliuna d abbitanti cifra di jinnaru la capitali pariggi havi miliuna d abbitanti la franza havi na forma asagunali e pi chistu è diciuta macari l asagonu li so cunfini a sud ovest sunnu li pirinei ca fannu di fruntera naturali cu spagna e andorra a sud est cunfina cu lu mari meditirràniu a est havi l alpi e lu giura comu fruntera cu l italia e la svìzzira a nord est cunfina cû belgiu lu lussimburgu e la girmania a nord cu lu canali di la mànica e a ovest havi l ocèanu atlànticu lu tirritoriu francisi cumprenni puru la còrsica e diversi àutri tirritori sparsi ntô munnu amministrativamenti la francia si sparti nti riggiuni e ognuna dî riggiuni francisi è spartuta nti dipartimenta certuni dî tirritoria sparsi ntô munnu hannu lu status di dipartimenta d oltrimari e àutri simplicimenti di tirritoria d oltrimari ô primu sèculu a c lu tirritoriu francisi era abbitatu di tribbù di galli contra cui giuliu cèsari appi a cummàttiri ntâ sò òpira di spanzioni rumana sutta lu mpiru rumanu la gallia fu prima rumanizzata cu li nvasioni bàrbari lu pòpulu dî franchi subbintrau ê rumani mittennu li basi di chidda ca fu pi sèculi na munarchìa la munarchìa agghicau a lu splinnuri màssimu sutta lu regnu di luiggi xiv cu la rivuluzzioni francisi l idei ripubbricani hannu avanzatu e la munarchìa s avìa altirnatu cu la ripùbbrica doppu la secunna guerra munniali la francia è na ripùbbrica prisidinziali la custituzzioni dû è la basi di l attuali riggimi prisidinziali ca va sutta lu nomu di quinta ripùbbrica cità mpurtanti sunnu neuchâtel è na citati svizzira di abbitanti capitali di l omonimu cantuni neuchâtel prununzatu nusciatel dî siciliani di svìzzira s affaccia ntô lacu di neuchâtel lu lacu cchiù granni chi è tuttu ntô tirritoriu svizziru e si sviluppa longu la costa e ntâ chianata dû giura anticamenti cità dû regnu di burgogna divintau principatu sutta lu putiri du rè di prussia lu primu di marzu conquistau la ndipinnenza e divintau na ripubblica e comu cantuni fu fidirata cû restu di la svizzira oggi neuchâtel è canusciuta pi la ndustria orologgera a partiri dû seculu xvii neuchâtel havi statu la punta di lu sviluppu di l arti dî rologghi nta lu cantuni cci sunnu li fabbrichi di marchi canusciuti nti tuttu lu munnu comu rolex jaquet droz bulgari ugualmenti canusciuta e apprizzata è la fabbricazzioni di la cioccolatta philippe suchard origginariu di boudry a na dicina di chilomitri di neuchâtel rapiu la prima fabbrica di cioccolatu ntô friedrich drrenmatt scritturi svizziru tudescu dû vintesimu seculu abbitau a neuchâtel l urtimi anni dâ sò vita a nusciatel c è puru nu beddu museu etnogràficu ca vali la pena visitari la guerra dâ lapponia è lu nomu pî battagghî tra la finlandia e la girmania abbinuti tra sittemmiru e aprili lu nomu asisti pû fattu ca cci cummattiru ntrâ la pruvincia truvata nnô cchiù nord dâ finlandia lapponia accuminzannu la stati dû lu cumannamentu principali dî tudischi avìa già scumettutu ca la finlandia stava pi fari lu pattu di paci cu l unioni sovietica li tudeschi si priparavanu pi moviri li soi aserciti ô nord pi guardari li minieri vincinu petsamo duranti lu mmernu di li tudischi avìanu ammigghiuratu li strati dû nord dâ norvegia ô nord dâ finlandia usannu li priciuneri di guerra chi ancora eranu vistiti pâ stati pichissu li morti eranu assai dunca li tudischi eranu pronti n sittemmiru quannu la finlandia fici paci cu l ussr mentri li squatruni di terra tudeschi si spustaru ô nord li navi tudischi misiru li mini ntô mari pi tutti li punti d accessu versu la finlandia sparti ca lu wehrmacht e lu cumannamentu finlannisi pruvaru a organnizzari un ritiru senza ntrichi accuminzaru a cummattiri puru prima ca lu pattu di paci vinni firmatu lu cummattiri addivintau cchiù forti quannu li sovietici vulìanu ca tutti li surdati tudeschi avissiru a essiri ittati fora di finlandia dunca nta stu rispettu li finlannisi eranu comu li taliani e li rumaniani ca avìanu cummattiri contra li tudischi doppu c avìanu cunsignati ê forzi alliati ma ancora era cchiù cumpricatu picchi li finlannisi siguennu lu pattu di paci appiru a smobilitari li soi asèrciti ô stissu tempu ca attaccaru chî tudeschi lu ginirali finlannisi hjalmar siilasvuo lu vincituri dâ battagghia di suomussalmi accumannau lu cummattamentu contra li tudeschi e duranti l uttuviru e lu nuvemmiru si cci nni cacciaru dû nord dâ finlandia li forzi tudischi vinìanu accumannatu dû lu ginirali lothar rendulic chi purtau dissulamenti a tanti banni dû nord dâ finlandia cchiù dûn terzu d abbitazzioni vinìanu distrutti e la capitali pruvinciali di rovaniemi era cumpritamenti abbruciata circa abbitanti addivintaru rifugiati na situazzioni chi fici a lu peggiu lu mpegnu di ricustruzzioni doppo la guerra rendulic era cummittu di crimini di guerra e lu cunnannaru pi vint anni di priciuni l urtimi surdati tudeschi eranu cacciati l aprili li caduti tra li militari foru un nummuru rilativamenti limitatu viti pî finlannisi e circa pî tudischi yasser arafat di austu personaggiu politicu palistinesi e figura cintrali di la storia dî rilazzioni ntirnazziunali nti l aria dû mediu orienti duoppu nu periudu li lutta ppi la causa dû populu palistinesi fonda l organizzazzioni ppi la libbirazzioni di la palistina abbannuna la lutta armata e diventa lu capu politicu di la causa palistinesi ntô appi lu premiu nobel ppi la paci nsemmula ccu yizhak rabin e shimon peres ppi li sforzi chi avianu purtatu na relativa calma nte rilazzioni tra li territori palistinesi e israeli muriu lu di nuvemmiru ô spitali militari di pariggi unni avia statu ricoviratu d urgenza l unioni europèa è n urganizzazzioni di tipu suvranazziunali e ntircuvirnativu nzinu a ora havi stati ntô sii stati italia francia girmania belgiu olanda e lussemburgu funnàrunu la ceca cumunitati ecunomica dô cravùni e dô acciàiu l ubbittivi dâ ceca eranu chìddi di facilitari lu cummerciu di carvuni e azzaru s uttènniru boni risurtati e accussì li stessi stati funnàrunu la cee cumunità ecunomica europea ca sirvìva ppô sviluppo di la nnustria e nun sulu di li singuli stati ma nnî gruppu quinni li leggi avìanu a èssiri pari nnî tutti li paìsi ca ni facìanu parti siccumu la cee s uccupava principarmenti di cosi di ecunumia nascìu n àutra urganizzazzioni pi sta sizzioni lu mec mercatu cumuni europeu ca faurìa la circulazzioni di capitali di merci e di pirsuni zoè sirvizzi travagghiu beni e picciuli ntô la cee s allasca e si juncinu tri stati regnu unitu danimarca e irlanna cchiù tardu s aggiunsiru la grecia ntô e la spagna e lu portugallu ntô ntî stu piriudu la cee arrializzà tutti li so obbittivi ecunomici e allargà atri so obbittivi ca arriguardàvanu la vita cutidiana istruzzioni cultura ammenti naturali traspurti tutti sti boni risurtati spinciru a funnari n maastricht nnû novu trattatu ntô la cee canciò nomu e addivintò unioni europea picchì tutti li stati ca ni facìanu parti vulìanu addivintari nnâ cunfidirazzioni di stati ntô la majuranza dî paisi di l unioni aduttaru na munita unica l euru chi accuminzò a circulari ntô ntô la nova unioni europea s allascò cu l junciuta di àutri paisi austria svezia e fillannia videmma la nurveggia fu a lu puntu di tràsiri ma nnû refirendum pupulari avvucciò l adisiuni vutaru cuntra di cchiù li piscatura nurviggisi ca si scantavanu ca l unioni europea danniggiassi la pesca ntô ci fu lu trattatu di schengen e ntô lu lu trattatu di amsterdam ntô trasi n viùri l euro aduttatu in tutti li stati tranni regno unito svezzzzia e danimarca cchiù di ricenti ntô trasiru macari li ripubblichi baltichi estonia lettonia e lituania atri stati di la europa occidintali cipru e malta ntô trasirunu la rumania e bulgaria e ntô la croazzia la turchia grapiu li negozziati pi l adisioni ma nu calindariu pi la trasuta nun fu ancora fissatu doppu na bucciatura di nu pruggettu di custituzzioni europea ntô fu aduttatu lu trattatu di lisbona lu trattatu havi comu funzioni di aumintari la rapprisintanza e la visibbilità pulitica di l unioni n particulari cu l istituzzioni di la carrica di prisidenti di l unioni e ô stissu tempu di pirmettiri na gistioni dî dicisioni distinata a passari di nu riggimi all unanimità a nu riggimi a duppia maggiuranza pô nùmmuru di paisi e pâ pupulazzioni ca rapprisentanu ntô l accademia svidisi dicisi di dari lu premiu nobel pâ paci all unioni europea pi lu sò cuntribbutu â pacificazzioni dû cuntinenti europeu òpira ca l unioni europea cauzziona cu successu nun sulu n europa ma puru ntê paisi dô bacinu dû meditirraniu e nti àutri banni dû munnu ô mumentu dâ primiazzioni ci foru na certa quantitati di pulèmichi si dissi ca chistu era nu premiu nobel postumu ê custruttura di l unioni europea di l anni e dî dicenni addoppu comu charles de gaulle o konrad adenauer autri ancora dìssiru ca lu premiu nobel cadìa ô mumentu bonu pi cuntribbuiri a dari na botta di uttimismu a nu cuntinenti diprimutu di na crisi finanziaria ca si cataminìa di la fini dû dicenniu pricidenti si arriunìsci nn âssimblèa a strasburgu e è furmatu da diputàti alètti ogni anni direttamènti da li cittadìni europei cuntrolla la cummissioni è furmatu da li paìsi mèmbri e prènni li decisiòni cchiù mportanti su li problemi cchiù gravi la so composizzioni è sempre ddivèrsa e cancia a sicùnna di l argumènti ca s hannu a parràri si ppi asèmpiu s havissi a parràri di li prubblèmi agriculi allura s arriunìscinu li ministri d âgricultùra garantìsci la giusta ntirpritaziòni dô dirittu cumunitariu e si prunùncia su li cuntruversìi ca arriguàrdanu l applicaziòni dî trattàti è cumposta da quìnnici aggenti e cuntrolla li bilanci e li attività finanziàrii di l unioni si trova a bruxelles e è furmata da vìnti cummmissàri ementuàti da li guverni di li stati è lu veru guvernu d êuropa pirchì proponi li lèggi e cuntrolla ca vìnninu arrispittàti attuarmenti è prisiduta di josé manuel barroso lu prisidenti di l unioni europea è na càrrica chi fu criata cu l aduzzioni dû trattatu di lisbona ntô lu primu prisidenti è herman van rompuy òi l unioni eurupea cunta stati enric valor i vives natu ntô n castalla l alcoià mortu ntô n valencia era un cuntaturi valincianu e un grammaticanti chi fici cuntribbuti mpurtanti pâ ricugghiata e pû rinascimentu dâ littiratura valinciana e era lu prumuturi principali dâ stannardizzazzioni dû catalanu ntra valencia spagna enric valor nascìu ntô figghiu di na famigghia ricca di castalla ntâ cuntìa valinciana di l alcoià ntô a l età di dicinnovi anni addivintau jurnalista n alicante scrivennu pû jurnali satìricu el tio cuc n valencianu duranti la secunna ripùbbrica spagnola fici puru lu puliticanti la sò richiesta principali era pû statutu autònumu pi valencia e puru pi stabbiliri la parrata d alicante comu catalanu duranti stu tempu travagghiava cu sti jurnali nazziunalìstici dâ cità di valencia la repblica de les lletres el cam el pas valencià quannu la guerra civili spagnola accuminzau iddu scigghìu lu latu ripubbricanu doppu la guerra limitau li soi attivitati pulìtichi pi cuncintràrisi suprâ littiratura ô principiu dî ini accuminzau a pubbricari rondalles un tipu di fàvula cumuni valinciana chi appareru nta rondalles valencianes duranti li ini turnau ê soi attivitati pulìtichi clannistini chi trattàvanu dû nazziunalismu valincianu e pi cunziguenza addivintau un priggiuneri pulìticu di franco dû ô nisciutu di priciuni comu dissi iddu nenti struzzioni nun nni vinni nzignatu funnau chi era quasi la prima rivista n valincianu ntô pirìudu doppu la guerra gorg gira in catalanu quannu la dittatura di franco si abbaccau enric valor era capaci a fari cchiù diffusi li soi opinioni idei e òpiri littirari accuminzau a èssiri anuratu cu premi littirari e linguìstichi di tutti li parti catalani duranti li ini cc era un muvimentu tra la sucitati valinciana e gruppi culturali pi prupòniri valor comu cannidatura pû premiu nobel pi littiratura ma murìu di corpu ntô oi strati chiazzi scoli e cìrculi pi tutta valencia vennu chiamati cû sò nomu la sò prima òpira linguìstica fu la rivista simanera el tio cuc stabbiluta n alicante vinni scritta nta un catalanu spagnulizzatu chî sbagghi grammàtici ma adaciu ô stissu tempu stava agghiuncennu l ortugrafìa catalana e struzzioni di grammatica ntra la sò scrittura stava aiutannu lu sviluppu d un dizziunariu catalanu valincianu baliàricu sutta la dirizzioni di francesc de borja moll comu carles salvador e sanchis guarner era unu di prumutura principali dâ stannardizzazzioni dû catalanu n valencia unni la grammàtica dipompeu fabra addivintau diffusa pi menzu d òpiri comu curs de la llengua valenciana gorg millorem el llenguatge e curso medio de gramtica catalana referida especialmente al pas valenciano ntô pubbricau la flexi verbal unni sistimau li verbi dû dialettu valincianu st òpira addivintau lu rifirimentu principali pi l usu nurmativu di verbi e ancora veni usatu pi la struzzioni di studenti valinciani sparti di chissu è mpurtanti capiri lu vucabbulariu riccu chi vinni dî soi òpiri spiciarmenti dî soi rondalles chi arricògghinu paroli e liggenni di tutti li banni valinciani la sò òpira cchiù cèlibbri è rondalles valencianes unni si tròvanu fàvuli pupulani valinciani scritti ntôn modu littirariu àutri òpiri ntôn modu sìmili sunnu narracions de la foia de castalla e meravelles i picardies lu sò primu rumanzu era l ambici d aleix chi vinni accuminzatu ntê ini e ini ma era cuntinuamenti riscrittu fini lu forsi la sò òpira cchiù mpurtanti è cicle de cassana chi cumprenni tri rumanzi sense la terra promesa temps de batuda and enllà de l horitz la cicle de cassana triluggia cerca a riscupriri la mimoria cullittiva tra e chi vinni riprimuta e ammucciata pû fattu dâ dittatura ntô pubbricau la idea de l emigrant la sardigna sardu sardinnia è na riggiuni taliana cu capitali cagghiari chi forma n ìsula ntô mari meditirraniu havi na pupulazzioni di circa miliuna d abbitanti cu na dinzitati di abbitanti pi km antigrata ntô mperu rumanu doppu li guerri pùnichi a sò cascata fu accupata apprima di li vànnili appoi di li bizzantini a la juta dê barbiri si furmaru li giuricati regni nipinnenti ntra di cui chiddu d arborea ca arrivau a stinnìrisi quasi pi tutta l isula a la fini dê giuricati l isola vinni accupata apprima di li aragunisi e appoi di li piamuntisi sutta lu nomu di regnu di sardigna di lu è junciuta cu l italia la sardegna è una dî cincu riggiuni a statutu spiciali lu prisidenti dâ sardegna è eliggiutu a suffragiu univirsali e la giunta riggiunali sarda grazzi ô statu d autunumìa ca arricivitti ntô havi cumpitenzi propri n particulari n ambitu liggislativu amministrativu e finanziariu la sardigna è limitata a est di lu mari tirrenu a ovest e a sud di lu mari meditirraniu occidintali a nord dî vucchi di bonifaciu ca la spàrtunu di la corsica li citati mpurtanti sunnu càgliari sàssari oristanu nùoru alghero portu torres olbia aslan alivitch maskhadov di sittemmiru di marzu era nu ginirali cecenu in capu nti la guerra ppi la libberazzioni di la cecenia nto contra la russia nto misi di innaru maskhadov fu eliggiutu prisidenti di la cecenia e lu sò programma era di dumannari la ndipinnenza di mosca sulla basi di negozziazzioni pacifichi all iniziu di l anni la situazzioni in cecenia divintava sempri cchiù critica e l attintati si multiplicavunu comu puru la riprissioni russa la posizzioni di maskhadov si radicalizzava sempri cchiossai e fu puru accusatu di attintati anti russi fu ammazzatu nta n imboscata di l asèrcitu russu l di marzu lu nomu cassini huygens dinota na missioni spazziali congiunta amiricana europea italiana ppi l esplorazzioni di lu sistema di saturnu si cumponi di dui sondi la sonda matri cassini e lu modulu huygens in onori di dui astronumi chi dèttiru mpurtanti cuntribbuti ô studiu dû sistema di saturnu christiaan huygens e giannuminicu cassini la missioni fu lanciata dâ basi da nasa di cape canaveral ntê stati uniti ntô e agghicau ntê pressi dû sistema di saturnu â fini dû lu di jinnaru lu mòdulu huygens si pusau ncapu a titanu lu di marzu la sonda matri cassini passau a chilomitri di enceladu enceladu pi grecu è nu satèlliti naturali di saturnu scupertu lu di austu di l astrònumu william herschel è lu sestu satèlliti naturali di saturnu p òrdini di grannizza finu ô passaggiu dî sondi voyager ô partiri di l anni li carattirìstichi di stu corpu cilesti foru picca canusciuti a parti l indentificazzioni di ghiacciu d acqua supra la superfici li sondi n ammustraru ca stu satèlliti havi nu diàmitru di suli chilòmitri e rifletti quasi lu dû lustru sulari la voyager pirmittìu lu scupriri ca enceladu òrbita nnâ riggiuni cchiù denza di l aneddu di saturnu mentri voyager rivilau chi nunustanti la sò grannizza nica lu satèlliti prisenta vari riggiuna chi vàrianu di superfici antichi c assai crateri di mpattu a ricenti zoni datati circa miliuna d anni lu di marzu fu fotografatu di la sonda cassini huygens di na distanza di chilòmitri geyser di acqua liquida foru scuperti ntê vicinanzi dû sô polu sud enceladu è chiamatu comu lenceladu dâ mituluggìa greca veni disignatu macari saturno ii o ii s enceladu lu nomu enceladu e li noma di tutti li setti satèlliti di saturnu canusciuti tanu foru suggiriti dû figghiu di william herschel john herschel nnâ sò pubbricazzioni dû supra li risurtati di l assirvazzioni astronòmichi fatti a capu di bona spiranza fu scigghiutu stu nomu picchì nnâ mituluggìa antica saturnu nutata macari comu cronus fu lu capu dî titani li carattirìstichi di enceladu hannu arricivutu lu nomu dâ iau n basa ê pirsunaggi e li lòcura dû libbru li milli e una notti li crateri di mpattu vennu chiamati n basa ê pirsunnaggi mentri l aùtri strutturi pìgghianu lu nomu dî lòcura arricèviru ufficialmenti lu nomu dâ iau carattirìstichi ntra cui doppu li voli dî sondi voyager e ntô nuvèmmiru doppu li tri voli dâ sonda cassini ntô enceladu vinni scupertu di fredrick william herschel lu di austu cu l usu dû sò novu cannucchiali di m lu cchiù granni dû munnu di ddu tempu herschel assirvau pâ prima vota stu satèlliti ntô ma nun lu ricanuscìu cû sò cannucchiali nicu di cm di apirtura la magnitùdini dèbbuli circa e la sò vicinanza ô spirlucenti saturnu e ê soi aneddi rinneru disfìcili l assirvazzioni di enceladu dâ terra e appi bisognu di nu cannucchiali cu na apirtura di cm a secunna ê cunnizzioni attimusfèrichi e dâ nquinamentu luminusu dâ zona d assirvazzioni comu tanti satèlliti di saturnu scuperti prima di l èbbica spazziali vinni assirvatu pâ prima vota quannu l aneddi di saturnu foru pusizziunati di tagghiu rispettu â terra o sia quannu lu nostru pianeta è dintra lu chianu di l aneddi duranti l equinozziu dû giacanti gassusu nta sti pirìudi la luminusità di l aneddi veni riduciuta e facìlita l assirvazzioni di enceladu prima dû prugramma voyager cc era nuddu vantaggiu assirvari lu satèlliti rispettu ô puntu luminusu vistu di herschel e fu pussìbbili stimari sulu li carattirìstichi orbitali la massa la dinzitati e l albedu enzu di sardegna natu a palermu era lu figghiu nun ligìttimu di fidiricu ii di hohenstaufen fidiricu i di sicilia e di adelaidi enziu vinni puru canusciutu simplicimenti comu re enzu re enzu nascìu a palermu unni quannu era carusu sintìu e canuscìu li pueti e li truvatura ca eranu ntâ curti di sò patri e chi facìanu parti dâ scola siciliana fu fattu rè dâ sardegna e vicariu mpiriali dâ lumbardia fu pigghiatu priciuneru dî bulugnisi ntâ battagghia di fossalta quannu avìa vinticincu anni e dunca passau lu restu dâ sò vita ntâ priciuni la sò puisìa porta tanticchia di malincunìa chi tanti voti nun rapprisenta li sintimenti usuali dâ puisìa pruvinzali e siciliana di ddu tempu p asempiu na virsioni tuscanizzata n sicilianu un apparecchiu di carta è un ariupranu di jocu fattu di carta forsi è la forma cchiù cumuni d ariugami na parti di origami l arti giappunisi di gnutticari carta ntô giappuni veni chiamatu kami hikoki kami carta hikoki ariupranu è cèlibbri picchì è lu modu cchiù fàcili di fari l origami pû nuvizziu e puru lu mastru la forma cchiù basa di l apparecchiu di carta cci vulissi sulamenti sei passi màssimu p accabbàrilu giustu la frasa apparecchiu di carta ora pò significari puru chiddu fattu di cartuni usannu carta pi criari jucàttuli avissi uriginatu anni fa nnâ cina unni li stiddri èranu jòcura pupulari benchì cci ponnu èssiri cunziddiratu comu provi di l apparecchiu di carta muderna nuddu pò diri cu cirtezza quannu vinni mmintatu disegni pâ vilucitati e pâ forza e puru la moda hannu statu ammigghiuratu ogni annu l annu cchiù vecchiu di quannu si sapi cu cirtezza ca l apparecchiu di carta vinni mmintatu avissi a èssiri lu tuttavia la storia cchiù accitàbbili di quannu vinni mmintatu è quarchi dicina doppu ntô di jack northrop cu funnaturi di lockheed corporation northrop usava l apparecchî di carta pi fari li provi pi l ariuprani veri stu tipu di apparecchiu cci voli sulu sei passi pi fàrilu giustu ma si pò fari tra cincu un pezzu di carta rittangulari di misura a è prifiruta avissi a èssiri usata secunnu la difinizzioni clàssica un pianeta è nu corpu cilesti ca taliatu dâ terra si movi rispettu all àutri stiddi chi apparintimenti rèstunu fissi ntô celu la difinizzioni cumprenni perciò li pianeti visìbbili chi furrìenu turnu turnu ô suli e in èbbica muderna s hannu jiunchiutu uranu e nettunu plutoni visìbbili sulu cûn telescopiu e pi loncu tempu cunsidiratu pianeta è oi cunsidiratu comu nu pianeta nanu doppu la rivoluzzioni cupirnicana la terra fu cunsidirata comu nu pianeta comu l àutri la lista dê pianeti chi ornitunu tornu tornu ô suli è in òrdini di distanza dû suli e formunu li pianeti dû sistema sulari comu la storia di la classificazzioni di plutoni ammustra la storia di l astronumia è china di episodi unni certi corpi hannu statu difficilmenti classificati accussì quannu giuseppi piazzi scupriu nu corpu cilesti chi si muvia ntô cielu la sira dû capudannu dô a primu acchittu si pinsò a nu pianeta novu cô tempu si scupriu ca lu pianeta novu chi fu chiamatu cèriri era lu primu corpu cilesti di na nova catigoria di corpi cilesti assimilabbili a pianeti ma cchiù nichi l astiroidi n autra rivoluzzioni di la storia di la definizzioni dî pianeti successi ricentimenti a fini dô vintesimu seculu dui astronomi svizziri mayor e didier quelot scuprierru autri pianeti chi però nun si muovunu turnu turnu o suli ma furrienu turnu turnu a autri stiddi scuprierru lu primu pianeta extrasolari lu nùmmuru di pianeti extrasolari aumenta rigularmenti e li strummenta di ossirvazzioni pirmettunu oi di ndividuari pianeti sempri cchiù luntani e sempri cchiù nichi l èbbica àrabba dâ sicilia va di l anni annu dâ cunquista dâ prima cità mazzara ô annu dâ trasuta dî nurmanni a palermu ggià a pàrtiri dû vii sèculu la sicilia avìa statu obiettivu di ncursioni e saccheggi arabbi ma li bizzantini tinèvunu e difinnevunu efficacimenti l isula la prima scurrirìa arabba abbinni ntô n autra abbinni lu doppu la morti di custanti ii e di mecezziu àutri ncursioni di na certa cunsistenza s àppiru ntô e ntô sutta la dinastia aglabita l àrabbi sbarcaru a mazzara ntô doppu nu primu scontru fora mazzara lu di giugnettu dû unni batteru li surdati bizzantini cumannati dû palata si diriggiunu versu la capitali sarausa l àrabbi passanu pi la costa sud nzinu â fuci dû salsu e appoi acchiananu ntê muntagni passannu pi biscari ciaramunti e palazzolu prima d agghicari a sarausa â fini dâ stati dû accuminza l assediu dâ cità chi durau nzinu â stati dû lu ginirali chi avia cumannatu la spidizzioni asad ibn al furat mori duranti l assediu di sarausa a causa di n epidimia scuppiata tra li surdati mussurmani e l esercitu truvannu chiusa la via di mari abburcia li navi mussurmani chi s attruvavanu ntô portu granni e ripara a miniu unni stabbilisci na basi upirativa distinata a aviri na certa mpurtanza pi lu cumpritamentu di l uccupazzioni di l ìsula n autru assediu a castrugiuvanni fallisci ntô ma ntô agghicunu rinforzi di kairouan e accussì ntô tràsununu a palermu chi addiventa la nova capitali ntô lu ginirali giafar ibn mohammed suttametti bona parti dâ sicilia urientali e sarausa tumma l annu doppu ntô l àrabbi cuntròllanu tutta la sicilia chi è divisa n tri riggiuni l àrabbi prumòvinu l attivitati culturali e cummirciali evìtanu di furzari la pupulazzioni a cunvirtìrisi a l islam facennu paiari na tassa la gezzia ntô nu ducumentu cita nu quartieri abbreu a palermu ntô li bizzantini cumannati di giorgiu maniaci ricunchìstanu pruvvisoriamenti la sicilia chi è ripigghiata di l àrabbi picca tempu doppu lu di maiu li nurmanni tràsinu ntâ sicilia ntô cu la citati di notu li nurmanni mèttinu n fini a la duminazzioni àrabba n sicilia la prisenza di na cumunitati àrabba cuntinuau armenu nzina â mitati dô sèculu xii e è tistimuniata dû giògrafu àrabbu al idrisi chi vissi l ùrtimi anni dâ sò vita a palermu e discrivi la citati china di jardina chiesi e muschei ntû lu terzu califfu fatimita al mansûr nòmmina emiru dâ sicilia nu prìncipi dâ dinastìa kalbita al hasan ibn ali ibn al husayn chi fà dâ siqilya sicilia nu statu nnipennenti sutta sta dinastìa àrabbu siciliana l emiratu di sicilia addiventa na granni putenza marìttima cummirciali e militari ntra l armata di mari di siqilya la storia arricorda salim ibn rashid al katani salim di catania è ntô tempu fatimita ca la sicilia veni cunziddirata na terra biniditta di l islam accussì lu sustantivu àrabbu al jazeera l ìsula s ammisca ntâ liggenna cu n àutra al jazeera chidda mìtica dû misticismu islàmicu sufismu unni al jazeera signìfica p antunumasia l ìsula dî jardina vali a diri lu paradisu tirrestri di l islam ntê rapporti cu l europa la sicilia fatimita porta a l italia la scienza la cultura l idei ca appoi sunnu â basa dû rinascimentu talianu acati o vìschiri ntâ parrata lucali assetta km di girgenti agrigento km di caltanissetta km di catania km di enna km di missina km di palermu km di rausa di quali pruvincia apparteni km di sarausa siracusa e km di trapani lu cumuni havi n aria di èttari e la dinzitati d abbitazzioni fa abbitanti pi chilòmitru quatratu si nni acchiana nna na zona di marini e posta a metri supra lu liveddu di lu mari l attivitati ecunòmica tìpica di lu paisi è l agricultura chidda ca pruduci li citrati li racini l alivi e diversi tipi di frutta ciriali e virduri òi cc è puru la criscenza di pècuri la cumunitati ca n principiu si chiamava biscari pigghiau lu nomu prisenti nna lu di l appillativu achates zoccu dèttiru li rumani a lu ciumi dirillo di lu sèculu xiii cci sunnu li primi ducumenti ca addicchiàranu l assistenza di lu fèu di biscari nna lu la citati divintau prupriitati di li patirnò di catania lu primu prìncipi agostino paternò castello purtau lu paiseddu cchiù vicinu a lu munti e fu accussì lu propiu tirritòriu d òi lu centru distruttu di lu tirrimotu di lu fu rifrabbicatu doppu lu centru stòricu è di particulari ntiressi architittònicu li munumenti cchiù mpurtanti sunnu lu palazzo dei principi di biscari frabbicatu nna lu e la chiesa di s vincenzo di lu cci sunnu puru cunzirvati li rùvini di lu santo e la chiesa madre di s nicolò funnata nna lu tra li pirsunaggi distinti è lu crìticu d arti enzo maganuco cui travagghiau versu la criazzioni di l enciclopedìa italiana n àutra acatisa mpurtanti è l attrici e prisintatrici tv edwige fenech famusa pî sò ntirpritazziuni nni li cummedi eròtichi anni macari su idda nascìu n algeria sô matri è di acati e idda stissa arricivìu â cittadinanza onuraria nnô amministrazzioni si tratta di lu travagghiu mpegni e o pruduzzioni accabbati dintra l ufficî muderni supratuttu cu l aiutu di computer nurmarmenti cu l ubbittivu di sustèniri l upirazzioni d àutri tipi d attivitati ecunòmichi pò rifiriri ô travagghiu d upirara di liveddi vasci o puru ô travagghiu dî liveddi prufissiunisti comu li mpegni di cuntàbbili cunzigghieri analisti prugrammatura e dirittura sta disciprina si pò attruvari ntâ burocrazzìa di cuvernu o ntâ nnustria cummirciali la palora havi puru lu senzu o discrivi l attu di dari li sacramenti justizzia e midicina la palora amministrazzioni veni dâ parola latina administrare chi significa sèrviri comu veni diciutu supra l amministrazzioni asisti sempri pi sustèniri l àutri attivitati di cchiù mpurtanza p asempiu n ufficiu di cuvernu na putìa dipartimenta o n univirsitati l architittura è la scienza e l arti d urganizzari lu spazziu nta cui campa l omu parrannu cchiù sìmprici si pò diri ca si tratta dâ custruzzioni di fàbbrichi architittura architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionis ornata cuis iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficium opera ea nascitur e fabrica et raziocinatione accussì scrivìa l architettu vitruvio ntô sò libbru cchiù di dumila anni arretru riarmenti vulìa diri ca l architettu havi a èssiri nu scinziatu veru e canùsciri assai cosi di comu è fattu lu munnu lu sò misteri è fattu di pràttica e ntillettu veni a diri ca iddu havi a èssiri assai pràtticu di lu travagghiu ncanteri nzèmmula havi a studiari assai n capu li libbra pi canùsciri tutti l àutri cosi ca ci ponnu sèrbiri pi putiri fari na fabbricazioni ma vulennu jiri arretru nô tempu pi sapiri chi cosa pinzàvanu viramenti l antichi si pò diri ca la stissa palora di architittura era ntisa comu lu putiri granni c avìa lu capu dâ fabbricazzioni tantu pi li canuscenzi ca iddu pussidìa tantu pirchì putìa cumannari tanti mastri mastri d ascia e manuvali pi fari na custruzzioni mpurtanti l architettu era mpurtanti midemma pirchì era n artista criaturi la cumunicazzioni è tuttu chiddu chi l omu adotta p attravirsari lu tempu e lu spazziu nta na parola lu menzu n latinu medium usatu cchiù spissu nnâ vuci plurali media la spirienza di dui pirsuni chi pàrranu ntra iddi stissi è assai cumuni nnâ vita di tutti nuiàutri e rapprisenta n asempiu di cumunicazzioni avemu a spicificari l elemènti carattirìstici a riguardu l attu di cumunicari si tratta di dui o cchiù pirsuni chi pròvanu a trasmèttiri l idìi tra li menti di sti pirsuni stissi la cumunicazzioni veni faciuta cu successu siddu l idìi tra chiddi chi trasmèttinu e chiddi chi arricìvinu si nn assummìgghianu masinnò l attu pruvatu di cumunicazzioni havi fallutu gibbilterra è nu territoriu britànnicu chi s attrova â punta dâ spagna e chi òccupa nu cuozzu di km la pupulazzioni è di circa abbitanti na vota cuntrullava lu tràfficu navali chi trasìa e niscìa dû mari meditirràniu attraversu lu strittu chi porta oggi lu sò nomu orìggini di stu nomu di l àrabbu djebel tariq la muntagna di tariq dû nomu di tariq ibn ziyad cummananti àrabbu chi fici la cunquista dâ spagna prima di sta cunquista àrabba lu scogghiu di gibbilterra era chiamatu muntu calpé ntâ mituluggìa greca è èrculi a azzari dui culonni spartennu l àfrica di l europa lu muntu calpé n europa e lu scogghiu abbila in àfrica occupata dê ngrisi n assediu spagnolu ntô nun arrinisciu e addoppu arristau sempri tirritoriu dâ curona ngrisi umm kulthum di maiu di frivaru era una di cchiù celibbri cantanti dû munnu arabu e li soi dischi vennu vinnuti ancora oggi lu sò nomu veni scrittu puru comu oum kulthoum umm kulthum nasciu a tamay az zahayra ad daqahliyah ntô egittu a na età iuvini mustrava già n abbilitati prudigi pi cantari accussi tantu ca quannu avìa dudici anni sò patri la vistiu comu un carusu pi fari parti dûn gruppu di trubbaduri di cui iddu facìa diritturi doppu quattru anni veni scuprita di nautru cantanti famusu abou el ala mohamed e dû liutistu celibbri zakaria ahmed e veni mmitata p accumpagnaricci ô cairu aspettava fini c avìa anni primi d accittari lu mmitu ancura pritinnennu d essiri un picciotto mentri ca cantava nta quarchi teatru nicu a stu tempu s avìa dui ncontri assai significanti lu primu era cu ahmed rami un pueta chi nfini scrissi canzuni pi umm kulthum e facennala canusciri la littiratura francisi chi si nzignau â sorbonne lu sicunnu ncontru era cu mohamed el kasabji un liutistu di mastru iddu fici umm kulthum a canusciri lu palazzu tiatru arabu unni veni laudata pâ prima vota ntô addivintau abbastanti famusa pi fari na girata dî granni citati p asempiu damascu baghdad beirut e tripoli umm kulthum fici lu sò urtimu cuncertu ô palazzu dû nilu avennu fattu li raggi chi dimustraru ca stava pi muriri si spustau ntê stati uniti di merica pâ midicina e curi cchiù avanzati ma ntô avennu trasutu lu sò paisi d uriggini avìa iri a l ospidali nautra vota benchi li soi paisani si lamintavanu cûn triulu pi tutta la iurnata umm kulthum muriu a l ospidali dû cairu lu di frivaru altavilla milicia baarìa bagheria balistrati sicciara belmunti minzagnu belmonte mezzagno busacchinu bisacquino bulugnetta bolognetta càccamu calamigna ventimiglia di sicilia campufilici di fitalia campofelice di fitalia campufilici di ruccedda o la ruccedda campuciurutu campofiorito campuriali camporeale castiddubbuonu casteddubbonu castelbuono castiddaccia casteldaccia castiddana castellana sicula castrunovu castronovo di sicilia cifalà diana cefalà diana cifalù cefalù chiana piana degli albanesi chiusa chiusa sclafani cìnisi collesano gulisanu cuntissa contessa entellina curliuni corleone geraci siculo jiraci jardineddu giardinello gudranu godrano gulisanu collesano isineddu isnello ìsula isola delle femmine jiraci geraci siculo làscari lercara friddi musulumeli misilmeri murriali monreale muncilebbri montelepre muntimajuri montemaggiore belsito palazzu adrianu palermu palermo parcu altofonte partinicu partinico pitralìa suprana petralia soprana pitralìa suttana petralia sottana puòddina san ciupirreddu san giuseppi jatu santa cristina gela santa flavia santu màuru sclàfani bagni tèrmini termini imerese terrasini favarotta trabbìa trabia trappitu trappeto ùstica vintimigghia calamigna vìcari sant ilariuni gaza pafu nascìu a gaza ntâ palestina agghiri lu doppu li studi a alessandria s addidicò a na vita munàstica e viaggiò pi tuttu lu mpiru rumanu di l èbbica agghiri lu si mbarcò pi la sicilia unni prubabbirmenti vissi comu erimita ntâ na rutta â cava d ispica ca porta ancora lu sò nomu agghiri la fini dâ sò vita ntô viaggiò pi l italia la croazzia e cipru murìu a pafu ntô è cunsidiratu lu primu riliggiusu a aviri ntruduciutu n sicilia na forma di munachèsimu primitiva distinata appoi a svilupparisi ntî sèculi succissivi cu san calò e supratuttu cu li basiliani lu sport è ddu cumplessu di attivitati fìsichi e mintali ca si pràticanu a lu fini di migghiurari e mantèniri n boni cunnizzioni lu nteru apparatu mintali e fìsicu di l omu e di fari ntrattinimentu pi cu lu fa e pi cu è spittaturi lu sport pò èssiri praticatu singularmenti sport ndividuali o n gruppu sport di squatra senza cuntisa oppuru gariggiannu contra àutri spurtivi nta st ùrtimu casu si parra di agunismu spurtivu la palora sport diriva dû ngrisi ma veni di l anticu tèrmini francisi desport divirtimentu svagu lu tèrmini talianu ca cchiù si abbicina a l urìggini francisa è diporto la diffusioni di la pràtica spurtiva nta quasi tutti li sucitati dû munnu cuntimpuraniu è lu signu evidenti dâ mpurtanza ca lu sport havi nta ddi rialitati d un puntu di vista suciali ecunòmicu e pulìticu lu sport è parti nticranti dâ cultura di na sucitati e si sviluppa nzèmmula cu li canciamenti ca la contraddistìnguinu ma si penza sulamenti ô bagagghiu di tradizzioni ca li disciprini spurtivi tradizziunali pòrtanu a li culturi dî nazzioni unni sunnu praticati o a li stritti liami ca cùrrunu tra lu sport e li mass media lassannu a parti p un mumentu lu fatturi di l aducazzioni fìsica ca è funnamintali e cunziddirannu sulamenti a parti dû jocu di lu sport è evidenti ca la pràtica spurtiva è diffusa supratuttu appressu ddi rialitati suciali ca culturarmenti e ecunumicamenti ponnu usufruiri di menzi nicissarî a praticàrila tanti sport abbisògnanu di na particulari attrizzatura pi putiri èssiri praticati custituiuta di menzi miccànici comu pi lu ciclismu l automubbilismu lu motociclismu la vela o di sìmprici attrezzi comu pi la scherma lu sàutu cu l asta lu tiru cu l arcu lu golf o abbisògnanu di particulari strutturi pâ pràtica comu p asempiu lu natari o lu pattinaggiu l aquitazzioni e l ìppica sunnu asempî di sport praticati nzèmmula cu n armalu lu cavaddu accussì comu li sport chî cani mmeci àutri sport p asempiu la cursa nun richièdinu attrizzaturi particulari e vèninu praticati largamenti macari ntê paisi cchiù pòviri ntâ sti sucitati lu sport spissu è vidutu dî novi ginirazzioni comu menzu di riscattu ecunòmicu e suciali nni sunnu un chiaru asempiu li granni currituri africani ca di tant anni oramai sunnu li patruna dû menzufunnu ntâ l attillètica leggia n attivitati parallela d aducazzioni culturali siquita lu sviluppu dû sport nta na sucitati na cuncizzioni largamenti diffusa suprattuttu ntê paisi cu maiuri tradizzioni spurtivi è ca lu sport havi a èssiri cunziddiratu comu na scola di vita ca nzigna a luttari p aviri na justa ricumpenza e c aiuta â sucializzazzioni e ô rispettu tra cumpagni e abbirsari pi stu mutivu l aducazzioni fìsica havi na parti funnamintali nta l aducazzioni di l omu già dintrâ scola ma ci sunnu macari pusizzioni cuntrari ca vìdinu nta l agunismu aggravatu di l elemèntu ecunòmicu nta l esaspirata contrappusizzioni nnividuali un piriculusu signali ca putissi tènniri a fari risautari lu spìritu cumpititivu comu naturali paràmetru di rapportu tra l èssiri umani lu sviluppu criscenti dâ mpurtanza dû sport ntâ vita di tutti li jorna appi pi cunziquenza la nàscita di novi vranchi di sapiri didicati sclusivamenti ô studiu di sìnguli aspetti di l attivitati spurtiva n particulari àppiru ssi sviluppi oltri la nàscita di novi disciprini e spicialitati ntô cursu dû sèculu xx si sviluppau na funnamintali spartizzioni dintra lu munnu di lu sport alliata a l aspettu puramenti ecunòmicu ca girìa attornu a li fatti spurtivi la divisioni tra sport dilittantìsticu e prufissiunìsticu l attilleti prufissiunisti vèninu paiati pi fari la sò attivitati e ponnu èssiri cunziddirati travagghiatura dû sport a tutti l effetti nurmarmenti sulu li megghiu spurtivi d ogni disciprina arrinèscinu a addivintari prufissiunisti e chissu pirmetti ca l abbinimenti di lu sport prufissiunìsticu hannu un liveddu cchiù àutu rispettu a lu standard dilittantìsticu lu studiu dû sviluppu dû sport nnâ storia umana pò dàricci significativi nnicazzioni suprê canciamenti suciali duranti li sèculi l idìa dû sport comu attivitati chi cuimmorci l abbilitati umani di basa fìsichi e mintali cû scopu di praticàrili cuntinuamenti pi migghiuràrili p utilizzàrili succissivamenti nta na manera cchiù abbirsata suggirisci ca lu sport è facirmenti anticu quantu lu sviluppu dâ ntilliggenza umana pi l omu primitivu l attivitati fìsica priva di l agunismu dî nostri jorna era sulamenti un modu ùtili pi migghiurari la propia canuscenza dâ natura e la patrunanza di l ammienti chi lu circunnava na larga gamma di sport era già praticata ê tèmpura di l antica grecia la cursa lu sàutu n longu la latta lu puggilatu lu tiru dû giavillottu lu tiru dû discu e la gara dî carri di guerra èranu chiddi privalenti sta pridilizzioni n ammustra la nfruenza priduminanti chi la cultura militari nni l antica grecia appi suprô sviluppu dî sport li jòcura olìmpici stituiuti ntô a c si tinìanu n anuri di zeus ogni quattru anni a olìmpia nu paiseddu dû pelopunnisu l olimpìadi nun èranu sulamenti n abbinimentu spurtivu ma èranu la cilibbrazzioni di la ccillenza nnividuali dâ varitati culturali e artìstica dâ ntera cultura greca e suprattuttu èranu l accasioni p anurari la màssima divinitati riliggiusa pû fattu ca li jòcura olìmpici èranu cunziddirati sacri li greci cunziddiràvanu comu sacrileggiu a zeus lu scattu d ustilitati duranti lu sò svurcimentu dû principiu â fini di l olimpìadi vinìa addicchiarata na paci supra tutti li campi di cummattimentu greci puru l esicuzzioni vinìanu suspisi sta dicchiarazzioni di paci pirmittìa ê cittadini greci di riunìrisi pacificamenti e di cuncùrriri tra iddi stissi nta n attimusfera di rispettu ricìprucu la cultura rumana comu chidda ellinìstica cilibbrava l esautazzioni dâ cumpitizzioni fìsica già ê tèmpura dâ funnazzioni dâ citati vinìanu cilibbrati festi riliggiusi ô nternu dî quali èranu privisti gari spurtivi la sacralitati di l abbinimentu spurtivu caràttiri cumuni a l attivitati dû sport n grecia a roma vinni mmeci adaciu adaciu sustituiutu di l aspettu spittaculari dû disìu di ntrattinimentu cullittivu li varî disciprini spurtivi chi nnî sò nzemi cumprènninu zoccu nuàutri difinemu sport pussèdinu nnî sò cumpunenti cchiù basi di l elemènti chi l accumùnanu tra d iddi stissi lu spìritu di cumpitizzioni la gana di divirtimentu la ricerca dû benèssiri o lu tintativu d abbicinari li lìmmiti psicofìsici di l attilleti ma siddu l analizzamu dû puntu di vista dû tipu di règula dî modi di jucari dî attrezzi usati nzumma di l elemènti sterni e maiurmenti appariscenti putemu suttadividìrili n catigurìi n basa ô nùmmuru d attilleti chi affrùntanu nzèmmula lu gestu spurtivu putemu nnividuari n àutra suttadivisioni pò èssiri fatta n basa ê menzi cu cui veni disputata na gara viditi puru la liggi cumprenni nzèmmula li règuli e li normi chi abbersa li rilazzioni d un gruppu urganizzatu di pirsuni viventi n sucitati dunca la liggi è l urdinamentu pâ règula dî rifirenni umani nta na civili cummivenza n àutra difinizzioni è ca la liggi è lu cumplessu dî règuli attivi nta na sucitati urganizzata n forma di statu emanati di l òrgani chi secùnnu â sò custituzzioni hannu lu còmpitu d appruvari li stissi liggi e fatti assirvari ubbrigaturiamenti ê cittadini sutta pena di sanzioni n casu di mancatu rispettu comu dicìanu li latini ubi societas ibi ius o unni cc è na sucitati cc è la liggi la liggi custituisci nu principiu di cuisioni pâ sucitati civili chi nta sò assenza rischiassi di dissurvìrisi nta na guerra pâ priminenza pi stinzioni si ntenni pi liggi puru la scienza chi studia sti normi nta tutti li sò articulazzioni li liggi taliani su arricugghiuti ortri ca nna costituzioni dâ repubblica taliana intra du codici u codici civili e u codici pinali pi chiddru ca riguarda i liggi relativi au travagghiu esisti nna parti dû dirittu u dirittu dû travagghiu appuntu ca si occupa di stu campu ciullu d àlcamu o cielo d alcamo è un pirsunaggiu dâ storia littiraria siciliana abbastanti mistiriusu nun sapemu pricisamenti siddu fici parti dâ scola siciliana pi dui raggiuni in ogni casu lu puema scrittu di l unu o l àutra cuntrastu tra l amanti e la so donna canusciutu puru comu rosa fresca aulentissima veni ammintuata di danti ntô de vulgari eloquentia li versi pû tuscanu stu puema veni ntâ forma assai cumuni di ddù tempu lu cuntrastu amurusu voldiri ca lu pueta n ammustra pi nu latu zoccu dici l amanti â fìmmina e n turnu comu cci arrispunni la fìmmina di l anàlisi dû testu si pò cunchiùdiri d elimenti linguìstici ca l auturi fussi sicilianu e nun mancanti di cultura putemu sulu mmagginari siddu era quarchidunu nòbbili ca rifiutau li cumminzioni puètichi dû sò tempu o siddu fu simpricimenti un truvaturi chi scrissi a modu sò pinzamu ca giacuminu pugliesi è lu stissu giàcumu di mozza chi fu addicchiaratu comu sìnnacu di trevisu di fidiricu ii fidiricu i di sicilia e appoi capitanu ginirali di spoletu appoi fici parti nta na rivurtura contra lu mpiraturi pi cui pirdìu tutti li soi beni doppu èssiri cunnunnatu fici parti dâ scola siciliana ntô seculu xiii n cui purtau la puisìa siciliana ôn liveddu novu parrannu di novi custioni prufunni câ sò puisìa la littiratura taliana zoè dî lingui latini vulgari itàlichi vidi pâ prima vota na capacitati d esprìmiri cu na cuscenza seria ma mmagginativa câ vuluntati d assirvari largamenti la cunnizzioni umana scrissi elegia e isplendente n asempiu tìpicu trascrittu pi sicilianu nadia elena comaneci d urìggini comneci nata lu di nuvèmmiru dû era na ginnasta dâ rumania chi vincìu cincu midagghi ntê jòcura olìmpici dû e nàutri dui ntô cincu midagghi d oru in tutali era la prima a ricìviri un deci pirfettu pâ ginnàstica nnî jòcura olìmpici avìa sulu anni ô tempu veni cunziddirata di tanti comu la cchiù megghiu attilleta dû sèculu xx e una di megghiu ginnasti di sempri nadia comaneci nascìu a onesti ora gheorghe gheorghiu dej rumanìa figghia di gheorghe e di stefania alexandrina era chiamata doppu nadeda l eruina dâ pillìcula russa fu la diva brillanti dî jòcura olìmipichi dû a montréal québec vincennu tri middagghi d oru una d argentu e una di bronzu la comaneci addifinnìu lu sò tìtulu europeu cu successu ntô ma la squatra dâ rumanìa niscìu fora dî finali prutistannu li soi punti vasci ntô la comaneci vincìu lu terzu tìtulu europeu di fila addivintannu la prima ginnasta màsculu o fìmmina a riniscìricci ntô pubbricau lu sò primu libbru littri a na ginnasta juvini l umanu homo sapiens sapiens è un mammìfiru placintatu chi apparteni a l òrdini dî primati ùnica speci attuarmenti viventi dû gèniri homo è carattirizzata di l omuginitati ginètica l omu è un mammìfiru rilativamenti primitivu pi quantu riguarda l anatumìa p asempiu lu nùmmiru di jìdita è chiddu urigginariu dâ classi e nun prisenta assai spicializzazzioni una particularitati nutèvuli è la stazzioni additta li manu umani hannu subbutu n evoluzzioni di l aduzzioni dû jidituni chi pirmetti la custruzzioni di strumenti e àutri travagghî fini e di pricisioni lu sviluppu dâ curteccia ciribbrali havi pirmessu un sàutu di qualità nnô liveddu di cumplissità dû cumpurtamentu stanislas cannizzaru era un chìmicu palermitanu di giugnettu di maju fu lu primu a furmulari n capu l ipòtisi di avogadro la giustizza dâ tiurìa atòmica e muliculari lu sò travagghiu spirimintali fu n capu la chìmmica orgànica e spiciarmenti a prupòsitu di l aldèidi nrô si riggistrau a l universitati di palermu câ ntinzioni di lauriàrisi n midicina ma prestu si didicau â chìmica ntô e ntô prima a pisa e poi a turinu è assistenti di raffaelie piria lu chìmicu chi fu primu a priparati l acidu salicilicu participau nnâ rivuluzzioni nnipinnintista dû e câ scunfitta dâ rivurtata veni cunnannatu a morti e s arriparau a marsigghia ntô maju nta l uttùviru successivu arrivau a pariggi e ccà travagghiau accantu ô labburatoriu di michel eugene chevreul unni travagghiannu cu f s cloz ntô riniscìu a ottèniri la cianamidi nnô stissu annu ottinìu la cattedra di chìmica e fìsica ô culleggiu nazziunali di alissandria ccà nta l autunnu dû scuprìu chidda chi ora è nutata comu riazzioni di cannizzaru l aldeidi arumàtichi sunnu dicumposti di una suluzzioni alcòlica di idrossidu di potassiu nta una miscela di àcidi e àlcoli currispunnenti p asempiu la benzaldeidi si dicumponi n àcidu benzoicu e alcol benzili manfredi di sicilia di frivaru rè dâ sicilia dû finu â sò morti fu lu figghiu nun liggìttimu di fidiricu ii di hohenstaufen fidiricu i di sicilia cu bianca lanzia è pussìbbili ca si maritaru prima dâ morti di fidiricu pari ca fidiricu stissu trattava manfredi comu liggìttimu e ntô sò tistamentu lu numinau comu prìncipi di tàrantu e lu rappresentanti in italia di sò fratastru lu rè tudiscu curradu iv di hohenstaufen chi succidìu a fidiricu comu rè di sicilia puru chi nn appi sulu diciadottu anni d etati manfredi si cumpurtau sempri câ fidìzzia quannu curradu murìu ntô maiu dû manfredi rifiutannu di cèdiri la sicilia ô papa nnuccenzu iv accittau la riggenza pi curradinu di hohenstaufen lu figghiu giùvani di curradu cu l aiutu dî soi surdati saracini battìu n asèrcitu papali a foggia lu di dicèmmiru dû e accussì riniscìu a stabbiliri la sò auturitati pi tuttu lu regnu sicilianu ntô apprufittannu di quarchi nutizzia fàusa chi dicìa ca curradinu era mortu manfredi vinni ncurunatu rè di sicilia n palermu lu di austu di lu stissu annu la farsitutini di sta nutizzia vinni ricanusciuta prestu ma lu novu rè avìa già lu sustentu dû pòpulu e rifiutau âbdicari la culliganza chî saracini affruntau lu papa addicchiarau la ncurunazzioni nnullata e scummunicau manfredi ma manfredi cuntinuava lu stissu e si juncìu chî ghibbillini contra li guelfi vincennu na battagghia a munti apertu lu di sittèmmiru dû vinni ricanusciutu comu pruttituri dâ tuscana dî burgisi di firenzi lu papa si scantau di sti abbinimenti e papa urbanu iv circau aiutu dâ francia e cummincìu carlu i di angiò lu frati dû rè luiggi ix di francia ad accitari lu regnu di sicilia li asèrciti di tutti dui si scuntraru ntâ battagghia di beniventu lu di frivaru dû unni manfredi persi lu rè stissu ammustrannu cchiù curraggiu dî soi surdati si lanzau ê francisi chi l ammazzaru di prima lu sò corpu vinni cruvicatu ntô campu dâ battagghia ma cchiù doppu lu papa dicisi di ricupirari lu corpu e di jittàrilu fora dû tirritoriu papali allatu dû ciumi gariglianu manfredi s avìa maritatu dui voti la sò prima mugghieri era biatrici la figghia di amadeu iv di savoia cu cui appi na figghia custanza chi era la mugghieri di petru iii di araguna la secunna mugghieri chi murìu ncarzarata ntô era èlena figghia di micheli ii di epiru li scrittura dû tempu làudanu manfredi pû sò carràtiri nubbuliusu era ricanusciutu pâ sò biddizza e ntilliggenza lâ morti di manfredi significau nun sulu la fini dû regnu svevu di sicilia ma si pò parrari puru dâ fini dûn regnu nurmannu svevu cuntinuu dû forsi fu l èbbica cchiù granni dâ storia siciliana nta cui truvamu n ìsula pròspira putenti e avanzata in tèrmini di liggi pulìtica econumìa arti scienzi e li rapporti ntra li diversi razzi e riliggiuni dintra e fora di sicilia la lingua ainu aynu itak lingua giappunisi veni parrata dâ genti ainu di l isula giappunisi dû nord chiamata hokkaido benchi è nanticchia simili â lingua giappunisi n certi rispetti facirmenti ainu è na lingua isulata voli diri ca nun havi rifirenzi cu nudda lingua la maggiuranza di linguisti cridinu ca lu vucabbulariu simili tra ainu e nivkh è pû fattu dî scanciamenti ricenti ainu è na lingua chi sta pi muriri cci sunnu sulu parranti nnô paisi di nibutani chi fa parti di hokkaido dunni si trovanu la maggiuranza di parranti pi tuttu hokkaido cci sunnu forsi parranti ndigini chi nun sunnu cchiù giovini di cu quarchi êccizzioni la maggiuranza dî ainu in giappuni parranu sulu lu giappunisi ma lu numiru di chiddi ca vonnu parrarila pi la sò lingua secunnu sta aumintannu spiciarmenti in hokkaido a causa dî mpegni di l attivista ainu chi era na vota puru un parlamintariu shigeru kayano un parranti ndiginu iddu stissu lu giappuni o jappuni è nu statu di l estremu urienti di abbitanti la capitali è tochiu naoto kan è lu primu ministru lu mpiraturi dô giappuni è naruhito lu giappuni è una di li putenzi ecunòmichi cchiù mpurtanti dô munnu e è lu cchiù granni cridituri dô munnu lu giappuni cci havi macari lu secunnu pil cchiù àutu doppu l amèrica giograficamenti lu giappuni òccupa n arcipèlugu assai muntagnusu e vurcànicu lu munti fujiama è lu vurcanu cchiù mpurtanti cità mpurtanti a parti la capitali tokiu sunnu osaka kioto e yokohama lu giappuni è storicamenti ncintratu supra la fiura dû mpiraturi chi pi li giappunisi era na criatura semi divina lu di austu la cità di hiroshima fu bummiata di l aviazzioni amiricana cu la prima bumma atòmica e la fini dû putiri mpiriali dâ fini dâ secunna guerra munniali havi sulu na funzioni di rapprisintanza papa giuvanni paulu ii wadowice pulonia di maiu dû cità du vaticanu di aprili dû natu cû nomu di karol jzef wojtya fu papa pi anni ntra lu e lu lu sò fu lu terzu cchiù longu puntificatu in tèrmini di tempu a iddu veni ricanusciuta na granni nfluenza supra la furtuna pulìtica dâ pulonia spiciarmenti supra la fini dû cumunismu ntâ sò terra d urìggini chi appi la nfluenza cchiù larga ntê banni di l europa orientali lu di aprili dû fu pruclamatu santu di papa franciscu giuvanni paulu ii pruducìu duranti lu sò longu puntificatu quattòrdici encìclichi giuvanni paulu ii purtau la palora di cristu nta quasi tuttu lu munnu visitannu paisi duranti viaggî l etna o èttina e chiamatu puru èttena ntô calabbrisi centru miridiunali è nu vurcanu attivu nti la parti est di la sicilia tra catania e missina cunfina a est cô mari joniu a nord cô ciumi alkantara e li rilevi dê munti nèbbrudi e piluritani a ovest cô ciumi simetu e a sud ancora cô simetu e câ chiana di catania è lu vurcanu cchiù granni di l europa e la muntagna cchiù àuta d italia ô sud di l alpi havi un basamentu di kmq e havi n autizza suggetta a canciamenti cuntìnui oggi è di m s l m lu sò pirìmitru è di km e havi na stinzioni di quarchi km versu n s e di quarchi km versu e o l etna s attrova misa n currispunnenza di lu scontru tra dui placchi cuntinintali chidda euru asiàtica a nord e chidda africana a sud l etna s attrova misa n currispunnenza di lu scontru tra dui placchi cuntinintali chidda euru asiàtica a settentrioni e chidda africana a meridioni stu finòminu dû vurcanisimu di tipu bàsicu ca desi urìggini e alimenta cuntinuamenti la furmazzioni di l etna è lijatu a l asistenza di nu granni fasciu di fagghi distinzivi canusciutu comu scarpata ibbleu maltisi ca attraversa la crusta dâ sicilia urientali e fà acchianari lu magma dû mantellu tirrestri lu sò tirritoriu si poti spàrtiri nta tri fasci a secunnu di l autizza la prima veni nnicata comu fascia pidemuntana ditta macari di li surgivi pi la prisenza di tantìssimi e ricchi surgenti ca sfùcianu macari sotta lu liveddu dô mari sta fascia si stennni finu a na quota di metri la secunna fascia ditta zona buschiva si parti di metri e arriva sinu a metri di quota l ùrtima fascia la riggiuni disèrtica agghica sinu a li quoti summitali m lu vulcanu eppi na cumpressa evoluzzioni ca è tistimuniata di la sò murfuluggìa particulari pi asèmpiu lu dificiu etnneu havi na pinnenza media di gradi nfina a quoti di quarchi metri e di ccà nfinu a la summitati agghica macari i gradi chistu veni ntrippitatu comu lu risurtatu di na prima fasi di l attività vulcànica di anni arreri nfinu a quarchi anni arreri privalintimenti effusiva a tipu di li vulcani hawaiani ntô mentri ca si furmò nu dificiu vurcànicu etna primurdiali cu na murfuluggìa rilativamenti duci doppu supra a stu primu dificiu si svilupparu suvrappunènnusi àutri vurcani cu fasi di attività cchiù esprusiva cu l artirnàrisi di effusioni làvichi e prudotti piroclàstici comu li cìnniri lapilli ecc tìpicu di lu stratu vulcanu dannu a lu massicciu etneu na forma cchiù di pinnenza n àutru particulari murfulòggicu è datu di la granni diprissiuni canusciuta comu valli dô bove tiatru di tanti eruzzioni comu a chidda dô ca mudificau la murfuluggìa di la parti miridiunali la prima di li tri fasci di lu vurcanu la zona pidemuntana spiciarmenti chidda di lu virsanti urientali è ntirutta a tratti di scarpati virticali canusciuti comu timpa ca scìnninu mpruvvisamenti versu lu mari cu lunghizza macari di chilòmitri criannu scuggheri a piccu supra lu mari sti timpi di sòlitu urientati ammeri la direzzioni nnw sse e ca si stènninu macari nta li funnali marini arantu a la costa sunnu furmati di nu sistema di fagghi causati pi na parti di lu stress di caràttiri riggiunali e pi n àutra parti di li scivulamenti di lu dificiu vurcànicu ca pisa supra la scarpata ca scinni versu li funnali di lu joniu lu paisaggiu di l etna è chinu di cintinara di munti isulati e cu li formi cchiù o menu rigulari di coni truncati ntâ summità àuti macari cchiù di metri sti munti si furmaru duranti pisodi eruttivi la murfuluggìa di li cimi cancia cuntinuamenti pi causanza di la cuntìnua attività parussìstica di li crateri summitali ca sù a cuntattu direttu cu la càmmira magmàtica menu prufunna lu crateri summitali ca si ginirò nta n èbbica pricidenti di l àutri crateri è la vuràggini cintrali la forma ca havi ora stu crateri la pigghiò cu leruzzioni di lu quannu grazzi a na ntenza attività esprusiva ca pruducìu accùmuli di matiriali vurcànicu havi accrisciutu l autizza di metri tra li biddizzi di sta muntagna s hà parrari dê tanti grutti vurcànichi ca si furmaru ntô mentri di l eruzzioni ca s èppiru nta migghiara d anni nta li splurazzioni foru attruvati assai tracci di friquintazzioni protustòrichi ca risàlunu ammeri ô xii ix sèculu a c e n modu particulari lijati ô pirìudu chiamatu castelluccianu li grutti di l etna sunnu di dui tipi li grutti dê fratturi eruttivi s hannu furmatu pâ prissioni ca la culonna làvica fà ntâ supirfici spaccànnula pò succèdiri ca la frattura veni prestu jncuta dâ stissa lava mentri àutri voti pò succèdiri ca anveci aresta n parti aperta e si la parti di supra veni sardata dâ lava allura avveni la furmazzioni di na grutta stu finòminu succedi cu maggiuri facilitati quannu lu spaccu dâ supirfici servi pi sfiatatòiu la furmazzioni dê grutti a scurrimentu avveni anveci nta n àutra manera quannu la lava nesci dê vucchi eruttivi a ottucentu millieducentu gradi va a calari pê cianchi dô vurcanu e s accumencia a arrifriddari addivintannu sempri cchiù viscusa nzinu ca â fini si sulidìfica e nun pò cchiù scùrriri l arrifriddamentu dâ lava avveni cchiù vilocimenti ntô fora d idda mentri ca ntô nternu cci stà cchiossai succedi picciò ca mentri ca di fora la lava è fremma di intra chista ca è ancora frùida cuntìnua a scùrriri ammeri lu vasciu si furma accussì na speci di tubbu ca na vota finuta l erruzzioni si svacanta lassannu na grutta urientata agghiri la calata dâ supirfici dâ muntagna si ponnu furmari grutti di na para di metri oppuru di cintinara di metri grutti assai granni àuti macari metri o accussì vasci ca s hà strisciari n terra pi trasìricci grutti furmati di na sula jallirìa o di cchiossai di una grutti ca sàrvanu ghiàcciu sulu pi nu pirìudu di l annu oppuru ca lu sàrvanu pi sempri l etna ca jetta ciumi di focu ntê cianchi dû sò conu munumentali e ca minazzza di vurricari paisi sani è n asempiu dâ forza tirrificanti e dâ putenza di nu vurcanu eppuru parrannu n modu strittamenti giulòggicu sta grannìssima muntagna vurcànica è nà furmazzioni rilativamenti ricenti e è dispìcili ca manteni la forma ca havi ora pi tantu àutru tempu ancora l etna nascìu quarchi anni fa quannu la lava vurcànica niscìu fora dô funnu dû mari e furmau nu conu a calanna ntâ l èbbichi si furmaru àutri coni oppuru ssi stissi coni si sdirubbaru ntornu a lu primu duranti li ripituti erruzzioni lu conu chiù àutu ca si furmau nu pocu cchiù a ovist di chiddu urigginariu era a mungibeddu e è chistu lu puntu cchiù àutu di l etna di oggi li erruzzioni distruttrici di l etna hannu avutu sempri la carattirìstica di supprènniri li pupulazzioni umani ntô d c n erruzzioni di l etna distruggìu la cità di catania ntô la lava scinnuta dâ muntagna arrivau nta lu portu di ulissi rinnènnulu nun cchiù utilizzàbbili ntô l abbitanti di catania circaru di diviari lu caminu dû turrenti di lava pi alluntanàrilu dâ citati custruennu nu vastiuni e mittènnucci ntâ strata peddi di coiu ma â mprisa fallìu pi causanza di l abbitanti di paternò ca si scantaru ca la lava putìa èssiri diviata agghiri li sò jardini e casi pi chissu catania e arcuni àutri paisi ntornu a idda foru danniggiati gravimenti ntô ci foru àutri erruzzioni cchìu nichi pi furtuna di chiddi dû passatu e la fùria distruttiva dâ muntagna vinni arripigghiata cu na pillìcula la pillìcula ammustrava turrenti di lava nfucata ca scinnèvanu pi li pinnici dô munti dànnuci focu a tutti li cosi ammustrava macari li cuntadini ca prijavunu picchì li campi e li casi fùssuru sparagnati di li turrenti di focu sempri cchiù minacciusi e chini di cìnniri e di scorî li siciliani di sta parti dâ sicilia hannu sempri prijatu pi èssiri sarvati dâ fùria dû vurcanu etna ntâ l èbbica clàssica l aduraturi dâ dia cèreri facìanu prucessioni sùpira li sò pinnici ntô tridicèsimu sèculu li catanisi purtaru lu velu di sant ajta n prucessoni e ancora oggi idda veni nvucata pi prutezzioni dô vurcanu l etna è unu dî vurcani cchiù attivi dû munnu la sò attivitati quasi cuntìnua e riulari pirmetti la prisenza di nu centru nazziunali di vulcanuluggìa ca è a l avanguardia nta la ricerca scintìfica supra li vurcani l etna è nu gicanti rilativamenti gintili e binìvulu e li sò erruzzioni sunnu miti nfatti lu magma prisenti nta l etna è cchiù frùidu e menu viscusu di chiddu di àutri vurcani accussì i gas ntrappulati arrinèsciunu a fùjri cchiù facirmenti quannu la lava è tantu viscusa di èssiri quasi sòlida li gas nun ponnu ca nèsciri ccu viulenza ssu tipu di splusioni hà pruvucatu ntâ àutri vurcani dô munnu arcunui di li cchiù granni catàstrufi ca s arricòrdunu una di chissi fu la famusa splusioni dû visuviu ntô d c ca pigghiau di surprisa l abbitanti di pompei cu na chioggia di cìnniri ncanniscenti e di gas tòssichi e turrenti di lava ca lassaru tantu la cità ca li sò abbitanti petrificati comu fùssuru misi nta na màchina dû tempu pirfittamenti sarvati sutta la lava oltri ê forti tirrimoti ca succèdunu nta l ària dâ sicilia urientali tutta la zona ettinnea è suggetta a l attivitati sismica assai friquenti propia dû vurcanu ca s apprisenta ô spissu sutta la furma di sciami sismici ntô mentri ca c è quarchi erruzzioni n corsu a parauni dê tirrimoti riggiunali chisti sunnu di nu liveddu d enirgìa cchiù vasciu pirò lu stissu ssi trimoti ponnu pruvucari danni granni pi furtuna pi causanza dâ prufunnità ipucintrali nica li cunsiquenzi si sèntunu nta àrii non tantu granni ntô pirò unu di ssi trimoti di l èttina appi la stissa cunsiquenza di chiddu ca putìa aviri nu trimotu riggiunali e li danni foru assai e ntirissaru na granni ària n camboggia a phnom penh u vènniri di giugnu l unesco addichiaràu l etna patrimoniu di l umanitati l etna è canusciutu cu lu nomu sicilianu d orìggini latinu àrabba montem zoè munti n latinu e gebel utlamat cca signìfica nu tipu di muntagna n àrabbu l èttina è puru canusciutu câ sprissioni siciliana muntagna di focu o ntâ un modu cchiù sèmprici e cunfidinziali è canusciuta di li catanisi cu lu nnomu a muntagna cu la nfruenza tuscana asìstinu furmi ìbbridi comu mongibeddu o mongibbeddu pablu picassu di uttùviru di aprili pitturi spagnolu di fama munniali fu pi sicuru unu dî mastri dâ pittura dû novicentu lu sò nomu cumpretu era pablo o pablito diego josé santiago francisco de paula juan nepomuceno crispin crispiniano de los remedios cipriano de la santisima trinidad ruiz blasco y picasso lopez natu a malaga spagna ancora picciutteddu ntrô picassu si traslucau câ famigghia a barcillona e accuminza a sèquiri li lizziuna di pintura di sò patri e poi trasi ntrâ pristiusa accademia dî beddi arti di madrid doppu quarchi misi s arricogghi a barcellona a rapi nu studiu di pittura a st èbbica avìa sulu anni ntrô va pû primu viaggiu a pariggi e doppu diversi viaggia ntrô dicidi di si traslucau ntrâ capitali franzisi ntra stu pirìudu li sò quatri hannu lu culuri blu comu culuri priduminanti n annu doppu lu culuri priduminanti addiventa lu culuri rosa a pariggi addiventa amicu di henri de toulouse lautrec canusci videmma a fernande olivier cui havâ addivintari la sò mudella e amanti a pàrtiri dû accuminza a aviri successu ma si rifiutava di participari a mostri pùbbrichi ntrô canusci a georges braque e accuminza na cullabburazziuni artìstica ca duna vita ô cubismo la cullabburazziuni finìu ntrô quannu braque s arrancàu pâ prima verra munniali ntrô va a roma unni canusci la ballarina olga koklova e n àutru annu si nzùranu e vannu a vìvinu a pariggi picassu è ià riccu e famusu ntrô nasci paulo e cchiù tardu lu nguaggiu havi na crisi quannu pablu si nnammura dâ diciasittenni marie thérèse walter circau di accanzari lu divorziu ma nun cci arriniscìu mai ntra sti anni si didicau videmma â puisìa videmma ca vivìa ntra franza picassu arristàu sempri liatu â sò patrìa tantu ca ntrô lu cuvernu spagnolu lu cumanna pi fàciri nu quatru pi l ispusizziuni munniali di pariggi fu lu sò quatru cchiù famusu guernica ispiratu ô bummardamentu di na citati duranti la verra civili spagnola ntrô canusci la pintatrici franoise gilot ca a dd èbbica avìa anni cu idda vivi deci anni e cci duna dui figghi claude e palma ntrô si stralucàu ntrô sud dâ franza e si dèdica â ciràmica ntrô s iscrissi ô partitu cumunista e participàu a cunfirenzi ntirnazziunali pâ paci ntrô veni lassatu di franoise ma prestu lu postu veni accupatu di jacqueline roque ca nzuràu ntrô e nzèmmula si stralucaru agghiri a cannes l ùrtimi anni dâ sò vita prifirìu passàrili dintra câ sò mugghieri e foru l anni cchiù prulìfici comu artista murìu l di aprili a l atati di anni ranieri iii lu prìncipi di monacu rainier louis henri maxence bertrand grimaldi di maiu di aprili era lu munarca dû principatu pi quasi anni lu sò succissuri fu sò figghiu albertu attuali principi di mònacu benchì veni canusciutu fora d europa pû fattu ca si spusau l attrici miricana grace kelly la custizzuzzioni di monacu vini rifurmatu sutta lu sò regnu and e la basa di l econumia dû principatu si allargau cchiù avanti di chidda chi era na vota basata quasi sclusivamenti supra lu casinò oltri a albertu di grace kelly appi ancora dû figghi fìmmini carolina e stephanie obbiettivi assai friquenti dâ stampa pupulari giuseppi pitrè o juseppi palermu di dicemmiru di aprili fu un sicilianu allittratu e cèlibbri supratuttu pû sò travagghiu nta l area rû folklori sicilianu sturi ntâ midicina ma si ntirissò ô folklori ri l isula nta ogni aspettu e cu granni didicazzioni pitrè idiò e rializzò lu museu etnograficu sicilianu chi c é ancuora n palermu e unni arricugghìu tuttu chiddu chi truvò supra la cultura dû sò pòpulu nto mezzo tra e u pubbricò la biblioteca delle tradizioni popolari siciliane chi cumprenni vinticincu vulumi talìa st asempiu nicu dû vulumi iv stu nzemi di nueddi liggenni custumi canti pruverbi jòcura e stori pâ prima vota difinnìu la natura e i cunfini rû fulklori sicilianu ntô libbru fàuli nueddi e cunti pupulari sicilani trascriviu certi cunti e fàuli pupulari di l èpuca tra cui i cunti di giufà n autra opra pi cui pitrè veni canusciutu è pâ grammatica siciliana suttatitulata un saggio completo del dialetto e delle parlate siciliane stu libbru pubbricatu ntô un vinni tituliatu pricisamenti picchì a maggiuranza rû libbru un si òccupa spicificamenti râ grammatica siciliana u libbru avi tri parti puru siddu sta grammatica vinni scritta ntô ancora teni pirtinenza pû studiu dû sicilianu viditi lu jawi è un alfabbetu dirivatu di chiddu arabu usatu pi scriviri la lingua malai tradizziunali veni usatu comu lu secunnu alfabbetu ufficiali in brunei e in cuntesti limitati in malasia singapura filippini e indunesia particularmenti in ammia dâ riliggiuni islamica l alfabbetu jawi asisti di tanti seculi nnâ nusantara lu munnu malai lu sò sviluppu è culligatu cu l arrivata di l islam cumprenni principarmenti li carattiri arabi uniti a arcuni carattiri unici ô jawi l affabetu jawi è una dî primi formi di scrittura dâ malasia lu jawi havi statu in usu di l ebbica di pasai islam a chidda dû sultanatu di malacca dû sultanatu di johor e di aceh ntô seculu xvii provi di chissu si attrovanu nnâ tavuletta di terengganu batu bersurat terengganu datata ô d c dû calindariu islamicu mentri lu primu usu di l affabetu latinu nta sti banni veni nutatu â fini dû seculu xi mahatma gandhi o mohandas karamchand gandhi d uttùviru di jinnaru nu linguaggiu devanagari canusciutu pupularmenti comu lu mahatma gandhi veni chiamatu mahatma n sanscritu granni arma dû shri aurobindo ghosh era unu rî patri funnatura rû muriennu e statu di l innia e n ardenti sustinituri dâ satyagraha prutesta nun viulenta comu menzu di rivuluzzioni lu sò mpegnu havi aiutatu nà manera difinitiva lu statu innianu a accuminciari lu prucessu di nnipennenza rà gran brittagna spirannu appoi àvutri paisi culunizzati a unìrisi pâ propia libbità e ndipinnenza lu principiu râ satyagraha vera forza di gandhi havi spiratu ginirazziuoni d attivisti dimucràtici e contru lu razzismu cumprinennu martin luther king jr e nelson mandela gandhi era sòlitu ripètiri ca li soi valuri èranu sìmprici tratti di l induismu tradizziunali viritati satya e nun viulenza ahimsa alfred bernhard nobel natu a stoccolma svezzia lu di uttuviru e mortu a sanremu italia lu di dicemmiru era nu scienziatu e ricircaturi svidisi ed è megghiu nutatu comu lu mminturi dâ dinamiti e l ideaturi dû premiu nobel discinnenti di olof rudbeck un geniu svidisi dû seculu xvii quannu la svezzia era tra li nazzioni cchiù putenti dû nord europa e natu nta na famigghia comita di ncigneri nobel riciviu nu struzzioni privata nta russia unni la sò famigghia si trasfiriu quannu era giuvanissimu ntô a l etati di anni mmintau la dinamiti riniscennu a fari assurbiri la nitroglicerina dûn puvulazzu inerti in modu di rinnirilu maniggiabbili nobel appi videmma l aspirazzioni littirarî scrissi nfatti un numiru di puemi e drammi e penzau puru di didicarisi sclusivamenti a st attivitati lu di nuvemmiru dû suttascrissi lu sò famusu tistimunianza cû quali stituiva ddi ricanuscimenti chi oggi sunnu noti comu premî nobel dui anni cchiù tardi moriu pi na êmurragia ciribrali ntâ sò casa a san remu suprâ riviera liguri lu premiu nobel veni assignatu annualmenti a pirsuni chi si distingueru nnû so campu pi aviri fattu cosi eccezziunali ca rapprisèntanu un patrimoniu mpurtanti pi l umanità dû puntu di vista scentìficu o culturali generalmenti lu nobel veni cunzidiratu comu l encomiu supremu dû munnu odiernu li premî vìnniru istituiti di alfred nobel nu ndustriali svidisi nvinturi di la dinamiti nobel firmau pi scrittu li sò vuluntà nta lu club svidisi nurviggisi di pariggi lu di nuvèmmiru dû la prima cirimonia pi cunzignari li premî nobel pi la littiratura la fìsica la chìmica e la midicina si tinni a la vecchia accademia riali di mùsica di stoccolma nta lu di lu è lu re di svezzia ca formalmenti assigna li premi lu re oscar ii inizzialmenti nun appruvau l assignazzioni di grossi premî nazziunali a straneri ma pari ca canciau pinioni doppu aviri caputu lu valuri pubblicitariu chi sti premi putìanu aviri pi la so nazzioni li premi vennu cunzignati duranti n appòsita cirimonia furmali ca si teni ogn annu lu di dicèmmiru annivirsariu di la morti di alfred nobel già a accuminzari di uttùviru si cumùnicanu li noma dî lauriati lu fannu li diffirenti cumitati e istituzzioni chi funziònanu comu giurìi di selezzioni dî premiati cu li premi nobel si vinci puru na granni summa di dinaru attualmenti circa miliuna di curuni svidisi tanticchia chiossai di un miliuni di euri a pàrtiri dû annualmente s hannu assignatu li premi ntê sicuenti campi nta lu la sveriges riksbank lu bancu di svezzia istituìu lu premiu pi li scenzi ecunòmichi n memoria di alfred nobel siccomu stu premiu nun fu vulutu di nobel e nun veni finanziatu cu li so sordi nun è tecnicamenti un premiu nobel l attuali discinnenti di nobel nun l arricanùscinu comu premiu nobel comunqui si cunzigna nzèmmula a l àutri premi nta lu si pigghiau la dicisioni di non agghiùnciri mai cchiù àutri premi n memoria di nobel suttaordini mesothelae suttaordini mygalomorphae subordini araneomorphae source platnick ntâ lingua siciliana e puru nta st enciclopedìa la palora taràntula veni usata pi significari tutti li tipi di ragni ca s attròvanu nta l òrdini d araneae ma comu tanti àutri lingui la taràntula è puru nu tipu di ragnu spicìficu li taràntuli sunnu armali nvirtibrati chi prudùcinu la sita ci hannu ottu jammi e sunnu senza ali li taràntuli fannu parti dâ classi arachnida òrdini araneae n òrdini divisu pi tri suttaòrdini mygalomorphae li taràntuli antichi araneomorphae li taràntuli muderni e mesothelae chi cunteni la famigghia liphistiidae d asia lu studiu dî taràntuli venu canusciutu comu arachnoluggìa puru chi fa parti di l àrea di studiu cchiù ginirali d entomoluggìa tanti taràntuli si custruìscinu la filinia pi cacciari li nzetti ssi filini sunnu fatti di sita nu filu finu ma forti chi veni dâ strimitati dû ventri tutti prudùcinu la sita puru chi tanti nun la ùsanu pi cacciari la sita si pò usari lu stissu p acchianari custruiri li crafocchi ncudduriari la caccia e pi àutri mutivi li corpi dî taràntuli cuntrariu ê nzetti sunnu divisi pi sulu dui parti prosoma la testa e lu turaci junciuti e opisthosoma o lu ventri li taràntuli ci hannu ottu jammi mmeci di sei comu li nzetti e li soi occhi nurmalmenti ottu sunnu di lenti singulari s attròvanu cchiù di speci di taràntuli ma picchì hannu na granni capacitati p ammuciàrisi si cridi ca facirmenti si ponnu attruvari quasi speci quasi tutti li speci sunnu vilinusi ma sulu speci sunnu propiu piriculusi pi l omu la taràntula d europa miridiunali lycosa tarentula suttafila e classi nota quarchi mudellu di classaficazzioni si mettinu myriapoda and hexapoda ntrôn suttafilu chiamatu uniramia lu filu arthropoda rapprisenta lu cchiù granni filu d armali cumprinnennu li classi insecta nsetti e arachnida p asempiu taràntuli scurpiuni ecetra e lu suttafilu crustacea p asempiu granci e alaustri e àutri armali sìmili circa quattru d ogni cincu speci d armali sunnu artropoda sunnu cumuni tra li nvironi marini e tirrituriali e puru s attròvanu li formi parassìtichi in tèrmini di grannizza s attròvanu di chiddi microscòpici comu plankton millìmitri finu a chiddi di quarchi metru longu lu nomu arthropoda signìfica pedi agghiunciutu l artropoda hannu li corpi sigmintati chî appendiggi p ogni parti tutti l artropoda sunnu nvirtibrati accuperti dûn esschèlitru durissimu ogni tantu l artropoda perdi la sò peddi sta peddi priventi l artropoda d assicchiari e puru di crìsciri troppu granni lu successu di l artropoda si tratta dû esschèlitru duru sigmintazzioni e appendiggi agghiunciuti st appendiggi vennu usati pi manciari sintiri nnû senzu ginirali addifènnirisi e smuvìrisi lu ragnu di cacciaturi è na taràntula chi fa parti dâ famigghia sparassidae parrannu giniralmenti li membri dâ famigghia di taràntuli di cacciaturi nun sunnu piriculusi chissu dittu veni ripurtatu ogni tantu nutizzî di muzzicuni chî risultati di duluri acuti lu corpu aunciatu duluri di testa nausea e lu punzu irrigulari nta sti casi facirmenti sunnu dû geniu neosparassus na vota canusciutu comu olios nn avemu a ricurdari ca li matri di sta fammigghia sunnu assai ardenti addifenniri li soi ova e pichissu li svinturi ponnu abbiniri la taràntula di cacciaturi sunnu grannissimi ma è cchiù nurmali chi si vannu a ammucciari quannu cci sunnu pirsuni vicinu ponnu curriri cu granni vilucitati ma li soi occhi nun vidinu chiaramenti dunca è pussibili ca sta taràntula nun pò distinguiri tra un jìditu umanu e un vermu di tassu grossu puru hannu l abbitudini di trasiri casi e macchini nta l australia sunnu canusciuti p ammucciari sutta la visiera unni si pò mmagginiari lu risultatu quannu li vennu scupruti spiciarmenti quannu succedi a unu cu è pi strata pi fatti soi ma pi cunchiudiri s avissi a sapiri ca giniralmenti sunnu utili attornu la casa mancianu muschi e griddi e allura pi stu fattu la maggiuranza di pirsuni nun cci abbada nu nùmmuru primu di la forma si dici nùmmuru primu di mersenne pi èssiri primu l esponenti p havi a èssiri primu ma lu viceversa nun è sempri veru veni a diri chi si p è primu nun è dittu chi è primu sti nùmmura foru sprummintati di lu matimàticu e monacu francisi mersenne chi circava na manera di custruiri autumaticamenti nùmmura primi granni nzinu ê jorna nostri si canùscinu nùmmura primi di mersenne ma si penza chi sunnu nfiniti l equipe internazzionali di prime scopri a la ncirca un nùmmuru primu di mersenne novu a l annu grazzi â cullabburazzioni di migghiara di ntirnàuti chi mèttinu a dispusizzioni lu tempu mortu dî computer sutta utilizzati sennu ca pi pruvari ca nu nùmmuru è primu o no la sula manera è di pruvari ca nun si pò dividiri pi nuddu àutru nùmmuru cchiù nicu e ca nun c è na rèula ginirali pi prividiri ca nu nùmmuru è primu o no si canusciunu sulu nu nùmmuru finutu di nùmmira primi lu nùmmuru primu cchiù granni canusciutu a ogni èbbica fu quasi sempri nu nùmmuru primu di mersenne pirchì pi sta catigurìa di nùmmura certi alguritmi sviluppati ntô xx sèculu pirmettunu di pruvari la primalitati di manera cchiù ràpida attualmenti lu nùmmuru primu cchiù àutu canusciutu è eggh è nu nùmmuru primu di mersenne ca havi cchiossai di miliuna di cifri decimali jaci bonaccossi o aci bonaccossi e chiamatu simpricimenti bunaccursi ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania jaci bonaccossi assetta km di girgenti agrigento km di nissa caltanissetta km di catania di quali pruvìncia apparteni km di castrugiuvanni enna km di missina km di palermu km di raùsa km di saraùsa siracusa e km di tràpani lu cumuni avi n aria di ettari e la dinzitati d abbitazzioni fa abbitanti pi chilòmitru quadratu si nni acchiana inta na zona di coddi custali e posta a metri supra lu liveddu di lu mari jaci bonaccossi è nu centru pasturali e avanta na pruduzzioni di li citrati e li racini nutàbbuli è la pruduzzioni di li tìpici tumazzi siciliani ca si pòtinu tastari duranti l annuali sagra della ricotta ogni annu nna li misi d aprili e maiu cc è puru nu spittàculu intirissanti di li chianti e di li ciuri lu nomu aci bonaccorsi veni di l antica cuntrata di bonaccorsi ca nzèmmula cu li paisi di paoli leoni e battiati detti l orìggini di lu territtoriu prisenti nna lu xvi sèculu nun cc è nuddu infurmazzioni di stu burgu prima lu di lu xiv seculu lu burgu appartinni a li prìncipi di campofiorito circa lu fu tinutu di la famigghia nòbbili diana pi lu tìtulu di marchisi cci ristetti sinu a l abbulizzioni di li diritti fiuali tra li tanti beddi munumenti è la chiesa della consolazione ricca d affrischi di li si trova puru la funtana frabbicata nna lu ca teni la scrizzioni in rilevu li scogli dei ciclopi ca signìfica li scogghi di li ciclopi la daigo fukuryu maru daigo fukury maru era na navi pâ pisca dû tunnu giappunisi chi fu êsposta e cuntaminata dâ radiazzioni dûn spirimentu nucleari miricanu supra l atollo bikini lu di marzu kuboyama aikichi lu radiutelegrafista capu dâ mmarcazzioni muriu un annu doppu lu test di na bumma a l idroginu lu di sittemmiru a causa di n acuta malatia pruvucata dâ radiazzioni la mmarcazzioni vinni varata ntô a koza wakayama comu piscatara vattiata dainana kotoshiro maru kotoshiro maru n addiventa na navi pâ pisca dû tunnu a yaizu shizuoka e vinni rivattiata daigo fukuryu maru la daigo fukuryu maru si accappau mmenzu lu spirimentu nucleari mitivsnu supts l atollo bikini appressu di l isuli marshall lu di marzu la navi nzemmula chî soi marinari e piscaturi vinni cuntaminata dâ radiazzioni si nni riturnau a yaizu in giappuni lu di sittemmiru nazzioni di la mèrica dû nord cu capitali washington li stati uniti o li stati uniti dâ mèrica su pupulati di circa miliuna d abbitanti la sò citati cchiù granni è nova york o nova jorca àutri cità mpurtanti sunnu los angeles san franciscu detroit miami dallas memphis san diegu chicagu e new orleans antica culonia ngrisa accanzau la nnipinnenza lu di giugnettu dû lu diciannuvèsimu sèculu fu marcatu di la guerra civili tra lu nord e lu sud ntô vintìsimu sèculu la so mpurtanza pulìtica aumintau grazzî ô sviluppu nnustriali li vittorî dâ secunna guerra munniali e dâ guerra fridda cunfirmaru li stati uniti comu superputenza cunfinanti a nord cu lu canada e a sud cu lu mèssicu lu tirritoriu dî stati uniti cunta puru l arcipèlagu di l hawaii e l alaska cchiù a nord chi custituiscinu du dî stati e vari àutri ìsuli di supirficî e mpurtanza rilativa galileu galilei pisa di frivaru arcetri di jinnaru fu n astrònumu filòsufu fìsicu e scritturi chi è strittamenti liatu â rivuluzzioni scintìfica dû sèculu xvii nvintau lu telescopiu fici na quantità mpurtanti d ossirvazzioni mpurtanti enunciau la liggi dû motu e fu nu sustinituri di la tiurìa cupirnicana pi chistu è cunzidiratu comu lu patri di l astronumìa muderna lu patri di la fìsica muderna e lu patri di la scienza muderna fu auturi di n òpira ntitulata dialogo sopra i massimi sistemi n talianu pi st òpira fu accusatu di la chiesa cattòlica di l èbbica d erisìa e fu cunnannatu a ritràiri chiddu ca avìa affirmatu famusa è la frasi chi dissi suttavuci duranti lu prucessu rifirènnusi â terra chi furrìa tornu ô suli e â tiurìa cupirnicana eppur si muove nta l annu galileu fu cunnannatu dâ cresia a càusa dâ sò tiurìa scintìfica cuntraria a li sacri scritturi lu di uttùviru dû lu papa giuvanni paulu ii riabbilitau sulennimenti galileu nti n udienza â puntificia accademia dî scienzi accittannu accussì li tesi e li tiurî di galileu lu papa binidittu xvi n latinu benedictus pp xvi di sò nomu joseph alois ratzinger nascìu lu di aprili dê n marktl baviera girmania fu iliggiutu papa dâ crièsa cattòlica rumana lu di aprili dî succidennu a giuvanni paulu ii avìa statu numinatu cardinali di papa paulu vi ntê e fici di assissuri teològgicu duranti lu cunciliu vaticanu ii nnû fu numinatu prefettu di la cungrigazzioni ppi la duttrina di la fidi di papa giuvanni paulu ii ntô corsu da sò carriera s interessò dû rilativismu èticu binidittu xvi parra deci lingui e ha ricivutu dutturati unurìfici e nu pianista spertu e lu sò cumpusituri prifirutu è beethoven e l ottavu papa tidiscu ntâ la sò prima apparizzioni pùbbrica doppu la sò elizzioni s addifinìu a iddu stissu comu nu ùmili travagghiaturi nni la vigna dû signuri lu di frivaru dû annunciau lu ritiru mutivànnulu ccu na mancanza di forzi ppi guidari la crièsia l ùrtumu papa cca si nni jìu prima di mòriri avìa statu ntô lu xiv sèculu lu papa clemente v silviu berlusconi milanu di sittèmmiru è statu cchiù voti primu ministru talianu doppu aviri fattu furtuna cumu mprinnituri di l editurìa di la custruzzioni e di la telecumunicazzioni ntô funnau lu partitu forza italia chi ntô cunfluìu ntâ nova formazzioni chiamata pòpulu dî libbirtati puru idda ispirata di berlusconi e chi nglobbau puru l autra principali forza dû centru destra talianu allianza nazziunali ntô vincìu l elizzioni pulìtichi e addivintau primu ministru pi la prima vota lu primu cuvernu jìu n crisi lesta lesta pirchì cci foru sciarri cu la lega nord di ummertu bossi doppu quarchi annu passatu a l upposizzioni ntô vincìu n àutra vota l elizzioni pulìtichi e a capu di la coalizzioni di centru dritta furmau lu secunnu cuvernu berlusconi lu di aprili dû doppu na crisi pulìtica duvuta â scunfitta elitturali dî riggiunali furmau lu terzu cuvernu berlusconi secunnu cuvernu dâ liggislatura chi durau nzinu ô misi d aprili dû l ùrtumu cuvèrnu berlusconi lu quartu nasciu dâ vittoria all elizzioni ligislativi dû e s accapau cu na crisi di cuvernu ca grapìu la strata a nu cuvernu tecnicu doppu l elizzioni liggislativi dû silviu berlusconi appujiau lu cuvernu di letta nzinu a quannu arritirau la sò fiducia ntô nuvèmmiru dû picca tempu prima ca a causa di na cunnanna pinali pi evasioni e frodi fiscali silviu berlusconi fi dichiaratu dicadutu comu sinaturi sinnannu accussì la fini di la sò carrera pulìtica comu parramintari arresta ancora lu capu ncuntistatu di lu partitu di forza italia antoni grabowski pulaccu ncigneri chimicu veni canusciutu comu lu patri dâ puisia ntô espéranto accuminzau a essiri ntirissatu ntô espéranto doppu ca unua libro vinni pubbricatu e era lu primu parrari l espéranto cu zamenhof pi tantu tempu era lu prisidenti dâ sucitati pulacca d espéranto e dirigiu la sizzioni grammatica di l académia d espéranto dû natu lu di giugnu a nowe dobre poméranie e mortu lu di giugnettu à varsavia attiniu lu sò diploma dâ ncigniria chimica a breslau doppu avennu travagghiatu ntunnu dâ pulonia arristau a varsavia divintannu assai ardenti pû sò travagghiu fici na traduzzioni di l opiri dû ncingeri ngrisi i remsen e pubbricau un dizziunariu tecnicu pulaccu ncontra la lingua espéranto pâ prima vota ntô la prima vota ca l espéranto veni parratu fu duranti na discussioni ch aveva cu zamenhof granni poliglotta canusciu trenta lingui pûn tempu fu lu capu dûn muvimentu rifurmistu circannu di difunniri l espéranto araciu chî soi mpirfizzioni ma doppu la vota dicisiva dû aveva dicisu ca era megghiu accettiri la lingua comu era senza prioccuparisi chî discussioni senza a finiri ntô era lu prisidenti dû pola esperanto asocio funnatu a stu tempu e arresta tali pâ sò vita duranti la guerra si nni va di varsavia cci ritorna duranti l accuppazzioni tudisca truvannu la sò casa vacanti tutta la sò famigghia avìa êmigratu â russia nta sta casa vacanti finisci la sò traduzzioni di don tadeusz è comu na linguista ca grabowski dirigi la sizzioni grammatica di l académia d espéranto dû sò mpegnu avemu lu granni dizziunariu pulaccu espéranto e espéranto pulaccu ma cchiù mpurtanti sunnu li soi traduzzioni littirarî spiciarmenti dâ puisia puemi scritti p espéranto supra lu situ don harlow si trova discussioni circa la littiratura espéranto adrianu mpiraturi rumanu eriditò lu mpiru rumanu ô piriudu dâ massima espansioni comu succissuri di traianu ntô viaggiò assai ppi lu tirritoriu di lu mpiru nzina â morti ntô la pulitica chi purtò avanti fu chidda di cunsulidari li frunteri assai estesi di lu mpiru ppi stu scopu dicidò di ritirarisi di la mesopotamia di l autra banna di lu mpiru â gran britagna dicidò di construiri nu muru ca ancora ê jorna nostri si chiama vallu di adrianu ppi siparari lu tirritoriu rumanu dî celti chi abbitavunu la scozzia di l èbbica e chi nun si suttumisunu mai ô putiri rumanu funnàu la cità di adrianòpuli nti l odierna turchia la fijura di adrianu ispirau unu dî massimi capulavori di la littiratura francisi dû vintèsimu sèculu li mimori di adrianu di la scrittrici marguerite yourcenar moju d alcàntara evi un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di missina li primi nutizzî stòrichi supra lu moju sunnu dû quannu lu paisi era feudu dû dutturi tommasu turturici a chistu cci lu detti la riggina eleonora la mugghieri di ferdinannu ii d arauna appoi passau a signurìa di lanza ppi via dû matrimoniu tra rosa figghia dû turturici e manfredi lanza capustìpiti di lanza fu lu duca ernestu di baviera ca ntô p arripagallu dû so valuri di capu d armi fu chiamatu capitanu da lanza ranni di ca lu nomu dû llustri casatu dî quali discinnenti accattaru ntê sèculi feudi e signurìi nta tutta l italia e in sicilia la nàscita ufficiali dû paisi dû moju s appi ntô sutta la riggenza di palmeriu lanza nta ddu annu nfatti l otorità règgia ci cuncessi la licentia populandi unni oi c è lu municipiu li lanza fìcinu frabbicari lu palazzu barunali li signa dâ prisenza ô moju dâ signurìa lanza si vìdunu nzinu a oi pirchì li disinnenti ancora pussèdunu tirreni ntâ chiana ô moju lu di giugnettu dû lu reggimi dû fasciu accurpau moju a la vicina marvagna riunennu li du centri sutta lu nomu dî lanza lu di jinnaru cu l avventu dâ ripùbblica un decretu dû capu dû statu spartìu di novu li du cumuni la veggetazzioni ca c evi attornu ô moju è a tìpica macchia mediterranea ntê campagni cchiu àuti ci sunnu alivariti e vigni mentri a chiana o moju ca evi ricca di acqua è chiantata a ortaggi e suprattuttu a pèrsica la coltivazzioni di pèrsica rapprisenta a stu mumentu lu principali ntroitu ecunòmicu dû paisi comu infatti stu fruttu sapuritu veni cilibbratu ogni annu cu la famosa sagra delle pesche la secunna dumìnica d austu si organizza na festa unni vènunu offerti a li visitaturi li pèrsica priparati in tanti modi ntô vinu gelatu di pèrsica torta granita marmellate ecc lu santu patronu dû moju evi san gnuseppi lavuraturi ca si festeggia a secunna dumìnica di maju mentri cchiù canusciuta evi la fera ô moju una di cchiù antichi e di l ùrtimi feri di bestiami ca si fannu ancora in sicilia a sta fera ca si svolgi nta l ùrtima simana di sittèmmiru vènunu genti macari da calabbria picchì si ponnu accattari tanti attrezzi oramai diffìcili di truvari in giru specialmenti pi cavalcaturi assemi a fera di vènniri â dumìnica vènunu tanti piddirini dî paisi vicini pi devozzioni di lu signuruzzu un crucifissu di lignu sculpitu ntornu ô di frati umili di petralia artista canusciuti pi aviri fattu si dici trentatrì statui dû signuri ca sunnu sparsi ntê chiesi da sicilia da calabbria affinu a malta ma li studi più ricenti ci dicinu ca lu crucifissu di malta fu fattu da frati innocenzo di pitralia di frati umili è assai canusciutu macari l ecce homo di calvarusu vicinu missina jaciriali o aciriali spissu accurzatu n jaci o aci è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania jaciriali assetta km di girgenti agrigento km di nissa caltanissetta km di catania di quali pruvincia apparteni km di castrugiuvanni enna km di missina km di palermu km di raùsa km di saraùsa siracusa e km di tràpani lu cumuni havi n aria di èttari e la denzitati d abbitazzioni fa abbitanti pi chilòmitru quadratu si nni acchiana inta na zona di coddi costali e posta a metri supra lu liveddu di lu mari jaciriali pruduci n abbunnanza robbusta di citrati ciriali virdura e frutta assai sviluppata è la criscenza di vacchi e pècura si pòtinu gòdiri li prudotti lucali nna l annuali fiera del bestiame di giugnettu na specialitati di l artiggiani è chidda fatta n ferru di bàttiri e n petra làvica a causa di lu locu supra nu territoriu làvicu li raccami fatti a manu sunnu puru di mpurtanza notàbbili lu nomu aci veni di la palora greca akus signìfica penitranti e fa riferimentu a la friggidizza di lu ciumi di lu stissu nomu chiddu ca fu cuvertu di na ciumara làvica duranti l èbbica rumana fu chiamatu aquilia fu distruttu di nu terrimotu nna lu e tannu rifabbricatu cu lu nomu aquilia nuova nna lu lu paìsi fu trasutu e bruciatu di lu rei robertu di nàpuli li citatini scapparu nta na cullina vicina unni fu funnatu lu prisenti centru nna lu fu battizzatu di lu rei filippo iv città regia d unni vinni lu propiu nomu jaciriali fu distruttu arreri di nu terrimotu nna lu doppu si sviluppau assai e criscìu cchiù granni cu la fabbricazzioni di tanti monumenti e centri culturali cci sunnu tanti esempii di particulari intiressi architettònici lu rumànicu gòticu duomo di lu sèculu xiv cunzerva la cappella di santa venera e la so statua d argentu la chiesa di san sebastiano teni na facciata di tìpicu stilu baroccu di lu sèculu xvii cc è puru la basilica dei santi pietro e paolo di lu li cchiù nottàbbili struttura nta lu centru urbanu sunnu lu palazzo comunali di lu quali cunzerva nu riccu portali e lu palazzo modò cu maravigghiusi mènzuli illustrati lu stabbilimentu di li termi di santa venera offri na facciata niuclàssica di lu l abbitanti sunnu chiamati acitani o jacitani n sicilianu e acesi o acitani n talianu aci plàtani o jaci plàtani è na frazzioni di jaciriali jaciriali si dici jaci n dialettu catanisi n do miriam leone na picciotta ca a jaci sta n do centru storicu vinni eletta miss italia prima ancora idda ava statu a regina du cannaluvari di acireale lu cchiu famusu di sicilia jaci veni muntuata pi dû mutivi giuseppe verdi roncole di busseto di uttuviru milanu di innaru fu unu dî massimi cumpusitura taliani dô ottucentu auturi di paggini musicali ndimenticabbili e di miluddrammi assai amati chi fannu parti stabbilmenti dô ripirtoriu operisticu la sò vita fu armeno n gioventù assai travaggiata sinnata di lutti e tribbolazioni custiddata puru di anni di galera secunnu li sò stissi paroli quannu si vidiva custrettu a scriviri paggini musicali sulu pi campari sti vicissitudini fuorru però cumpinsati dô successu dê sò cumpusizzioni chi raperru ô tiatru pi musica orizzonti prima mai isplorati pi certuni resta mimurabbili sà prisunta rivalitati ccu richard wagner resta comunqui gravata ntâ storia dâ musica la triloggia di l ôpiri rigoletto traviata e trovatore cumpunuti tra lu e lu n àutra òpira assai canusciuta di verdi è l aida cumpunuta pi la graputa di lu canali di suez scrissi puru n òpira ispirata a unu dî fatti storici cchiù mpurtanti dâ sicilia i vespri siciliani chi ancora oggi è n òpira tra li cchiù pupulari e cchiù rapprisintati di verdi nu corpu cilesti ca firrìa ntunnu a na stidda diffirenti dû suli e ca nun brilla di luci propia è nu pianeta extrasulari lu sistema furmatu dâ stidda e dî pianeti e di l àutri corpi cilesti ca ci firrìanu si chiama sistema extrasulari li pianeti ca firrìanu ntunnu trunu ô suli formunu lu sistema solari nzinu ô l esistenza dî pianeti extrasulari era cuntruversa nun stralucinu di luci propia e di massi rilativamenti nichi massimu cintesimi dâ massa dû suli pi longu tempu fu mpussìbbili idintificàrili nzinu â scuperta dî primi pianeti extrasulari fatta di l astrònumi michel mayor e didier queloz a l accuminzagghia li pianeti extraulari ca s arrinscìa a ussirvari èranu pianeti giganti gassusi sìmili a giovi o videmma cchiù granni la tecnica usata pi la scuperta dî primi pianeti extrasulari fu chidda dî pirturbazzioni gravitazziunali nu pianeta nun firrìa esattamenti ntunnu â sò stidda ma lu pianeta e la stidda firrìanu tutti e dui ntunnu ô centru di gravitati cumuni puru ca lu pianeta nun si pò ussirvari dirittamenti la pirturbazzioni ca lu pianeta asercita supra la sò stidda pruduci nu muvumentu unnulatoriu apparenti ca si pò misurari ô telescopiu canuscennu la distanza dâ stidda e la sò massa si pò ditirminari la massa dû pianeta lu piriudu di rivuluzzioni e lu raggiu dâ sò orbita ntunnu â sò stidda chistu pirmisi di scòpriri pianeti ca eranu ô prinicpiu rilativamenti grossi e ca firriavanu a na distanza rilativamenti curta dâ stidda sti pianeti sunnu canusciuti cu l appillativu di giovi càuri pi la simigghianza chimica â giovi e pi la timpiratura supirficiali stimata cu l affinamentu dî strummenta di rilivazzioni s agghicau versu lu a ussirvari pianeti di na massa cumparàbbili a na cinquina di voti di chidda dâ terra e ca si prisumi di tipu rucciusu a pàrtiri dâ prima scuperta dû fu pussìbbili ussirvari e pruvari l esistenza di pianeti nti nu nùmmaru cunsidiràbbili di stiddi nzinu ô sunnu ammeri li pianeti extrasulari canusciuti li fori mpiriali cumprenninu na seri di chiazzi munumintali fabbricati tra un seculu e menzu tra lu a c e lu d c ntô coru dâ citati di roma dî mpiraturi giuliu cesari dicisi di custruiri na granni chiazza ô sò nomu lu foru di cesari chi fu nagurata ntô a c prubabilmenti ancura ncumpreta e fu tirminata poi di augustu augustu avìa prumessu pi votu un tempiu a marti ultori pâ cugnintura dâ battagghia di filippi dû a c ntâ quali iddu stissu e marcu antoniu avìano scunfittu l assassini di cesari e dunca vinnicatu la sò morti lu tempiu vinni êffittivamenti naguratu sulu doppu anni ntô a c nzitatu nta na secunna chiazza munumintali lu foru di augustu sutta lu mpiraturi vespasianu vinni custruita n autra granni chiazza siparata dû foru d augustu e di chiddu di cesari dâ via di l argiletu chi mintìa in cummunicazzioni lu foru romanu câ suburra e cchiù spustata versu la velia in dirizzioni dû colusseu stu cumplessu nun fu cunziddiratu in uriggini comu unu dî fori mpiriali e è nfatti canusciutu cû nomu di tempiu dâ paci puru la forma era diffirenti si trattava dûn vastu quadrilateru circunnatu di portici cû tempiu nzitatu ntô porticu dû latu di funnu sparti l area cintrali nun era lastricata comu na chiazza ma sistimata a iardinu cu vaschi d acqua e basamenti pi statui chi nni facìano un veru e propiu museu apertu a tutti li venti dumizzianu dicisi d unificari li cumplessi pricidenti e nna l area irrigulari rimasta libbira tra lu tempiu dâ paci e li fori di cesari e di augustu fici fabbricari n autra chiazza munumintali chi li mintìa tutti in cummunicazzioni tra iddi la morti di dumizzianu mmenzu ntrichi fici ca lu cumplessu già quasi tirminatu fussi naguratu dû sò succissuri nerva e chi di sti prindessi lu nomu di foru di nerva è canusciutu tuttavia puru comu foru trasitoriu a causa dâ funziona di passaggiu chi prisirvau ô postu dâ via di l argiletu li prugetti di dumizzianu eranu forsi stati ancura cchiù ambizziosi e forsi già sutta lu sò regnu si eranu accuminzati li travagghi di sbancamentu dâ sedda muntagnola chi culligava lu campidogghiu cû quirinali e chiudìa la vaddi dî fori versu lu campu marziu in dirizzioni dâ chiazza vinezzia limitannu lu spazziu a dispusizzioni pî cumplessi munumintali â luntana william shakespeare stratford upon avon stratford upon avon di aprili fu unu dî scritturi poeta cchiù granni dâ storia nglisi li sò opiri ppi lu tiatru sunnu di mpurtanza fondamintali shakespeare vivì a cavazzu tra lu xvi e lu xvii seculu in n a periudu nta cui si stava passannu tra l età du mediuevu allu munnu mudernu nellu sullu tronu dellu sò regnu salì bettina i du regnu attaccatu inagurannu n periudu di ciuritura dilli arti e macari curturali chi da iddra pigghià lu nomi da bettina lu patri di william john si trasferì nta metà dillu cinquecento da snitterfield a stratford upon avon dunni addiventà guantaio e cunciaturi lu patri di william arrivau a avon e si pigghià la figghia di unu riccu e bonu fici so mugghieri avia nu nomi tantu beddu mary chi n sicilianu addiventa maria comu la maronna ma poi addivintau politicu e truffaturi e si addebbita cumu tutti e fu custrettu a cederi le terre e macari qualche cullana di so mugghieri poi da iddri ru nascì william ntrà li so grandi opiri giulietta e romeo amletu ma puru tantu trafficu pì nenti na storia mpustata ntà sicilia a missina unni lu riccu leonato nvita ntà so casa lu principi don pedro nu studiusu rausanu martinu juvara avanzau ntô l ipòtisi chi shakespeare era sicilianu puru lu giurnali di londra lu times si ni uccupau secunnu st ipôtisi l òpira fu scritta n sicilianu di michilàngilu floriu nu cuginu di giuvanni floriu vinutu di missina assicutatu pâ sò fedi calvinista e chi agghicatu ntô regnu unitu pigghiau lu nomu di nu picciottu di stratford menzu parenti mortu a anni william shakespeare secunnu st ipòtisi shakespeare è la traduzzioni di scrolla lancia lu cugnomu dâ matri di michilàncilu floriu cristòfuru culommu nasciutu ntô mortu lu di maiu fu un navigaturi e spluraturi italianu la cità di nàscita nun è certa ma è ricanusciutu di tutti comu ginuvisi a gènuva c è ancora oi na casa ditta di culommu unni abbitau quannu era già granni la figura di cristòfuru culommu ristò ntâ storia pirchì ntô lu navigaturi italianu guidò na spidizzioni attraversu l ocèanu atlànticu ccu tri caravelli la nia la pinta e la santa mara lu scopu era chiddu di aggicari ntê indî ppi la via occidintali ccu la cunvinzioni chi lu diàmitru di la terra era abbastanza pìcciulu ppi fari la travirsata la travirsata fu rializzata ccu la bannera dû regnu di castigghia li càlculi di culommu èranu fàusi lu diàmitru dâ terra era cchiù granni di chiddu chi iddu cridìa la sò furtuna fu chi nta la travirsata c era nu cuntinenti novu nzinu â fini da sò vita culommu cridìa d èssiri arrivatu a l indi sulu amerigu vespucci era cunvintu chi lu cuntinenti unni culommu avìa sbarcatu era novu napuliuni bonaparti di austu di maiu fu ginirali di la rivuluzzioni francisi fu mpiraturi dâ francia e re d italia cu lu nomu di napuliuni i dû ô e brivimenti puru pi tri misi ntâ primavera dû napuliuni è cunziddiratu nu geniu militari e ha cumannatu diversi campagni militari cu successu macari ca persi cocca battagghia di manera altrittantu spittaculari sutta lu sò duminiu quasi tutta l europa occidintali fû suttamisa la sò fini cuminzau cu la ritirata doppu la campagna di russia dû unni lu sò esèrcitu di òmini la grande armée vinni distruttu e doppu quannu persi la battaglia contra li nglisi a waterloo fu catturatu pi èssiri pòi trasfirutu a sant èlena ntô unni murìu anni doppu l angola ufficiarmenti n purtughisi repblica de angola ntê varî lingui lucali repubilika ya ngola è nu paìsi ca s attrova ntô sudovest di l àfrica cunfina câ namibbia la ripùbbrica dimucratica dû congu lu zambia e l ocèanu atlànticu fu n antica culonia portughisa ca avi risorsi naturali assai mpurtanti comu lu pitròliu e li diamanti lu so sistema di cuvernu è la dimucrazzia multipartìtica cu nu reggimi assai prisidanzialista l abbitanti origginali di chidda ca oi è l angola furu cacciaturi e cuntadini ca parràvanu la lingua khoisan ca èranu picca e assai spani e luntani ntra iddi câ spanzioni dî pòpuli bantu ca agghicaru ntô tirritoriu di l angola partennu di l annu si junceru a l àutri gruppa o si nni jeru puntannu versu sud quarchi gruppu di chisti ancora si pò ncuntrari ntô sud di l angola e ntô nord dû botsuana e dâ namìbbia li bantu eranu nu pòpulu di cuntadini e cacciaturi ca capaci ca accuminciaru li so migrazzioni dû voscu ùmitu nta chiddi ca oi sunnu la niggeria e lu càmerun li gruppa si dividìanu e si juncìanu furmannu ntô xiv e lu xvii sèculu na serî di regni ntô â trasuta dû ciumi congu agghicau na flotta portughisa cumannata di diogo co chistu fu lu primu cuntattu cu l antinati di l angolani di oi e a lu prucessi di culonizzazzioni ca durau pi cincu sèculi lu portugallu si stabbilìu nta stu tirritoriu ntô ntô ciumi congu nta lu na culonia portughisa a luanda stabbiluta fu basata ntô cummerciu dî schiavi li portughisi si pigghiaru a leggiu a leggiu lu cuntrollu dâ costa e doppu na serî di trattati guerri e sciarri furmaru la culonia d angola l ulannisi occuparu luanda a pàrtiri dû nzinu ô facennu abbrìsciri na para di stati contra li portughisi ntô lu portugallu si ripigghiau luanda e accuminciaru na riconquista militari di l àutri stati ca finìu câ vittoria portughisa ntô e purtau a lu controllu tutali dû tirritoriu nta lu a la culonia n àutra catigorìa cci dèsiru ovveru pruvincia d ultramari chiamata macari àfrica occidentali portughisa quannu lu portugallu scummittìu pi nu statu multirazziali doppu lu prucessu di culonizzazzioni abbrisceru tri muvimenti pâ nnipinnizza avanti di na guerra nnipinnista di anni accuminciata lu di frivaru dû e doppu la rivoluzzioni dî galòfara ntô portugallu l angola si pigghiau la so nnipinnizza nta lu avanti cu st eventi cci fu na guerra civili ntra li tri fazzioni ca durau nzinu ô e p accamora tuttu parirìa tranquillu l nuvèmmiru dû l angola s allìau chî truppi dâ ripùbbrica dimucratica dû congu cunzumata dâ sciarra dû kivu l angola è na ripùbbrica la ripùbbrica dû burchina fasu eni ripùbbrica di l africa uccidintali di circa miliuna d abbitanti la capitali è ouagadougou è circundata di sei nazziuni lu mali ô nord lu niger ô livanti lu benin ô sud est lu togo e lu gana ô midriunali e la costa d avoriu ô sud ovest lu burkina fasu s attrova ntâ parti uccidintali di l africa lu tirritoriu dû burkina fasu ca nun havi sboccu ô mari veni suddivisu in pruvinci comu la quasi tutalitati dî nazziuni àfricani lu burkina fasu addiventa nnipinnenti ntâ sècunna mità dû xx sèculu â ccuminzatina diriggenti comu patrick senkara ncuraggianu na pulitica nnirizzata versu l autunòmia alimintari e la scularizzazzioni dî picciriddi senkara fu ammazzatu ntô annu n cui nu sò ex cumpagnu di luttapâ nnipinnenza blaise compaoré pigghia lu putiri pi mantinillu nzinu ô ntô na rivorta pupulari cunnanna compaoré all esiliu e nu prucessu lu burchina fasu è na ripùbbrica parramentari arsen kotsojev lingua ossezziana di jinnaru di frivaru è unu dî funnaturi dâ prosa ossezziana e appi na nfluenza grannissima supra la criazzioni dâ lingua ossezziana e li formi cchiù usati participau nta tutti li primi giurnaleddi e era unu di primi pubbricanti ossezziani kotsoyev nascìu nta na famigghia pòvira ntê banni rurali ossezziani ô paisi di gizel vincinu a vladikavkaz ntô kotsoyev fici parti dâ rivurtura di gizel causannu la sò espulsioni di sta banna jiu ntâ l ssezzia miridiunali unni cuntinuau a fari lu maistru di scola e scrìviri cunti e saggi ntô accuminza pubbricannu na rivista chiamata fsir spigghiu di furmentu la rivista arriniscìu pi sulu edizzioni ma appi na grannissima nfluenza supra la littiratura e la lingua ossezziana tanti òpiri celibbri dâ littiratura ossezziana vinniru pubbricati pâ prima vota nta fsir doppu la rivuluzzioni d uttùviru kotsoyev addiventa assai celibbri murìu a vladikavkaz e lu sò tabbutu s attrova ntô jardinu dû museu littirariu la maggiuranza dî cunti di kotsoyev sunnu tragici si trattanu dî tradizzioni stritti dî viddani p asempiu la vendetta irad la dutta dâ sposa liggenni ecc arsen kotsoyev scrissi assai dû postu di na pirsuna dâ cultura tradizziunali ntra lu novu munnu d europa circa lu distinu dî viddani ntra li cità cchiù granni lu regnu unitu di gran britagna e d irlanna dû nord è na nazziuni europea funnatrici di l unioni europea la forma di cuvernu è la munarchìa parramintari lu primu ministru è boris johnson e lu capu di statu è la riggina elisabetta ii dû regnu unitu l irlanna dû nord è na pruvincia e havi nu cuvernu propriu galles e scozzia sunu nazzioni custituenti e hannu macari iddi nu cuvernu propriu la nglaterra nun havi accamora nu cuvernu propriu lu tirritoriu cumprenni l ìsula dâ gran britagna ca si cumponi di divirsi riggiuni la nglaterra lu galles la curnuvagghia la scozzia a nord e l irlanna dû nord àutri tirrituri e culonî sparsi ntô munnu fannu parti dû regnu unitu ntra cui l ìsuli falkland l arcipèlacu di pitcairn la rocca di gibbilterra la citati di londra capitali dû regnu è ntâ nglaterra arcuni di li primi scritti supra la storia di lu regnu unitu sunnu di tacitu quannu cesari cunquistò la gaddia mannò dui spidizzioni pi vìriri chi era dda terra ca vidìa di na costa scari eranu li nutizzi agricola suttamisi li genti varvari ca viviànu nta l ìsula ma li genti di dda terra ca chiamamu scozzia mai furu suttamisi nu mur fu isatu di lu mpiraturi adrianu pi diffinnirisi di sti genti secunnu iddi billicusi ca nun si facìanu suttamittiri cu la fini di lu mperu d uccidenti l ìsula si spartìu e pi sèculi arristò siparata li primi nvasura furu l anglu sassuni ca ntra lu iii e lu vii sèculu si sparteru li tirrituri dâ gran britagna funnannu diversi regni l innia cû sò miliardu e centu miliuna d abbitanti è doppu d a cina la secunna nazzioni dû munnu pi nummuru d abbitanti lu tirritoriu di l innia è situatu a orienti di l ocèanu innianu la cità di nova delhi è la capitali n èbbica antica alissandru magnu agghicau nzinu all attuali india prima di arriturnârisi a uccidenti a pàrtiri dû primu sèculu lu nord di l india nzinu a valli dû gangi fici parti di nu mpiru di uriggini cinisi lu mperu kushan e chistu nzinu ô iii sèculu circa pi tuttu lu mediuevu l india fu nfluinzata n parti di la spansioni di l islam cu cuverni di ispirazzioni mussurmana comu chiddu ca desi uriggini â cèlibbri epupea ca purtau â custruzzioni dû taj mahal versu lu l india è occupata pi quasi la tutalità dû tirritoriu suio dî mogol nu pòpulu mussurmanu vinutu di l attuali afganistan li mogol rignaru nzinu all uccupazziuni ngrisi dû xix sèculu culònia nglisa cunquistau la nnipinnenza ntô grazzi ê rivinnicazzioni ispirati dû muvumentu nun viulentu di mahatma gandhi patri di la tiurìa di l evoluzzioni charles darwin di frivaru di aprili biòlugu e viaggiaturi â fini di nu viaggiu chi lu purtau a circumnavigari lu cuntinenti miricanu a bordu dû beagle scrissi dù òpiri chi hannu canciatu la storia dâ bioluggìa e di l antropoluggìa n particulari l idìa di l evoluzzioni ci vinni ussirvannu li diversi speci di aceddi e tartaruchi chi vitti nti l ìsuli di l arcipèlacu equadorianu dî galapagos la sò tiurìa fu assai cuntruversa e rivoluzziunaria ma cô tempu s affirmau comu una dî scuperti cchiù mpurtanti di l umanitati ancora oi ntê stati uniti ci sunnu certi paisi dî stati dô sud unni li cuverni lucali nun pirmèttinu ê carusi dê scoli di nzignàrisi la tiurìa di l evoluzzioni giudicata comu troppu radicali e contra li principia dâ riliggiuni cristiana nni l ùrtimi anni l assimbrea riggiunali siciliana aduttau nu innu sicilianu ufficiali chiamatu matriterra n sicilianu o madreterra n talianu l innu chi ora è chiddu ufficiali dâ sicilia vinni arriscidutu dû prisidenti sarvaturi cuffaru fu cumpunutu dû maistru vicenzu spampinatu e si chiama matriterra o madreterra pi talianu li primi e l ùrtimi versi pi talianu cci nni sunnu cincu sunnu li sèquiti prima di sta scigghiuta jennu darreri cc èranu àutri canzuni chi a nu tempu o n àutru vìnniru cunziddirati comu un innu di sicilia tali asempiu è lu duettu spinciusu suoni la tromba dû secunnu attu di l òpira di vicenzu bellini i puritani vinni rapprisintata pâ prima vota a pariggi lu di jinnaru l abbinimenti s ammàttinu duranti la guerra civili di nghilterra nni l anni n àutra canzuna laudata pû stissu modu era rose di sicilia li palori foru scritti di attiliu castrugiuvanni mentri ca era n càrciri duranti l anni e la mùsica vinni scritta di sò soru ccasutta si vidi lu riturnellu e l ùrtimu versu paisi di l africa dû nord la lìbbia si affaccia ntô mari meditirraniu a nord unni si trovunu tutti li cità cchiù mpurtanti tra cui la capitali trìpuli la pupulazzioni dâ libbia è di circa miliuna di pirsuni e la sò supirfici è di quasi dû miliuna di chilomitri quatrati quasi tutti occupati dû desertu dû sahara la storia dâ libbia cuminza cchê fenici li greci e li romani l occuparru e versu lu secunnu seculu d c la libbia arrivò â massima mpurtanza ppî tempi la cità di leptis magna è tistimoni ancora oggi di la mpurtanza chi ddu tirritoriu avia all ebbica ô puntu ca nu mpiraturi rumanu sittimiu siveru fu origginariu di ddà n èbbica mediuevali la storia dâ libbia si cunfunni cu la storia dî cunquisti àrabbi a mità dû xii sèculu la cità di tripoli cadi sutta lu cuntrollu nurmannu dû regnu di sicilia l islamizzazzioni permia la storia dâ libbia pi diversi sèculi sutta lu duminiu uttumanu cu la caduta di lu mpiru uttumanu la storia dâ libbia si ncrocia attorna cu la storia d italia la libbia addiventa na culònia italiana travagghiatura italiani assai puru dâ sicilia agghicanu a tripoli e bengasi pi custruiri e ammudirnari li cità lu spiritu dâ culunizzazzioni italiana è pirò riciputu nigativamenti dâ pupulazzioni doppu aviri uttinutu la nnipinnenza e nstauratu nu regnu ntô na rivuluzzioni capiata di muammar gheddafi nstaura nu riggimi chi amministrau lu paisi nzinu ô di lu misi di frivaru dû na guerra civili uppòni li forzi di gheddafi ca controllanu tripoli a chiddi di lu cunsigghiu nazzionali di transizzioni ca pigghiau lu cuntrollu di bengasi di misurata e di àutri cità a uccidenti di tripoli â fini d austu gheddafi persi tripoli lu paisi tummau difinitivamenti sutta lu cuntrollu dû cnt câ cunquista di sirti l ùrtima cità fideli a gheddafi e l ammazzatina di gheddafi stissu la libbia attraversa accamadora nu piriudu di transizzioni ca avissi a purtari a elizzioni lìbbiri na nova custitutzzioni e nu novu parramentu la libbia s affaccia ntô mari meditirraniu cintrali a circa chilomitri ô sud dâ sicilia a est cunfina ccu l egittu a ovest ccu la tunisia e l algiria ô sud ccû ciad la costa dâ libbia è spartuta nti la tripulitania a uccidenti e la cirinaica a est dû golfu dâ sirti lu fezzan è n autra riggiuni e currispunni a parti sud uccidintali dû paisi la forma di cuviernu dâ libbia è ufficialmenti socialista lu capu dû cuviernu muammar gheddafi è puru lu leader dâ rivuluzzioni chî ntô lu purtò ô cuviernu gheddafi ha diriggiutu lu paisi di manera assai cuntruversa di na manu la sò pulitica basata supra li principi dû libbru virdi ispiratu dî principi di l egualitarismu socialista fu tali chi ogni forma di fanatismu riliggiusu ha statu ripressa cu forza di l autru latu la libbia ha statu accusata di essiri na dittatura ostili ê paisi dimucratichi alliata dî tirruristi ô puntu chi ntô fu oggettu di bummardamenti amiricani pi ritursioni contra n attintatu a birlinu attribbuitu ê libbici la libbia ha statu cunnannata a n embargu ntirnazziunali di unni niscìu sulu all inizziu dû xxi sèculu quannu gheddafi pubblicamenti dichiarau la lotta ô tirrurismu ntirnazziunali e la nurmalizzazzioni dî rapporti ntirnazziunali chî paisi europei e chê stati uniti l ecunumia dâ libbia si basa supra l esportazzioni dû pitroliu e di sò dirivati esportati sopratuttu n italia e n europa n oleodottu traversa lu mari chi lu sipara dâ sicilia lu turismu è puru n attività ecunomica chi si sviluppa annu doppu annu leptis magna è la distinazzioni cchiù mpurtanti ppê turisti ma ancora sfruttata assai picca neuchâtel è nu cantuni svizziru ccu capitali neuchâtel autri cità mpurtanti sunnu la chaux de fonds le locle boudry auvernier travers fleurier cunfina cu lu cantuni di vaud lu cantuni di berna lu cantuni giura e la francia una di l attivitati ecunòmichi cchiù mpurtanti è na nnustria rulaggèra mpiantata ccà ggià dû xviii sèculu na bona parti dû tirritoriu littoraniu è cultivata a vigna lu cantuni è canusciutu puru pi la produzzioni di l assenziu abbitatu ntâ preistoria di pupulazzioni stabbiliti principarmenti vicinu la riva dû lacu lu tirritoriu fu rumanizzatu doppu la cunquista dâ gallia di giuliu cèsari versu lu a c la nfluenza latina ristau puru all èbbica dî nvasioni bârbari dû quartu sèculu quannu l alimanni si firmaru a quarchi chilmitru dû cantuni la linia di pinitrazzioni di l alamanni supra lu canali dâ tène sinna ancora òi la fruntera dû cantuni e è puru fruntera linguistica ntô mediu evu si sviluppanu li primi cità lu primu ducumentu chi muntuvìa neuchâtel è dû doppu nu pirìudu unni lu cantuni fu nu tirritoriu burgundu all èbbica di napuliuni diventa nu principatu prussianu e ntô trasi ntâ confidirazzioni elvètica ntô na rivorta pupulari accuminzata ntê muntagni dû cantuni ô locle e â la chaux de fonds cancia l urdinamentu pulìticu dû cantuni chi diventa na ripùbbrica accuminza lu sviluppu nnustriali supratuttu grazzî â nnustria rulaggèra chi cuntìnua pi tuttu lu vintèsimu sèculu mosca è la capitali dâ russia e cunta abbitanti si trova ntâ parti cintrali dâ russia europea e attravirsata di lu ciumi moscova funnata ntô la cità si sviluppau a partiri dô cremlinu chi origginariamenti era na furtizza lu crimlinu oggi è nu situ chi ospita diversi chiesi e musei e è puru lu seggiu du cuviernu dâ russia la chiazza russa è lu centru di mosca situata a latu dû cremlinu òspita la cèlibbri chiesia di basiliu lu biatu e lu mausoleu di lenin degni di visita sunnu li chiesi chi s attròvanu ntô pirìmitru dû crimlinu lu museu pushkin e la gallirìa tretiakov la mitrupulitana di mosca è cèlibbri pi li sò dicurazzioni musàici e stucchi la prima guerra munniali pi li cuntimpurànii granni guerra fu lu cunfrittu accuminzatu lu di giugnettu dû doppu l ammazzatina di l archiduca franciscu firdinannu aredi di lu tronu di lu mpiru austru ungaricu chiumputa a sarajevu bosnia lu di giugnu dû di parti di lu studenti nazziunalista serbu busnìacu gavrilo princip e accabbatu l di nuvèmmiru dû cu la rinnuta di la girmania â sò accuminzagghia la prima guerra munniali vidi lu ncontru di lu mpiru cintrali di girmania e austria ungarìa contru a la serbia lu muntinegru lu bergiu e li nazzioni di la ntisa trìplici francia regnu unitu chî dominion e la russia lu cunfrittu s allaricau succissivamenti a chiù nazzioni traseru n guerra alliati di lu mpiru cintrali lu mpiru uttumanu e la bulgarìa traseru n guerra alliati di la ntisa trìplici lu giappuni l italia ca lassau l allianza trìplici lu portugallu la rumanìa li stati uniti panama cuba la grecia lu siam la libberia la cina lu brasili lu guatemala lu nicaragua è lu costarica tutti li cuntinenti participaru accussì ca si potti difiniri la guerra comu munniali pi la prima vota ntâ storia lu di aprili dû nu squatruni di l australia e dâ nova zilanda cummattìa li forzi d anzac attàccanu la turchìa ntâ pinisula di gallìpuli unni mòrinu tanti surdati d ogni latu l omu o òmunu dû latinu homo è un màsculu umanu adurtu mentri la fìmmina adurta è chiamata fìmmina lu tèrmini omu plurali òmini è utilizzatu pi nnicari la distinzioni biològgica tra li sessi la distinzioni curturali ligata ô gèniri o ntrammi l etati virili o adurta è lu pirìudu ntâ campata dû màsculu doppu la sò tranzizzioni di picciottu nummarusi culturi hannu riti di passaggiu pi simmuliggiari lu passaggiu a l etati adurta di l omu comu lu sacramentu di la cunfirmazzioni nta arcuni rami di la cristianitati lu bar mitzvah ntô judaismu o simpricimenti lu fistiggiamentu dû sidicèsimu diciassittèsimu diciuttèsimu vintèsimu vintunèsimu o trintèsimu cumpliannu a secunna dû lìmiti jurìdicu o culturali oppuru dâ cumparsa o maturazzioni dî caràttiri sissuali sicunnari e accriscimentu di chiddi primari ntê sucitati tribbali o picca astrutturati nu picciottu è un màsculu umanu jùvini mentri la fìmmina jùvini è chiamata picciotta lu tèrmini picciottu è usatu pi nnicari la distinzioni biològgica tra li sessi la distinzioni culturali ligata ô gèniri o ntrammi doppu chi un picciottu junci l etati matura è chiamatu omu ci sunnu nummarusi eccizzioni culluquiali a l usu di stu tèrmini p asempiu la palora picciottu è macari usata cumunimenti quannu ci s arrifirisci ô màsculu adurtu nta l àmmitu di na rilazzioni affittiva simulimenti â palora zitu o partner pi tanti la palora omu mprica un certu gradu di maturitati e rispunzabbilitati a cui l òmini jùvini n particulari ponnu spissu sèntirisi mpriparati puru siddu ponnu sèntirisi troppu vecchi p èssiri chiamati picciottu n tèrmini di sessu l òmini pussèdinu svariati carattirìstichi sissuali chi li diffirènzanu dî fìmmini comu ntâ fìmmina l òrgani sissuali di n omu sunnu parti dû sistema ripruduttivu li carattirìstichi sissuali sicunnarî sunnu cuimmurciuti nta attràiri na cumpagna o ntô scunfìggiri li rivali sti tratti sicunnari tuttavia sunnu macari spissu rilativi â ripruduzzioni n quarchi manera cuntrariamenti ê fìmmini l òmini hannu òrgani sissuali chi sunnu privalintimenti cunziddirati comu sterni puru siddu tanti parti dû sistema ripruduttivu maschili sunnu nterni la disciprina ca studia la ripruduzzioni ntô màsculu e l òrgani assuciati è chiamata androluggìa la maiuri parti di l òmini puru siddu nun tutti hannu lu cariutipu xy n ginirali l òmini sùffrinu dî stissi malattìi dî fìmmini ci sunnu tuttavìa arcuni malattìi licati ô sessu chi ntirvennu sulu o chiù friquintimenti nta l òmini p asempiu l autismu e l urvitati ê culura sunnu chiù cumuni nta l òmini chi ntê fìmmini li fatturi biològgici nun sunnu ginirarmenti l ùnici a ditirminari siddu na pirsuna si cunziddira di sessu maschili o menu p asempiu tanti òmini nasceru senza na fisioluggìa tipicamenti maschili obberu sunnu òmini transgender o tranzissuali li stimi vannu di a mila nzinu a a mila oppuru ponnu èssiri disturbi dâ diffirinziazzioni crumusòmica o urmunali comu la sindromi di risistenza ê androggeni o àutri cunnizzioni di ntirsissualismu n arcuni casi niunati nizziarmenti judicati di sessu fimminili hannu ntô tempu circatu d aviri riassignatu lu sessu uppostu e viciversa si vidi macari idintitati di gèniri rolu di gèniri e transman chiossai di lu dî suggetti di sessu maschili suprattuttu n usa filippini e corea dû sud accussì comu ebbrei e musurmani nta tuttu lu munnu subberu la circuncisioni nu ntirventu cu cui s ammudìfica l aspettu dû peni aspurtànnunni lu pripuzziu n tèrmini di gèniri l òmini diffirìscinu dî fìmmini pi na varitati di cumpurtamenti si ponnu diliniari arcuni carattìstichi ginirarmenti assuciati a l òmini è mpurtanti arricurdari chi li siquenti hannu a èssiri cunziddirati sulu comu giniralizzazzioni financhi nu stereòtipu e nun hannu a èssiri cunziddirati signi distintivi di tutti l òmini l òmini sunnu spissu cunziddirati èssiri cchiù n tèrmini d apparenza estètica picca òmini uccidintali pòrtanu cusmètici o abbillimentu ginirarmenti fimminili gender role chistu è notu comu travistitismu e è ginirarmenti dipruratu la moda cancia tuttavia nfatti lu nnussari juielli chi un tempu era pràtica assuciata ô gèniri fimminili è oi cumuni tra l òmini uccidintali nnussari aricchini è pussìbbuli senza assuscitari ammiguitati li minirali sunnu cumposti naturali furmati attraversu prucessi geològgici lu tèrmini minirali cumprenni nun surtantu la cumpusizzioni chìmica ma macari la struttura cristallina dû matiriali la cumpusizzioni dî minirali varia dî sèmprici elimenti chìmici a sèmprici acchiana nzinu a agghicari a silicati tanti cumplessi la maiuri parti dî cumposti urgànici sunnu sulitamenti sclusi cu migghiara di formi canusciuti lu studiu dî minirali è diciutu mineraluggìa la struttura cristallina s arrifirisci â dispusizzioni spazziali urdinata a longu raiu di l atomi ntâ sò struttura muliculari asìstinu dispusizzioni di basi di l atomi ntê tri diminzioni e tutti li cristalli canusciuti ntràsinu nta una di sti dispusizzioni sia la cumpusizzioni chìmica chi la struttura cristallina cuncùrrinu a addifiniri nu minirali dui o chiù minirali ponnu aviri la stissa cumpusizzioni ma diffirenti struttura cristallina sunnu diciuti polimorfi p asempiu la piriti e la marcasiti sunnu ntrammi surfuri di ferru analugamenti arcuni minirali hannu diffirenti cumpusizzioni chìmica ma stissa struttura cristallina haliti ch è cumpunuta di sudiu e cluru galena surfuru di chiummu è cumpunuta di chiummu e surfu e piriclasiu è cumpunutu di magnesiu e ussiggenu hannu tutti la stissa struttura cristallina cùbbica la struttura cristallina nfruenza nutivurmenti li prupitati fìsichi di nu minirali p asempiu diamanti e grafiti hannu la stissa cumpusizzioni ma la grafiti è tanta tènnira mentri lu diamanti è lu minirali chiù duru canusciutu p èssiri classificata comu minirali na sustanza havi a èssiri sòlida e aviri na struttura cristallina havi a èssiri macari un corpu sòlidu omoggèniu d urìggini naturali cu na cumpusizzioni chìmica bonu difinuta arcuni sustanzi chi nun tràsinu strittamenti ntâ difinizzioni sunnu classificati comu miniraluidi li minirali canusciuti a oi sunnu chiossai dâ classificazzioni s òccupa l international mineralogical association rispunzàbbili di l appruvazzioni e dâ dinuminazzioni di specî novi rimminuti n natura minirali e roccia sunnu dui cosi diversi un minirali è un cumpostu chìmicu cu na cumpusizzioni data e na struttura cristallina bonu difinuta na roccia è n ammiscata di una o chiù specî minirali n prupurzioni varia li minirali prisenti ntê roccî ponnu variari assai arcuni minirali comu lu quarzu la mica o lu talcu sunnu prisenti p ogni banna mentri àutri foru acciati sulu nta una o dui lucalitati nta tuttu lu munnu chiassai la mitati dî specî di minirali canusciuti sunnu accussì rari chi ci foru acciati sulu picca asimprari mentri àutri sunnu canusciuti sulu midianti unu o dui cocci la classificazzioni di na specî minirali ammenzu l àutri canusciuti pò èssiri tantu sèmprici pi circa specî ma pò macari èssiri tanta difficultusa pî specî chiù rari un minirali pò èssiri idintificatu midianti arcuni prupitati fìsichi arcuni d iddi ponnu èssiri sufficenti p agghicari a n idintificazzioni sicura nta àutri casi si fa nicissariu ricurriri a anàlisi chiù apprufunnuti anàlisi chìmica diffrazzioni ê raji x custusi e cû rìsicu di fàciri dammaggiu a l asimprari li prupitati fìsichi chiù utilizzati pi l idintificazzioni sunnu ditirminati specî minirali ponnu chiossai prisintari n aspettu tantu particulari duvutu a piculiari effetti òttici li minirali ponnu èssiri classificati n gruppi n basi â cumpusizzioni chìmica ccà di siquiutu li gruppi sunnu urdinati n basi â sò abbunnanza ntâ crusta tirrestri lu gruppu di granni longa chiù nummarusu è chiddu dî silicati cumposti pû chiù di siliciu e ossiggenu cu la junta di ioni comu magnesiu ferru e cauciu arcuni mpurtanti silicati chi ntràsinu macari ntâ cumpusizzioni di tanti rocci sunnu feldspati quarzu alivini pirusseni granati e michi li carvunati sunnu ddi minirali ca cuntennu l anioni co e nchiùdinu cauciti e araguniti ntrammi carvunata di cauciu dulumiti carvunatu di magnesiu e cauciu e sidiriti carvunatu di ferru li carvunati sunnu furmati pû chiù dî cunchigghi dû planctun dipusitati supra lu funnu marinu li carvunati s attròvanu macari nta l ammenti ca sunnu suttapunuti a forti svapurazzioni p asempiu lu granni lacu salatu di l utah o ntê riggiuni càrsichi unni lu sciugghimentu e lu ridipòsitu dî carvunati porta â furmazzioni di grutti stalattiti e stalagmiti li surfati cuntennu lu cationi surfatu so li surfati si fòrmanu nta l ammenti ca sunnu suttapunuti a forti svapurazzioni unni acqui tanti salini svapurana lintamenti pirmittennu la furmazzioni di surfati e alugginuri supra la supirficî dî sidimenti li surfati chiù cumuni sunnu l anidriti surfatu di cauciu la cilistina surfatu di strunziu e lu jissu o gissu palora siciliana ca veni dû grecu gypsos surfatu di cauciu idratu l alugginuri sunnu lu gruppu di minirali chi fòrmanu li sali naturali e cumprènninu la fluoriti lu sali cumuni canusciutu comu haliti o saliggemma e lu sali d ammuniu clururu d ammuniu l alugginuri comu li surfati s attròvanu friquintimenti nta l ammenti ca sunnu suttapunuti a forti svapurazzioni comu lu mari russu l òssidi sunnu strimamenti mpurtanti pâ nnustria strattiva poichì fòrmanu mineri di mitalli mpurtanti pi l econumìa di sòlitu si fòrmanu comu pricipitati vicinu â supirficî tirrestri l òssidi chiù cumuni sunnu l ematiti òssidu di ferru lu spineddu òssidu di magnesiu e adduminiu un custituenti cumuni dû mantellu tirrestri e ghiacciu òssidu d idroggenu tanti surfuri sunnu mpurtanti ecunumicamenti pi l astrazzioni di li mitalli li surfuri chiù cumuni sunnu la carcupiriti surfuru di rami e ferru e la galena surfuru di chiummu lu gruppu dî fusfati nchiudi minirali cu l unitati tetraèdrica ao unni a pò èssiri fusfuru antimuniu arsènicu o vanadiu lu fusfatu di granni longa cchiui cumuni è l apatiti ch è un minirali mpurtanti macari n bioluggìa pirchì s attrova ntê denti e nta l ossa di tanti armali lu gruppu di l elimenti nativi nchiudi mitalli e elimenti ntirmitàllici oru argentu rami semi mitalli e nun mitalli antimuniu bismutu grafiti surfu stu gruppu cumprenni macari arcuni lighi naturali comu l alittru liga d oru e argentu fusfuri siliciuri nitruri e carvuri li quali s attròvanu n natura sulu n arcuni rari meteoriti la palora menti è chidda utilizzata cchiù cumunimenti pi discrìviri li cchiù àuti funzioni dû ciriveddu umanu n particulari chiddi di cui l òmini sunnu suggittivamenti cuscenti quali la pirsunalitati lu pinzeru la raggiuni la mimoria la ntilliggenza e l emuzzioni sibbeni arcuni speci animali cunnivìdinu cu l omu arcuni di sti facurtati lu tèrmini è di sòlitu mpigatu a prupòsitu di l èssiri umani è macari utilizzatu n rilazzioni a certi prisunti ntitati suvrannaturali cui vennu attribbuiuti tali qualitati comu p asempiu nta la sprissioni la menti di diu asìstinu diversi tiurìi supra la custituzzioni dâ menti e supra lu sò funziunamentu c acchiànanu a platoni aristòtili e a àutri filòsufi di l antica grecia arcuni tiurìi priscintìfichi radicati ntâ tiuluggìa sunnu fucalizzati supra la rilazzioni tra menti e arma la prisunta essenza suvrannaturali dâ divinitati prisenti n ogni omu tiurìi cchiù muderni sunnu mmeci basati supra na cumprinzioni scintìfica dû ciriveddu vìdinu la menti comu finòminu psicològgicu lu tèrmini veni n ginirali utilizzatu cchiù o menu comu sinònimu di cuscenza la discussioni ntornu a quali attribbuti umani custituìscinu la menti è ancora addumata arcuni sustennu chi surtantu li cchiù àuti funzioni ntillittivi custituìscinu la menti n particulari la raggiuni e la mimoria nta sta pruspittiva l emuzzioni l amuri l oddiu lu scantu la gioia avìssiru na natura cchiù primitiva e suggittiva e jìssiru pritantu bonu distinti dâ natura di la menti àutri sustennu mmeci chi l aspettu razziunali di na pirsuna nun pò èssiri distincutu di chiddu emutivu chi iddi cunnivìdinu dunca la stissa natura e chi vannu tutti dui cunziddirati comu appartinenti â menti dû nnivìduu mpropiamenti lu tèrmini menti è utilizzatu spissu comu sinònimu di pinzeru chidda cummirsazzioni privata cu iddi stissi chi ognidunu cunnuci ô nternu di la propia testa duranti ogni istanti di la vita unu di l attribbuti funnamintali dâ menti nta stu senzu è lu sò èssiri na sfera privata nuddu pò lèggiri li pinzera di n àutru li filòsufi e li psicòluggi rèstanu divisi circa la natura dâ menti arcuni partennu di la cussidditta pruspittiva sustanzialista sustennu chi la menti è na ntitati sìngula c havi prubbabbirmenti lu propiu funnamentu ntô ciriveddu ma essinziarmenti distinta d iddu e c havi asistenza autònuma sta pruspittiva facenti capu a platoni fu succissivamenti assunta a lu nternu dû pinzeru cristianu ntâ sò forma strema la pruspittiva sustanzialista metti nzèmmula câ pruspittiva tiulòggica lu fattu chi la menti è na ntitati cumpritamenti siparata dû corpu na manifistazzioni fìsica di l arma e c idda supravivi â morti dû corpu e riturni a diu lu sò criaturi àutri ancora assùminu la pruspittiva funziunalista facenti capu a aristòtili la quali susteni chi la menti è surtantu un tèrmini utilizzatu pi mutivi di cummuditati ê fini di la rapprisintazzioni di na ciumana di funzioni mintali chi hannu picca n cumuni tra iddi tranni lu fattu chi l òmini sunnu cuscenti di la sò asistenza li funziunalisti tènninu a sustèniri chi l attribbuti chi dinuminamu cullittivamenti menti sunnu strittamenti liati ê funzioni dû ciriveddu e nun hannu asistenza autònuma rispettu a chistu né ponnu quinni supravìviri â sò morti nta sta pruspittiva la menti è na manifistazzioni suggittiva dâ cuscenza nenti àutru chi la facultati dû ciriveddu umanu d èssiri cuscenti di la sò stissa asistenza lu cuncettu di la menti è quinni un menzu tràmiti lu quali lu ciriveddu cuscenti cumprenni li sò stissi upirazzioni un spunenti di spiccu di la pruspittiva sustanzialista fu george berkeley vìscuvu anglicanu e filòsufu dû diciuttèsimu sèculu berkeley sustinìa chi la materia nun asisti e chi zocchi l òmini pricipìscinu comu munnu matiriali nun è nenti àutru chi n idìa ntâ menti di diu e chi quinni la menti umana è na pura manifistazzioni di l arma sunnu picca li filòsufi disposti oi a accittari na pruspittiva accussì strema ma l idìa chi la menti umana havi na natura o n essenza diversa e cchiù àuta dû meru nzemi di l upirazzioni dû ciriveddu cuntìnua a ncuntrari un largu cunzenzu la duttrina di berkeley fu attaccata e secunnu tanti dimuluta di t h huxley biòlugu dû diciannuvèsimu sèculu addevu di charles darwin chi sustinni li finòmini di la menti èssiri di n ùnicu gèniri e spigàbbili sclusivamenti a pàrtiri dî prucessi ciribbrali huxley è vicinu a dda scola di pinzeru matirialista dâ filusufìa ngrisa facenti capu a thomas hobbes chi sustinìa ntô diciassittèsimu sèculu chi ogni abbinimentu mintali havi lu sò funnamentu fìsicu sibbeni li canuscenzi biològgichi di l èbbica nun li cunzintìanu di nnividuari cu pricisioni tali basi fìsichi huxley cunciliau la duttrina di hobbes cu chidda di darwin dannu accussì locu â muderna pruspittiva matirialista o funziunalista sta lìnia di pinzeru fu arriviguruta dâ custanti spanzioni di la canuscenza circa li funzioni dû ciriveddu umanu ntô diciannuvèsimu sèculu nun era pussìbbuli affirmari cu cirtizza n chi manera lu ciriveddu svurcìa certi funzioni quali p asempiu la mimoria l emuzzioni la pircizzioni e la raggiuni e chiddu lassava anchiu spazziu ê tiurìi sustanzialìstichi e mitafìsichi di la menti ma ogni prugressu ntô studiu dû ciriveddu rinnìa sti pusizzioni sempri menu sàudi nzinu ô puntu n cui addivintau nnigabbirmenti chiaru chi tutti li cumpunenti dâ menti hannu la propia urìggini ntô funziunamentu dû ciriveddu lu razziunalismu di huxley n ogni casu fu scutulatu ô nizziu dû vintèsimu sèculu di l idìi di sigmund freud chi sviluppau na tiurìa dû ncunsciu sustinennu chi li prucessi mintali di cui l òmini sunnu suggittivamenti cuscenti nun custituìscinu chi na parti nica di la ntera attivitati mintali tali tiurìa pò macari èssiri cunziddirata comu na riprisa di l idìa sustanzialìstica n chiavi siculari sibbeni freud nun nigau mai chi la menti è na funzioni dû ciriveddu sustinni chi la menti havi na cuscenza sò propia dâ quali nun semu cuscenti chi nun putemu cuntrullari e â quali è pussìbbuli accèdiri sulu tràmiti la psicanàlisi e n particulari tràmiti la ntirpritazzioni dî sonni la tiurìa dû ncunsciu di freud sibbeni mpussìbbuli d addimustrari mpiricamenti fu anchiamenti accittata e nfruinzau furtimenti la cumprinzioni dâ menti di parti dâ genti lu dibbattuzzu circa la natura dâ menti atteni suprattuttu ô sviluppu dâ ntilliggenza artificiali si va a vìdiri scummigghiatu chi la menti è daveru quarchicosa di siparatu dû funziunamentu dû ciriveddu quasi sicuramenti va a èssiri pi sempri mpussìbbuli chi na màchina pi quantu sufisticata pò ripruducìrilla d àutru cantu siddu si va a scummigghiari chi la menti nun è àutru chi nu nzemi di funzioni ciribbrali currilati va a èssiri allura pussìbbuli armenu n tiurìa criari na màchina dutata di na menti la mind brain behavior interfaculty initiative mbb ntraprisa di l univirsitati di harvard havi lu scopu di mèttiri n lustru la struttura la funzioni l evuluzzioni lu sviluppu e la patoluggìa dû sistema nirvusu n rilazzioni ô cumpurtamentu umanu e â vita di la menti chiddu n cullabburazzioni chî dipartimenti di psicoluggìa neurobioluggìa neuroluggìa bioluggìa muliculari e cillulari radioluggìa psichiatrìa bioluggìa di l urganismi e di l evuluzzioni storia dî scienzi e linguìstica matsuo bash iga ueno saka pueta giappunisi nomu urigginali matsuo munefusa prubbabbirmenti lu mastru giappunisi màssimu dâ puisìa haiku natu ntâ classi militari e n sèquitu urdinatu mònucu ntôn munasteru zen divinni pueta famusu cu na propia scola e addevi cû passari dû tempu sempri cchiù nummarusi viaggiaturi nun stancàbbili discrivi spissu ntâ sò òpira la spirienza dû viaggiu la sò stètica fa cuincìdiri li dittami dû zen a na sinzibbilitati nova chi carattirizza la sucitati tokugawa n evuluzzioni dâ ricirca dû vacanti la simpricitati scarna la rapprisintazzioni di la natura nzinu a essinziali ma vìvidi arritratti di la vita cutidiana e pupulari shizuka sa ya iwa ni shimi iru semi no koe lu silenziu pinetra ntâ roccia un cantu di cicali haiku di bash vittoria è na citati ca cunta quasi mila abbitanti stapi a metri supra lu liveddu dû mari e u puntu cchiù autu è a metri vittoria nasci lu aprili dû grazzî â cuntissa vittoria colonna enriquez a citati ntê primi tempi si sviluppa vicinu ô ciumi ippari ca scurri ntra na vallata ca tutt oi veni chiamata li cannavati picchì china di canni si pò ricurdari macàri ca versu di la foci di stu ciumi lucalitati scugghitti ca è sempri dû cumuni di vittoria surgìa na culunia grica ca si chiamava kamarina stu ciumi nasci di tri surgenti una a voscurotunnu boscorotondo na cuntrada vicinu ô paisi una a funti diana o còmmisu e una ca stapi ntâ cuntrada cifali a citati d oi s apprisenta cu na struttura urbanistica a scacchiera e tanti palazzi sunnu di stili liberty li munumenti chiù mpurtanti di vittoria sunnu la chiazza dû populu unni c è u tiatru cumunali ca è praticamenti a lu nternu na riproduzzioni nica dâ scala di milanu e la cresia dî grazzî autru munumentu mpurtanti è a cresia di san giuanni ca è u patrunu prutitturi dâ citati l ecunumia di vittoria è essenzialmenti agricula la citati ospita lu cchiù mpurtanti mircatu all ingrossu di ortofrutta di tutta l italia dû sud e esporta ogni sorta di primizzî nta tuttu lu territoriu italianu e all esteru dâ cità di vittoria pigghia lu nomu nu cèlibbri vinu sicilianu lu cirasuolu di vittoria the beatles littiralmenti li papanzichi èranu nu gruppu di mùsica pop rock di l anni lu funnaru picciotti di liverpool john lennon paul mccartney george harrison e ringo starr chi sustituìu nu battirista pricidenti appi successu a partiri dû annu doppu annu la mùsica di the beatles appassiunau miliuna di picciotti nta tutti li cuntinenti e divintau na vera e propria manìa canzuni comu michelle yesterday let it be all you need is love hey jude sunnu ancora oi assai pupulari arristaru lu primu gruppu di pop rock pi tutti li anni e finu a ora rapprisèntanu ancora na liggenna dâ mùsica pupulari lu gruppu si sciugghìu ntô la chiesa cattòlica rumana è na organizzazzioni riliggiusa chi si pruponi di diffùnniri lu missaggiu li pricetti e li raccumannazzioni di vita secunnu la riliggiuni cristiana ntra tutti l organizzazioni chi si òccupunu di la diffusioni di la riliggiuni cristiana la chiesa cattòlica rumana è chidda chi havi cchiù adepti àutri cunfissioni cristiani comu lu prutestantesimu lu cristianesimu ortodossu si sipararu dâ chiesa cattòlica rumana â èpochi stòrichi diversi e pi mutivi dottrinali duvuti a diffirenzi di punti di vista dâ girarchìa di l èbbica nta l interpretazzioni dû messaggiu di gesù cristu lu seggiu di la chiesa cattòlica rumana si trova a roma ntâ cità dû vaticanu e l organizzazioni geràrchica fa capu â figura dû papa chi attualmenti è papa franciscu a carica di papa è nna carica a vita e quannu un papa mori tutti i cardinali si unginu au vaticanu intra a cappella sistina affrescata di michelangelu pi eleggiri in segretu u nuovu papa di ddruocu vedi u dittu muortu un papa si nni fa n antru ca sta a significari u fattu ca u papa c è sempri e anchi quannu iddru mori subitu d uoppu n antru papa piglia u cumannu da chiesa la difinizziuni e l organizzazziuni ccrisiàstica canusciuta comu chiesa cattòlica rumana nasci doppu dû quannu lu papa di roma liuni ix fu scumunicatu dâ chiesa cattòlica grecu katholikos universali ca di tannu si dici chiesa cattòlica ortudossa dû grecu ortho giusta e dossia fedi duttrina p aviri arbitrariamenti agghiuntu la parola filoque latinu e dû figghiu ô credu e accussì canciatu la duttrina origginaria stabbilita dû cunciliu di niceni nta li sèculi la chiesa cattòlica rumana agghiunci â dottrina cristiana àutri dogmi santi e ntirpritazziuni ca nun sunnu accittati di l àutri cattòlici ortudossi rinnennu sempri cchiù diffìcili li pussibbilità di junciri a n accordu aliminusa videmma arminusa e chiamata larminusa ntâ parrata lucali è nu paisi vicinu tèrmini havi ammeri abbitanti e s attrova a m supra lu liveddu dû mari la prima vota ca si parra di larminusa fu nnô tistamentu di mattìu scàfani dû unni dici ca accattò lu fìudu di rachalminusa di guartieri fisaula rachal ntô saracinu veni a diri casali aliminusa appartinìa â cuntìa dî sclàfani nta li primi anni di lu lu fìudu era di mattìu scàfani lu pussissuri di lu palazzu sclàfani n palermu iddu avìa terri assai nta tutta la sicilia ma murìa sinza lassari figghi màsculi li sò figghi aloisa e margarita si maritaru la prima cu gualtieri peralta e l àutra cu gualtieri raimunnu moncada e pi la robba di mattìu scàfani ficiru tanti quistioni e sciarri nta l archivi di l uffizzi fiurintini ci fu sarvata na carta di lu unni si leggi terrae harminusae ca rachalminusa veni stracanciatu nni arminusa lu fìudu di aliminusa tuccò a li conti peralta luna ca lu cozzu luna si chiama accussì prennu iddi e ergu i conti luna si sciarraru cu li baruni perollo puru s iddi stàvanu n sciacca sta quistioni era canusciuta comu lu casu di sciacca e pi stu fattu lu bagghiu vecchiu vinni allavancatu di li surdati di lu reghi ca addiffinìanu a li perollo ma sappi a fabbricari n àutru bagghiu novu cchiù ncapu nta lu cozzu di lu locu la cchiù antica custruzzioni di lu paisi è lu bagghiu grigoriu brunu accattò stu fìudu ntô e doppu picca anni ci detti lu nomu di sant anna lu figghiu di stu grigoriu vinnìu lu feu a mariu cutelli omu di liggi catanisi e conti di villarosa ca lassò scrittu pi tistamentu ca siddu li cutelli nun avìssiru avutu figghi màsculi lu feu avìa èssiri vinnuti e cu li sordi s avìa a fabbricari nu culleggiu n catania stu fattu succidìu ntô lu fìudu di l arminusa e dâ minnulazza si l accattò emanueli miluni e la cresia è vutata a sant anna e aperta ô cultu riliggiusu nzinu di l annu la pruvincia di rausa è na pruvincia dâ sicilia di abbitanti havi n aria di km e na dinzitati di abbitanti p ogni km s affaccia ntô mari meditirràniu e nzèmmula câ pruvincia di sarausa è la pruvincia cchiù miridiunali dâ sicilia si cunfina chî pruvinci di sarausa catania e cartanissetta li cumuna cchiù mpurtanti sunnu rausa muòrica vittoria lu comisu scicli lu puzzaddu spaccafurnu acati ciaramunti e giarratana è la pruvincia cchiù ricca dâ sicilia comu rèdditu pro càpita grazzi â sò econumìa ciurenti chi s ha sviluppatu rapidamenti e cuntinuamenti di l anni dû sèculu xx l econumìa dâ pruvincia di rausa si basa suprattuttu supra l agricultura e la pruduzzioni ntinsiva ntâ cità di vittoria esisti unu dî cchiù granni mircati all ingrossu di frutta e virdura di tutta l italia lu turismu di massa nun è assai sviluppatu grazzî â classificazzioni di l unesco dî cità di rausa ibla muòrica e scicli nu turismu aduci si sta lintamenti sviluppannu la pruvincia di rausa è quarchi vota suprannuminata n sensu pusitivu la pruvincia babba una dî raggiuni è chi la mafia binché prisenti n certi sittura di l econumìa a diffirenza di l autri pruvinci nun ha cunnizziunatu l econumìa e la pruvincia ha pututu sviluppàrisi rilativamenti sana tantu chi òccupa na pusizzioni bona tra li clàssifichi di qualità di vita dî cità dû sud di l italia la parrata rausana è n autra curiusità lucali li chia chie chiò chiù divèntunu ntô sicilianu lucali cià cie ciò ciù cità di quasi abbitanti dâ provincia di rausa muòrica è una dî cità chi ha statu silizziunata comu patrimoniu munniali di l unesco pi lu baroccu di l architittura di cui asempi rapprisintativi sunnu tra l àutri cosi la chiesia di s giorgiu a muòrica àuta òpira di l architettu franciscu pàulu làbisi e la chiesia di s pietru a muòrica vascia tutti sti chiesi forru ricostruiti ntô stili baroccu doppu lu tirrìbbili tirrimotu dû di jinnaru lu tirritoriu mudicanu si stenni nzinu a mari unni si trova la frazzioni di marina di muòrica tranquilla lucalità di villiggiatura a vinti chilòmitri dâ cità citata di ciciruni ntâ càusa contra lu malu cuvernu di verri muòrica fu àrabba a pàrtiri dû e appoi nurmanna a pàrtiri dû la cità fu a capu di na cuntèa lu cui tirritoriu cumprinnìa un terzu dâ sicilia di cui facìanu parti macari àlcamu càccamu e calatafimi agghicannu a nu certu pirìudu nzinu ê ggherbi isuleddi ô sud dâ costa tunisina la cità eni canusciuta puru pi lu cioccolattu murucanu cioccolattu mudicanu nu tipu di cioccolattu fattu secunnu na ricetta basata supra l usu d aromi naturali spiciali comu lu pipiruncinu la cannedda e la vaniglia priparatu a friddu nna l ùrtimi anni l amministrazzioni lucali e arcuni cuopirativi pâ prumuzzioni turìstica hannu ripurtatu n vita tanti tradizzioni antichi di muòrica la prima innanzituttu eni a giostra re ciaramunti veni chiamata u paliu c havi orìggini a li nizzi dû sèculu xiv pi òpira dû cunti manfredi ciaramunti quannu si trasfirìu nnâ capitali dâ cuntìa nzèmula â sò mugghieri isabella mosca la giostra cunzisti nta nu circùitu uvali ca li cavaleri a turnu hannu a pircùrriri supirannu provi e ostàculi ogni cuntrata di muòrica prisenta lu sò cavaleri lu russu è unu dî culura dû spettru ca l omu arrinesci a vìdiri havi la friquenza cchiù àuta e la lunghizza d unna cchiù longa e rispettu a l àutri culura visìbbuli tra e nanòmitri friquenzi ancora cchiù vasci ricàdinu ntô nfrarussu è unu dî tri culura primari additivi lu sò culuri cumprimintari è lu cianu n passatu era cunziddiratu macari nu culuri primariu suttrattivu mentri lu culuri utilizzatu ntâ stampa a culura muderna è lu maggenta nu filtru russu è utilizzatu ntâ fotugrafìa n jancu e nìuru p aumintari lu cuntrastu e fàciri cchiù drammàtichi arcuni sceni p asempiu cumminatu c un pularizzaturi renni lu celu nìuru esadicimali rgb r g b cmyk c m y k hsv h s v castrugiuvanni o enna è na cità di circa abbitanti situata ô centru di la sicilia e capuluocu di la pruvincia di enna tra li capuloca italiani castrugiuvanni è la cità chi si trova a l altitùdini cchiù àuta circa metri castrugiuanni castrianni castrijanni castriianni castrujanni castruianni casciugiuvanni nta sta cità ca si pò ragghiùnciri cu l autustrata e cu la ferruvìa hà statu funnata n università la cchiù giòvini di li quattru ca cci sunnu n sicilia pi chistu mutivu ora nun cc è cchiù sulu la cità àuta ca s attrova di novicentu metri a l acchianari ma sorgi macari na secunna cità cchiù vascia unni ci sunnu un mari di studenti di l univirsità pi ghiunta a chilòmitri cc è puru na riserva naturali pergusa unni s attrova macari u lacu di pergusa appuntu e a firriari ntunnu cci ficiru na pista unni ci currunu ora quasi mai che machini e unni cci facivunu macari formula nè sponti do lacu ci su i casi ca furunu costruiti grazi aiutu di mussolini ca bonificò tuttu ssu tirreno ca era chinu di fanghira u tirrenu unni su fabbricati ssi casi è a gazzani e c è macari nna chisa e davanti na bedda chiazza rinnovata frisca l abitanti di ssa frazioni si chiamanu lacari tràpani appi orìggini di nu villaggiu sicanu li greci la chiamaru drepanon ca voli diri fàuci nfatti lu sò tirritoriu si spanni pi lu mari nta na stritta lingua di terra allungata appuntu a forma di fàuci nnû sèculu viii a c cu l agghicata dî cartagginisi la citati addiventa na mpurtanti basi navali nzèmmula a lilybeu e panormu cunquistata di li rumani nnô a c duranti la guerra pùnica di l egadi trapani accumenza a ciuriri cchiù tardu la citati arriciurisci doppu la vinuta di l àrabbi nnô sèculu ix appressu nnô cu li nurmanni la citati arriciurisci cchiossai grazzi a l orificiarìa lu travagghiu dû curaddu e l attivitati cummerciali e marinari nnô sèculu xvi carlu v di spagna ammuderna e arristruttura lu paisi chi nnô addiventa capulocu di pruvincia attraversu li sèculi lu sali e la nnustria dâ pruduzzioni dû sali fu l ùnica granni risursa di mpurtanza ecunòmica òi cu li so abbitanti e cu lu so portu trapani è nu capulocu di pruvincia pròsperu e mpurtanti li turisti ca agghicanu a tràpani ponnu macari taliari lu beddu mari di santu vitu e di pizzulongu firriari nni li stratuzzi di èrici o jiri nnî salini virennu sempri biddizzi naturali fu canusciuta pi tuttu lu cuntinenti puru cu l america s cup li gari di varca a vela chi purtaru un saccu di cristiani di tuttu lu munnu e tanti àutri chiesi chiazzi e palazzi mpurtanti senza scurdàrisi lu portu e li salini ntra li ciauri dû mari dû pisci di li cosi di manciari nati sviluppati adattati a la tradizzioni trapanisa si ponnu arricurdari lu cuscusu di pisci la pasta cu l agghiu a la matalotta cû sugu ristrittu di pisci purpetti di sardi scurmi lardiati arrustuti li pisci salati e li pisci sicchi la pizza rianata la grattata grattata di ghiacciu cû sucu di limuni li gilati di gelsuminu li sfinci casteddu di iaci o aci casteddu e chiamatu simpricimenti casteddu ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania l abbitanti si chiamanu castiddisi casteddu di iaci assetta km di girgenti agrigento km di nissa caltanissetta km di catania di quali pruvincia apparteni km di castrugiuvanni enna km di missina km di palermu km di raùsa km di saraùsa siracusa e km di tràpani lu cumuni havi n aria di èttari e la dinzitati d abbitazzioni fa abbitanti pi chilòmitru quatratu si nni acchiana nta na zona chiana e posta a metri supra lu liveddu di lu mari è na stazzioni mpurtanti marìttima pupulari pi lu turìsimu casteddu di iaci avanta na ricca pruduzzioni di citrati alivi racini mènnuli e ciriali assai sviluppata è la criscenza di vacchi comu cunziquenza di l abbunnanza di pàsculu na spicialitati di l artiggiani lucali è chidda fatta di lignu lu nomu casteddu di iaci veni di lu stissu casteddu assittatu supra na vicina cullina di petra làvica fu fabbricatu nna lu di li nurmanni lu primu burgu si sviluppau ntornu a lu casteddu e fu traslucatu di lu conti ruggeru a li vìscuvi di catania circa lu fu cumpritamenti disruggiutu di nu tirrimotu nun prima di lu fu ripupulatu cu l annissioni di li vicini paìsi di ficarazzi e aci trizza nna lu appartinni a la famigghia nòbbili massa unni ristetti sinu l abbulizzioni di li diritti fiudali la cresia matri è di particulari ntiressi architittònicu a causa di li nutàbbili affreschi òpiri di pietro vasta lu casteddu nurmannu alluggia nu museu fabbricatu cu petra làvica pruvinenti di lu muncibbeddu na nota ntirissanti è ca lu primu cafè littirariu di tutta europa si grapìu in francia e vinni funnatu nna lu di procopio dei coltelli nativu di aci trezza òi nu quarteri di castiddu di iaci si chiamau cafè procope pi fari canùsciri nni ddi banni lu megghiu megghiu gilatu sicilianu l affascinanti paìsi di aci trezza è puru mpurtanti di lu puntu di vista littirariu fu misu nni lu granni rumanzu di giuvanni verga i malavoglia l abbitanti sunnu chiamati castiddisi n sicilianu e castellesi n talianu jaci catina o aci catina e chiamatu simpricimenti catina ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania jaci catina assetta km di girgenti agrigento km di nissa caltanissetta km di catania di quali pruvincia apparteni km di castrugiuvanni enna km di missina km di palermu km di raùsa km di saraùsa siracusa e km di tràpani lu cumuni havi n aria di èttari e la dinsità d abbitazzioni fa abbitanti pi chilòmitru quatratu si nni acchiana nta na zona di coddi costali e posta a metri supra lu liveddu di lu mari è nu centru d agricultura saputu suprattuttu pi la pruduzzioni di frutta virdura e òttimi citrati ca si pòtinu tastari nna l annuali sagra del limone verdello di austu nna l antichitati lu paìsi fu chiamatu cuntrata di li scarpi pi li numirusi scarpari doppu vinni numinatu aci catina pi li siguaci riliggiusi di la madonna di la catina secunnu li rovini archiològgici nun cc è nuddu signu di stu paìsi prima di l èbbica grecu rumana lu veru centru si sviluppau circa lu sèculu xvi quannu si fabbricau la chiesa di la madonna di la catina siccomu lu fu tinutu di lu prìncipi luigi riggio e la so famigghia sinu l abbulizzioni di li diritti fiudali nna lu fu distruttu di nu granni tirrimotu rifabbricatu adaciu adaciu sulu doppu lu cci sunnu tanti chiesi di particulari ntiressi architittònicu la chiesa di san filippo d agira havi na maravigghiusa facciata setticentesca òpira di francesco battaglia cc è la chiesa matri di lu sèculu xvi la chiesa di san giuseppe ca havi na granni còppula la chiesa di sant antonio di padova ca priserva l òpiri artìstichi di lu e la chiesa dell eremo di sant anna cu pavimentu di maiòlica è puru nutàbbili lu palazzo riggio di campofiorito fabbricatu nna lu sèculu xvii ntra li pirsunaggi distinti è lu prufissuri univirsitariu francesco guglielmino bravu pueta dialittali e maìstru di grecitati jaci sant antoniu o aci sant antoniu e chiamatu simpricimenti sant antoni ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania jaci sant antoniu assetta km di girgenti agrigento km di nissa caltanissetta km di catania di quali pruvincia apparteni km di castrugiuvanni enna km di missina km di palermu km di raùsa km di saraùsa siracusa e km di tràpani lu cumuni avi n aria di èttari e la denzitati d abbitazzioni fa abbitanti pi chilòmitru quadratu si nni acchiana nta na zona di coddi costali e posta a metri supra lu liveddu di lu mari è nu granni centru d agricultura famusu pi la ricca pruduzzioni di citrati olivi e frutta pruduci l òttimi racina e duranti lu misi d augustu si poti tastari li prudotti nna l annuali mostra di li vini tìpici siciliani assai sviluppatu è la criscenza di vacchi e cavaddi na specialitati di l artiggiani locali è la fabbricazzioni di li famusi carretti siciliani e di li sponde cu vignetti di li battagghi e li successi di li paladini francisi lu nomu aci sant antoniu veni di l antica chiesa ca nun cc è cchiù dedicata a lu santu di lu stissu nomu lu primu centru nascìu duranti l èbbica mediuevali fu distruttu di li ciumara làvichi di lu muncibeddu nna li e fu rifabbricatu adaciu adaciu e fu tenutu prima di li nòbbili platamonte e tannu di la famigghia moncada lu propiu centru d abbitazzioni vinni funnatu nna lu tra la voluntati di lu prìncipi luigi riggio lu burgu fu danniggiatu arreri di nu terrimotu nna lu e soffrìu di n autru lentu rinascimentu cc è qualchi monumentu nta lu cumuni lu duomo rifabbricatu doppu lu cu na facciata di stilu baroccu e la chiesa di san michele quali cunzerva diversi òperi di l artista vasta lu palazzo riggio e lu palazzo spitaleri tutti dui fabbricati nna lu sunnu di notàbbili ntiressi architettònici tra li pirunaggi distinti santantonisi è lu mèdicu antonio musumeci cui ricivìu e detti assistenza a li vìttimi nna lu terrimotu di lu nta la vicina missina adranu o dernò è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania lu paisi di adranu è supra nu chianu àutu fattu di lava ca è supra la vaddi dû ciumi simetu adranu vanta na granni pruduzzioni agraria di agrumi alivi pistacchî e ligumi c è macari a ripruduzzioni di li bestiami lu nomu adranu deriva dû latinu adranon pi dari l onuri a lu diu omònimu diunisiu i funnau lu primu centru di abbitazzioni ccà ntô a c cu nu tempiu didicatu a la divinitati ntô a c era la banna di lu famusu cummatimentu tra li liuntini e li curinzî appoi lu paisi vinni sutta lu duminiu rumanu e ci fu nu periodu di dicadenza longu assai duranti la duminazzioni àrabba fu nu paisi putenti fiudali e sutta la dinastia nurmanna addivintau na cuntìa mpurtanti cu lu nomu di adernò ntô seculu xiv fu sutta u nòbbili matteu sclafani e poi a la famigghia di moncada pirfina a l abbulizzioni di li diritti fiudali ntô canciau u nomu adernò a chiddu origginali adrano u dialettu di adranu si chiama ddurnesi e iè nu pocu diversu da chiddu sicilianu sulu ppi vocali ca su cchiù aperti chi si pò vìdiri a adranu si ponnu vìdiri la chesa matri di fattura nurmanna lu munasteru di s lucia ca la genti fabbricau ntô oggi è la seggia di na scola pùbbrica tra li strutturi architittònichi cci sunnu lu casteddu nurmannu dû seculu xiv unni c è lu museu archiulòggicu e lu tiatru bellini dû n stilu liberty o paisi di adranu ci su tanti giurnali e tanti emittenti i cchiù famusi su tva rsi symmachia e la locomotiva biancavilla o biancavidda nta àutri parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania l abbitanti sunnu chiamati biancavilloti ntâ parrata siciliana lucali mentri sunnu chiamati biancaviddoti a catania ntô passatu lu paisi aera canusciuta cû nomu di callicari quannu funnarunu lu paisi u ficiru picchi era na bona zona e macari picchi fu lu signu divinu dilla madunnuzza da limosina che si rici se impigghio nterra iennu avanti li rifugiati ficiru un paisi ca poi vinni sutta lu baruni moncada lu baruni manu manu canciò li tempi e la barunia di li terri vinni a li viddani quannu santapau e centelli fimmarunu li carti da licenzia populandi lu nomi do paisi vinni in callicari e dopu casali de greci ma sulu dopu a dedica a rigina ianca di navarru pigghiau lu nomi di biancavidda ù chiù sicuru toponimu do paisi bronti è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania l abbitanti sunnu chiamati bruntisi n sicilianu e brontesi n talianu all èbbica svevu nurmanna la citâ uspitau nu munasteru basilianu ca chê sêculi addivintau unu dî munumenti cchiû mpurtanti dâ zona ntô lu casteddu di brotni vinni datu a horatio nelson pi li sô sirvizza ô re firdinannu nelson stissu fu numinatu duca di bronti u paisi è appoi canusciutu pi n episodiu controversu dâ storia dô risorgimentu la rivolta di bronti lu di austu li cuntadini di bronti capiggiati di nicola lombardu si ribbillarunu occupannu li terri dê latifonnisti nonostanti la ripartizzioni equa dê terri avia statu prumittuta di garibbaldi la rivolta fu riprimuta di ninu bixiu lombardu e autri participanti forru ammazzati di bixiu stissu l econumia di bronti comu chidda dî centri dâ riggiuni si basa n parti supra l agricultura bronti è canusciutu nti tuttu lu munnu pi la produzzioni dû pistacchiu riputatu pi essiri di una dî megghiu qualitati pi li fichi r india grossi e i castagni caltaggiruni caltagirone in talianu è nu comuni di abbitanti dâ cittati metrupolitana di catania è luntana km dû sò capulocu pruvinciali catania e km dû sò capulocu reggiunali palermu è lu quintu comuni cchiù populatu dâ città metrupolitana e lu primu pi grandizza territoriali è lu comuni dâ sicilia pi populazzioni e lu quintu pi grandizza è sedi piscupali dû è capulocu di nu vastu comprensoriu territoriali chiamatu calatinu e sud simetu ca è nnâ parti meridionali di lu enti metrupolitanu di oji centru urbanu misu centralmenti intra la sicilia centrali chia orientali e lu litoriali meridiunali è celebri pâ produzzioni dâ ciramica a quali la rendi lu maggiuri centru reggiunali e unu di cchiù impurtanti d italia fu pi ultra dui millenni nu puntu strateggicu di controllu pi multi populi ca contrullavunu li chiana di catania e gela intra di cui bizzantini arabbi genuvisi e nurmanni è macaru nu impurtanti centru agriculu pi so grandi campagni lu centru storicu avi lu titulu di patrimoniu di l umanitati di l unesco dû facenti parti dû consorziu du vau di notu inzemmura a catania militeu scichili muorica ràusa notu e palazzolu l etimoluggìa diriva di l àrabbu q al at jiran appoi trasfurmatu in kalta jiran ca signìfica dui castei vicini oji ultra lu celebri centru storicu la città avi macaru n area abbitata di etati recenti undi putemu truvari alcuni importanti vii palazzi lochi e chiazzi centrali dâ cittati chista parti dâ cittati è oji lu cori urbanu dû comuni la cittati mustràu sempri l ambizziuni di essiri capulocu di na sò pruvincia chi fussi chiù o menu lu territoriu dû calatinu e sud simetu a caltaggiruni intra li secula xix e xx in virtuti di l unificazziuni nazziunali e dâ diffusiuni di menzi di communicazziuni di massa visiva e stampata l usu dâ lingua taliana si allargàu in quasi tutti li abbitanti e midemma in registra diversi di chii furmali la lingua siciliana pirò è macari presenti nnâ sò varianti cittatina la so varietati lucali lu caltaggirunisi è nu dialettu orientali dû sicilianu comu chii di saragusa e catania pirò cu la nfluenza ligguri probabilmenti savunisi e la prisenza di elementa dê dialetta cintrali comu chii di castruggiuvanni e nissa comu in autri dialetta dû sicilianu sunu prisenti nfluenzi dê lingui castigghiana catalana pruvinzali berbera tuscana e greca ultra a prestiti dû talianu dichiarazzioni universali di li diritti di l omu patri nostru chi se n celu santifficatu v è u nomu tò vinìssi prestu u tò regnu sempri fatta v è a tò vuluntà comu n celu accussi n terra dunini sempri u nostru pani cutidianu e togghjini ì nostri debbita accussi comu nuatri ì tugghìmu ê debbitura nostri e nun ni lassari cascari n tentazzìuni ma lìbbirini rû mali amen campurutunnu etneu dittu campurrutunnu ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania havi na supirfici di èttari cu na dinzità abbitativa di abbitanti pi chilòmitru quatratu e misu ntâ cullina a metri supra lu livedu dû mari e pigghia lu sò nomu dâ furma rutunniggianti dû tirritoriu stissu ntô si cci agghiunciu etneu pri la vicinanza câ muntagna èttina li primi nutizzî stòrichi supra a campurutunnu s attròvanu ntô xvi seculu tannu iddu era unu dê tanti casali sparpagghiati ntornu ô tirritoriu catanisi e accussì comu a tanti àutri casali quannu p aggiustari li finanzi di la curuna spagnola lu re fulippu iv detti a vìnniri beni dû dimaniu riggiu ca avìa ntâ sicilia nzèmula ô pussidimentu a cu accattava vinìa datu macari nu tìtulu nubbiliari di prìncipi o di marchisi macari campurutunnu s attruvau ô centru di nu cumpressu mircatu d accatta e vinni la corti ci detti ô ginuvisi andria massa l autoritati di putiri accattari pi cuntu lu nùmmiru di casali ca iddu cunziddirava nicissariu p appoi vinnilli n modu cchìu vantaggiusu fu accussì ca antoniu reitanu si l accattau ntô pajannu onzi e appoi ntô passau a diegu reitanu ca appi l annu dopu lu titulu di marchisi a marzu dû l abbitatu fu distruggiutu dâ culata làvica di l èttina e tannu tanti dê risidenti s arifuggiaru a catania unni assai aristaru senza cchiù turnari ô paisi n àutru disastru lu trimotu dû fici calari ancora cchiù assai la sò populazzioni ntô lu pussessu feudali dû marchisatu passau pi via matrimoniali â famigghia natòli ntô chê rifurmi amministativi borbònichi e l abbullizzioni dâ feudalitati campurutunnu addivinatau cumuni autònimu giarri o i giarri ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania lu sò nomu dimustra la prisenza di n anticu malazzeni di giarri distinati ô cummerciu dû vinu di l ogghiu etc secunnu l ùrtimi studi c acchiànanu ô circa è pussbbili ca l antica citati di kallipolis zoè citati bedda n grecu s attruvassi sutta la zona c attuarmenti ricopri lu cumuni sicilianu di giarri cchiù esattamenti la frazzioni dâ macchia la storia di giarri o dî giarri è relativamenti ricenti lu primu centru urbanu risali ô sèculu xvi quannu li vìscuvi di catania patruni di l antica cuntea di màscali dèsiru li tirreni in enfiteusi a ricchi jacitani e missinisi ntô lu parramentu sicilianu cuncidu ê giarri l autonumìa amministrativa e la nova citati cù li so frazzioni si spartu di màscali ntô u ripostu ad divintàu cumuni ma duranti lu perìudu fascista li dui citati fôru junciuti ppi sei anni sutta lu nomu di jonia a lu cumuni di oggi appartèninu li quarteri di san giuanni macchia trippunti strata san liunardeddu atareddu sciara miscareddu e parti di li paisi dâ carrubba e di tagghiaùrza grammicheli o rammicheli ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania è vicinu km a cartagiruni km cu gela cu rausa e cu catania stu paisi tantu tempu fa si chiamava occhiolà surgìa supra a un munti unni c era un furtinu attornu a iddu c era nu gruppu di casi ca pianu pianu addivintau nu pìcciulu paisi un tirrimotu distrudìu tuttu lu paisi e sdirrubbau tutti li cosi l di jinnaru dû quannu ricustrueru lu paisi lu fìciru nta lu feudu di gran micheli misu a disposizzioni di don carlo maria carafa prìncipi di butera e di ruccella accussì lu paisi novu si chiamau grammicheli la chiazza prinicipali è fatta n forma esagunali a grammicheli lu di maiu cc è la festa dû patronu dû paisi san micheli arcàncilu e santa catarina di alessadria lu di sittèmmiru cc è la festa dâ madonna dû chianu cu la vìnnita da sasizza cumuni di grammicheli nta pruvincia di catania lu parcu di ucchiulà è ntô tirritoriu di grammicheli supra lu puoiu di terravecchia unni cc era lu paisi di l ucchiulà sdirrubbatu cû tirrimotu dû stu paisi ni rivorda lu passatu e tuttu chiddu ca si fa pì prutèggilu servi a capiri ô tisoru dî cosi antichi e dû granni valuri sarbatu ccà stu prugettuo serbi a fari canusciri ô parcu nta tuttu lu munnu cu tanti attività di fari dintra visiti guidati provi pi scavari scola pî carusi pi capiri comu attruvari li cosi antichi e fari na ricerca archiològgica lu parcu s attrova a circa km dû paisi versu catania vicinu â casa cantoniera doppu na curva stritta â manu manca cc è na balata ca dici la strata pi tràsiri ntô paisi anticu ogni annu li e di sittèmmiru cc è la festa dû chianu lu santuariu dâ beddamatri dû chianu è dû sèculu xv è luntanu dû paisi km a nord e arristau sanu doppu lu tirrìbbili tirrimotu dû anticamenti stu santuariu sirbìa comu rifuggiu pi cu passava e cci stàvanu li mònici ca avìanu tuttu nicissariu pi campari ntra la cresia cc è lu quatru dâ madunnuzza ca è lu stissu di n òpira mpurtanti dû vaccaru ca fu arrubbato e cc è macari na stàtua ca ogni jornu ê di notti veni purtata mprucissioni chî cannili addumati dâ cresia finu a cruci e poi di strata principali finu a cresia n àutra vota pâ festa cci sunnu tanti genti ca vannu a prijari e cci pòrtanu li virgineddi pi grazzia ricivuta cci fannu lu viaggiu a pedi scausi e cci càntanu virgineddi comu a mia vannu cantannu a litanìa li virgineddi sunnu mìnimu signurineddi ca poi s ammìtanu a manciari ncasa vistuti puliti e cu tanti cullani màncianu la pasta cû maccu favi spicchiati comu a l antica cci sunnu li viaggi di tutti li parrocchi e macari chiddu dî malati àutri usanzi antichi sunnu a pigghiata da ntinna e a rutta dê pignati anticamenti s ammazzàvanu li porci sutta li pinnati casi aperti a latu dâ cresia si vinnìa carni costi sancieluu e sasizza ca è na spicialità di grammicheli gravina è nu cumuni da pruvincia di catania e havi abitanti e misa a setti chilòmitri di catania nta li pinnici miridiunali di l etna a metri supra lu liveddu dô mari lu paisi si ngrannìu nta st ùrtimi ventanni pi causanza di la spanzioni dô capulocu li cristiani ca àbbitanu a gravina sunnu pi lu novanta pi centu catanisi lu nomu dô paisi veni di l anticu prachi ca signìfica plaghe campagni pirchì iddu era nu casali cuntadinu circunnatu di granni tirreni agrìculi nta l orìggini lu burgu era di lu principatu di li prìncipi di valguarnera ntô fu ncamiratu di la riggia curia ntô lu fèudu fu cidutu a lu signuri giròlamu gravina ca lu chiamò cô nomi di gravina ntô vinni junciutu macari lu nomu di catania pi scanciàrilu dô cumuni di gravina di puglia ca è nta pruvincia di bari la cità è cumposta di li quarteri di fasano gravina centru e san paolo e cu la citati di catania è praticamenti ncucchiata ca quasi nun si capisci unni finisci catania e unni ncuminza gravina havi na bedda villa cumunali na bibriuteca mpianti spurtivi e strati strati ci sù misi tanti chianti e àrbiri pi urnamentu havi la cresia matri ntitulata a sant antoniu di pàduva custruita ntô xviii sèculu di stili baroccu cu un maistusu campanili a cùspidi e ca havi sarvatu nta lu nternu dipinti dô xvii sèculu nta la bedda stagiuni di aprili finu a ottobri ci sunnu tantìssimi pizzerìi e risturanti ca travàgghianu finu a notti funna chini chini di crienti n màssima parti catanisi ca cu la scaciuni si pìgghianu lu friscu la municipalità tutti l anni nta la stati urganizza tanti beddi spittàculi macari cu artisti canusciuti nta tutta l italia d intra la villa cumunali unni c è fattu nu spazziu attrizzatu cu un parcu e gradinati a tipu di li tiatri grechi linguarossa o linguagrossa nta certi parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania l abbitanti si chiàmunu linguarussisi ntô paisi stissu lu nomu giustu è linguarossa lu santu patronu è sant eggìddiu e la festa si fà lu primu di settèmmiru a linguarossa si trovunu i scoli di basi e n istituto di istruzioni supiriori l istituto cumprinsivu santu calì ca cumprenni a scola dill infanzia s antoniu a scola primaria du plesso p scuderi a scola primaria du plesso principissa di piamunti e a scola sicundaria di i gradu l pirandellu e lu liceo scientificu m amari sizioni staccata du liceo classicu di giarri li linguarussisi quannu pàrrunu dû paisi dìciunu linguarossa ciuri ciuri màsculi e fìmmini tutti signuri mentri quannu pàrrunu dê piamuntisi dìciunu piamunti scali scali màsculi e fìmmini tutti mavari e di chiddi di castigghiuni dìciunu castigghiuni maneddi maneddi màsculi e fìmmini tutti purceddi ma li paisi vicini rispùnnunu linguarossa chiani chiani màsculi e fìmmini tutti buttani mascalucìa è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania e misa a deci chilòmitri di catania nta li pinnici miridiunali di l etna a metri supra lu liveddu dô mari ncumizzannu di l anni accussì comu a tutti li paisi etnei vicini a la cità di catania mascalucia vitti na trasfurmazzioni e na crìscita viloci la spiculazzioni di l edilizzia causata di la richiesta sempri cchiù prissanti di casi ca custàssuru cchiù picca pruvinenti di la pupulazioni di la vicina citati purtò stu paìsi a allargari lu sò abbitatu nfinu a li cunfini cu l àutri cumuna mascalucìa si truvò accussì ncucchiata cu gravina cu trimmisteri cu niculosi e ntra ddi paisi e iddi stissi cu la citati sunnu siparati e si distìnginu sulu pi lu nomu ca c è scrittu nta li strati n capu a li tabbelli lu nomu diriva sicuramenti di la lingua latina nta nu ducumentu di lu papa grigoriu magnu vi vii sèculu veni numinata cu lu nomu massalargia cu la vinuta di li nurmanni veni nnicata mascasia tra li terri assignati a lu vìscuvu di catania ntô nta nu scrittu unni si parra di la cresia di s niculò veni chiamata mascalcia nto nta n àutru ducumnetu risurta maniscalcia e appoi ntô quattrucentu vinni nnicata maniscalchia a l èbbica di la corti spagnola lu re fulippu iv p aggiustari li finanzi di la curuna detti a vìnniri beni di lu dimaniu reggiu ca avìa nta sicilia nzèmula a lu pussidimentu a cu accattava vinìa datu macari nu tìtulu nubbiliari di prìncipi e di marchisi a purtari avanti ssi vìnniti fu ncarricatu nu ginuvisi ca si chiamava giuvanni andria massa iddu accattava n cuntu vìnnita di la curuna e poi vinnìa a lu megghiu uffirenti ntô mascalucia fu accattata di giuvanni andria massa e chissu la vinnìu a niccolò placidu branciforte prìncipi di lionforti e butera ca addivintò macari duca di macalucia ntô ntô la citati di catania accattò lu paisi di lu duca di mascalucia ma picca tempu doppu comu succidìu pi tanti àutri casali mascalucia turnò n àutra vota a lu pricidenti patruni cu la riforma mministrativa di li borboni ntô mascalucia divintò cumuni di lu distrittu di catania duranti l eruzzioni di lu una lingua di fuoco molto spaventevole che calava per sotto la terra di mascalucia qui abruciò più di cento case e molte possessioni ntô lu tirrimotu ca distruggìu menza sicilia chidda urientali fici macari a mascalucia tantìssimi e gravi danni lu paisi fu ricustruitu tanticchia cchiù luntanu di unni era prima ancora danni eppi ntô pi causanza di n àutru tirrimotu ntô xix sèculu mascalucia participò cu lena a li moti ntô ci fu fatta la sedi di una vìnnita carbonara aggricazzioni pulìtica rivuluzziunaria e pigghiò parti di li nzurrezzioni di lu e di lu salutò cu participazzioni lu sbarcu di garibbardi ntô ci furu scontri tra la pupulazzioni e li surdati tudischi mustarjancu o mistirjancu ntâ parrata furastera è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania misu a metri supra lu liveddu dû mari ntô ciancu miridiunali di l èttina a km di catania l abbitanti vèninu chiamati mustarianchisi li posti cchiù beddi di mustarjancu sù la chiana duca la matrici la chiazza mircatu piazza pertini n talianu lu chianu la maronna e malati lu campanarazzu li cchiù antichi nutizzi storìchi supra a stu paisi vènunu di dui pirgamenti dû ca attèstanu atti di dunazzioni ca s eppiru ntâ cuntrata di mustarjancu tannu la cuntrata nun era ancora nu centru abbitativu ma c èranu tirreni assai fèrtili attravirsati dô ciumi amenanu e ntâ nu prumuntòriu c era misa na crèsia ntitulata a santa maria e nu munasteru chê mura janchi appoi nta ssu prumuntòriu si sviluppau lu paisi e foru fatti tant àutri cresî àutri nutizzi ni vènunu dê riggistri sacra mentalie unni ntô sù annutati li visiti pasturali fatti ntô munasteru jancu n sicilianu anticu mustaru jancu e è di ddocu ca veni l urriggini dû nomu dû paisi nzinu ô lu casali appartinìa a catania appoi comu a tanti àutri casali ntô cuntornu di catania pi cuntu dâ curona di spagna fu ncamiratu dô ginuvisi giannandria massa ca lu vinnìu a vispasianu trigonia nzemi ô titulu di duca ntô na culata làvica putenti distruggiu quasi tuttu lu paisi e nzemi a iddu macari lu mustaru cu li janchi mura l marzu dù doppu ca si sinteru tantìssimi scossi di trimotu ntâ basi di l èttina si grapìu na grannìssima spaccazza e n àutri cincu si nni graperu ntâ jurnata e ô scurari n autra ancora cchiù granni si nni grapìu doppu na para d uri di stùrtima vucca accuminciau a nèsciri un ciumi di lava ca nun si firmau cchiui nzinu ô dû stissu misi quannu atturniatu di dui granni culati mustarjancu fu distriuggiutu cumpretamenti ntô mentri ca la lava scinneva ancora ammeri a catania la pupulazzioni scappata dô paisi si firmò arrifuggiannusi pô mumentu ntâ cuntrata milìcia ddocu li pròfuchi si sparteru na parti si nni jeru pi catania unni foru accugghiuti e sistimati a nord dâ citati e unni funnaru lu quarteri dô burgu tanti àutri s arrifuggiaru ntê paisi unni avìanu parenti o amici chiddi c arristaru la mitati di l abbitanti èppiru lu pirmissu dû cuvernu p arricostruìrisi lu paisi ntê tinuti di puzziddu e tiritì sperti e puliti i mustarjanchisi babbi dâ motta curnuti di belpassu pruverbiu mustarjanchisi ca vinìa dittu pi sfottiri l autri paisi i catanisi picchì caminavanu n anticchiedda torti nta motta ci stavanu chiddi chiù stroddi e chiddi di belpassu picchì quannu unu si vulìa cuncediri unu sfiziu sinni jva dda angela zuccarello pittrice motta sant anastasia macari dittu motta è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania l abbitanti si chiamanu muttisi la cità surgi ntô virsanti miridiunali di l etna a metri d altitudini a chilòmitri di catania nasci supra na rupi basàltica criatasi nta l èpuca glaciali lu neck risalenti a anni fa àutu metri e prisenti sulamenti n italia ntâ francia le puy del valley nta l algirìa tamanrasset e nni li stati uniti missouri montana arizona utah new mèssicu cu na vegitazzioni di ficu d innia di studî d archeoluggìa dû si rinvinìu ca l orìggini dû paisi risali a la civirtà greca succissivamenti lu mperu romanu lu conchistau dànnuci lu nomu di motta anastasia nveci risali a lu piriudu grecu bizzantinu lu neck ntô piriudu dû tirannu dionisiu di sarausa fu na mpurtanti roccaforti di difisa ntô piriudu nurmannu ntra lu e lu lu gran conti ruggeru lu nurmannu fici custruiri la turri dâ motta àuta metri cu na architittura dû tardu mediuevu nnû nizziari dû sèculu xv lu paisi fu suttamisu a l aragona ntô fu proprietà di aloisio sanchez appoi di antonio moncada ntô chistu finu a lu quannu lu tirritoriu fu accattatu di lu cumuni di motta s anastasia paternò è un cumuni di abbitanti dà pruvincia di catania ntâ parrata lucali si prununzia patennò oppuri patannò ma l ortografìa paternò s havi a ritiniri ca è chidda cchiù accittabbili ntô sicilianu classicu e scrittu alcuni edifici da collina storica di paternò su assai mpurtanti tra cui a chiesa matri fatta de normanni ntô ntitulata a s maria dill altu fù trasfummata nna l inizi di lu seculu xviii nteressanti macari u cumplessu î san franciscu a cullina do cca chiesa di lu seculu xi pocu luntana a chiesa î cristo o munti trasfummata nni lu xviii seculu siguennu u stili rococò e pedi da cullina s attrova a chiesa î s maria da valle î iosaphat o da jancia u munumentu sicuramenti cchiù rilevanti è u casteddu nommannu costruitu ntô ppi manu do conti ruggero e cchiù voti ristauratu ccò passari do tempu arrializzata ntâ lu seculu xviii è assai bedda a scalinata da matrici ca jungi a chiesa matri ccu la porta do borgu ca era l anticu ngressu di li medievali mura nda patti vascia do paisi ci sù autri nmpurtanti monumenti tra i quali l ex monastero da santissima annunziata a chiesa î santa babbira e a chiesa î santa catarina d alessandria a chiesa da santa barbara è na chiesa ca c è ndo paternò fù costruita ndo pirara o a pirara è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania s attrova nta li pinnici di l etna a sicentu metri d altizza a mitati strata dû mari e dû vurcanu tra li comuna di triccastagni e niculosi u so nnomi veni di lapidara cchi boli diri tera cche petri latinu lapis petra fici parti di li dumini do principi di giovanni nzemi cu triccastagni e a varanni i tri teri i so pirsonaggi cchiù mputtanti su don diego pappalardo un cavaleri di malta ca viviu nte seculi xvii xviii e l ammiragghiu antonino toscano ca mossi nto ntà secunna gguera munniali anniatu nto mari nfacci a capo bon tunisia ppi chissu appi a midagghia d oru a pirara oj si canusci ppi gghiessiri un postu di villiggiatura ma nto passatu l attività principali era u vinu macari uora u comuni è nto teritoriu dill etna russu d o c ragalna raanna ntâ parrata siciliana lucali o raganna nta àutri parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania raanna n effetti è nu paiseddu nicu nicu ma duci duci comu lu zùccuru v a truvati li puma li pira l alivi di unni si fa lu megghiu ogghiu pâ casa e li megghiu alivi cunzati lu vinu la sasizza chî caliceddi frijuti cû pani tanti e beddi sù li munumenti ca mbillìscunu lu paisi la chiesa vecchia dâ madonna dû càrmiru la chiesa nova di santa barbaruzza la cappella di s rita e la chiesa dâ muntagna supra a l etna pi nun cuntari li parmenti e li trappiti ca ci sù agnuni agnuni ammenzu li campagni e ntâ sciara li pagghiari dê picurara la rutta catanisa li vari passiati dâ foristali ammenzu â natura cchiù viva e cchiù virdi dû parcu di l etna dda banna si fistìa la festa dâ madonna uò càrmuru madonna dû càrmiru ripostu o u ripostu ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania comu l ètimu dû nomu dê giarri macari ripostu si rifirisci a la prisenza di malazzeni quarteri marinaru di l antica cuntea di màscali si spartìu d idda ntô nzemi ê giarri ma ntô appi ricanusciuta la so autunuma i primi abbitanti fôru missinisi e propiu iddi custruèru la prima cresia dâ madonna dâ littra ancora oggi asistenti a la quali appartènunu li scavi archiuloggici ntô sèculu xix ad divintàu n centru mpurtanti ppi l espurtazzioni dû vinu ppi via mari duranti u fascismu ripostu fu junciuta cchî giarri e pigghiu u nomu di jonia u portu dû ripostu ha statu urtimamenti ngrannutu e abbirsatu ppû turismu turri o turri archirafi carrubba quartireddu ruvittazzu santa marìa di licuddìa o fuddia ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania e pparteni a diocesi di catania l abbitanti sunnu nnuminati di chiddi di l àutri paisi vicinu i babbi dâ murami mentri ca iddi stissi si dìciunu fuddioti lu paiseddu è anticu assai dìcinu li studiusi ca nascìu addirittura nnô sèculu ii a c e lu funnau li sicani la cuttà antica sutta li greci si chiamava inessa quannu arrivaru li romani tirittuppiti cci canciaru nomu e la chiamru etna sta città era granni nni parràavanu li libbra e avìa macari unni facìanu li sordi macari lu granni ciciruni parrau di sta citati comu fu e comu nun fu scumparìu e nun si nni sappi cchiù nenti ntô quannu lu cunti di patirnò cci desi lu tirrinu ê binidittini pi fari lu munasteru sta cuntrata si chiamava fuddia e allura datu ca lu munasteru era didicatu â matri di diu lu chiamaru santa maria di licudia ntô lu viscuvu fici addivintari lu munasteru abbazzia di tannu re papi mpiratura cci faceru tanti dunazzioni doppu ca si nni jeru li mònaci lu pasisi cci lu ccurparu a patirnò li fuddioti tantu fìciru ca ntô turnau paisi ndipinnenti la matrici dû paisi è assai antica la chesa urigginali è dû sèculu xiii mentri ntô la cunfraterna dû santissimu sacramentu fici nautra chiesa a spadda di chidda dî mòonaci ntô sti dui chiesi li junceru cu l archi ntô muru ntô menzu accussì si fici na chiesa sula ntra la chiesa cci sunnu tanti òpiri mpurtanti li beddi statui dûo crucifissu dû sèculu xiii di santa girtrudi dû di san giuseppi ca è lu santuzzu dî fuddioti ca è dûo sèculu xvi san binidittu dû sèculu xvii la bedda matri mmaculata dû san luiggi du setticentu tra li tanti beddi quatri vannu taliati a sacra famigghia all altaru maggiuri a madonna assunta e santu liuni nni l annu li mònaci fìciru na bella turri a latu â chiesa matrici ppi ppinnìricci li campani la fìciru di stili mistu gòticu e rumàanicu nnô tettu cci mìsiru li merri e li finestri li fìciru duppi nnâ parti di supra ha rriccheru cu strisci di petra di lava e petra ianca sutta a turri c era a chiesuzza di santu liu unni i monici urricavanu i so murticeddi a turri ha usavanu macari ppi farisi signali di lustru tra a turri di paternò e chidda di dernò sutta lu vausu di petra lavica na zona vascia do paisi c è na bedda funtana l acqua ca nesci da ucca de maschiruni è na surgiva naturali comu tanti ci nn è sutta a terra di fuddia sta funtana fu fatta no supra nautra funtana ca ficiru l aragonesi lu palazzu dû cumuni supra a murami e zzo ccu resta da vecchia bbadia sta latata fu fatta no però a mità ottucentu fu rifatta comu a facciata da matrici da parti d intra nisceru tanti reperti de tempi do medioevo la chiesa nica fu fatta ntô di patri ronsisvalli ca era tantu devotu a matri do carmunu a parti dintra è tutta bbirsata pulita che stucchi barocchi ca ci fici don pippinu a pinta scurdìa è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania s attrova ntâ chiana di catania na riggiuni assai fèrtili nzinu a picca tempu arredi l ecunumìa tirava grazzî â produzzioni di aranci mannati n italia e nti tutta l europa ma pi camora ci su na pocu di prubblema di sordi l azienni cchiù grossi sunnu chiddi d aranci tipu l oranfrizzer a mariarosa a spidi ecc ma và bona macari a compir ca s hà misu a fari seggi e scrivanìi lu sìnnacu è pi camora franco tambuni ed è na pocu a manca ogn annu ô d austu si fistèggia la jurnata di santu roccu si dici la missa e si fà na prucissioni pi li strati di scurdia ô d austu si fistèggia l uttava sempri cu li stissi cosi zzo ca abbilliscia l uttava jè a sparata ei bummi ndi patre ppiu ndo mienzu a chiazzetta ndo mienzu di sti jorni ci su cuncerti je attrattivi varii a scurdia u carnalivari è dedicatu ai giovani infatti u cumuni conza u parcu e un complessu sona i canzuni ca tutti i giovini ballunu tutti i siri e sa divertunu ô mercuridìa santu si svolgi la prucissioni fùnibbri dû signuri ô cippu ô venniridìa mmeci si svolgi lu signuri muortu chî tri santi ca fannu sempri na prucissioni ca parò s accapa cchiù tardu pi pasqua tutti li fratelli di li tri cunfratèrniti fannu na sfilata n unuri ô signuri ca risuscitau a sira da matrici u parrinu patre vitu valenti affaccia a santu roccu o i marzu ogna annu si fisteggia la festa di san giuseppi festa assai sintuta tra u populu di scurdia e macari i forastieri a matina c è a sfilata de scecchi cc a sacra famigghia nt o pomiriggiu nveci c è lasta pupulari si vinnunu l offerti purtati apposta ddei fideli a sira nveci duopu a missa c è a prucissioni da statua i s giuseppi ppe strati do paisi a scurdia c è macari a tradizioni da festa di san duminicu saviu però ava anni ca nun si fa st annu u parrinu di san duminicu saviu ha dicidutu di fari a festa o i lugliu scurdia fisteggia sulennementi a madonna tri voti l annu l settembri ccà prucissioni a muntagna ra madonna a stidda l dicembri quannu si fisteggia a mmaculata a processioni parta do cunventu e prosegua ppou centru storicu accumpagnata dei fideli e dei fratelli i russi i jianchi e i blu appuoi si fisteggia macari lu maggiu ccà processioni ri s maria maggiuri a scurdia lu natali è riccu di tradizioni pupulari e folclori accumincia lu di dicembri quannu ognia sira finu o li musicanti sonunu li nuveri prisepi cunzati avanti a porta cummigghiati ri sparacogni aranci e mannarini appoi lu sira sempri i musicanti sonunu dinn a culonna finu a cava a tradizunali calata a chiazza ca vena seguita ogna annu di tuttu lu populu di scurdia li chiesi di scurdia su setti sulu quattru però su funziunanti chisti su la chiesa di santu roccu ca è a matrici guidata di patre vitu valenti chidda di san duminicu saviu guidata di patre jurandir gerardu jesus da silva chida di san giuseppi guidata di patre gaetanu tomagra e chiddi di santa maria maggiuri e di gesù redenturi guidati di patre sarvaturi abbottu l autri chiesi su chidda da madonna a stidda affidata a patre jurandir jesus da silva chidda di santa libbirata affidata a patre gaetanu tomagra chiddi do priatoriu e do cunventu affidati a patre vitu valenti a scurdia c è un museu etnu antropologicu ntitulatu a mariu de mauru ca s attrova nta via marconi intra o palazzu viecchiu majorana dda rintra ci su tutti li cosi di na vota a partiri de casci d aranci finu a arrivari e computer cchiù antichi sta struttura mpurtanti ppi scurdia è curata dû prussuri nucciu gambera muvimenti giuvanili cci nn é assai abbastanza famusi addivintaru li sensidikappa n assuciazzioni tiatrali fatta di carusi nasciutu di picca è lu scordia localhost ca fussa n assuciazioni macari chista di carusi ca cèrcanu di diffunnìri l usu di linux ntô paisi n àutra assuciazzioni è l humanitas ca è assuciazzioni culturali suciali e furmativa appuoi c è l anffass l agesci i scout a super omnia caritas i cori de parrocchi scurdia info un situ di infurmazioni lucali e tanti jautri ca pirmettunu lu sviluppu do pajsi nto film u sorteggiu toninu baruni beppi fiorellu dicia di pruviniri d on paisieddu nta pruvincia di catania ca arrisulta siri propria scurdia trimmisteri è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania e misu a novi chilòmitri di catania nta li pinnici miridiunali di l etna a metri supra lu liveddu dô mari accussì comu àutri cumuna etnei trimmisteri nta st ùrtimi anni è assai crisciutu di nùmmira di abbitanti e di difici pi causanza di lu spustamentu versu d iddu di migghiara di cristiani di la citati di catania lu stissu tirritoriu di lu cumuni di trimmisteri è junciutu cu lu tirritoriu di catania e nun si distingui cchiù unni finisci unu e ncumincia l àutru supra a l urìggini di lu nnomu ci sunnu dui vuci una dici ca ni veni di tri mustera zoè tri parmenti mentri n àutra vuci dici ca ni veni di tri munasteri nta nu ducumentu di lu sarvatu nni le biblioteche riunite civica e ursino recupero di catania risalenti pirciò a l èbbica nurmanna s attrova pi la prima vota nnuminatu stu paisi cu lu nnomu tria monasteria ntô nta n àutra pirgamena veni nnicatu cu lu nnomu trium misteriorum a l ebbica di la corti spagnola lu re fulippu iv p aggiustari li finanzi di la curona detti a vìnniri beni di lu dimaniu reggiu ca avìa nta sicilia nzèmula a lu pussidimentu a cu accattava vinìa datu macari nu tìtulu nubbiliari di prìncipi e di marchisi ntô trimmisteri nzèmula a àutri casali fu vinnutu a lu ginuvisi giuvanni andria massa ntô chistu ci lu vinnìu a petru de gregorio buglio ca divintau duca di trimmisteri ntô catania s accattò lu casali ma fu custretta a cirillu n àutra vota doppu na picca lu centru di trimmisteri addivintò cumuni cu la rifurma burbònica dô lu centru dô paìsi fu duramenti curpitu di l eruzzioni di lu e di chidda dô n àutra catàstrufi pi causanza di tirrimotu ci fù ntô e ntô ci arrivò la pesti ca mpistò tuttu lu tirritoriu catanisi ntô rivelu cinzimentu dô l abbitanti èranu eppi tra e morti ntô tirrimotu dô vizzìni è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di catania vizzìni è un paisi di l ibblei d urìggini assai antica la prisenza di munzeddi di grutti trugludìtichi lu tistimonia nutizzi pricisi si hannu a pàrtiri di l etati dû brunzu di stu pirìudu ippolitu cafici rinvinìu ntâ cuntrata tri canali nu ripustigghiu ca oi è visitàbbili ô museu paolo orsi di sarausa secunnu quarchi studiusu vizzìni fussi la vecchia bidi cuntata di tucìdidi e ciciruni lu nomu addivinissi dô grecu bedis appui addivinutu bidi o bidini nti l èbbica rumana canciatu in bizini di l àribbi appui ccô tempu addivintau vizzìni comu lu chiàmanu oramai chiddi dô postu na mpurtanti funti stòrica chidda di tucìdidi ni dicìa ca un certu feace vinni mannatu ntâ sicilia di l atinisi comu ammasciaturi pi prucurari ntê culoni jònichi alliati a favuri dê leontinisi pâ verra ca chisti fìciru contru a sarausa ntô sèculu v a c lu fattu ca vizzìni arrispunnìu a dda chiamata è na cunferma oltri li reperta archiulòggici rinvinuti di l èbbica greca ca nun sulu esistìa prima dû v sèculu a c ma ca macari avìa arraggiungiutu nu sviluppu tali di pussidiri na milizzia accussì mpurtanti di fari antirissari ateni la cità doppu ca li greci e li rumani di cui si hannu picca nutizzi fu adduminata dê bizzantini e appui di l àrabbi lu granni giògrafu àrabbu al idrisi la discrivìa comu na cità ca è assittata supra un poju havi campa di semininaggiuni e nu bonu tirrenu doppu la duminazzioni àrabba si havi nutizzia ca ntô achinos de bizinos instaurau la sò corti e ca ntô lu conti robbertu de bizino fiùra ntra li tistimoni dê nozzi dô re nurmannu guglielmu ii ccu giuvanna di nghirterra e nti stu piriudu ca veni a furmàrisi abberi ô casteddu ca ccu lu tempu addiveni carzari nti l etati burbònica lu primu nucliu dâ cità circunnatu di mura e sempri nti stu piriudu ntô ca secunnu la tradizzioni sant antoniu di pàduva spummintau lu cunventu di l annunziata la cità canuscìu nu mumentu mpurtanti da sò storia quannu ntô curradu iv di svevia ci desi lu privileggiu di pirpitua dimanialità mpignànnusi a nun la dari cchiù comu barunìa o fiudu n sìcutu pi voti fu data a nu fiudatariu ma arriniscìu sempri a libbiràrisi ntô la città participau a l arribbiddioni dê vespri doppu la paci di caltabillotta essennu passata sutta ô duminiu di l aragunisi vinni pigghiata di manfredi alagona e dô baruni di licuddìa ughettu santapau ccu tuttu fussi assignata â càmmira rigginali stitujuta di federicu iii ntô sulu ntô doppu la ricustituzioni dâ càmmira rigginali a favuri di bianca di navarra vizzìni s arripigghiau la libbirtà ntê primi anni dû sèculu xv la cità mudificau la sò struttura urbanìstica ngrannènnusi oltri li mura medivali suprattuttu versu orienti ntâ cuddina dû calvariu truvannu tri assi principali d ispansioni ca currispùnnunu ê attuali via roma via vittoriu emmanueli e via san giuvanni ntô doppu l avvintu di carlu d asburgu la cità torna nti un piriudu unni sia pì arginari l insidî sempri apprisenti ntê baruna vicinu sia pi aggrazziàrisi lu cuvernu accumincia ad accattàrisi a caru prezzu na manciata di privileggia e tìtula onurari comu chiddu appuntu di pirpitua dimanialità meru e mistu imperu cita fidilissima oltri â pussibbilità di alìggiri un veru e propiu cunsigghiu municipali vizzìni nzinu a prima mità dû seicentu appi na cuntinua ispansioni finu ad aviri oltri abbitanti cchiù assai dû duppiu di l attuali macari c avìa addivintatu un centru cchiù ca influenti ntâ sicilia nun anterrumpìu mai la sò cumplicata storia ca la vidìa sempri a cummàttiri ccu quarchi fiudatariu ca ni rivinnicava li diritti di pussidimentu accussì fu ntô quannu fu data comu fiudu ô ginuvisi nicolò squittini sulu appena trint anni doppu ntô grazzi a don giuvanni caffarelli arriniscìu comu avia succiurutu autri voti a ripigghiàrisi la libbirtà ntô macari vizzìni appi li catastrofici cunsiguenzi dû trimennu trimuotu ca divastau assai paisi ntô val di notu mòrsiru quasi pirsuni sulu pô cidimentu da cupula da matrici mentri prijàuvanu propiu pi scongiuràrisi di lu piriculu dû trimuotu doppu ca avia datu nu avvirtimentu ccu quarchi scossa di cchiù picca putenza a malapena dui jorna prima di chidda fatali pì tuttu lu seculu xviii vizzìni happa li stissi sorti di quasi tutti li paisi da sicilia subennu li diversi prisenzi ca sìcunu nti la storia di l ìsula di l asburgu ê savoia di l austriici ê burbuni ntô piagghiau parti a la rivuluzzioni ndipinnintista siciliana dû li sìnnaca macari nti l èbbica sabauda cuntinuaru a èssiri scartati ntra li nòbbili dû postu catalanu cafici passanisi gaudiusu giusinu caffarelli nti lu piriudu di doppu l annittimentu dâ sicilia a l italia nascìu giuvanni verga lu quali accuminciau ad ambintari bona parti da sò òpira littiraria a vizzìni la cavalliria rusticana mastru don gisuardu la lupa jeli lu pasturi lassannu jiri lu piriudu ca va di la prima verra munniali ô fascismu nzinu a la sicunna verra munniali picchì storia troppu ricenti va sulu arricurdatu ca sùbbitu doppu la secunna guerra munniali vizzìni appi la dulurusa sorti di assai àutri centra di la sicilia e di lu minzjornu d italia avennu na granni unnata migratoria cchiossai abberi l australia di quasi abbitanti passannu di a li attuali la cunziria era na burgata artiggianali unni ntô passatu vinìa travagghiatu lu cuoju lu nomu arbresh signìfica arbanisi ntâ lingua arbanisa antica sta parola ìnnica sia la lingua arbresh zoè lu nziemi di li lingu arbanisi d italia ca la cumunità albanisi nta tutta l italia miridiunali sta lingua nun è na lingua latina ma apparteni ô gruppu di lingui indo europei ditti ariani ca esìstunu sulu nta l arbanìa attuali e idda è nni chiddi chiù antichi prima dâ mmasiuni uttumanna di l arbania tutti l arbanisi s acchiamàvinu arbresh poi di la mmasiuni circa arbresh fujeru e si stabbileru ntâ l italia miridiunali li sò figghi e discinnenti c àvinu nasciutu e campatu n italia àvinu cuntinuatu a chiamàrisi arbresh mentri n arbanìa accuminzaru a chiamàrisi shqiptarve l arbresh arrivaru n italia e n sicilia rintra li sèculi quinnicèsimu e sidicèsimu poi dâ morti dû granni eroi arbanisi gjergj kastrioti skanderbeg giorgiu castriota sparti dû nùmmuru cchiù granni d arbanisi c arristaru n arbanìa e chi àppiru a cunvirtìrisi a l islam n italia àppiru à cunvirtìrisi ô cattulicèsimu rumanu prima mmeci èrunu cattòlici ortudossi e sulu àvinu prisirvatu lu ritu urintali la lingua arbresh hà statu assai nfruinzata dî dialetti miridiunali d italia ma nun havi mai addivinutu nu dialettu talianu e havi arristatu sempri nu dialettu arbanisi l arbresh èranu urigginari di l epiru ca oi è na riggiuni dâ grecia e campàvinu ntra li muntagni dû pindu sunnu li discinnenti dî pupulazzioni protu arbanisi sparsi ntra tutti li balcani uccidintali vidi l arvaniti ntra lu sèculu unnicèsimu e quatturdicèsimu l arbersh agghìttiru versu lu sud dâ grecia tissagghia corintu pilupunnesu attica unni funnaru culoni la sò capacità militari fici n modu ca addivintaru li megghiu mircinari dî serbi francisi catalani taliani e bizzantini la mmasiuni dâ grecia fatta dî turchi ottumani ntû sèculu xv custrincìu tanti arbresh a migrari nzinu l ìsuli vinizziani e l italia miridiunali ntû lu rè di nàpuli alfonsu v d aragona canusciutu comu lu magnànimu avènnuci a riprmiri na rivurtura ntra li nòbbili siciliani e calabbrisi chiama n aiutu a gjergj kastrioti di kruja canusciutu comu skanderbeg capu di l allianza arbanisa nummurusi clan d arbresh cummatteru p astutari la ribbilliuni arfonzu d aragona li cumpinzau dunànnuci assai tirritori ntâ pruvincia di catanzaru e cusenza ntû n àutra armata d arbresh aggìu ntâ sicilia e ci foru dunati àutri tirritori nta diversi pruvinci nta sta manera l arbresh cuntribbueru â criazzioni dû regnu dî dui sicili a ddu tempu dâ guerra di succissiuni di nàpuli firdinannu d aragona li chiama n àutra vota contru l armati francu taliani e skanderbeg varchiau ntû a brìndisi poi ca iddi arrinisceru a vìnciri ci foru cunzignati terri ntâ pugghia unni skanderbeg arriturnau a pianificari la risistenza arbanisa contru li turchi c avìanu mmadutu l arbanìa ntra lu e lu na parti dâ pupulazzioni arbanisa jìu nta l italia miridiunali e la sicilia unni lu rè ci prumisi àutri villaggi l ùrtima unnata d emigrazzioni ntra lu e lu arriguarda l arbresh dâ grecia cintrali pagati comu mircinari di vinezzia àppiru a lassari li culoni dû pelupunnésu cu l aiutu di l armata di carlu v tannu ca li turchi accupàvinu la riggiuni carlu v li stabbilìu n italia miridiunali pi raffurzari li difisi contru la mmasiuni turca stabbiliti nta villaggi sparsi l arbresh èrunu tradizziunarmenti surdati dû regnu di nàpuli e dâ ripùbblica di vinezzia nzinu a la mmasiuni napuliònica l unnata di migrazzioni di l italia miridiunali versu l amèrica ntû spupulau circa la mità dî villaggi arbresh e assuggiattau la pupulazzioni a lu rìsicu di l estinzioni culturali nunustanti avìa accuminzatu na sorta di rinàscita culturali e artìstica propiu nta lu sèculu xix l arfabbetu arbresh è macari chiddu arbanisi si basa nni l arfabbetu latinu e si cumponi di littri l arfabbetu arbanisi usatu oi di l arbresh è lu risurtatu di l evuluzzioni di diffirenti arfabbeti la prima prova pi stabbiliri n arfabbetu arbanisi standard si fici ntû di naum veqilharxhi ca vulìa ca l arbanisi avìssiru lu sò propiu arfabbetu ma senza viniri nfluinzati di chiddi grecu e àrabbu iddu accussì fici n arfabbetu cu littri latini e lu chiamau evetor st arfabbetu vinìa usatu nni l arbanìa miridiunali àutri variazzioni cumprinnìanu n arfabbetu cattòlicu talianu usatu di l abresh n arfabbetu àrabbu prifirutu di li pascià e chiddu dittu di istanbul criatu di sami frashri stabbilitu supra chiddu latinu ma cu quarchi caràttiri grecu st ùrtimu addivinni assai pupulari picchì hà statu aduttatu dâ sucità di istanbul pâ stampa dî scritti arbanisi ca ntû stampa alfabetare lu primu abbicidariu n àutra variazzioni sìmili a chidda di istanbul la bashkimi vinni criata dâ sucità littiraria arbanisa bashkimi l unioni a shkodr cu l aiutu dû cleru cattòlicu e dî franciscani e circava d èssiri cchiù sìmprici ancora n àutra virsiuni agimi fu criata di n àutra sucità littiraria acchiamata agimi l alba e diffusa di ndre mjeda ntû ntô nuvèmmiru dû si tinìu un cuncumiu a monastir pi dicìdiri l arfabbetu s avissi avutu a stabbiliri quali arfabbetu s avìa a usari e ntra li diligati c èrunu midhat frashri sotir pei shahin kolonja e gjergj d kyrias ci fu na granni discussioni e dintra sta sciarra rivàrsiru l arfabbeti istanbul bashkimi e agimi li diligati parò nun truvaru n accordu ntra chisti ùrtimi e pirmìsiru l usu sia di chiddu istambul ca di l àutru latinu cchiù novu ntra lu e lu ci foru manifistazzioni dî picciotti turchi ca vulìanu la scrittura àrabba essennu la cchiù parti di l arbanisi musurmani manifistazzioni pi l arfabbetu latinu si fìciru a kor e a argirocastru pi l arfabbetu àrabbu a elbasan ntû li picciotti turchi e lu cleru musurmanu hoxsas rinunciaru a l oppusizzioni contra l àutri arfabbeti p evitari di risicari la guerra civili e accussì fu pussìbbili stabbiliri comu arfabbetu ufficiali na variazzioni di chiddu latinu bashkimi ca veni usatu nzinu a oggi chissu veni usatu sia pi scrìviri ntâ lingua tosk arbanisi miridiunali ca gheg arbanisi sittintriunali ca di l arbresh arbanisi talianu ntû n autru cuncumiu s havi tinutu a monastir unni participaru puru l arbresh assai citati arbresh àvinu dui noma unu talianu e unu arbanisi li cità arbresh si spàrtunu ntra isulitti nti l ària di l italia miridiunali mafia è na palora ca a l accuminzagghia nnicava n urganizzazzioni criminali urigginaria dâ sicilia la palora trasìu nti la tirminoluggìa munniali pi nnicari àutri urganizzazzioni criminali dû stissu tipu dâ mafia puru si di àutri urìggini a mafia è n urganizzazzioni malavitusa radicata ntâ sicilia e cu liami nti tuttu lu munnu li sò attività liati principarmenti ô racket all apparti ô mircatu nìvuru e a droga custituisciunu nu frenu mpurtanti ô sviluppu suciali e ecunòmicu dâ riggiuni tutt u munnu sape che in sicilia infattamente dopo u traffico e a siccit u pobblema piu grave gli è appuntu quellu delle ogganizzazioni criminali di stampo mafiusu appero come si rici per arrisolvere i pobblemi abbisogna accuminzare da quelli piu impurtanti addiprima s adda a risolvere lu pubblema d o trafficu e quindi a seguire quegli altri pobblemini minori tra i quali appunto la siccit e la mafia la sprissioni mafia addiventa na palora currenti ncuminciannu dû cu lu dramma scrittu n sicilianu i mafiusi di la vicaria di giuseppi rizzottu e caitanu musca chi appi nu successu granni e fu traduciutu n talianu napulitanu e minighinu diffunnennu lu tèrmini nta tuttu lu tirritoriu talianu secunnu a giuseppe pitrè la palora vinìa usata già nta nu riuni pupulari di palermu e era sinònimu di biddizza e vaggiardizza agghiri a lu la palora cumpari videmmma nta ducumenti ufficiali pi nnicari nun sulu l assuciazzioni di dilinchenti di l èbbica ma puru lu tipu di cumpurtamentu di arcuni strati dâ sucitati siciliana pari ca l itimuluggia addiscienni di l àrabbu di mahfil adunanza loggi o di mahas millantiria già ntô n toledo cc èranu li onorati società la spagna ntruducìu la mafia ntê sò dumìnii taliani e nun sulu ntâ sicilia e ntô miridioni di l italia camorra a nàpuli ndràngheta n calabbria e unurata sucità ntâ sicilia ma macari n lumbardìa comu si vidi ntê promessi sposi di alessandru manzuni nfatti nta lu rumanzu di manzuni la sucitati lumbarda dô seicentu veni discritta comu na sucitati mafiusa cumpreta di tutti li carattirìstichi di l urganizzazzioni mafiusa lu liveddu di basi unni cumannava don rodrigo lu liveddu mediu cu l innuminatu e lu liveddu di cùpula unni c era lu conti ziu li bravi èranu li killers egidio l amanti dâ mònica di monza era lu cunfidenti e lu cunzigghiuri era l avvucatu azzeccagarbugli nta stu rumanzu dê promesi sposi s attrova macari lu linguaggiu tìpicu mafiusu comu si leggi ntô capìtulu vili unni li bravi di don rodrigo doppu la notte degli imbrogli e lu fallitu rapimentu di lucìa minàzzanu lu cònsuli dô paisi di nun fari dinunzia a l auturitati supra a chiddu c avìa succidutu pi quannu havivi cara la spìranza di moriri di malattìa stu pinzeri di comu la mafia o pi megghiu diri di comu lu cumpurtamentu di tipu mafiusu trasìu n sicilia e nta tutta la pinìsula taliana fu fattu di un studiusu eminenti di storia taliana e spiciarmenti siciliana chiddu ca è supra scrittu è libbiramenti pigghiatu e traduciutu di sicilia da conoscere e da amare dô prufissuri santi correnti lu stissu pinzeri vinni fattu di n àutru granni sicilianu liunardu sciascia ca sutta veni ripurtamu pi cu havi la pacenzia di cuntinuari la littura di leonardo sciascia di quaderni radicali n e anno xv gennaio giugno traduciutu n libbirtati sgherri a tipu i bravi ô sirvizzu dê ntirissi e dê crapricci dê nòbbuli foru ntâ sicilia li primi asemplari dê mafiusi ntâ lumbardìa na vota ca lu dumìniu spagnolu fu scanciatu cu chiddu astricu cu li riformi suciali e canciamenti di l ecunumìa e mprimisi grazzi a la bona crianza dê funziunari di lu statu astricu e di tutta l amministrazzioni di lu statu la braverìa fù scancillata di la sucitati ntâ sicilia macari quannu li spagnoli nun ci furu cchiù arristaru li stissi cunnizzioni dô dumìniu spagnolu grazzi a na fiudalità arruganti ca nun vulìa lassari li sò privileggi chidda ca era prima bravarìa si trasfurmò cô tempu nzoccu è la mafia di oggi nu statu quali ca iddu è camina bonu o non camina grazzi ê sò funziunari ntâ sicilia nu funziunariu ca s ammustrava anestu ca nun si facìa currùmpiri o nun si lassava nfruinzari dê putenti vinìa lassatu sulu e alluntanatu lu traspirimentu fu e ancora è accussì nu sistema aduttatu dô putiri mafiusu pi arrassari nu funziunariu ca nun stava ô jucu la storia dâ mafia fù dunca la storia dâ cumpricità dû statu accuminzannu dê burboni e appoi dê savoia e pri finiri dâ ripùbbrica taliana pi dari ancora cchiù valìa a ssu cummincimentu zoè ca lu cumpurtamentu mafiusu trasìu ntâ sicilia cu li spagnoli purtamu a paraguni n àutra organizzazzioni criminali ditta macari idda di stampu mafiusu e ca spuntau n campania nta stissa èbbica di la mafia n sicilia la camorra napulitana nzoccu hamu cuntatu supra l urìggini di la mafia qualamenti lu cuntu pò èssiri fattu pi la camorra la palora guappo pruveni dâ palora spagnola guapo e nun manca â sumigghianza tra l antichi dilinquenti napulitani chiamati ferraioli pi la capacità d usari lu cuteddu ferru e li spagnoli di la società della guardugna ca èranu mafiusi spagnoli di l èbbica latri e dilinquenti cu la duminazzioni spagnola accuminzau a nàpuli l usanza dô duellu cô cuteddu ca facìa parti di la tradizzioni spagnola la stissa palora camorra pari ca nni veni dô nomu ca vinìa datu a banniti spagnoli chiamati gamurri lu frieno è lu statutu dâ camorra napulitana e lu rigulamentu lu frieno napulitanu è paru paru lu stissu dô frieno dâ guardugna ntô frieno dâ guardugna ci sunnu li funnamenti essinziali appoi aduttati dâ camorra napulitana rif russo e serao nel loro libro la camorra origini usi e costumi dell annorata soggietà napoli la mafia adotta cumpurtamenti basati supra un mudellu d ecunumìa statali ma è parallela e suttirrània l urganizzazzioni mafiusa pigghia li soi prufitti di nummirusi tipi d attivitati criminali roma è la capitali di l italia di na populazzioni di circa tri miliuna d abbitanti s attrova casi ô centru dû tirritoriu talianu e di la pinìsula taliana la data ufficiali di la funnazzioni di roma havi stata stabbiluta di marcu terenziu varroni ntô di aprili dû a c àutri storici dunaru dati diversi ma comegghiè cumprinnuti ntra lu nonu e l uttavu sèculu lu pueta latinu quintu enniu poni la data di nasciuta di roma ntô a c lu storicu grecu timeu di tauromeniu ntô a c fabiu pitturi ntô a c e luciu cinciu alimentu ntô a c secunnu la tradizzioni fu ròmulu frati giameddu di remu lu funnaturi e primu reghi di roma iddu mmintau e fici la delimitazzioni dâ zona sacra dâ citati e propriu pi ssu mutivu lu frati remu surpassata sta banna nvalicàbbili fu ammazzatu di iddu doppu la morti di ròmulu addivintau reghi numa pompiliu ca cumannau pi anni lu terzu fu tulliu ostiliu ca murìu doppu anni di regnu la liggenna cunta ca lu so regnu finìu quannu li furmini curperu la so casa duranti lu sò regnu li rumani li albani e a citati di roma fu allargata finu o munti caeliu ancu marziu lu quartu arrignau pi anni allargau la cità finu o gianiculu e l aventinu mossi di malatia lu quintu fu tarquiniu priscu duranti lu so regnu fu custruiutu lu primo cìrculu e accuminciaru li primi jochi la citati vinni allargata finu o campidogliu e megghiu addifinnuta câ custruzzioni di novi mura pi risòrviri li prubblemi iggenici custruìu la cloaca maxima rignau pi anni serviu tulliu arrignau pi anni l ùrtimu fu tarquiniu lu superbu ca arrignau pi anni doppu ca li rumani àppiru fora l ùrtimi reghi ntô a c roma addivintau na ripùbbrica fu sulu ntô a c ca ottavianu augustu pruchiamau lu mpiru rumanu ca durau nzinu ô dâ nostra era a st èbbica la zona dî fori mpiriali era lu centru dâ vita pulìtica e culturali di tuttu lu tirritoriu di lu mpiru li sèculi dû mediuevu sunnu carattirizzati di na ginirali dicadenza cu saccheggi e nvasioni bàrbarichi succissivi e ripituti nnû tempu fu sulu a pàrtiri dâ fini dû mediu evu versu lu sèculu xiv ca roma accuminza n àutra vota a affirmàrisi supratuttu comu guida riliggiusa sutta li papi ntê sèculi chi vìnniru li papi cumannaru lu rinnuvamentu dâ cità e grazzi ê cuntribbuti di architetti comu michelàngelu borromini bernini la cità si prisintava sempri cchiossai comu na capitali e na rifirenza ppi tutta l europa di l èbbica la storia muderna di roma cuminza ntô annu unni li bersagghieri tràsunu a porta pia e lu putiri timpurali dû papa s accapa ppi vuliri dû reghi d italia vittoriu emanueli ii roma addiventa ntonzi la capitali di l italia e sedi dû cuvernu roma è na citati famusa assai pî sò granni monumenti e pâ sò architittura clàssica e rinascimintali lu pantheon surgìu nta l èpuca rumana ntâ chiazza ca ora si chiama chiazza dâ rotunda vinni custruitu dû cònzuli marcu agrippa ntô avanti cristu ma abbruciau ntô doppu cristu ricustruitu ntô doppu cristu pi grazzia dô mpiraturi adrianu ristrutturatu ntô di papa bonifaciu iv ca lu fici addivintari na crèsia pi chissu mutivu arristau comu è cammora e nuddu s arrisicau a sfasciàrici pezzi sorti ca tuccau a tutti l àutri monumenti l ùnicu granni canciamentu fu l agghiunta di dui campanari latirali custruiti di gian lorenzu bernini ma chi fìciru spasciari ntô xix seculu picchì li rumani ni sbintàvanu sempri la forma lu suprannuminaru addirittura orecchie d asino auricchi di sceccu lu culusseu fu custruitu di li mpiraturi dâ dinastìa flavia dô dopu cristu finu o dopu cristu putìa ricògghiri macari pirsuni e ntô menzu ci cumminàvanu battagghi di gladiaturi di bestî o di cristiani ô cuntrariu di chiddu ca si penza li gladiatura ca s hannu murutu ntô culusseu su daveru picca iddi nun cummattìanu mai chî bestî ma sempri ntra di iddi e quannu unu s arrinnìa vinìa sempri sparagnatu li gladiatura cummattìvanu pî sordi o pâ sò libirtà siddu èrunu schiavi e l addestramentu custava assai siddu nu gladiaturi assimpicava pî firiti vinìa sùbbutu midicatu li cristiani ô cuntrariu cumbattìvanu tra di iddi o chî bestî spissu a manu nudi o cu armi ruggiati èrunu schiavi e cummattìvanu pâ sò libirtà la famusa scena dô mpiraturi ca facìa ammazzari nu gladiaturi scunfittu fàusa è sta cosa succidìa sulu tra cristiani lu culusseu comu si vidi accamora è tuttu spugghiatu picchì ntô xv sèculu lu papa fici scippari tuttu lu màrmuru pi fàricci la cresia di san petru parrannu di roma nun si pò nun parrari dû manciari lucali li chiatti tìpichi su li bucatini a la matriciana la carbunara e la purchetta di ariccia roma vanta puru na para di vini piddaveru boni li vini dî casteddi e nu salami troppu gustusu giufà è lu prutagonista di cunta pupulari siciliani di urìggini àrabba tanticchia babbu ni cummina di tutti li culura ma quasi sempri ci finisci bona senza chi si nni renni cuntu di caràttiri sèmplici ingenû vivi ogni jornu comu c ammatti pigghiannu la jurnata comu veni lu stissu pirsunaggiu cu li stessi storî si trova nta àutri tradizzioni pupulari dî paisi dû meditirraniu si chiama djeha in algeria e n maroccu goha n eggittu nasreddin hodja n turchìa uguali n calabbria giaffah n sardigna aan giahan a malta e ancora giucca n tuscana giucà n albanìa turlulè n trentinu noodles ntê paisi angrusàssuni na trascrizzioni n sicilianu di sti cunta si pò truvari nti fiabe novelle e racconti popolari sicilani di giuseppi pitrè puru italu calvinu n fiabe italiane arripigghiau certi cunta di giufà dû libbru di pitrè lu cantu dî citacei è na cullizzioni di soni chi li citacei pruducinu pi cumunicari la parola cantu è usata in particulari pi discriviri la siquenza e li ripitizzioni chi certi citacei in particulari li baleni immiruti pruducinu di na manera chi si ricorda ô citaluggisti lu cantu umanu li prucessi biologgici usati pi pruduciri stu sonu varìa tra li famigghî di citacei in ogni casu tutti hannu bisognu di sta forma di cumunicazzioni e senziu picchì lu modu in cui luci si difunni nta l acqua renni lu senziu dâ vista difficili ma lu fattu ca li scrusci dî mari si stannu aumintannu pû menzu dî navi sta furzannu ê naturalisti a pinzari siriamenti ca l attivati umani si stannu distruggennu st area mpurtanti d abbitata marina la riliggiuni è lu nzemi di pràttichi filusufìi e stili di vita chi trascìnnunu la vita tirrena secùnnu la cultura e la riggiuni dû munnu la riliggiuni pò pigghiari formi stili e cridenzi diversi n ginirali ogni riliggiuni fa rifirenna a unu o cchiù ntitati suprannaturali onniputenti e chi ponnu purtari la filicitati ntâ terra la palora riliggiuni veni di lu latinu religio ca putissi vèniri tantu dû verbu religare overussìa jùnciri nzèmmula ca di relìgere scègghiri cu attinzioni putemu divìdiri li riliggiuni nta tri catigurìi principali chiddi monoteisti chiddi politeisti e chiddi misti appoi ci sunnu puru currenti di pinzeru supra lu tema riliggiusu ma nun veri e propî riliggiuni filusufìi àutri buscema prununza b ma buscemi nni talianu buxema n latinu qalat abi ma nn àrabbu prununzatu qal t a bi a m è nu cumuni di abbitanti dâ pruvincia di sarausa l abbitanti su chiamati buscimisi n sicilianu e buscemesi n italianu l orìggini dô nomi mudernu veni di l àrabbu nticu qalat abi ma locuzzioni ca veni ripurtata d accussì nnô dô giògrafu hammudita idrisi u nomi àrabbu origginali è sulitamenti traduciutu comu casteu di chiu cô nivu o câ vogghia cô tempu s à pruvatu a scrìviri buscema cu carattiri latini truvamu p esempiu abu xamah o abuxama o puru ancora abisama a virsioni latinizzata buxema e bussema dô piriudu nurmannu è pirò chia cchiù vicina â forma moderna cu l unitati d italia s à passatu difinitivamenti â forma buscemi ma nnâ parrata lucali u paisi è sempri chiamatu buscema buscema e buscemi è macari nu cugnomi assai diffusu n sicilia suprattuttu nni chia orientali n menzu ê cchiù famosi pirsunaggi cu stu ccugnomi cc è l atturi steve buscemi buscema si trova chilòmetri a ovest di saracusa a nord di raùsa e a sud di catania è n capu ê munti ibblei spicificamenti n capu ô munti vignitti jàutu m s l m e nnô so tirritoriu cci passa u iumi ànapu vicinu ê lochi storici di l antica akrai di casmeni e dâ nicropuli di pantalica i cumuni cchiù vicini su bucchieri e palazzuolo crèidi ca distunu menu di chilòmetri si penza ca i primi abbitanti dô paisi arrisàlunu a l età dô bronzu sicunnu li ritruvamenti di l archiòlugu paulu orsi avemu àutri tracci dô paisi nnô pirìudu dâ duminazzioni àrabba di ssu mumentu s ancumincia a aviri tistimunianza storica moderna di buscema comu centru abbitatu nnô so tirritoriu ci su macari i ritruvamenti di l antica casmeni culonia greca dô a c u paìsi fu distrurutu cumpritamenti quannu ci fu u tirrimotu dô lu paisi di baucina s attrova a chilometri a sud est di palermu e a metri supra lu liveddu dû mari la sò ecunumia è agricula sunnu prisenti pruduzzioni di furmentu ciriàli liùmi vinu e ògghiu è videmma prisenti la pasturizzia cu pruduzzioni di ricotta e di càciu lucali nta lu sitturi artiggianali pruduzzioni di raccami tipici e ferru battutu l uriggini di lu nomu dû paisi nun è chiara pò èssiri ca veni di la palora greca baukòs ca significa eliganti lu centru è di uriggini fiudali e la sò funnazzioni risali a li primi anni dû xvii seculu dû baucina addiventa principatu di la famigghia migliaccio marchisi di montemaggiore ntra li munumenti arricurdamu la matrici addidicata a s rosalia e la crèsia dû culleggiu ca custudisci l urna cu li resti di s fortunata santa patruna dû paisi la pruvincia di sarausa è na pruvincia dâ sicilia di abbitanti òccupa n ària di km quatrati cu na dinzitati abbitativa di abbitanti pi km quatratu e cunfina a nord e nord ovest cu la pruvincia di catania a ovest cu la pruvincia di rausa mentri a est e a sud è vagnata rispittivamenti dî mari ioniu e meditirràniu la pruvincia di sarausa rapprisenta un rifirimentu cummirciali funnamintali grazzi ô portu di austa nunchì un nutèvuli polu d attrazzioni turìisticu e archiològgicu lu capulocu è nu mpurtanti snodu stratali e ferruviariu dâ sicilia nfini cci trova prisenti lu cchiù àutu nùmmuru di riservi naturali dâ riggiuni jazz è nu gèniri di mùsica ca nascì ntî reggiòni dô sud di li stati uniti e si venni a diffunniri velocementi nni tuttu lu munnu esprìmi di nna manera nova tutti li tensiòni e li probblèmi ca angosciàno lu munnu modernu li crattrìstichi principàli dû jazz su l uriggini di lu jazz pirò su ben cchiù antichi n quantu lu so ritmu addirìva da chìddi praticati di li tribbù africani ca ntî foresti equatoriàli s arriunìvanu attorno a lu fûcu dopo nnâ battaglia nna battuta di caccia o ppi li cerimònii ppi fari abballi veloci scanditi di li tammùri li nìuri supravvissuti a li traggici e disumani viaggi la li cunnucìvanu ntâ terra natali e ntî piantaggiòni di cotoni s arritruvavanu nni connizziòni di schiavitù senza nuddu dirittu da sta situaziòni nasci nn îddi l isigènza di arriunirsi nni origgini cumuni e lu fannu ntâ musica unna trovano li propi rradici nascinu quinni li work song canti di travagghiu e li spirituals nn ambitu riliggiusu lu jazz hjavi diversi suttaggèniri li cchiù mportanti su lu free jazz lu hot jazz e lu bebop li cchiù mportanti musicisti jazz furu louis armstrong duke ellington e charlie parker li blues palora ngrisa chi voldiri â littra azzoli to have the blues significa sintìrisi assai lamintusu è nu gèniri di mùsica miricanu dâ fini dû sèculu xix chi havi sempri riflittutu stu senzu di sintìrisi lamintusu sta forma di mùsica havi na pruvinenza africana sviluppannu ntê cumunitati di schiavi afru miricani supratuttu dâ sò mùsica spirituali e riliggiusa sta mùsica vinni miscata câ sò forma di cantastorî spiciarmenti abbannìi di campagna e dunca si pò diri ca li blues cci nasceru dâ misirìa dû pòpulu afru miricanu e è comu nu specchiu chi riflètti stu senzu di mancarisi tuttu la spranza addiritura li blues ùsanu na scala di mùsica spicifica e usa nu sistema di misura chiamatu pi ngrisi li bar blues chi voldiri ca certi misuri vennu ripituti ntôn òrdini spicìficu st òrdini rifletti comu si canta li lìrichi e la ripitazzioni di righi è n attribbutu assai cumuni dî blues sti quattru misuri è n asempiu di comu s accumènzanu spissu li bar blues na tauletta di nutanna pi chitarra e a e e e b g d a e li blues havi statu na nfruenza grannissima d autri formi di mùsica pupulari p asempiu jazz bluegrass rock and roll mùsica country pop rock rythm and blues e hard rock lu virdi è unu di li culura dû spettru ca l omu arrinesci a vìdiri veru cumuni n natura li chianti sunnu virdi dû mumentu ca cuntennu la clorofilla la luci virdi havi lunghizza d unna cchiù longa e rispettu a l àutri culura visìbbuli tra e nanòmitri è unu dî tri culura primari additivi lu sò culuri cumprimintari è lu maggenta tanti artisti tuttavia cunzìddiranu ancora lu russu lu sò culuri cumprimintari lu muvimentu ecoluggista utilizza lu virdi pi via dâ currilazzioni cu la natura greenpeace nu gruppu ecoluggista usa lu virdi pi la sò assuciazzioni cu la vita quanti adirìscinu a muvimenti o partiti pulìtici di natura ecoluggista vennu ditti virdi li culuranti pi usu alimintari cumprènninu la clorofilla e and e la quinulina e e ntê paisi unni è pirmittutu lu green s e esadicimali rgb r g b cmyk c m y k hsv h s v scicli o scìchili è un cumuni di abbitanti n pruvincia di rausa situatu ntâ parti sud urientali dâ sicilia a chilòmitri di rausa copulocu dâ pruvincia li sò cuurdinati giugràfichi sunnu n e e la supirfici dû cumprinsòriu cumunali è di kmq lu tirritòriu cunfina cu li cumuna di rausa e muorica e si stenni pri quarchi km ntâ fascia custera di la fuci di l irmìniu uzinu a la cuntrada di pisciottu lu cumplessu architetturali baroccu è ricanusciutu di l unesco comu patrimoniu munniali l uriggini dâ cità di scicli si pò allucari nnô pirìudu iii sìculu ca cumprenni l anni dô aprima di cristu nzinu a l a c tanti sunu li spiegazzioni ca s hannu datu parrannu di l urìggini dô nomu ma chidda ca pari la cchiù pussìbbili è chidda ca pigghiau lu nomu di li stissi abbitanti ca la funnaru li siculi e stu nomu vinni appoi ripigghiatu di l àrabbi n shik lah nfatti nto sò tirritòriu e spicialmenti supra lu coddi san matteu unni pi sèculi abbitaru li sciclitani s hannu attruvatu tracci di antichi nzidiamenti di genti sìculi la cità antica era misa supra la cullina di san matteu unni ci sù e si punnu vidiri rutti e sapùrcara ammeri la zona ditta di chiafura e li ruini dû casteddu di li tri cantuni la cità fu culonizzata dê greci e dê rumani dopu ca cascau lu mpèriu rumanu d uccidenti vinni assuggittata di li nvasioni barbàrichi e li saracini addivintaru li patruni di scìchili accussì comu a tutta la sicilia n particulari scicli fu sutta a lu putintatu mussurmanu nta l annu accussì nnâ prima mitati dô xii sèculu lu giògrafu àrabbu al idrisi cuntava scicli nnô kitâb nuzhatu l mushtâq ecc libbru pô sullazzu di cui s addiletta a furiari lu munnu cchiù canusciutu comu ô libbru dô re ruggeru la libbirazzioni di scicli dê saracini si pò allucari a lu câ vittòria dê nurmanni si cunta ca nta ss annu ci fu l aiutu miraculusu di la madonna a cavaddu ditta a scicli madonna di li milizzi o di li mulici ca cunfunnìu e scunfiggìu li saracini dopu li nurmanni traseru appoi li svevi e lu magnu e lluminatu re fidiricu ii ci cunfirmau a scicli lu privileggiu di cità dimaniali ca già ci l avìa datu lu conti ruggeru d autavilla fu cunfirmatu macari lu muttu dû stemma dâ cità urbs inclita et victoriosa appoi macari scìchili appi a cascari sutta a l angiuini e sutta a ssa duminazzioni s èppiru moti contru ê francisi dopu lu famusu abbinimentu dê vespri siciliani sotta a l aragunisi nascìu la cuntea di muorica e scicli vinni a fàciri parti di stu pussidimentu lu primu conti di muorica fu fidiricu mosca e doppu passau a li cabrera di cui na figghia si mariatau cu fidiricu enriquez ntô chisti funnaru a scicli dui cunventi di l òrdini di li franciscani santa maria dû gesù distruggiutu appoi dû tirrimotu dô e santa maria di la cruci sùpira a la cuddina chiamata cô stissu nomu nta dd anni a scicli c èranu nòbbili alluminati e ginirusi comu a giuseppi micciché ca doppu ca murìu ancora picciottu sò figghiu vicenzu arrijalau na parti di li sò ricchizzi pi la fabbricazzioni dû cunventu dê cappuccini unni appoi nascìu la villa penna e dô cullèggiu di li gisuiti ora chiesa matri di santu gnazziu e petru di lorenzo busacca binifatturi assai amatu a cui furu additicati na chiazza dô paisi e la marcia ca si pò cunziddirari l innu di scìchili e n èbbica nova macari lu spitali di scicli oggi la cità si stenni tra tri cavi o vadduni comu foru chiamati di eliu vittorini nni le città del mondo versu lu canali di sicilia supra na granni chianura cunturniata di li cullini la cità di scicli s attrova nna na pusizzioni giugràfica troppu bedda la muntagna di san matteu èni cunturniata di dui turrenti chiddu di santa maria a nova santa maria la nova e chiddu di sa mmartulumìu san bartulumìu mentri la ciumara di mòdica scurri chiù sutta na vota parramu di trimila anni fa finu a l ottucentu lu paisi era cumpletamenti situatu supra la cullina di san matteu chiusu di murra pussenti e antichi poi pi la necessitati di acqua si ncuminciau a custruiri sempri chiù versu a valli quinni lu paisi si trasfirìu nnâ conca unni lu viditi oggi magnu assai sù li munumenta e li cresi ca a scicli putiti ammirari prima di tutti la chiesia i san matteu cresia di san matteu bedda granni e maistusa eni cullucata supra la muntagna ca porta lu stissu nomi àutri beddi munumenta sù lu palazzu binivintanu ecc parola d origgini giappunisi nti l usu chi si ni fa oggi veni a diri n omu o na fimmina chi s ammazza ppi na raggiuni pulitica o riliggiusa cu l intinzioni di fari cchiù dannu possibbili facennu sabutaggiu di installazzioni o attintati suicidi nti la secunna guerra mondiali li kamikazi foru utilizzati dû giappuni comu vera e propria stratiggia di guerra piloti di l aviazzioni giapponisi si ittavunu contra li navi miricani suicidannusi ma causannu danni granni â marina miricana l asempi cchiù ricenti sunnu li kamikazi chi distrureru li twin towers lu di sittemmiru o li kamikazi palistinesi chi si fannu sautari criannu lu panicu ntê cità israeliani n matimàtica na seri è n esprissiuni dû tipu unni è na succissioni aritmetica na seri ntonzi si pò vìriri comu na summa nfinita di nummari ca ponnu èssiri pusitivi nigativi riali razziunali ecc siennu na summa nfinita lu calculu di na seri è simili a lu calculu di nu limiti zoè putemu diri ca ergu na seri pò dunari nu valuri nfinitu seri divirgenti nu valuri nntirminatu seri uscillanti o nu valuri finitu seri cummirgenti ca è videmma lu casu cchiù ntirissanti n analisi matimatica e tiuria dî nummura la seri è n asempiu di seri divirgenti eggh è chiamata seri armonica la seri è n asempiu di seri cummirgenti la seri è n asempiu di seri uscillanti albireo cyg cygni beta cygni è la terza stidda cchiù luminusa dâ custiddazzioni dû cignu siccomu albireo s attrova ntâ testa dû cignu quarchi vota è puru chiamata la stidda dû beccu nzemmula cu deneb delta cygni e eta cygni cumprenninu la cruci dû nord lu nomu dâ stidda veni di traduzzioni sbagghiati o mal caputi d urrigini la stidda era chiamata al minhar al dajajah lu beccu dâ jaddina comu si pò vidiri ntê testi arabbi li studiusi latini cridìanu pi sbagghiu ca lu nomu significava nu tipu d erva e dunca la traduceru comu ab ireo di ireus cchiù doppu li genti cci cridìanu ca si trattava di nu sbagghiu di na parola arabba e la trascrissiru al bireo albireo è a anni luci dâ terra a occhiu nudu albireo pari na stidda sula comunqui quannu la si vidi ccu nu telescopiu o ccu nu binoculu si pò vidiri ca è na stidda duppia si cumponi di na cumpunenti giarna di magnitudini apparenti a l autra blu magnitudini apparenti siparati di secunni d arcu li du cumpunenti ppi lu cuntrastu dî culura sunnu unu dî megghiu esempi di stidda duppia li du stiddi hannu statu cunziddirati comu na duppia òttica chi nun arbitunu turnu turnu a nu puntu cumuni comu nu sistema binariu avissi a essiri comunqui nunustanti la distanza granni chi li sipara havi statu dimustratu ca custituiscinu nu veru sistema binariu la cchiù brillanti dâ coppia beta cygni a è idda stissa na binaria stritta na custiddazzioni è nu nsiemi di stiddi visibbili dâ terra li stiddi ponnu essiri assai luntani l una di l autra e la posizzioni apparenti dî stiddi di na custiddazzioni visti dâ terra fruttu di la pruspittiva formunu na figura chi è associata a nu pirsunaggiu mitologgicu di armalu o di autru oggettu chi duna lu nomu â custiddazzioni l unione astronomica internazionale uai dividi lu cielu n custiddazioni ufficiali cu cunfini pricisi accussì chi ogni puntu di la sfera cilesti apparteni esattamenti a na custiddazioni li custiddazioni visibili di li nostri latitudini su chiddi basati ncapu la tradizioni di l antica grecia e li so nomi richiamanu figuri mitologgiche comu pegasus o hercules chiddi visibili na l emisferu australi foru inveci battezzati duranti l illuminismo e li so nomi su spissu ligati a nvenzioni di ddu tempu comu horologium o microscopium li primi appartennu a lu zodiacu oltri chisti tolomeo ni elenca avutri in tempi cchiù recenti a sta lista ci foru di li junti pi jinchiri li buchi tra li tracciati tolemaici e pi jinchiri l emisferu miridiunali quannu l espluraturi europei accuminciaru a villu nta li soi viaggi lannu luci ly o al eni na unitati di misura dâ lunghizza definita comu â distanza ca curri da na onda elettromagnetica nto vacanti n nu annu uguali a miliardi di chilometri chistu eni utilizzato n astronumìa pi esprimiri distanzi cu uggetti celesti assai luntani da lu sistema sulari cioè pi distanzi su scala galattica n avutra unitati di misura du stissu ordini di grannizza utiluzzatu da li astronomi è lu parsec ca eni uguali a anni luci u significatu di annu luci eni datu da l uai unioni astrunomìca ntirnazziunali a distanza ca nu fotoni curri nto spaziu vacanti sìenza campu gravitazionali o magnetico n nu annu l annu avi na durata di jorni cioè secunni ciascunu uguali a secunni l annu a velocità da luci nto vacanti c è uguali a chilometri o secunnu km s nu annu luci è uguali a km cioè vali a diri circa miliardi di chilometri o circa voti â distanza tra la terra e lu suli canusciuta comu unitati astrunomica l annu luci eni quindi na granni distanza su scala umana avutri unitati di misura di lunghizzi simili a l annu luci sunnu u minutu luci u secunnu luci e accussì discurrennu chisti sunnu ottenuti pigghiannu n considirazioni a distanza percorsa da luci n na certa unitati di tempu l annu luci nun eni na unitati di misura du tempu e mancu da quantitati di luci lu suli è la stidda ô centru dû nostru sistema sulari nu suli giniralmenti pò puru significari na stidda cioé nu corpu cilesti cumpattu e di forma cchiù o menu sfèrica chi emetti luci propria sulu opopuru ô centru di n àutru sistema extrasulari turnu turnu ô nostru suli furrìanu li pianeti l astiròidi e li cumeti lu suli si cumponi principarmenti di idrògginu pi lu dâ massa di eliu pi circa lu dâ massa e tracci di diversi àutri elementi cchiù pisanti comu lu ferru lu nichel l ossìgginu la surfi lu magnesiu lu carbuni lu neon e lu cromu lu sulu havi na classi spittrali di gv g significa ca la sò timpiratura â supirfici è di circa k c chi ci duna nu culuri jancu e chi appari giallu sulu pi l effettu di assorbimentu di l atmosfera dâ terra l internu dû suli si cumponi di strati unni l attività nucliari li timpiraturi e la cumposizzioni fìsica cancianu assai lu cori dû suli occupa la parti cintrali dâ stidda pi nu raggiu equivalenti a circa dû raggiu sulari havi na dinsità di circa g cm e na timpiraturi di circa di gradi lu cori dû suli è la riggiuni d unni lu cchiossai dû caluri è pruduciutu e unni si ci hannu prucessi di fusioni nucliari chi trasformanu pi lu cchiossai l idrogginu in eliu jennu versu la parti di fora lu stratu chi va di a voti lu raggiu dû suli si chiama zona radiuattiva vènunu appoi la zona cunvittiva la fotusfera e latmosfera chi si cumponi dâ curona sulari nu tirrimotu è nu cutuliamentu o nu trimuri dâ supirficî tirrestri li tirrimoti sunnu tipicamenti lu risurtatu dû muvimentu dî zoni di difurmazzioni dî fagghi giològgichi ntê strati supiriuri la terraferma è n lentu ma custanti muvimentu vidi placca tittònica e li tirrimoti si virifìcanu quannu la tinzioni risurtanti supera la capacitati dû matiriali di suppurtarilla chissu si pò vèniri a virificàri urèmma duoppu istrazziòni pitrulìfiri di tìpu sta cunnizzioni occurri tantu spissu e la cunziquenti maiuri friquenza di li tirrimoti servi a difinìrilli supra li cunfini dî placchi tittònichi ntê quali la litosfera tirrestri pò èssiri divisa l abbinimenti ca si virifìcanu ntê cunfini tra placchi sunnu diciuti tirrimoti ntirplacca chiddi menu friquenti c abbennu ô nternu dî placchi dâ litosfera sunnu diciuti tirrimoti ntraplacca li tirrimoti si virifìcanu ogni jornu supra la terra ma la stragranni maiuranza causa picca o nuddu dammaggiu la durata media di na cutuliata è assai a lu di sutta di li secunni pi li tirrimoti cchiù forti ma pò agghicari nzinu a quarchi minutu li cutuliati di tirrimotu sunnu urizzuntali ditti macari unnulatorî e virticali ditti macari sussurtorî nu tirrimotu pò èssiri furmatu di cutuliati d un sulu tipu o di tutti dui nu tirrimotu pò èssiri accumpagnatu di forti rumuri suttirrànî ca ponnu arricurdari buati trona siquenzi di spari sti soni sunnu cchiù vari vicinu ô centru dû tirrimotu e sunnu duvuti dî vibbrazzioni dâ crusta tirrestri li granni tirrimoti ponnu causari gravi distruzzioni e àutri pirdudti n viti attraversu na serî d aggenti distruttivi lu principali di li quali è lu muvimentu sussurtoriu e unnulatoriu dû tirrenu accumpagnatu d effetti currilati frattura dâ fagghia nunnazzioni p asempiu marimotu o ruttura di dighi cidimenti dû turrenu frani smuttamenti ncendi o nisciuti fora di matiriali piriculusi nta un particulari tirrimotu ognidunu di st aggenti pò èssiri priduminanti e sturicamenti ognidunu havi causatu gravi dammaggi o nummarusi vìttimi li tirrimoti cchiù granni sunnu di norma accumpagnati d àutri cchiù nichi noti comu cutuliati d assistamentu quannu sèquinu la cutuliata principali la fonti dû tirrimotu è distribbuiuta supra n ària significativa ntô casu di li tirrimoti cchiù grossi havi nu raiu d oltri unu migghiaru di chilòmetri ma è nurmarmenti pussìbbuli idintificari nu puntu pricisu dû quali l unni sìsmichi pàrinu aviri emanati stu puntu veni diciutu focu e di sòlitu risurta èssiri lu puntu nta cui s urigginau la frattura dâ fagghia la pusizzioni dû focu è canusciuta comu ipocentru e la pruiezzioni di l ipucentru supra la supirficî tirrestri veni diciuta epicentru li tirrimoti spiciarmenti chiddi c abbennu sutta lu mari o sutta àrî accupunati di l ocèanu ponnu pruvucari marimoti ca vennu diciuti macari tsunami sia comu risurtatu drittu dâ difurmazzioni dû lettu marinu causata dû tirrimotu sia comu risurtatu di nu smuttamentu subbàcqueu ndrittamenti nniscatu di chistu àutri effetti di li tirrimoti ponnu èssiri la furmazzioni di cripazzi di quali a li voti ponnu nèsciri fora acqui fanghi o gas abbasciamentu o jisamentu dî soli frani di parti scuscisi li sismògrafi sunnu di l apparecchi spiciali n gradu di rilivari cu pricisioni l ura la dirizzioni e la durata di na cutuliata chisti rilìvanu macari tutti li cutuliati nun pircipìbbuli di l omu nta l anni nu sismòlugu califurnianu charles f richter sviluppau na sìmprici scala nummàrica ca chiamau magnitùtini pi discrìviri li diminzioni rilativi di li tirrimoti la quali avissi stata n siquiutu chiamata scala richter doppu richter li sismòluggi svilupparu diversi scali di magnitùtini la maiuri parti dî scali n usu ntô munnu uccidintali sunnu mutuamenti cunzistenti ô puntu d usari comu è gghiè lu tèrmini scala richter quannu si rifirìscinu li valuri ô pùbbricu àutri scali e maneri di discrìviri la diminzioni di li tirrimoti sunnu usati n àutri àrî giogràfichi e dî spicialisti n tirrimoti la stampa a voti ripurta sti valuri comu magnitùtini richter criannu cunfusioni ntô pùbbricu l effetti dû tirrimotu sunnu discrivuti n tèrmini di ntinzitati nta na scala ca tenta di quantificari la gravitati dû cutuliamentu n un datu puntu asìstinu diversi scali di ntinzitati cu diversi gradi di cunzistenza l uni cu l àutri la cchiù canusciuta è la scala mircalli mmintata dû vurcanòlugu talianu giuseppi mircalli ma la cchiù cunzistenti e analìtica scala macrusìsmica europea sta divinennu d utilizzu sempri chiù friquenti arcuni tirrimoti sunnu causati dû muvimentu magmàticu ô nternu d un vurcanu e ponnu èssiri nnicatura di na mminenti eruzzioni n rarìssimi casi di li tirrimoti foru assuciati a lu munzeddu di granni massi d acqua arreri a dî dighi comu pi la diga di kariba n zammia àfrica e cu la niezzioni o strazzioni di flùidi dâ crusta tirrestri arsinali dî muntagni rucciusi tali tirrimoti abbennu pirchì la risistenza dâ crusta tirrestri pò èssiri mudificata dâ prissioni dû flùidu nfini li tirrimoti n senzu tantu anchiu ponnu èssiri lu risurtatu dâ ditunazzioni d esplusivi li scinzati foru n gradu di rilivari usannu strumenta sismològgici li test nucliari esiquiuti dî cuverni ca nun rilassàvanu nfurmazzioni supra li sò prugrammi atòmici attraversu li canali nurmali lu di jinnaru lu nord italia fu curputu dû tirrimotu particularmenti distruttivu l epicentru dâ prima divastanti cutuliata avissi a èssirisi lucalizzatu ntô virunisi câ citati capulocu furtimenti danniata a virona cadìu la ricinzzioni sterna di l anfitiatru arina lassànnunni na purzioni ca fu rimaniata urtiriurmenti ntôn succissivu tirrimotu ntô criannu l attuali suggistiva forma di l arina câ sò ala quasi tutti li cresî li munasteri e li munumenti foru distruduti o rimaniati tantu d eliminari dâ citati li ricordi àutu mediuevali e criannu na forti prisenza dû rumànicu stili dâ ricustruzzioni lu sisma si fici sèntiri n tutta l àuta italia cintrali n svizzira francia e girmania li dammaggi si cuncintraru a virona milanu bergamu brescia vinizzia trivisu mudena pavia parma e crimona ària unni s iputìzzanu armenu morti li dammaggi foru gravi nta tutta l ària cu la sparizzioni di munumenti ca a li voti nun vìnniru ricustruiuti lu primu tirrimotu appi nu sciami sìsmicu d oltri jorna stu tirrimotu appi cunziquenzi pirzinu supra lu clima si va a narrari ca l àrcini di l adiggi a sud di virona foru rumputi cu na nunnazzioni ca riplicau dda divastanti di l annu prima a vinizzia vi fu n eruzzioni d acqua surfùria dû solu e lu po vitti li propî acqui sullivàrisi pi appoi ripimpari ntô gretu dû ciumi si prusciucaru e ntrubbuleru funtani e la terra si gapìu cu cripazzi tutti finòmini ca mutaru li cunnizzioni meteorològgichi cu putenti timpurali cu trona e fùrmini e grànnili l epicentru si spustau n lummardia unni vi foru sismi mpurtanti pi tuttu lu di jinnaru di giugnu di giugnettu di uttùviru e di dicèmmiru tirrimoti mpurtanti siqueru p anni nta tutta la zona a vinizzia fu distruduta tutarmenti la citati di malamoccu ca nun fu cchiù ricustruiuta la ricustruzzioni fu nta quasi tutti li citati lesta e frinètica mudificau e a li voti di tantu li chianti urbani duranti la ricustruzzioni e detti nu forti staccu tra l àutu mediuevu e li pirìudi succissivi la giofìsica macari ditta fìsica tirrestri n ginirali è l appricazzioni di misuri e mètudi fìsici ô studiu dî prupitati fìsichi dû pianeta terra uggettu di studiu di sta scienza è essinziarmenti la cumpunenti sòlita dâ terra giofìsica dâ terra sòlita la cumpunenti lìquita fìsica di l idrosfera la cumpunenti gassusa fìsica di l atmosfera la giofìsica appricata studia la parti sòlita cchiù supirficiali dâ terra e rivorci lu sò campu di ricerchi â nnividuazzioni di minirali e di strutturi idònii pi lu munzeddu d idrocarvuri nunchì â risuluzzioni di prubbremi n campu ncignirìsticu civili idràulicu minirariu e a la nnividuazzioni di fonti d enirgìa giotèrmica la giofìsica è na scienza supratuttu di tipu spirimentali e cunnividi lu campu d appricazzioni sia câ fìsica ca cu la gioluggìa macari meteoroluggìa e l oceanografìa utilizzannu mètudi di nnàggini spirimintali fìsici ponnu èssiri ritinuti disciprini affirenti la giofìsica li disciprini dâ giofìsica ca si ntirèssanu dâ cumpunenti sòlita dû globbu e pitantu sunnu di ritinìrisi inirenti la gioluggìa sunnu la gioalittricitati e lu giomagnitismu sunnu inirenti sia la gioluggìa sia la fìsica di l atmusfera sia la pianetoluggìa n quantu ntirèssanu macari la riggiuni di spazziu ca circunna lu pianeta nostru ca veni diciuta magnetosfera li pruspizzioni giofìsichi pruspizzioni sìsmichi alèttrichi alittromagnètichi radiumètrichi gravimètrichi rapprisèntanu arcuni mètudi fìsici utilizzati ntô campu di l esplurazzioni giològgica la paleogiofìsica studia li stissi finòmini citati ma rifiruti a lu passatu p asempiu lu paleomagnitismu la fìsica tirrestri è na scienza rilativamenti giùvini li principali studi supra li prupitati glubbali dâ terra vìnniru svurciuti tra lu e lu ntâ prima mitati dû novicentu vinni studiata la struttura nterna dâ terra grazzi a l utilizzu dî primi riggistrazzioni sismogràfichi nfini sulamenti ntâ secunna mitati dû novicentu s accuminzaru a studiari li prucessi giodinàmici dâ supirfici tirrestri vinni prupunuta la tiurìa dâ tittònica a zolli e ci si cuncintrau supra la surcenti sìsmica li turnatu sunnu un finòminu meteorològgicu carattirizzatu di culonni d ariu n lesta rutazzioni ca pàrtinu di cumulunemmi gunci di acqua di celu e jùncinu lu solu la sò dinàmica è ancora n parti scanusciuta ma pari ca certi ncridienti sunnu essinziali pi la nàscita di sti vòrtici ariu càudu e ùmitu n prussimitati dû solu ariu cchiù friddu n àuta quota e vèntira ca càncianu dirizzioni e vilucitati cu l autizza li turnatu cchiù divastanti nàscinu sutta li supircilli ca cunzìstinu n granni timpesti di longa durata n cui li venti sunnu n rutazzioni zoè timpurali di longa durata n cui li massi d ariu assùminu nu motu rutatoriu accàusa di na cumminazzioni d umititati nstabbilitati atmosfèrica e venti ca càncianu dirizzioni câ quota mediamenti nu turnatu dura dî ê minuti pircurri chilòmitri a na vilucitati di sòlitu cumprisa tra li e li km h puru siddu a li voti supèranu l km h e hannu nu diàmitru di sòlitu nfiriuri a li metri tuttavia a li voti si riggìstranu turnatu gigantischi cu nu diàmitru di cintinara di metri e lu cchiù granni mai riggistratu misurava prubbabbirmenti km di diàmitru li turnatu vennu misurati n basi a la sò ntinzitati e a li dammaggi pruduciuti d iddi cu la scala fujita ca li classìfica n gradi di f a f nta st ùrtimu gradu li vèntira ntô turnatu ponnu jùnciri videmma li km h lu record assulutu di vilucitati mai riggistratu fu di km h lu di maiu di a oklahoma city lu paisi cchiù curputu di li turnatu sunnu l usa e n particulari la zona dâ tornado alley ntô midwest si svilùppanu comu è gghiè a li voti supra lu mari e nta stu casu pìgghianu lu nomu di trummi marini nta tutti li zoni dû munnu a sclusioni dî riggiuni pulari ntô regnu unitu si nni riggìstranu mediamenti a l annu mentri n italia unni di sòlitu sunnu di putenza ridutta si nni svilùppanu mediamenti a l annu lu cchiù ricenti e divastanti fu chiddu ca curpìu la vrianza lu giugnettu di di putenza f ca pruvucau gravìssimi dammaggi ma pi furtuna nuddu firutu gravi ntâ storia taliana prubbabbirmenti lu peiu turnatu fu chiddu ca curpìu la lacuna vènita l di sittèmmiru di la trumma d ariu prubbabbirmenti nu f pruvucau danni ngenti e outri morti nta l usa si cùntanu tanti turnatu stòrici c hannu pruvucatu dammaggi e vìttimi e arcuni episodi curiusi assuciati a sti finòmini comu chiddu dû quannu nu turnatu sullivau trattura d un dipòsitu e li ridipusitau tutti a km di distanza dimustrannu na nun mmagginàbbili putenza na chiuvuta è na forma di pricipitazzioni atmusfèrica n sicilianu si usa puru l esprissioni acqua pi innicari na chiuvuta pi esempiu si dici ieri ci fu acqua assai l àcqua si forma cuannu gutti siparati d àcqua càscanu ô solu di li nùvuli nun tutta l àcqua ca cari dî nùvuli junci comu è gghiè la supirfici na certa quantitati evàpura nta l àriu mentri ca chiovi attraversu ària siccu nu tipu di pricipitazzioni chiamatu virga l àcqua chiuvuta joca nu rolu mpurtantìssimu ntô ciclu di l àcqua ntô cuali lu lìquitu ca evàpura di l ocèani si cunnenza ntê nùvuli e cari arreri n terra doppu arritorna nta l ocèani chî currenti e li ciùmira pi arripètiri arreri lu ciclu l ammuntari d àcqua chiuvuta si misura n millìmitri na pricipitazzioni di mm aquivali a dìciri ca supra na qual è gghiè supirfici si dipusitau na quantitati d àcqua unifurmamenti àuta mm la misura è nnipinnenti dâ grannizza dâ supirfici cunziddirata li gutti d àcqua sunnu spissu discrivuti comu a forma di làcrima tunni supra lu funnu e cchiù stritti versu la cima ma chistu è scurrettu sulu li gutti d acqua ca càdinu di cuarchi surcenti sunnu a forma di làcrima ô mumentu ca si fòrmanu li gutti d acqua nichi sunnu quasi sfèrichi li gutti cchiù granni sunnu tantu acchiattuti a forma di paninu chiddi cchiù granni ancora sunnu a forma di paracaduti li gutti d àcqua ca arrisùrtanu dû sciugghimentu picca tempu prima d un giummu di nivi sunnu granni e fòrmanu na rusiddina di gutti cchiù nichi cuannu agghìcanu ô solu n media li gutti sunnu mm di diàmitru li cchiù grossi foru arriggistrati n brasili e nta l ìsuli marshall ntô cu cchiù di cm di diàmutru sta grannizza fu spigata câ cunninzazzioni di granni particeddi di fumu o di cullisioni tra gutti n zoni rilativamenti nichi cu nu cuntinutu d àcqua particularmenti nutèvuli tanti curturi svilupparu stratiggìi p affruntari l àcqua e criaru nummarusi tipi di prutizzioni comu li paràcqui e li mpirmiàbbili tanti pirsuni prifirìscinu stari n casa cuannu chiovi spiciarmenti ntê climi trupicali unni li chiuvuti sunnu di sòlitu accumpagnati di timpurali ginirarmenti l àcqua havi nu ph liggirmenti nfiriuri a simpricimenti pi l assurbimentu d anidridi carvònica ca si dissucia ntê gutti nicareddi pi furmari quantitati mìnimi d àcitu carvònicu nta arcuni àrii disèrtichi lu pruvulàzzu atmusfèricu cunteni tantu bicarvunatu di càuciu di valanzari la naturali acititati dâ pricipitazzioni e quinni l àcqua pò èssiri nèutra o addrittura arcalina l àcqua cu nu ph sutta è cunziddirata àcqua àcita si pò arricògghiri l àcqua chiuvuta ntô puzzu lu cumulunemmu abbriviazzioni cb è na nùvula a sviluppu virticali e la cchiù spittaculari e mpunenti tra li nùvuli vista a distanza si prisenta grossu modu comu na turri ca dâ basi rilativamenti nun àuta assai dû sulu midiamenti attornu ê mt ê nostri latitùtini s erci p arcuni chilòmitri nzinu a putiri agghicari a lu lìmmiti dâ trupusfera overu ê nostri latitùtini attornu ê metri menu a li poli e di cchiù a l equaturi junta la quota lìmmiti dâ trupusfera nun putennu cchiù spannìrisi virticarmenti lu fa urizzuntarmenti dannu locu a na summitati a forma di ncunia la basi dû cumulunemmu è scura a li voti quasi nìura cu sfumaturi ca ponnu jiri dû virdi ô giarnu lu cumulunemmu è la nubbi di timpurali videmma viulentu e si prisenta privalintimenti ntê misi càudi ô nternu di li cumulunemmi si ginìranu currenti ascinziunali di nutèvuli ntinzitati macari di m s e anàlughi currenti discinnenti a lu sò sternu nunchì grossi accùmuli d alittricitati stàtica ca ponnu dari locu a fùrmini pi cui rapprisèntanu nu seriu pirìculu â navicazzioni aèria pi chistu li piloti cèrcanu d evitàrilu a vista o cu l usiliu di radar meteorològgici la troposfera è la fascia di l atmosfera a drittu cuntattu câ supirficî tirrestri e havi nu spissuri variàbbili a secunna dâ latitùtini a li poli è spissa sulamenti chilòmetri mentri junci li chilòmetri a l equaturi nta idda sunnu cuncintrati li dâ ntera massa gassusa e quasi tuttu lu vapuri àcquiu di l atmosfera e lu stratu unni abbennu la maiuri parti di li finòmini di caràttiri meteorològgicu causati dâ circulazzioni dî massi d ariu e ca dùnanu vita ê venti ê nùvuli e a li pricipitazzioni atmosfèrichi la troposfera è scaudata principarmenti dâ terra nni diriva ca la timpiratura diminuisci cu l autitùtini e varia di c a c a nu certu puntu la timpiratura si stabbilizza a c circa è la tropopausa la zona di tranzizzioni tra troposfera e stratosfera la maiuri parti dî nquinanti atmosfèrici emisi resta cunfinata ntâ troposfera arcuni cuncintrati vicinu â supirficî tirrestri àutri comu o co ch sunnu distribbuiuti n manera cchiù uniformi la troposfera è lu locu dâ vita tutti li chianti e tutti l èssiri umani càmpanu nta idda utilizzannu arcuni di li gas ca la custituìscinu ginevra è na citati svizzira di circa abbitanti capitali di lu cantuni omonimu s attrova a l estremità uccidintali dâ svizzira â frontiera ccu la francia e situata ô stremu dû lacu omonimu chi si ètta ntô ciumi rodanu chi traversa la parti uccidintali dâ cità canusciuta pi l organizzazzioni ntirnazziunali ca hannu scigghiutu di nstallarisi ddà la cruci russa l onu l urganizzazzioni munniali dû cummerciu l ufficiu ntirnazzionali dû travagghiu bit lu cern ecc chi ni hannu aumintatu la sò mpurtanza pulitica ginevra havi puru na mpurtanza sturicu riliggiusa chi rimonta ô seculu xvi lu di dicemmiru ginevra si libbira di l assediu di l esercitu savoiardu l episodiu è cansuciutu cu lu nomu di escalade e custituisci la festa principali dû cantuni di ginevra già quarchi annu prima giuvanni calvinu si dissuciau di la chiesa cattolica romana e dû cuvernu francisi cattolicu ginevra e autri cità vicini comu losanna neuchâtel berna divintaru protistanti cchiù tardu li cità protistanti divintaru cantuni svizziri e traseru ntâ cunfidirazzioni svizzira siparannusi difinitivamenti dî riggiuni cattolichi evian e annecy di la savoja chi arristavanu difinitivamenti francisi lu vissiddu ufficiali dâ riggiuni siciliana è custituiutu d un drappu biculuri giarnurussu ca diacunarmenti esprimi lu giarnu dâ bannera cìvica di palermu e lu russu dâ bannera cìvica di curliuni ca fu lu primu cumuni sicilianu a sèquiri l asempiu di palermu ntâ vicurusa rivota antifrancisi dû vèspiru sicilianu scattata ntâ ginirusa citati di palermu lu marzu dû la bannera siciliana raffigura l unioni spirituali di li siciliani e ô centru rica lu vecchiu sìmmulu triscèlicu dâ trinacria n tèmpura ricenti stu vissiddu fu la nzegna ufficiali dû muvimentu nnipinnintista sicilianu mis funnatu ntô a palermu di l on annirìa finucchiaru aprili e oi è lu vissiddu ufficiali dâ riggiuni siciliana ca propiu pi lu mpulsu pulìticu datu dû mis lu maiu ottinni la sò autunumìa a statutu spiciali la bannera fu ufficiarmenti aduttata dâ riggiuni siciliana ntô comu sìmmulu dâ riggiuni e la liggi riggiunali l r n supra l aduzzioni dâ bannera dâ riggiuni e la dispusizzioni supra li mudalitati d usu e d espusizzioni aduzzioni dâ bannera dâ riggiuni dispusizzioni supra li mudalitati d usu e d espusizzioni pubbricata supra la gazzetta ufficiali riggiunali siciliana lu di jinnaru dû n a la bannera b lu stemma c lu cunfaluni a lu jornu di maiu festa di l autunumìa siciliana ntâ ricurrenza dâ prumurcazzioni dû statutu riggiunali b lu jornu di maiu ntâ ricurrenza dâ prima siduta di l assimbrea riggiunali siciliana c supra dispusizzioni dû prisidenti dâ riggiuni previa dilibbirazzioni dâ junta riggiunali quannu ricùrranu abbinimenti di particulari mpurtanza a la seggi di l assimbrea riggiunali siciliana pi tutta la durata dî riunioni di l assimbrea puru siddu chisti si prutràgginu doppu lu tramuntu b la seggi dâ junta riggiunali pi tutta la durata dî riunioni dâ junta puru siddu chisti si prutràgginu doppu lu tramuntu c li seggi di li cunzigghî pruvinciali e di li cunzigghî cumunali n accasioni dî rispittivi riunioni cunziliari d li seggi di li prisidenti dî pruvinci riggiunali e di li sìnnaci di li cumuna quannu si riunìscinu li rispittivi junti pruvinciali o cumunali e li seggi di li ritturati e dî facurtati di l univirsitati siciliani n accasioni dâ jurnata nizziali di l annu accadèmicu duranti l uri di lizzioni f li seggi d istituti sculàstici d ogni òrdini e gradu lu jornu n cui havi nizziu l annu sculàsticu duranti l uri di lizzioni g l edifici pressu cui sunnu custituiuti seggi elitturali n accasioni di l elezzioni pi lu rinnovu di l assimbrea riggiunali siciliana finchì dùranu l upirazzioni di votu araùna o raona ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti l abbitanti sunnu chiamati raunisi n sicilianu e aragonesi n talianu fu funnata nta l annu di lu prìncipi batassanu naselli ntô fèudu diesi unni asistìa già nu nzidiamentu urbanu nicu lu funnaturi ci detti stu nomu n unuri dî terri d urìggini di sò matri donna biatrici araùna branciforti nto nu manuscrittu dû xviii sèculu di l arcipreti agatinu giaccu lu paisi veni discrittu nta stu modu ntô val di mazzara dintra la diòcisi comarchia è tirritoriu di girgenti ntê spaddi di nu munti midiocrimenti nclinatu e ntâ strimitati miridiunali dâ diesi jaci araguna â fini dû sèculu xiv lu fèudu diesi nta cui sorgi araùna era iscrittu ntê riggistri dî baruna di fidiricu ii sutta lu nomu di casali diesi pi la custruzzioni dû paisi d araùna carlu v cuncidìu nizziarmenti a gaspanu naselli baruni dû fèudu diesi dû ô la licentia populandi tuttavìa pi la brivitati dâ sò vita chistu nun arriniscìu a purtari a tèrmini la custruzzioni dû paisi naselli maritu di donna biatrici araùna branciforti tenta di cumpritari la custruzzioni dû paisi senza arriniscìricci lu centru abbitatu novu fu difinitivamenti custruitu dû prìncipi batassanu naselli figghiu di gaspanu ca lu di jinnaru dû uttinni dû vici rè lorenzo suarez la licentia populandi paisi barunali fu amministratu dî baruna naselli li quali asircitaru macari lu putiri civili e pinali ntô juncìu a araùna lu lecu dâ mprisa di garibbardi e li frati giuliu e sarvaturi di binidittu nzèmmula a lu frati cchiù nicu sèttimu s arrularu nta l asèrcitu garibbardinu e participaru â battagghia di volturnu lu di giugnu lu maggistratu cannali araunisu mmiò nu missaggiu a garibbardi cu lu quali lu cumuni adirìa a ch iddu assumissi la dittatura di l ìsula n nomu di vittoriu emanueli ii e vinissi prucramata l annissioni â sicilia dû regnu d italia estinta la famigghia lu palazzu fattu custruiri dû prìncipi fu lassatu n aredità dû sacirdoti burgiu naselli a li sori vincinziani nta lu sò tirritoriu a circa chilòmitri di lu centru abbitatu s attròvanu li surgenti argillusi li maccalubbi crateri nichi d unni nèscinu gassi e fangu sunnu pupularmenti canusciuti comu l occhiu di maccalubi overu la terra rivultata stu finòminu vurcànicu è carattirìsticu e spittaculari e certiduni cristiani ci attribbuìscinu nu valuri màggicu e suprannaturali l autuchianu appari comu na landa brulla circulari estisa pi circa nu èttaru ricuperta di cripazzi cchiù o menu prufunni ntô solu ccà e ddà senza n òrdini pricisu nèscinu diversi rìvuli di limarra argillusa ca a picca a picca si dipòsitanu ntornu furmannu coni nichi di fangu ca si ngrannìscinu lentamenti lu prucessu dura nzinu a quannu la forza eruttiva nun arinesci cchiù a mannari fora lu matiriali lìquidu dû suttasolu e ntonsi lu prucessu eruttivu arricumenza nta n àutru puntu pi appoi estinguìrisi quannu arriva ô sò cùrmini lu fangu ca nesci dâ vucca dî coni assimigghia â lava di nu vurcanu ma la sò nisciuta avveni ducimenti a piriudicitati nun custanti la càusa principali dâ manifistazzioni eruttiva è nu prucessu chìmicu ca cu la sò azzioni gènira masso di gassi si penza sìa mitanu n prufunnitati la pupulazzioni araunisi cunta ca ntô locu nta cui oi s attròvanu li maccalubbi tannu c era na citati di nomu cartàggini sippilluta n sècutu a nu capuvurgimentu dâ terra tali cridenza attrova li sò funnamenta ntô fattu ca ci fu la prisenza ntâ zona di quarchi nzidiamentu urbanu scumparutu succissivamenti a n eruzzioni dâ cullinedda dî maccalubbi la liggenna cunta ca cartàggini la citati summirgiuta era nu centru opulentu e opirusu unni la vita trascurrìa tranquilla e sirena finchì nu jornu duranti na festa riliggiusa scattau na sciarra viulenti tra dui fazzioni dâ pupulazzioni ch èranu opposti chistu fu lu mutivu d affisa pi na divinitati ca arraggiata fici sprufunnari ntê vìsciri dâ terra tuttu lu paisi di tannu ogni setti anni a menzanotti n puntu a lu centru dâ cullinedda cumpari nu jaddu ca si metti a cantari e â ntrasatta ricumpari la chiazza cu lu mircatu propiu comu era quannu sprufunnau ntê vìsciri dâ terra cu s arritrova ntê vicinanzi senza timuri e arrinesci a avvinturàrisi ntô mircatu vidi tramutatu n oru tuttu zoccu accatta arricchènnusi occurri parò nun fàrisi pigghiari dû scantu e nun vutàrisi mai n arreri nta l attravirsari la chiazza autrimenti tuttu scumpari comu apparìu cataviddotta è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti l abbitanti vennu chiamati catavidduttisi pi la sò pusizzioni giogràfica e li sò capisaldi tirrituriali vinni idintificata di stòrici dâ livatura di l inveges dû boudrand e di gaetani ottaviu cu l antica citati sicana di camico supra li cui ruini surgìu la greca triocala ca devi lu sò nomu a tri doni di matri natura la rocca l abbunnanza e la ducizza di l acqui e la fruttuusitati ubbirtusa dî sò campagni triocala fu na citati antica putenti ma la sò putenza màssima fu junciuta a l èbbuca di sarviu trifuni ca a capu di servi fujitivi nstallau nta sta citati la sò corti fici custruiri un palazzu magnìficu e rigali rignau nzinu a lu a c quannu lu cònzuli rumanu aquiliu n una dî guerri sirvili la radìu a lu solu et mox servili vastata triocala bello riedificata subbìu ancora la sorti dâ divastazzioni pi manu di l àrabbi li quali custrueru lu casteddu dî cherzi n àrabbu qual at ballut e dû quali comu certamenti si ntuisci discinni l attuali nomu di cataviddotta cu lu pirìudu nurmannu vinni la fama cunquistata ntô di ruggeru lu nurmannu chistu nfriggìu na dura scunfitta a l àrabbi e a pirenni ricordu edificau supra lu munti un tempiu n onuri di san giorgiu cu òrdini di culunnati duppiu di cui oi nun resta rasti cataviddotta fu citati dimaniali appartinni a lu conti luna e pi attu dutali â famigghia muncada ntô divinni signurìa di giuseppi lvarez toledo e nzinu a lu xix sèculu a li sò discinnenti sinu di l arba dû cristianèsimu triocala fu sedi viscuvili cu lu protuvìscuvu san piddigrinu lu quali sbarcatu a capu biancu nta l accussidditta cartàggini nica pruvinenti di lucca di grecia quannu agghicau nta sta citati scunfiggìu un dracuni mitulòggicu ca campava nta n antru nutricànnusi jurnarmenti d un giùvini pastu umanu lu piddigrinu fici pricipitari la vestia ntô barrancu e pigghiau comu casa dda stissa grutta nzinu â fini dû sò passaggiu tirrenu campannu n santitati câ cunquista àrabba la sedi viscuvili fu trasfiruta a sciacca e nfini chî nurmanni a girgenti la guerra dî vespri siciliani scrivìu la palora fini supra lu munti casteddu autramenti canusciutu comu lu pizzu di cataviddotta lu di austu di l annu dû signuri ntô casteddu dû pizzu prubbabbirmenti si firmau lu trattatu di paci pi lu quali fidiricu iii vinni ricanusciutu rè di trinacria cu lu mpegnu a cunvulari a nozzi cu eleonora d angiò soru di rubbertu rè di nàpuli punennu tèrmini â guerra dû vespru camastra è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti e s attrova a circa km di girgenti l abbitanti sunnu chiamati camastrisi n sicilianu e camastresi n talianu lu centru urbanu è a metri supra lu liveddu dû mari si pò jùnciri ô mari n minuti e li sò praji rinusi sunnu ntra li cchiù beddi di sicilia lu paisi offri la pussibbilitati d itinirari naturalìstici eno gastrunòmici o stòricu culturali ca fannu la citatina na basi bona pi na vìsita â vaddi dî templi di girgenti e e ntê dintorni di girgenti dâ vaddi dî templi si pircurri la s s pi sarausa pi circa km nzinu a lu bivìu unni a manu manca ci si metti ntâ s s ca porta n picca tempu a camastra di cartanissetta si pircurri la strata a scurrimentu viloci cl ag s s quinni si nesci ô svìnculu pi canicattì d unni pâ s arriva a camastra di palermu pircurrennu la s s s arruva a girgenti quinni pircurrennu la s s pi sarausa doppu circa km a manu manca ô bivìu ci si metti ntâ s s ca porta a camastra di catania si pircurri l autustrata ct pa nzinu a cartanissetta d unni siquennu la strata a scurrimentu viloci s s s arriva ô svìnculu pi canicattì pircurrennu appoi la s s s arriva a camastra p acchianari a l urìggini di camastra avemu a arricurdari ca lu tirritoriu supra lu quali sorgi vinni cidutu dû reghi fidiricu ii ô nòbbili galvanu bonfigliu e p àutri nutizzi avemu a avanzari ntô tempu nzinu a lu quannu matteu palagonia figghiu di franciscu ca fu unu dî vicari dâ riggina marìa pussidìu camastra pi drittu dâ matri mafalda deiosa a matteu palagonia succidìu lu di maiu dû mazziottu st ùrtimu lassau lu fèudu ntô ô figghiu giuvanni lu quali a sò vota lu detti n dota â figghia filippa ca jìu n spusu a birnardu lucchesi e fu propiu un lucchesi jàcupu ca ntô funnau camastra autramenti dâ ramulia addivintànnunni cincu anni doppu duca cu diproma dû reghi filippu camastra nta ddi tèmpura nun appi a èssiri àutru ca na fatturìa unni parò ben prestu attruvaru asilu tanti cristiani dî centri vicini si trattava suprattuttu di accusati o cunnannati pi svariati riati pùbbrici camastra n tali modu appi un sviluppu discretu n picca anni e di fatturìa nica si trasfurmau n centru abbitatu e trasìu a fari parti dâ cumarca di naru la prima cresia edificata fu chidda dû ss sarvaturi ortri a st edificiu sacru c èranu na quarantina di casi la pupulazzioni nun supirava li cristiani ma già lu cinzimentu dû vitti n aumentu dimugràficu nicu si contano più di abitanti residenti in un centinaio di case lu sviluppu è custanti midemma nta l anni siquenti tantu ca un sèculu e menzu fà a camastra campàvanu già un migghiaru d abbitanti lu sviluppu sociu ecunòmicu dû paisi fu comu egghiè sempri cchiuttostu mudestu e puru stu centru nicu dû girgintanu canuscìu la chiaja tristi di l emigrazzioni cammarata è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti e ca s attrova supra lu munti omònimu mt postu ntôn tirritoriu riccu di vòschira e carattarizzatu d l aria salubbri e a km di girgenti di cartanissetta e di palermu l abbitanti sunnu chiamati cammaratisi n sicilianu e cammaratesi n talianu lu nomu cammarata diriva prubbabbirmenti dû grecu bizzantinu kàmara e signìfica stanza a dammusu lu primu ducumentu dû ntô quali veni citatu lu tirritoriu di cammarata è n attu di dunazzioni dâ cresia di santa marìa oi distruggiuta di parti dâ nurmanna lucìa di cammarata a lu vìscuvu di cifalù nzèmmula â cresia lucìa la nurmanna duna macari cincu casali dû nomu àrabbu signu ca lu tirritoriu a dd èbbica era abbitatu armenu dû tempu di l occupazzioni àrabba dâ sicilia ma riperti archiològgici attruvati nta tuttu lu tirritoriu di cammarata tistimònianu ch iddu era abbitatu midemma n èbbica rumana e addrittura pristòrica la cuntìa di cammarata siquìu l avvinimenti stòrici dâ sicilia passannu dî cavaleri nurmanni ê svevi e cu fidiricu ii addivintau pi nu tempu brevi na citati dimaniali passatu lu pirìudu di granni ncirtizza duvutu â guerra dû vèspiru ntô n sèquitu â ribbillioni dû conti di cammarata a martinu lu giùvini ca nta stu mentri avìa addivintatu reghi di sicilia cammarata subbìu l asseggiu di parti di birnardu cabrera vrazzu drittu dû reghi cammarata appi nu pirìudu bonu e di paci ntô xv sèculu sutta l abatellis ca grazzi â sò urìggini di mircanti sfruttaru ô megghiu li risursi dû tirritoriu suprattuttu la strazzioni dû saliggemma lu casteddu ca l aspettu fà acchianari a l architittura aragunisa vinni abbitatu stabbirmenti dî signuri di cammarata nzinu ô xvii sèculu appoi accuminzau la dicadenza nzinu â fini dû fiudalèsimu n sicilia ntô oi ntô munnu asìstunu tanti cristiani figghi d emigranti siciliani ca ci hannu lu cugnomu omònimu è na manifistazzioni carattarìstica d arcuni festi ca si svòrginu a cammarata la cchiù canusciuta è la cavarcata dû crucifissu di l àngili ca si fistìa a maju cavaddi scecchi muli e bardotti sfìlanu chî sò cavaleri pî vìi dûl paisi si parti dâ casa dû palianti azzoè chiddu ca havi prumittutu l ufferta cchiù àuta e và a purtari lu paliu e arriva â sò summitàti ntê pressi dâ cresia unni si cèlubbra la festa e unni si duna l ufferta casteltèrmini o castittèmmini ntâ parrata lucali è un cumuni ca s attrova a chilòmitri di girgenti lu nomu casteltèrmini è la cuntrazzioni di casteddu dâ famigghia tèrmini dû nomu dâ famigghia dû funnaturi lu burgu nascìu ntô cu licentia populandi a òpira dû nòbbuli gian vicenzu marìa tèrmini e ferreri supra lu tirritoriu già abbitatu dâ barunìa di chiuddia appartinenti â cuntìa di cammarata lu paisi appi lu sò pirìudu di sviluppu màssimu ntâ secunna mitati di l ottucentu grazzi â prisenza di nummurusi mineri di sùrfiru cozzu disi ruvitu sciruneddu mandravecchia e diversi àutri la sò econumìa ô nizziu s appujava n granni parti supra l aggricultura assumìu n aspettu cchiù nnustriali grazzi â minera di sùrfiru cozzu disi una ntra li cchiù granni mineri di sùrfaru d auropa pressu la quali travagghiàvanu circa un migghiaru tra opirara e mpiegati li cunnizzioni di travagghiu dî surfarara èranu assai duri si sfruttàvanu li carusi nun c era arcuna tutela e sicurizza travagghiàvanu n cunnizzioni quasi disumani e arricivìanu na paja ca a malapena ci pirmittìa di supravvìviri la storia dâ cozzu disi è purtroppu custillata di diversi gravi disastri ca pruvucaru tanti vìttimi e nvàlidi picca anni di travagghiu ntê mineri minàvanu la saluti dî giùvini surfarara ntô li giùvini surfarara ca si prisintaru n sicilia â vìsita di leva militari foru ma d iddi surtantu foru dichiarati àbbili n àutra nnustria supra la quali si funnava l econumìa di casteltèrmini fu chidda dâ montedison appoi italkali pi la lavurazzioni dî sali putàssici ca dava travagghiu a circa duccentu opirara pi tanti anni vantu di casteltèrmini fu la pasta pruduciuta dû pastificiu san giuseppi ca vinìa mannata nta vari parti dâ sicilia la chiusura purtroppu dâ minera di l italkali e dû pastificiu ditirminaru la crisi econòmica gravi ca grapìu n àutra vota la vìa di l emigrazzioni a tantìssimi famigghi di casteltèrmini puru siddu attuarmenti la sula rialità azziendali prisenti ntô tirritoriu è la joeplast srl ch è una di l azziendi ticnologgicamenti cchiù avanzati a liveddu aurupeu ntâ pruduzzioni di mballaggi flissìbbili n plàstica urtimamenti pari arriggistràrisi quarchi signali nicu di nu svigghiu econòmicu tìmidu la minera cozzu disi avissi a addivintari lu primu museu minirariu dâ sicilia lu sitturi arbirgheru dû tuttu assenti nta l anni passati arrigistra tri nizziativi novi di cui n agriturismu ca pò custituiri elementu di sinirgìa p àutri sitturi econòmici cù vìsita casteltèrmini veni sùbbutu curputu dâ biddizza dâ granni chiazza domu unni s attrova la maistusa matrici custruita ntâ prima mitati dû ca custudisci priggèvuli òpiri comu li stàtui ncantèvuli dû sculturi micheli cartaggiruni nciuriatu lu quarantinu dui teli dâ scola dû velasquez dui dipinti di patri fidili tirritu di san brasi giuielli veri dû sicilianu â fini di lu càssaru umbertu s attrova la cresia di san giuseppi posta supra nu basamentu rucciusu ci si accedi attraversu na scalunata granni la sò facciata semicirculari è na tistimunianza splèndida dû baroccu sicilianu lu sò pruspettu è di anni ripruduciutu nta quasi tutti li scenografìi dî trasmissioni televisivi rai dû riggista micheli guardì a circa tri chilòmitri dû centru abbitatu s attrova l èrimu di santa cruci ùnica cresia a nun aviri na data di nàscita pricisa ci si custudisci na granni cruci di lignu paleocristiana e la cruci di lignu cchiù antica dû munnu â pirifirìa est dû paisi s attrova la splèndida villa marìa ca fu la casa dî conti lo bue di lemos custruita â fini dû xix sèculu comu casa di caccia fu appoi riprisa di l architetti ernestu basili e ginu coppodè ntê dui èttari di parcu ca circunna la custruzzioni n stili liberty li prupitari fìciru trachiantari rarìssimi chianti pruvinenti dû cuntinenti aurupeu e di chiddu africanu la raritati prizziusa dî chianti è cunfirmatu dû ntiressi e dî studi effittuati dî ducenti di botanica sistematica pressu l univirsitati di palermu lu mausuleu ô nternu dâ villa àutu metri cunzerva li spogghi murtali dâ cuntissa marìa lo bue di lemos a cui la villa è didicata vali certu la pena di trascùrriri un jornu a casteltèrmini pi visitari li sò cresi ammirari la maistusa cruci paleocristiana visitari la minera di cozzu disi fari dui passi ntê vìi principali pi nu shopping piacèvuli ntê nigozzi d abbigghiamentu jiri a vìdiri quarchi film di prima visioni nta l eliganti cine tiatru enzo di pisa e cunchiùdiri la sirata nta quarchi pizzarìa o ristoranti pi gustari na cena sapuruta cu li svariati prudutti dâ tradizzioni culinaria lucali la citati di casteltèrmini fu patria di tanti omini allustri e ntra d iddi arricurdamu casteltèrmini è assai canusciutu ntâ zona pâ festa tradizziunali di santa cruci canusciuta macari comu sagra dû tataratà pi vìa dâ danza morìsca ca si svorgi duranti la festa tali ricurrenza veni fistiata di cchiù di anni n anuri dâ granni cruci di lignu ca vinni rinvinuta ntô tirritoriu di lu cumuni attuali prima dâ sò funnazzioni lu lignu di tali cruci oi arritinuta quasi unanimamenti strumentu di cultu dî primi cumunitati cristiani ca camparu nta ddi tirritori risulta di n asami effittuatu supra nu frammentu di l istitutu dî petri duri di pisa appartèniri a n àrvulu tagghiatu ntô d c secunnu la liggenna lu rinvinimentu casuali dâ cruci avvinni pirchì na vacca pasculanti cu l armentu nta na campagna di chiudia s avìa addinucchiatu ntô stissu postu pi diversi jorna di sèquitu attirannu l attinzioni dî pastura ca accuriusiati scavaru e attruvaru la cruci edificata nta ddu postu na crisiudda ddà la cruci fu sarvata e si sarva di sèculi di tannu idda fu fistiata lu di maiu d ogni annu cu nu ritu campagnolu avennu comu momentu cintrali na danza armata lu tataratà mimata ô ritmu di nu tammuru la cruci di casteltèrmini havi n aspettu assai rùsticu e suggistivu e àuta metri e havi n apirtura di metri è fatta di lignu di cherza arriduciutu a sizzioni quatrata e li dui trunchi si jùncinu cu tri chiova di ferru arribbattuti â summitati dâ cruci c è nu ncavu di furma rittangulari prufunnu cm làrigu cm e àutu cm dû quali nun si canusci né la funzioni né l etati n susu ci sunnu li littri i n r i supra lu patìbbulu stà scrittu ecce crucem domini nostri jesu christi fugite partes adversae vicit leo de tribu juda radix david alleluia alleluia e supra lu stìpite sutta la scritta i n r i ntrizzata cu li sìmmuli dâ passioni si leggi p m h l s d p c n in anno domini v ind nfini supra lu retru i n r i christus vincit deus regnat christus rex venit in pace deus home factus est et verbu caro factum est li scrizzioni sunnu datati e acchiànanu ô iddi a parti li primi novi littri di palora sunnu tutti liggìbbuli e cònstanu di virseddi bìbblici apucalissi giuvanni e di sprissioni arricavati d inni dâ cresia pi quantu arriguarda l anàlisi dâ datazzioni assuluta dâ cruci cû mètudu dû carvoniu c pi nizziativa dû pruf franciscu lu virdi ca cunnuci a risurtati d affidamentu tutali spiciarmenti pû lignu giacchì p iddu fu pussìbbuli currèggiri li curvi di calibbrazzioni dû c cu chiddi dati dû cchiù ricenti mètudu dâ dendrocrunuluggìa pi chistu lu pruf lu virdi s arrivurgìi a nu labburatoriu famusu chiddu di l istitutu nternazziunali pi li ricerchi giofìsichi di pisa lu cchiù rinumatu d italia ntra li megghi d auropa ca òpira pi cuntu dû cunzigghiu nazziunali dî ricerchi di l anàlisi dû campiuni di lignu la cherza matiriali cû quali è fatta la cruci fu riciduta nta l annu d c cu na ncirtizza màssima d appena sittanta anni la festa di santa cruci cchiù cumunimenti canusciuta comu sagra dû tataratà è na festa ùnica ntô sò gèniri e certamenti una dî cchiù antichi manifistazzioni fulklurìstichi siciliani ca si nzirisci ntâ festa riliggiusa dâ santa cruci n virtuti di na tradizzioni siculari ca attrova li sò urìggini nta l asistenza di pupulazzioni àrabbi abbitanti li casali di stu cumuni ô tempu n cui ntô lu prìncipi gian vicenzu marìa tèrmini e ferreri cu licentia populandi dû reghi fulippu ii di spagna funnau lu cumuni di casteltèrmini la sagra dû tataratà nasci di n avvinimentu stòricu lu ritruvamentu di na cruci di lignu granni ntô tirritoriu di stu cumuni la cruci ca si cunzerva ancora ntâ crisiudda di santa cruci si penza ca sirvìu pû martiriu dî cristiani ô tempu dî pirsicuzzioni avvinuti sutta lu mpiraturi rumanu deciu tali ritruvamentu avvinni n èbbuca mpricisata e comu egghiè prima ca surgissi lu cumuni di casteltèrmini e pirciò antiriuri ô di na ricenti anàlisi ô carvoniu fatta supra nu pezzu di lignu dâ cruci si scummigghiau ch idda è vecchia di anni cu nu màrgini d erruri di cchiù o menu anni pi sulinnizzari st avvinimentu li pupulazzioni àrabbi cunvirtuti ô cristianèsimu cu li ndìggini di ddu tempu abbitati ntô tirritoriu di chiuddia unni surgìu appoi casteltèrmini participaru cu li sò custumi e li sò riti e tradizzioni carattirìstici ca ô ritmu di nu tammuru granni abballannu pi lu ritruvamentu dâ cruci dda sagra è di granni ntiressi culturali di mpurtanza e rilivanza eccizziunali comu lu prova lu fattu ca d idda s occuparu studiusi di granni rinumanza dû fulklori sicilianu comu lu pitrè lu di giuvanni e lu toschi sulu pi citari li maiuri e a idda cuntìnuanu a ntirissàrisi ducenti di tradizzioni pupulari di vari univirsitati taliani e èstiri la sagra è na manifistazzioni ca manteni vivu lu ricordu di na tradizzioni d urìggini àrabba nziruta ntô maravigghiusu fulclori isulanu e tramannata pi sèculi nzinu a oi nta tutta la sò tradizzioni ntâ sò tìpica danza guirrisca e chî soi custumi urigginali e fantasmagòrici nn è prova la participazzioni dû gruppu dû tataratà a svariati festival fulclurìstici puru a caràttiri nternazziunali quali la sagra dû mènnulu n ciuri la festa di l èttina lu columbus day ecc pi lu ntiressi ammustratu dû riggista folcu quilici ca la nzirìu ntê ducumintari trasmisi a puntati dâ rai tv nazziunali la sagra ca si svorgi la iv simana di maiu s artìcula ntô modu siquenti venniridìa accumènzanu li fistiamenti câ trasuta ntâ citatina dî quattru bandi musicali una p ogni cetu e zoè maistranza schetti burgisi e picurara ca rapprisèntanu li quattru maiuri antichi curpurazzioni dû paisi li ceti priciduti dî bandi musicali sfìlanu pî vìi dû paisi chî sò custumi splèndidi dû la sira hannu locu l asti pùbbrichi p aggiudicàrisi li posti megghi e cchiù pristiggiusi ô nternu dâ cavarcata lu jornu siquenti sàbbato hannu locu pi li vìi dû paisi li prucissioni lu cetu dâ maistranza cu n testa lu capitanu di giustizzia l arfieri e lu sirgenti vistuti cu custumi dû sfìlanu a cavaddu priciduti dâ propia banda e dû gruppu fulklurìsticu dû tataratà mentri l àutri tri ceti cu li sò bandi sèquinu a pedi la dumìnica jornu cunchiusivu dâ festa hannu locu li manifistazzioni cchiù sulenni ca si prulùnganu nzinu a notti funna la matina veni cilibbrata na santa missa duranti la quali vèninu biniditti li palii dî quattru ceti lu pumiriggiu li ceti schetti picurara e burgisi sfìlanu supra cavaddi riccamenti bardati tanti dî quali di razza priggiata priciduti dî propi palii e stinnardi accumpagnati dî bandi musicali mentri lu cetu dâ maistranza sfila a pedi e nun cchiù a cavaddu chiudi lu curteu lu gruppu fulclurìsticu dû tataratà ca chê sò custumi àrabbi li sò danzi carattirìstichi fatti ô ritmu scandutu di tammuri grossi ntusiasma li migghiara di turisti ca ogni annu accùrrinu d ogni banna d italia e macari di l èstiru p assìstiri a dda sagra assai urigginali la prucissioni accussì cumposta fà pi dui voti lu giru dû paisi e si reca appoi n pilligrinaggiu all èrimu di santa cruci p arripurtari ntô sò postu abbituali la maistusa cruci di lignu arritruvata comu voli la tradizzioni d arcuni cuntadini ca aràvanu li campi â menzanotti di dumìnica tutti li ceti doppu lu ritornu di l èrimu e doppu aviri effittuatu l ùrtimu giru dî vìi dû paisi si riunìscinu n chiazza domu unni veni mpartuta la binidizzioni sulenni cu na teca ca custudisci na riliquia prizziusa pruvinenti dâ cruci usata pi la morti di gesù lu jornu siquenti si svorgi nu radunu dî ceti ntâ crisiudda di santa cruci unni veni cilibbrata na santa missa di ringrazziamentu ô tèrmini dâ quali li rapprisintanti dî ceti fannu rientru n paisi pi la cunzigna dî vissilli a li cumitati novi ca l annu siquenti urganìzzanu la festa pi prupagannari megghiu la sagra pi fàrila sempri cchiù mpurtanti e p aumintari lu flussu turìsticu facennu sì ca ddu flussu nun si lìmita a li suli tri jorna dâ manifistazzioni ma avveni pi tuttu lu misi di maggiu cu nutèvuli binificiu pi l econumìa lucali l assissuratu ô turismu e spittàculu dicidìu d urganizzari na seri di manifistazzioni cullatirali ddi manifistazzioni hannu a arriguardari campi di ntiressi diffirenti comu sport mùsica tiatru pittura puisìa moda ecc e accuminzari lu di maiu pi cunchiudìrisi nun ortri lu jovidìa pricidenti l accuminzagghia dâ sagra licata anticamenti alicata è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti li sò urìggini acchiànanu â pristoria lu nomu di licata appari quasi ntâ furma attuali già nta l etati nurmanna ntê sèculi xi e xii nfatti s arritrova leocata o licata nzèmmula cû nomu cultu di olimpiada nomu di chiara urìggini greca ntô museu archiològgicu dâ citati lu museu archiològgicu dâ badìa sunnu prisenti nummurusi ducumenti dâ storia antica di licata lu tirritoriu cumunali ca si stenni pi km longu la costa miridiunali dâ sicilia è privalentimenti chianiggianti cu quarchi rilievu cullinari n ginirali si poti diri ca la morfoluggìa è assai carattirizzata dâ prisenza dû ciumi salsu ca detti urìggini a na chianura alluviunali ditta a chiana lu salsu sfocia ntô mari di licata cu n estuariu ca dividi quasi a mitati l ària urbana licata è dividuta a est dû cumuni di vutera dû turrenti cantigagliuni ca sfocia ntê lucalitati punta dui rocchi lu centru abbitatu è pusizziunatu ô lìmmiti uccidintali dû golfu di gela e è dispostu a contra na cullina ditta a muntagna lu liturali sibbeni signatu nta vari parti di l edificazzioni sarvaggia di l anni e sarva li sò caràttari di naturalitati ca nni fannu unu dî cchiù beddi di tutta la costa miridiunali dâ sicilia supratuttu pi lu canciàrisi d ambienti rinusi e rucciusi carattarizzati dâ prisenza di pratarìi granni di posidonia oceanica lu nomu licata ntê vari sèculi appi n evuluzzioni particulari lu ducumentu cchiù anticu ca ammìntuva lu nomu di licata è l attu di dunazzioni di parti di ruggeru d altavilla a girlannu vìscuvu di girgenti unni la citati veni nnicata cu l appillativu di limpiadum nta nu ducumentu dû stissu annu ca pruveni di l archiviu dâ cattadrali di girgenti fiura mmeci cu l appillativu di lecatam supra lu significatu dû nomu dâ citati ntô cursu dî sèculi foru furmulati tanti ipòtisi dirivassi dû saracinu al kalata repi furtificata casteddu locu forti di alikìs salinitati di nu prisuntu alì signuri dû casteddu di sta citati di alica ossìa na speci di frumentu ca abbunnava ntê campagni licatisi di alga chianta marina ca n lingua siciliana è ditta àlica di la quali lu mari di licata è ricchìssimu di lica matri di dafni una dî divinitati ctòni adurati macari ntô tirritoriu di licata di alukon nomu grecu dû salsu di alec sali e ata pressu nta l idioma musurmanu cu allusioni ô fattu ca la citati surgìa pressu lu mari e lu ciumi salatu di alico àutru appillativu giogràficu dû salsu di aluca citati surgiuta supra li ruvini di finziade di leon liuni e cata pressu cu allusioni forsi a ddu liuni di autizza granni e di fattura bedda ca anticamenti era ntâ petra dura dû strittu a km dâ citati e ca secunnu lu serrovira fu distrudutu ntô dû spagnolu emanueli filiguerra secunnu binidittu roccu nfini alicata diriva di l accusativu dû nomu grecu halykàda citati posta supra lu salsu nummirusi nnicazzioni stòrichi ìnnicanu la citati c asistìa già ntô iii sèculu a c comu addimustratu puru di ricenti scavi archiològgici n cima â muntagna a prupòsito di l urìggini dâ citati asìstinu virsioni contrastanti arcuni sustèninu ca la citati n urìggini cuincidìa câ culonia greca gela funnata di antifemu di rodi e di entimu di creta ntô a c àutri sustèninu mmeci la tesi pâ quali la citati chiamata finziade avissi statu funnata ntô a c di finzia tirannu di girgenti lu quali distrudìu gela trasfirìu ntô nzidiamentu novu tutti l abbitanti dâ citati scunfitta li sustinitura di st ùrtima ipòtisi fannu cuincìdiri la gela antica cu l attuali citati di gela prima di l arrivu dî greci lu situ di licata tra lu xii sèculu a c e l viii sèculu a c fu friquintatu di li finici mentri â fini dû vii sèculu a c supra lu gelae mons ovveru la cullina di licata fu edificatu di parti dî geloi un forti di guardia pi prisidiari la foci dû ciumi himera ntô vi sèculu a c falaridi tirannu di girgenti n guerra cu gela occupau parti dû tirritoriu eriggennu n avampostu furtificatu ntô iv sèculu a c la citati fu occupata dî cartagginisi ca ristaru nzin ô a c fu nta st annu ca si cummattìu ntô mari di licata duranti la prima guerra pùnica la famusa battagghia navali di capu ecnomu pi polibbiu la cchiù granni battagghia navali di l antichitati unni li cartagginisi cu navi e marinara affruntaru li rumani dû cònzuli marcu attiliu regolu cu ô sèquitu navi e òmini ntra surdati e marinara a sèquitu dâ battagghia la citati fu cunquistata dî rumani vincitura sutta a li romani si spannìu l attivitati cummirciali e cu chista la diminzioni dâ citati lu paleo cristianèsimu lassau la nzinga dâ sò prisenza ntê nicròpuli arricavati ô nternu dî grutti nta l attuali quarteri di santa marìa lu primu nùcliu di lu centru stòricu attuali si sviluppau duranti lu pirìudu bizzantinu attornu ô casteddu a mari di lympiados l accuminzagghia dâ duminazzioni àrabba a licata accuminzau nta l annu quannu la citati fu cunquistata dû cadì asad tali nomu durau cchiù di duccentu anni e si cunchiudìu câ cunquista di parti dî nurmanni avvinuta lu jornu di giugnettu dû lu pirìudu nurmannu di licata fu filici vinni arricanusciuta citati dimaniali ovveru suggetta â sula giurisdizzioni dâ cruna e nzignuta di l unurificenza di dilectissima ntô dû mpiraturi fidiricu ii di svevia ca ci detti comu emblema l àcula mpiriali ca tuttora è lu sìmmulu dâ citati ntô si nstaura n sicilia lu regnu angioinu licata ca conta circa abbitanti e è suggetta a pisantìssimi vissazzioni partècipa â rivuluzzioni dî vespri siciliani guidati dî baruna rossu passanetu e bernardu passanetu li licatisi nzòrginu e vèninu assartati e sacchiati li prisìdi francisi prisenti ntâ citati duranti lu regnu d arfonzu i d aragona la citati arricivi lu tìtulu di fidelissima sutta la lunghìssima duminazzioni spagnola licata succideru vari cosi boni e tinti n avvinimentu particularmenti drammàticu fu chiddu ca s appi ntô giugnettu dû quannu la citati vinni sacchiata e distruduta dû pirata draguttu giacchì l ottumani alliati dî francisi èranu n guerra câ spagna n sèquitu a tali vicissitùdini â fini dû cincucentu foru ricustruuti li mura e vinni edificata na turri putirusa di guardia supra la summitati dû colli sant àncilu ca dòmina tutt oi la ciati licata accuminzau lentamenti a arrivìsciri e chistu grazzi midemma a na mmigrazzioni di citatini maltisi apprudati a licata pi mittìrisi n sarvu di l aggrissioni dâ flotta ottumana nunustanti nu pirìudu nifastu ca appi a pirdurari a càusa dâ pesti dû e dâ caristìa dû succissivamenti e pi tuttu lu sèculu xvii la citati si sviluppau sempri cchiù ô nternu dâ cinta muraria nteramenti arricustruuta e vìnniru edificati nummirisi òpiri civili e riliggiusi la culonia maltisa ncrimintau doppu pi na mmigrazzioni nova avvinuta ntô detti urìggini ô primu borgu extra moenia di licata l attuali quarteri di santu pàulu supra li prupàini nord urientali dû colli sant àncilu n prussimitati di l antica cresia di santa agrippina ca n sèquitu fu didicata a santu pàulu prutitturi di malta lu portu addivintau assai friquintatu di parti di mmarcazzioni di tuttu lu miditirràniu n modu spiciali dî menzi mircantili ca vinìanu a rifurnìrisi di granu a cavaddu tra lu vii sèculu e lu viii sèculu vinni avviata n òpira granni di riqualificazzioni urbanìstica n sèquitu â quali vinni ampliatu lu càssiru longu lu càssiru oi c su vittoriu emanueli foru edificati diversi palazzi di parti dî principali famigghi patrizzi pirciò vinni a difinìrisi l attuali cunnutazzioni barocca dû centru stòricu ntê primi anni di l ottucentu s appi l ùrtimu sbarcu di pirati turchi ntô licata si sullivau contra li burboni la risistenza contra a lu reghi di nàpuli fu guidata dû patriota matteu vecchiu verderami duranti la mprisa dî milli doppu lu sbarcu di garibbardi a marsala la citati nzorgi e manna nu cuntingenti armatu propiu ô sèquitu di l eroi dî dui munni lu figghiu di garibbardi menotti nzèmmila a ninu bixiu fu uspitatu ntâ notti dû di giugnettu dû ntô palazzu dû marchisi cannarella doppu la cacciata dî burboni quannu la citati comu tutta la sicilia passau sutta lu cuntrollu dû cuvernu piemuntisi licata uspitau n qualitati di cumannanti dâ cumpagnìa dû riggimentu di fantarìa lu scritturi edmondo de amicis nta l anni ca vannu ntra lu e lu foru custruiuti lu ponti supra lu ciumi salsu lu portu cummirciali e tanti strati ca pirmitteru lu cullicamentu direttu cu li mineri di sùrfiru prisenti ntâ parti nterna dû tirritòriu foru rializzati cincu raffinarìi tra li quali la cchiù mpurtanti d europa ppi traspurtari lu sùrfiru n granni quantitati vinni custruiuta puru la ferruvìa ppi canicattì e ppi naru e na ssi stissi anni la stazzioni di licata addivintau sempri cchiù mpurtanti li mineri e l attivitati cummirciali purtaru nu sviluppu suciali e ecunòmicu mpurtanti criannu nu cìrculu ecunòmicu ca fici la furtuna dâ citati licata addivintau accussì risidenza abbituali di famigghi facurtusi nòbbili e burghisi e macari di nummarusi sedi cunzulari chistu favurìu na granni attivitati di fabbrichi di casi palazzi e villi liberty arcuni dî quali foru pruggittati di ernestu basili e affriscati di sarvaturi gregorietti ntô accumènzanu macari a licata l anni scuri dû fascismu ca s accabaru lu di giugnettu dô quannu la divisioni di fantarìa miricana sbarcau ntê costi dâ plaja pigghiannu la citati prima la guerra e doppu la crisi dû sùrfiru di qualitati òttima ma ca li carattirìstichi mpunìanu lu mpiegu di tècchinichi d estrazzioni divinuti picca cumpititivi purtaru a nu mpuvirimentu prugrissivu dû tirritoriu signannu na svolta n senzu nigativu pî cunnizzioni ecunòmichi ginirali ca ammuttau tanti licatisi a emigrari versu lu nord di l italia e versu àutri paisi suprattuttu n girmania bergiu e francia e a dda banna di l ucèanu ntê stati uniti ntâ l argintina e ntô vinizzuela pi furtuna macari cu na situazzioni ecunòmica strammata e nu sviluppu edilizziu nun rigulatu ntê pirifirìi suprattuttu tra l anni e licata sarvau na granni parti dû sò patrimoniu artìsticu munumintali e naturali ca oi custituisci la sò ricchizza cchiù granni lu clima timpiratura media ànnua c chioggia media ànnua mm lu mari pulitu e la biddizza dû centru urbanu nni fannu na tappa ca nun s havi a ammancari nta nu tiniràriu turìsticu n sicilia li duminazzioni ca succideru ntâ sicilia ntô cursu dî millenni lassaru na prisenza nutèvuli ortri ca nta l arritruvamenti archiològgici macari nta l architittura civili e riliggiusa e ntâ struttura urbanìstica dâ citati nni sunnu tistimunianza lu nchiantu àrabnu dû quarteri dâ marina la struttura dû quarteri maltisi di santu pàulu e le la tipuluggìa barocca dî càssiri principali nummarusi sunnu l arritruvamenti archiològgici c acchiànanu ô paleolìticu lu mesolìticu e lu neolìticu s hannu a nutari particularmenti l ipuggeu stagnoni pontillu la nicròpuli munumintali a grutti artificiali di munti pitrudda la grangela òpira idràulica d èbbica priellenìstica lu frourion di falaride furtizza d èbbica greca nunchì li rasti dâ citati greca di munti sant àncilu tanti dî riperti arritruvati pressu chisti e àutri siti di rilivanza archiològgica arritruvati ntô tirritoriu cumunali sunnu sarvati e esposti pressu lu museu archlològgicu citatinu ntê lucali dû chiostru dâ badìa tra li beni munumintali di maiuri preggiu si cìtanu a licata è nortri prisenti l ossirvatoriu avifaunìsticu foci dû salsu lu tirritoriu di licata si stenni pi circa km supra la costa ca si prisenta assai varigata si passa dî lochi cu tratti rinusi comu li praji di farcunara nzinu a agghicari â playa a urienti dâ citati nzinu a passari di marianeddu e a li suggistivi scuggheri dû cavadduzzu e dâ nicolizia dî biddìssimi praji durati di mollarella e poliscia e cuntinuannu macari a li praji beddi di san nicola e pisciottu a uccidenti lu venniridìa prima dâ dumìnica dî parmi si svorgi l addulurata e na ricurrenza assai sintuta e participata a licata e grapi di fattu li funzioni riliggiusi dâ simana santa lu sò cultu fu nzirutu ntô la prucissioni dû simulacru di lignu sitticintiscu dâ madonna addulurata purtata a spaddi dâ cunfratèrnita di l addulurata stissa nesci a l uri dâ crisiudda di sant agustinu posta ntâ zona antica dâ marina ca s affaccia supra lu portu siquuta di nu munzeddu di fideli scàusi nzinga di votu e di miràculu arricivutu e di picciriddi fìmmini vistuti cu l àbbiti sìmili a l addulurata pircurri lentamenti nu trattu dû centru dâ citati facennu na sosta curta versu li davanti ô palazzu di citati arripartennu arriva davanti â cresia antica e cunventu dû carmini e appoi turnannu n arreri arriva doppu uri ntâ matrici unni fà la sosta nzinu â sira dâ dumìnica dî parmi la dumìnica versu li doppu la funzioni riliggiusa lu simulacru nesci dâ matrici e pircurri di novu li vìi dâ citati e suggistivu lu mumentu quannu la madonna arriva sutta l arcu na strata ca la stàtua pi passari di ddu trattu havi a èssiri calata nzinu ô puntu di tuccari quasi terra un trattu assai suggistivu e tuccanti cuntinuannu la longa prucissioni lu simulacru arriva ntâ cresia dî setti duluri cresia antica ca pigghia lu nomu propiu n onuri dâ madonna addulurata unni custudisci una dî cchiù antichi stàtui di l addulurata e fà na sosta curta davanti la cresia versu menzanotti la prucissioni arriva ô portu unni l addulurata trasi dintra la caserma dâ capitanarìa di portu versu l la prucissioni arriva ntâ cresia di sant agustinu unni a lu gridu di viva marìa addulurata trasi ntâ sò cresia unni veni diposta nta l artaru majuri e vinirata pi tuttu l annu di migghara di fideli n attisa dâ pròssima prucissioni li funzioni dâ simana santa arrìvanu ô gradu màssimu ntâ prucissioni dû venniridìa santu ca si svilùppanu nta diverse fasi pi tuttu l arcu dâ jurnata la prima prucissioni avveni n nutturna a l uri e si movi dâ cresia antica di santu giròlamu ntô cori dâ marina veni purtatu n furma privata ma siquutu di cintinara di fideli lu simulacru dû cristu ch è postu ntâ cruci supra lu calvariu priparatu ntô locu occupatu nzinu a mitati dâ cresia dû purgatoriu lu cristu postu supra na littiga e accumpagnatu dâ madonna addulurata veni cullucati nta na cappella priparata ô chianu terra dû palazzu la lumìa famigghia nòbbili di licata a menzijornu sempri dâ cresia di santu giròlamu s avvìa la prucissioni dû cristu purtaturi dâ cruci ca pircurri li dui càssiri principali prima di tràsiri ntâ cappella la lumìa unni la stàtua dû cristu purtaturi dâ cruci veni sustituutu dâ stàtua purtata la notti prima e sistimata attaccata a na culonna la prucissioni cuntìnua nzinu a jùnciri ô calvariu lu mumentu forsi cchiù sulenni dî funzioni dû venniridìa santu è ntâ prucissioni sirali dû cristu dipostu supra nu lettu biddìssimu tuttu ntarsiatu e duratu pircurri li vìi dâ citati e doppu dui sosti curti ntâ cresia dû carmini e ntâ matrici fà la sò trasuta a santu giròlamu lu di maiu è la festa dû patronu sant àncilu màrtiri centru dâ festa è la seicintisca cresia di sant àncilu ntô cori baroccu dû centru stòricu li jurnati sunnu muvimintati suprattuttu dâ fera longa ca si grapi un paru di jorna prima dâ festa e si cunchiudi lu di maiu la fasi cchiù cuinvurgenti è la prucissioni di l urna d argentu seicintisca ca custudisci li resti dû santu e na prucissioni assai muvimintata â quali partècipa na fudda mmenza e fistanti l urna dû santu è accumpagnata quattru ceri màchini di lignu seicintischi purtati n prucissioni di diversi catigurìi di travagghiatura ntê diversi mumenti dâ prucissioni s assisti n punti pricisi dû picursu â cursa sìa di l urna ca dî ceri vulìssiru rapprisintari li diversi fasi dâ vita dû santu e dû viaggiu ca lu cunnucìu a licata la stissa prucissioni ma senza la participazzioni dî ceri si svorgi la prima dumìnica doppu firraustu n mimoria di na pistilenza scampata xvi sèculu nta l anni lu licata calciu fu artèfici di na scalata prudiggiusa ca lu purtau n picca anni dû calciu dilittantìsticu â seri b ntâ staggiuni unni ristau pi dui anni attuarmenti lu licata calciu è n eccillenza stammu murennu ca fami l econumìa è privalentimenti basata supra l agricultura e la pisca ntê sèculi lu portu fu assai mpurtanti nta l antichitati fu nu puntu di rifirimentu ntô miditirràniu pû smistamentu di merci suprattuttu dû granu n tèmpura cchiù ricenti ntâ prima mitati dû novicentu fu laricamenti mpiegatu pâ cummircializzazzioni dû sùrfiru ca pruveni dî mineri di tutta la sicilia prugrissivamenti la valenza cummirciali subbìu nu ridiminziunamentu pirciò a oi sunnu privalenti l attivitati ligati â pisca cumposta di na flotta di varchi ca nèscinu a mari ogni notti e tràsinu ogni jornu purtannu n terra lu pisci lucali bonu e friscu e si licata è giamillata cu menfi o mènfici ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti longu la costa sud uccidintali dâ sicilia posta tra l ària dî templi dòrici di selinunti e l ària dî scavi archiològgici di eraclea minoa sorgi la citati di menfi ntâ pruvincia di girgenti posta supra li rilievi cullinari a tri chilòmitri dâ costa miditirrània ntra li ciùmira belici e carboj la citati prisenta nu nchiantu urbanìsticu seicintiscu a scacchera cu cumparti assai anchi e corti nterni cu spanzioni setti ottucintischi è borgu di funnazzioni dû funnatu pi raggiuni di culunizzazzioni e pristiggiu fiudali a sèquitu dû tirrimotu dû jinnaru dû la citati fu gravimenti danniata lu centru abbitatu fu parziarmenti trasfirutu lu nchiantu dû centru novu arripigghia n modu cuntìnuu la magghia dî tracciati viari ottagunali a scacchera lu tirritoriu cumunali è attravirsatu dî ciùmira belici e carboj e cunfina chî tirritori dî cumuna di muntivagu santa margarita e sammuca castelvitranu sciacca e lu mari miditirràniu lu tirritoriu s attrova misu nta nta na zona di ntiressi agrìculu agghiri li lachi artificiali di trinità miliuna di m e aranciu miliuna di m la sò cullucazzioni ntô sistema viariu tràpani girgenti e girgenti palermu nni difinisci l ària di gravitazzioni tra li pruvinci uccidintali e chiddi miridiunali dâ sicilia lu tirritoriu di menfi supra la costa sud uccidintali dâ sicilia sinu di l antichitati fu ntirissatu di nzidiamenti umani arcuni stòrici iputìzzanu ca la citati di mico sedi dâ reggia di cocalos reghi dî sicani s attruvassi ntê vicinanzi dâ burgata attuali di portu palu cunzidiratu lu portu urientali di selinunti si penza ca nta sta zona sbarcaru li saracini â cunquista dâ sicilia unni accuminzaru a fissari li sò nzidiamenti si penza midemma ca supra un situ già occupatu d un borgu saracinu la genti custruìu lu casali di burgiomillusu ntô doppu la scumparsa dî musurmani n sicilia la terra di burgiomillusu arristau priva d abbitanti ntô sutta la duminazzioni spagnola giuvanni vicenzu tagliavia uttinni di carlu v lu privileggiu di custruiri un casali supra lu tirritoriu di mènfrici ma fu sulu un sèculu doppu ntô ca diegu tagliavia aragona cortes detti accuminzagghia â custruzzioni dû primu nùcliu urbanu di menfi cuncidennu tirreni a famigghi di viddani dû circunnariu e custruennu li primi abbitazzioni è dû n appoi ca lu villaggiu rurali veni chiamatu menfi ca sustituìu lu nomu di burgiomillusu di burgibellusu di burgiu di burgettu noma c avìanu carattirizzatu lu tirritoriu e lu casali surgiutu ntô lu borgu rurali di menfi si sviluppau ntô tempu mantinennu la mpustazzioni urigginaria ca lu carattirizzava comu nzidiamentu fiudali di prupitati barunali un tissutu edilizziu nun diffirinziatu nterruttu di emirgenzi riliggiusi o di palazzi nubbiliari senza dubbiu lu monumentu cchiù anticu è lu casteddu svevu fattu custruiri ntô di fidiricu ii di svevia forsi supra li ruvini di na furtalizza àrabba oi nuiàutri canuscemu sulu una turri turri fidiriciana di furma irrigulari a quattru chiani cu n autizza di metri furmata di dui edifici quatranculari riuniti tra d iddi lu sisma dû jinnaru distrudìu cumpretamenti la turri fu ricustruuta doppu lu tirrimotu sarvannu li ruvini e ripigghiannu la furma irrigulari a latu dâ turri fidiriciana sorgi lu palazzu barunali pignatelli ca dòmina la chiazza dû paisi fattu custruiri di diegu aragona tagliavia lu palazzu si sviluppa attornu a nu curtigghiu e prisenta na tipuluggìa prettamenti fiudali è ô nternu d unu dî nummarusi curtigghi ca carattirìzzanu lu tissutu urbanu di menfi ca sorgi la custruzzioni setticintisca di palazzu ravidà carattirizzatu dâ facciata custituuta d un pòrticu a culonni dòrichi n petra rinaria ortri a li palazzi e a li casi signurili l emirgenzi architittònichi di spiccu maiuri sunnu rapprisintati dî cresi la cchiù mpurtanti senza dubbiu è la matrici didicata a sant antoni di pàduva distruduta dû sisma dû e oi n cursu di ricustruzzioni accuminzata ntô luntanu e accabbata doppu lu fu elivata a parrocchia ntô lu sò nternu era custituutu di tri navati làrichi e di cincu arcati la cresia custituìa nzèmmula câ turri fidiriciana e cû palazzu dî pignatelli unu di l elementi architittònici principali ca fannu di curtina â chiazza dû paisi àutri cresi principali dû paisi sunnu la cresia di san giuseppi eretta ntô câ facciata azzizzata di ntarsi e parasti e cu la turri campanaria a chianta trianculari la cresia dû purgatoriu custruuta tra lu e lu cu facciata rùstica si carattirizza pû sò situ ca dòmina lu quarteri purgatoriu la cresia di l addulurata surgiuta attornu ô la cresia e culleggiu di m ss annunziata carattirizzata dâ turri cu lu ruloggiu la cresia di santu roccu custruuta attornu ô cu facciati azzizzati di parasti e trabbiazzioni dòrichi la cresia di ss dâ pruvvidenza custruuta ntê primi dû supra li rasti di na cappella antica e asciancata di na custruzzioni signurili cu facciata tanticchia gòtica siddu ni spustamu versu lu borgu marinaru di portu palu frazzioni di menfi lu monumentu priduminanti è la turri d avvistamentu anticursaru è una dî nummarusi turri di guardia custeri custruuti ntô p addifènniri li citati siciliani di attacchi dî cursari ci havi na pianta quatrata a furma di piràmidi cùbbica e si sviluppa supra dui chiani oi la turri n cursu di ristàuru suvrasta lu borgu di portu palu ca s affaccia supra lu mari azzolu ntô tirritoriu di menfi a circa km dâ foci dû ciumi belici supra la riva a manu manca a metri supra lu liveddu dû mari n lucalitati le montagnole scavi ricenti purtaru â luci ortri sipurturi a furnu dû tardu pirìudu dû brunzu lu sitturi purtanti di l econumìa è rapprisintatu di l agricultura ntâ quali privali la cultura dâ vigna dû tirritoriu cumunali a chista s agghiùncinu chidda tradizziunali di l alivu e chiddi emirgenti dâ caccòcciula dû sitturi agrumariu dû muluni e dâ patata l attivitati agrìcula chî azziendi ca cummìgghianu na supirfici di circa èttari grazzi a l òpiri p abbrivirari custituisci lu pernu d un sistema di mprisi nichi ca ntirèssanu sitturi pruduttivi cullatirali n particulari chiddu dî manufatti pi l òpiri p abbrivirari e chiddu dâ trasfurmazzioni e cummircializzazzioni dî prudutti lu sitturi trainanti è carattirizzatu dâ prisenza dâ nnustria enològgica ca gistisci la trasfurmazzioni e la cummircializzazzioni di circa tunnillati di racina a l annu la rialtati pruduttiva cchiù rilivanti è la cantina settesoli ca riunisci li cantini progresso e colli del belice ca lu pruduttu veni espurtatu nta tuttu lu munnu li tradizzioni dû paisi sunnu ligati a riti antichi d urìggini agrìculi a li voti cu cunnissioni simmòlichi tra riti cristiani e àutri ti tipu paganu di l antichitati suprattuttu li manifistazzioni riliggiusi nta l accabbari dû misi di giugnu e l accuminzagghia dû misi di giugnettu havi locu la festa dû vinu un viaggiu â scuperta dû vinu e dî sapuri di sicilia lu tuttu accumpagnatu di mùsica spittàculi e digustazzioni ca rènninu inycon na festa divirtenti e ô stissu tempu ntirissanti lu vinu pruduciutu dâ terra e dû travagghiu di l òmini risursa d un tirritoriu e sprissioni di na sò qualitati spicìfica addiventa tempu di rinàscita e prizziusismu di na citati diunisìaca ca trasforma lu distillatu dâ terra n cumunicazzioni suciali fatta di spirienza e di rilazzioni pi na citati dû vinu di sempri crucivìa dû miditirràniu lu ritu dâ binidizzioni dî parmi e dî rami nichi d alivu sìmmuli di paci si compi duranti la missa dâ dumìnica dî parmi n apirtura dî cilibbrazzioni dâ simana santa lu jovidìa santu ogni artaru n cresia veni addubbatu a mo di sipolcru cu chianti svariati ciuri e lavureddi lu venniridìa santu ntê primi uri dû pumiriggiu lu simulacru dâ mmaculata lassa la matrici â volta dâ cresia di l addulurata ntô stissu istanti lu simulacru di cristu veni avviatu a lu calvariu e veni nchiuvatu â cruci ntê fistivitati pasquali la funzioni dû ncontru havi tanta mpurtanza si svorgi a menzudìa dû jornu di pasqua e chiudi li funzioni tradizziunali dâ simana santa la banda sona li stàtui di san micheli arcàncilu e di gesù risortu pàrtinu dâ matrici pi ncuntrari la madonna ê dùdici n puntu lu simulacru dâ madonna agghica dâ cresia di l addulurata la stàtua di san micheli purtata a spadda di picciotti si fà avanti scutuliannu li ciancianeddi dû pitturali junta marìa cci annunzia la risurrizzioni dû figghiu accussì la madonna curri versu gesù ca già ci veni ncontru e vidènnulu lassa càdiri lu mantu nìguru e comu pi maggìa nu stormu di palummi ammucciati sutta lu mantu spicca lu volu e tutti li campani dâ citati sònanu a festa la festa si svorgi l ùrtima dumìnica di giugnettu cumprenni tra l àutru la tradizziunali antinna a mari tannu jocu assai banali ca cunzintìa a li giùvini di li porti miditirrànii distinati appoi a travagghiari supra li vileri e supra li varchi a vela ca tannu surcàvanu li nostri mari d apprènniri lu misteri di marinara la parti cchiù ntirissanti dâ festa è la prucissioni câ stàtua nica dâ madonna dî grazzi ca accumpagnata dâ banda musicali pircurri la principali via dû borgu marinaru nzinu ô molu ccàni pi tradizzioni lu simulacru veni sistimatu supra na varca nica siquuta di tanti àutri varchi chini di fideli li piscatura crìdinu ca duranti la travirsata la vìrgini binidici lu sò mari ntâ prima quinnicina d austu menfi campa la festa tradizziunali di san giuseppi ca si svorgi pi tri jorna duranti li quali è pussìbbili assìstiri ê famusi cursi dî bèrbiri cavaddi muntati di fantini ca ntô pircursu di via boccacciu si dispùtanu lu paliu millusianu drappu di sita anchiu arraccamatu a manu cu l effiggi dû santu la tradizzioni voli ca sti cursi rapprisèntanu li bèrbiri alluntanati di l agru minfitanu di fidiricu ii di svevia ntô attuarmenti duranti la sira dâ dumìnica ùrtimu dî tri jorna di fistiggiamenti si svorgi la prucissioni sulenni cû simulacru dû santu c attraversa li vìi principali dû centru pi l accasioni lluminati bonu la fascia custera dû cumuni di menfi ca cunfina cu lu mari miditirràniu si stenni pi circa km e è carattirizzata di na praja rinusa câ prisenza dû finòminu naturali dî duni li duni nfatti nvàdinu l entruterra pi cintinara di metri e ci hannu carattirìstichi di mubbilitati e ncunzistenza duvuta â poca acqua di celu ô càudu africanu e â ntinzitati dî vèntira fannu rifirenna a sta fascia rinusa lu borgu marinaru di portu palu la riserva naturali dî foci dû ciumi belici ô quali s ìntegra la zona balniari di portu palu e lidu fiori è ntra st ambienti custeru ca si nzirìscinu arcuni àrii di particulari ntiressi naturalìsticu quali la custanti di st àrii è lu clima di tipu miditirràniu cu timpiratura media di c n giugnettu e austu e cu punti màssimi di c nta l àmbitu eurupeu ntô menfi attruvau novamenti cunferma dâ propia qualitati ambientali cu l arricanuscimentu dâ bannera blu the blue flag assignatu dâ fee lu sìmmulu dâ bannera blu nun ìnnica sulu l òttimu statu di saluti di l acqui marini dâ costa ma è l arricanuscimentu dâ qualitati ambientali cumplissiva dâ zona e dâ sò vivibbilità cumpreta ô rilassu dû sìmmulu dâ bannera blu cuntribbuìscinu tanti fattura ambientali quali nchianti di dipurazzioni ecc arricanuscimenti nta l anni naru è un cumuni siciianu di abbitanti dâ pruvincia di girgenti è situatu ncapu a na cullina di metri sùpira lu liveddu dû mari dô paisi si pò vìdiri lu mari di mpacciu ma macari lu muncibeddu e li madunìi sutta a lu paisi c è na vallata ca si chiama val paradisu la storia di naru si cunfunni cu la liggenna nnû sò tirritoriu si tròvanu tracci di abbitanti già dâ pristoria la liggenna dici ca naru vinni funnata dî gicanti antichi abbitatura di l ìsula mentri arcuni l idintìficanu cu l antica camico mìtica cità funnata pi cocalo di dedalu l architettu dû labbirintu di crita àutri vonnu attribbuiri la sò funnazzioni ê fìnici mentri arcuni fonti pàrranu dâ funnazzioni di naru comu na culonia dâ cità greca di gela cu lu nomu di agragas jonicum nnû a c ottu anni doppu la funnazzioni dâ stissa gela e cent anni prima dâ funnazzioni di girgenti numinata agragas doricum facirmenti puru siddu era già abbitata nnâ pristoria e nnî sèculi pricidenti lu paisi attuali fu funnatu di l àrabbi ntô sèculu ix doppu cristu e sutta lu duminiu di li chiaramunti nnû mediuevu addivintau una di cità cchiù mpurtanti dâ sicilia tantu di èssiri una di tri cità nzèmmula a palermu e missina a putiri fari liggi centru mpurtanti dû mediuevu vinni chiamatu fulgentìssima di lu mpiraturi fidiricu ii di svevia la storia ricenti arricorda n particulari l òpira di rusariu ferracani farmacista nasciutu a naru ntô e murutu ntô appartinenti â massunarìa e appaltaturi custruìu la cunnuttura ìdrica c asisti ancora oi la via archeologica e la via dante ancora oi visìbbili n quantu rializzata cu petra làvica e cu pinnenzi latirali suluzzioni a l èbbica cunzidirata a l avanguardia e ca risistìu pirfinu a un bummardamentu aèriu dâ secunna guerra munniali li sidili n ferru chî quali avìa arriccutu la chiazza di san calòjiru ancora oi sunnu usati nta l atriu dû cumuni di ricenti lu cumuni fu curputu di na frana ca metti n pirìculu granni parti dû centru stòricu di l avvinimentu si stannu ntirissannu la prutezzioni civili e li principali forzi pulìtichi riggiunali e nazziunali oi naru è un paisi chinu di munumenta suprattuttu d età barocca tra li quali spìccanu lu casteddu di chiaramunti e lu vecchiu domu dû ca fu custruiutu n capu na vecchia muschea tutti dui sti munumenta foru numinati munumenta nazziunali lu paisi è visitatu abbituarmenti di tanti turisti ca vèninu videmma pi tanti àutri munumenta tipu la chiesa matri la chiesa dû ss sarvaturi la chiesa di san francì la chiesa di sant agustinu la chiesa di san nicola la chiesa di santa catirina lu municipiu ca era un vecchiu cummentu oltri ê grutti suttirrànii ê catacommi e ô castiddazzu ca è un pocu fora paisi nnû la cresia di san francì fu numinata di l unesco munumentu sìmmulu di paci lu paisi di naru è unu dî centri cchiù mpurtanti dû baroccu sicilianu stili ca dòmina intra quasi tutti li cresî dâ citati lu sìnnacu dû cumuni attuarmenti è liddu cremona p aviri cchiù nformazioni ncapu i sinnaci si po consurtari a lista dî sinnaci dâ città di naru naru fu ô centru dâ storia siciliana antica nzinu a quannu isulatu dî vìi di cumunicazzioni principali fu a picca a picca abbannunatu riccu di cresi cunventi e di rasti archiològgici tannu fu lu locu unni tantìssimi famigghi nubbiliari attruvaru nzidiamentu a città di naru fu a capu di l omonima cumarca ca cumprinnia oltri au stessu paisi di naru capucumarca i paisi di caniattì delia camastra summatinu rivinusa castrufilippu e pi un certu piriudu videmma campubbeddu di licata contesa cu licata naru è na citatina situata a metri supra lu liveddu dû mari ô centru d un cumprinzoriu fèrtili unni la natura offri un clima friscu e timpiratu na natura multiculuri e sulari sutta a cullina unni c è u paisi a sud ovest si grapi n ampia vaddrata cultivata a val paradisu unni nascì nnu a sagra dû miennulu n ciuri poi spustata a girgenti a nord ovest scurri u ciumi naru n u cursu d u quali fu criata nna diga artificiali a diga san giuvanni granni bacinu di raccolta di l acqui ca viennu utilizzati poi suprattuttu p abbrivirari i campagni u territoriu di naru è u secunnu cchiù ranni dâ pruvincia di girgenti secunnu sulu a chiddru dâ stessa città capoluogu custruutu ntô triccentu dâ famigghia putenti dî chiaramunti e pi chistu cumunimenti notu comu casteddu chiaramuntanu sta furtalizza n tufu dâ furma irrigulari ntô fu dichiarata monumentu nazziunali lu cumplessu cumprenni un muru di cinta cu caminu di ronda la turri quatrata vuluta di fidiricu iii d aragona ntô e la moli tra l ambienti nterni cummigghiati di volti a vutti si signala lu saluni beddu o sala dû principi ntô quali si trasi di na porta triccintisca e na jisterna anchia graputa ca vinìa usata a li voti comu priggiuni lu casteddu fu ristauratu pi sarvari l edificiu e pi nzirìrilu ntâ rialtati lucali cu la distinazzioni a museu di dui liveddi di l ala sud est e dâ turri aragunisa nunchì câ criazzioni d un labburatoriu di ristàuru nta l ària sud ovest attuarmenti u castieddru ospita a mostra permanenti di l abitu anticu ed è usatu videmma pi celebrari i matrimoni civili veru mpurtanti pû paisi di naru è la festa dû patronu san calò viniratìssimu n tutta la sicilia e n particulari a naru unni cc è lu sò santuariu cchiù mpurtanti e unni ogni annu lu di giugnu si fa la festa n sò unuri cu la tìpica prucissioni dâ stràula na speci di slitta ca veni trascinata dî fideli longu li strati dû paisi cu na corda di ducentu metri la festa di s calò attira a naru ogni annu fideli di tutti li parti dâ sicilia e macari di àutri nazzioni suprattuttu li mmigrati a l èstiru ca ogni annu tòrnanu pi rènniri umaggiu ô santu d arricurdari è lu fattu ca la sagra dû miennulu n ciuri ca attuarmenti si fisteggia a girgenti nascìu a naru nnu comu festa dû paisi lijata a l arrivu dâ primavera e sulu succissivamenti si nni mpussissaru li giurgintani attualmenti a naru si cèlibbra l accussiditta primavera narisi ca àutru nun eni ca la vecchia festa dû miènnulu n ciuri àutra tradizzioni particulari è la sguondru tìpica prucissioni ca si fa pâ festa di pasqua unni si vannu a ncuntrari lu signuri risortu câ madunna addilurata ca ntô mumentu stissu unni lu vidi perdi lu mantu nìuru e arresta cu nu tìpicu mantu cilesti oi naru campa d agricultura e n parti nica di turismu tantìssimi sunnu li citatini espatriati n girmania e cchiù n ginirali a l èstiru lu santu patronu è san calò o caloiru ca la festa si svorgi lu di giugnu d ogni annu assai cummuventi è la prucissioni tradizziunali duranti la quali lu santu veni tiratu supra na straula slitta enormi cu cordi dî fideli supra un pinninu pi circa un chilòmitru e menzu nortri ntâ cresia lucali di san franciscu sunnu cunzirvati li riliqui di santu domizziu e santa culumma morti ntê cruciati sempri ntâ stessa chiesa si trova nna statua dâ madonna mmaculata fatta tutta d argentu massicciu ad eccezzioni dâ testa e dî manu ca fuoru tagliati e arrubbati duranti a secunna guerra munniali e rimpiazzati cu piezzi fatti d antru matriali moltu intensa e sintita dî narisi è a nuvena in onuri dâ mmaculata duranti a quali si canta un tipicu cantu â madonna e ca curmina l dicemmiru cu a prucissioni dâ statua pî strati dâ città giuseppi messina giurista tiurizzaturi eminenti dî cuntratti di tariffa e dî cuntratti cullittivi unu dî màssimi studiusi dû drittu dû travagghiu e dû drittu sinnacali fonziu gaetani conte ideaturi dâ sagra dû miennulu n ciuri ciccu da naru pitturi mportanti in ambitu regionali affriscà tra l antri cosi u palazzu steri di paliemmu storica residenza dâ famiglia chiaramunti e u stessu castieddru di naru piero barone cantanti pi chiddru ca riguarda l ambitu sportivu di ricurdari è sicuramenti u svolgimentu ntô dî campionati europei di canottaggiu ntâ diga san giuvanni ai quali pigliaru parti videmma i fratelli abbagnale e ca fuoru commentati di giampieru galiazzi a squatra di cauciu dû paisi l a s d naru milita attualmenti in terza catigoria e po vantari u record assolutu di punti tra tutti i categorii dû cauciu italianu intra un campionatu a du punti pi vittoria e un puntu pi pareggiu aviennu fattu intra un campionatu di l anni ottanta tutti vittori e un pareggiu chissu risultati ci permetti di aviri anchi u record di l imbattibilità intra un campionatu portu empedocli o marina ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti la marina molu di giurgenti farnia vignetta lu nomu urigginariu dû paisi era marina di girgenti pirchì dû xv sèculu fu sedi d arrivu di tutta la pruduzzioni cirialìcula dâ zona girgintana ntô xvi sèculu lu suvranu carlu v fici erìggiri ntâ citatina na turri a scopu difinzivu la custruzzioni dû primu molu vinni abbiata ntô grazzi ô ntirventu dû vìscuvu laurenzu gioeni e vinni accabbata ntô ntô fu datu nu nomu novu ô paisi molu di girgenti propiu pi suttaliniari l attivitati purtuali pròspira ca appi na nfruenza supra lu sviluppu dâ citati succissivamenti lu paise fu chiamatu portu empedocli n ricordu dû filòsufu girgintaino famusu empedocli ntô lu cumuni dicidìu d agghiùnciri vigata a latu dâ propia dinuminazzioni ufficiali di portu empedocli n umaggiu ô nomu mmagginariu attribuutu ô paisi dû scritturi annirìa camilleri ntê rumanzi e cunti c hannu comu protagunista lu cummissariu muntalbanu a liveddu spurtivu vannu arricurdati l unione sportiva empedoclina càuciu c arriniscìu assai nta l anni sittanta e la polisportiva juventus basket c uttinni li megghiu chiazzamenti ntê campiunati nazziunali nta l anni nuvanta la ditta unione sportiva empedoclina mìlita attuarmenti ntô campiunatu di prumuzzioni raffadali o rafadali ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti abbitatu dû pirìudu neolìticu lu tirritoriu n capu ô quali sorgi raffadali porta tistimunianzi dî vari culturi ca lu pupularu tra li scuperti archiològgichi cchiù ntirissanti arricurdamu li cèlibbri vìrgini di businè li nutizzi certi supra raffadali accumènzanu a pàrtiri dû pirìudu àrabbu èbbica ntâ quali asistìa un casali riccu chiamatu rahal afdal zoè casali ccillintìssimu rinumatu pi la ricchizza dâ pruduzzioni agrìcula e la biddizza dâ pusizzioni cunquistata dî nurmanni ntô raffadali addivintau fèudu dâ famigghia montapertu ntô tirritoriu di raffadali s attruvava la furtizza saracina di guastanella ca risistìu a longu â cunquista nurmanna la citatina attuali vinni funnata supra li ruvini dû casali anticu ntô petru montapertu uttinni dû re firdinannu lu jus populandi pâ spanzioni di l agglumiratu urbanu e accuminzau li travagghi di cunzulidamentu dû casteddu e di custruzzioni dâ matrici ntô giuseppi niculò montapertu ntervinni pi riprìmiri na rivolta dî girgintani contra a lu vìscuvu tràjna accusatu di custrìnciri la pupulazzioni â fami pi primiari lu curaggiu e la fidiltati dî montapertu filippu iv di spagna nzignìu la famigghia fiudataria di raffadali dû tìtulu di prìncipi elivannu macari lu fèudu ô rangu di principatu l ùrtimu signuri di raffadali fu sarvaturi montapertu valguarnera ntâ matrici n fasi di ristàuru cunzirvativu si ponnu ammirari picca òpiri d arti di valuri n particulari nta la cresia è sarvatu un sarcòfagu rumanu dû ii sèculu d c e la stàtua di lignu dâ madonna dî nfermi prubbabbirmenti òpira di niculò buttafuocu o comu egghiè pittata d iddu e c acchiana ô tra l àutri cresi s havi a arricurdari la cresia di santu giuseppi cû sò fruntali baroccu splèndidu e la cresia dû rusariu ristaurata ricentimenti lu piattu tìpicu di raffadali è lu maccu passatu di favi sicchi tra li citatini raffadalisi cchiù canusciuti ci sunnu stu paisi si carattirizza picchì avi na calata tutta sò ca nun assumigghia pi nenti a chiddi di li paisi vicini quannu pàrranu pari ca càntanu è puru lu paisi unni nascìu lu pueta e riggista mimmo galletto domenico alvise galletto rivinusa iè un paisi di cristiani di la pruvincia di girgenti la comuni si trova a lu livanti di girgenti capitali di la pruvincia a manzijuornu di cartanissetta e a tramuntana di la licata li turrena ntuornu a rivinusa ieranu mputiri a li genti a partiri di quannu li persuni campavanu senza zappari nffatti ci sunnu un burdellu di gruttiddi stili comu a li vucchi di li furna vicinu a lu paisi ca parissi ca sunnu accussi antichi ca nuddu sapi beddu pulitu quantu anni jannu a la bìfara a la grada a la schiumaredda a li balati a lu paitunnu a saracinu a mintrussu a liddasi a la muculufa a la scalidda e intra tanti atri bbanni li cosi ca sannu truvatu sunnu li cchiù viecchi di lu tienpi di la petra di lu timpu di lu brunzu anticu e nuovu e di lu tiempu di lu fierru speciamrmenti ntra nebbica ca cu iavi lu cucciu di la littra ppi sti cosi li chiama periodo castellucciano a saracinu a li balati a mintrussu a liddasi e pi cosi cchiu nichi intra tanti atri puesti si trovanu cuticchia giammariti e bummulidda sani tinciuti ca sunnu di lu tiempi di grieci di li romani e di li cristiani nzina a cosi di li niuri arabi suluca ca ppi chisti cà li niuri sannu truvatu picca cosi grana d oru e giammariti tinciuti di tanti culura comu li fannotta di na vota ma su accussi picca ca forsi niuri ni sta terra nun ci nnannu mai statu quannu parla lu rivinusaru ammeci dicinu paroli ca si capisci subbitu ca lu niurumi l hannu nni lu sangu forsi quannu lu paldinu normannu vinni aghiri sti cugna conquistà li niuri di naru e chisti ppi nun farisi pigliari scapparu agghiri rivinusa addifinninnusi mpirtusannusi ncapu lu pizzu di saracinu ca forsi ancora ni si tiempi c era quarchi muru a la ddritta di li tiempi di greci pi putirisi addifenniri quarchi cosa jè puri scritta di lu parrinu francisi ca iva appiersu a lu paladinu pi scriviri li so conquisti chistu arrivata a dopu la conquista di girgenti dici ca lu paladinu conquistà unnici castelli mienzu a sti noma c è chiddu di ca forsi jè la muculufa chiddu di ca avadd essiri la bifara e chiddu di ca a li rivinusara ccià sempri piaciuti pinsari ca jera rivinusa atri cosi nun c è nenti tranni na puocu di noma di famigli comu a li ca jè lu stessu nomi di lu baruni saracinu di li terri di rivinusa e gibbesi mulcibiade mulé melk kelb mule ammazzatu di salbatori palmeri miles parenti di ruggeru lu normannu ntra na sfida tra iddi dui pi decidiri quali esercitu avia a vinciri tra chiddu di li niuri e chiddu di li francisi poi c è ca saracinu si chiama propriu saracinu e chistu quaechi casa ava a sinificari ca tutti li rivinusara hannu sempri cuntatu ca lu paladinu nurmannu fu agghiri cà e ca a lu cummentu ci sunnu na pari di quatri cu lu normannu a lu canali ca scava vicinu na macchia di ficu propriu unna la debba matri ci dissi ca l acqua c era lu riestu lu fazzu appriessu a cura dell archeopaleoclub di ravanusa nta stu pirìudu si pò cullucari maacri na prima nàscita dû nomu dû nùcliu urbanu nfatti lu storiògrafu grecu tucididi ni nzegna ntê sò storie ca un primu nomu assignatu a la rivinusa urigginaria era chiddu di maktorion ma n sèquitu lu stòricu grecu diodoru sìculu nasciutu ntê pressi d enna ni fà accanùsciri un nùcliu nicu ntê vicinanzi dû munti saracinu chiamatu kakiron quinni rivinusa appi na prima nfruenza prettamenti greca tistimuniata dî nummarusi riperti archiològgici e dâ discinnenza dû nomu la polis ciurìu ntra lu a c e lu a c p appoi èssiri distruduta a càusa prubbabbirmenti dâ prima guerra pùnica ca vitti comu tiatru di lotti propiu la sicilia nu secunnu mumentu dâ storia rivinusana è datu dû pirìudu bizzantinu e àrabbu dû quali nun arristau nenti si nun la nfruenza ntâ parrata lucali stu pirìudu parti dû v sèculu e agghica ô xi sèculu a stu puntu si fà acchianari l urìggini vera di rivinusa funnata ntô a òpira di ruggeru d altavilla ca si vinni a attruvari ê pedi dû munti doppu l ennèsima battagghia contra a li saracini appi la visioni dâ madonna ca ci nnicau lu pedi di ficu cû quali l òmini si dissitaru e scunfiggeru l avvirsari p arringrazziari a la madonna dû bon èsitu dâ battagghia eriggìu na crisiudda unni si riuneru li famigghi dî zoni di l attornu ntô giuvanni annirìa crescenzu ca putemu cunzidirari lu patri funnaturi dâ rivinusa riliggiusa e civili cresi a re arfonzu lu magnànimu l auturizzazzioni a fabbricari un magasenu e n ostarìa ntô fèudu di rivinusa c avìva arricivutu n dota dâ muggheri lu vìscuvu monz dumìnicu xart cuncidìu la funnazzioni di un munasteru unni vìnniru chiamati li canònici di giorgiu n alca giuvanni de crescenzu uttinni nortri di arfonzu lu magnànimu ca lu fèudu di rivinusa fussi elivatu di sìmprici a nòbbili e ci fussi cunciduta la giurisdizzioni civili e criminali chistu avvinni lu di dicèmmiru dû rivinusa quinni ci havi na sò cresia un signuri un fùnnacu arbergu e li canònici n àutra tappa dâ storia di rivinusa n è data dâ funnazzioni dâ matrici fu propiu don giàcumu bonannu colonna ca ntô cu n assimbrea sulenni prucramau la libbirazzioni di rivinusa dâ fiudalitati di licata e cresi ô vìscuvu monz trama l auturizzazzioni a custruiri na cresia cchiù granni di chidda dâ madonna dû ficu la cresia vinni custruuta ntô e ntô stissu annu vinni prucramata matrici nta stu mentri rivinusa s accriscìu ci havi n amministrazzioni cumunali nnipinnenti e li sò giurati l abbati roccu pirru afferma ca rivinusa ntô ci havi famigghi abbitanti ca càmpanu attornu â cresia dâ madonna dû ficu ca si penza cadìu n ruvina ntô la matrici fu didicata a s giàcumu n onuri dû funnaturi rivinusa cuntìnua a ngrannìrisi e a affruntari tutti li difficurtati e li prubbremi dî viddani li baruna si sèquinu e secunnu la sò dispunibbilitati migghiòranu o mpijòranu li cunnizzioni dâ genti mischina a tali prupòsitu firdinannu lauricella duna n alencu minuzziusu e pricisu di tutti li baruna ca cuvirnaru la terra di rivinusa l amministrazzioni barunali si nterrumpìu ntô quannu firdinannu iii di burboni abbulìu li privileggi barunali ntô rivinusa cunta abbitanti e ntô ci sunnu cristiani ca càmpanu ddà cû sèculu novu lu paisi campa li prubbremi di tutti li cumuni dû miridiuni la miseria ammutta li viddani a circari furtuna ortri l ucèani e tanti sunnu chiddi ch emìgranu â mèrica si diffùnninu ntantu l idìi sucialisti e la cresia doppu la rerum novarum si nzirisci ntô suciali circannu di vèniri ncontri a l esiggenzi dî puvireddi nàscinu li casci rurali li muvimenti cattòlici e sucialisti lu paisi affronta li dui guerri e l emigrazzioni dû secunnu doppuguerra porta li nostri viddani clannistinamenti n francia e n girmania picca fà rivinusa annunziau lu propiu giamillaggiu cu sulzbach saar cumuni tedescu nicu di circa abbitanti situatu ntâ riggiuni dâ saar a tistimunianza dû giamillaggiu cû paisi nicu dû saarland fu pusizziunata ntô viali lauricella a l autizza dû ncrociu cu via brunu buozzi un carreddu dî mineri tudischi postu a sìmmulu di l emigrazzioni rivinusana ntô paisi tudiscu nicu sta villedda ora ci havi lu nomu di villa sulzbach saar rivinusa sorgi a km di girgenti e a km dî praji di licata a la quali è culligata cu na superstrata a scurrimentu viloci ca si pircurri n minuti circa lu tirritoriu cumunali si stenni pi kmq rivinusa sorgi a li pedi dû munti saracinu locu di ritruvamenti archiològgici d urìggini greca la stazzioni firruviaria nziruta ntâ tratta caniattì gela è situata a km dû centru abbitatu ntô tirritoriu dû cumuni di campubbeddu di licata chissa na vota era un gruppu cummirciali mpurtanti quannu li ciriali pruduciuti ntô tirritoriu vinìanu spiduti via ferruvìa e quannu la minera di sùrfaru trabbia tallarita era n attivitati e lu sùrfaru estrattu vinìa traspurtatu supra rutari sarvaturi lauricella sìnnacu dû paisi dû ô addivintatu ntô ministru dâ circata scintìfica prima e dî travagghi pùbbrici appoi ntê cuverni rumor e colombu fu diputatu nazziunali dû ô fu appoi diputatu riggiunali e pi deci anni fu prisidenti di l assimbrea riggiunali siciliana addivintau sìnnacu dû paisi a l etati giùvini di anni vinni cunfirmatu nta sta càrrica pi quatt òrdici mannati nzinu ô addivintannu n tali modu unu dî primi citatini d italia cchiù duraturi ntô si parrau di na sò puss ìbbili n òmina a sicritariu dû psi ma s appi a accuntintari di fari lu vici di bittinu craxi dui anni doppu addivintau comu egghiè lu prisidenti dû partitu ntô marzu dû doppu la nchesta mani pulite si ritirau a vita privata gaitanu calà cauciaturi prufissiunista attuarmenti militanti n seri b câ squatra dû football club messina peloro l abbitanti dû cumuni di rivinusa sunnu ditti rivinusani e ironicamenti vèninu nciuriati ncacinati pi lu fattu ca li travagghiatura ntê mineri arriturnàvanu dû travagghiu lordi di cacina sta nciuria è di sempri citata a chiddu datu a l aterni vicini e rivali di campubbeddu di licata ossìa panzuti nciuria duvuta â panza guncia vistusa dî campubbiddisi fruttu d un vunciazzuni duvutu â pusizzioni assunta câ schina curva n avanti duranti li travagghi pi lu cchiù di stampu artiggianali na manifistazzioni ca cumpìu la sò edizzioni stu d austu porta avanti lu nomu di rivinusa â nzegna dû sport e nta stu casu di l attiltètica liggera dû famusu trufeu pudìsticu acsi cità di rivinusa sunnu passati arcuni tra li campiuna taliani cchiù granni primu tra tutti l urganizzaturi giancarlu la greca arriduci a l etati di anni di nu terzu classificatu a li gari nazziunali di pudismu nortri putemu annuvirari tra li granni lu keniota benson barus vincituri di l edizzioni ô quali va a èssiri uppostu franciscu ingargiola azzolu di maratona ca participau a li pròssimi campiunati eurupei àutri granni sunnu lu marucchinu boumalik li kenioti cheruyot e kiptarus màssimu vicenzu mòdica franciscu bennici sarvaturi vincenti e tanti àutri lu trufeu fu criatu ntô e vitti triunfari comu già dittu l urganizzaturi giancarlu la greca tannu participanti cu la sbm palermu ntô videmu a rubbertu scarlata supra lu gradinu cchiù àutu dû podiu siquutu pi dui anni di sèquitu di sarvaturi vincenti àncilu curtu pelli dâ vicina caniattì appoi ntô videmu arrè a sarvaturi vincenti lu millenniu novu si grapi â nzegna di màssimu vicenzu mòdica appoi ntô videmu a lu primu straneru a vìnciri a rivinusa haron torotich ntô videmu a l ùrtimu talianu a v ìnciri a rivinusa franciscu ingargiola dû n appoi sulu duminiu èstiru ntô e videmu v ìnciri a l eritreanu afringy ntô nfini trionfa benson barus ogni annu lu trufeu pudìsticu arrinesci a attirari tutta la pupulazzioni rivinusana ammuttata oramai dâ curiusitati di l avvinimentu ma macari di l attinzioni suscitata di giancarlu la greca àbbili a nvitari li campiuna nazziunali cchiù mpurtanti un saccu di cristiani urigginari di rivinusa sunnu n girmania e puru n francia ribbera o rivela ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti eni allucatu n capu na cullinetta di metri supra lu livellu di lu mari la funnaru na pocu di cuntadini e la didicaru a na fìmmina nòbbili spagnola moncada de ribeira di l èbbica medievali èranu nummarusi l abbitanti dâ vicina e antica citati di cataviddotta ca si didicàvanu â curtivazzioni dî campi ca a pedi o cu muli e carretti scinnìanu a travagghiari ortri li sponni dû ciumi sosiu virdura la frischizza la purizza e la buntati dî sò acqui ca sgurgàvanu di na surgenti cupius ntê pressi di prizzi n pruvincia di palermu cû clima arquantu favurèvuli e miti avìanu fattu di ddi terri una di l òasi cchiù ficunni e pruduttivi di tutta la sicilia ci si pruducìa di tuttu dû risu ô cuttuni dû granu a l agrumi dî mènnuli a l alivi dî nummarusi varitati di racina a ogni tipu di frutta di staciuni e ogni gèniri d urtaggi tanti urtaggi canusciuti pi sapuri e ciàuru attruvàvanu ntô tirritoriu di ribbera anticamenti dittu allava l ambienti cchiù adattu facennu sì ca prestu l agricultura addivintassi la fonti principali di rèdditu l urìggini di ribbera secunnu studi ricenti effittuati dû stòricu lucali raimunnu lentini si fannu acchianari a l annu quannu arcuni abbitanti di cataviddotta stanchi dicideru di custruiri n situ li propi casi scigghennu lu chianu di san nicola l attuali quarteri di santu ntuninu na citatina muderna cunciputa cu criteri urbanìstici d avanguardia pi ddi tèmpira accuminzau accussì a appàriri pi vuliri supremu dû prìncipi di patirnò di tannu don luiggi moncada patruni e signuri di fèudi mmenzi n picca anni lu paisi novu s ampliau assai nzinu a custituiri n agglumiratu grossu di casi pruspittanti nta vìi làrighi e alliniati bonu ô quali fu datu lu nomu di ribbera forsi n umaggiu â muggheri biddìssima dû prìncipi maria afan de ribera figghia dû duca de alcalà cû passari dû tempu li casi aumintàvanu e accussì macari l abbitanti e pirtantu accuminzàvanu a sòrgiri li primi cresi una dî quali fu didicata a santu nicola di bari ca succissivamenti fu eliggiutu patrunu dû paisi novu la palora ribbera ìnnica na rivera na costa nu litu ovveru nu trattu di tirritoriu ntra l acqui pirtantu cunzidiratu ca lu tirritoriu è vagnatu pi km dû mari miditirràniu e è attravirsatu dî tri ciùmira virdura magazzolu e plàtani lu nomu ca fu datu â citati è maravigghiusamenti apprupiatu lu clima la pusizzioni giogràfica ortri naturarmenti la ginialità e upirusità di li agricultura cuntribbueru a criari un tirritoriu di circa mila èttari ca pi pruspiritati e pruduzzioni agrìcula è cunzidiratu na perna pâ sicilia ntera ntê primi anni li casi surgiuti a ribbera arristaru di pirtinenza dû cumuni di cataviddotta ma cû passari dû tempu è vinuta fora priputentimenti na rialtati nova ca ditirminau la nàscita ufficiali di ribbera pusizziunatu supra na granni chianura a m supra lu liveddu dû mari e distanti di chistu circa km ribbera s attrova supra lu pircursu dâ s s dinuminata sud uccidintali sìcula ca và di tràpani a sarausa è pusizziunata tra li dui ciùmira virdura e magazzolu a km di girgenti a km di sciacca e a km di palermu a circa km a sud ovest di ribbera susu un coddi dû quali è pussìbbili ammirari lu mari li jardina dâ vaddi di virdura e lu panurama dû paisi s attrova lu mpunenti casteddu di poggiudiana sdurrupatu n parti câ sò turri maistusa mirlata ca supra lu stemma ufficiali rapprisenta la citatina l agricultura è lu sitturi trainanti di l econumìa ribbirisa nta l ùrtimi trent anni foru upirati trasfurmazzioni prufunni ca pirmitteru di fari addiventari fèrtili tirrena tannu nun colti e scarsamenti pruduttivi nasceru accussì li jardina virdi virdi ca prudùcinu aranci frutta alivi urtaggi e àutru tanta mpurtanza nta stu prucessu di trasfurmazzioni appi la prisenza di dui ciùmira lu virdura e lu magazzolu pi quantu arriguarda la pruduzzioni lu ciuri di l agricultura ribbirisa sunnu l aranci dâ qualitati washington navel oi canusciuti cû marchiu novu riberella sunnu assai apprizzati li mannarini marzuddi li limiuna e a giugnu pèrsichi pira e varcoca è assai apprizzatu l ogghiu extra vìrgini d aliva l arancia amara vinni ntruduciuta n sicilia di l àrabbi duranti la sò duminazzioni ribbera è oi lu tirritoriu unni si riscontra na curtivazzioni ntinziva di l aranci duci biunni la cultivar privalenti ntô cumprinzoriu ribbirisi è la washington navel ca d idda sula cummigghia l dâ superfici ntera agrumintata ca s aggira attornu a li quattrumila èttari li frutti di pizzatura mediu grossa grammi prisèntanu â strimitati nfiriuri nu viddicu navel dû quali pigghia la dinuminazzioni la ricolta accumenza a nuvèmmiru e si prutrài nzinu a aprili lu fruttu privu di sumenzi prisenta tissitura media gustu assai gradèvuli e n acitizza vascia ntâ cucina veni mpiegata pâ priparazzioni di duci e nzalati a sèrviri comu antipastu o cuntornu p arrosti la scorcia sicca è utilizzata n pastizzarìa dû puntu di vista culturali e paisaggìsticu ribbera havi assai a uffriri a li turisti ntirissati a na vìsita dâ ciati li monumenta principali sunnu l edifici sacri e civili ntra li quali la casa natali dû statista ciciu crispi e la setticintisca matrici a picca chilòmitri dû centru abbitatu sòrginu li ruvini dû tricintiscu casteddu di poggiu diana custituuti di na turri cilìndrica mirlata e di na turri quatrata lu casteddu fu edificatu pi vuliri di gugghiermu peralta e succissivamenti fu di prupitati dî conti di luna grazzi â sò pusizzioni favurèvuli chiddu dòmina li goli scavati dû ciumi virdura ntô tirritoriu cumunali di ribbera si pò visitari l ària attrizzata munti sara tra li tanti varitati di viggitazzioni havi nu ntiressi particulari pî studi biològgici la parma nana d urìggini naturali nta st ària attrizzata ci sunnu vanchi e tàvuli punti cuttura e sirvizza d ogni gèniri ùtili e dicurativi sunnu li funtaneddi dî quali nesci acqua frisca ca pruveni di na surgenti naturali s adatta a scursioni n mountain bike cu n acchianata bedda di circa km cu pinnenza media dû è la lucalitati prifiruta dî ribbirisi s attrova a km dû paisi e d astati si jinchi di cristiani c affùddanu li praji lu longumari e li lucali nutturni sunnu ntirissanti li gari di pisca a tràina custera cu tantìssimi appassiunati ca vèninu di tutta la pruvincia s hannu a vìdiri li jòchira pirutècnici musicali n praja dû d austu e la notti dî falò d austu quannu lu liturali si jinchi di picciotti fochi e mùsica custruutu duranti lu pirìudu fascista la lucalitati addivintau a caràttiri turìsticu è dista di ribbera circa chilòmitri la biddizza dî praji la riserva naturali prutiggiuta ca custeggia lu mari li lochi ncantèvuli e nun cuntaminati comu petri caduti cuntribbueru a rinnìrilu na lucalitati barniari famusa è la lucalitati cuntìgua a siccagranni la quali ntra arcuni anni putissi addivintari mira di tanti turisti n quantu ancora picca cuntaminata di l arrivu di l omu nta l ùrtimi anni foru custruuti dî cioschi nichi supra la praja ca dèttiru un toccu di ciarmu a stu maravigghiusu pezzu di terra vagnata dû miditirràniu lu piccu màssimu di genti s arriggistra pû falò granni di firraustu ca si teni duranti la notti dû d austu la foci dû ciumi plàtani e li tirrena a latu custituìscinu la riserva naturali urientata la riserva ntô trattu di mari pussedi la viggitazzioni dunali tìpica ntô nternu attruvamu eucalipti acaci e pigni ca si suvrappòninu a speci arvustivi spuntànii e na viggitazzioni miditirrània la riserva fu stituuta pi tutilari l ecusistema custeru particulari e li nummarusi speci d acedda comu l airuni la càipa e lu farcuni di margiu lu paisaggiu dâ riserva è cumpritatu dâ falesia maravigghiusa di capu biancu roccia a piccu supra lu mari mentri supra lu chianoru suvrastanti si ponnu ammirari li rasti dû tiatru grecu anticu a ribbera pâ dumìnica di pasqua vèninu priparati li stàtui dû ncontru cristu risortu la madonna e l arcàncilu micheli lu ncontru havi na granni participazzioni di pùbbricu e è particularmenti suggistivu e cummuventi lu ncontru tra matri e figghiu avveni a menzujornu doppu ca l arcàncilu currìu ntra li dui stàtui pi purtari la nutizzia ntô mumentu dû ncontru la madonna si lìbbira dû mantu dû luttu mentri l arcàncilu s alluntana lu tuttu accumpagnatu dâ banda musicali di tammurini e scattata di murtaretti la festa di s giuseppi ca ricurri lu di marzu è assai suggistiva nta l accasioni veni priparata la stàgula un carru trainatu di nu sceccu supra lu quali è custruuta na turri rivistuta di rami d addàuru e vari formi di pani ô centru di sta turri è cullucatu un quatru ca raffiura a s giuseppi ogni quarteri di ribbera cerca di priparari artari n onuri dû santu unni li fideli si riunìscinu pi prijari li fistiggiamenti sunnu arriccuti dî tavulati di s giuseppi unni sunnu prisenti piatti tìpici ca vèninu ufferti a li santi rapprisintati nta ddu cuntestu dî tri fiuranti ca cumpòninu la sacra famigghia nortri lu di dicèmmiru ricùrrinu li fistiggiamenti n onuri dû santu patrunu s nicola li tombi sunnu di l etati dû brunzu sunnu di dui tipi a grutticedda artificiali e a càmmira arcuni sunnu priciduti d un dromos nu currituri di circa m d unni si trasi ntâ tomba vera e propia st ùrtima cunzisti nta una o dui càmmiri cu volta a cùpula thòlos cu nu gradinu supra lu quali vinìa adaggiatu lu difuntu e l uggetti vutivi vasi aneddi armi utènzili sunnu li suli tombi pi diminzioni e preggiu pâ sicilia uccidintali siccaranni seccagrande lu borgu estivu di mari di r beddu lu passìu estivu di lu lungumari gagarin praji di petri grossi e nichi un pezzu prutettu di li scogghi cu la rina santu petru borgo bonsignore borgu fattu duranti lu fascismu nni la chiazza principali c è la scola ora usata comu casa la chiesa beddi assà li praji cu la rina nni la riserva di lu plàtani di scogghi mprissiunanti propriu chiamati petri caduti casteddu di poggidiana casteddu medievali fattu di lu prìncipi moncada funnaturi di r lu stannu ristaurannu accussì ca li genti ci ponnu jiri a vidìrilu nni lu ribbera è giamellata cu santa margarita è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti è postu a metri supra lu liveddu dû mari funnata ntô dû baruni antoniu corbera antinatu dû scritturi giuseppi tomasi di lampidusa ca ntô paisi avìa na villa unni trascurrìa li propi vacanzi lu paisi sorgi ntâ zona sud uccidintali dâ sicilia tra li ciùmira belici senori e carboj â cunfruenza dî pruvinci di palermu tràpani e girgenti cunfina chî cumuni di salaparuta tp cuntissa pa sammuca menfi e muntivagu ag dista km da palermu e da girgenti e tràpani ntô sò tirritoriu s attròvanu tistimunianzi di nzidiamenti sicani greci rumani e àrabbi ntô lu re filippu iii di spagna auturizzau lu baruni giròlamu corbera niputi dû funnaturi a dari ô paisi lu nomu di santa margarita li prìncipi filangeri succiduti ê baruna corbera dèttiru mpulsu ô paisi câ custruzzioni di diversi edifici e facènnuni aumintari la pupulazzioni tra li filangeri di santa margarita si cùntanu macari tri vicirè di sicilia lisciànniru i lisciànniru ii e niculò i ca tra lu e lu uspitau ntô palazzu di santa margarita pi circa tri misi lu rè firdinannu iv la riggina marìa carulina la donnafugata e lu prìncipi liupoldu di burboni di l ùrtima principissa filangeri foru li ricordi di santa margarita ca giuseppi tomasi difinìu lu paradisu tirrestri e pirdutu dâ mè nfanzia a ispiràrilu pâ stisura di i racconti e di lu gattupardu sti scritti cuntèninu tanti discrizzioni di l ambienti e dî pirsunaggi ca foru meti di giti dilizziusi ntâ sò nfanzia misilbesi dragunara e madonna dî grazzi l attrattivi principali sunnu lijati ô palazzu dû gattupardu ô maravigghiusu parcu dû gattupardu cutò di filangeri cu li sò funtani e li sò rari essenzi di l àrvuli â villa cumunali cu nu belvìdiri pitturiscu â matrici o ss rusariu rifatta ntô e azzizzata cu stucchi dû sesta e cu dipinti dû meli la citati ca cunquistau attura riggisti scrittura e pueti di fama nternazziunali nunustanti fu seriamenti distruduta dû tirrimotu dû sarva ancora lu sò ciarmu mistiriusu lu parcu littirariu giuseppi tomasi di lampidusa cumprenni un tirritoriu vastu dâ sicilia uccidintali ca di palermu unni lu scritturi nascìu e scrivìu lu gattupardu si stenni a santa margarita unni trascurrìu jorna filici ntâ nfanzia e ntâ giuvinizza e a parma di muntichiaru fèudu di famigghia tri lochi ca sunnu nzèmmula scinari dî pàggini dû rumanzu e tèssiri dâ mmàggini dâ sicilia ntâ sinzibbilità di l auturi santa margarita rapprisenta ntô munnu tumasianu la sicilia dû fèudu lijatu pirò ô ricordu filici dâ nfanzia e dâ matri assai amata biatrici tasca filangeri di cutò ca la famigghia appartinìa l enormi palazzu ntô quali giuseppi trascurrìa l estati e supra lu quali ricalcau n granni parti la casa di donnafugata dû gattupardu oi riccu di tanti stanzi e curtigghi di nu spazziu tiatrali di nu jardinu ummirusu è sedi ufficiali dû parcu circunnata di ficudinnia vigni e alivi ca cummìgghianu li cianchi dû sò tirritoriu cullinari e ìnnicanu ca n attruvamu nta una dî zoni dâ sicilia ca prudùcinu vini e ogghi priggiati santa margarita è un centru privalentimenti agrìculu la cultura dâ vigna rapprisenta lu sitturi pruduttivu trainanti pi l econumìa margaritisa ntô cursu dî sèculi la vigna e lu vinu foru sempri na prisenza custanti di stu tirritoriu lu panurama varitali custituitu sinu a picca dicenni fà di picca vitigni catarratti trebbiano inzolia grillo nerelloi mascalese sangiovese subbìu un rinnuvamentu radicali grazzi â valurizzazzioni d arcuni varitati autòctuni comu lu grecanico e lu nero d avola e la ntruduzzioni d arcuni vitigni di preggiu comu lu chardonnay lu merlot lu cabernet souvignon e lu syrah lu prucessu forti di rinnuvamentu cuncritizzzatu câ lucalizzazzioni nta àrii di prudussioni dû vinu particularmenti vucati lu canciamentu dî nchianti dî tècnichi di pruduzzioni e di trasfurmazzioni e lu rispettu dû disciprinari doc s margherita di belice ditirminau na susuta dâ qualitati dî pruduzzioni enològgichi oi li vini pruduciuti cu racini silizziunati e cugghiuti cû tinuri zuccarinu giustu e d acititati sunnu ricircati e apprizzati dî cunzumatura di tuttu lu munnu àutra cultura tìpica dâ zona è chidda di l alivu li varitati maiurmenti cultivati sunnu la biancolilla la cerasuola la giarraffa e la nocellara del belice di st ùrtima s arricava n ogghiu curpusu ma ô stissu tempu cumpunenti nnispinzàbbili dâ dieta miditirrània lu ficudinnia attrova a santa margarita lu sò habitat naturali nta tali ària attruvau l ambienti pedològgicu vucazziunali pi ccillenza pi sviluppàrisi e prudùciri nta st ària assulicchiata dâ natura assai bedda unni scurri lu ciumi bèlici la cultivazzioni dû ficudinnia è na tradizzioni siculari lu ficudinnia ntô cuntestu dâ pruduzzioni agrìcula arresta un pruduttu rinumatu e apprizzatu pâ sò buntati gustu e fragranza nunchì pî prupitati diurètichi e tònichi sammuca zabut n sicilianu è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti distanti km di girgenti e di palermu adaggiatu nta na cullina sammuca s attrova ntâ vaddi dû belici a m supra lu luveddu dû mari sammuca è circunnatu a nord est di cullini e vuscheddi tra li quali spicca la cima di munti ginuardu m a sud ovest dî vaddi dû ciumi carboj ca fòrmanu lu bacinu artificiali dû lacu aranciu li vòschira ca circùnnanu lu paisi sunnu ricchi di miti e di liggenni lucali l urìggini dû nomu sunnu ancora ncerti li principali stori l urìggini dâ sammuca muderna acchiànanu ô sbarcu dî musurmani n sicilia ntô e a l agghicata di l emiru al zabuth lu splèndidu ntô tirritoriu nta tèmpira cchiù antichi l ària era abbitata di l èlimi e dî sicani chisti edificaru na citati nta l autuchianu d adranon già ntô quartu sèculu a c dû quali arresta nu situ archiològgicu e nummarusi riperti di particulari valuri ntô ô nomu sambuca vinni agghiunciutu zabut n onuri dû sò funnaturi millinariu di stu pirìudu arresta lu casteddu zabuth cidutu prima â famigghia barberini di munriali ntô e appoi â famigghia beccadelli di campuriali ntô sulu ntô lu casali appi la nnipinnenza cumpreta attornu ô a sammuca si forma nu gruppu di ntillittuali tra li quali emanueli navarru lu salottu littirariu di stu centru nicu duna urìggini a discussioni supra l arti e la littiratura pari dû carteggiu tra navarru e capuana ca ccà nascìu lu virismu oi a tistimunianza dâ burghisìa firventi e vivaci dû tempu arresta lu tiatru dû giuiellu n miniatura ancora attivu e funziunanti sambuca zabut fu canciatu n sambuca di sicilia ntô n èbbica fascista e sutta tali nomu oi è canusciuta l econumìa dâ zona è principarmenti a caràttiri agrìculu pasturali mpurtanti è la pruduzzioni d ogghiu cu l autòctona nocellara del belice lu vinu principali risursa di l econumìa lucali è pruduciutu di bona parti dâ pupulazzioni di chistu nn è tistimoni lu nùmmaru di cantini di pruduzzioni e di spurtazzioni ca diffùnninu li sò prudutti midemma ortri ucèanu e n asia nortri nummarusi sunnu l addivamenti di pècuri e crapi ca cuntribbuìscinu â pruduzzioni di prudutti làttii lucali tra li quali la vastedda dû belici nfini è òttima la pasticciarìa lucali famusa pi li dui duci cchiù canusciuti la torta di mènnuli e li minni di vìrgini tanti stili si ntrizzaru e di tanti èbbichi sammuca è tistimoni e nni porta li nzinghi gluriusi supra lu munti adranoni sorgi lu cumplessu archiològgicu dû iv sèculu a c e l anticu casali àrabbu nta l ària di villiggiatura affacciati barocchi e palazzi dû s ammìscanu a nu centru stòricu d ur ìggini àrabba ca li sprissioni cchiù vivi sunnu li setti vaneddi la matrici e lu calvariu rasti di l anticu casteddu di l emiru mpurtanti macari lu sicintiscu palazzu panitteri sedi dû museu etno antropològgicu e lu palazzu di l arpa sedi dû cumuni la cresia dû carminu câ stàtua di màrmuru dâ madonna di l udienza e la cresia di san micheli cû fèrculu aquestri n lignu di san giorgiu ca trafiggi lu draguni nzinga di na pupulazzioni attenta â cultura è lutiatru cumunali l idea e la stituzzioni gianbecchina fora dû centru stòricu arrèstanu li turri antichi di pandolfina e cellaru e lu furtinu di mazzallakkar dû quali emèrginu li turri ntê suli misi d astati quannu lu liveddu dû laco s abbascia la terza dumìnica di maiu si fisteggia marìa ss di l udienza attraversu na prucissioni cincucintinaria ca passa pî vìi principali dû centru stòricu lu d aprili si fisteggia san giorgiu patrunu di sammuca lu venniridìa santu la prucissioni dû cristu mortu siquutu dâ stàtua di marìa ss addulurata e la succissiva dumìnica di pasqua ê n chiazza si cèlibbra lu ncontru di cristu cu la madonna e san micheli àutri prucissioni sunnu chidda di san giuseppi di marzu marìa ss bammina la dumìnica cchiù vicina a l di sittèmmiru santa rita dumìnica succissiva ô di maiu àutra ricurrenza riliggiusa ma oramai priva di prucissioni è la festa di mar ìa ss dî vassalli ca si cèlibbra lu d austu nta la cresia dû stissu nomu pi l uccasioni veni distribbuuta la pasta chî favi sicchi chiamata virgineddi lu di giugnu e lu di sittèmmiru la fera di l armali l econumìa dâ citatina di tipu privalentimenti agrìculu pasturali subbìu nta l ùrtimi anni na svolta n senzu turìsticu cu sforzi nutèvuli fatti dâ attraversu la prumuzzioni e la cullabburazzioni cu privati pâ criazzioni di strutturi ricittivi bed and breakfast ecc e la prisenza di tanti cantini pirmitt ìu lu ncrimentu dû turismu enogastronòmicu sammuca è giamillata cu naduri o bompinzeri nta àutri parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta lu sò tirritoriu è quasi ô centru dâ sicilia nta n ària cullinari posta a n autizza media supra lu liveddu dû mari di metri rilivàbbili supra la carta d italia fogghiu urientamentu ii n o muntidoru di latitùtini nord circa mentri di luncitùtini est s appoggia supra nu virsanti dû munti marrobbiu allungànnusi di sud est a nord ovest pi na lunghizza di circa un chilòmitru ussirvànnulu prucidennu di milocca appari comu vecchiu addurmisciutu è dispostu supra n ùnica via principali e ntâ sò lati s artìculanu li casi quasi uniformimenti distribbuuti lu puntu cchiù vasciu dû centru abbitatu s attrova a nord ovest a na quota autimètrica di circa metri supra lu liveddu dû mari chiana giarri lu puntu cchiù àutu s attrova a sud est a na quota di circa metri supra lu liveddu dû mari cuntrata purtedda lu tirritoriu si sgruppa n furma cchiù o menu triangulari cu basi a sud e cima a nord lu puntu cchiù àutu n quota dû sò tirritoriu e lu cozzu don filippu a quota supra lu liveddu dû mari ntô sò cunfinari cu lu tirritoriu di racarmutu mentri lu puntu cchiù vasciu s attrova a nord ntâ cunfruenza dû turrenti naduri cû ciumi gaddu d oru â quota di m supra lu liveddu dû mari ci sunnu tutta na seri di cullini rapprisintati a nord dâ cuntrata muntàutu cuntrata saja e serra di vacchi a est lu munti marrobbiu e a sud lu pizzu delia o la dilia ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta stu paisi agrìculu è postu nta n autura nica cu ntornu di li terri fèrtili a ovest dû paisi nta nu colli àspiru cu rocci calcàrii ci sunnu li ruvini d un casteddu medievali n àrabbu dalia signìfica vigna lu cumuni fu chiamatu accussì pirchì ci si curtivava già la vigna si sapi ca lu centru abbitatu fu don gaspari lucchesi a funnàrilu ntô doppu ca uttinni l auturizzazzioni aedificandi et populandi ntô di filippu ii re di spagna cresia di santa marìa di luritu susuta ntô ntê ruvini dâ cresia di san nicola di mira havi la facciata di tipu neoclàssicu cu purtali e campanaru baroccu lu rusuni cintrali è arriccutu di na vitrata ca fiura lu logu dû giubbilìu dû ntô nternu c è lu monòculu didicatu a santa rusalìa patruna dû paisi cresia santa marìa di l itria la cresia è didicata a marìa di l itria lu nomu diriva dû bizzantinu odigitria ca signìfica guida cunnuttera e era la mmàggini dâ madonna vinirata sinu dû sèculu v a custantinòpuli custruuta nta na struttura di prima graperu la cresia ô cultu ntô custrueru lu campanaru ca c è allatu ntô ntô nternu dâ cresia è cunzirvata na stàtua di lignu dâ madonna di l itria cresia dâ cruci cresia di diminzioni mudesti fu custruuta ntô supra na crisiudda nica dû sèculu xvii attuarmenti veni utilizzata duranti li rapprisintazzioni dâ simana santa supra lu sagratu è n òttima curnici pâ scinnenza cresia di sant antoniu abbati susuta ntô supra na struttura già esistenti s attrova ntô quartieri vecchiu dittu di l ebbrei e custruuta cu petra ntagghiata e havi n àbbissidi cintrali mpurtanti lu sò nternu è dicuratu cu stucchi barocchi culonni e autari n lignu ntagghiatu cresia dû carmelu custruuta pi vuluntati dû baruni di delia ntô la facciata si nota pi nu purtali carattirìsticu e pi nun campanaru piacèvuli n stili mistu neoclàssicu e gòticu si pò jùnciri la cresia di na scala carattirìstica n petra janca delia è giamillata cu gela è nna città di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta e ca s attrova ntâ costa miridiunali dâ sicilia l abbitanti si chiàmanu gilisi è pi nùmmaru d abbitanti lu sestu cumuni sicilianu doppu palermu catania missina sarausa e marsala e è lu centru agrìculu nnustriali e cummirciali cchiù mpurtanti ntâ sò pruvincia antica culonia greca la cità si sviluppau ntô vintèsimu sèculu grazzî ô polu petrolchìmicu di dicenni li gilisi attènninu la stituzzioni dâ dècima pruvincia siciliana cu gela capulocu gela è ua citati di cchiù di dui mila anni e ntô cursu dî sèculi canciau cchiù voti lu nomu lu tirritoriu di gela è pi mitati chianiggianti e pi mitati cullinari e è cumprisu tra la fascia custera miridiunali e li tirritori di vutera mazzarinu niscemi e acati la costa vascia e rinusa prisenta a tratti dî pareti e rocci di furmazzioni argillusa o carcària sempri priciduti dû rinili a li spaddi dâ citati si stenni la secunna chianura di l ìsula p estenzioni lu golfu di gela anchiu e picca prununzatu è lu cchiù vastu dâ sicilia longu la costa sunnu prisenti tri furmazzioni cullinari dî quali li primi dui sunnu quasi giamelli chidda supra la quali sorgi la citati stòrica chidda di muntilunungu e chidda di mànfria la prima è quasi cumpletamenti mmaduta dî custruzzioni mentri l àutri dui sulu parziarmenti la citati e la fascia custera currispunnenti gòdinu dû clima miditirràniu cu mmernu cchiuttostu miti e stati mudiratamenti càuda li pricipitazzioni sunni cchiuttostu scarsi circa mm a l annu n granni parti cuncintrati tra l autunnu e lu mmernu e sunnu friquenti pirìudi longhi di siccitati di stati lu tirritoriu gilisi è assai vintuliatu e è chiddu cchiù assulicchiatu n europa la citati si junci principarmenti attraversu strati nazziunali a scurrimentu viloci o tràmiti ferruvìi gela òccupa na pusizzioni di baricentru rispettu a nummarusi strati statali siciliani è attravirsata dâ statali c unisci sarausa a tràpani attraversu rausa e girgenti nortri si junci di catania tràmiti la ss di caltaggiruni di castruggiuvanni e chiazza armerina attraversu la ss bis nord sud c havi a culligàrisi a santu stèfanu di camastra di caltanissetta siquennu la ss dâ valli dû salsu ca sbucca supra la ss licata gela n cuntrata burgiu vutera di riesi e mazzarinu pigghiannu la statali nfini tràmiti strati pruvinciali si pò jùnciri di niscemi scuglitti e vutera gela è capulìnia dâ strata eurupea e e è nortri privista comu puntu d agghicata di l autustrata a missina sarausa gela la tanginziali citatina fu custruuta surtantu pi nu trattu brevi di circa chilòmitri n cuntrata farellu e ntê pruggetti avissi a passari a latu dâ citati evitannu accussì lu tràfficu e culligannu megghiu la zona est portu e zona nnustriali cu chidda uccidintali manfria e falcunara unennu li vari strati statali la citati è culligata attraversu sirvizza muderni d autulìnia a tutti li capulochi siciliani eccettu tràpani e missina e cu li lucalitati principali dî pruvinci cunfinanti e di l hinterland li culligamenti cchiù assìdui sunnu chiddi cu catania palermu caltanissetta castruggiuvanni e girgenti li capulìnia dâ citati senza na vera e propia stazzioni di l autubbussi sunnu lu chiazzali dâ stazzioni firruviaria attrizzatu cu pinzilini e bigghiettarìa via palazzi di frunti lu ngressu di lu spitali vittoriu emanueli viali cortimaggiuri ntê pressi dî muretti quarteri macchitella quarchi annu n arreri fu criata na stazzioni di l autubbussi n cuntrata cantina sociale ma nun utilizzata fu distruduta dî vànnali gela è dutata di stazzioni firruviaria muderna e granni junciuta di treni riggiunali è stazzioni ntermedia dâ lìnea a binariu ùnicu caniattì mòdica caltanissetta sarausa nunchì stazzioni di punta dâ ferruvìa catania caltaggiruni gela a càusa dâ lintizza dî lìnii lu menzu firruviariu è picca utilizzatu dî gilisi gela è dutata di dui strutturi purtuali e una terza è abbannunata di dicenni lu puntili sbarcatoru lu portu ìsula e lu portu rifuggiu rispittivamenti portu mircantili e portu turìsticu piscarizzu lu portu ìsula è attrizzatu p accògghiri navi mircantili di stazza grossa e àutri catigurìi di menzi navali sulamenti n casi d emirgenza cu auturizzazzioni spiciali dâ lucali capitanarìa di portu lu portu rifuggiu prisenta na mmuccatura cu funnali assai arriduciuti menu di metri tantu di cumprumèttiri lu tràfficu dî mmarcazzioni cchiù nichi è comu egghiè discretamenti attrizzatu p accògghiri mmarcazzioni nichi di passaggiu canteri navali nta l ùrtimi anni fu uggettu di mmistimenti pùbbrici e privati cr la riqualificazzioni dû molu e la criazzioni di nummarusi pyntili d ormeggiu privati ncintivati dâ crìscita dî prupietari di barchi di diportu nu finanziamentu di miliuna d èuru avissi a sèrviri ô sò ampliamentu e ô migghiuramentu dî sirvizza e di l attrizzaturi purtuali l ariuporti cchiù vicini â citati di gela sunnu chiddu di catania km e chiddu di palermu km quannu veni attivatu l ariuportu di còmisu km è prubbàbbili ca parti dî viaggiatura gilisi trova cchiù cmminienti utilizzari st ùrtimu e n pruggettu di diversu tempu n ariuportu di rializzari ntâ chiana di gela n cuntrata ponti alivu unni piràutru asisti già na pista aèria criata duranti la secunna guerra munniali lu tirritoriu è dutatu di n elipista centru dirizziunali enimed di cuntrata ponti alivu e d un campu di volu n cuntrata fìmmina morta lu sirvizziu di trasportu urbanu n citati è gistutu di l ast azzienda siciliana trasporti la lìnia cchiù friquintata è la n ca culliga la stazzioni firruviaria ô centru capusupranu spitali e macchitella li vari riuna citatini si ponnu jùciri appoi di l accussidditti navetti lìnii autubbussu di diminzioni nichi cchiù adatti a li diminzioni di li strati gilisi lu culligamentu câ frazzioni di manfria è gistitu di na ditta lucali pî fistivitati vènninu stituiti cursi straurdinari pi culligari megghiu la citati ô centru e ô cimiteru fora dâ citati di farellu ntê misi dâ stati arcuni autubbussi sèrvinu lu longumari citatinu comu dici lu stòricu tucìdidi a funnari gela foru nzèmmula antifemu di rodi e entimu di crita iddi si purtaru appressu li culoni dî sò paisa di pruvinenza chistu successi quarantacincu anni dopu la funnazzioni di sarausa lu paisi pigghiau lu nomu dû ciumi gela ma lu postu unni ora si trova lu paisi e chi prima era circunnatu dî mura si chiama lindioi àppinu leggi dòrichi pressappocu anni dopu la culunizzazzioni li geloi funnaru girgenti chi pigghiau lu nomu dû ciumi chi si trova ddà vicinu nni fìciru funnatura aristinu e pistilu e cumannaru di usari li stissi liggi di geloi e primi tempi di la sò storia gela appi un guvernu ripubblicanu ma lu partitu dî nòbbili cumannava cu la priputenza allura ci foru ribilliuna e mmazzatini e ci foru pirsuni chi àppiru a scappari e si eru a mmucciari a mactoriu chi si truvava dû munti bubbunia a pinzari a ripurtari li fuiuti a gela ci pinzau sulu cu la bona parola telini chi era un sacirdoti dî divinità nfirnali plutoni cèrbiru caronti e minossi lu pirìudu ripubblicanu durau finu a quannu cliandru nun divintau tirannu dopu setti anni di tirannìa un cittadinu gelou sabellu lu mmazzau dopu cliandru fu sò frati ippòcrati a divintari tirannu sutta iddu la putenza di gela criscìu finu ô puntu chi la megghiu parti dî città grechi dâ sicilia finìu sutta lu sò cumannu inclusa sarausa duranti tutti chisti vicenni lu cumannanti di la cavallarìa di gela giluni figghiu di dinumeni e discinnenti di tilini si fici canùsciri pi lu sò curaggiu e valuri ippòcrati murìu nnô a c mentri cummattiva contru li sìculi di ibla erea a la sò morti giluni si fici acclamari tirannu dû a c cu la caliuna di fari fari la paci fra li nòbbili e la plebbi di sarausa si proclamau tirannu puri di chista àutra città giluni prifiriva però sarausa a gela allura lassau lu guvernu di gela a sò frati giruni e iddu si trasfirìu a sarausa di chistu mumentu in poi gela puliticamenti persi lu sò pristiggiu mazzarinu è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta mazzarinu cunfina ccu barrafranca vutera caltaggiruni nissa gela niscemi ciazza enna petrapirzia rivinusa riesi santu conu san micheli di ganzarìa e summatinu è un cumuni assai anticu nfatti mazzarinu è n anticu borgu fiudali a cincucentu metri d autizza si dici ca u nomi deriva di mazzara oppuru di maktorium città piccidda divintò na piccidda capitali pulìticu curturali grazzi alli prìncipi di vutera li branciforti e li carafa lu paisi tra lu xvii sèculu e lu xviii sèculu si jinchìu di monumenta e edifici di qualità tra li quali oltri venticincu chiesi di quasi tutti l òrdini riliggiusi duminatu dâ grannizza dû casteddu chi tutti chiàmanu u cannuni pirchì c è na turri sula sana chi è longa e pari un cannuni prubbabilmenti d orìggini rumani bizzantini putinziatu pui di li nurmanni e lu monumentu cchiù rapprisintativu dû cumuni mazzarinu è unu di li centri stòrici cchiù ntirissanti dâ sicilia e havi nu mpiantu urbanìsticu chi è datàbbili ô mpurtanti suni a chisa di maria santissima da nevi detta anche a matrici a basilica da madonna dû mazzaru a chisa du signuri di maju a chisa di san duminicu a chisa di santa maria di gisù a mmaculata concezioni e u cummentu di li frati francescani n àutra cosa mpurtanti ma picca sfruttata è la stazzioni di sufiana stazzioni di philosophiana chi nun è àutru chi na stazzioni di èpuca rumanu bizzantina chi viniva usata comu stazzioni di sirvizziu ppi cù viaggiava a mazzarinu ci sunnu tanti festi ma li cchiù beddi sunnu chiddi riliggiusi la santa patruna di mazzarinu è la madonna dû mazzaru e si fisteggia a terza dumìnica di sittèmmiru ppi sta festa si conza na fera chi dura tri jorna sàbbatu dumìnica e luni e vèninu tanti genti di li paisa vicini n àutra festa mpurtanti di mazzarinu è u signuri di maju e si fisteggia a prima dumìnica di maju sta festa è tantu sintuta pirchì si dici chi lu signuri di maju sarvò lu paisi di mazzarinu quannu ci fu nu granni terrimotu la particularità di sta festa è chi la vara dû signuri la pòrtanu li cunfrati a spadda e sti cunfrati sù tutti nudi e hannu sulu na tùnica bianca di ncoddu nun hannu mancu li scarpi ppi li genti è usanza chi quannu passa lu signuri si c hannu a jittari li cullani fatti cu li marghiriti gialli ciuri tìpicu dû misi di maju sti cullani jittati ncapu la vara la fannu addivintari pisanti tantu chi li cunfrati la sbattulìanu ppi fàrili càdiri propriu sti sbattuliuna rènninu carattirìstica la festa naturalmenti ci sunnu àutri festi riliggiusi a mazzarinu la pasqua mazzarinisa ad esempiu e ci sunnu anchi festi chi nun sunnu riliggiusi comu lu carrivali mazzarinisi o a parata storica ppi carlu maria carafa principi di mazzarinu da metà du seicintu comu si diciva prima mazzarinu è un paisi antichìssimu e prima si chiamava grassulliatu e si truvava di na zona diversa di dunna si trova ora di grassuliatu nun arristau nenti tranni quarchi petra dû vecchiu casteddu chi ancora si pò vìdiri ora mazzarinu è nu beddu paisi anchi si ormai risenti assai di l emigrazzioni di li genti supratuttu li giùvini chi si nni vanu fora ppi studiari o travagghiari e nun tòrnanu cchiù milocca o milena n talianu e nta àutri parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di cartanisetta lu nomu è di orìgini àrabba e penzica signìfica pussidimentu o cirasa furmatu di robbi fina a lu annu di l autunumìa na pocu di robbi facìvanu parti di comprancu e lu chiossà di sutera doppu ca si furmau comu paisi autònumu canciau nomu di milocca passau a littoria nissena poi arrè a milocca e a l ùrtimu milena n onuri di la sòggira di vittoriu emanueli iii c avìa murutu nta stu mentri d un puntu di vista architittònicu milocca o milena è cumposta di robbi na pocu luntani puru km di lu centru li robbi si chiàmanu cu li nomi di li famigghi ca ci stàvanu a lu nizziu o ca li funnaru robba mantiuna robba farcuna robba cassìenti di la nciuria robba cartafanzi robba maaru o picchì è la robba chiù granni robba ranni oji na pocu di robbi si jicaru l unu cu l àutru ma l architittura tìpica di lu paisi si vidi ancora pricisa milocca è nu paisi prettamenti agrìculu li campi vèninu cultivati pi la quasi tutalitati a granu e pi lu restu vigni favi pumadora la quasi tutalitati dâ pupulazzioni è cumposta di agricultura lu sò rèdditu è un pruduttu direttu o ndirettu di l agricultura c è macari na pruduzzioni artiggianali nica dî dirivati dû ferru e dû lignu nni l anni quannu lu paisi arrivau a cuntari chiossà di cristiani lu travagghiu nun abbastava cchiù e ci fu emigrazzioni assà e li genti parteru pi asti e aix les bains unni ancora ci sunnu grossi cumunità d emigrati milucchisi n àutru puntu d emigrazzioni fu basilea nta l anni nuvanta accumenza lu prucessu di giamillaggiu tra lu cumuni di milocca e lu cumuni di aix les bains francia nni lu paisi c è l antiquarium arturo petix lu museu di la civiltà cuntadina na pocu di lu tirritoriu di la riserva di monte conca cadi sutta milocca tìpicu di manciari sunnu li mbriulati pasta di pani a sfogghia cu la sugna li zìnzuli cipudda tumazzu aulivi e patati lu primu sàbbatu di austu c è la sagra di la mbriulata lu santu patruni è san giseppi e si fisteggia jornu di marzu cu la tavulata di li vicchiarìeddi mussumeli o mussumieli nta àutri parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta si penza ca lu tirritoriu di mussumeli fu abbitatu finu di l èbbuca priellènica prima dû a c di li sicani e di li sìculi attratti dâ sicurizza ufferta dû tirritoriu e dâ firtilitati dâ terra chistu è tistimuniatu di nummirusi zoni archiològgichi ntê vicinanzi dû paisi quarchi migghiaru d anni doppu li rumani sciggheru sti terri macari pirchì svurgìa duranti li guerri un rolu di raccordu tra lu centru sicilia e li costi ntô manfredi di chiaramunti naugurau lu casteddu manfridònicu chiaramuntanu di stili gòticu nurmannu custruutu supra na pricidenti furtilizza àrabba ca si susi sinu a metri lu nidu d àcula e nu tirritoriu di cullina àuta di frunti ô munti cammarata lu tirritoriu dû cumuni di mussumeli cumprenni nummarusi tistimunianzi dû passatu comu lu casteddu manfridònicu chiaramuntanu lu situ archiològgicu di pulizzeddu lu centru stòricu unu dî cchiù antichi e megghiu cunzirvati dâ sicilia tra li palazzi lu trabia palazzu langela e palazzu minneci ca rapprisenta n asempiu d un baroccu e ancora la turri cìvica custruuta dâ famigghia lanza ntô nummarusi li cresi custruuti ntô cursu dî sèculi tra li quali la biddìssima matrici di san dumìnicu e lu santuariu didicatu â madonna dî miràculi funnata di patri franciscu langela pruvinenti d una dî famigghi cchiù nòbbili e putenti dû paisi patruna dâ citati ca si vènira l di sittèmmiru d ogni annu d arricurdari macari lu chiostru custruutu picca cchiù tardu dû niputi frati nicola langela niscemi è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta ntâ sicilia è u terzu cumuni dâ pruvincia ppi nùmmuru di abbitanti doppu gela e caltanissetta lu nomu niscemi diriva di l àrabbu nasciam ca signìfica urmu lu centru abbitatu è situatu supra n artupianu jàvutu m u paisi havi na supirfici di ettari e havi na densità abbitativa di abbitanti ppi chilometru quadratu è luntana km di gela km di catania km di enna km di missina km di palermu km di rausa km di sirausa e km di tràpani si cunta chi dû andrea armao un pasturi dû voscu di santa maria chistu era lu vecchiu nommu di niscemi avìa persu un voi portagioia e doppu tantu circarlu voscu voscu lu truvau calatu si dissi ch era addunignatu davanzi na surgiva di acqua unni c era na furedda na mmàggini dâ bedda matri disignata secunnu lu cuntu dî manu di l àncili supra na tila di sita nni ddu stissu postu vinni custruita na chiesa chi divintau lu centru di ddu paiseddu ancora ora macari chi ora è periferìa la chiesa dâ madonna havi tantìssima mpurtanza simbòlica e riliggiusa ppî niscimisi ancora canusciuti commu santamarioti dû ci fu nu sbalancu chi frananu nun ci furunu morti ma assai cristiani ristaru senza na casa dû lu cumuni è gistutu dî cummissarî sraurdinarî pirchì lu cunzigghiu cumunali vinni sciugghiutu dû cuvernu pirchì c èra cundiziunamentu mafiusu intra la giunta cumunali la situazzioni nun era canciata pi nenti dû annu chi già fù sciugghiuta pâ prima vota la giunta ppi li nfiltrazzioni mafiusi lu centru stòricu acchiana â secunna mitati dû xvii sèculu la chiazza vittoriu emanueli ii havi na furma rittangulari e supra d idda s affàccianu la matrici la cresia di l addulurata e lu palazzu dû municipiu chi vinni custruutu tra lu e lu n stili neoclàssicu d arricurdari nortri la matrici ntitulata a santa marìa di l odigitria e la cresia sitticintisca ntitulata a l addulurata lu belvidiri dittu lu tunnu offri un panurama magnìficu ntâ chiana di gela e ntâ vaddata dû ciumi marogghiu fu custruutu n stili baroccu ô nizziu dû xix sèculu e è a furma tunniggianti cunturnata di ringhera e banchi n ferru battutu è difinutu u tunnu e rapprisenta la meta finali dâ passiata ntô centru stòricu l econumìa dû paisi è suprattuttu di tipu agrìculu chiassà dû sissanta ppiccentu dî paisani travàgghiunu cu l agricurtura tra tutti li cosi cchiù curtivati ci sunnu pummadoru e racina ma suprattuttu cacòcciuli tantu chi niscemi è cunzidirata la capitali taliana dî cacòcciuli producennu a l incirca lu ppiccentu dî cacòcciuli cunzumati di tutta l italia è prisenti lu museu dâ civirtati cuntadina ntitulatu â mimoria d àncilu marsianu stòricu niscimisi origginariamenti cullucata n via vacirca ntô fu trasfiruta n via iv novembre nta n edificiu c acchiana ô xix sèculu sunnu prisenti circa vulumi catalugati la biblioteca è ntitulata â mimoria di mariu gori è na custruzzioni avviata nta l accabbari di l anni fu ntistata ntô â mimoria di l ex sìnnacu totò liardu scumparutu primaturamenti dui anni prima attuarmenti è sclusivamenti sedi d uffici cumunali riesi è nu cumùni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta s attrova ntî la sicilia centrali vicinu lu jiumi sarsu la storia puru chiddra di riesi si pò cuntari comu si fa spissu ccù fatti d armi e di pirsunaggi di fama scintifica ô aristucratica d unna lu populu appari sempri comu figuranti e cunsennenti si pô pruvari a cuntalla partinnu di la memoria partinnu di lu bassu di chiddri c hannu subùtu e pagatu la storia ccù la prorpia peddri senza tralassari lu cuntestu geugraficu e geu puliticu d ogni ebbica e li carattiristiche di lu territoriu e di l abitanti lu territòriu di riesi vìnni abbitàtu già dô iii ii millennio a c di li sicani e siculi sti du etnij nnì lu v seculu a c fìciru û mpattu di concordia pinsati a agrigentu s annuminaru sicilioti la valli di lu salsu fu lu primu territoriu di li sicilioti jè situatu tra li faldi di lu mònti virònica dittu muntagna e lu fiudu di calamuscini calat castellu o casali furtificatu di la craparìa lu monti sturnello u struneddru la sangisuca e paladdiu ncunfini cc lu salsu lu vaddruni di giona attravirsa lu tirritorio mentri lu jumi salsu fa cunfini ccù lu tirritoriu di summatinu munti veronica parissi all iniatu a monti furmaggiu ovest a est ccu m pocu e d estru astrulogico sunnativi u locu miticu di nnà vecchia proto piramidi lu territoriu di riesi nnì lu cursi di li seculi jè all incrociu di mpurtanti nsediamenti e cultura siciliote vidimmu qualchi esempiu piriudu sicanu prijstorica si po dintificari ccu li riperti principalmenti tra petrapirzia e la muculufa lu nomu a petrapirzia fu datu prubabilmenti nnì lu xiii seculu da profughi catarini cruciata katara di peyrepertuse the castelluccian village and other areas la muculufa dinu adamesteanu piriudu eggittu miceneu ccù gela culonia rodiu critisa e l entruterra di mazzarinu e murgantina piriudo ellenicu rumanu nnì la diagunale agrigentu a piazza armirina e li primi riperti paleo cristiani e sant agustinianu piriudu bizantinu islamicu nnì la diagunale mazzarinu vutera terza città di la sicilia e muculufa rsité de paris iv sorbonne ed clio la sicile byzantine la duminazioni nurmanna angiujna currispunni a la fiudalizzazioni e casteddrizzazioni di lu tirritoriu di lu bassu sarsu va da aidone chiazza armirina e licata cunseguenza di pulizia etnica e espulsioni di l abitanti n tutta la sicilia ccidintali scumparsa di reculmet piriudu spagnolu carlu v nstiuisci la cummenda furnitura di vittuagli a li cavaliri di malta senza gabella a lu purtu di licata ripopulamenti immigrazioni di li paisa lu latu destru di lu sarsu l impurtanza di lu territorio si attribuisci a lu fattu di la terra bastanti fertili ppì la simìna ntinsiva di pruduzioni granaria la manudopera bastante suttamisa e rassignata n tutti li epuchi l attività agricula di li zoni interni di lu jumi salsu jèraru distinati a l alimentazioni di li città di la costa miditerrania gela licata agrigentu palermu lu cummerciu di furmentu duranti lu regnu nurmannu di gugliermu i lu malu nnì lu lu territoriu di la valli di lu salsu vinni sacchiggiatu e divastatu da li banditi e addrumapagliara lummardi aizzati da ruggeru sclavu ca s era mpatrunutu di vutera e ubbligaru li villani siciliani d abitari nnì li casali fora di li città e li burgati cummisiru eccidi e tirrurizzarunu la genti sicuramente nna parti di la populazioni si sarb rifuggiannusi nnì li grutti la nclava di lu fiudu gaddritanu galli genti di la gallia prima di lu si chiamava mparti feudu di gibiljusu sutta la muntagna territoriu mazzarinisi nclavatu tra riesi e summatinu cultivatu principalimenti da viddrani rijsini nun sinnuci cuntinuità cc lu territoriu di mazzarinu mancavanu li sirvizi cchi ssinziali strati trazzeri ponti abbriviratura surviglianza ecc jèra terra di nissunu salvu ppì la finnuaria tassa nnì l anni cc la riforma agraria nnà parti li fiudi f ccupatu di li braccianti senza migliurari li cundizioni d accessu li terri furu abbannunati nni l anni fu custruita nnà strata modernissima senza ntrata e senza scita natra cattidrali di lu disertu tra lu territoriu tra riesi e lu mari li cullini sunu pirciati di tanti grutti ccì nnì sunu migliaia a secunnu di l epuchi e li circustansi jeranu abitazioni lochi di vutivi lochi di ex voto di cultu paganu poi bizantinu lochi di sipultura ccu nnicchie votivi di riparu di li ntemperji d appustaziuni e difisa e d attività ecumomica magazzinu trappitu staddre mannara furnu ecc pochi ricerchi storiografici suni fatti di l insediamenti rupestri di la valli di lu sarsu himera classificati a la sbricciula cumu grutti di li saracini l abitatu di riesi comu li quarteri canali spatazza cruci cummentu flora e chiazza fu fabbricatu ncapu sti dammusi spissu li dammusi sunu un mistu di roccia e di muratura di jissu cumposti di volti usati comu depositi paglia finu alli anni cinquanta abitazioni di viddrani e maistranzi ricoviri ppì armali dumestici matiriali di campagna carretti aratri ecc nnu certu sensu riesi jèra u paisi rupestri secunnu certi ligenni si dici ca sirbivanu puru cumu appustazione d avvistamentu appustazioni e di difisa priduna e malandrini di sti parti nu nna na mancatu mai si putia survigliari lu tirritoriu dari l allerta a la populazioni ppì mintiri nsarbu la roba e puru la vita chistu jè û patrimoniu geo storicu ca si duvissi proteggiri e trasmettiri la civiltà rupestri mediterranea javi anni di storia nostra passata di l orienti a li pirinei l usu e la di la civiltà rupestri jè a l origini di li populi mediterranei petra n giurdania cappadocia turchia crita grecia dougga tunisia hoggar algeria pyerrepertuse e beaux de provence francia ecc li grutti millenarij sunu ditti a turtu di li saracini lu saracinu jè nnù termini folcloricu e nihjlista di lu midiuevu divianti senza nissuna basi storica u etnica nnì la canzuna di gesta di rulando li saracini jèraru li baschi spagnuli ppì li lungubardi li siciliani dinu adamesteanu brian e mcconnell filippo iannì documentu supra lu web tanti tracci esistinu nnì l archeolugia minoica aramaiaca di l isula di crita pre palazziali ppì la civilizzazioni ctonia siciliana li grutti jerano locu di cultu e di vinerazioni supratuttu fimminili e sipultura dimetra dea di la terra e di l arricotu furmentu e di la firtilità cunsiderannu la vicinanza giugrafica di l africa mediterrania jé prubabili anchi si mala ducumentata la prisenza e lu scambiu nill antichità di pupulazioni punici e berberi lu nsediamentu punicu jè nutu ppì l abitatu cullinari ntigratu di grutti e li nicropuli nchiù di l uggetti vutivi e di ciramichi la prisenza di n sidiamenti berberu sicani si dimostra di lu tipu d agricultura praticatu pp diversi seculi nn stu territoriu appari evedenti ca duranti st ultimi anni li modi di vita e di cultura nn pocu s avissiru assumigliari nnì li dô spondi di mari cc nasceru archimedi empedocle s ciprianu s agustinu s calogiru patri di lu cristianesimu latinu a lu timpu di li rumani ppì riesi passava la strata itinerariu antoninu ndirezioni di licata e catania si pensa ca nnì la cuntrata sangisuca e lu canali si truvava un pustu di sosta ppì li viaggiatura mircanti o carrittera vinni chiamatu casali fùnnacu roba a secunnu di lu periudu e li circustanzi la finalità jèra lu smerciu di l arricutu furmintu favi riu fastuchi minnuli ulivi ogliu vinu tumazzu lana cuttuni quartari di crita surfaru armali di travagliu e d allevamentu la produzioni di surfaro duranti l epuca rumana araba bizantina angiuina e spagnola jèra cunsiderata strategica e nun jèra minzionata nnì lu ducumenti ufficiali nnì lu mediuevu l espurtazione di surfaru jèra consideratu un crimen nefandissimum parissi ca lu nnomu anticu di riesi regal met addirìva da nna parola burgata distrutta forsi nrelazioni di la bravata di li mercinari lummardi di lu sicuramenti abbannunata duranti li razzii pirchì senza difisa ne prutizioni versu lu xiv seculu lu nnomu riesi potti vèniri di ries o riezi ccè nnà riez nnì la pruvenza ca jèra nnà citt di l epuca rumana e diocisi finu a lu xvi seculu riez fu puru la lucalità unn versu l annu lu conti di pruvenza detti battaglia e scunfissi li musulmani li mauri dopu la scunfitta angiuina di li vespri siciliani li francisi nun si davanu paci l attribuzioni di feudi fu rimpastata a lu gustu di li novi patruni nfrancia lu re fulippu lu bellu furiusu e chinu di debiti abuli l ordini di li templari e s appruprià di li tesori la sicilia jèra centru di l ordini di cavaliri timplari pinsati a piazza armerina di cunsiguenza detti tanti tituli di nobili pruvenzali di li quali la famiglia vintimiglia uriginaria di riez fici parti di li binificiari di stu novu ordini lu territoriu di la valli di lu salsu fu spartutu a baruna e conti di la pruvenza e di lu monfirratu aliramici jè probabili ca li novi patruna cangiaru lu nomu di ragalmet a riezi o riesi in riferimentu a quantu dittu diversi testi nutarili lu seculu xv lu cunfermanu la dinastia di li vintimiglia e prisenti ntutta la pruvenza lu monfirratu e n sicilia ccì sunu autri esimpii comu petrapirzia n sicilia e peyrepertuse sempri di la stessa rigioni di narbonisa li patrunimi di certi famigli di rijsini lu dimostranu nnì lu dialettu rijsinu ccì sunu tanti paroli di uriggini pruvenzali particularmenti nn le misteri campagnuli comu travagliu tumazzu vanedda seggia parrinu ladiu fimmina bruccetta fibia fumiri croccu nnì la festa di pasqua a riesi niscivanu li santuna san pietru e paolu sunu la copia cunformi di les santons de provence riesa nostris riez terres non labourées quasi resides terr ut quidam censent at consuetudo herliacensis art indicat ita dictas quasi rejectas et derelictas dum eas vocat terres demeurées à rejets terr incult charta ann in chartul mont s mart part secunnu stu documentu di lu periudu nurmannu terri agriculi in riez jeranu terri abbannunati o megliu spupulati la tuponumia nurmanna angiuina di lu territoriu di raculmet cangiò ccù reisa n cerca di patruni feudatariu normannu aliramicu ou lummardu mentri chiddra di gibil jusu gibil muntagna jusu sutta divinnau galli tanu feudu di galli attenzioni si tratta sulu di n iposisi comu li autri vistu cca di documenti ufficiali si nni trovanu picca nota la nuzioni di terra ncognita comu l america e l australia cunsiderati terri senza patruna sibbeni abitati lu paisi di riesi attuali nascu nn lu l urdinanza datava di lu re di spagna carlu v di ripupulari la sicilia licentia populandi l annu fù n annu ca finì di la guerra di trent anni e lassà tanta miseria e caristia n uropa fù puru l annu di la rivolta di li baruna di urigini francisa contro lu vicirè spagnulu a palermu ccù giuseppi d alesi e a napuli ccù masaniellu n francia jèra primu ministru lu cardinali mazzarinu jèra niputi di nobili mazzarinisi ca si dicìanu d urigine lumbardu normanna la zia di lu cardinali jèra abbadissa d un commentu di palermu jè probabili ca l attu di fabbricari riesi data di li jorni di sta rivolta e di la caristìa un quartu di la pupulazioni vinni di licata nota bibliugrafica di lu giurnali la vedetta di licata titulu la bughisia rijsina nnì lu ccì fu l espulsioni di la cumpagnia di gisuiti di la spagna tanti vinniru a rifugiarsi n sicilia li gesuiti di la controriforma furu colti e ntilligenti favuriru l arte la scienza e a l umanesimu furu costruiti nuovi cunventi e scoli mazzarinu li gesuiti n fluenzaruni abbastanza la cultura e li tradizioni nnì li paisa siciliani basta pinsari a la festa di pasqua rijsina ca jè nna riprisa plastica di la pasqua di l andalusia ccu l evucazioni millenaria di li misteri di la passioni nnà tradizioni di divozioni siciliana li cundizioni di vita e di travagghiu a riesi ieranu attrattivi tanti famigli di li paisa vicini vinniru a abitari lu nuvu paisi riesi fina lu puntu ca riesi avia cchi abitanti di li vicini lu territoriu di riesi ettari prestu nun fu sufficienti a l incrementu di la populazioni circa abitanti a la fini di lu li viddrani accattavanu e siminavanu li terri di lu territoriu vicinu di butera ettari o di mazzarinu ettari la strittizza c era puru nnì l attività di la pirrera di tallarita limitanti ccù trabia nnì lu territoriu di summatinu e gaddritanu di mazzarinu lu trasportu e lu cummerciu di lu surfaru dipinnia di lu purtu di angioini aragunisi e spagnoli mentri li patruna jèranu all estiru n impurtantissima culonizzazzioni lummardu tuscana e piemuntisa si stabili nni lu territoriu atturnu a riesi nni li periudu angiujnu mirko pazienza storico e giornaliata al quotidiano bari sera la convivenza tra etnie differenti da www barisera it barisera del luglio la sicilia fu aperta alla colonizzazione dei lombardi italiani del nord ovest provenienti soprattutto dal monferrato dalla liguria e da lucca le aree più povere d italia per costituire una popolazione cattolica che bilanciasse quella araba e favorisse la rievangelizzazione dell isola questi coloni si trasferirono nell isola al seguito dei loro feudatari a cui venivano concessi territori come nel caso della contessa adelaide degli aleramici signori del monferrato che andò sposa al conte ruggero i migrazione così massiccia che alla metà del xii secolo i lombardi costituivano la maggioranza della popolazione nei territori tra enna catania e caltanissetta lu parratu rijsinu cumu lu sicilianu havi uriggini antichissimi pruveni di l aremaicu linqua chiamata indu eurupea chiddra ca sirbìu ppì scrìviri udissea d umèru di la so evuluzioni si furmà lu parratu e la cultura di tuttu lu miditerraniu l aremaico jè all uriggini di lu grecu e di lu latinu quinni di lu sicilianu e lu rijsinu si certi paroli assumiglianu a lu grecu all arabu a lu spagnulu a lu francisi nun jè sulu cunseguenza di la cunquista e uccupazioni ma di chiù fruttu di l ivuluzioni di lu parratu di usi e culturi di pupulazioni limitrufi abbastanza significativa jè l uriggini pruvenzali di certi nostri paroli e sprissioni virbali paroli cumu travagliu garzuni fimmina birritta fumiri vucceri liami panaru pirciari pumu racina e tanti atri sprissioni liati a l attività paisana da nutari l usu di lu verbu aviri e raramenti di lu verbu essiri jè nnà forma francu pruvenzali comu puru di l articuli grammaticali lu la e li l uriggini di qualchi patrunimu li rigiuni o stati lummardu ginuvisi viniziani turcu lugricu pruvinzanu arbanisi spagnuolu li religioni catarnoli albu pagani marsiglia nnì la cruciata contru li catari furu li profughi junti n sicilia a li tempi di l imperaturi fidericu sicunnu li castiglia li paisa vicini vutera licata palermu missina terranova siragusa notu trapani li puglisi li calabrisi lis patrunima giugrafici nun lassanu dubbi di l identità di pruvenieza vininu dopu li misteri calafatu sartu varberi casu particulari sunu li di biliu je prubabili vinivanu già prima di licentia populandi ndi nnù burgo fiudu gi biliusu u gibil iusu limitanti e ncurpuratu attu nutarili di lu ccù lu galli tanu nfatti nnì lu parrari urdinariu li suprannoma o ngiurij troppu spissu si usa la pruvinenza la chiacchìsa la favarìsa la vutrìsa e passa l identità si stabilisci ccù la privinenza qualchi ricordu di dati mportanti di la storia rijesina la rivoluzioni siciliana di a sti moti riesi je citato ccu fatti e qualchi prutagunista la fillossera addistrùssi quasi la tutti li vigneti di lu territoriu l ecunumia agricula fu distrutta riesi addivinni poveru fu la causa di la prima migrazioni ppì l america e la tunisia nnì la pirrera di trabia tallarita ccì fu lu primu sciopiru di la sicilia nnì lu iniziu grandi emigrazioni esodu n america lu caratteri di lu riesino jè stremamente sucievoli a riesi nun si dici sulamenti staiu in sucietà ma vaiu a la sucietà la tradizioni surfarara viddana e artigiana avia urganizzatu decini di sucietà civili lega surfarara viddani jurnatara circulu artigiani circulu arci sindacati camera di travaghiu tutti sti società jeranu animati da pirsuni abili e competenti ppì anni finu a l esudu di massa lu partitu cumunista avìa la maggiuranza o cumuni a l elezioni di lu lu pci jappi per cintu di voti li partita suli nun cambianu lu cursu di l ecunumia d un tirritoriu la ripubbrica di riesi nnì lu stu fattu tragicu vinni sempri citatu da giurnalisti e autri scribani comu nnà cosa isulata s incarcava lu chiuvu riesi fussi ù mpaisi isulato e chiusu e veru nnì ssù mumentu tutta l uropa jéra nrivolta e di repubblichi ci nnì furu atri puru nsicilia cent anni dopu sti fatti n esami novu calmu e cchiù seriu nnì lu cunstestu storico di ssù piriudu s imponi la virità ci rinnirà chiù liberi duranti la prima guerra mundiali li pirreri furu chiusi e militarizzati tutti l operai furu mobilizzati a lu fronti senza eccezioni nemmenu ppì li patri di famiglia ccù figli nnì lu ccì fu l epidenia di la spagnola ca mitì vittimi la economica e situazioni suciali jèra trimenda lu novimmiru l episodiu di la mitragliatrici fici murti e tanti feriti stu fattu ppì tanti anni a marcatu li ricordi e li paura di tutta la populazioni eccidiu fosse ardeatine un rijsino figura tra li fucilati di li nazzista disgrazia nnì la pirrera trabia tallarita nnì lu ci fu la crisi di lu surfaru la cumunità eurupea decisi ca li nostri pirreri jerano anti ecunomiche vidi sutta e s avianu a chiujri nnì lu lu pasturi tullio vinay funnà lu serviziu cristianu valdesi aprì n asilo ppì li picciriddi scoli fabbrichi centru agriculu dispensari ecc n opera mponenti di testimonianza evangelica lu pasturi vinay passà tanti anni a riesi fu elettu sinaturi e l amministrazioni cumunali ccì detti la cittadinanza unuraria li prutistanti vinniru a riesi nnì lu guidati di dû frati pastura malan nnà famiglia d origini piemuntisa e pruvenzali s occuparunu subitu di l istruzioni de li carusi di famigli bisognusi e d emancipazione di li classi suciali disagiati e bisugnusi li salesiani vinniru a riesi nnì lu l opera di s giuvanni bosco je presenti in italia e all esteru mparticulari li missioni di l america di lu sud patagonia a riesi diversi strati e chiazzi sunu ntitulati a li missiunari salisiani e valdesi mancavanu strati statali e ferrovii e mezzi murderni e adiquati a lu sviluppu di scambiu lu cullegamentu ccù li purti di gela e licata rimasi cumu all epuca di li rumani riesi suffrìa d investimenti mportsnti nnì l agricultura e risorsi ppì creari valuri e prusperità e sicurezza senza pussibiltà matiriali e cunomichi la pupulazioni affidava a la riligioni u a la pulitica la propria sorti nnì lu secunnu dopuguerra lu partitu cumunista ebbi nnà grandi udienza pupulari ppì anni lu pci avìa la maggioranza ô comuni a l elezioni di lu lu pci jappi per cintu di voti la sizioni di lu pci di riesi fu l ultima di la sicilia a staccari lu ritrattu di stalin di lu muru li viddrani senza terra dicivanu c avia e veniri baffuni ppì distribuiri li terri ncolti di li baruna a ccù li travaglia eranu cunvinti ca lu socialismu era la giusta via di lu prugressu e di la giustizia ppì la sicilia però ccù l emigrazioni di massa li cosi cambiaru e nenti cambià riesi javi sicuramenti lu chiù atu tassu d incidenti e morti ô travaliu nnì l ultimu seculu ncidenti di pirrera e canteri vileni di petrolichimica e agricultura inadiguata prutezioni di l artigianato murti e feriti e nvalidi sunu nnù tabou vinni a riesi nnì lu lu giurnalista di la stampa m t si pinsava ppì fari n inchiesta suciali di la chiusura di li pirreri e aiutari la povera genti ca luttava ppì lu travagghiu pari ca nna autorità ci dissi ca nun si putia fari nenti pirch a riesi ncapu abitanti c eranu prigiudicati ss articulu je ancora dispunibili nnì lu situ archiviu di la stampa annu di stu calculu si sarbavanu sulu li picciriddi di menu di anni l anni appressu di ssì prigiudicati armenu partiru ppì turinu tanti pp travagliari a la fiat e autri fabbrichi si pigliaru la megliu giuvantù dicìa rosa balistreri e dopu aviri persu lu pani a riesi l articulu di la stampa giurnali ca antoniu gramsci nnì lu libru la quistioni meridiunali pag difinìa antimiridiunali ci fici pèrdiri la dignità a turinu tutti sapijani dunna vinianu e cu jeranu tutti però sannu ca li rijsini di turinu ccù tanti sacrifici e privazioni fìciru la ricchizza di sta città e sunu forsi li migliu ntigrati sunu chisti l onuri di lu nostru paisi l anni furu anni di ruttura suciali di nnà parti scunfitta di li sindacati rassegnazioni e malandrineria e dell atra riprissioni e angilismu missiunariu lu paisi si stava ndigenizzannu l esodu cchiu ca migrazioni era l unica soluzioni probabilmenti lu richiamu di turinu e li veduti fordisti di la fiat di agnelli ficiru di circa rijsini artifici di n atra rivoluzioni ndustriali e cittadini a chinu dirittu di la nazioni li posteri suciologhi e storici ci lu dirannu nbergiu dopu la secunna guerra mundiali emigrarunu u migliaiu di rijsini quasi tutti minatura nnì li pirreri di cravuni l italu berga stipulava ca ppì ogni emigratu talianu minaturi mbergiu lu curvernu bergisi arrijalava qualchi tunnellata di cravuni all annu a l italia lu cravuni sirbìa ppì li cciaierie taliani npratica milli tunnillati di cravuni fossili ogni annu ppì li fabbrichi di lu brescianu sapimmu ca lu boom ecunomicu talianu fu fattu grazij a la pruduzioni d azzaru e li riservi munitarij di li rimise ossia li risparmi di l imigrati comu dicivanu l anziani ccé cu si mangia la purpa e cc ccì toccanu l ossa disastru pirrera dî marcinelle bergiu un rijesine je vittima comu canta la puesia di ignaziu buttitta ecco il primo elenco delle vittime natale fatta di riesi provincia di caltanissetta francesco tilotta di villarosa provincia di enna riesi jé nu paìsi suffucàtu dâ l emigrazioni cuntinua di travagghiatura nnì lu la pupulazioni jera di circa abitanti e lu ccù menu di li danni suciali ecunoci e identitari sunu incalculabili lu paisi jè abitatu di carusi e anziani ppì la maggiuranza manca travagghiu jè ccè disperazioni jè spessu viulenza li pirreri di surfaru di lu tirritorio di riesi jèrano li chiù importanti di lu munnu furu chiusi pirch la sicurezza nun c era lu tassu di infortunio e di murtalità ppì nnà tunnillata di surfaro jèra enormi ppì farivi nn idea visitati lu museo geologicu mottura di cartanissetta unna ci suni li statistichi li pirreri davanu travagghiu a cintinaia di surfarara li pirreri avianu sempri appartinutu a sucietà straniri nghilisi francisi jè tedeschi sti sucietà poi davanu lu travagliu a l appartanti spessu malandrini si sfruttavanu li carusi e li jurnatari ccù paghi di miseria tuttu lu travagliu vinìa fattu a manu lu surfaru era traspurtatu ccù li cufina nun sulu nnì li pirreri puru a lu purtu di licata mancava la banchina ppì li navi e li balati di surfaru purtati a spaddra intra l acqua finu a lu pettu mentri lu nord sti operazioni jèranu da tantu timpu miccanizzati nota nnì lu xix seculu lu surfaru jèra nnà materia strategica e ricircatissima lu surfaru e li so derivati jèra nnà cumpunenti principali ppì la pruduzioni bellica la guerra fridda e forsi li novi armi atomichi cambiarunu lu nteressi di l industria bellica ppì lu surfaru nota duranti lu periudu fascista musulinu s intirissau di la sorti di li pirreri di la sicilia e di riesi li visità tri voti ci ricurdava la so nfanzia lu so paisi n rumagna c eranu pirreri di surfaru dopu sti visiti li pirreri romagnuli furu mudernizzati o puntu ca la rumagna prima di lu fascismu pruducia lu ppì cintu di la pruduzioni naziunali e nnì l anni arriva o ppì cintu nfurmazioni pigliata di lu documentu web paesi dello zolfo il sito minerario di formignano www miniereromagna it li pirreri rumagnuli furu puru chiusi ppì scarsa rinnita di li filuna surfiferi e chiddri siciliani ppì mancanza di nvestimenti nnì l anni ci foru tanti scioperi e occupazioni di gallerii vidi lu libru i signori dello zolfo di curcurutu cartanissetta nudru potti firmari la sorti di li surfarara dumila famigli senza risorsi e distinati all emigrazioni nnì lu ci fu n accordu tra l italia e la girmania ppì la libera emigrazione nnì su paìsi migliaia di rijsini fìciru valigia solu omini li muglieri chiamate vedovi bianche rimasiru mpaìsi la principali risorsa ecunomica di riesi jeranu li rimissi di li migrati li stati chiù importanti unna sunu spatriati li rijsini sunu girmania bélgiu francia ulanda ran bretagna sbizzera stati uniti canadà argintina ustralia la comunità rijsina jè presente ccù lo so travagliu in quasi tutti le rigioni taliani sti pagini ca wikipedia nnì offri putissiru sirbìri a la comunità di rijsini spatriati nnì lu munnu a canusciri spartirisi la propria mudesta e impurtanti spirienza di vita pirchi simili a tanti atri paisa siciliani ca di la viulenza di la migrazioni dèttiru vita a nna generazione educata e muderna di la rosa nasci la spina e di la spina nasci la rosa si nni l ultimi anni li rijsini nnu n avissuru emigratu la città ora cuntassi abitanti riesi n havi circa a stu disastru suciali ecunomicu e umanu li rijsini di fora cumu tutti l atri siciliani e meridiunali hannu luttatu senza sosta contru lu razzismo l indifferenza e la marginalizzazioni la straganni magiuranza sappiru farisi un avviniri degnu e prospiro e farisi apprizzari comu cittadini onesti e diritti nni la modestia e discrezioni a lu sviluppu di li nazioni di residenza la cantina la vite amministrata comu cuperativa assorbi qualchi dicina di migliaia di cantara di pruduzioni di racina dopu tanti anni di spirienza arriva a mbuttigliari e cummircializzari lu vino doc lucali sta stessa spirienza si sta facinnu ccu la pruduzioni di ogghiu l ecumunia di riesi rimani principalmènti agricula li viddani tuttu quiddru ca producinu lu vinninu a suciet di lu nord ppì la trasfurmazioni e la distribuzioni lu guadagnu chiù valuri si lu spartinu affaristi e ntermediari la produzioni agricula di riesi furmintu minnuli ogghiu e vinu racina pirsichi urtaggi nnì lu misi d aprili wolfgang goethe nnì lu so viaggiu di girgentu e cartanissetta scrissi n armuniusa continuaziuni di vallati muntagni e cullini di terra fertili siminati a furmintu e uriu lu veru granaiu d italia furmintu e lavuri ora ca l agricultura je fatta sulu di simenzi ibridi e lu casu di ricurdari nnì lu passatu lu nustru territoriu pruduciva ciriali di diversi speci resistenti a li parassiti carignanu russiddru majorca curcitta e tanti atri sti speci jeranu la garanzia di rubustizza e resistenza a li parassita nun c era liggi sufficenti ppì difenniri st infilici segrigati nnì li visciri di la terra senza celo nnì aria sulu la ribillioni e la viulenza facìa parlari di stì schiavi vinnuti nnì li campagni la situazioni nun jera meglia latifundista e campiri sprimijanu li viddani senza terra o ccù terra nnaffittu paghi a journata di uri e di miseria spizzuna di tirrenu dati a tirraggiu esagirati minacci e riccatti razzii di l arricotu li cunsiquenzi di sti situazioni di miseria e malandrineria riesi tanti voti fu fucularu di rivolti suciali la genti vulìa giustizia e cambiamenti e n avvenìri ppì li figli nni l anni a ccì furu scioperi e ribellioni riprissi specialmente nnì lu lu scopiru di la pirrera tallarita nnì lu quali participarunu anchi li muglieri di li surfarara puru nnî li fatti di la fillossèra c era la participazioni di li fimmini nnî li dimostrazioni narrazionu di l anziani la mitragliatrici e la ripubbrica di riesi la risistenza duranti lu fascismu fatti ca marcàru la vita di dû generazioni ncerti periudi guidati d omini di poca scola ma di grandi ingegnu e di capacità suciali straurdinarii furu creati sindacati cuperativi di trasporti pubblichi assuciazioni di mutuu succurso e nnà cassa di risparmiu scoli vangelichi ecc ogni annu cci su di li conflitti sterni ccu la mafia ca càusa ncidènti e aggenti murti ntâ primavera dô lu sìnnacu vènni assciugliùtu ppî mafia da lu presidenti giorgio napolitano li festi riligiusi cchiù mpurtànti su da sviluppari e da visitari comu puru li tavulati ex voto di li dû san giseppi rijisini lu marzu e l ultima duminica di lugliu lu cuntu di giufà c ogni carusu a canusciva scinnennu di la naca spiccavanu li persunaggi ccù talintu ppì ricitari puisij d amouri e di sdegnu ntonari canzuni di gesta ca li tradizioni parrati di lu dolci stil novu e di la scola siciliana ccì tramannavanu nnì li ccasioni di zitaggi mandulina viulina e marranzani davanu vuci allegria e tanta cultura di tanti rijsini lu jornu di li murti e nuvimmiru la cummemurazioni di li murti risali a tempi antichissimi li populi di lu miditerraneu ppì millenni janu cunsideratu li defunti cc affettu rispettu e divozioni a riesi si dicìa ricurdarirsi di l armi di lu priatoriju n ogni famiglia c eranu stati drammi cc murti ppì calamità u disgrazia pirrera campagna guerra pidemii caristii picciriddi e addrevi nati murti tanti murti u travagliu ppì lu pani amaru e duru a parti lu viaggiu a lu campu santu pp sciuriri li tombi lu di nuvimmiru jera n famiglia e cc lu vicinatu ca si priparavanu li cosi di li murti la cuccìa fatta ccu furmentu spillatu e cottu ppì li picciliddi la matina li murti ccì facivanu truvari ajiari n capu lu cummudinu la frutta marturana frutta marturana e li pupi di zuccaru a partiri di l anni li cunnizioni d esistenza di lu paisi cambiaru e sta ricurrenza si fa sulu a lu cimiteru nnì la chijsi di la matrici si trovanu ncisi li nomi di li vittimi di li pirreri ricurdammu ca nnà parti d iddri nun jàppiru missa di sipultura pirchì murti ndisgrazia cumu dicìa la canzuna muriju senza toccu di campani vitti nnà crozza cc lu tempu e la ragiuni giustizia jè fatta requiescat in pace si spera c un jornu ccì sarà nnà via didicata a li caduti di lu travagliu e a li surfarari riesi jera lu paisi di li quartarara l origgini di stu mistiri nun je statu mai spiegatu cirtamenti arabu pruvenzali si pensa ca la parola crita putissi venire di l isula di crita gela f funnata da pupulazioni critisi sapinnu ca la civiltà minoica ppì millenni je stata lu centru di la pruduzioni di ciramica je affini li quartarari si chiamavanu puru critara di quartari ci campavanu tanti famigli si dicìa ca la crita di riesi jera la meglia di la sicilia si pruducivanu quartari quartareddri bummula grasti giarri lemma maduna pantofuli canala pinsìna li giucattuli ppi li carusi li quartarara espurtavanu ntutta la sicilia jeranu prisenti ntutti li feri a nna espusizioni n tunisia vinciru un premio a riesi quartarara issara e muratura jeranu la classi di mastri nni lu paisi jeranu cunsiderati ccu ncertu prestigiu jeranu li mastri si tròva nnì la valli ca domina lu salsu a km a sud di cartanissetta si trova alle falde di lu mònti virònica e lu monti sturnello el m pp arrivari a riesi si passa di la strata statali chiamata di li surfàri di stu percursi nun si vidunu cchi li traspurtatura di sùrfaru o di sali putassi ca furu chiusi pp aiuturi la genti a hjiri sinni riesi paisi d eroi e burghisi mancanu li strati didicati a li mistieri e autentichi tradizioni di lu passatu a lu timpu di li fasci siciliani li rijsini aderiru a ssu muvimentu d imancipazioni nissuna strata cuntrariamenti a l atri paisa jè didicata nun si trova nnà via di li surfarara o di la pirrera di lu mulinu o di li furnara di li jissara di li firrara varbera scarpara carritteri falignami stiddrara la chiazza di li jurnatara di li murti di la mitragliatrici di l erbaiuli lu curtigliu di la mammana l acchianata di li sartura e arraccamatrici ecc nissuna strata jè ntitulata a nnà fimmina sarà stata nnà simplici sbiduta sarà ca û rijsinu nun putinnu essiri missiunariu di lo so stessu paisi nun avi dirittu di nna strata ntitulata a lu sò nomu magari scrittu nsicilianu nun c è avviniri si si scorda la cultura di lu passatu diversi cumuni taliani hannu onoratu li rijsini e lu paisi ccù la tuponomia di li strati via riesi a licata ag e gela cl santa panagia sr acireale ct casteldaccia pa finocchio roma orbassano to grugliasco to versu lu hiumi salso ci suni diversi tinerari sti itinerai je possibili farli a circuito a firrijata machina sclusa santu cataddu o san catallu ntâ parrata lucali e ca veni chiamatu santu cataddu nta àutri parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta fu funnata da lu principi niccolò galletti llu na vota ieranu feudi pizzu caranu pilatu caliruni e n antru pustu ca ieranu misi nsimi l antica barunia di fiumisalatu llu a lu paisi di san catallu ieranu cristiani oi su abbì di a km arrassu di lu paisi lla cuntrata ruccella truvaru i mura d un paisi vicchiu assai misu llu mizzu di agrigento e enna ssu paisi l avanu funnatu lla preistoria e si forsi si chiamava motyon u primi abbitanti di vassallaggi sugnu sicani di la prima ebbica di lu brunzu carattirizzata da la ciramica russa a motivi giumetrici e da li tumbi a furnu la citati è sviluppata ccu industrìi acricortura allivamentu l acricortura è composta di granu o granoturcu pistacchiu mandurri uli e farina l allivamentu è cuncintrata su buvinu uvinu e suinu santa catarina è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta stu paisi fu funnatu nni lu di giuliu grimaldi baruni di risigaddu forsi nomi anticu di lu paisi n unuri di la santa poi cu li spagnoli pigghiau la parola villarmosa ca nni la lingua spagnola villa hermosa signìfica paisi beddu l abbitanti sunnu chiamati catrinari paisi natali di lu pitturi guastaferro tra li zoni di principali ntiressi cci sunnu pi quantu mmeci riguarda l econumìa chista è suprattuttu agrìcula furmintu ulivi e mènnuli inoltri lu paisi è canusciutu puru pi li raccami lu chirchirinu e l uncinettu ca la maggiurparti di li fìmmini si accùnnanu a fari ppi li doti di li figghi villarba o villabba nta certi parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di caltanissetta villarba isti un paisèddu mpruincia di caltanissitta l àrabba kalatanissah ca situatu a lu cunfini di chidda palirmitana ê vicinu mmidè a lu cunfini giurgintanu lu paisi all inizziu unn èra àntru ca n fèudu d urìggini àrabba di nùamu mikiken dialittalmènti muccichiè o miccichè s attruva n pindìu ê n facci a li madunij ca s innàuzanu di pulizzi ginirusa a ddu tìampu s agghicava a lu fèudu o di la trazzèra di karsanube castrunòvu ê rakalsaca pètri caduti ca pòrta vérsu l alvèu di lu hjiumi platani nzina a racalmincer regalmici d unni ppì la trazzèra di yale alia ppì kassaru o barunìa di funtana murata nzina a lu fèudu di rakalial òj rigaliali li nùavi strati sunu custruiti nta li basi di chiddi di l antica mikiken di lu di villarba pî fèudi di turrumè tudia kibbò xirbi si ghiunciva ê puru òj si ghiunci a kalatanissah òj caltanissitta li primi nzidiamènti abbitativi o nn àntri tèrmini li primi casi vèngunu custruiti di giuanni mili bèrtulu nta ll annu ntònzi havi urìggini assai nùavi camòra c isti eugenio zoda cùamu sinnacu n tirritòriu di villarba si prudùciunu li lintìcchia ca nni portanu lu nomu dâ cità stissa lintìcchia di villarba e ca foru ricanusciuti di la riggiuni siciliana lu paisi si furmà n sèguitu alla vinuta di divèrsi famigli di banni di li tri pruinci di caltanissitta palèrmu e girgènti ca vìnniru pì travagliari lu turrènu già la parlata ntònzi nasci cùamu mista na suttaspèci d arriminata ntra li divèrsi parlati di la zòna sèmpri ristannu pirò rilativamènti cchiù simili a lu talianu havi ancòra assai nfuènzi di divèrsi parlati n sèguitu a lu finòminu ca purtà li villalbisi duranti stu sèculu a imigrari nun sulu ntra li divèrsi parti di l isula ma cchiuttòstu jinnu a circari sùarti fòra di lu statu si pòpula di nùavu duranti la stati ê li fésti paisani d unni si pùanu sèntiri annacati cchiù pripunniranti a nu dialèttu cchiuttòstu ca a nn àntru carattiristichi principali sicilianu muccichiddisi ìa amavu tu amastitu iddru amà nuautri amammu vuautri amastivu iddri amaru sicilianu muccichiddisi murivu muristitu murì murimmu muristivu muriru sicilianu muccichiddisi amava amavatu amava centorbi è nu cumuni di abbitanti dâ pruvincia di enna lu paisi s attrova supra na muntagna a furma di stidda e pari n aceddu cu l ali aperti si veni taliatu di l àutu cu n ariupranu si ci pò agghicari sulu câ machina o cû l autubussu jennucci dû latu di catinanova pigghiannu l autustrata o câ statali dâ banna di patennò vinennu di catania lu trenu lassa ntâ stazzioni di catinanova unni s havi a pigghiari pi forza l autobussu l urìggini di centorbi sunnu antichìssimi comu mustranu li resti dê tombi di l èbbica dô brunzu e affunnanu li sò radichi nzinu a chiossai di anni arreri quannu l ìsula era pupulata di li sicani tucididi e pulibbiu n arricurdanu la prisenza ntâ pinìsula taliana di genti chiamata cû nomu di ausoni enotri o murgeti ca arrisurtanu prisenti videmma n sicilia li studiusi pinzanu ca nu sèculu primma dâ funnazioni di roma li siculi pòpulu d uriggini prubbabbirmenti indu aria ca migrò n sicilia casi sicuru primma dû x seculu a c si sciggheru lu postu adattu n pusizzioni ca nun si putìa pigghiari mai câ forza e cci custruìu la citati la citati alleggiu si trasfurmò n citati greca e criscìu assai cu cuverni na vota a cumannu assulutu ditti tirannìa n àutra vota dimucratichi dintra a la secunna mitati dô iv seculu a c si sviluppò na mpurtanti pruduzzioni ciràmica di bedda arti cu nu granni assurtimentu di ficuri e coni dilicatamenti culurati ntô sèculu doppu la pruduzzioni criscìu di calitati e di liveddu si pruducìanu vasi granni a tanti culuri mmiscati cu gustu e maistrìa e cu dicurazzioni arripurtati ma fu ntô iii sèculu a c lu mumentu dâ ricchìssima pruduzzioni di statuetti funiràri di terracotta saputi sèntiri tanacrìni accussì beddi e ccu tanti suggetti comu eroi dei e armali accussì fu ca centorbi si varagnò lu titulu di tanagra dâ sicilia dui beddissimi asimplari s attrovanu ntô museu pepuli di tràpani la mpurtanza dâ citati è addimustrata videmma dâ ricca pruduzzioni di muneti dô pirìudu agghiri ô a c centorbi passò n manu dô tirannu damoni alliatu di diunisiu i di sarausa ntô pigghiò putiri nicotemu e cuvirnò nzinu ô a c annu nta lu quali lu sarausanu tumoliuni lu costrincìu a scapparisinni vintisett anni doppu la citati cascò n manu di ddu tintu reghi sarausanu di nomu acatocli ntô a c li cunsuli rumani marcu valeriu fraccu e marcu ottaciliu accuminzaru la verra cuntra a li cartagginisi centorbi si suttamittìu spuntaniamenti e vinni addicchiarata citati lìbbira e ntonzi nun avìa òbbricu di pajari tassi comu addichiara ciciruni ntê sò virrini nta stu pirìudu accuminzò nu grannìssimu sviluppu e addivintò una dê cchiù mpurtanti citati rumani dâ sicilia sti cosi sunnu cunfirmati di li dichiarazzioni di ciciruni ca la granni cantitati di vasillami e li maistusi resti munumintali ntirissanti assai è na scrizzioni n grecu dû ii sèculu a c ca cunta di na missioni dipprumàtica centurbisi n roma e anlanuviu e na parti dû trattatu cu lanuviu cu cui s aggimillò pi li sò urìggini n cumuni ntô a c sestu pompeu la pigghiò d assidiu e la distruggìu picchì idda era fideli a uttavianu iddu pirò la fici ricustruiri e dunò ê sò abbitanti la citadinanza rumana centorbi di lu pirìudu mpiriali è chidda cà lassò li resti munumintali cchiù mpunenti granni resti munumintali nu riccu cumpressu di scurturi tanti scrizzioni tutta na sèrii di elimenti mustranu li successi di na famigghia dô postu ca ntô ii sèculu addivintò mpurtantìssima e unu dê sò fu cunsuli e figghiu di unu di lui sèchitu di lu mpiraturi adrianu la cchiù granni cantitati di resti si pirderu pi sempri a causa di la malavuluntati di chiddi ca cumannavanu n passatu e supratuttu pi li rubbarìi di tummi e matiriali prizziusi pi vinnìlli suttavancu a li cullizzionisti sdisunesti òi arrèstanu sulamenti lu tempiu di li aucustali dô i ii sèculu ca s affazzava supramisu supra na via chê culonni allatu e dui tummi munumintali a turri la duana ca si vidi sulu dâ parti di supra e lu casteddu di curradinu a tramuntana dû paisi n cuntrata e vagni na strata basulata purta nzinu ê resti di nu nìnfeu custruìtu àutu supra lu vadduni dû ciumi di chistu arresta nu muru n mattuni cu cincu nicchi resti di na gebbia e parti di l acquiduttu àutri resti dô viii sèculu a c nzinu ô mediuevu comu li stàtuli ca vènunu dû tempiu di l aucustali ca s arrifirìsciunu a lu mpiraturi e a li sò parenti na testa di lu mpiraturi adrianu ca avìa a appartiniri a na statua di armenu metri dui urni funiràrii dâ famigghia di li scribonii terricotti di pruduzzioni lucali dô iii ô i sèculu a c ultra a tanti màschiri tiatrali assai ntirissanti sunnu li muneti di etati rumana ripubbricana quannu lu mperu rumanu accuminzò a pèrdiri la sò mpurtanza la stissa sorti capitò videmma a centorbi agghiri ô milli la citati vinni pigghiata d assidiu di li saracini ca ammazzaru mònichi vasiliani dû cummentu di san vasìliu appoi câ trasuta dê nurmanni s àppi nu pirìudu di paci e la citati arrisurgìu doppu ntô piriudu svevu ntô vinni distruggiuta pi manu di fidiricu ii ca si purtò a l abbitanti ntâ citati d austa vinni n àutra vota assirigghiata ntra lu e lu a li tempi di curradinu di svevia pi manu di l angiuini ca pi sùbbitu quannu la pigghiaru scannàru a tutti l abbitanti centorbi arristò accussì distruggiuta scurdata e abbannunata nzinu a la mitati dô xvi sèculu ntô pi nu forti tirrimotu e na granni eruzzioni di l etna si sdirrubbaru e s abbruciaru tanti zoni ntornu a catania e accussì na para di famigghi catanisi attruvaru rifuggiu a centorbi ntra li resti di la citati distruggiuta e si cci fìciru la casa sò lu nomu di centorbi ci lu dunaru li muncata di dirnò patruni dû latifunnu ntô e sempri iddi custrujiru la crèsia matrici ca pirò fu cumpritata sulu ntê primi di l ottucentu ntô centorbi avìa casi testi ntô xvii sèculu la sicilia passò sutta ô dumìniu di li burboni ca a pàrtiri dû di aprili spartiru amministrativamenti la sicilia n setti pruvinci palermu missina catania girgenti sarausa tràpani e nissa centorbi addivintò capulocu di circunnariu e cumannava supra a regarbutu catinanova e càcchici quannu agghicò garibardi n sicilia ntô li centurbisi curreru n massa comu vuluntari na làpidi arricorda ca iddu àppi a chiamari centorbi lu barcuni dâ sicilia la citati àppi nu pirìudu bonu quannu accuminzò lu sfruttamentu dû tirritòriu chî pirreri di sùrfuru ca òi sunnu abbannunati la pupulazzioni agghicò a abbitanti ammeri ô vinti ma quannu calò la vìnnita e la spurtazzioni dû sùrfuru sicilianu a ddi tempi lu primu dû munnu accuminzò a scìnniri videmma la pupulazzioni nzinu ê cincumila d òi ntô lu reghi furmò la pruvincia di enna e centorbi passò sutta d idda cu tuttu lu sò circunnariu l ùrtima distruzzioni dû paisi succidìu cû sbarcu di l alliati ntô quannu ci furu bummardamenti a catina lu di austu di ss annu lu paisi vinni uccupatu di l alliati e li tudischi si nn àppiru a scappari di tutta la zona dâ chiana di catania e dâ vaddi dô simetu centorbi s attròva a chilomitri di enna è lu cumuni cchiù a livanti dâ pruvincia arrista a volu d aceddu chilomitri di catania e s attròva a cavaddu di nu munti curiùsu câ fomma di na stidda a l autizza di metri di sta pusizzioni si vidi nu lascu panurama e macari videmma lu ciancu a punènti di l etna centorbi è cunfinanti cu li cumuni di adranu biancavidda patennò bronti rannazzu castel di judica tutti appartinenti a la pruvincia di catania e cu catinanova e regarbutu ca fannu parti dâ pruvincia di enna lu sò tirritoriu è granni pi la supirfici di ettiri ntra li vaddi di li ciumi ditàinu e sarsu lu cunfini a vaddi purta a la mpurtanti autustrata palermu catania lu tirrenu è furmatu di rina crita e rocci carcarii l econumìa di la zona è agrìcula e casi tutta nta la zona di jusu nzinu a metri a munti accuminzanu l àrvuri d alivu e di mènnula lu restu dô tirritoriu è a siminativu e a pasculu n centorbi cc è videmma l artiggianatu cu nnustri e putìi ciramichi ca pruduciunu copii casi pirfitti di l antica ciramica centurbisi la zona nnustriali s attrova a chilomitri jennu agghiri a la stazzioni di mannaranu lu tirritoriu havi ancora li resti di li mineri di sùrfuru ca furu n funzioni nzinu ô e alleggiu vinniru abbannunati cu la crisi dû sùrfuru sicilianu cci sù videmma cavi di sali li cincu surfari cchiù granni eranu chiddi di muglia salina màmmura chieffu e turricchia s attruvanu videmma surgenti d acqui minirali n centorbi si cci pò agghicari di catania e di palermu cu l autustrata a niscennu a catinanova e di docu cu na strata pruvinciali si pò agghicari a centorbi videmma pigghiannu la strata statali di catania doppu passatu lu ponti dô simetu cu na strata cumunali e lu stissu vininnu di castrujanni videmma cu la strata statali si cci pò agghicari allatu a menzjornu attraversu la chiana di catania di muglia e di catinanova la ferruvìa catania palermu havi na stazzioni ditta catinanova centorbi dunni s attrova nu srivizziu di autobussi pi centorbi dintra a lu tirritoriu cumunali nzinu all uttanta cc eranu àutri stazzioni ferruviari chiamati mannaranu càcchici e letu ca facìanu parti di la linia ferruviaria motta rigarbutu dunni partìanu l agrumi lucali ca criscìanu rasu a li ciumi sarsu e simetu òi la linia è chiusa e lu cummerciu si fa pi umma lu sinnicu carica è micheli galvagno di la lista primavera centuripina a partiri dô primu giugnu regarbutu o regabbutu ntâ parrata lucali è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di enna cci havi lu lacu dô puzziddu ca è nu beddu lacu fattu di na diga unni ci fannu macari lu sci nàuticu a regalbuto c è a festa di san vitu ad agostu lu carnivali è unu dî cchiù beddi dâ pruvincia di enna pi i so culura e pi so maschiri regarbutu aveva una stazzioni firruviaria e lu trenu ca n ta n ura purtava li passiggeri finu a catania ma la linia vinni chiusa cu la scusa di una frana nta lu e abbandunata pi mancanza di nteressi campufilici di fitalia è nu cumuni sicilianu dâ pruvincia di palermu di picca menu di abbitanti ca s attrova a chilòmitri a suddesti di palermu e a m supra lu liveddu dû mari fu funnata di lu principi di fitalia don girolamu giuseppi settimu naselli frati di lu cchiù famusu ruggeru settimu ùrtimu prisidenti dû regnu di sicilia ntô ntô lu principi virennu ca cc era nicissati di mettiri a fruttu lu fìudu granni sarmi di tirrenu accuminzò la custruzzioni dû novu paisi di fitalia cchiù ncapu di chiddu vecchiu ca cc era accussì arrivarunu genti dî paisi vicini e luntani ca ficiru na vera e propia òpira di populamentu li tirreni sunnu casi tutti a siminativu ntâ muntagna vicinu allatu a rocca busambra pizzu marabitu e pizzu di hasu cci stava l ùrtimu capurais mussulmanu di sicilia mirabettu cu sô figghia mirabella ntô la simana doppu lu vespiru di palermu s avia ammucciatu nti lu casteddu di vicari lu viceré francisi ma li siciliani ci dettiru battagghia ntô chianu di sutta ntô a lu casteddu di la margana li nubbili siciliani ficiru cunzigghiu pi mannari fora li spagnoli dâ sicilia a capu cc era giuvanni sguarcialupo la famigghia settimu doppu ca muriu spartìu lu fìudu e fici la baronia di carcilupu a mimuria di iddu rubbertu d autavilla dittu lu guiscardu zzoè lu furbu hauteville la guichard circa cefalonia di giugnettu lu sestu figghiu di tancredi d autavilla frati di ruggeru i di sicilia fu duca nurmannu di pugghia calabbria e sicilia dû ô li frati cchiù granni d autavilla cumpareru n italia miridiunali versu lu cu l arrivata di gugghiermu e druguni comu l àutri surdati di vintura nurmanni fìciru parti nni vari sciarri tra li bizzantini e li longobbardi ntô lu terzu frati lu conti unfredu morìu lassannu li dui figghi minurenni abbilardo e ermannu sutta la tutela dâ muggheri gaitelgrima di salernu già vìduva di druguni forti dû successu ottinutu ntô campu di guerra a civitati rubbertu richiamau p iddu stissu la succissioni e si pigghiau lu tìtulu cumitali di pugghia e calabbria ufficializzatu n sèquitu di nu trattatu lu trattatu di melfi firmanu cû papa nicculò ii ntô cunfiscau li pusessi dû frati mortu privannu li dui niputi dâ sò ligìttima riditati culligatu cû frati minuri ruggeru s abbijau â cunquista dî tirritori nun ancura suttamisi di pugghia e calabbria mentri riccardu sò cugnatu n quantu maritau dâ soru fresenda si mpatrunìu dû principatu di capua la nvasioni dâ sicilia accuminzau ntô câ presa di missina fatta cu facilitati chî forzi uniti di rubbertu e ruggeru la cunquista dâ sicilia si cuntinuassi pi n àutri trent anni l ùrtimu casteddu saracinu vinciutu sei anni doppu la morti di rubbertu ntô lassannu ruggeru lu cchiù forti dâ casata autavilla rubbertu avìa eccizziunali doti militari ma nun si cuntintava di amministrari pirsunarmentui li tirritori cunquistati sò frati ruggeru ô cuntrariu am anu a manu chi avanzava n sicilia mittìa li basi di n amministrazzioni nurmanna forti rubbertu â fini dâ sò vita pruggittau di cunquistari costantinòpuli unni lu mpiraturi all èbbica era dèbbuli a causa macari di l attaccu dî turchi selgiuchidi la figghia di robbertu mannata a costantinòpuli pi maritarisi cô principi e futuru mpiraturi fu vattiata cô nomu di elena cô ritu ortudossu e doppu nu certu tempu fu chiusa nti nu cunventu nveci di divintari mpiratrici chista fu la scusa chi robbertu circau pi nvadiri li tirritori bizzantini la campagna militari accumpagnatu di sò figghiu ruggeru borsa e di sò mugghèri sichelgàita cèlibbri puru idda pi l arti militari fu na catastrufi puru a causa di na maladdìa chi si diffunnìu pê truppi e chi fu fatali ô stissu rubbertu chi murìu a cefalònia ntô ruggeru ii di dicèmmiru di frivaru figghiu e succissuri di ruggeru i di sicilia dâ casa rignanti dâ famigghia autavilla accuminzau a rignari ntô è lu sò vantu grannìssimu d aviri unificatu ntra un regnu sanu tutti li cunquisti nurmanni e d aviri prisintatu a stu pòpulu un cuvernu scientìficu pirsunalizzatu e cintralizzatu quannu gugliermu duca di pugghia niputi di rubertu lu guiscardu murìu senza figghi ntô giugnu dû ruggeru riclamau tutti li pussidimenti autavilla e lu duminiu di capua addamentri l unioni di sicilia e pugghia era cuntrariata dû papa onoriu ii e dî signuri lucali stissi a capua dicèmmiru lu papa pridicava na santa cruciata contra ruggeru mittennu rubertu ii di capua e rainulfu iii d alifi cugnatu di ruggeru contra d iddu nun di menu sta culliganza fallìu e nta l austu dû onoriu a beniventu numinau ruggeru duca di pugghia la risistenza dî baruni fu sustinuta di nàpuli bari salernu ed àutri citati chi avìanu l obbiettivu dî libbirtati cìvichi a sittèmmiru dû ruggeru fu pubbricamenti ricanusciutu comu duca di nàpuli bari capua e l àutri iddu accuminzau sùbbutu sùbbutu a custrìnciri l òrdini ntê pussessi autavilla unni lu putiri dû duca era lu cchiù dèbbuli p aggiuntari nzèmmula tutti sti stati lu tìtulu riali parìa essinziali e la morti di onoriu ntô frivaru dû sequita di na duppia nòmina papa e antipapa c abbinni ntô mumentu dicisivu nna l elizzioni dû novu puntìficu sbuttau na sipirazzioni tra papa nnuccenzu ii elettu cû sustegnu dî frangipani e papa anacletu ii sustinutu dî pierliuni ntâ cunfusioni chi cci siquìu nnuccenzu fu custrinciutu a rifuggiàrisi in francia arristau a roma mmeci anacletu ii chi ntantu avìa bisognu di maggiuri appruvazzioni ruggeru lu cci desi e lu prezzu fu la curuna lu di sittèmmiru dû na bulla d anacletu fici ruggeru re di sicilia la ncurunazzioni abbinni n palermu lu di dicèmmiru dû pi cunsiquenza ruggeru cummuttau pi deci anni contra bernardu di chiaravalli campiuni di nnuccenzu contra anacletu e lu sò re menzu pavanu cu iddi si junceru luiggi vi di francia arricu i di ngriterra e lu mpiraturi lutariu ii imperaturi rumanu sacru ntô frattempu lu sud italia s arribbillaru li ribbelli batteru lu re a nocira lu di giugnettu dû ma ntô giugnettu dû lu sô asèrcitu custrincìu rainulfu sergiu iv di napoli e l àutri ribbelli a rassignàrisi mentri rubertu fu espulsu di capua cuntempuraniamenti l aspittatu attaccu di lutariu contra ruggeru avìa guadagnatu lu sustegnu di pisa gènuva e du mperu bizantinu ognunu lu quali si scantau di l aumintanti putenza dû regnu nurmannu ntô frivaru dû lutariu accuminzau a spustàrisi versu lu sud e fu junciutu di rainulfo e dî ribbelli a giugnu bari vinni circunnata di surdati a san sevirinu doppu na campagna vitturiosa iddu e lu papa numinaru nzèmmula a rainulfu duca di pugghia austu e poi lu mpiraturi riturnau in girmania ruggeru libbirati dû pirìculu ripigghiau tirrenu fici saccu a capua e custrincìu sergiu iv ad accittàrilu comu signuri di nàpuli a rignanu gargànicu rainulfu di novu scunfissi lu re ma nta l aprili dû murìu e ruggeru suttamisi l ùrtimi ribbelli doppu la morti d anacletu jinnaru ruggeri vosi aviri la cunferma dû tìtulu di nnuccenzu lu papa doppu di aviri scumunicatu ruggeru di giugnettu attaccau lu regno cûn asèrcitu grannìssimu si capita ntra n astuta mbuscata a gallucciu di giugnettu dû doppu la vitturia dû re lu papa lu nvestìu dû tìtulu di re di sicilia dû ducatu di pugghia e dû principatu di capua rex siciliae ducatus apuliae et principatus capuae li frunteri dû regnu foru â fini cunfirmati cu na armistizzia cû papa nta l uttùviru sti terri custitueru pî succissivi setti sèculi un regnu unitariu ruggeru addivintau unu dî cchiù putenti re d europa a palermu ruggeru attirau ntornu a iddu li megghiu òmini d ogni razza comu lu cèlibbri geògrafu arabbu al idrisi o edrisi e lu stòricu nilus doxopatrius lu re arricugghìu tutti li struiti e dotti e mantinìu ntô regnu na cumpreta tulliranza pi tutti li credi razzi e lingui iddu fu sirvutu d òmini d ogni naziunalità comu lu ngrisi thomas brun ntâ curia lu rinnigatu mussulmanu christodulus ntâ flotta e giorgiu di antiochia chi ntô fu fattu amiratus amiratorum di fattu lu primu visir cu ruggeru la sicilia riturnau a èssiri la putenza duminanti dû meditirraneu na putenti flotta vinni custruita sutta diversi ammiragghî o emiri ntra li quali lu principali fu giorgiu d antiochia na vota ô sirvizziu dû prìncipi mussulmanu di el mehdia fici sparti na seria di cunquisti longu la costa africana chi jeru di trìpuli a capu bonu la sicunna santa cruciata offrìu a ruggeru l oppurtunitati di ripigghiari li prucetti di rubertu lu guiscardu contra ô mperu bizantinu giorgiu fu mannatu a corintu â fini dû e cci spidìu un asèrcitu chi cci fici saccu a tebi ntô giugnu l ammiragghiu cumparisci davanti a costantinopuli e sfidau lu mpiraturi bizantinu cu frecci addumati contra li finestri dû palazzu ntantu l attaccu ô mperu nun appi risurtati di longa durata lu re murìu n palermu lu di frivaru dû e lu sò succissuri fu lu quartu dî figghî gugghiermu mihai eminescu canusciutu puru comu mihail eminovici di jinnaru di giugnu facirmenti lu pueta cchiù ricanusciutu dâ rumanìa òpiri celibbri cumprenninu luceafrul stidda agghiurnata mai am un singur dor mi vogghiu sulu na cosa e li cincu scrisori littri eminescu facìa parti ntâ junimea sucietati littiraria fu nu sociu dû partitu cunsirbativu dâ rumania e facìa giurnalista cu timpul di bucaresté e sciviu puru su u curriere di iassi nicolae iorga lu storicu rumanenu si cunziddira eminescu lu patroni dâ lingua rumena veni cilibbratu comu lu cchiù granni pueta la sò puisia cumprenni assai temi e vuci la natura l amuri e l argumenti suciali la sò vita giuvinali senza mpegni veni ricurdata cchiù doppu cu nustalgia l opiri d eminescu sunnu traduciuti pi lingui li soi puemi cchiù mpurtanti lu paisi di belmunti minzagnu o lu minzagnu talianu belmonte mezzagno s attrova a chilomitri di palermu e a metri supra lu liveddu dû mari li principali pruduzzioni agriculi sunnu ciriali alivi frutta e racina pi mustu lu sitturi artiggianali vanta n antica tradizzioni ntâ pruduzzioni di strumenti musicali lu nomu di la citati ntô principiu era sulu minzagnu mezzagno ca significa misu a menza autizza a accuminzari dû si trasfurmò n belmunti picchì era fìudu dî ventimiglia prìncipi di belmunti sulu doppu lu a belmunti si ci juncìu minzagnu nta lu giuseppe ventimiglia fici custruiri la matrici unni si cunzirvanu li dui tili di pietru novelli cu li figuri di s rusulìa e dâ sacra famigghia àutri munumenta ntirissanti sunnu la cresia di l armi santi e li resti dû palazzu barunali l abbitanti sunnu chiamati minzagnoti o a li voti mizzagnoti n sicilianu e mezzagnoti n italianu stèfanu protunutaru in talianu stefano protonotaro di missina pari ca nascìu a missina nnuminatu ntôn ducumentu dû fu nu scritturi appartinenti â scola siciliana idintificàbbili cu nu stefanu di missina ca traducìu dû grecu n latinu e didicau dui trattati àrabbi di astronumìa a manfredi figghiu di federicu ii di tutti li cumpunimenti appartinenti â scola siciliana chiddu di protonotaro è l ùnicu a èssirini pirvinutu nteramenti n lingua siciliana dû mumentu ca li rimi dâ scola a càusa dâ granni diffusioni c àppiru ntô restu dâ pinìsula n hannu junti n còdici tuscani e pirtantu trascritti n lingua tuscanizzata la canzuna di protonotaro n havi juntu attraversu nu filòlugu di lu cincucentu giovanni maria barbieri ca la cupiau d un còdici ca jìu n sècutu pirdutu la canzuna pirvinuta è pirtantu un rarìssimu asempiu di sicilianu illustri zoè dû linguaggiu ca li siquaci culti di federicu elabburaru attraversu lu raffinamentu dâ lingua parrata e cumuni rinnennu cchiù riulari certi formi e ntruducennu lu lèssicu tècnicu dâ puisìa d amuri pruvinzali pir meu cori alligrari accadi d accussì ca quasi tuttu chiddu ca canuscemu dâ pruduzzioni siciliana antica si prisenta sutta na forma diversa di chidda d accussì carattirìstica dâ canzuna pir meu cori alligrari di protonotaro arrèstanu tri canzuni una di chisti pir meu cori alligrari havi na granni mpurtanza pirchì arrivau nzinu a li nostri jorna nta la forma urigginali scritta n sicilianu anticu lu statu di la citati dû vaticanu latinu status civitatis vaticanae talianu stato della città del vaticano è nu statu europeu di chilòmitri quatrati lu cchiù nicu di tuttu lu munnu chi òccupa un tirritoriu dintra la cità di roma unni s attrova la basìlica di san petru la pupulazzioni è di abbitanti lu capu di statu è lu papa dâ chiesa cattòlica rumana aora papa franciscu lu vaticanu disponi puru di n esercitu li guardi svizziri chi si cumponi di circa surdati la citati statu dû vaticanu vinni ricanusciuta ufficiarmenti dû cuvernu talianu l di frivaru dû ppi menzu dâ firma di li patti lateranensi tra papa piu xi e benitu mussolini lo duce di lu regnu d italia pi fa fari paci a la chiesa cattòlica rumana cu lu statu talianu a ruttura tra sti du istituziona avviniu ntô ca breccia ri porta pia ca puittò a la annissioni di lu statu puntifiuciu ô regnu d italia vicenzu bellini è un cumpusituri sicilianu natu a catania lu di nuvèmmiru e mortu a puteaux lu di sittèmmiru c avìa sulu anni è l auturi di l òpira cèlibbri norma vicenzu si truvava a pariggi sunava ntê salotti boni dâ cità francisi discurrìa di mùsica e un jornu si truvò a parrari cu nu so amicu francisi alexandre dumas chiddu chi scrissi li tri muschitteri lu conti di munticristu e àutri storî alexandre nun stava bonu di saluti e cci dissi a vicenzu chi stava pi partiri pi l italia allura vicenzu cci detti un cunzigghiu quannu si truvava a passari p un paisi dâ sicilia chi si chiamava bauso oi villafranca tirrena s avìa a firmari e dumannari ê cristiani chi ncuntrava ca cci cuntàvanu la storia di pasquali brunu e di du iaggi mpicciati ô muru dû casteddu una vacanti e l àutra cu na testa tagghiata lu scritturi quannu turnau dâ sicilia supra sta storia chi sintìu scrissi nu rumanzu sanu ntô e lu tìtulu chi cci detti fu appuntu pascal brunò e ntâ primessa di stu libbru cuntò ca fu propiu vicenzu chi l ispirò e lu cunzigghiò vicenzu bellini è raffiguratu supr ê bancunoti di cincumila liri la granita siciliana o simplicimenti a granita comu li gilati è n alimentu rufriscanti ntâ sò ricetta basi si cumponi di acqua zùccaru e lumìa ma altirnativamenti la lumìa pò essiri scanciata cu mènnuli a puzzuddi la cusiddetta minnulata café o autri issenzî la priparazzioni dâ granita dumanna tanticchia di cura pirchì la cunsistenza crimusa dâ granita si pruduci rumuniannu cuntinuamenti la cumposizzioni di basi nzinu a quannu perdi la sò cunsistenza lìquida pi aduttari na cunsistenza granulusa si servi nta nu biccheri di vitru trasparenti e s accumpagna beni cu na briosci in sicilia la granita câ briosci è spissu apprizzata comu eccillenti culazzioni la ricetta ogni biccheri d acqua unu di zùccaru quadiari a focu lentu lassatila rifriddari e mittiti un bicchieri di zucu di limoni e doppu mèttiri nta ghiacciaja nte biccheri di catta pi jornu orléans è un cumuni francisi situatu nnû dipartimentu dû loiret e ntâ région centre la riggiuni centru li sô abbitanti si chiàmanu orleanisi n lingua francisi orléanais cenabum fu na citati gàllica conquistata di cèsari ntô a c e ricustruiuta â rumana lu mpiraturi aurelianu rifunnàu a citati e lu sò nomu è na deformazzioni dû nomu di chistu mpiraturi ntâ l èbbica merovincia orléans fu capitali dû regnu ntâ l èbbica capitincia orléans fu capitali di na contea e doppu dûn ducatu dî valois orléans la famigghia dî valois orléans accedi ô tronu di francia cu luiggi xii e franciscu i ntô luiggi vi lu grossu ricevi lu sacru ntâ cattidrali di orléans di l arcivescovu di sens e unu dî rari sacri capezziani chi nun si fa a reims ntô li ngrisi occuparu a citati di orléans giovanna d arcu suprannuminata a pulzella di orléans la libbiràu l di maiu e accussì ci sunnu li festi juvanniche fêtes johanniques dû di dicèmmiru ô di jinnaru ci foru li stati ginirali orléans s attrova supra lu ciumi loira la loire e nni l anni si criau lu quarteri orléans la source na dicina di chilòmitri a sud dâ citati dâ fini dû orléans havi la sò prima linia di tramvìa le tram la citati fu bummardata assai duranti la secunna guerra munniali e tanti àutri palazzi privati e li jardini pùbbrici lu meli lu cotignac d orléans carameli a basi di cutugnu e lacitu a citati di orléans è gimillata cu urbinu n talianu urbino è na citati di abbitanti li urbinati ntâ pruvincia di pesaru e urbinu e scriuta ô patrimoniu munniali di l unesco nzemmula cu pesaru è capuluogu dâ pruvincia di pesaru e urbinu e dâ riggiuni marchi sedi di n universitati mpurtanti havi un centru storicu circunnatu di mura àuti canusciutu e visitatu assai è lu sô palazzu ducali caratteristicu ppî turicceddi i torricini chi lu circunnanu dintra s attrova a galleria nazziunali dî marchi cu quatri famosi comu la flagellazione di tizzianu la santa caterina d alessandria di raffaello e la città ideale ci sunnu macari a cresia di san duminicu a cresia di san franciscu a casa di raffaello e a furtizza albornoz a urbinu nasciru lu pitturi raffaellu sanziu papa climenti xi e lu scritturi giuvanni pascoli lu primu di juniu è a festa di san crescentinu u patronu dâ citati nnô c è u quintu cintinaru dâ criazziuni di l universitati di urbinu carlo bo canberra è la capitali di l australia s attrova ntra l australian capital territory o lu tirritoriu dâ capitali australiana stu tirritoriu nun è nu statu n tèrmini pulìtichi ma na riggiuni spiciali criata sulamenti pi stabbiliri la nova capitali d australia quannu vinni fidirata ntô canberra havi na pupulazzioni di canberra è na citati chi era cumpritamenti prucittata di walter burley griffin unu dî megghi archittetti miricani dû sèculu xx lu centru cittadinu è custriuitu supra dui assi pirpinniculari un assi d acqua rapprisintatu dû lacu burley griffin e n assi chi di l edificiu dû parramentu supra capital hill si movi a nord est versu lu munumentu mimuriali di guerra situatu â basa di munti ainslie l aria nota comu lu triàngulu parramintari difinuta ntô prucettu di burley griffin è chidda cumpresa tra li vèrtici di capital hill cû parramentu city hill cû municipiu e russell hill cû ministeru dâ difesa culligati di commonwealth avenue constitution avenue e kings avenue li banni urbani di canberra sunnu divisi pi setti riparti p òrdini crunulòggicu sunnu canberra òspita ssi squatri e assuciazzioni spurtivi nazziunali l isula di alicudi o alicuri è n isula di kmsup facennu parti di l isuli eolii amministrativamenti fa parti dû cumuni di lipari me cuurdinati geografichi n e anticamenti vinni canusciuta comu ericusa ricca di erica l abbitanti sunnu chiamati alicudari o alicurari arcudari n sicilianu e alicudini n talianu l isula dalicudi o alicuri è la cchiù occidintali di l archipilagu ed è situata a circa migghia marini a l ovest di lipari è duminata dû munti filo dell arpa un vurcanu guastu autu m l unicu centru di l isula è chiamata puru alicudi c havi circa abbitanti li principali prudotti di l isula sunnu l alivi li racini ed li chiàppiri lu turismu è n area mpurtanti di l econumia di l isula anzi siddu è ntôn liveddu nicu a riguardu d autri isuli meditirranei l isula d alicudi è culligata â lipari cûn sirvizziu marittimu aliscafu d alicudi a lipari via filicudi rinella e santa marina salina ismâ îl al mansûr lingua àrabba al mansur isma il nascìu ntô succidìu a lu sò patri muhammad al qa im bi amrillah comu califfu fatimita ntô murìu ntô lu putiri fatimita s attruvava nta na situazzioni assai pricaria a la morti di al qâ im la ribbillioni khargita guidata da abû yazid s avìa firmata sutta li mura di al mahdiya ntô quarchi jornu poi d aviri pigghiatu lu putiri al mansûr cummatti nta kairouan na battagghia dicisiva ca abbinni sutta li mura dâ cità lu di austu dû è poi di sta vittoria ca lu califfu pigghia lu nomu di al mansûr àrabbu mansr vincituri al mansûr ristabbilisci l òrdini ntô regnu e custruisci la porta di al mansuriya tunisia iddu fa di kairouan la capitali l emiri di còrduva avìanu prufittatu dâ rivota di abû yazid p annettirisi tutta la banna ovest dû maghreb nzinu à algeri li bizzantini pruvanu à annettirisi la sicilia ma lu cuvirnaturi fatimita arriniscìu à rispincìrilli e puru a mèttiri pedi ntâ calabbria unni fici custruiri na muschea fu iddu chi rinfurzau lu putiri n sicilia mittennu ntô ô cuvernu di l isula la dinastia kalbita chi appoi quannu li fatimiti si nni erru ô cairu criaru nu statu kalbita nnipinnenti kairouan na lingua araba al qayrawn è na città dâ tunisia centru sittintriunali abbitanti kairouan fu funnata di l arabi ntô comu avampostu a li tempi dâ cunquista di l africa dû nord addiventa la capitali di l africa ifriqiya pi arabu suttu l aghlabidi pâ sò pusizziuni luntanu dû mari la città veni prutetta di l assalti marittimi la capitali vinni spustata a al mahdia dî primi califfi fatimiti kairouan torna a esseri la capitali ntô pì vuluntà dû califfu fatimida ismail al mansur resta la capitali dû califfatu nzinu ô quannu lu califfu al muizz din allah ncarica lu qaid ginirali sicilianu jawhar al siqilli di conquistari l egittu e la siria e funnari la nova capitali al qahirah il cairu in egittu kairouan è na cità santa di l islam la quarta doppu la mecca midina e gerusalemmi la tradizzioni dispensa dû pillegrinaggiu a la mecca lu cridenti ca fa sitti pelligrinaggi a kairouan la granni moschea havi stata custruita da sidi uqba è lu cchiù anticu e lu cchiù pristiggiusu monumentu islamicu dâ tunisia kairouan è città patimoniu mundiali di l unesco nâ tunisia veni puru canusciuta pi la sò arti pasticcera ntô particulari di li zlebia e li makrudh jawhar al siqilli sicilia circa lu cairu di jinnaru giafar lu sicilianu fu nu ginirali sicilianu ca criau lu cchiù granni mperu islàmicu fatimita sciita dâ storia cunquistannu tuttu lu nord africa u maghreb l egittu e a siria iddu funnau puru la città di al qahirah lu cairu e la granni moschea di al azhar la cchiù antica università dû munnu a voti al siqilli ha statu scrittu as siqilli as saqali o as saqalli ni diffirenti trascrizziuni puru la sicilia ha stata chiamata saqalyah o siqilyah n diffirenti èpichi e dialetti àrabbi as siqilli signìfica lu sicilianu e accussì è canusciutu ntra tuttu lu munnu islàmicu dû maroccu nzinu a l indunesia sò nomu era abul al husain jawhar ibn abdullah giafar lu sicilianu ha statu nzinu ô saladinu lu cchiù granni eroi di tuttu l islam ancora oi è lu cchiù granni dî l eroi sciiti e ntû particulari di l ismaeliti giafar nascu e campau n sicilia e li sò patri èranu siciliani ma nun si canusciunu ducumenti unni si dici n quali città e cu foru li sò cantannavi la raggiuni è ca iddu era liatu a n gruppu di mowlas nun àrabbi siciliani c avìanu statu purtati n schiavitù dâ jazeera al jazeera signìfica l ìsula n àrabbu di sicilia â città santa di kairouan tunisia capitali dû califfatu fatimita n africa nord occidintali sò patri abdullah ibn abdullah significa figghiu di abdullah s avìa cunvirtutu a l islam già nnâ sicilia ma li sò nannavi èranu cristiani ortodossi e ô tempu nun era custumi n africa tracciari l orìggini di chiddi ca nun avìanu nomi àrabbi o musulmani giafar addivinni attinnenti dû califfu al mansur e ntû vinni sùbbutu libbiratu di lu novu califfu al mui zz ca lu midìsimu annu avìa succidutu a al mansur e iddu immantinenti lu nòmmina katib secretariu di statu nt al annu addivinni cchiuassai mpurtanti veni a èssiri numminatu puru vizir e cumannanti n capu di l armata fatimita chidd annu jawhar accumincia e cunchiudi la cunquista di nummurusi pruvincî dû maghrib taharat fas sijilmasa nzinu a l ocèanu atlànticu ddà stapi e accuverna lu paisi pì quacchi annu ntû fivraru dû jawhar era già cèlibbri e cunzidiratu insustituìbbili di lu califfu al mui zz ca pinzava ca nuddu àutru putissi arrinèsciri a cunquistari l eggittu ma iddu s ammarau e picca spiranzi appi pâ sò vita si nun avissi cchiù campatu nuddu àutru avissi pigghiatu lu sò postu lu califfu avissi rinunziatu a la cunquista jawhar si salvau e quannu ca fu di novu forti ntâ primavera accuminciau la cunquista di l eggittu rapidamenti cunquistau la città di alessandria ddà fici n modu ca li surdati nun facìssiru danni ni massacri e ditti puru premi e onuri a issi pì dissuadìrili dû pigghiari buttini di guerra cu stu viàticu di granni putenza e benuvulenza itti versu la città di al fustat ca sùbbutu s arresi jawhar accittau tutti li tèrmini dû trattatu di resa e firmau nu magnànimu trattatu di paci garantennu la vita e li proprietà di tutti quinni addivinìu cuvernaturi di l eggittu lu sò cuvernu veni cunzidiratu assai ntilligenti binèficu e tulliranti picchì fici nèsciri l eggittu di na longa caristìa na granni puvirtà e iper inflazziuni dî prezzi vinsi la criminalità e pirmittìu a tutti libbirtà di riliggiuni lu midìsimu jornu dâ cunquista lu di giugnu iddu tracciau lu disignu e accuminciau la custruzziuni di al qahirah u cairu e dû qasral lu casteddu dâ città ntû accuminzau la custruzziuni dâ granni moschea di al azhar e ntû giugnu dû la moschea fu cunsacrata e graputa ô cultu ntû avìa anviatu lu sò esèrcitu na siria e avìa subbutu cunquistatu lu paisi ma la situazziuni canciau quannu li karmati aiutaru li siriani ntû li siriani e la coalizziuni dî karmati attacaru l eggittu ma jawhar pigghiannu lu cumannu dû sò esèrcitu li scunfissi tutti la siria accussì vinni sùbbutu ricunquistata n maniera definitiva jawhar veni sempri arricurdatu comu nu granni katib nu pulìticu ntilligenti e nu granni amministraturi dipartì di stu munnu ô cairu lu di jinnaru dû quannu avìa cchiù di na quattruvintina d anni forsi si dici ca à ddu tempu nun ci fussi nuddu puita ca nun avissi scrittu dî versi pì chiànciri la sò pèrdita e laudari la sò libbiralità li fatimiti sunnu na dinastìa d àrabi sciiti ca battennu li aglabiti stabbileru la loru autorità ntâ l africa dû nord e la sicilia ntra lu e lu e funnaru nu califfatu dissidenti di l abbassidi di bagdad lu funnaturi ubayd allah al mahdi era nu sciita dâ setta di l ismaeliti vinuti dâ siria ca si pritinnìanu discinnenti dû prufeta maumettu pì menzu di sò figghia fâtima az zahra e sò jènniru alî ibn abû talib lu quartu califfu di l abbassidi lu sò nomu signìfica guidatu di diu iddu s abbirsa à kairouan città santa dâ tunisia unni s allèa cu nummurusi ntra li berberi ca sunnu dâ sò parti e accussì stinni la sò auturità supra na gran parti dû maghreb dû maroccu â libbia arrinesci tantu putenti di sfidari l autoritati dû califfu di bagdad e s appruclama califfu iddu stissu ntâ lu stu fattu pì contru spinci l emiri di còrdova ntô a stabbiliri nu califfatu dissidenti ommayada sunnita ntâ spagna li fatimiti cu lu granni qaid jawhar al siqilli jawhar lu sicilianu cunquistaru tuttu lu maghreb e ntû l egittu unni funnaru appressu la città di al fustat la nova capitali imperiali ca chiamaru al qahirah lu cairu ca signìfica la triunfanti e la siria poi cuntinuaru a stènniri li loru cunquisti nzinu â calabbria na lu màssimu dâ loru stinziuni cumprinnèvanu puru la palistina la banna du mari russu lu yemen e lu hejaz li cummercî marìttimi si stinnèvanu ntra lu meditirraniu e l ocèanu indianu chiddi via terra arrivàvinu nzinu l africa sub sahariana mali mauritania a diffirenza di l autri autorità mussulmani li fatimiti amittèvinu ntâ loru amministrazziuni nun pì critèri d appartinenza tribbali ètnichi o riliggiusi ma principalmenti pì méritu e cumpitenza li membri di l àutri fidi di l islam vinìanu ammissi ai cchiù àuti funziuni e sta tulliranza era stinnuta a l ebbrei e a li cristiani ca èranu capaci l imperu cuntinuau a pruspirari nzinu a lu califfu al hâkim a partiri dû lu tirritoriu dî fatimiti s arriduci nzinu a lu sulu egittu quannu murìu l ùrtimu califfu fatimita ntû lu saladinu l annetti a lu califfatu abbassidi di bagdad facennu divintari l islam sunnita la sula riliggiuni ngrisi lu sicilianu di basi latina nun è la sula lingua stòrica dû pòpulu sicilianu e nzinu â cunquista nurmanna nun havi statu mai mancu la cchiù parrata prima dâ cunquista nurmanna dâ sicilia lu pòpulu sicilianu parrava ntâ maggiuranza lu siqilli prun sichilli nu dialettu àrabu sicilianu ca appoi dû sèculu xvi ntâ sicilia nun asisti cchiù oggi na furma asisti sulu nni l ìsula di malta e lu gricanicu dialettu grecu ca oggi asisti sulu ntô salentu e ntô sud dâ calabbria lu sicilianu rumanzu era na lingua ca asisteva ntâ calabbria e nna l italia miridiunali li nurmanni lu purtaru ntâ sicilia unni pirò vinìa parratu assai dî littirati e dî novi culoni taliani ma picca dî siciliani li nurmanni nun custrìnceru li siciliani a parrari sta lingua taliana ma lassaru la libbirtà di cuntinuari a parrari siqilli arabbu gricanicu e ebraicu fôru poi li svevi cu fidiricu ii a criari la scola siciliana dâ lingua taliana cu allittirati taliani comu giacomino pugliese pugghisi odo delle colonne rumanu rinaldo d aquino aquilanu e siciliani comu giacomo da lentini e cielo d alcamo puru li svevi lassaru libbirtà di lingui ê siciliani sta libbirtà linguistica cuntinuau nzinu a l angioini guelfi ca mmeci pruibberu tutti li lingui siciliani e fìciru dû sicilianu di basi latina la sula lingua cunzintuta iddi ubbligaru macari li cummirsioni ô cattolicìsimu rumanu c addivintau la sula riliggiuni di statu e sprupriaru tutti li cresî ortudossi li moschei li sinagoghi e scacciaru li preti bizantini era la fini dû plurilinguismu e dû multiculturalismu li siciliani s arribbillaru contr a l angioini nta li vespri siciliani e puru contr a li lingui rumanzi cundannaru a morti cu nun sapìa diri cìciri li francisi ma puru li taliani ca nun èranu dâ magna grecia nun lu sapìanu prununziari picchì la c siciliana e oggi puru taliana di cìciri è greca littra x di xjuri ma nun latina unni la c si prununciava s e ancura si prununcia s ntô spagnolu francisi purtughisi rumenu ngrisi ecc disgraziatamenti l aragunisi ca cuvirnaru poi l ìsula cuntinuaru chiddu ca l angioini accuminzaru accussì ntô sèculu xv lu sicilianu rumanzu si custrinceru tutti l àuti lingui l antichi lingui stòrichi siciliani gricànicu siqilli cuntinuaru a asistiri nni li paiseddi luntanu dî granni cità nzinu â mità dû sèculu xvi forsi di cchiù poi s estìnsiru pì sempri a st èbbica la latinizzazzioni sfurzata accuminzata di l angioini si cunchiudi la cultura siciliana antica scumpari pi sempri e accussì l identità stòricu linguìstica pri latina dî siciliani na forma dû siqilli cuntinuava nta l ìsula di pantiddirìa nzinu ô sèculu xviii ntô sèculu xiv l allittirati tuscani criaru na nova scola unni dicìderu ca stu sicilianu fussi chiossai latinizzatu abbuleru li lìttiri greci x y k w e criaru li basi dâ lingua taliana littiraria accussì ntâ cumpitizziuni cu l italianu lu sicilianu littirariu ntô tempu si talianizza sempri cchiù e perdi lentamenti la sò ortugrafìa e la sò grammàtica si criau puru ntâ littiratura n inasistenti tempu futuru comu p asempiu avverròggiu pì diri poi vencu e digrada lentamenti nna l italianu ntô sèculu xix mpera l italianismu e chistu fa nàsciri nni l allittirati tiurî pricuncetti e puliticamenti orientati ca dicìanu ca lu sicilianu è nu dialettu di l italianu o ca veni sulu dû latinu anticu parratu nna li tempi dû mperu rumanu l italianisti e l eurocentristi nècanu tutti l apporti di l àuti lingui siciliani siqilli gricu àrabu bèrberu ecc ô sicilianu rumanzu o li cunziddiranu mìnimi ntâ l ambienti culturali fanàticu di l èbbica nun è cchiù pussìbbili diri comu lu studiusu tudiscu gerhard rohlfs ca lu sicilianu nun è la lingua stòrica dâ sicilia ma è na lingua furmàtasi doppu dâ cacciata di l àrabi p un prucessu di neo rumanizzazzioni iddu stissu fici tantu scànnalu ca eppi a scusàrisi pubblicamenti a tortu o a raggiuni cu l italiani d avìrilu pinzatu e diciutu pì li stissi raggiuni allittirati siciliani comu giuseppi pitrè eppiru a diri ca la grammàtica siciliana veni tutta dû latinu ca lu megghiu alfabbetu pì scrivìrila è chiddu talianu ca la grammàtica àrabba dû maltisi nun havi mai statu chidda dû sicilianu anticu ecc oggi la pirsicuzziuni e la falsificazziuni stòrica cuntinua peiu stannu l àutri lingui stòrici siciliani nun rumanzi comu lu siqilli ca oggi veni studiatu sulu nni l università furesti o lu gricànicu ca sta scumparennu lu delta dû danubbiu delta dunrii pi rumenu è situata a dobrogea rumania and a odes ka oblast ucraina è la cchiù granni e megghiu prisirbatu eurupea cu na superfici di kmsup ogni annu l alluvioni portatu dû danubbiu aumenta la largezza dâ delta pi circa metri abbicinu tulcea lu danubbiu si separa pi tri vranchi prima di fuiri versu lu mari tanti autri canali spartinu la delta ntra arei di canna pantanu e furesta di cui certi si ponnu jinchiri d acqua duranti la primavera e l autunnu s attrovanu geniri di chianti speci d acceddi e puru pisci d acqua frisca ntra li lagi e pantani la delta è stata riggistrata câ lista di l unesco banni dû munnu cui hannu a essiri cunsirbati circa kmsup cumprenni banni chi sunnu prutiggiuti strittu strittu circa di genti si campanu abbicinu la delta la maggiuranza fannu piscaturi in matimatica la congettura di goldbach è unu dî probblemi cchiù vecchi dâ tiuria dî nummura pi cui na soluzzioni nun ha statu truvata encora la congettura dici pi esempiu sta congettura veni attribbuita a christian goldbach chi ntô pruponi lu probblema a liunardu euleru na virsioni dèbbuli dâ cungittura si pò enunciari accussì ogni nùmmuru sparu cchiù granni di si pò scriviri comu na somma di tri nùmmura primi e chiaru ca la cungittura di goldbach implica la virsioni dèbbuli muntuvata ccàssupra lu viciversa pirò nun è veru a propositu di la virsioni dèbbuli lu matimàticu peruvianu harald helfgott ntô ni annunciau na dimostrazzioni liunardu euleru oi lr di aprili di di sittèmmiru di fu nu matimàticu e fìsicu svìzziru passau la gran parti da so vita nta russia e nta girmania euleru fici scuperti mpurtanti nta campi comu lu calculu e a topuloggìa sprummintau macari la gran parti dei palori e sìmmuli usati nta matimatica oggi ammintau pa isempiu la funzioni matimatica eggh eni macari canusciutu ppi lu so travagghiu nta miccanica l ottica e l astronumìa euleru eni cunzidiratu lu cchiù mpurtanti matimaticu di lu diciannuvesimu seculu e unu di li cchiù granni di tutti li tempa fu macari lu matimaticu ca scrissi cchiossai li so travagghi cullizziunati inchiunu vulumi n autru matimaticu pierre simon laplace dissi leggi euleru leggi euleru iddu è nu mastru ppi nuatri tutti euleru fu misu nta sesta serii di li bancunoti di franchi svizzeri e supra nu munzieddu di francubbulla svizziri tideschi e russi l astiroidi euleru fu vattiatu accussini in so unuri eni macari cilibbratu di la cresìa lutirana supra lu calindariu dei santi ca hanu lu di maiu euleru ntrudiciu nu munzieddu di notazzioni ca si usanu ancora oggi ntra chissi pa funzioni matimatica l attuali notazzioni pei funzioni trigonumetrichi comu senu e cosenu la lettira greca pa summatoria ppi primu usau a littra e ppi inticari la basi di li logarittimi naturali nu nummiru riali ca ora jeni appuntu ciamatu macari nummiru di euleru e la littra i p inticari l unitati immagginaria l usu da a lèttira ppi innicari lu pi grecu ntruduciutu all inizziu di lu xviii secolu di parti di william jones addivintau pupulari duoppu l utilizzu ca ni fici euleru diodoru siculu didros fu nu stòricu grecu siciliota ca nascìu a agyrion oggi agira in pruvincia di enna san girulamu scrivi ca diodoru ciurìu ntô a c e sta data pari cunfirmata dî stissi palori di diodoru lu cchiù anticu trattu autobiogràficu chi iddu ammintau ntâ sò opira è lu sò viaggiu in eggittu duranti la a olimpiadi fra lu a c e lu a c a ssa vota iddu ni duna tistimoni dâ raggia dî genti chi vuleru la pena di morti pûn cittadinu rumanu p aviri ammazzatu pi casu nu jattu armali sacru di l eggizzi diodoru stissu ni nforma d aviri didicatu trent anni dâ sò vita â pruduzzioni dâ sò biblioteca duranti li quali fici tanti viaggi in europa e in asia utili ê soi ricerchi diodoru ni prisenta la sò òpira la bibliotheca historica comu na storia univirsali di l uriggini dû munnu ê campagni di giuliu cesari n gallia e n britannia era cumposta di libbra spartuti succissivamenti pi dicini l òpira nun si sarbàu sana lu grecu di diodoro è chiddu dâ koiné zzoè lu grecu sìculu na traduzzioni accurzata dûn articulu di lislannia sland n islannisi è n ìsula e nu statu di l europa sittintriunali ntâ l oceanu atlanticu sittintriunali situata ntrâ groenlandia km e la gran britagna a nordòvest dê ìsuli fr er idda fu culunizzata dî norveggisi e dî celti scozzisi e irlandisi ntrô ix e lu x seculu e ospita lu althing aling n islannisi lu parramentu cchiù anticu dû munnu istituitu ntô la capitali islannisa è reykjavk l islannia fu abbitata a l accuminzagghia dî monaci irlannisi celti scuzzisi irlannisi nta l viii seculu li monaci cunzidiraru l isula comu un eremu nzinu ô principiu dû ix seculu quannu fu culunizzata dî vichinghi nurviggisi e dî coloni di àutri paisi scanninavi ca ntô funnaru l althing ca è nzèmmula cû lgting di li ìsuli fr er l assimblea parramintari cchiù antica d europa l islannia arrimasi nnipinnenti pi tri sèculi vinennu appoi cunquistata dâ nurveggia prima ntô e dâ danimarca appoi ntô pi effettu di l unioni ntrô regnu di nurveggia e lu regnu di danimarca suttâ direzzioni di chist ùrtimu a l islannia vìnniru arricanusciuti putiri limitati ntô e ntô cci vinni ricanusciuta na nnipinnenza simili a un prutetturatu cu suvranitati supra materî locali mentri li relazzioni cu l èstiru e la difisa rimàsiru ntê putiri di l autoritati danisi e lu suvranu danisi rimasi capu di statu nzinu a lu quannu fu funnata la ripùbblica la paci di kiel cunsacràu ntô ulteriurmenti la sovranitati danisi mentri lu paisi di orìggini la norveggia macari sutta lu cuntrollu dâ svezzia attruvàu na via a l innipinnenza ntô pi arricurdari li vecchi tradizzioni vìnniru celibbrati li anni dâ culunizzazzioni lu di giugnu duranti la secunna guerra munniali vinni proclamata la ripùbblica dâ islannia l islannia è membru funnaturi di aprili dâ nato ccâ cunnizzioni di nun èssiri custretta a participari ê cunflitti armati macari picchì pi sò scelta l islannia nun havi na forza militari propia faci parti di l assuciazzioni europea di lìbbiru scanciu efta e dû di marzu macari dû spazziu schengen lu parlamentu islannisi althing havi membra eliggiuti dâ pupulazzioni ogni quattru anni lu capu dû guvernu è lu primu ministru chi havi la parti esecutiva dû cuvernu lu primu ministru è eliggiutu dû capu dû statu prisidenti dâ ripubblica iddu macari eliggiutu pi cuatru anni l islannia nun fa parti di l unioni europea l islannia è unu dê picca paisi ô munnu ca nun havi un esèrcitu la nazziuni havi sulu nu corpu di polizzìa e la guardia custiera cc havi puru battelli armati pâ survigghianza dâ flotta di pischireccî picchì cc è na forti cuncurrenza chê flotti dâ gran britannia dâ danimarca dâ nurveggia e dâ russia cuncurrenza ca spissu sfocia n àspiri sciarriati diplumàtichi ntra chissi paisi la difesa militari dû paisi è affidata ê stati uniti pricisamenti â idf icelandic defence force li stati uniti hannu misu basi militari ncapu a l ìsula ntâ secunna guerra munniali ngranniti e raffurzati duranti la guerra fridda n funzioni anti suviètica puru siddu s impignau a garantiri la sicurezza di l islannia lu guvernu miricanu havi chiusu l ùrtima basi militari keflavk ntô l islannia è un mèmmiru dâ nato north atlantic treaty organization allianzi militari ca lija lu chiossài dê paisi europei lu canadà e li stati uniti li principali partiti pulìtichi sunnu n islannia ci sunnu reggiuni andsvi municipalitati sslur pruvinci e cumuni lu paisi è situatu supra la frattura giulòggica dû mediu atlànticu ci sunnu assai vurcani attivi p asèmpiu l hekla e circa lu dâ superfici islannisa è arraccupunatu di ghiacciu l isula havi geyser ca è na palora islannisa e fiordi li principali citati sunnu la capitali reykjavk keflavk unni s attrova l ariuportu e akureyri l isula di grmsey supra lu cìrculu àrticu è a citati abbitata cchiù sittintriunali d islannia ô cuntrariu dâ groenlandia l islannia è cunzidirata paisi d europa e nun dâ mèrica dû nord è la secunna ìsula cchiù granni d europa doppu a gran britagna e prima di l irlanda e è macari la diciuttèsima ìsula cchiù granni ô munnu chissu pruverbiu sintitizza la carattirìstica cchiù evidenti dô clima di l ìsula ca è veru variàbbili l islannia s attruva nta cuntrasti tèrmichi atmusfèrichi ntra li venti tèpidi sudoccidintali e chiddi veru friddi ca scìnnunu dâ groenlannia e marini tra la càura currenti dô golfu e chidda fridda dâ mèrica dû nord e macari dâ groenlannia sta situazzioni urìggina chidda ca si chiama diprissiuni d islannia o puramenti cicloni subpulari ca è na zona di diprissiuni cc arresta casi custanti supra l ocèanu atlànticu idda nfuenza assai lu clima di l ìsula e ditèrmina granni variabbilitati ntâ forza e ntâ dirizzioni dê venti e nta l umititati di l aria pi chissu n islannia lu tempu varia facirmenti e ci sunnu spissu timpesti duvuti a passaggi di diprissiuni cu valuri bàrichi videmma cchiù vasci di hpa rilativamenti â latitùdini n e nunustanti li sò prupàggini sittintriunali s avvicìninu ô cìrculu pulari articu lu mmjernu dâ islannia nun è veru friddu pâ currenti dû golfu l astati mmeci è brevi e frisca màssimi di jugnettu a reykjavk sui c e mìnimi sui c lu rècord pâ capitali è c mentri chiddu assulutu è c ca è chiuttostu àutu ma s havi di cunzidirari ca nnê citati la media dî timpiraturi è cchiù àuta dê àrî nun antrupizzati di c giniralmenti ntî jorna cchiù càuri di giugnettu si sùpiranu di picca li c mentri la notti e veru raru nun scìnniri sutta li c cchi ô nternu pi l autitùdini e a nord ovest pi via dâ majuri nfluenza dâ currenti fridda dâ groenlandia lu clima è chhiù rìggidu e nun cc è na vera e propia estati li ghiacciara òccupanu l di l ìsula e s attròvanu macari a altitùdini cullinari ci sunnu lìncui cc agghicanu nnissu nnissu ô mari a m s l m virè e n zoni ummurusi lu ghiacciu arresta tuttu l annu li chioggî dipinnenti dâ dirizzioni dô ventu ammùntanu a circa mm ànnui luncu li costi miridiunali e urientali a mm ô nternu di l ìsola a mm a reykjavk e a mm a nord e nordest la parti cô pricipitazzioni cchiù vasci di l ìsola s attrova a nord di l enormi ghiacciau vatnajkull unni iddi sunnu nfiriori â mm li nivicati pòzzonu mmàttiri puru a l inizziu di jugnu e â fini di austu nô ntruterra nnô mmjernu comu diciutu li timpiraturi sonnu miti e nun scìnnunu veru sutta lu zeru nnî jorna cchiù friddi n jinnaru nnî riggioni custieri miridiunali s hannu timpiraturi attornu ê c nnê altupiani cintrali attornu ê c e nnê zoni sittintriunali nta e c nunustanti zò li gilati sunnu veru friquenti e sunnu rari li jornati veru supra lu zeru cci ponnu èssiri macari escurzioni tèrmichi giurnalieri veru marcati ma idde sunnu strittamenti lijàti â dirizzioni dû ventu pi scanciu a l altirnanza di luci e scuru l arcipèlagu di vestmannaeyjar ca s attrova arrassu dâ costa miridiunali è la zona cû clima cchiù oceànicu nnô mmjernu la timpiratura mìnima media è di c ma la màssima media nun acchiana supra li c cca sunnu veru friquenti li jorna di forti ventu cu nevischiu la nivi cadi spissu ma giniralmenti nun cc arrèstanu granni quantitati nun chiossai di cm l astati mmeci è veru chiuvusa e frisca n islannia cc è na trina di parchi nazziunali cchiù di ottanta sunnu li arii di prutizzioni di tipu sparaggiu parchi munumenti naturali riservi paisaggìstichi e rifuggî faunìstichi nô nurdest s attrova unu di l ùrtimi tirritorî sarvaggî di l europa cu acedda assai e renni mpurtati dâ nurveggia ma ô statu bradu ntra l acedda si poti minziunari la pulcinella di mari cunzidiratu comu nu simbulu armali di l ìsula supra l ìsula s attrova macari la vurpi pulari lu visuni nu pridaturi fujìu da allivamenti pi piddizzi e nun havi nimici naturali lu cavaddu islannisi è na razza cûn trottu tlt lestu sicuru e còmmodu pi cavalcari èni pruibbita la mpurtazzioni di cavaddi picchì s havi paura dê ntruduzzioni di malattìi equini e e dê mmastardimenti dâ razza dû cavaddu islannisi l islannia ha stata di sempri n ìsula di picurari li pècuri privalintimenti dâ razza round up réttir pòzzunu haviri comu li cavalli virè assai libbirtati e ponnu apprufittari di ampî pàsculi dê quali vennu richiamati sulu n autunnu ntô vietaru la caccia ê baleni lochi mpurtanti pi l avifàuna sunnu la pinìsula ltrabjarg lu lagu mvatn l ìsuli vestmannaeyjar la lingua ufficiali dâ islannia è lu islannisi parratu di circa cristiani ca è la cchiù antica dî lingui girmànichi havi viru simigghianzi câ lingua parrata dê vichinghi arrestà arcaica pô sò isulamentu giogràficu dô lu parramentu islannisi althing havi appricatu na liggi custituzzionali dâ lingua dî signa islannisi ppi lu nzegnamentu e signari la islenskt tknml la pòpulazzioni di surdi islannisi è di circa li islannisi àvinu pi cugnomi lu nomu paternu secutu dî suffissi son pi li màsculi figghiu dttir pê fìmmini figghia li islannisi hannu libbirtati riliggiusa comu sancitu dâ custituzzioni di iddi la riliggiuni ufficiali è lu lutiranesimo prufissatu secunnu la cresia nazziunali d islannia jkirkjan ntô li islannisi èranu spartiti nta sti gruppi riliggiusi la pircintuali di populazzioni cc arresta si sparti tra àutri cresî o setti cristiani e riliggiuni diversi dô cristianèsimu menu di l comu l slenska satrarfélagi na setta neopagana caltavuturu è nu cumuni di abbitanti dâ pruvincia di palermu fa parti di lu parcu riggiunali naturali dî madonî secunnu tanti studiusi lu nomu e l urìggini dâ citati venunu fatti acchianari â duminazzioni àrabba lu nomu addirivassi di chiddu di lu cunnutteru àrabbu abu thur e calaat abu thur significassi lu casteddu d abu thur ma putissi addirivari videmma di l àrabbu calaat casteddu e dâ palora siciliana vuturu duranti la duminazzioni nurmanna lu paiseddu appartinìu â famigghia dû conti ruggeru e sutta li svevi fu cuncessu a li vintimigghia a cui si succideru varî famigghi nzinu a lu xvi sèculu ntô arcuni di l abbitanti si trasfireru fora la cinta muraria a quota nfiriuri rispettu a lu tirrazzu rucciusu dâ terravecchia seggi di lu nùcliu origginali lu novu nziggiamentu fu dittu terranuova e dû si jìu arricchennu dî palazzi nubbiliari duranti la sò storia stu paiseddu fu chiamatu cartavuturo caltabuturo e catavuturo calamigna è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di palermu calamigna avi lu lagu a li pedi e la muntagna tuttu ntornu comu fussi un cani curcatu ca pruteggi ventimiglia di sicilia nascìu n capu a lu fèudu di calamignia è circunnata di muntagni pizzu trigna pizzu nfernu e cocchi àutru ventimiglia di sicilia è canusciuta nta lu munnu comu lu paisi dî ficurinia bonu puru l ogghiu e li mènnuli fu funnata di la principissa beatrice ventimiglia muglieri du prìncipi gerolamo del carretto arristò lu casteddu la dimustrazzioni di discinnenzi nòbbili ogni famiggghia havi na nciùria tramannata di patri n figghiu o pi lu misteri o pi cocchi particularità li cchiu mpurtanti sunnu addatta scecchi occhi chiusi sfarda mutanni zighi zighi quattòrdici taràntola lasusa siddunaru scuparu ciccio rasta ciccio tapparella bastarduni beccafico annetta naschi surciddu pirugliutu purcinu pupo cu l ovo nasca coppula lorda mancia e dormi sarvaggiu li fìmmini dû paisi sunnu accanusciuti pi li dorci ca fannu sunnu vucciddati palombelle sursamele cuori tetu rafielline pupa cu l ova gorgia filòsufu grecu dû quintu seculu a c è cunziddiratu unu di l esponenti dâ sufìstica cchiù mpurtanti natu a lintini cità dâ sicilia versu lu a c ntô pigghiau parti a n ambascirìa a ateni pi dumannari aiuti militari ntâ guerra contra sarausa l atiniesi foru mprissiunati dâ capacità oratoria tantu chi gorgia si firmau a ateni unni nzignau la retòrica e chi li dunnau fama e ricchizza tipicu di l oratoria di gorgia era l usu di fiuri retòrichi cumplicati tratti dû linguaggiu poeticu e epicu muriu in tessaglia versu lu a c si dici chi avia cchiossai di cint anni si dici chi avìa statu discèpulu du filòsufu naturalista empedocli e chi avìa statu in cuntattu puru cu la scola eleatica di parmenidi partinìcu s attrova a metri ncapu lu liveddu dû mari sutta lu munti cesarò dittu videmma muntagn o re a chilòmitri ô suddest di palermu mpurtanti centru agrìculu cu curtivazzioni di racina pi mustu frutta pumadoru e alivi nta l ùrtimi tempi si svilupparu li cultivazzioni nta li serri lu centru addivintò famusu nta lu a liveddu ntirnazziunali pi lu scioperu arriversa urganizzatu di danilo dolci lu nomu partinicu secunnu certuni veni dû latinu parthenicum lu nomu è furmatu di parthenos ca s arrifirisci a nu tempiu custruitu n unuri di la dia di la caccia diana secunnu àutri virsioni cchiù muderni ca si funnanu supra studi cchiù pricisi lu nomu avissi a vèniri dâ sturpiatura dû latinu pars inici veni a diri vicinu a inicu inicu è l urigginaria capitali di lu regnu sicanu l isula di filicudi è n isula di kmsup facennu parti dî isuli eolii amministrativamenti fa parti dû cumuni di lipari me cuurdinati geografichi n e anticamenti era nota como phoenicusa ricca di fìlici l isula di filicudi è la sicunna isula cchiù occidintali di l archipilagu doppu alicudi ed è situata a circa miglia marini a l ovest di lipari è duminata dû munti fossa dî fìlici un vurcanu estintu autu m la pupulazzioni circa abbitanti è distribbuita tra li centri di filicudi portu valdichiesa e picurini a mari culligati tra iddi di l unica strata di l isula li principali prudotti agricoli di l isula sunnu li chiàppiri ed li fichi autri vuci di l econumia lucali sunnu luturismu e la pisca l isula di filicudi è culligata a l isula d alicudi e a l isula lipari cûn sirvizziu marittimu aliscafu di filicudi a lipari via rinella e santa marina salina empedocli empedokles girgenti a c ca a c filòsufu grecu ma puru scienziatu omu pulìticu oraturi dutturi era di famigghia nòbbili e ricca comu sò patri metoni chi appi nu ruolu mpurtanti pi lluntanari lu tirannu trasideu di girgenti ntô empedocli participau â vita pulitica dâ cità mittènnusi dâ parti dî democràtici e cuntribbuennu â fini dâ oligarchia chi s havia furmatu ô nnumani dâ fini dâ tirannia li sò nimici lu esiliaru ntô peloponnesu unni allivoti canuscìu protagora e erodutu tra li sò allievi ci fu puru gorgia si dâ sò vita nun semu tantu certi la sò fama di magu cuntribbuìu nveci a fari nàsciri li liggenni supra di iddu li sò amici e discepuli cuntunu pi esempiu chi â sò morti essennu amatu dî dei si nni cchianau ô cielu li sò nimici dìcinu chi si jittau nta l etna pi dimustrari la sò divinità la rialità è chi nun si sapi si pi da veru murìu in patria o comu è cchiù probabbili ntô peloponnesu a empedocli sunnu attribbuiti nu munzeddu di òpiri ntra cui trattati supra la midicina supra la pulìtica supra li guerri persiani e supra li traggedî paisi asiaticu cunfina cû l iran lu kuwait lu pakistan la giordania la turchia la siria e l arabbia saudita la capitali e bagdad autri cità mpurtanti bassora tikrit mossul l iraq currispunni pi lu cchiossai a chidda ca storicamenti fu chiamata la mesopotamia e chi jucau nu rolu mpurtanti tra lu terzu e lu primu millenniu avanti cristu la riggiuni è attravirsata di du ciumi lu tigri e l eufrati chi ni facivanu una dî riggiuni cchiù fertili di l èbbica anticamenti la cità di babilonia era una dî cità cchiù mpurtanti fu cunquistata di alissandru magnu pâ sò campagna militari n asia pi nu curtu piriudu di tempu versu lu d c l iraq divintau tirritoriu di lu mpiru rumanu chê cunquisti di traianu prima ca adrianu dicisi di ritiràrisi di ddà stimannu ca lu cunfini orientali nun si putìa addifenniri ntô mediuevu l iraq era parti ntigranti dâ persia e ô centru dû cchiù granni califfatu cu capitali bagdad chi amministrava di manera diretta o attraversu la funnazzioni di emirati dipinnenti dû califfatu di bagdad tutti li terri cunquistati sutta la bannera di l islam e chi agghicavanu nzinu all europa miridiunali e n particulari la sicilia tra lu ix e l xi sèculu à fini dû vintesimu sèculu l iraq ggià sutta lu cumannu di saddam hussein cummattiu na guerra sancuinusa contra l iran doppu la fini dâ guerra ntô saddam hussein dicisi di annittirisi lu kuweit affirmannu ca lu kuweit era na pruvincia di l iraq l episodiu fu unanimamenti cunnannatu di l onu e na prima guerra contra l iraq appujiata dî risoluzzioni di l onu ristabbilia la suvranità dû kuweit e cunnannau l iraq a na suvranità limitata ntô sò stissu tirritoriu all inizziu dû vintunèsimu sèculu l iraq vinni accusatu di aviri armi di distruzzioni di massa e facci â non dispunibbilità di l autorità irakeni di farisi cuntrullari di emissari militari ntirnazziunali na cualizzioni ntirnazziunali furtimenti vuluta di l amiricani e câ scusa puru di luttari contra lu terrurismu ntirnazziunali doppu l attaccu kamikazi contra li turri gimelli di new york jittau nterra lu riggimi di saddam hussein lu riggimi a maggiuranza sunnita di saddam s accapau e lu riggimi novu appujatu dâ cumunità ntirnazziunali fu a maggiuranza sciita cu làrichi autunumìi amministrativi a certi riggiuni dû paisi comu lu kurdistan chi all èbbica di saddam subbivanu na forti opprissioni bivona o vivona nta àutri parrati siciliani è un cumuni talianu di abbitanti dâ pruvincia di girgenti ntâ sicilia s attrova a chilòmitri dû capulocu a metri ncapu lu liveddu dû mari è famusu pi la pruduzzioni di pèrsichi bivona havi sempri statu un paisi assai ligatu ê propi tradizzioni spiciarmenti chiddi riliggiusi a unuri dû veru abbasta nutari li cresi spartuti n tuttu lu turritoriu bivunisi li quali cunzidirannu l abbitanti medi dû paisi e la ristritta stinnuta dâ citadina sunnu nummarusi e supiriuri â media duranti tuttu un annu sulari l avvinimenti riliggiusi ca cuinvòrginu la pupulazzioni lucali sunnu li siquenti la festa cchiù mpurtanti di l astati vivunisi è la sagra della pesca ca veni urganizzata di lu cumuni nta la secunna mitati d austu e rapprisenta l attrattiva cchiù granni di stu paisi nicareddu spersu n menzu a li muntagni lu pèrsicu jancu bivunisi nfatti ortri a èssiri na squisitizza si pò diri ca rapprisenta lu fruttu cchiù diffusu nta tutti li sarmi dî tirrena di bivona lu d austu dû si fistiggiau la edizzioni e comu ogni annu la prisenza di nu granni òspiti quasi sempri cantanti attribbuìu spissuri a l avvinimentu ntô fu mariu venuti tuttavìa nta l anni passati ci foru silvia salemi anna oxa ivana spagna eduardu bennatu eduardu de criscenzu franciscu baccini e tanti àutri big di quarchi annu la manifistazzioni nun si cuncentra sulamenti nta un sulu jornu ma s artìcula n tri jurnati cunzicutivi vennaridìa sàbbatu e duminìca la jurnata finali nunchì chidda principali piculiaritati funnamintali di tutta la manifistazzioni è rapprisintata macari di li stands àrea espusitiva ca lu cumuni metti a dispusizzioni ntê vìi dû centru di bivona pi la mustra di l artiggianatu lucali e nun e pi li cummircianti di prudutti agru alimintari tìpici lucali e nun duranti la jurnata finali dâ sagra dî primi uri dâ mattina nzinu ô tardu pumiriggiu è pussìbbili tastari gratuitamenti prudutti locali sclusivamenti a basi di pèrsichi tra cui li pèrsichi cu lu vinu russu e jancu li crustati di marmillata di pèrsichi e lu jilatu â pèrsica sti tastati gratuiti sunnu dislucati n tutti li vìi dû centru citadinu a lu nternu di particulari stands adibbiti unicamenti â distribbuzzioni gratuita di prudutti a la pèrsica cu astati bivunisa estate bivonese s ìnnica lu nzemi di manifistazzioni culturali musicali e sportivi ca cu cadenza pressuchì jurnatara carattirìzzanu tutti li jurnati d austu a anticipari sti manifistazzioni c è n avvinimentu assai sicutu dî bivunisi ca teni occupati la maiuri parti dî carusi dû locu si sta parrannu dû sicutìssimu turneu di càuciu a ca nta l ùrtimi anni pigghiau la diniminazzioni di turneu dî munti sicani sta manifistazzioni nata ntê primi anni uttanta si svorgi ntâ secunna mitati di giugnettu e funci di avvinimentu traghittaturi nzinu ô nizziu dâ vera e propia astati bivunisa la biddizza di sta cumpitizzioni stà principarmenti ntâ location scigghiuta pi lu sò svurgimentu rapprisintata dâ chiazza principali dû paisi zoè chiazza san giuvanni la quali pi l accasioni veni adiguata â manifistazzioni sportiva la chiazza n chistioni nfatti cancia lu sò aspettu trasfurmànnusi nta na speci d arena datu ca lu nummarusu pùbbricu assisti ê gari n parti commudamenti assintatu supra dui lunghìssimi vanchi di lignu muntati ad hoc pi l avvinimentu ca custìanu a nun cchiù di una dicina di cintìmitri li dui lati dû campu e n parti n pedi d arreri li vanchi lu scinariu ca quinni si veni a criari è arquantu suggistivu macari pirchì l àuta qualitati dî squatri ca partècipanu a sta manifistazzioni pi àutru tutarmenti finanziata dû cumuni di bivona hà rinnutu stu turneu unu dî cchiù cumpititivi di l àutu girgintanu arriturnannu â vera e propia estate bivonese c è a diri ca li tìpichi attivitati pi lu cchiù sirali ca vèninu urganizzati sunnu ricunnucìbbili a rassegne teatrali concerti musicali serate di cabaret ecc caniattì o canicattì nta àutri parrati siciliani è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di girgenti lu tirritoriu cumunali ô cunfini ntra la pruvincia di cartanissetta e chidda di girgenti a la quali apparteni si stenni pi in media cullina lu centru abbitatu jaci a metri susu lu liveddu dû mari nta na conca naturali la vaddi àuta dû ciumi naru circunnata di cullini vasci assai fèrtuli e tradizziunarmenti vucata ê culturi fruttìculi tannu lu mènnulu oi la racina italia la racina di mustu la pèrsica e lu varcocu l ària si diffirenzia nutevurmenti dû tirritoriu circustanti unni è assai diffusa la cirialicultura e n ginirali n agricultura stinziva e pòvira tali diffirenza è evidenti sìa ntô paisaggiu agrìculu ca ntô centru urbanu l urìggini di caniattì si pèrdinu ntô tempu li rasti archiològgici arritruvati ntâ citati e ntê zoni adiacenti tistimònianu l asistenza di n abbitatu già n èbbica pri rumana lu nomu di caniattì è d urìggini àrabba diriva di handaq attin ca voli diri fussatu d argilla topònimu c attruvamu nta na carta giogràfica dâ sicilia sutta a li saracini doppu la cunquista dâ sicilia di parti dî nurmanni lu signuri dû locu prubbabbirmenti l emiru merciabbili mulè fu assidiatu e scunfittu dû baruni sarvaturi palmeri ntô ch era ô sèquitu dû conti ruggeru e chistu pi ricumpenza ci uffrìu la spata e lu duminiu dû fèudu sutta la signurìa dî palmeri la furtizza àrabba vinni ampliata e prinnìu l aspettu d un casteddu veru e propiu cu na turri a li nurmanni succideru li francisi cacciati appoi di l aragunisi ntô lu fèudu di caniattì vinni cidutu di antoniu palmeri ca nun avìa figghi a lu niputi annirìa de crescenziu chistu uttinni dû reghi giuvanni d aragona la licentia populandi zoè la facurtati d ampliari li cunfini dû fèudu di ncrimintari l abbitanti e d amministrari la giustizzia sutta lu de crescenziu caniattì era na cumunitati rurali ca cuntava di milli a millicincucentu abbitanti nzidiati ntâ parti àuta dâ citati a annirìa succidìu lu figghiu giuvanni ca nun avennu figghi màsculi lassau la barunìa a lu gènniru franciscu calòjiru bonannu ntô cû casatu bonannu la citati appi nu ncrimentu dimugràficu mpurtanti li fiudatari prima baruna appoi duchi e nfini prìncipi dâ cattòlica fìciru custruiri edifici splèndidi e funtani la signurìa dî bonannu durau nzinu a tuttu lu ma versu la fini dû sèculu accuminzau lu sò diclinu la sucitati fiudali s avviava a scumpariri l ùrtimu dî bonannu ntô cidìu la signurìa di caniattì ô baruni gabbrieli chiaramunti burdunaru doppu li summussi e rivuluzzioni dû e junciuta l unitati d italia a caniattì surgeru banchi mulini e stabbilimenti ca ncrimintaru lu cummerciu pi la sò pruspiritati agrìcula funnata suprattuttu supra la cultura dî vigniti di racina di tàvula caniattì fu annuvirata ntô tra li cento comuni della piccola grande italia la citati è di sèculi lu centru cchiù mpurtanti longu la dirittrici di cumunicazzioni oi stratali e ferruviari ntra girgenti e cartanissetta e di ccà versu catania e palermu li protagunisti dâ vita citatina dû novicentu caniattinisi sunnu tanti e annuviràrili tutti fussi mpussìbbili èccunni arcuni diegu cigna farmacista omu pulìticu sinnacalista dumìnicu cigna avvucatu giurista omu pulìticu pueta giuvanni guarinu amella avvucatu omu pulìticu giurnalista dumìnicu missina sinnacalista omu pulìticu cuupirativista gaitanu rau avvucatu omu pulìticu giuseppi alàimu giurnalista scritturi àncilu la vecchia giurnalista stòricu vicenzu alàimu cumannanti dî guardi municipali omu pulìticu sarvaturi sanmartinu omu pulìticu munz vicenzu restivu arcipreti di caniattì pi cchiù di anni pueta giurnalista versu la fini di l ottucentu la citati firvìa d attivitati cummirciali e nnustriali di rilievu l agricultura apparìa avanzata e era prisenti macari un cumpartu minirariu forti cu estrazzioni di sargemma e sùrfaru lu tirritoriu è cuntìguu a l autuchianu salinu ca si stenni a ovest dû cumuni nta l anni sittanta dû novicentu l econumìa lucali prinnìu un slanciu forti grazzi â splusioni dû finòminu dâ cultura ntinziva dâ racina janca di tàvula dâ varitati italia di cui caniattì divinni centru epònimu nta dd anni la ricchizza appurtata di l agricultura fu mpruvvisa tantu di pòniri la citati ntra li centri taliani cchiù dinàmici duranti lu c d boom econòmicu di l anni uttanta ô paru di citatini dû centru nord d italia tra li monumenti cchiù mpurtanti s arricòrdanu purtroppu pi quantu riguarda li beni culturali l amministrazzioni cumunali dû doppuguerra a oi fìciru nenti la citati detti li natali a diversi pirsunaggi illustri lu viniràbbili patri giuacchinu la lumia missiunariu apustòlicu ntô brasili munz àncilu ficarra latinista vìscuvu di patti arcivìscuvu lu sinaturi patriota sinaturi dû regnu d italia lu sinaturi avvucatu sinaturi dâ ripùbbrica lu scinziatu antuninu sciascia mèdicu scuprituri dâ fotutirapìa lu filòsufu calòjiru àncilu sacheli prufissuri univirsitariu filòsufu e pidagogu lu patriota risurgimintali vicenzu macalusu avvucatu giurnalista patriota dû risurgimentu lu capitanu giuvanni ippòlitu eroi dâ granni guerra dâ brigata catanzaru lu sociòlugu patri àncilu brucculeri gisuita scritturi ridatturi dâ rivista la civiltà cattolica lu tinenti culunneddu pilota eroi dâ secunna guerra munniali l avvucatu dumìnicu cigna giurista parramintari giurnalista e pueta l avvucatu giuvanni guarinu amella nasciutu a sant àncilu muxaru ma ca campau a caniattì avvucatu giurnalista diputatu ô parramentu lu scritturi giuseppi alàimu giurnalista scritturi lu giurnalista rai gaitanu portaloni lu pueta peppi paci l uculista filippu caramazza prufissuri â clìnica di l univirsitati di bulogna li maggistrati rusariu livatinu e antuninu saetta e tanti àutri nascìu a caniattì midemma salisianu missiunariu n madagascar dutturi n filosufìa numinatu di s s binidittu xvi vìscuvu d ambanja madagascar la citati è famusa puru pi laccademia dû parnasu nasciuta ntô tra li funnatura ca putìssiru bonu èssiri paragunati ê màschiri dâ cummedia di l arti s arricòrdanu n osti lu quali diclamava li sò versi ô nternu dâ sò attivitati lu fascista don cicciu giurdanu un filòsufu prufissuri univirsitariu e pidagogu lu pruf calòjiru àncilu sacheli un farmacista giurnalista pulimista e zoè lu sucialista diegu cigna un baruni eccèntricu e granni viaggiaturi n avvucatu lu quali duranti un prucessu addumannau la pirizzia psichiàtrica pi lu sò assistutu sulu p aviri scigghiutu iddu comu difinzuri sarvaturi sanmartinu un pueta nciuriatu lu canturi di girgenti franciscu macalusu un custureri giuseppi paci auturi dî famusi màschiri un vinnituri ammulanti petru grecu tra li sò arcadi vannu arricurdati luiggi pirandellu marta abba fulippu tomasi marinetti adrianu tilgher ca la difinìu la cchiù audaci accademia satìrica taliana liunardu sciascia e tanti àutri la parrata di caniattì essennu la citati a cavaddu ntra li pruvinci di girgenti e cartanissetta hà li sò piculiaritati ca nun s attròvanu n àutri parti di l ìsula e ca nfruènzanu lu circunnariu s hannu a nutari li studi supra la parrata supra la sintassi e supra la grammàtica dâ parrata caniattinisa fatti dû salisianu n òrdini arfabbèticu lu regnu di svezzia konungariket sverige ntâ svidisi è un paisi scandinavu nta l europa dû nord cunfina câ norveggia a l ovest e câ finlandia ô nord est lu restu dû paisi è vagnatu dû mari bàlticu e dû kattegat a causa dû numiru rilativamenti nicu di abbitanti lu panorama svidisi è canusciutu pâ sò quieti li furesti e li muntagni sarvaggi asistinu provi sufficienti pi cridiri ca l area cumprinnennu la svezzia muderna fu culunizzata duranti l ebbica dâ petra quannnu li ghiacciai di l urtima ebbica glaciali si ritiraru si credi ca li primi abbitanti foru cacciaturi e raccugghituri chi viveru principarmenti di chiddu chi lu mari uffrìa iddi duranti lu ix e seculu x la cultura vichinga ciuriu nnâ svezzia cu cummerci cunquisti e culunizzazzioni chi si stinneru supratuttu versû livanti pû ndrizzu dî stati baltici dâ russia e dû mari nìuru ntô li tri nazzioni di norveggia danimarca e svezzia eranu uniti sutta un unicu munarca l unioni di kalmar appi carattiri pirsunali e nun puliticu e duranti lu seculu xv la svezzia risistiu ê ndrizzi di cintralizzari lu cuverni sutta lu re danisi fina ô puntu di junciri cu na ribillioni armata la svezzia succissivamenti si siparau ntô quannu gustav eriksson vasa cchiù tardu ricanusciutu comu gustavu i di svezzia ristabbiliu la siparazzioni dâ curuna svidisi e di l unioni la svezzia è na munarchia di quasi un millenniu câ fiducia cuntrullata dû parlamentu fina ô e il putiri liggislativu cundivisu tra lu re e lu parlamentu fina ô la svezzia è divisa in riggiuna o ln in ogni riggiuni cc è un cunzigghiu amministrativu riggiunali o lnsstyrelse chi veni numinatu dû cuvernu in ogni riggiuni cc è puru un cunzigghiu riggiunali siparatu landsting chi è na rapprisintanza municipali numinata dî citadini dâ riggiuni ogni riggiuni si dividi pi di cchiù in cumuni kommuner pûn tutali di ntô asistinu sparti antichi divisioni storichi dû anticu regnu di svezzia in pruvinci e terri la svezzia havi vantaggiu dûn clima timpiratu nustanti la latitudini sittintriunali suprattuttu a causa dâ currenti dû gulfu nnî muntagni dâ svezzia sittintriunali pridomina un clima sutta articu nnâ parti ô nord dû circulu pulari articu lu suli nun si cala duranti la stati e lu mmernu la notti nun termina gotland e land sunnu li dui principali ìsuli svidisi aiutata di paci e neuralità pi tuttu lu seculu xx la svezzia havi junciutu un nvidiabbili standard di vita pi menzu dûn sistema ammiscatu di capitalismu e binifici dû statu suciali havi un mudernu sistema di distribbuzzioni eccillenti cumunicazzioni nterni ed esterni e na forza di travagghiu assai qualificata lignami energia idrualettrica e minirali firrusi custituiscinu li risorsi di basa dûn econumia pisantimenti disposta verso lu cummerciu cu l estiru lu sistema dî cumunicazzioni e dî trasporti svidisi è na cumpunenti mpurtanti di l infrastruttura la cultura svidisi dû seculu xx e carattirizzata di l opiri primarî dâ pillicula di mauritz stiller e victor sjstrm cchiù tardu attrici celibbri comu ingmar bergman greta garbo ingrid bergman e anita ekberg attruvaru furtuna a l estiru la mùsica svidisi pop veni priduminata câ prisenza di abba armenu fora dâ svezzia la littiratura svidisi è puru vibranti e attiva la svezzia è terza tra li nazzioni pû numiru di premî nobel pâ littiratura la spàtula nica platalea minor pi ngrisi black faced spoonbill o spàtula câ facci niura è n aceddu dâ famigghia threskiornithidae havi na distribbuzzioni d abbitazzioni la cchiù limitata di tutti li spàtuli nfatti è l ùnica spàtula in via d estinzioni càmpanu abbicinu banni custeri nta l asia livanti supra quarchi ìsula nica di timpa ancura si vìdinu abbicinu la costa dâ corea dû nord e puru unni cci vannu pî soi migrazzioni di mmernu voldiri hong kong taiwan e vietnam si cridi ca la causa principali dâ scinnita dâ pupulazzioni avissi a essiri la ruina dû sò abbitatu spiciarmenti pû fattu di l agricultura aumintanti oggi la speci è chiuttostu prutiggiuta nnâ corea dû nord unni ss isulini di nidificazzioni allatu dî costi hannu tutti statu addichiarati banni prutiggiuti e cu ristrizzioni d accessu michael joseph jackson gary indiana di austu los angeles di giugnu fu nu cantanti cantautori ballirinu musicìsta e cumpositori statunitensi iniziau a cantari a soli cinqu anni ntô gruppu famigghiari jackson five ntô iniziau a so carriera di sulista e diventau l artista pop cu cchiù successu di sempri gràzi soprattuttu all album thriller tuttora l album chiu vinnutu nta storia da mùsica lu successu cuntinuau ntô cu billie jean e ntô l arbum bad cumpritau la triluggìa dâ luna di michael jackson fu auturi puru di lu hit we are the world ca fu la prima canzuni ca a liveddu munniali cugghiu sordi pi la fami ntô munnu e n particulari pi la fami n africa sicunnu lu guinness di li primati lu cantanti vinnìu cchiù di miliuna di albums chistu lu rendì l attista sulista cchiù famosu di sempri murìu lu giugnu d attaccu cardiacu probabilmenti dovutu ai fammaci che pigghiava jackson appi na vita privata cuntruversa cchiù voti vinni accusatu di pidofilia ma fu dichiaratu sempri nnuccenti comu dimostrau lu virdittu di li giudici dâ città di los angeles ntâ l annu condoleezza rice di nuvèmmiru dû birmingham alabama è lu sissantaseèsimu e attuali sigritariu di statu di li stati uniti dâ mèrica lu secunnu di lu cuvernu di george w bush avennu pigghiatu lu postu di colin powell lu di jinnaru dû lu sò status è equivalenti a chiddu di ministru di l èsteri prima d addivintari sigritariu di statu faca la prufissurissa di scenzi pulìtichi a l univirsità di stanford è la figghia ùnica dû pasturi prutistanti john wesley rice e di la nzignanti di mùsica angelena rice ca ci mìsiru comu nomu di vattìu condolcezza di la sprissioni taliana con dolcezza pari ca a l anàgrafi miricana canciaru la secunna c cu na e e lu so nomu ufficiali addivintau condoleezza siddu puru la genti la chiama spissu cu lu diminutivu condi lu muvimentu eculuggista è nu muvimentu pulìticu e culturali chi nascìu nta l anni e chi pigghia comu bannera la difesa di tutta la natura viventi e non viventi urganizzatu sutta vari formi a liveddu nazziunali e ntiranzziunali lu muvumentu ecoluggista è rapprisintatu di partiti pulitici chi giniralmenti pigghianu nu nomu ispiratu ô culuri virdi pi esepiu grnen n girmania li virdi o li virdi arcubalenu n italia ou les verts ntê paisi fracnofuni chi giniralmenti prumovunu na pulitica attenta all impattu ambientali dû sviluppu ecunomicu di l azzioni pulitica pi esempiu li partiti virdi s opponunu ê cintrali nucliari prumovunu lu sviluppu di formi di enirgia altirnativa comu l enirgia fotuvulataica e eolica e lu sviluppu di abbitazzioni chi isulanu lu caluri pi cunsumari cchiù picca enirgia pi cauriarli ntô vernu lu manifestazzioni dû muvumentu ecoluggista sunnu puru urganizzazzioni comu greenpeace chi si attiva quarchi vota cu azzioni mediatichi pi dinunciari li malifatti di nnustri e urganizzazzioni chi fannu dannu all ambienti lu wwf è puru n urganizzazzioni chi è attenta â sarvagguardia di l ambienti ma la so azziuni nun havi accenti pulitici e si basa supra lu sviluppu di pruggetti spicifici finanziati di dunazzioni plutoni è nu pianeta nanu e unu dî cchiù luntani dû sistema sulari fu scupertu ntô havi nu diàmitru di circa chilòmitri anzi ca a na vota plutoni vinni cunziddiratu comu lu pianeta cchiù nicu dû sistema sulari duranti nu cungressu d astrònuma lu di austu l astrònuma vutaru p addicchiari ufficialmenti ca lu plutoni cumprenni nu pianeta nanu ntô fu scupertu nu satèlliti a circa chilòmitri di distanza di plutoni e a cui fu datu lu nomu di caronti du àutri satelliti nix e hydra foru scuperti ntô di nu diamitru di e km e ntô n autru satelliti cchiù nicu fu scupertu lu sistema plutoni caronti havi na particularitati unica ntô sistema sulari pi na manu caronti duna sempri la stissa faccia a plutoni comu la luna duna sempri la stissa faccia â terra ma sparti di chissu plutoni videmma duna sempri la stissa faccia a caronti lu risurtatu è ca n ussirvaturi ca s attruvassi â supirfici di plutoni vidissi caronti sempri ô stissu puntu dô cielu e viciversa si l ussirvaturi s attruvassi supra la supirfici di caronti plutoni fu visitatu dâ sonda spazziali new horizons ntô lu survolu pirmisi di fari na cartugrafìa quasi cumpreta dû pianeta nanu e dô sò satelliti principali caronti li fotugrafiei ca fici ammuscianu na supirfici cu rilativamenti picca crateri cosa ca ìnnica ca la supirfici prubabbirmenti è rilativamenti ricenti na catina di muntagni situata vicinu l equaturi porta lu nomu di al idrisi in unuri ô cartografu sicilianu dû xii sèculu lu picurinu sicilianu eni un caciu a dinuminazzioni d origgini prutetta pruduciutu sulu cu latti di pècura nnô tirritoriu sicilianu pruduciutu dop sicunnu a regulamentu ce n dâ cummissioni dû di giugnu gazzetta ufficiali n l dû caciu a pasta cumpatta janca dû culuri e sapuri forti pò èssiri cunsumatu ô liveddu cchiù o menu àutu di staciunatura ponnu èssiri jincuti di pipi spezzi a sta manera lu prudottu veni sulitamenti chiamatu picurinu pipatu di forma cilìndrica cu li facci n anticchia cuncavi havi nu pisu variàbbili tra li e li kg lu picurinu sicilianu veni fattu unicamenti cu latti di pècura nteru a cui veni agghiunciutu lu cagliu si passa poi â salatura ripituta voti doppu jorna e â ncanistratura all urtimata duranti la quali ponnu èssiri agghiunciuti li grani di pipi spezzi lu piriodu di staciunatura è variàbbili puru siddu lu caciu veni pistiàtu friscu veni prudottu nta tutta la sicilia ma suprattuttu nnî provincî di missina girgenti caltanissetta enna e trapani lu picurinu sicilianu eni un caciu chi havi na pruvinenza greca antica già nna l antiquitati ha statu ricanusciutu comu unu dî megghiu càcii li soi carattirìstichi càncianu addipenni lu liveddu di staciunatura lindunesia è nu statu furmatu di n arcipìlagu situatu tra la pinìsula dû sud est asiàticu e l australia e tra l ocèanu indianu e lu pacìficu ntô xix sèculu l indonesia era na culònia ulannisa l ìsuli principali sunnu giava e sumatra cunfina câ malesia nta l ìsula dû borneo cu papua nova guinia tràmiti l ìsula di nova guinia e cu timor est nta l ìsula di timor cci sunnu ìsuli indunesi di cui sunnu disabbitati la prisenza di vurcani è assai forti a causa dû fattu chi lu tirritoriu s attrova tra la zolla euru asiatica e la zolla dû subcntinenti indianu ntô lu vurcanu krakatoa fici n eruzzioni chi passau â storia comu l eruzzioni cchiù divastatrici dî tempa muderni l indunesia è spartuta nta pruvinci di cui sunnu tirritorî spiciali e è lu tirritoriu citatinu dâ capitali li pruvinci sunnu spartuti nta distritti furmati di sutta distritti e cumuni li pruvinci cumprènninu li tirritorî spiciali daerah istimewa sunnu aceh o nanggroe aceh darussalam e yogyakarta lu tirritoriu citatinu dâ capitali è giacarta l arti nni l indunesia è stata nfruinzata di diversi curturi li cèlibbri pupiti javanisi e balinisi p àsempiu cuntèninu aspetti dâ curtura e mituluggia hindù assai ìsuli sunnu famusi pî tessuti batik e ikat la palla a canistru o pallaccanestru è lu sport di squatra natu nta l usa ntô vinni mmintatu di james naismith un prufissuri di la ymca international training school di springfield massachusetts chi vulia attruvari na cosa pi fari arricriarisi li studenti duranti lu mmernu e facia tempu tintu naismith scrissi li reuli e attaccau dû tettu na palestra cu na forma di na coppa tipu chiddi dâ pisca e du squatri di novi jucatura ciascuni la prima partita finiu a ntempu di nenti la pallaccanestru addiventau nu sport famusu nta tutti li stati uniti nni l anni cc eranu un zaccu di squatri di pallaccanestru pi tutti li stati chi jucavanu ôn liveddu prufissiunisticu ma nun eranu assai impiattichiti sutta lu prufilu di l organizzazzioni e li squatri jucavanu na palestra p abballari nni l anni naismith nzemmula a autri pirsuni fici li primi organizzazzioni prufissiunistichi a fiba eni â federaziuni intrenaziunali cca pubblica u rigolamentu roo iocu ca cancia bastanti spissu nu campu normali ri palla a canistru eni loncu metri e largu un canistru eni iautu mt attornu ê canistri sunu pittati dui aree luntani rô propriu canistru mt intra ê dui aree ci su i lunetti dî tiri libbiri luntani ra linia di funnu mt ro canistru sunu luntani mt i squatri râ palla a canistru su fatti ri jucatura ntâ i pattite rê picciuotti ntô campu appirò trasuno in lu cricket â littra griddu è nu sport di squatra jucatu tra dui squatri di ùnnici jucatura ciascunu la sò furma muderna si sviluppau n ngriterra ed è pupulari principarmenti nnî paisi dû commonwealth nni certi paisi nn asia dû sud cumpresi l india lu pakistan lu bangladesci e lu sri lanca lu cricket pâ majuranza è lu sport cchiù pupulari lu cricket è pi di cchiù nu sport mpurtanti in ngriterra ntô galles n australia n nova zelanda nta l africa dû sud ntô zimbabwe e nnî caraibbi anglufoni la lunghizza dû jocu na partita spissu pò durari sei o chiossai urati p ogni jornu e nzinu a cincu jorna cci nni sunnu assai pausi pû pranzu e lu tè e la ricca e cumpricata tirminuluggìa sunnu aspetti nutèvuli chi ponnu cunfùnniri chiddi li quali nun sunnu sperti di stu sport pî canuscitura lu sport e li cuncurrenzi ardenti tra li cchiù mpurtanti nazzioni di cricket furniscinu un passatempu appassiunatu c alivoti havi addirittura pruvucatu disgrazzî dipromàtici particularmenti la seria di brutta fama di bodyline jucata tra la ngriterra e l australia dî anni lu football australianu o cauciu australianu è lu jocu dû palluni nazziunali australianu e l attivitati atlètica cu na lunghizza la cchiù praticata e siquita in australia l entusiasti tifusi dî squatri jìnchinu sempri li granni stadî unni si esìbbinu li partiti di stu jocu dicisamenti spittaculari li reuli dû jocu cudificati ntô puru siddu la prima partita vinni disputata un annu prima ntô chî reuli senza pinzàricci troppu havi carattirìstichi chi assummìgghianu nparti ô calciu gaelicu ma dirìvano suprattuttu dû rugby dunca l australiani d urìggini irlandisi e ngrisi s accurdaru suprê reuli dûn jocu novu chi putissi rapprisintari l identitati di na nova nazzioni ntô fu organizzata la victorian football association cu squatri e ntô sempri nnû statu di victoria si custituìu la victorian football league cu squatri cci vuleru cchiù di cent anni prima ca si stabbiliu l australian football league ntô quannu quarchi autra squatra di l autri stati si cci juncìu asisti na hall of fame e un museu unni si prisèrvanu magghî e fotu dî campiuni ntô li membri dâ hall of fame èranu e di chissi vennu difinuti comu liggenni tra chissi n attruvamu ron barassi di luntana urìggini taliana natu lu di frivaru e chi fu prufessiunista dû ô di tanti sperti è cunziddiratu lu cchiù granni jucaturi di tuttu tempu cci sunnu autri prufessiunisti d urìggini taliana quali silvagni liberatore mercuri misiti bortolotto giansiracusa e martello lu football australianu si joca supra nu campu di forma ellettica longa m e larga l atleti attivi in campu sunnu pi ogni squatra la partita dura divisi in periodi di cu ntirvallu di circa tra lu secunnu e lu terzu periodu di circa tra lu primu e secunnu e così comu tra terzu e quartu lu palluni elletticu è cchiù granni e dunca cchiù pisanti di chiddu di rugby lu palluni pò essiri cauciatu e curpitu câ manu o cû pugnu pi tutti li dirizzioni ê fini dû campu di jocu stannu pali chi dilimitanu porti qualunchi cauciu piazzatu ô volu o di rimmauzzu chi manna il palluni senza essiri tuccatu pi manu di nuddu jucaturi drittu ntra porta cintrali vali punti e ntrê porti d allatu puntu siddu lu palluni veni tuccatu pi manu di cu è gghie vali sulu puntu puru siddu lu palluni si trasi la porta cintrali campiunati di football australianu s attrovanu nta varî banni dû munnu principarmenti ntê nazioni miricani ed europei ma puru nta l africa dû sud lu giappuni nauru e la nova zilanna in ogni casu na liga prufessiunistica s attrova sulu ntra l australia li squatri di afl o australian football league cuntanu ripùbblica d irlanda è chiamatu anca in eire statu di l unioni europea cu capitali dublinu lu statu lìbbiru d irlanda nasciu ntô di na firma di nu trattatu anglu irlannisi cumprinnia puru l attuali irlanda dû nord chi pirò s arritirau quasi subbitu lu statu durau nzinu ô quannu na custituzzioni chi marcau la nascita di l eire chi currispunni all irlanda muderna chî strutturi pulitichi e parramintari di òi eccettu pi na dipinnenza sulu numinali di la curona britannica ntô l irlanda già nnipinnenti si addichiarau puru furmarmenti nnipinnenti dâ curona britannica lu ngrisi è la lingua cchiù parrata oi ma n certi banni si parra ancura la lingua gaèlica sti banni unni si senti sta lingua antica vennu chiamati gaeltacht voldiri na banna unni si parra la lingua gaèlica pop rock cumprenni na sorta di mùsica chi fa parti dû gèniri rock ndrizzatu a na certa parti dû populu supratuttu ê giuvani giniralmenti è un tipu di musica pupulari e liggera ed è la musica cchiù rapprisintata ntâ hit parade o p autri palori lu top parrannu ancura giniralmenti li canzuni chi si sèntinu suprâ radiu e chi fannu parti dâ hit parade vennu cunziddirati cchiù comu pop e li canzuni chi fannu parti dî album di granni successu e l artisti chi si riggistranu cchiù l album dî canzuni a sulu vennu cunziddirati cchiù comu rock ma tanti voti l artisti e li soi canzuni nun sunnu difintivamenti unu o l àutru e veni cchiù còmudu parrannu d un gèniri chiamatu pop rock stu gèniri si pò diliniari di tali àutri gènira di rock comu hard rock e heavy metal ma puru ccà tanti voti cci attruvamu li ncroci carta fòrficia e petra o dittu pi qualunchi òrdini e quarchi vota canusciutu p autri lingui comu rock paper scissors roshambo rochambeau row sham bow ick ack ock janken mora morra cinese gawi bawi bo jankenpon ca chi pun farkle ken ken pa or kai bai bo è nu jocu di manu pupulari spissu jucatu di piciriddi tanti voti veni usatu ô postu di lanzari na munita nta l aria jittari li dadi o tirari a sorti pi scartari cu avissi a jiri primu pi qual è gghie ma cuntrariu ê scelti ammuzzu stu jocu si pò jucari cu tècnica picchì assirvannu lu tò rivali unu pò addunàrisi dî soi dibbulizzi chi ponnu èssiri sfruttati ogni jucaturi fa la forma dûn pugnu câ sò manu nzemmula cùntanu vai voldiri facèmulu ora o dìcinu carta fòrficia petra joca o carta fòrficia e petra ecetra p ogni palora ditta li jucatura fannu finta a puntari lu sò pugnu a ciascunu sùbbutu ca l ùrtima palora veni abbanniata p asempiu vai joca o petra ogni jucaturi havi a fari la forma câ sò manu d una di l asempî chi sunnu pussìbbili l obbiettivu è bàttiri lu tò rivali scartannu na forma chi è cchiù forti di chidda dû tò rivali sicunnu a sti reuli siddu tutti dui jucatura scègghinu la stissa forma la partita finisci comu nu pareggiu e jocanu nautra vota tanti voti stu jocu cuntìnua p asempiu finu ca unu o l autru vinci dui di tri partiti o tri di cincu partiti o puru quattru di setti partiti accussì vincennu lu campiunatu l australiani jocanu pi stu modu forficia carta petra o carta forcicia petra comu l ordini sicilianu gridannu sulu tri palori mmeci di quattru e suttaliniari l ùrtima palora chi è puru signali pi fari li formi dû jocu ovviamenti stu tipu di jocu va cchiù currennu e cci voli menu tempu pi jucàrilu o si pô jucari lu campiunatu cumprinnennu tanti partiti li brasiliani accumènzanu lu jocu ntôn modu simili di chiddu australianu gridannu li palori pi giappunisi pû fattu dâ nfluenza di migranti giappunisi nta taiwan nun fannu la mussa chî manu mentri ca cùntanu tutti dui jucatura ô stissu tempu fannu li soi formi chî manu doppu cuntari finu a tri senza mòviri li manu mentri ca cùntanu st abbitudini pò cunfùnniri li furasteri arristannu cû pugnu quannu nfatti lu jocu havi accuminzatu pi veru pi chissu li taiwanisi spissu accumenzanu câ carta jucannu li furasteri spirannu di bàttiri la petra di lu furasteri la stratiggìa di stu jocu addipenni suprô usu di psicoluggìa pi nzirtari o nfruinzari lu cumpurtamentu dû tò rivali veni cunziddiratu accitàbbili parrari ntôn modu ngannusu o babbalunaru pi ntrappulari o illùdiri lu tò rivali p asempiu ju fazzu sempri la petra o nenti è cchiù forti dâ fòrficia o carta ma cu usa la carta comu arma d affisa ecetra matimaticamenti lu jocu òttimu si tratta simpricimenti di scègghiri ammuzzu e dunca si pò cunchiudiri ca si tratta dûn jocu di nenti quannu veni eliminatu l usu di psicoluggìa p asempiu jucannu contra nu computer ma siddu lu rivali è umanu o nu prugramma di computer chi nun joca ammuzzu certamenti joca suttaòttima e cu na stratiggìa di cui unu cci pò appruffitàrisi comu go e mahjong carta fòrficia e petra era mmintatu dî cinisi sicunnu ôn libbru ntitulatu wzz or scrittu di xiè zhàozhì nta l èbbica tarda di ming li surdati di vintura jucàvanu nu jocu chiamatu shushìlìng e si cridi c avissi a àssiri carta fòrficia e petra nun avemu ducumenti di carta fòrficia e petra nta l ovest prima dî rapporti ufficiali cu l asia li scritturi dû punenti dâ fini dû seculu xix sulu ammuntuaru ca era nu jocu asiìticu li cinisi e coriani usanu tissutu nzemmula cu petra e forficia addimentri li giappunisi l hannu richiamatu carta si pò cunchiudiri di sti fatti ca li miricani pigghiaru stu jocu dû giappuni duranti lu sèculu xix ficarazzi è nu cumuni sicilianu ca s attrova a km di girgenti a km di caltanissetta a km di catania a km d enna a km di missina a km di palermu â cui pruvincia apparteni a km di rausa a km di sarausa e a km di tràpani lu cumuni cunta abbitanti e havi na superfici di èttari pi na dinzitati abbitativa di abbitanti pi chilòmitru quatratu sorgi nta na zona liturali chianiggianti posta a metri susu lu liveddu dû mari lu municipiu è situ n corso umberto i tel fax rilivanti è ntô paisi la pruduzzioni di prudotti agrìculi e urtufruttìculi n autunnu si svorci la fera di lu pani e di lu sfinciuni prudutti tìpici dû locu fakarazz era lu nomu àrabbu di ficarazzi ca signìfica accillenti mpurtanti ntô mediuevu fu fèu di prupitati dâ famigghia chiaramonte ntô xiv sèculu lu burgu nicu passau ntê manu dâ famigghia la grua ca lu cuvirnaru pi tuttu lu xv sèculu ntô lu vicirè pietro speciale ci custruìu nu casteddu c addivinni la sò dimura a li nizzi dû fu trasfurmatu n villa cu na longa e pitturisca scalunata tutt oi asistenti ntra li nummirusa munumenti cc è la cresia del crocifisso nta cui si cunzerva nu mpunenti crucifissi lìgniu e l acquiduttu c acchiana a lu mpurtanti sunnu macari la villa merlo e lu bagghiu quattrociocchi na curiusa custumanza voli ca si poti asciari nu tisoru ntâ vicina campagna di ficarazzi assittànnusi susu ddu turrenu e manciannu nu piattu di pasta cu dî sausizzi li geisha sunnu canzunittisti fìmmini ca fannu arti tradizzionali e giappunisi la so prisenza è vulutu pi festi spiciarmenti chiddi di òmini d affari li picciotti ca vonnu èssiri geisha annu a fàciri nu tirunciniu rigurusu mentri stu tirunciniu l apprennisti studianu li varii arti giappunisi sti arti tradizzionali fannu parti dû nzignamentu di na geisha omniscibbili et opinata l apprennisti annu a ricèdiri li soi casi famigghi possessioni et amici nni li occhi dâ apprennista la vita è tuttu rilativu a fàciri la geisha n apprennista va a mparari u cantari u danzari u sunari li strumenti e l arti di cunvirsazzioni a kyoto sti apprennisti si chiàmanu maiko li geisha si mèttinu nni kimono e si trùccanu la facci tutta n vranca si vidi comu nu turista tanti giesha nni riggiuni di kyoto chiamati gion e pontocho puru si pò vìdiri quarchi geisha a kanazawa nna la riggioni chiamatu higashi geisha district ma zoccu faci na geisha la palora geisha significa littra pi littra na pirsuna di li arti o pirsuna ca è abbilitata nni li arti gei arti sha pirsuna cunigghiuni o curliuni nta àutri parrati siciliani è nu paisi ca s attrova a chilòmitri di palermu a metri supra lu liveddu di lu mari l urìggini di cunigghiuni si pèrdunu ntî tèmpura e arrisàlunu a lu primu pirìudu di lu neolìticu ammeri ê sei setti millanni a c tracci di tanti nzidiamenti s attruvaru di quannu li primi gruppi umani vìnniru nti l ìsula sicani elimi e finici si chiamò schera nti l èbbichi antichi agghiri a vintitrì sèculi arredi e di idda nni parrò ciciruni cluveriu e tulumeu e sicuramenti s àppi a picàrisi a li rumani nti l èbbica di la secunna guerra punica ntô vinni cunquistata di li nurmanni e ntô fu ncurpurata a la diòcisi di palermu doppu cint anni fu ncurpurata a la nova diòcisi di murriali ntô xiii sèculu lu mpiraturi fidiricu ii dipurtò li mussurmani a lucera n pugghia mentri ca nti la citati cci purtò na culònia di lummardi nti la la rivuluzzioni dû vèspiru la citati s aribbillò nzèmmula cu palermu cuntra a l angiuini ca furu assicutati di l ìsula ntra lu e lu la curuna spagnola si vinnìu la citati e li sò privileggi a tanti signuri feudali fidiricu vintimigghia li chiaramunti e àutri chistu purtò a nu forti dicadimentu ecunòmicu e suciali carlu v quannu a lu di jinnaru dû lu jìu a visitari ci dunò lu tìtulu di animosa civitas picchì nta tutti li guerri ca s avìanu cummattuti n sicilia lu paisi fu sempri unu dî primi c arrispunnìu a la chiamata ntra lu sec xviii e xix la nova burghisìa agrària cci duna n arrisbigghiata a l ecunumìa ntô mentri di lu xviii sèculu cunigghiuni canusci nu pirìudu di gravi crisi ecunòmica e pruduttiva ca porta a l emigrazzioni di massa agghiri la mèrica e lu nord auropa purtroppu òi la sò fama è lijata â mafia pi curpa di nu nicu gruppu di pirsuna ca arrivaru a èssiri li capi di ss urganizzazzioni criminali curliunisi è birnardu provinzanu arristatu ntô comu puru curliunisi è totò riina àutra pirsunalitati di rilievu dâ mafia muderna òi n càrciri làscari è un cumuni italianu di abbitanti da città metropolitana di palermu in sicilia s attrova a metri supra u liveddu du mari e u centru agrìculu nascìu e pièri d un munti vicinu attruvamu campufilici di ruccedda a punenti cifalù a livanti di gulisanu a sud ovest e ratteri a sud est mentri u nord è vagnatu du mari tirrenu u paisi nasci nnà n ebbica abbastanza vicina a nuautri però dù periudu medievali si pònnu attruvàri e vìriri signali di cristiani nnò territoriu du paìsi nnà l anni sessanta nnà contrada santa fumìa nnà contrada cuvaria e unni c era a vecchia chiesa dà maronna du carmelu s attruvaru i resti di na necropoli c arriscìnnunu du periudu du duminiu di l arabi nnà sicilia e s attruvàru resti di vasi e n apuocu di doti funerari arrisscinni d a prima mità du xii seculu precisamènti d u a chiesa di santu conu ch aveva assai possidimenti e binifici all origini cu nomi iconio s intinnèva san conone ca nsemmula o figghiu conello ieni patruonu d acerra dopu s accuminciò a ntiènniri santu conu di nasu uoggi d a chiesa si ponnu viriri sulu picca riesti tra u xii e u xiii seculu fu costruitu ntà l odiernu territoriu di làscari u cchiù mportanti signali p a storia e p a politica da prisenza di cristiani nnò cumuni u casali fortificatu e a chiesa di santa fumìa stù postu fu a risirienza di n apuocu di suvrani aragonesi di l isula e puru u puostu aùnni p a tradizioni a vicaria e principessa du regnu di trinacria eufemia d aragona si livò a vita u frivàru du iddi ficiru du casali a so corti nnò periudu estivo p u meritu d un vuoscu riccu di servaggina nnè vicinanzi nnà l ultimi decenni du seicentu vari ruppi di villani accuminciaru a spustarisi du paisi d origini ratteri versu l attuali zona di làscari precisamenènti nnà contrada li grutti chiamata accussì p a sustanziusa prisenza di rutti di petra arenaria ci vosi a manu di l istituzioni pubblichi p u sviluppu da comunità u viscuvu di cifalù e u principi don gaitanu vintimiglia baruni di ratteri vosiru favuriri a partecipazioni à missa duminicali d ì migranti rattaluci distinannu à nova comunità u sacristanu e na rennita accussì a metri d u centru urbanu di uoggi u frivàru a vecchia chiesa di santa fumìa addivintò parrocchia e attornu si sviluppò a comunità ma pi curpa da prisenza du sciùmi cudduzzu nnè vicinanzi du casali furtificatu di santa fumìa accuminciàrunu a costruìri na puocu i casi vicinu na vecchia turri chiamata turri carbuni uoggi a turri campanaria finu a quannu sta burgata fui chiamata làscari du baruni gaitanu vintimiglia a onuri da so discendenza d a famiglia di lascaris imperaturi di costantinopoli ntò fu costruìta na nova chiesa uoggi a matrici in onuri a san francescu d assisi e poi in onuri a san michieli arcanciulu a limitari ch a turri campanaria nnò sta chiesa addivintò a parrocchia a dannu da chiesa di santa fumìa ntò furunu costruìti a chiesa du santissimu crocifissu e a chiesa da maronna du carmelu uoggi scumparsi nnè primi reci anni du xx seculu i dui costruzioni furunu regalati o comuni picchì eranu mali conservati accussì a prima chiesa addivintò l attuali casa du municipiu duopu i travagghi pi sistimalla nnè primi du novicentu mentri a secunna chi era distinata a divintari a scola elementari uoggi unn esisti cchiù nnà l anni novanta pì memoria di sta vecchia chiesa costruirunu na chiesetta e a ntitolarunu a madri du munti carmelu a causa di l aumentu d a popolazioni nnà frazioni nnò làscari addivintò comuni autonomo cu n amministrazioni diversa di chidda di ratteri nnò vinni ratu o paisi u dirittu d aviri un territorio pi favoriri a criscita urbana e pi pigliarisi l autonomia da ratteri sta cosa si ottinni u ottobri quannu pi meritu du comm gaitanu abbati u re vittoriu emanueli iii autorizzò a cessioni du territoriu chista è a descrizioni araldica d u stemma du cumuni di làscari cuncessu u aprili du c u decretu du prisirenti da repubblica giuseppi saragat a parti a manca du stemma araldico du paisi ieni un riferimentu o casali di santa fumìa in onuri a nobiltà du territoriu e ai cristiani ca ficiru u borgu nnò xvii seculu mentri a parti a dritta ieni u riferimenti o borgu chi uoggi ieni u paisi e chi nasciu tra a fini du xvii secolo l iniziu du xviii secolo a turri ncapu u paisi ienu a turri carbuni uoggi a turri campanaria da matrici i culura russu e giallu ca ci su nnò scudu fannu onuri o stemma da casata nobiliari di vintimiglia ca ficiru nasciri u paisi e ci dettiru u nomi di làscari a chiesa di san michieli arcanciulu ieni a cchiù mportanti costruzioni du paisi e puru a parrocchia nnò fu costruita in onuri a san francescu d assisi ma ancora uoggi un sapemu u picchì versu a fini du xvii seculu a làscari serviva na chiesa parrocchiale p ì culti sacri accussì u principi don gaitanu vintimiglia chiesi o viscuvu di cifalù mons matteo orlando di nnominari a chiesa di santa eufemia anticchia distanti di dovi uoggi si sviluppa u paisi a parrocchia ma sta chiesa era troppu vicinu o sciùmi e sta cosa limitava u sviluppu du paisi accussì u baruni decisi di fari costruirina nova chiesa vicinu a un vecchiu turriuni a turri carbuni ca fu trasformata nnà turri campanaria e aunni si sviluppò u centru di làscari in seguito nel la chiesa divenne sede parrocchiale l opera architettonica di stile chiaramente francescano è a croce latina ha tre navate con due cappelle ai lati del presbiterio ed è caratterizzata da un tetto a capriate della chiesa originaria non rimane quasi nulla le ultime tracce vennero cancellate durante i lavori di ristrutturazione del al suo interno si conservano tuttavia due paliotti in marmo policromo del xviii secolo con i blasoni dei ventimiglia un elegante fonte battesimale con due acquasantiere in pietra lumachella realizzati durante la prima metà del seicento provenienti dalla chiesa di santa eufemia e una pala d altare della metà del raffigurante san cono abate che conferisce il mandato di parroco di sant eufemia e di beneficiario della chiesa di sant iconio al presbitero don giuseppe cannella l opera che merita ogni attenzione è senza dubbio la pregevole scultura lignea del cristo crocifisso in legno di cipresso macchiato a noce patrono della comunità l autore rimane ignoto ma si promuove l ipotesi che lo stile e la precisione nel rendere conto di ogni particolare anatomico facciano pensare alla scuola dei frati cappuccini a fiesta ru paisi iè n onuri du ss crucifissu ieni l urtima duminica di giugnu u paisi grazi a pulispurtiva làscari havi puru na squatra di palluni ca juoca n promuziuoni ntà secunna tappa ru giru d talia làscari fu unu ri paisi attraversatu da cursa ri bicichietti cità palistinisa gaza duna lu nomu puru a l omònima striscia di tirritoriu tra lu cunfini egizzianu lu disertu israelianu e lu stremu sud esti dû mari meditirraniu chi nzèmmula â cisgiordania forma lu tirritoriu di l auturità palistinisa cità d orìggini assai antichi gaza fu a lu nizziu di l èbbica cristiana nu fuculari dâ diffusioni dû cristianèsimu mònici comu s ilariuni foru assai attivi attraversu viaggi pi tuttu lu tirritoriu di lu mperu remanu di l èbbica oi la striscia di gaza è n ària nica nica misa ppi longu ntâ costa dû miditirràniu tra l eggittu e l israeli longa chilòmitri e làrica unni càmpanu cchiossai di miliuna di palistinisi cu na dinzitati abbitativa dunca di pirsuni pi chilòmitru quatratu li cunfini vìnniru stabbiliti ntô doppu ca si criàu lu statu d israeli nzinu ô vinni accupata di l eggittu e appoi passau sutta a israeli ntô l asèrcitu srailianu s arritirau dâ striscia ma cuntìnua a cuntrullàrini li cunfini lu spazziu aèriu e lu mari la pisca ca era l attivitati principali vinni pruibbita ntô e pirsuni ca campàvanu cu idda ristaru senza sustegnu ecunòmicu tutta la pupulazzioni campa nta na situazzioni ecunòmica e suciali assai assai malamenti e dipenni cumpretamenti di l aiuti assistinziali e chistu macari picchì li cuntìnui chiusuri dê vàlichi nun pirmetti li spuratazzioni macari lu prucramma munniali pi l alimentazzioni dê nazzioni uniti wfp fici n appellu suttaliniannu ca la cumunitati ntirnazziunali avissi a pigghiari comu urgentìssima e priuritària la suluzzioni dâ traggèdia umanitària di gaza bob dylan nomu d arti di robert allen zimmerman duluth minnesota di maiu è un cèlibbri cumpusituri musicista e cantanti miricanu già di na granni carrera di na quarantina d anni veni canusciutu cchiù pî soi canzuni di l anni comu blowin in the wind mr tambourine man subterranean homesick blues like a rolling stone e lay lady lay sulu pi citàrinni quarchi asempiu nta l anni n attruvamu knocking on heaven s door if not for you tangled up in blue sara e hurricane ntô vinni pubbricatu la prima parti dâ sò triluggìa autobiogràfica chronicles volume sicunnu â pristiggiusa rivista musicali rolling stone la sò canzuna like a rolling stone è la megghia tra li principali di tutti li tempi nisciuta ntô jiu pi sei minuti na granni lunghizza pi na canzuna di pop rock pi ddu tempu dylan è cunziddiratu una dî stiddi granni ntô firmamentu dâ musica rock tanti lu cunzìdiranu puru comu un pueta certamenti havi nfluinzatu tanti musicisti di rock spiciarmenti pî soi lìrichi assai discrittivi e chini di mmàggini viventi e brillanti ntô vincìu lu premiu nobel pâ littiratura la discugrafìa di bob dylan articulata ntôn arcu di carrera di dui vintini d anni è viramenti grannissima senza mancu cunziddirari li tanti bootleg ed edizzioni nun ufficiali ratteri è un paisi ca s attrova a chilòmitri di palermu a metri supra lu liveddu dû mari l abbitanti di ratteri si chiàminu rattaluci lu paisi è di èpuca midiivali e havi tanti monumenti e chiesi chi appartèninu a stu periodu ntâ campagna di ratteri si trova na chiesa abbannunata e diruccata c apparteni a l èbbica nurmanna fatta custruiri di reghi ruggeru d altavilla cu assaibeddi archi e freggi oi arresta sulamenti lu purtali principali e acchi muru allatu nta li campagni di ratteri cc è un pràniu canusciutu comu pràniu di pianetti nta lu parcu di li maduni ca è àutu ammeri metri la corea dû nord hangeul hanja è nu statu asiaticu chi òccupa la parti sittintrionali di la pinisula curiana havi na pupulazzioni di circa abbitanti la capitali è pyongyang riggiuta di nu cuvernu cumunista di kim jong un è cunsidirata unu dî paisi cchiù poviri e suttasviluppati dâ terra la prima nazzioni coreana si chiamava lu regnu di go joseon criatu ntô a c lu re chi wu di bai dal vinni chiamatu lu diavulu russu dî soi nimici picchì purtava armatura russa ncampu di battaglia puru oggi lu nomu diavulu russu veni ammintuatu nnâ cultura di pop coreana cu tempu go joseon terra d arbarìa lu cchiù putenti di sti primi stati vinni stabbilutu s arrestava n aspettu assai mpurtanti ntê viti dî coreani fin oggi doppu tanti guerri chî cinisi ntô postu di go joseon si jisavanu novi stati di chissi tri sunnu li cchiù mpurtanti li tri regni silla o scilla ntô sud ovest e baekje ntô sud est la fidirazzioni di gaya vinni cunquistata di silla ntô la corea vinni spartuta ntra la corea dû sud capitalista e la corea dû nord comunista quannu finiu la sicunna guerra munniali ntô sta divisioni addivintau cchiù difinitiva doppu la guerra di corea ca durau dû ô lercàra è nu paisi di chistiani situato a chilòmitri di palermu a metri supra lu liveddu dû mari a lercara c èranu li mineri di sùrfaru e quannu chiueru nta l anni cinquanta li surfarari cchiù picciotti emigraru a lu bergiu pi travagghiari nta li mineri di carvuni lu paisi ca tannu facìa quinnicimila abbitanti si spupulò e accamora cci stannu settimila abbitanti n lercara si pò vidiri na bedda villa n stili ngrisi c appartinìa a na famigghia di prupritari di surfari lu gardner rose megghiu accanusciuta di li paesani comu villa rosa sta custruzzioni ha statu accattata di lu cumuni e arripigghiata cu travagghi di ristauru di fora si vidi ancora quantu era bedda sta villa e comu a sti ngrisi miricani di l ottucentu circàvanu di vìviri comu a paisi d iddi la chiazza principali di lercara unni si pò ammirari la chiesa matrici fu arreri ammadunata comu ai tempi antichi cu granni balati di marmu jancu ca è assai bedda a vidìrisi essennu addumata di tanti lampiuna quannu accuminza a scurari lercara friddi nascìu nni lu vaddruni di lu cozzu maduri e nta lu stissu situ archeologgicu situatu n menzu lu vaddruni di lu landru e lu vaddruni di sciumitorto e di lu platani lercara la ficiru li spagnoli cu la licenzia popolani ntà lu settembiru pì arrivisciri li feudi popolari abbannunati lu patruni era baldassare gmez de amezcua ca si maritò a francesca lercaro a figghia di leonello ca cci purtò a dote di li feudi friddi friddigrandi e faverchi villabbati è nu paisi ca s attrova a chilòmitru di palermu ntâ vaddi dû ciumi milicia lu paisi lu fici nàsciri l abbati antoniu agnedduu ammeri lu ntô sèculu xix fu cunzidiratu di li palirmitani comu nu locu di villiggiatura nfatti lu paisi s attrova nta la conca d oru n menzu ê mannarina ca ancora ora ci sunnu ma li chiossai d iddi furu scippati pi ngranniri lu paisi villabati ora è nu paisuni granni e si ponnu attruvari macari mprisi nichi nti l aria nnustriali putìi e supirmircati ntô paisi ca rapprisèntanu l attivitati ecunòmichi dû locu lu santu patruni di villabati è san giuseppi e pâ sò festa marzu ntô paisi passa la prucissioni dû vastuni ri san giusieppi si fa lu pani e si và a la chiesa a binidicìrilu e appoi si priparanu tavulati cu ministruni pi dàrilu ê puvireddi lu paisi havi macari mpianti spurtivi unni joca la squatra di palluni splendore villabati n àutru mpiantu è la piscina hidra una di li cchiù granni dâ pruvincia di granni nteressi turisticu sunnu la chiesa ottucintesca di sant agata na torri di èpuca spagnola e li resti di la cità finicia a cozzo di la cannita e havi macari dui chiesi n stili mudernu ca sunnu san giuseppi e sacro cuore di gesù carattiristici sunnu lu parchettu di la musica palazzu migliaccio villa vitali li cuniculi scavati sutta a la supirfici di la piazza di la rigioni a piazza principali loghi di riparu duranti li bummi di la guerra e la piazza guglielmo marconi cu na chiesa muderna s agatone papa e cu li resti di un munumentali canceddu pi tràsiri di taliari è macari l attuali custruzioni chi ospita la caserma di la pulizia municipali e l aria ntunnu un tempu stazioni firroviaria lu cumuni di villabbati è situatu nti na mpurtanti zona strateggica supra a idda si ramificanu tutti li vii di cumunicazioni tra palermu e l àutri paisi musulumeli ficarazzi belmunti minzagnu havi un raccordu autostradali unu di li cchiù granni di la sicilia chi cullega lu scurrimentu viloci girgenti palermu e l autostrata a chi tanticchia doppu addiventa viali di la regioni siciliana direzioni palermu villabbati è picciò macari facilmenti raggiungibbili non sulu pi l assai nùmmira di strati e strati statali ca l attraversanu ma macari pi la lìnia di l amat di palermu ca fa sirvizziu nti lu paisi la megghiu canusciuta comu a di li pirsoni cchiù anziani chi cullega direttamenti la stazioni cintrali di palermu a lu centru dû paisi cu lu passari dû tempu quinni la citatina ebbi un ncrementu di la pruduzioni nsemmula di la qualità di la vita essennu appuntu un paisi di passaggiu un po pi tutti villabati è giamiddata cu abbar nu paisi di l ìsula di malta dû vìcari è nu paisi ca s attrova a chilòmitri di palermu pi arrivari a lu paisi s havi a pigghiari la statali pa ag o l antica statali pa ct e culliatu a li paisi vicini cu strati pruvinciali la pupulazzioni è di abbitanti ca si chiamanu vicarisi lu paisi misu a metri supra lu liveddu dû mari s attrova a punenti di lu munti s àngilu lu sò tirritoriu è carattirizzatu di autizzi variàbbili ntra li e li metri s l m a ammeri chilòmitri di lu paisi ntâ vaddi chiamata chianotta di vìcari scurri lu ciumi san liunardu vìcari è nu paisi privalintimenti agrìculu e veni curtivatu a vigna furmentu favi alivi e mènnuli sunnu prisenti videmma nnustri zootècnica e artiggiana spiciarmenti lavurazzioni di lignu e ferru lu nomu urigginariu di lu paisi veni citatu nta assai ducumenti stòrichi n latinu è vicaris biccaris biccarum n grecu boikos bico n àrabbu bekara baqqaraq qualegghiè è l urìggini di lu nomu tutti chissi currispùnninu n italianu a boaro o vaccaro tutti li pupulazzioni chi hannu statu a vìcari hannu lassatu tracci dunannu li nomi a cosi e posti brivaneggia burgonecis o burgu dâ morti locu unni cci justizziàvanu li cunnannati o kammi locu di l acqua d urìggini àrabba lu paisi havi urìggini midievali e già asistìa a l èbbica nurmanna fu fìudu di la famigghia chiaramunti ca fìciru edificari lu casteddu detti rifuggiu duranti li vespri siciliani a lu justizzieri di carlu i d angiò giuvanni di saint remy la matrici barocca è diticata a san giorgi e sarva nu quatru di santa rusulìa di petru novelli lu casteddu s attrova ncapu a na rocca di ammeri metri quatri di basi si trasìa attravirsannu na trasuta cu tri porti ca davanu nta nu curtigghiu nternu tuttu ntornu cc eranu li fabbricati unni stavanu li surdati li stanzi pâ sirvitù li staddi li malazzeni e li càrzari ncapu cci stavanu li stanzi dû signuri circunnati di turri lu casteddu fu di granni mpurtanza picchì cci ammazzaru a giuvanni di saint remy justizzeri di palermu e val di mazzara e ministru di carlu i d angiò nunustanti tanta gloria e tantu anuri lu casteddu è tristimenti chiusu e ristauratu sulu pi mitati vìcari havi dui frazzioni manganaru e santa rusulia sti frazzioni s attròvanu a sud di lu paisi lu primu agghiri roccapalumma e lu secunnu è attaccatu n lercara friddi ntâ mùsica la mota di bach si tratta di na scalina di sti nuttani b stunata a c b vera sta mota di quattru nuttani havi statu usatu di quarchi cumpusituri nurmalmenti comu n omaggiu pi johann sebastian bach parò l asempiu canusciutu pâ prima vota s attrova ntra na cumpusizzioni di jan pieterszoon sweelinck è pussìbbili ma nun saputu pi certu ca fici omaggiu a unu di l avi di johann sebastian di cui tanti èranu musicisti iddi stissi la pussibbilitati di scriviri lu nomu bach veni dû tudiscu unni b ndica la b stunata mentri h ndica la b vera j s bach l usava nta l ùrtima parti di die kunst der fuge n òpira chi nun cci riniscìu accabbari prima ca murìu ntô cumparìa nta quarchi òpira sua p asempiu â fini dâ quarta dî variazzioni canònichi nta vom himmel hoch vi putiti addunari nta st matthew passion nnâ parti unni lu coru canta this man was god s own son most truly st omu era propiu figghiu di diu daveru nt àutri òpiri puru siddu li nuttani b a c h nun sònanu pricisi na trascrizzioni dâ mota veni usata voldiri lu stissu sistema câ scala diversa l òpiri chi apprisèntanu la mota di bach ntôn modu suttaliniatu cumprènninu li siquenti p òrdini di tempu lagnosticismu ca veni dû grecu ca di sò parti veni di o a gnoèin ca va a significari littirarmenti nun canusciri è ddâ forma di pinzari ca nun duna lu judìzziu n capu quarchi prubblema picchì arricanusci ca nun si havi sufficienti canuscenza pi putìri dari na rispunnuta o ca è umanamenti mpussibbili fallu sta pusizzioni è sulitamenti pigghiata supra lu prubblema dâ canuscenza di l urìggini dû universu di l esistenza dû signuri ma certiduni voti pò macari rivardari la pulìtica l etica oppuru la sucità spissu succedi ca li agnostici sunu ncurpati di èssiri minifrighìsti n capu ô prubblema dâ fedi e di nun avìri niddunu ntiressi spirituali o riliggiusu lu nomu vinni addupiratu pâ prima vota ntô dû naturalista britannicu thomas henry huxley pi fari accapiri la sò pusizzioni supra â sò cridenza ntô signuri lu termini addiveni comu cuntrappusizzioni a l antichi duttrini cristiani gnostichi ca dicunu ca la canuscenza dâ riartà ùrtima gnosi è dintra a ogni òmu l agnosticu sparti li pusizzioni riliggiusi dû sapiri e dâ fedi ntî sta manera na pirsuna riliggiusi veni spartuta di n ateu pô fattu ca nu riliggiusu cridi mentri n ateu nun cridi l agnosticu s allonca n capu sti pusizzioni jènnu a diri ca sia l uni ca l àutri riliggiusi e atei si jettunu supra nu liveddu di canuscenza supra la riartà supiriuri dê cosi cosa chista cu cui l agnosticu nun si veni a truvari d accordu assai pirsuni dicunu ca nun ci pò èssiri sta spartuta ntî l affirmazzioni ca lu cridiri ô signuri implica ca iddu esisti pi daveru ntra l agnosticismu ci sunu certiduni varianti comu lebbraismu puru dittu abbraismu è dda riliggiuni monutìstica carattirìstica dû pòpulu ebbràicu lu termini ìnnica puru na filosufìa e cchiù n ginirali la manera di vìviri e di pinsari dî cumunità di urìggini ebbraica diffunnuti nti tuttu lu munnu ha statu forsi la prima riliggiuni monutìstica adducumintata dintra ê pupulazzioni cananàichi monulàtrichi o sicunnu àutri tra li pòpuli straneri schiavi nta l eggittu nzèmmula ô cristianèsimu e a l islam l ebbraismu veni classificatu comu riliggiuni abbramìtica cchiù n ginirali si pò diri ca si sparpagghiò nna tuttu lu munnu grazzi â dispirsioni di l ebbrei c accuminciò a l èbbica dû mperu rumanu caunsciuta cu lu nomu di diàspora cu la diaspora la prisenza di cumunità ebbraichi è attistata puru n sicilia pi esempiu ricenti scavi attistaru a sarausa nu stabbilimentu di bagni rituali cu scritti n lingua ebbraica la prisenza ebbraica n sicilia s appi a mantiniri pi tuttu lu mediuevu â curti di fidiricu ii tra li ntillittuali ci fu puru yehudah ha cohen ibn maqdah ca scrissi na nciclupidia dâ scienzia di l èbbica n èbbica angiuina lu girgintinu faraj ben salim fu ncaricatu dû re carlu i d angiò di tradùciri na nciclupidia di scienzia mèdica l ebbrei eranu pirò vittima di discriminazzioni comu a vinezzia n sicilia nti vari cità c èranu quarteri risirvati â pupulazioni ebbrea a muòrica e a spaccafurnu pi esempiu ancora òi nu quartieri si chiama cartidduni e l uriggini dû nomu è propria nu cartidduni ca cumparia â trasuta dû quartieri ebbreu ntô mediuevu n èbbica spagnola l ebbrei foru vittima dâ nquisizzioni e pi manu dâ riggina isabbedda ca ntô emanau nu dicretu contra ebbrei e mussurmani àppiru a emigrari n massa o a cunvirtìrisi di lu xvi sèculu n poi nun c è quasi nudda traccia di prisenza ebbrea n sicilia l islam àrabbu prun islàm suttamissioni a diu è dda riliggiuni monuteista nasciuta nta lu vii sèculu d c e funnata supra la pridicazzioni di muhammad n àrabbu cunziddiratu l ùrtimu e difinitivu prufeta mannatu di diu allah n àrabbu a li mussurmani li arkn al islam pilastri dell islam sunnu ddi duviri assulutamenti ubbrigatori pi ugnuni mussurmanu ussirvannu pùbbiri e sanu di corpu e di menti pi putìrisi difiniri a raggiuni tali a sò ntinziunali evasioni cumporta na sanzioni mirali o matoriali chisti sunnu la shahda o tistimunianza di fidi affirmazioni ntinziunata ca esisti un diu sulu allah e ca muhammad è lu sò prufeta la zakt o virsamentu a scopu piu di na mposta di purificazzioni dâ ricchizza la salt prijera cannùnica a fari voti ô jornu nni pricisi mumenti awqt ca sunnu scanniti dô richiamu dô muadhdhin muezzin dî muschei lu sawm ramadhn dijunu dô misi di ramadan pi cu è capaci di sustinìrilu lu hajj pillirinaggiu cannùnicu nnô misi dû dh l hijja â mecca chistu macari ppi cu è capaci di sustinìrilu fisicamenti e ecunomicamenti l islam fu la riliggiuni ufficiali dâ sicilia duranti lu piriudu àrabbu tra lu ix e lu xi sèculu nsidiamenti mussurmani eranu prisenti nti vari banni di tutta l italia miridiunali e cintrali e vari èbbichi addoppu la cunquista nurmanna pupulazzioni mussurmani cuntinuaru a abbitari n sicilia fidiricu ii cummattiu contra li mussurmani di sicilia chi foru tutti trasfiruti a lucera cunvirtuti o emigrati fora dû tirritoriu mpriali n èbbica spagnola l islam subbiù na riprissioni assai dura e ogni traccia di prisenza islamica comu puru di prisenza di ebbrei puru iddi pirsicutati scumparìu cumpritamenti doppu sèculi di assenza l islam grazzi â mmigrazzioni di l urtimi trent anni n pruvinenza essenziarmeni di l africa dû nord è oi la secunna riliggiuni praticata n sicilia doppu la riliggiuni cattolica sta lista di divinitati cumprenni tutti li nomi di li divinitati di tutti li riliggiuni culturi e mituluggìi n arrivaru picca ducumenti supra li nomi di li divinitati fìnnichi lu siguenti è un riassuntu di li divinitati chiù mpurtanti lista di li divinitati grechi arcuni di li chiù mpurtanti deva li dei lusitani o anticu portughisi hannu statu misi n rilazzioni cu chiddi di li nvasura sia celti chi rumani lu pòpulu lusitanu aduttau li culti di tutti li dui civiltati nfluinzànnuli cu li propi cridenzi arcuni divinitati lusitani fineru pi èssiri aduttati di li rumani oltri a li àutri divinità già alincati ntâ lista ci sunnu tanti èssiri mitulòggici minuri di cui si parra spissu ntâ muderna cultura occidintali ca ponnu èssiri prisi n cunzidirazzioni cchiù o menu seriamenti sti ntità vennu cumunimenti chiamati kitchen gods in ngrisi divinità da cucina in talianu divinitati sardi appartinenti a lu pòpulu nuràggicu n parti dirivati di li dei finici santa cristina gela sndahstina inta la lingua lucali é nu paisi arbresh inta la pruvincia di palermu rintra a sicilia nu santa cristina gela appi na pupulazziuni stimata ri li pidoti cumuni inta lu pagghisi sunnu bua bruscia cassarà criscione cuccia di maggio dorangricchia filpi lo greco mandala matesi matranga musacchia u sicilianu di lu nomu arbanisi myzeqe petrotta petta polizzi rocca schirò santa cristina gela fu aisuta a la fini ri lu séculu xviii di nu gruppu de quattru famigghie campagnoli ra chiana inta lu ad lu parrinu parrucchiali di lu pagghisi papàs gaetano arcoleo canciu lu ritu ri la missa ri cattlica bizantina a ritu latinu lu tirritoriu di santa cristina gela veni di tri fei principali lu feu di lu msimu nomu santa cristina lu feu di turdiepi e poi lu feu di chianettu lu tirritoriu di l rtimu era riccu di vigni e di aliviti e era videmma nu rbbatu risidinziali lu pagghisi esti nu pagghisi di tradizziuni agrcula e culinaria e lu s pani cottu a ligna esti tantu stimatu e veni spurtatu inta li pagghisi incutti autri prudutti lucali ca vennu stimati sunnu casiarea ricotta gjiz picurinu udhos e caciucavaddu kaskaval duci cannola sfinci cu ricotta e la carni di campagni lucali tantu stimatu esti la sasizza cu finocchia likng santa cristina gela esti bilingui li s cristiani prranu lu arbresh l italianu e capisciunu macari lu sicilianu ma l arbanisi eni a lingua matri e ancora i picciriddi a parranu cun tantu amuri i santacristinari un s affruntanu a parrari l arbanisi s affruntanu cchiu assai a parrari lu sicilianu picchi u parranu mali e un ci piaci mancu assai specialmenti chiddu di i paisi vicini comu u parcu e u minzagnu quannu parranu l italianu u parranu cchiu pulitu di i latini picchi nun ammiscanu u dialettu sicilianu cu l italianu lu tèrmini diu è usatu nta li riliggiuni monuteisti pi difiniri l èssiri supremu aternu e nfinitu chi criau l universu nta la tradizzioni riliggiusa abbràica cristiana e islàmica diu havi nu caràttiri propiu comu si fussi na pirsuna e na rivilazzioni pùbblica tràmiti li libbra sacri comu la bibbia e n particular modu lu vangilu pi li cristiani a torah ppi l ebbrei e lu coranu pî mussulmani nta li riliggiuna politeisti diu ca nta stu casu s havi a scrìviri cu la nizziali minùscula è n èssiri supiriuri a l omu pi quantu riguarda la putenza e a li voti ma nun sempri puru pi quantu riguarda la sapienza e la muralitati quasi sempri è immurtali ma nun è dittu nta lu casu di li riliggiuni politeisti ogni diu veni dintificatu cu lu sò nomu propiu lu diu apollu lu diu marti etc la bibbia di lu grecu bybla o bibla chi signìfica li libbra è lu libbru sacru di la riliggiuni cristiana è un testu furmatu di diffirenti libbra ca s hannu scrivutu nta diffirenti piriudi di tempu e nta diffirenti lochi la bibbia cristiana cumprenni l anticu tistamentu e lu novu tistamentu la bibbia è canusciuta puru cu li tèrmini di sacri scritturi scrittura palora di diu ogni libbru dâ bibbia havi n auturi umanu chi scrivìu cu li sò propî capacitati secunnu lu stilu dû sò tempu ma pî cristiani ogni libbru havi puru a diu comu veru auturi no nta lu sensu ca diu si sustituìu a l auturi umanu ma ntô sensu ca diu lu ispirau a scrìviri sulu ddi cosi e tutti ddi cosi ca diu vulìa lanticu tistamentu dittu puru vecchiu tistamentu è lu tèrmini ca si usa specialmenti ntra li cristiani pi numinari la bibbia ebbràica tanach la palora tistamentu voli diri allianza li libbra di l anticu tistamentu cùntanu la storia sacra di l umanità e n particulari di lu pòpulu elettu l ebbràicu prima di la vinuta di cristu l anticu tistamentu è furmatu di varî libbra lu nùmmiru di iddi cancia a secunnu di li varî chiesi li prutestanti cuncòrdanu cu lu cànuni ebbraicu li cattolici e l ortudossi pìgghianu comu rifirenna lu cànuni alissandrinu ca cumprenni un nùmmiru cchiù àutu di libbra chisti sunnu li libbra secunnu lu cànuni alissandrinu lu novu tistamentu è la secunna parti di la bibbia cristiana comu dici lu stissu nomu è la parti cchiù ricenti di la bibbia e havi comu rifirenna la pridicazzioni di gesù cristu ca custituìu lu novu pattu ntra diu e l òmini e furmatu di li quattru vanceli ca rifirìscinu supra la vita e li nzignamenti di gesù cristu l atti di l apòstuli unni si cunta la storia di li primi cumunità cristiani li littri suprattuttu scritti di santu paulu l apucalissi ca chiudi lu novu tistamentu cu na visioni di la storia futura di lu munnu n tutali sunnu libbra tuttu lu novu tistamentu gautama siddhartha megghiu canusciutu comu lu buddha sakyamuni è lu buddha stòricu funnaturi dû buddhismu nascìu ntâ lu a c era figghiu di lu re dû regnu dû clan shakya a li pedi di l himalaya ntâ riggiuni ch oj s attrova ntâ lu cunfini ntrâ l india e lu nepal dicidìu d alluntanàrisi di stu munnu di ricchizzi pi addivintari un mònacu minnicanti e si spustau pi tutta l india nsignannu lu caminu dû ruspigghiu pi chissu fu chiamatu lu budda ca voli diri l arruspigghiatu murìu ntornu a lu a c figghiu di suddhòdana gautama lu ràjà ragià di na ripubblica aristucratica ma la liggenna dici ca suddhòdana era nu rè e di sà cugina e mugghiera màyà siddharta nasciu ntâ capitali kapilavatthu cità a km di benares ca currispunni secunnu l archiòlugi indiani a l attuali pipràvà vicinu lumbini ntô statu di l uttarakosala riggiuni chi oj s attrova nta lu cunfini ntra l india e lu nepal setti jorna poi dâ sò nascita morì sà matri e siddharta fu crisciutu da mahàpajàpati suoru di màyà e autra migghiera dû patri c appi autri dui figghi la famigghia di siddharta appatinia â casta dî guerrieri kshatrya e fu struitu pì putiri diviniri ntû futuru lu ragià dû sò regnu e si cunta ca vissi sà juvintù ntû lussu cchiù stremu ntrâ li sedici e li diciannovi anni iddhu si maritau cù sà cugina bhàddakàccha ca p tanti ntérprétazziuni era na donna cù tri nomi o p autri ntérprétazziuni tri donni bhaddakaccha gopa e yasodhara dâ quali appi atturnu ai venttott anni nu figghiu rahula n annu doppu cù granni scandalu di sò patri ca si era oppostu abbandunau sà casta li ricchizzi sà famigghia e tuttu chiddu c aveva pì viviri ntâ foresta sulu e n assuluta povirtà comu n asceta samana ddà vissi canciannu maistri pì circa quatt anni lu primu fu alara kalama difinitu dî testi comu unu di cchù granni yogin du sò tiempu ca â fini di l addestramentu lu cunziddirau nu realizzatu e lu nomminau mastru e cumpagnu ma siddharta rifiutau e agghitti da udraka ramaputra n àutru granni yogin unni accarzau i stissi risultati ancora siddharta rifiutau la nommina a mastru e accuminzau na ricerca pirsunali dopu n annu di pràtichi stremi siccu débbuli vicinu a moriri dicisi d accittari n offerta di manciari e venni abbannunatu di tutti picca cchiù tardi ripigghiati li forzi e assittatu ntâ meditazziuni sutta n àrvulu di ficus religiosa attravirsau li vari jhana stati di meditazziuni prufunna mn e adottau a duttrina dâ via di menzu ca rifiutava l ascetismu stremu e currispunni au ottùplici sinteru sn lvi raggiuntu accussì nù statu di cuncintrazziuni e purizza dâ menti ottinni li tri canuscenzi dî sò viti passati dâ reincarnazioni di l èssiri secunnu a liggi dû karma dâ fini dî furmaziuni mintali ccà càusanu a sinsualità u diviniri a gnuranza mai però i sinsazzioni piacèvuli cc accussì vìnniru nvàsiru o rimàsiru ntâ menti di siddharta mn sùbbutu appi l illuminazziuni finali dopu di chistu veni chiamatu arhat lu beatu picca cchiù tardi iddu cumminci li primi discèpuli chiddi stissi ca lu abbannunaru nzignànnucci lu principiu di sà dottrina li quattru nobbili viritati ntâ lu parcu di benares cù sti primi cincu discèpuli nasci la prima cumunità buddhista sangha dâ storia appi poi sùbbutu migghiara di audituri e discèpuli e addivinni canusciutu comu lu buddha dâ radici sanskrita budh addumari arrisbigghiari l anguttara nikaya cunta ca stu nomu veni di siddharta quannu nu bramanu vidènnulu ci spiau s iddu fussi nu deva diu iddu arrispunnìu di no ci spiau s iddu fussi n àncilu nu spìrdu e iddu sempri arrispunnìu no accussì ci spiau allura chi sî e iddu arrispunnìu sugnu sbegghiu sa buddha an iv nzignau p quarantacinc anni a c a c ntâ li foresti li cità e li paisi ntâ chiana dû mediu gange ntû particulari ntâ li regni di maghada e kosala tinennu accura ca li sò nzignamenti fussiru tradotti ntâ i lingui parrati dû pòpulu ntu particulari la lingua pali mmèci ca n sanscritu ntû stu periudu sà popularità addiveni grannìssima e ntra lu pòpulu ci venunu attribuiti tanti miraculi abbulì lu principiu induista ca dicia ca putivanu sarvarisi sulu li bramini e li sacerdoti e stinnitti la pussibbilità di tràsiri ni l òrdini monàsticu a li donni e a l òmini di tutti li strati sociali e di tutti li casti quannu iddu avìa sittant anni ci fu lu primu scisma vulutu di devadattha cuginu e discepulu dû buddha ca mirava â succissioni chist urtimu cuntatu comu pirsuna assai tinta dî testi buddhisti si dici ca cchiù voti circau d assassinari lu buddha ntû quannu avìa circa na quattruvintina d anni morì p via di na ntussicazziuni alimentari àutri dìcinu avvilinatu a kushingara nun luntanu di kapilavatthu giuvanni meli palermu di marzu palermu di dicèmmiru fu unu dî cchiù granni littirati siciliani vinìu di na famigghia mudesta e di picciottu studiò p arcuni anni grammàtica e ritòrica doppu aviri studiatu filusufìa e midicina fu dutturi n cinisi nta stu pirìudu liggìu li pueti bucòlichi l enciclopidisti e rousseau scuprennu lu valuri puèticu dâ lingua siciliana chi aduttò pi casi tutti li sò òpiri ntô vinni ammittutu nna l accademia dû bon gustu e ccà accuminzò a scrìviri li versi prima pi talianu poi pi sicilianu pubbricò la sò prima òpira la fata galanti ntô doppu lu quali vinni canusciutu di tutti li littirati e famigghi nòbbili di palermu giuvanni meli facìa i sò puisì ntâ la grutta pirciata a terrasini vicinu palermu na strumientu ca studiava la midicina ottinìu un mpiegu ntô paisi di cinisi vicinu palermu comu mèdicu tinutu a stipenniu di l abbazzia binidittina di s martinu dî scali duranti stu pirìudu a cinisi cuntìnuava la sò attivitati di scritturi pubbricannu puru quarchi saggìstica d argumentu mèdicu ntô si trasfirìu a palermo unni ntô vinni ncarricatu câ càttidra di chìmica a l univirsità di palermu unni arricugghìu e pubbricàu n cincu vulumi li soi puisìi siciliani ntô quannu la curti si trasfirìu di napuli a palermo l abbati meli era già nu scritturi cèlibbri a stu tempu meli si fici chiamari abbati e si vistìu di riliggiusu lu rè cci assignò na pinsioni e si didicò cu tranquillitati ê littiri meli spirimintò cu na forma di linguaggiu ca putemu discrìviri comu nu sicilianu lustru pi na manu chissu significa ca pruvò a scrìviri di suggetti di tanti gènira spissu pi nu modu umurìsticu e filusòficu ma pi l àutra manu significa macari ca la sò scrittura abballarìa tra n idioma ca ni pari quasi comu nu talianu arcàicu e la parrata parlimintana di strata di ddù tempu facirmenti avissi a èssiri propiu d accussì picchì lu sò tema prifirutu era di cuntrastari li carattirìstici di l èssiri sicilianu dunca spissu lu linguaggiu rifletti stu cuntrastu la buccolica spirata di l arcadia pâ majuranza fu scritta ntô pirìudu quannu era dutturi a cinisi turnatu a palermu cu na fama di scinziatu e pueta si didicò â puisìa siciliana arricugghiennu tuttu lu matiriali ca esistìa lu sò poesî siciliani n cincu vulumi niscìu ntô e na edizzioni in sei vulumi niscìu ntô oltri a cumprènniri la buccolica la raccolta dî puesìi cumprenni puru puemetti satìrici comu la fata galanti lu puema èpicu umurìsticu don chisciotti e sanciu panza li favuli morali l origini di lu munnu li elegii li canzunetti e la majuranza di ssi puisìi vìnniru traduciuti supratuttu pi talianu ma puru pi ngrisi viditi li rifirimenti ccasutta ntô visitannu palermu goethe s accappitò a lèggiri lu puema cèlibbri l occhi ca faci parti di nu gruppu di puemi ca cumprènninu la lìrica li canzunetti goethe s attruvò accussi acchiappatu dû sintimentu di sta puisìa ca iddu traducìu li primi ottu righi pi tudiscu chiamànnulu sizilianisches lied canzuni siciliana n àutru puema ca faci parti di la lìrica lu labbru fu traduciutu pi tudiscu di j herder nu fattu stranu e picca canusciutu è ca lu labbru fu lu primu puema scrittu pi na lingua itàlica ca fu traduciutu pi finlannisi ssi fatti ni dùnanu n idìa dû riguardu ca li littirati europei tinìanu pi meli nni l ùrtimi anni dû sèculu xviii li surci di fàvuli murali lu labbru di la lirica li canzunetti lu turismu è dda attivitati ca cunzisti ntô fattu di viaggiari pi visitari duranti lu tempu lìbbiru lochi e citati diversi di chiddi unni nurmarmenti si campa la palora turismu servi puru p idintificari lu cumplessu di li turisti prisenti nta na ditirminata lucalitati ntôn particulari pirìudu lu turista scegghi li lochi di li sò viaggi pî mutivi cchiù diversi di caràttiri naturali culturali artìsticu gastronòmicu spurtivu ecc nta lu ntô munnu li pirsuni ca viaggiaru pi turismu di variu tipu niscennu di lu propiu paisi foru miliuna chistu fu nu nùmmiru assai granni c addimustra comu lu turismu è n attivitati ca cuntìnua a crìsciri ogni annu deci anni fa foru sulu miliuna li riggiuni di lu munnu ca hannu avutu la cchiù granni crìscita di turisti hannu statu chiddi di l asia e dû pacìficu unni hannu jutu nnô lu duppiu di pirsuni chi jeru nnô a lu secùnnu postu di li zoni unni lu turismu sta criscennu cchiossai c è lu mediu urienti ma nta lu munnu la riggiuni cchiù visitata arresta l europa ca vitti agghicari ntô miliuna di turisti miliuna cchiossai rispettu ô la nnustria dû turismu fa smòviri granni quantitati di danaru ntô foru spinnuti cchiossai di miliardi di dòllari li tudischi sunnu lu pòpulu ca spinnìu cchiossai nta lu miliardi di dòllari pi viaggiari a l èstiru doppu di li tudischi ci sunnu li miricani li ngrisi li giappunisi li francisi li taliani cu miliardi e li cinisi wolfgang amadeus mozart salisburgu di jinnaru vienna di dicèmmiru musicista austriacu lu sò nomu di battesimu era joannes chrysostomus wolfgangus theophilus mozart educatu ggià di picciriddu â mùsica di sò patri leopold sviluppau sùbbutu doti eccezziunali di virtuosismu ô pianuforti e di cumposizzioni fu lu compositori cchiù mpurtanti ru munnu muriu a trentacincu anni a vienna fu auturi di na quantità mprissionanti di sinfonìi cuncerti òpiri sunati e missi ricurdamu ccà u don giovanni scritta siguiennu la tradizzioni di ddi tempa n italianu lu flautu màggicu ca fu una dî primi òpiri di massimu liveddu scritta n tedescu e lu requiem scrittu n puntu di morti e cumpritatu di nu sò cullabburaturi sussmeyer mozart nasciu nta casa numero da getreidegasse di salisburgu avia l aricchia assuluta cioè capiva lu nomi di noti sulu scutannule comu lu dimustrau na vota ancora carusu quannu ntisi lu coru di san pietru a roma era gintili e sinsibbili i piccuriddu viaggiau ca soru nannerl pi l europa e diviniu lu beniaminu di preti e mpiratura la so prima opera fu la finta semplice chi vinni rappresentata a vienna mozart vinni puru n italia unnio cumpunìu na picca di so musichi pigghiau lu speron d oro dû papa e sustiniu n esami pi l aggrigazzioni a l accademia filarmonica di bologna all èbbica titulu assai ricircatu dî musicisti europei mozart ntrasiu nta massoneria e fu nominatu maestru la morti mistiusa di mozart ancora picciottu alimintau spiculazzioni circa li sò causi ispirau puru la liggenna dâ mmiria tra mozart e salieri chi divintau pupulari puru grazzi all òpira di pushkin mozart e salieri londra nglìsi london è la capitali di lu regnu unitu è nna metropoli globali una di li cchiù rànni città di lu munnu nnà città ca havi granni nfluenzi nni fattu di cultura cumunicazzioni pulitica ecunumia e arti londra è la citati cchiù pupulusa di l unioni europea ccu miliuna e mezzu di abbitanti ditti lundinisi cà appartinninu a pirsunalità diversi ca si parlanu cchiù di lingue a londra ci su assai musei teatri e sali di cuncertu londra è sedi dâ bursa ô centru di l attività ecunòmichi dâ city lu quarteri ntirnazziunali di l affari la città si trova a lu sud di la gran britagna su la riva di lu hiumi tamiggi ca è lungu e navigabbili lu climi è miti ccu l estati ca nun su assai caldi e l invirni tipidi rispettu a la latitudini le nevicati e le chioggi su assai frequenti sia nn estati ca nn invirnu la timpiratura cchiù calla registrata in londra è di gradi londra havi cchiù di distretti la greater london authority gla è lu curpu amministrativu respunsabili di la pulitica e di li serviza cittadini cumu la pulizia li vigili di lu fucu e li trasporti la gla è formata da lu sinnacu e da lu cunsigliu cittadinu lu sinnacu attuali è boris johnson elettu ndi lu micheli amari palermu di giugnettu firenzi di giugnettu fu stòricu scritturi e òmu pulìticu sicilianu doppu nu piriudu di esiliu in francia ppi la sò attività pulìtica contra lu reggimi di francischieddu ritorna in italia unni pòi rivesti la càrrica di sinaturi a partiri dû era ancora picciutteddu quannu ntô pigghiannu asèmpiu di sò patri firdinannu accuminciau a participari a li riunioni siparatisti ppi la nnipinnenza dâ sicilia di nàpuli ma la rivuluzzioni siparastista dû finìu cu la riprissiuni burbònica e â li siciliani nun cci aristaru ca l occhi ppi chiànciri ntî stu clima vinni ncriminatu p aviri scrivutu l òpira la guerra dû vèspiru la guerra del vespro n talianu cca ppi la mpusizzioni dâ cinzura niscìu a l èbbica cû tìtulu un periodo delle istorie siciliane del xiii secolo accussì ppi nun cascari ntê manu dû cuvernu di nàpuli si nni fujìu n asìliu a pariggi ddocu vinni accugghiutu di àutri siciliani cca si nn avìanu macari iddi scappati dû solu pàtriu assicutati dî napulitani ccu na situazzioni di chiossai tranquillitati di unni ora s attruvava aripigghiau li sò studî di lingua àrabba cca duraru ppi cchiù di deci anni di iddu foru studiati tutti li manuscritti di ssà lingua cca parràvanu dâ sicilia ntî lu pirìudu dâ duminazzioni islàmica e nni vinni fora la munumintali storia di li mussurmani n sicilia titulata n talianu storia dei mussulmani in sicilia lu primu vulumi di l òpira cca è cumposta di tri vulumi vinni pubbricatu ntô a firenzi di l edituri felice le monnier lu secunnu vulumi niscìu ntô e lu terzu fattu di tri tomi ntî l anni mentri cca ancura travagghiava supra a la storia di li mussurmani n sicilia eppi la pinzata di nu nova travagghiu la priparazzioni di la bibbliuteca àrabbu sìcula cca vinni appoi pubbricata ntô macari chista fu n òpira munumintali unni vènunu llustrati l òpiri àrabbi cca parràvanu dâ sicilia o macari cca nni trattàvanu qualchidunu di li sò aspetti òpiri giugràfichi stòrichi puètichi prestu l auturi di ss òpiri divintaru famusi macari ntî la cultura uccidintali cumu al idrisi cumu â lu viaggiaturi ibn gabayr o a lu pueta ibn hamdis cca cantù la sicilia ntô turnau n patria ppi participari â la rivuluzzioni ndipinnintista siciliana dû e ppi sìdici misi quantu durau lu novu abbrivisciutu statu sicilianu vinni eliggiutu diputatu ô parramentu sicilianu e numinatu ministru di li finanzi finutu l autu cuvernu sicilianu si nni turnò arrè ntâ francia unni s avvicinò a giuseppi mazzini e a li sò idìi pulìtichi ntô â l universitati di pisa ccû cuvernu pruvvisòriu tuscanu fu prufissuri di lingua e storia àrabba turnau n sicilia ntô comu ministru di garibbaldi participau â la vita pulìtica dê l italia unita e vinni numinatu sinaturi a lu di jinnaru fu appoi ministru dâ istruzzioni pùbbrica dô ô ntô stissu ripigghiau lu nzignamentu dâ lingua àrabba ntî l istitutu di studi supiriuri di firenzi nzinu â lu murìu mpruvvisamenti a firenzi a lu di giugnettu mentri cca ancura travagghiava ppi fari mudìfichi e aggiustamenti supra â la storia di li mussurmani n sicilia amari fu auturi di storia della guerra del vespro siciliano e storia dei musulmani di sicilia si fa canùsciri comu ricircaturi seriu di l idintitati siciliana lu primu vulumi di i musulmani di sicilia fu pubblicatu ntô espertu arabbista traduci in talianu nu nùmmuru mpurtanti di testi dâ prisenza àrabba in sicilia amari fu tistimoni ntê sò òpiri di nu dialugu e di na tulliranza diffusi ntâ la sicilia di l èbbica àrabba lay lady lay significa quarchi cosa comu abbaffati ccà amuri mia lu riggista dâ pillìcula midnight cowboy vulìa usari sta canzuni ma nfini fu rifiutata cumpari supra l album nashville skyline chi si pò discriviri comu essiri country macari country rock quarchi cosa stranu pi bob dylan arresta una dî canzuni di dylan cchiù canusciuta e forsi la cchiù unica n termini dû sonu na canzuna senza missaggi ammucciati è na canzuna simpricimenti dûn omu circannu l amuri di na fimmina nnô senzu fisicu nun s arraffa diri ca si tratta dûn tema nun tantu luntanu di quarchi puema di giuvanni meli o ninu martogliu tankh tnk è l acrònimu cû quali venunu chiamati li tri testi sacri di la riliggiuni ebbràica la nnuminata bibbia ebbràica parti di l anticu tistamentu cristianu li tri littri t n k sunnu l acronimu dâ sprissioni torah neviim ketuvim torah prufeti àutri scritti o aggiògrafi li tri parti di la scrittura tnk secunnu li rèuli funètichi di la lingua ebbràica si pò prununziari tantu comu tanach ca comu puru cchiù di radu tench è ntirissanti nutari ca la palora bibbia nun havi un tèrmini aquivalenti nnâ lingua ebbràica tutti li libbra sunnu scritti nta la lingua ebbràica cu picca parti n aramàicu lu cànuni ebbràicu accetta sulu lu testu ebbràicu dittu testu masorèticu torah è na parola ebbraica ca voli diri liggi nsignamentu ma nta na manèra cchiu istèsa di lu grècu nòmos comu fu attraduciutu nta a bibbia dei sittanta cu stu tèrmini si sòlinu chiamari li primi libbra di la tanach canusciuti puru cu lu nomu grecu pentateucu pénte n grecu voli diri cincu teuchos voli diri libbru forsi picchì sunnu scritti nta ròtuli di pirgamena lu stissu tèrmini di torah è usatu nnâ lingua ebbraica pi vuliri diri liggi ebbraica n sensu ginirali si usa la parola torah shebiktav traduz la liggi ca è scritta pi nnicari li libbra di lu pentateucu e la parola torah shebehalpeh pi nnicari tutti li testi sacri ebbraici li libbra di la torah sunnu like a rolling stone significa littiralmenti comu na petra rutuliannu ntô nuddu putìa cridiri ca na canzunu chi durava sei minuti putissi addivintari nu granni successu è mpusibbili arraffari quantu nfluenza sta canzuna havi avutu l urtimi quarant anni arresta la canzuna difinitiva di bob dylan na canzuna chi si pò discriviri essiri lu rock purissimu accuminzannu cûn battu dû tammuru siquitu di sei minuti dûn triulu dûn organu lamintusu sunata di al kooper e lirichi arraggiati unu s arresta cu nuddi dubbî di quantu maravigghiusa sta canzuna è s attrova ntô album highway revisted lu secunnu album di dylan chi fu riggistratu chî strumenti alittricati e nzemmulu cû prossimu album blonde on blonde sunnu forsi li dui album di dylan cchiù celibbri subterranean homesick blues era lu primu top hit pi bob dylan nu fattu ncridibbili datu c avia statu già celibbri pi l urtimi tri anni prima dû sta canzuna vinni dû album bringing it all back home marcannu la prima vota ca dylan si riggistrava usannu strumenti alittricati nautra canzuna di stu album mr tambourine man jiu a nummiru unu pi the birds addimentri ca dylan stava essennu pigghiatu a scarpi vecchî pi sunari la chittara littrica â newport folk festival singava la fini dâ sò carrera di folk e lu principiu dâ sò vita comu na stidda granni nnô munnu di pop rock mr tambourine man signuri tammurinu rapprisenta la prima vota ca na canzuna di bob dylan si nni jiu a nummiru unu dû top cantata o d iddu o di nautr artista prima dû peter paul and mary avianu già jutu ntô top cu dui autri canzuni di dylan blowin in the wind e don t think twice it s alright sta canzuna marca lu principiu dû geniri folk rock na cumminazzioni dî soni chitarri lettrichi chî temi di folk sta canzuna porta ssu sonu distintu chi si pò discriviri comu lu sonu di stiddi cascannu a terra si tratta dûn sonu c arrivau pricisamenti ô mumentu giustu nnô munnu di rock addimentri ca the birds jeru a nummiru unu dylan stava essennu pigghiatu a scarpi vecchî pi sunari la chittara lettrica â newport folk festival ma chissa si tratta di nautra storia ancura blowin in the wind sbattuliari nnû ventu rapprisenta la prima vota ca na canzuna di bob dylan trasìu nta la top cantata o d iddu o di nàutr artista a stu puntu peter paul and mary èranu già canusciuti nnô munnu dû folk spiciarmenti a nova jorca cu sta canzuna una di cchiù cèlibbri canzuni dû muvimentu di diritti civili di l anni la fama di tutti dui artisti criscìu di cchiù peter paul and mary avìanu nàutra canzuna di successu scritta di dylan don t think twice it s alright e riggistraru àutri canzuni di dylan assai canusciuti ma ô cuntrariu di dylan peter paul and mary arristaru sempri cantanti di mùsica folk peter paul and mary comu si cci pò addunari dû nomu era nu gruppu di tri cantanti chi supratuttu cantàvanu canzuni di folk foru unu dî primi gruppi chi accuminzaru a ricriari lu muvimentu di mùsica folk ô principiu di l anni certamenti foru lu primu a arrinèsciri a otteniri successu cummirciali spiciarmenti câ mùsica di bob dylan blowin in the wind e don t think twice it s alright e gordon lightfoot lu cchiù granni successu l àppiru câ canzuna di john denver leaving on a jet plane chi finìu a nùmmiru dui ntô regnu unitu e nùmmiru unu nnî stati uniti caiu giuliu cèsari o caju juliu cìsari di giugnettu a c di marzu a c ginirali omu pulìticu e littiratu rumanu lu sò nomu è ricurdatu pi la cunquista rumana di la gallia la francia di oggi chi cuntau ntâ sò òpira de bello gallico divintatu cònzuli e triùmviru rumanu fu ammazzatu ô sinatu di roma ê idi di marzu dô a c nti na cungiura urganizzata di nu gruppu di pirsuni chi pinzàvunu ca cèsari vulìa accintrari tuttu lu putiri ntê sò manu caiu giuliu cèsari nascìu ad anzio ntâ ripùbbrica rumana e zzoè a l antica roma ntô a c di carusu cci piacìa â littiratura n fatti cchiù tardu addivintassi nu littiratu calascibbetta è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di enna cosi ntirissanti di vìdiri la chiesa dâ matrici fatta fari di eleonora ii d araguna pi na grazzia ricivuta la chiesa dî cappuccini cu nu dipintu dû pitturi borremans la chiesa dû càrminu cu n annunciazzioni ca si pensa fatta dû gagini la cosa cchiu mpurtanti è la necròpuli di realmesi dû vi e iv sèculu a c cu tummi a grotticedda scavati nna la muntagna lu santu patronu è san petru e si fisteggia lu primu luni d agustu la festa cchiù mpurtanti però si fa pâ madonna di barripù madonna di buon riposo ca si fisteggia lu primu fini di simana di sittèmmiru e unni c e la sagra dâ sasizza e la cursa dî bèrberi god only knows significa sulu lu diu pò sapirinni fu riggistrata di the beach boys ntô l idia pâ canzuna accuminzau câ ntroduzzioni dû pianu di brian wilson doppu cui tony asher agghiunciu na paia di righi tra dui uri e menzu la canzuna era accabbata di prima wilson si prioccupau ca la radiu nun la sunava picchî la canzuna cuntiniu la palora god diu ricurdannu ca stamu parannu dî stati uniti ma fu cunvintu ca nun si trattava di nuddu prubbrema in ogni casu jiu a nummiru dui ntô regnu unitu ma ô cuntrariu ntê stati uniti camminau araciu araciu finu a nummiru e ddà stava prima di scinniri currennu curennu ovviamenti comu ora lu populu miricanu nun accetta facili parrannu di diu nta na manera cchiù o menu liggera good vibrations littiralmenti trèmuli boni fu riggistrata di the beach boys ntô tanti afficiunati di pop rock ancura la cunzìddiranu la megghia canzuna mai riggistrata n ogni casu tannu si trattava di nu sonu avanzatu nnû senzu tècnicu cci vòsiru sissioni duranti sei misi usannu quattru stanzi di studiu prima ca brian wilson fussi suddisfattu chi tuttu chiddu ca putìa fari l avìa fattu era la prima vota ca lu gruppu avìa usatu nu nastru a pisti nàutra vota assai avanzatu pi tannu la canzuna vinni ricurdata cû sonu di nu strumentu stranu nu theramin usatu spissu pî pillìculi di fantascienza pirchì duna ddu sonu acutu chi rifletti nu tintu auguriu la canzuna jìu a nùmmiru unu ntô regnu unitu e nta li stati uniti calatafimi seggesta è un paisi di abbitanti a chilòmitri di tràpani a metri supra lu liveddu di lu mari lu paisi si sviluppò nto xi seculu sutta lu casteddu eufemio di qui ora arristaru picca tracce na vota si chiamava simpricimenti calatafimi e appoi lu nomu fu canciatu n calatafimi segesta lu nomu novu è duvutu a lu fattu ca nta la zona di calatafimi c è l anticu situ elimu prima grecu pòi di segesta ca era di na granni mpurtanza ntô primu millenniu avanti cristu lu paisi fici parte di lu regio demanio fino a lu quannu federico iii di aragona la concesse n feudo a so figghio guglielmo poi vinni ceduto ai peralta poi ci fu donna violante de prades abernardo cabrera calatafimi fici parte anchi allacontea di modica insemmula aarcamu dua lu quannu fu ncaramentata nto demanio di luregnu di li due sicilie cu la spedizione di li milli nto colle dipiantu rumanoaffrontò lu maggiu nta na celebribattagghiali truppe borboniche nto logo dunni vinne lu scontru ci fu eretto nun ranni mausoleo dunne si cunservanu li spogghie di li caruti lu mausoleo canusciuto commusacrariu di piantu romanu fu progettatu da lu celebri architettuernesto basile ntopigghiau la denominazione attuali grazi a na leggi regiunali presentata da lu sinnacu di di tempi e presirenti di l assemblea regiunali siciliananicola cristaldi la festa di lu santissimu crucifisu è una di li festi populari chiù antichi d italia si fa nta la città di calatafimi ogni o anni nta li jorna ca vannu da lu al maggiu è na festa religiusa in unuri di cristu crucifissu la cui devuzione nta la cittadina è collegata a n anticu crucifissu di lignu di autori gnoto la festa nun si svurgia ogni annu ma ogni bota ci fusseru abbastanza sorde pi organizzarila ogni anni prima ogni anni da lu la populazione calatafimara divisa n ceti sfila pi tri jorna n processiune lanciannu confetti cucciddati e ciuri èrici è nu borgu medievali appusatu ncapu di na muntagna a chilòmitri di tràpani a metri supra lu niveddu dû mari lu cumuni d èrici nglobba però macari la vaddi dunni oramai c è chiossai genti a lu munti di nvernu ci sù sulu cristiani nveci sutta ci sù quasi cristiani lu paisi nascìu cu l elimi cristiani chi stàvanu n tutta la pruvincia di tràpani chi custrueru mura difinzivi grossi si la pigghiaru poi li cartagginisi e li rumani chi cunzirvaru li riti riliggiusi e viniràvanu a veneri ericina nnû mediuevu traseru l àrabbi e li nurmanni chi mìsiru tri porti porta tràpani porta carminu e porta spata e fìciru nu casteddu cu li spagnoli si fìciru puru n anticchia di cresi e palazzi ca la fìciru addivintari mpurtanti nna l ci foru ristruttuazzioni dû paisi ma arristau sempri cu un caràttiri medievali avi ancora li vaneddi comu èranu na vota finu a quannu c era lu fascismu idda si chiamava munti san giulianu avi anni chi si fannu li cursi chî màchini dâ strata chi la junci cu valdèrici la chiàmanu cronoscalata monte erice dû è puru cullicata a tràpani cu na funivìa accussì boni di manciari sunnu la pasta cû pestu ericinu attipu chiddu ginuvisi pirò cu agghia pummadoru mènnuli alivi e basilicò li ginuvisi duci câ crema o câ ricotta l ericinu licori li mustazzola biscotta duri mazzara nomu ufficiali mazara del vallo è na citati di abbitanti ca s attrova a chilòmitri di tràpani a metri ncapu lu liveddu di lu mari è nu mpurtanti centru agrìculu e suprattuttu marinaru canusciutu comu unu di li porti pi varchi di pisca cchiù grossi d italia e di lu mari miditirràniu è videmma nu ciurenti centru di cummerciu ìtticu e di bona attivitati viti vinìcula l attività ecunòmica cchiù mpurtanti è la pisca è na citati a chianta quatrata ca sarva ancora li signa e li caràttiri cchiù mpurtanti di la duminazzioni slàmica n sicilia dintra lu tirritoriu chi beddru stu tirritoriu di mazzara è videmma prisenti n òasi wwf na la zona di capu fetu china d aceddi di mari e aquitrini n àutra òasi sta pi jiri li jurghi tunni nu nzemi di lachi nicareddi di urìggini vurcànica dunni diversi speci di aceddi ripòsanu duranti li longhi viaggia portu finiciu ntô sèculu vi e v a c passa a li cartagginisi ntû a c e a li rumani ntû a c ntô vinni uccupata di l àrabbi e ciurisci e si sviluppa comu paisi slàmicu ca nzinu a ora s arricanusci ntra li strati stratuzzi vìi vìiculi vaneddi chiazzi e curtigghi ntricati e ramificati comu lu paisi cchiù slàmicu d italia ntû veni cunquistata dû cunti ruggeru i di sicilia e ntû addiventa viscuvatu e ciurisci l edificazzioni barocca di cresi e chiazzi àppi videmma nfluenzi di àutri culturi nfatti vìnniru li nurmanni li bizzantini li svevi l aragunisi e li spagnoli di vìdiri cci sunnu ricentimenti la citat di mazzara addivintò famusa pi la stàtua greca di vrunzu dû sàtiru danzanti dû sèculu iv a c piscata di nu piscaturi mazzarisi ntô e ora espunuta nta l ex chiesa di s eggidiu addivintata museu dû sàtiru lu sàtiru danzanti è òi ricanusciutu comu la principali attrazzioni turìstica di mazzara mazzara havi sulu dui frazzioni ufficiali borgata costiera canusciuta comu la custera e mazara due di cchiù ricenti custruzzioni ntra li principali quarteri citadini va mmeci ammmintuata la tonnarella la zona balniari dû paisi ca si pòpula supratuttu pi la stati ntô la sicilia e lu regnu dî dui sicili vennu mmàsi sinza dichiarazziuni di guerra sia dî surdati di garibaldi prutetti ntô sbarcu dâ marina ngrisi sia dî surdati pimuntisi dichiarati disirtura e ajutati d àutri ufficiali e mircinari di tutti li nazziunalitati ginirali ungarisi turchi surdati algirini indiani ecc a chissi s accucchia quarchi vuluntariu sicilianu la sicilia già divastata ecunomicamenti nun s arripigghia dâ miseria di unni vinìa ntû palermu nzurgi e dichiara la nnipinnenza dâ sicilia di l italia ma lu ginirali raffaele cadorna patri di luigi cadorna bummarda e s arripigghia la citati la guerrigghia di risistenza vidi lu brigantaggiu ca dura pì dicenni e la riprissiuni pimuntisi fannu cintinara di migghiara di vittimi arcuni fonti storichi dìcinu circa nu miliuna di morti ntâ tuttu lu sud e sperdi câ migrazziuni di massa ca nta l anni purta miliuna di siciliani fora n particulari nta li stati uniti d america l urganizzazziuni criminali mafia c accuminzanu a esistiri doppu di l annissiuni a l italia nun s avìanu nutizzi di l asistenza d urganizzazziuni criminali prima di l unità d italia stìnnunu lu loru puteri ntâ tutta l ìsula n italia e fora d italia ntô duranti la secunna guerra munniali la sicilia occupata dî forzi tudischi fu lu tiatru di n azzioni di libbirazzioni di la parti dî forzi alliati canusciuta comu opirazzioni husky st opirazzioni sinnau puru l inizziu di la libbirazzioni italiana dû nazi fascismu chi si cunchiudìu lu di aprili dû la situazzioni n sicilia era comunqui assai cunvulsa ntra lu e lu accuminzanu n sicilia l azziuni di l evis esercitu voluntariu pi l indipinnenza siciliana guidata di antonio canepa ca veni ammazzatu lu di giugnu dû ma nàscinu àutri muvimenti ca custrìncinu lu rè umberto i di savoia a cuncèdiri nu statutu d autonomia spiciali lu statutu duna â sicilia assai putiri magistratura pulizzia scoli università rigiunali trasporti e autonomia fiscali ma stu statutu nun ha datu li risultati spirati puru pirchì nun ha statu mai applicatu nni la sò ntirizza lu statu italianu ha favurutu la nnustralizzazzioni lurda o cursu di l anni e chî stabbilimenti petroliferi di priolu melilli e chiddi di gela l emigrazzioni di na bona parti dî l òmini n età di travagghiu fu nu finòmino di sucità assai prisenti tra la fini dâ secunna guerra munniali e tutti l anni na certa nnustrializzazzioni e nu certu sviluppu si potti aviri comunqui ntâ secunna parti dû vintèsimu sèculu lu sviluppu e l ammudirnamentu di l isula forru frinati di fattura sociu ecunòmici comu l alfabbitizzazzioni scarsa nti l anni la mancanza di nfrastrutturi l emigrazzioni e la prisenza di attività malavitusi liati â mafia chi pi dicenni ha tinutu lu cuntrollu riali di l isula sulu nti l anni na ceta cuscienza siciliana si risbigghaiu grazzi a pirsunalità pulìtichi comu piu la turri leoluca orlandu enzu biancu e all attività nvistigativa di maggistrati antimafia chi agghicaru a paiari câ sò vita comu giuvanni falconi paulu borsellinu e rosariu livatinu cuntribbuennu accussì all attuali sforzi pi lu dibbillamentu dâ mafia e pi na vera mudirnizzazzioni di l isula custunaci è un paisi ca s attrova a chilòmitri di trapani a metri supra lu liveddu di lu mari è famusu pi li so cavi e la pruduzzioni di màrmuru custunaci rapprisenta lu cchiù mpurtanti centru marmìfuru dâ sicilia e lu sicunnu di l italia di li so cavi s estràssiru diffirenti tipi di màrmuru l avoriu vinatu lu libbecciu lu botticinu e l ùnicu ca s estrai puru oi lu perlatu di sicilia lu màrmuru di custunaci s attrova nnâ mitrupulitana di milanu nnô kennedy center di nova york e puru nnâ basìlica di san petru ô vaticanu custunaci è puru famusu pi i spinci un duci particulari fattu principalmenti di patati paceca è un centru e comune italiano ri chiu assae ri abbitante e s attrova a chilòmitri ri n tràpani a metri supra lu liveddu di lu mari u territorio ri paceca era già abbitato a partire ru paleolitico como ricino i repeitti aicheologgici attruvate ncapo u sciarotta u sciarotta è u timpune unni poi ci nasce paceca enno vesso l età modeinna u primo nucleo ri villaggio si creò nu xiv xv secolo a attunniare a chiesa ri santu lorenzo ra citta poi u villaggio passao ni mano ai fardella cu feudo ma però porcunemicuriddiu l abbannunaro lelley ca licentia aedificandi et populandi u re ra sicilia pippo u terzo ri spagna ci rette u titolo ri principe ri paceca a u marchese placido fardella u nome paceca fu pigghiato ru cognome ra mugghiera ri stu marchese iddra si chiamava maria pacheco cchiù avanti versu u u comune ri paceca fu unciutu a chiddro ri trapane e ci pigghiò a provincia paceca ave u territorio ri trapane sia supra chi sutta e spaitte a metà u territorio ri trapane villarosa è un cumuni di abbitanti dâ pruvincia di enna paisi agriculu si trova ntô centru dâ sicilia a villarosa si curtìvanu alivi frummintu e minnuli cosi ca si ponu apprizzari nnì la festa di la madonna di la catina ca si teni l di sittèmmiru nnanzi la chisa madonna di la catina km luntanu dû centru dû paisi macari stu paisi a vistu partiri un saccu du genti pì curpa dâ disoccupazzioni ntô li sò abbitanti hannu jutu nta tutti li cuntinenti ma lu grossu jìu a finiri a morlanwelz paisi birgisi giamillatu cù villarosa ntô villarosa s attrova a m s l m ntra na conca ê pedi dû munti giurfu lu sò tirritoriu si trova mmenzu dî ciumî lu salsu d acqua salata e lu morellu d acqua duci chist ùrtimu è affluenti di lu lacu artificiali lacu morello o villarosa ca si trova a km dû paisi fonti wikipedia taliana di principiu lu paisi avìa lu nomu di san giacumu di bombinettu ntô vinni canciatu in villarosa in omaggiu a la pittrici rosa ciotti di resuttanu ca fici un particulari pianu rigulaturi cu li strati perpinniculari accittatu di l abbitanti l attuali centru annascì pi mèritu di lu duca placido notarbartolo nòbbili palermitanu ntô fu sempri centru ecunòmicu tantu attivu speci ntô secùlu xix quannu si rapiru tanti mineri du surfaru e sali potassici ca s attròvanu ntâ zona doppu lu cumuni addivintà autònumu pi quantu riguarda li munumenti cci sunnu la chiesa matri didicata a san giacumu maggiori patronu di lu paisi palazzu s anna palazzu ducali ex risidenza di lu duca notarbartolo ex cummentu di li cappuccini tutti fatti ntô secùlu xviii a la stazzioni di li trena km c è lu museu di l arti mineraria e civirtà cuntadina unicu in europa nta lu sù ggeniri natu pi mèritu di lu capu stazzioni primo david ca pi l amuri di fari arristari aperta a stazzioni cumincià a circari cimeli addumannanuli a paisani risidenti e paisani ca si trasfireru a l esteru sempri ntâ stazzioni ca ntô pirìudu dî li mineri sirvìa pi traspurtari surfaru e sali cc è macari lu cimeliu di l acqui fonti wikipedia taliana in sustanza dui sù li nomi ca mèritanu minzioni unu è chiddu dî lu scritturi vincenzo de simone ca nunustanti campau quasi pi tutta la sò vita a milanu purtau a sicilia nta lu sò cori e scrissi tanti lìrichi dialittali moltu apprizzati comu bellarosa e terra amurusa didicati a villarosa l àutru è carlo maria falzone ca fu nutaru assai ncignusu picchì oltri a scrìviri òpiri prufissiunali comu il dizionario del notariato sprummentau un novu sistema di scrittura stenugràfica un novu mitudu pi sunari a fisarmònica a pianu fici un carculaturi manùali e si ntirissau a na nova lingua ntirnazziunali chiamata ido di cui criau na speciali applicazzioni pi la lingua taliana a lu paisi villarusanu ha statu di ricenti ntitulata na canzuna villarosa di claude barzotti cantanti birgisi di chiari uriggìni siciliani n capu dî classìfichi di lu sò paisi fonti wikipedia taliana lu telescopiu parola cumposta di tele e skopein ca voli diri vìriri arrassu è nu strumentu ca pirmetti di vìriri l uggetti luntani àppi na mpurtanza enormi pi putiri stabbiliri quali teorî supra l universu èranu veri nurmalmenti si dici ca fu nu fabbricanti di lenti ulannisi hans lippershey a fari lu primu telescopiu ntornu a lu pirò fu galileu galilei ca nta lu riggistrò lu primu telescopiu ufficiali grazzi a iddu fici granni scuperti nta lu campu di l astronumia ntra li quali una di li cchiù mpurtanti fu chidda dû di jinnaru dû quannu scuprìu quattru luni di giovi esìstinu vari tipi di telescopi quannu si parra di telescopi ci si rifirisci suprattuttu a chiddi òttici ntra chisti ci nni sunnu di dui tipi chiddi rifratturi e chiddi riflitturi àrcamu pi talianu alcamo è na citati a chilòmitri di tràpani n sicilianu l abbitanti sunnu chiamati arcamisi lu nomu arcamu nun si sapi precisamenti di dunni veni ci sunnu varii virsiuna anticamenti si cridìa ca era na palora arabba ma è cchiù probabbili chi veni o di la palora siciliana càccamu o di arcamu di troia chi aiutau a lu re priamu nta la guerra di troia lu primu nùcliu nascìu n capu lu munti bonifatu dunni c èni na necropuli e li resti di longuru un villaggiu elimu a guardia di siggèsta l elimi si facìanu discenniri puru di li troiani ma sapemu ca ô niveddu linguisticu eranu un populu italicu comu li siculi si penza chi eranu lu stissu populu successivamenti doppu chi li rumani scunfiggeru a li cartagginisi l abbitanti di longuru scinneru di la muntagna pi putiri travagghiari li terri e stu novu centru pigghiau lu nomu latinu di longaricu m pi chissu s attruvaru videmma antichi tannuri rumani chi sirvìanu a travagghiari la ciramica nta lu tirritoriu sutta la muntagna lu primu documentu chi parra di arcamu è di lu nni un passu di lu libbru di ruggeru scrivutu di lu giugrafu arabbu al idrisi chi ammùntua arcamu comu un quasali ranni cu tirrena boni a siminàri tannu li cristiani si n avanu turnatu a stari arreri n capu lu munti bonifatu mmeci sutta ci stavanu li mussurmani la citati dunni s attrova ora fu ri funnata ni lu di lu mpiraturi fidiricu ii di hohenstaufen fidiricu i di sicilia chi poi appi a assicutari li mussurmani pi nun farili strarriari cu li cristiani vistu chi ci fù un ribellamentu di iddi di lu ô e dunca li cristiani pòttiru scinniri di la muntagna accussì li quattru quartera chi spartìanu arcamu s vitu s liunardu s ippolitu e s nicolò addivintaru cristiani fu tannu chi ddocu nascìu lu famusu pueta dâ scola siciliana ciullu d àlcamu la citati addivintau prima un feu dâ famigghia ventimiglia e n arristau na turri d un casteddu ncapu lu munti bonifatu e poi passau sutta li cunti di muòrica chi vi lassaru un beddu casteddu chi s attrova ni la chiazza di la ripubbrica ditta all arcamisi ncapu lu chianu e na lucalità turìstica cu na plaja dorata troppu bedda di circa km chi ntâ stati si pòpula di turisti chi vennu di tutti li banni taurmina è un cumuni dâ pruvincia di missina ca s attrova a chilòmitri di missina a metri di lu liveddu di lu mari l urìggini di taurmina tauromenion n grecu tauromenium n latinu pari èssiri sìcula siddu puru li nfurmazzioni nun sunnu sicuri diudoru sìculu nta lu libbru dici ca li sìculi occuparu lu munti tàuru nta lu pirìudu di la xcvi olimpìadi a c taurmina è na cità di granni nteressi stòricu artìsticu unni vali la pena taliari taurmina havi dui porti unni cui si ci pò tràsiri porta catania a sud e porta missina a nord nni la secunna mità dô vintèsimu sèculu lu turismu criscenti accustrincìu l amministrazzioni cumunali a chiùdiri lu tràfficu a li màchini e accuminciaru la custruzzioni di tri parcheggi e di na funiculari pi mazzarrò cammora tràsiri cu la màchina a taurmina diffìcili è e lu cumuni havi messu un sirvizziu di autubus franchi ca pòrtanu dô parcheggiu lumbi nta zona dô teatru griecu ci sù autubus di missina e di catania si ci pò tràsiri cu l autustrata a missina catania unni lu casellu taurmina nord bonu è pi ìrisi a taliari la città lu taurmina sud è megghiu pi lu portu e lu teatru griecu cu la statali urientali sìcula e cu lu trenu nnâ stazzioni taurmina giaddini giardina chi è cunzidirata una dî chiù pittureschi d italia un passatiempu è n attivitati praticata non cu la finalitati di fari danaru ma pi lu sulu ntiressu e divirtimentu cu lu scopu d arricriari lu corpu e o lu spìritu tinìrisi occupatu cu nu passatiempu pò purtari a migghiurari canuscenzi spirienzi cultura ecc però lu spìritu chi movi ogni passatiempu è sempri chiddu di la suddisfazzioni pirsunali e di lu svagu chiddu chi p arcuni pirsuni è un passatiempu p àutri cristiani pò èssiri un veru e propiu travagghiu accussì na custurera di prufissioni pò aviri comu passatiiempu chiddu di didicàrisi a lu jardinu mentri ca un jardinaru pò aviri comu passatiempu lu patchwork quannu un cristianu fa n attivitati pi travagghiu si dici prufissiunista quannu la fa comu passatiempu e senza accanzàrici danaru si dici amaturi asìstinu varî tipi di passatempi cìnima e n abbriviazzioni di la parola cinimatografìa la tècnica chi cunzisti nni la pruizzioni viluci ô secùnnu n capu a nu schermu di li fotugrammi cuntinuti nta li pillìculi pi criari l illusioni òttica di muvimentu kine n grecu voli diri muvimentu lu cìnima si pò diri ca accuminzau la sò storia â fini di lu sèculu xix n francia quannu li frati lumière filmaru la nisciuta d arcuni travagghiatura di la sò fàbbrica comu forma di riggistrari fatti o di cuntari storî lu cìnima è na vera e propia arti nfatti veni puru chiamatu la sèttima arti la nnustria cinematogràfica movi assai dinari suprattuttu nta ddi paisi comu la mèrica unni è cchiù sviluppata i am the walrus littiralmenti ju sugnu lu trichecu riggistrata di the beatles ntô fici parti di nu discu di cui tutti dui lati àppiru successu l àutru latu era hello goodbye tutti dui s attròvanu ntâ pillìcula magical mystery tour littiralmenti giriata mistiriusa e màgica e puru nta lalbum cû stissu tìtulu nàutra vota i am the walrus havi nu tìtulu chi nun havi senzu e li lìrichi dâ canzuna sunnu chini di mmàggini assurdi e strammati ogni riturnellu finisci chî palori dû tìtulu ju sugnu lu trichecu gu gu gu ggiub ma nfini è na canzuna ca nun si scorda currennu ntra cui cc è sempri quarchi cosa nova di scupriri jiu a nùmmiru unu ntô regnu unitu e ntê stati uniti ancilu muscu nascìu a catania ntô era lu quattordicèsimu figghiu d un putiaru e appi a travagghiari di quannu era nicareddu fici varî mistieri lu scarparu lu muraturi lu varveri ma nun ci piacìanu chiddu chi ci piacìa pi daveru era cantari canzuna pi li strati e finìu cantannu nta li tiatrini di li mariunetti ntô trasìu nta la cumpagnia di giuvanni grassu senior e prestu accuminciò na rivalità ntra di iddi picchi lu muscu era un bon atturi ca piacìa a lu pùbblicu accussì muscu canciau cumpagnìa e si nni jiu a la cumpagnìa di marinella bragaglia finalmenti ntô funnau la so cumpagnìa la comica compagnia siciliana del cav angelo musco facìanu parti di la cumpagnìa puru li dui soru anselmi una di iddi rusina addivintau la so cumpagna d arti prifiruta doppu un inizziu difficili ni l aprili dû rapprisintaru nta lu tiatru filodrammatici di milanu lu paraninfu di capuana fu un successu granni di pùbblicu e di crìtica ancilu muscu accuminciò a divintari un còmicu canusciutu e li cchiù mpurtanti scrittura siciliani pirandellu capuana martogliu scrissiru pi iddu testi di tiatru ntra li cummedî cchiù famusi citamu san giovanni decollato e l aria del continente di martogliu e pensaci giacomino liolà e la giara di pirandellu ma lu muscu nun fu sulu n atturi di tiatru a iddu si ntirissò puru lu cìnima lu primu film di muscu fu san giovanni decollato doppu alcuni anni fici cinque a zero e il feroce saladino di mario bonnard paraninfo fiat voluntas dei e l eredità dello zio buon anima di amleto palermi l aria del continente lo smemorato pensaci giacomino e gatta ci cova di gennaro righelli re di denari di enrico guazzoni muscu murìu a milanu ntô a anni eliu vittorini sarausa di giugnettu di milanu di frivaru di fu nu scritturi talianu e cummattenti antifascista doppu studi tècnici eliu vittorini travagghia nta nu canteri au nord italia e pòi si stabbilisci a firenzi unni ncontra lu gruppu littirariu di albertu carocci e dâ rivista solaria labburatoriu di puisia ermètica e dû rumanzu novu pubbrica ntâ rivista letteratura la sò conversazione in sicilia ntô a partiri dô vittorini trasi ntâ risistenza antifascista chi discrivi òi nti gli uomini e gli altri ntô pi quarchi tempu doppu la guerra fu diritturi dû cutidianu cumunista l unità e ô stissu tempu diritturi littirariu di l edizzioni einaudi di torinu funna la rivista politecnico e si cunzacra ê sò attività edituriali abbannunannu lu rumanzu e criannu la cullizzioni menabo e puru lu tradutturi di l òpira di william faulkner e di john steinbeck lassa na pruduzzioni abbunnanti marcata dâ sò vuluntà di discrìviri l abbinimenti unni pigghia parti e privileggiannu l azzioni e lu diàlugu lu vermu dâ sita bombyx mori lingua latina vermu dâ dudda è la larva di na vampaciuscia chi è assai mpurtanti n tèrmini ecunòmichi comu prudutturi dâ sita lu nutrimentu dû vermu dâ sita cumprenni sclusivamenti li fogghî dâ dudda sunnu d urìggini dâ cina sittintriunali si chiama lu vermu dâ sita picchì ntrizza la sò scorcia dâ sita rozza la scorcia veni fabbricata d una fila cuntinua di sita rozza tra e metri di lunghizza lu vermu dâ sita havi lu pitittu abbastanti granni si mancianu li fogghi dâ dudda cuntinuamenti jornu e notti pi chissu crescinu currennu quannu lu culuri dî so testi addiventanu cchiù scuri signìfica ca è tempu pi fari la muta quannu la fannu circa quattru voti li soi curpi addivèntanu nanticchia giarni e lu peddu addiventa strittu chi significa ca stannu p accuppunnarisi câ scorcia dâ sita siddu si lassa lu vermu pi manciaricci fora dâ scorcia iddu stissu la filusedda veni tagghiata e dunca la sita è ruinata pi chissu la scorcia veni jittata ntra l acqua vugghiuta ammazzannu lu vermu e facennu la scorcia cchiù facili a sciugghìrila lu vermu pò essiri manciatu a stu puntu la vampaciuscia matura veni fatta a crisciri sulamenti pi prudùciri la sita e nun pò vulari si pò chiamàrila puru la vampaciuscia dâ sita o la vampaciuscia dâ dudda ntâ cina cc è na liggenna ca la sita di stu vermu vinni scuperta di na mpiratrici antica chiamata xi ling shi stava facennu na caminata quannu vitti li vermi jìu pi tuccari unu cû sò jitu e straurdinariamenti na filusedda si cci nisciu cuntinuava nesciri ncudduriannucci ntornu dû jitu e putìa sintirisi livari di friddu quannu la sita si finìu vitti la scorcia e s addunau ca chissa era la funti dâ sita e dunca di ccà accuminzau na nnustria grannissima li saracini si purtaru cu iddi ntâ sicilia la canuscenza di sta nnustria era la prima banna di l europa unni sti vermi vìnniru crisciuti ntô senzu cummirciali e pi tanti sèculi la sicilia era lu centru di l europa pi prudùciri la sita christian goldbach konigsberg di marzu mosca di nuvèmmiru matimàticu a s pitirsburgu divintau prufissuri di matimàtica e di storia doppu ntô si occupau di l educazzioni di pietru ii â curti dû zar a mosca viaggiau pi l europa e ncuntrau leibniz nicola bernoulli i de moivre daniel bernoulli e hermann lu cchiossai dû sò travagghiu lu fici nta na currispunnenza cu liunardu euleru supratuttu in tiurìa dî nùmmura oi lu nomu di goldbach è liatu a chiddu di na sò famusa cungittura chi goldbach pruposi nta na littra a euleru ntô lu prubblema di sapiri si ogni nùmmuru pari si pò scrìviri comu na summa di du nùmmura primi nun ha statu ancora risulutu si occupau di summi nfiniti di tiurìa dî curvi e di tiurìa di l equazzioni strawberry fields forever vinni riggistrata di the beatles ntô fici l àutru latu dâ canzuna penny lane tutti dui foru misi ntâ pillìcula magical mystery tour è na pillìcula stravacante e li canzuni riflèttinu stu fattu màrcanu nu tempu ntâ carrera di the beatles quannu èranu nutati pi sprummintari câ mùsica spiciarmenti li mètudi di riggistrari strawberry fields era na casa pî picciriddi senza patri e senza matri e john lennon ci java cu l amici sò quannu era picciutteddu forever signìfica pi sempri nfini nun si tratta di nu tema assai lòggicu ma è na miludìa bedda cu nu stilu di mùsica assai prugrissivu pi ddu tempu the ashes è na partita di cricket cchiù pricisamenti test cricket chi veni jucata ntra la ngriterra e l australia ogni du anni sta seria spurtiva veni chiamata accussì pû fattu ca lu premiu cumprenni na giarra chi cunteni cìniri ashes pi ngrisi la storia o la liggena è ca quannu la ngriterra si pirdìu na partita ntô quattru fìmmini dicìsiru a bruciari li capeddi dî paletti bails pi ngrisi di dda partita comu na rapprisintazzioni dâ morti dû jocu ntâ ngriterra siccomu c avìanu persu contra ê soi cucineddi dâ culonia dunca di ddu mumentu li dui paisi hannu jucatu pi stu premiu ogni seria dî ashes cumprenni cincu partiti test chi volidiri partiti jucati ô liveddu massimu dunni veni jucatu ogni vota è scanciatu n turnu tra li dui cummattanti nova york ca ntô siculish veni chiamata nova jorca o nova jorki è na cità dî stati uniti chi havi abbitanti chi cu la sò aria metrupulitana arrìvanu nzinu a quasi miliuna e ô centru di l attività finanziaria e pulìtica dî stati uniti ma puru dî cumunicazzioni dâ mùsica dâ moda e dâ cultura fu funnata di l ulandisi ntô cu lu nomu di nova amsterdam la cità fu chiamata nova york in onuri di giacumu duca di york e divintau na culonia nglisi ntô quannu giacumu succidìu a sò frati comu re d inghilterra lu metropolitan museum of art s attrova ntâ punta orientali dû central park a manhattan n autru parcu di vidiri a parti dû central park è lu briarnt park chi s attrova vicinu â stazzioni di metru di manhattan nta lu siculish sicilian english dialect zoè lu ngrisi sicilianizzatu la citati di new york veni chiamata nova jorca puru scrittu nova iorca e lu distrittu di brooklyn veni chiamatu brucchilin o brucculinu ntô sicilianu di sicilia la citati veni chiamata accussì ntô calabrisi centru miridiunali la citati veni chiamata accussì li chiesi prutistanti sunnu lu pruduttu di lu muvimentu riliggiusu e pulìticu sviluppàtusi nta lu sèculu xvi e chiamatu riforma prutistanti la palora prutistanti eni addirivata di lu latinu protestari ca vulissi significari dichiarari pubbricamenti st aggittivu ci vinni ppi lu fattu ca duoppu ca a dieta di speyer nta lu ci cinzurau li ducumenta di luteru riaffirmannu li iditta di worms nta lu chissu sigghiatu ci arrispunniu scriviennuci na littira di prutesta lectera protestatis appuntu lu prutestantèsimu surgìu di la riforma ca alcuni pridicatura comu martin luteru e giuvanni calvinu vòsiru fari di la chiesa cattòlica si chiamau d accussì picchì na pocu di prìncipi e citati tidischi prutistaru contra la pruibbizzioni cuntinuta nta l edittu di warms dû di la pridicazzioni di li duttrini di martin luteru nta lu sacru rumanu mperu la stissa natura di lu prutestantèsimu pruvucau la prulifirazzioni di assai chiesi li principali sunnu la chiesa ortudossa è una di li tri principali chiesi cristiani l àutri dui sunnu la chiesa cattòlica e lu gruppu di li chiesi prutistanti diffunnuta nti tuttu lu bacinu urientali dû miditirraniu ntê paisi slavi e ntê cumunità di l emigrazzioni di sti pupulazzioni attraversu lu munnu la chiesia ortudossa cunta circa miliuna di fideli la chiesa ortudossa surgìu nta lu quannu si appi lu scisma d orienti lu papa liuni ix e lu patriarca di costantinòpuli micheli i si scumunicaru a vicenna la quistioni principali era l auturità papali lu papa pinzava ca fussi giustu ca iddu n qualità di succissuri di san petru fussi lu capu di tutta la chiesa mentri ca li quattru patriarchi orientali a iddu ci dàvinu sulu n auturità onuraria e pinzàvinu ca èrinu iddi li veri capi di lu cristianesimu orientali duranti e doppu lu cunciliu vaticanu ii s hannu fattu sforzi granni pi ripigghiari lu diàlugu ntra la chiesa ortudossa e chidda cattòlica lu papa paulu vi e lu patriarca athénagoras i lu di dicèmmiru dû firmaru na dichiarazzioni pi menzu di la quali nzèmmula dichiaràvanu di livari li ricìpruchi scumùnichi di l annu sta dichiarazzioni vinni liggiuta nnô stissu mumentu ntô cunciliu vaticanu ii e ntâ cattidrali dû fanar lance armstrong plano texas di sittemmiru fu nu curriduri miricanu di ciclismu prufissiunali è famusu pi aviri ricumminzatu a curriri doppu èssiri tummatu malatu di cancru tra lu e lu vinciu pi setti voti cunsicutivi lu giru di francia doppu quattr anni ca s avia ritiratu ntò torna a curriri pa formazione di l astana partecipannu pa prima vuota da so carriera a lu giru d italia e turnannu a curriri a lu tour de france aunni arriva terzu doppu lu ritiru dû ciclismu diversi tistimunianzi di dopaggiu lu ncastranu e l unioni ciclistica ntirnazziunali addicidi ntô di annullari tutti li sò vittori ntô tour de france ntô pi finiri lance armstrong cunfissau n tilivisioni nti nu famusu talkshow miricanu di sìrisi dupatu duranti la secunna guerra munniali lu di giugnettu li forzi anglu miricani sbàrcuno ntê costi dâ sicilia lu pianu d occupazzioni dicisu a casablanca di roosevelt e churchill ntô misi di jinnaru veni chiamatu opirazzioni husky lu sbarcu acuuminzau ntè matinati nti tutti li spiaggi dû sud dâ sicilia dâ licata spiaggi di mollarella e poliscia nzinu a portupalu e marzamemi doppu jorna di battagghî li forzi alliati agghìcunu a missina ma nun rinèscinu a mpediri l evacuazzioni in calabbria dî forzi di l assi italiani e tudischi arrìvunu a traspurtari ntô cuntinenti la maggior parti di l òmini e dî mezzi â fini lu di sittèmmiru a cassibbili veni firmatu l armistizziu lu cuvernu ufficiali italianu passa dû latu dî forzi alliati lu sbarcu in sicilia marcau l inizziu di la libirazzioni italiana e ristau nta li mimorî dû pòpulu e resta comunqui unu di l abbinimenti cchiù mpurtanti dâ storia ricenti dâ sicilia e di l italia la ripùbbrica islàmica dû pakistan urdu islm jamhriya i pkistn o pakistan urdu pkistn è na nazzioni chi s attrova ntâ parti nord occidintali di l asia dû sud e cumprenni tirritori chi usuarmenti sunnu cunziddirati comu appartinenti ô mediu urienti e a l asia cintrali chî sò miliuna d abbitanti è lu sestu paisi cchiù pupulusu dû munnu e lu secunnu pi pupulazzioni mussurmana e membru dû commonwealth lu pakistan cunfina cu l innia l afganistan l iran la cina e l ocèanu innianu la capitali è islamabad àutri citati mpurtanti sunnu karachi peshawar e rawalpindi tra lu primu e lu secunnu sèculu doppu cristu lu pakistan era lu tirritoriu ni nu mpiru d uriggini cinisi lu mperu kushan ntô lu pakistan modernu nasci di la siparazzioni di l india danti alighieri nascìu lu di maiu a firenzi di na famigghia guilfa vranca sturiau nta l univirsitati di bulogna e fu cunzidiratu lu primu granni pueta di la lingua vulgari fiurintina morìu n esiliu a ravenna ntô è lu scritturi di la commedia nu puema scrittu nti na forma di vulgari fiurintinu chi evolvìu versu na lingua italiana littiraria e ca tratta di nu viaggiu ntô nfernu poi ô purgatoriu e nfini ô paraìsu lu fini di sta puisia ebbica è ca mancu putemu ragghiungiri di suli lu paraìsu avemu a spiari sempri l aiutu di diu e avemu a essiri sempri umili era lu scritturi dû dolcestilnovo e appassiuntu di la scola siciliana fu u primu â arricanusciri a littiratura siciliana ntô sagghiu scrittu in latinu de vulgari eloquentia cca parra ri tutti i vuggari rî italia circannu chiuddu cca fussi u cchiù miegghiu ppâ littiratura taliana scrissi puru la vita nova ca è nu libbru di puisia e di prosa didicatu ô sò amuri biatrici grecia antica è lu tèrmini usatu pi discrìviri la parti dû munnu chi parrava lu grecu anticu ntê sèculi chi pricideru lu mpiru rumanu sta parti cumprinnìa nun sulu lu statu grecu attuali ma puru cipru li costi egei dâ turchìa la sicilia e lu sud di l italia cuntinintali e li culonî grechi ntê costi di l albanìa di la bulgarìa di l egittu dâ libbia dâ rumanìa dâ spagna e di l ucraina l organizzazzioni pulìtica e ecunòmica dâ grecia antica nun dipinnìa di nu statu cintralizzatu ma di cità chi èrunu puru ripùbblichi ndipinnenti li cità statu cchiù mpurtanti èrunu senza dubbiu ateni alessandria d egittu tebi sarausa corintu sparta ma riggiuni comu la tessaglia o li cità di l ìsuli dû mari egeu rodi samo lu dodecannesu esercitàvunu puru nu putiri mpurtanti ntê rapporti tra li vari entità nu nùmmuru pirfettu è nu nùmmuru chi è uguali â somma dê sò divisura senza cuntari iddu stissu comu divisuri pi esempiu sunnu nùmmura pirfetti sapièmu ca li nùmmura pirfetti pari sunnu sulu chiddi di la forma unni è nu nùmmuru primu tali ca è nu nùmmuru primu di mersenne e perciò nzinu a oggi si ni canusciunu quantu li nùmmura primi di mersenne sapièmu puru chi si è nu nùmmuru pirfettu sparu allura havi a aviri armenu fattura primi ntâ sò scumposizzioni si penza ca di nùmmura pirfetti spari nun esistunu propria ma sta cungittura nun ha statu ancora dimustrata nun si sapi siddu esìstunu infiniti nùmmura pirfetti né siddu esistunu nummura pirfetti spari lu mprissiunismu si rifirisci a na scola di pittura ma puru nu muvumentu artìsticu cchiù giniralmenti accuminzatu nnâ francia ntâ secunna mitati dû sèculu xix chi durava finu ê primi anni dû sèculu xx lu mprissiunismu si tratta d accappari na mmàggini ntô modu currennu e abbriviatu ntrâ na vutata d occhi e poi pruvannu a discriviricci e rapprisintaricci cu na forma vaga luntanamenti jucannu câ luci cumu lu suli chi penitra li fogghî di l arvuli e nfini facennu cumpariri na frischizza nu sbriu di culuri e na prijizza nisciuta propiu dû cori li primi maistri dû mprissiunismu eranu supratuttu francisi e cumprinneru moai prununzata mo ai sunnu statui di petra chi s attròvanu supra l ìsula di pasqua nnâ maggiuranza di casi li statui sunnu monulìtichi voli diri ca sunnu ncisiddati di balati sani ma ogni tantu s attrova una chi havi nautra petra sana accucchiatacci nu pukau pâ lingua ndìggini chi veni misa suprâ testa dâ basa si nn attròvanu armenu di sti moai pi tuttu l isula la maggiuranza eranu ncisiddati a rano raraku unni quasi di cchiù s arristaru pi diversi fasi di travagghiu sta pirrera pari comu si è stata abbannunata cumpritamenti a tutt ôn corpu cu quarchi fiura arristannu mmenzu la pirrera senza essiri accabbata quasi tutti li moai chi eranu finiti e a postu cchiù doppu si capitaru a essiri arruzzuliati di l abbitanti ndiggini spissu si succidiu accussì pû fattu dî vuerri nterni sparti dû fattu ca vennu mmagginati spissu comu testuni tanti dî moai nn hannu spaddi vrazza e corpura chi duranti lu corsu di seculi si hannu arrinisciuti essiri ammucciati sutta terra la significanza dâ palora moai è ancura vaga e asistinu tanti tiurî circa sti statui la tiurìa cchiù cumuni è ca sunnu stati ncisiddati dî polinisiani ndiggini armenu anni fa facirmenti rapprisentanu li soi avi marcannu li tabbuti o forsi mpurtanti pirsuni viventi o macari sunnu simmuli pristigiusi dî famigghî la costa di pruducirili avissi a essiri granni picchì ognunu cci vulìa tant anni di mpegnu ma puru picchì eranu traspurtati granni distanzi traversu l isula nun si sapi pricisamenti comu eranu traspurtati ma facirmenti usavanu li slitti di legnu e o ruteddi si cridi ca la quantitati di legnu ca era nicissaria pi susteniri la fabbricazzoni cuntinua di ssi munumenti avìa avutu lu risultatu di spugghiari cumpritamenti li furesti di l isula chissu putìa spiegari picchì la pirrera vinni abbunnunata accussì currennu l arabbia saudita è nu paisi di la pinisula arabbica riggiutu sutta la forma di na munarchìa culla di la riliggiuni islamica li citati cchiù canusciuti sunnu rihad la capitali gedda portu mpurtanti ntô mari russu la mecca meta di pilligrinaggi di divoti musulmani di tuttu lu munnu e medina autra centru di mpurtanza riliggiusa doppu la morti di re fahd divintau re abdullah bin abdulaziz al saud menzu frati dû re fahd li sò fronteri sunnu cu l iraq la giordania lu kuwait l oman lu qatar lu bahrein l emirati arabbi uniti e lu yemen cu a est lu golfu persicu e a uccidenti lu mari russu twist and shout chi signìfica â littra girìa e vannìa è na canzuna riggistrata di the beatles ntô e niscìu sulu ntê stati uniti unni jiu a nùmmuru dui e ddà cci arristau pi quattru simani ironicamenti era can t buy me love â littra non mi pozzu accattari amuri chi la firmau a jiri a nùmmuru unu d urìggini era na canzuna dî isley brothers criticamenti nun era na granni canzuna niscìu sulu ntê stati uniti p apprufittari dû straurdinariu successu chi avìanu the beatles chi nni ddu mumentu era propriu fora misura e dunca avemu la sprissioni di ddi tempi beatlemanìa glam rock è nu tipu di mùsica pop rock chi addivintau pupulari nnî primi anni dî ini la palora glam è la forma accurzata dâ palora ngrisi glamorous chi voli diri quarchi cosa comu èssiri azzizzata bedda bedda lu nomu fa na rifirenna ô fattu ca li gruppi e cantanti di st èbbica si piaceru avvistìrisi câ robba fantàstica e azzizzàrisi chî facci pittati forsi era la prima vota ca puru l òmini accuminzaru avvistìrisi di na manera di fìmmina o p àutri palori unisex giniralmenti la mùsica di glam rock era n anticchia cchiù pisanti dâ mùsica pop suttaliniannu li soni dî chitarri alèttrichi ma nun era mai tantu pisanti quantu p asempiu lu gèniri di hard rock na lista di l artisti cchiù granni e cèlibbri nnô munnu di glam rock tutti di l anni na cintrali idroelèttrica è nu cumpressu di strutturi èdili miccànichi e elèttrichi di granni ncignirìa unni l enirgìa putinziali di l acqua veni traspurmata nta enirgìa elèttrica na cintrali idroelèttrica è cumposta di dui bacini unu di munti e unu di valli appoi ci sunnu una o cchiù turbini idràulichi e nfini tanti altirnaturi quantu sunnu li turbini videmu n dittagghiu comu funziona la cintrali ginirarmenti la cintrali idroelèttrica duna lu sò contribbutu sulu pi garantiri î picchi di enirgìa elèttrica c avi di bisognu la riti nazziunali ntô bacinu di munti ca comu a chiddu di valli è spissu custruitu artificiarmenti veni arricugghiuta l acqua chista attraversu l apirtura di na vàrvula si fa scìnniri versu valli passannu nta na particulari cunnutta e si fa passari intra la turbina ca è l òrganu miccànicu cchiù mpurtanti nfatti l acqua ca passa intra la turbina metti in rutazzioni li sò pali chisti fannu girari n àrburu unni c è accuppiatu macari lu giniraturi di currenti elèttrica daccussì facennu girari l artirnaturi si traspurma l enirgìa putinziali nta energìa elèttrica appoi l acqua ca nesci dâ turbina va intra lu diffusori ca chianu chianu attraversu na cunnutta idràulica particulari porta l acqua ntô bacinu di valli comu dissi prima l òrganu chiù mpurtanti dâ cintrali è la turbina ogni cintrali idroelèttrica veni distinta n basi ô tipu di turbina li turbini idràulichi cchiù mpurtanti sunnu la turbina pelton la turbina francis e la turbina kaplan iddi vènunu divirsificati n basi ô nùmmiru spicìficu di giri pirciò avemu ca la pelton è na turbina lenta picchì avi nùmmiru vasciu di giri tra trentacincu e cinquanta la kaplan nveci è na turbina viloci tra cincucentu e milli giri nfini la francis è na turbina a mità strata tra cinquanta e quattrucentu giri la fòrmula pp attruvari lu nùmmiru spicìficu di giri è carl friedrich gauss di aprili di frivaru fu nu matimàticu e scienziatu tudiscu chi cuntribbuìu assai nta diversi campi cumpresa la tiuria dî nummura l anàlisi la geomitria diffirinziali lu magnetismu l astronumìa e l òttica quarchi vota suprannuminatu lu principi dî matimàtichi gauss ntroducìu cuncetti chi hannu avutu na nfluenza assai funnuta nta sti disciplini e chi si pò cumparari a chidda di archimedi e di issac newton gauss fu nu picciriddu prudigiusu e fici li primi scuperti già quann era carusu scrissi la sò opira principali li disquisitiones arithmeticae all età di anni ancora oggi stôpira è considirata comu n òpira funnamintali di la tiuria dî nummura bachman turner overdrive o bto era nu gruppu canadiani di pop rock la sò musica era abbastanti pisanti putemu diri comu li prutagunisti picchì dui o tri dî musicisti eranu òmini grossi li palori bachman e turner rapprisèntanu li cognomi di dui dî musicisti la palora overdrive pò aviri nu paru di significati pi ngrisi si pò discrìviri la manera la quali unu guida na màcchina spiciarmenti una forti puru si pò discrìviri lu sonu di na chitarra lèttrica amplificata finu a unnici parrannu mitafuricamenti qual è gghie certamenti lu nomu pi iddi jìu assai bonu vèninu ricurdati supratuttu pâ canzuna you ain t seen nothin yet la musica rock è definita un tipo di musica popolare molto diffusa durante la seconda metà del secolo xx la parola rock deriva dalla parola pietra in inglese la descrizione di rock è difficile da definire con precisione può fare riferimento a tanti tipi di stili soprattutto lu clàssicu gruppu di rock cumprenni di sòlitu la vuci spissu chî armunizzazzioni vucali o cori li chitarri lèttrichi e na dicisa sizzioni rìtmica bassu e battirìa supra sta basa si cci pò agghiùnciri àutri strummenta p asempiu diversi tipi di tastieri comu finòminu culturali la mùsica rock havi avutu un mpattu suciali facirmenti cchiù forti di ogni àutru gèniri musicali mudernu dî soi urìggini ntê stati uniti è oi diffusu pi tuttu lu pianeta e havi datu princìpiu a tanti suttagènira viditi ccasutta lu tèrmini rock and roll o rock n roll usatu spissu ntô postu di rock giustamenti ndica sulu la prima nàscita dû rock chidda di l anni mentri cû tèrmini rock si ndica un cchiù anchiu gèniri di mùsica chi si pò stènniri dû rythm and blues finu ô heavy metal e tutti li variazzioni ntra sti suttagènira pi vìdiri li cchiù granni gruppi di rock cuntrullati li siquenti suttagènira la musica grunge rapprisenta nu geniri di musica muderna assai ndipinnenti chi dirivau la sò spirazzioni dû punk rock thrash metal e rock altirnativu lu geniri arrinisciu attruvarisi granni successu cummirciali â fini dî ini e ntê primi anni dî ini gruppi dû nord ovest dî stati uniti spiciarmenti di seattle e diportland criaru nu sonu novu chi s addivintau essiri ricanusciutu comu grunge e cchiù doppu attiraru tanti afficiunati a stu geniri di musica pi chissu veni chiamatu spissu comu lu seattle sound o lu sonu di seattle la pupularitati di grunge è lu primu finominu chi n aiuta distinguiri la musica pupulari dî ini di chidda dî ini supratuttu sta musica veni duminata di gruppi mmeci di cantanti n ariupranu s havi abbuccatu chilomitri di palermu sicilia e armenu pirsuni sunnu morti nu volu di tuninter stava purtannu pirsuni passaggeri e dâ chiurma quannu si cascau abbicinu la costa dâ sicilia nu maggistratu di palermu dissi ca cci nn eranu vinti chi arristaru vivi lu atr tunisinu s avìa lanciatu di bari e si cridi ca nu prubbrema tecnicu si sviluppau quasi subbutu facirmenti tutti li passaggeri sunnu taliani dici passaggeri si junceru nterra abbicinu a palermu lu capitali dâ sicilia unu dissi ca è viramenti nu miraclu ca semu vivi l ariupranu si cascau ntô mari doppu ca lu capitanu addiminnau pirmissioni pi fari n attirraggiu d emergenza a l ariuportu di palermu punta raisi quannu lu capitanu si addunau ca nun si putìa junciri cu l ariuportu vinni furzatu a abbucari l apparecchiu nna l aqua lu capitanu chafik garbis dissi lu muturi si firmau e appi a lassari jiricci in cosmoluggia lu big bang è la tiuria scientifica di l origgini di l universu comu na rapida espansioni dû spazziu chi si jinci di materia a partiri di nu puntu di dinsità e timpiraturi infiniti ma ntâ nu mumentu precisu dû tempu chi secunnu li mudelli cchiù accittati currispunni a circa miliardi di anni fa lu spustamentu versu lu russu o redshift chi si pò ossirvari taliannu li galassi veni a diri chi li galassi erunu cchiù vicini l uni a l autri ntô passatu estrapolannu ntô passatu sti ossirvazzioni portunu a pinsari a n ebbica unni tutta la materia e l energia era cuncintrata nta na riggiuni infinitamenti cchiu nica dî diminsioni attuali di l universu e chi a partiri di ddà l universu s è espansu la parola big bang è usata pi indicari lu puntu dû passatu chi origginau l universu e puru la tiuria cosmologgica chi spiega l origgini e l evoluzzioni pi espansioni di l universu na consiquenza dû big bang è ca oggi l universu nun è comu era ntô passatu né comu sarà ntô futuru di stu modellu george gamow ntô sprummintau l esistenza di na radiazzioni cosmica di funnu chi fu scuperta pòi ntô e sirviu a cunfirmari la tiuria dû big bang contra la tiuria altirnativa di l universu stazzionariu chi all ebbica avia ancora i sò sustinituri na galassia è nu gruppu di stiddi lijati ntra di iddi di la forza di gravitazzioni sulitamenti na galassia pò cunteniri nzinu a diversi miliardi di stiddi e pò agghicari a na diminsioni di diversi dicini di migghiaia di anni luci e lu casu pi esempiu pi lu jiolu di san jabbucu la galassia alla quali apparteni lu suli e lu sistema sulari li forzi di gravitazzioni ntiraggiscunu di na manera tali ca li stiddi di na galassia si raggruppunu furmannu spissu formi assai carattiristichi cci sunnu accussì li galassi a spirali li galassi ellittichi e li galassi irreulari ca risultunu di li ntirazzioni gravitazzionali di dui o chiossai galassi lu sistema sulari cumprenni principalmenti na stidda lu suli e ottu pianeti ca cci firrianu tunnu ca sunnu mircuriu veniri la terra marti giovi saturnu uranu e nettunu plutoni cèriri e àutri corpi cilesti furu ricintimenti catalugati comu pianeti nani casi tutti li pianeti hannu appoi nu sistema di satelliti naturali o luni l astiroidi diversi migghiaia di corpi granni lu cchiù granni cèriri misura km di diamitru e nichi ca firrianu pi la maggior parti ntra la terra e marti fannu videmma parti di lu sistema sulari e videmma li cometi e la nubbi di oort di unni li cometi venunu attirati di perturbazzioni gravitazzionali causati principalmenti dû suli àutri corpi cilesti classificati comu planetoidi hannu statu scuperti nta li ùrtimi anni duimila ntâ parti esterna dû sistema solari lu cchiù granni di chisti è sedna nnâ cultura cinisi la norma dî nomi pruibbiti vinni siquitata na vota dû populu si trattava di na pruibbizzioni contrâ l usu dî nomi spiciarmenti li carattiri scritti dî mpiratura e li soi avi ntê ducumenti dipromàtici e littri scritti tra famigghî senza usari li nomi pruibbiti d ogni famigghia vinni siquitati strittamenti d ogni latu ntô wang xi hou scrissi lu nomu dû mpiraturi qianlong ntô sò libbru cû risultatu ca iddu e li soi parenti vinniru tutti misi ntâ pena di morti cci asistìanu tri modi pi scanzari l usu di ssi carattari scritti a st ura ssi pruibbizzioni nun vennu siquitati strittamenti ma l abbitùtini ancura asisti nparti p asempiu quannu li cinisi dannu li nomi ê soi picciriddi si teninu luntanu d usari li nomi esatti di soi avi dunca si pò diri c ancura fa parti dâ cultura cinisi larachnida è na classi d armali nvirtibrati ntô suttafilu chelicerata dû filu artropoda l aracinida vennu chiamati pû pirsunaggiu mitulòggicu arachne cci campanu supratuttu suprâ o ntrâ terra e s attrovanu tra speci includennu li taràntuli scurpiuni e autri armali simili si pò distinguiri facili tra l aracnida e li nsetti pû fattu ca nn hannu ottu jammi mmeci di sei l arachnida sunnu supratuttu carnazzeri mancianu li corpi dî nsetti e autri armali nichi tanti hannu lu vilenu ammazzanu li sò preda e nimmici autri fannu li parasiti chi si pòrtanu cu iddi stissi li malittii l aracnida nurmalmenti si fannu l ova chi si gràpinu chî adulti immaturi la bannera di l india spissu canusciuta comu la tiranga chi pi hindi signìfica di tri culura vinni aduttata comu la bannera nazziunali dâ ripùbblica di l india lu di giugnettu nta l india lu tèrmini tri culura quasi sempri veni usatu pi rifirìrisi â bannera nazziunali indiana la bannera cumprenni tri banni cu zafarana supra jancu nnô menzu e virdi sutta nnô centru s attrova na rota di blu marinu cu vintiquattru jamozzi sta rota veni canusciuta comu ashoka chakra dû pileri di ashoka chi s attrova a sarnath la bannera è puru la bannera di guerra di l india lu disignu di sta bannera vinni criatu di pingali venkayya la chiesa anglicana nglisi church of england latinu anglicana ecclesia è lu nomu ca pigghiau la chiesa d inghilterra doppu la siparazzioni di la chiesa cattòlica abbinuta nta lu seculu xvi sutta lu regnu di enricu viii lu tèrmini latinu esistìa puru prima di la riforma prutistanti e si rifirìa a la chiesa cattòlica nglisi accussì comu la chiesa francisi era chiamata gallicana ecclesia doppu lu scisma la chiesa anglicana assumìu na particulari so fisiunumìa duttrinale e organizzativa attualmenti la chiesa anglicana si cumponi di li dui pruvinci di canterbury e di york a li quali fannu rifirenna tutti li diòcesi nglisi l arcivìscuvu di canterbury havi lu primatu supra tutta la cumunioni anglicana furmata di ddi chiesi prutistanti prisenti nta lu munnu suprattuttu di li paisi di lu commonwealth ca si prufèssanu anglicani la ripùbblica di cipru grecu kpros turcu kbrs è n ìsula e nu statu nta l est dû mari meditirràniu chilòmitri ntô sud dâ turchia e circa chilòmitri nta l ovest dâ costa dâ siria la parti nord di l ìsula è occupata di l esèrcitu turcu dû e senza èssiri ricanusciuta di nuddu sarvu la turchia stissa si autoproclamau ndipinnenti dâ parti sud ntô li frunteri foru graputi ma lu probblema dâ siparazzioni di l ìsula tra abbitanti chi pàrrunu lu turcu e abbitanti chi pàrrunu lu grecu resta intantu la parti greca trasìu ntô a fari parti di l unioni europea l ìsula s attrova ntô meditirraniu urintali n facci ô libbanu e israeli a est e all anatolia ô nord li costi di l eggittu a sud ntê banni di alissandria s attrovanu a quarchi cintinaru di chilòmitri di cipru l econumìa è basata supra lu turismu e l agricurtura l isula offri nu clima timpiratu chi pirmetti n ufferta turistica tuttu l annu cipru esporta parti dâ sò produzzioni di vinu e ogghiu buttigghi di vinu o di ogghiu cipriota si pònnu facirmenti accattari n europa uccidintali la peng è n unitati di munita vecchia dâ unghiria usata dû di jinnaru ô di giugnettu doppu cui vinni sustituuta câ forint ma sulu doppu nu piriodu càrricu d iperinflazzioni la peng vinni divisa pi fillér doppu la prima guerra munniali l austru ungarisi krone s attrovava assuttigghiata di na criscimogna grannissima d iperinflazzioni ntrâ unghiria vinni circulata na nova unitati di munita la peng câ valuta di krone la peng persi la sò valuta doppu la secunna guerra munniali suttô jugu dâ cchiû granni criscimogna d iperinflazzioni mai ripurtata la peng vinni rivalutata ma chissu nun firmau l iperinflazzioni e li prezzi cuntinuavanu acchianari mentri ca cchiù granni ancura eranu li dinuminazzioni novi nfini juncennu ôn miliardu l econumia ungarisi putìa essiri stabbiluta sulu pû menzu di na nova unitati e pi chissu lu di austu la forint era misu n circulazzioni cu na valuta cchiù di miliardu miliardu miliardu peng significa na carrittata mpussibbili mmagginari lu vancelu di giuvanni è unu di li quattru vanceli canònici fa parti di lu novu tistamentu di la bibbia l auturi è scanusciutu ma la tradizzioni voli ca fu giuvanni apòstulu di cristu santu irineu vìscuvu di liuni fu lu primu ntornu a l annu a diri chiaramenti ca l auturi era l apòstulu giuvanni si sapi ca santu irineu havìa canusciutu a santu policarpu vìscuvu di smirni santu policarpu ca murìu màrtiri n roma nta lu havìa canusciutu pirsunalmenti a l apòstulu giuvanni pirtantu si penza ca potti èssiri lu stissu santu policarpu a diricci a santu irineu ca l auturi di lu quartu vancelu havìa statu l apòstulu giuvanni lu cuntinutu di lu vancelu di giuvanni è n anticchia diffirenti rispettu a l àutri tri ca s assimìgghianu ntra di iddi e pi chissu sunnu chiamati sinòttici ntra lu pròlugu e l epìlugu lu vancelu di giuvanni prisenta du parti lu libbru di li signa e lu libbru di la gloria lu libbru di mormon è un libbru ca parra di li rapporti di diu cu l antichi pòpuli miricani secunnu la riliggiuni di li mormoni foru na pocu di prufeti ca scriveru lu testu di stu libbru nta tàvuli d oru e doppu fu lu prufeta mormon ca li juncìu nta un libbru chi pi chissu pigghiau lu so nomu lu figghiu di mormon moroni ammucciau lu libbru nta la cullina di cumora doppu assai sèculi moroni accumparìu lu di sittèmmiru dû a lu prufeta joseph smith e ci detti struzzioni pi tradùciri lu libbru di so patri n lingua nglisi la cucina siciliana è custituita di spicialitati aduci e salati ca dunanu na mpurtanza granni a certi prudotti tipichi dâ sicilia di quali la priparazzioni e prisintazzioni sunnu assai liati â curtura e ê tradizzioni siciliani la cucina siciliana ntisa comu arti culinaria è sicuramenti una dî cchiù antichi dû munnu già ntô iv sèculu a c diversi auturi siciliani si distingueru pi libbra di cucina ca foru canusciuti nti tuttu lu munnu anticu lu primu libbru di cucina di l antichità fu scrittu di archestratu n forma di puema lu chiattu gastrunòmicu cchiù talianu ca cc è la pasta asciutta videmma idda àppi nta l ìsula dô suli la so naca a l èbbica dâ duminazzioni àrabba nu testu di st èbbica mintuvìa na fàbbrica di pasta a trabbìa lu nomu cchiù anticu era maccaruni ca veni di maccare zoè ammaccari e scacciari lu frummentu pi mpastàrilu ê tèmpura dâ magna grecia ntâ sicilia agghiri quattru sècula prima di cristu la cucina era tinuta n granni cunziddirazzioni lu cocu trimalcione di sarausa o di gela addivintau accussì famusu pi la so abbilitati ca nta tuttu lu munnu anticu tutti lu vulìanu nu certu mitecu di sarausa scrivìu nu trattatu lu cocu sicilianu ca è lu primu libbru di cucina dâ storia la cucina siciliana è apprizzata nta tuttu lu munnu pi certi ricetti tìpichi comu l arancini li scacci li cassati o li graniti li viscotta di mènnula la pasta â norma la pasta chî sardi la pasta cull agghia lu fassumauru li sardi a beccaficu li mpanatigghi li braciulettini e varî ricetti di pisci spata li ngridienti di basi sunnu chiddi ca su pruduciuti n sicilia alivi mènnuli lumìi mulinciani pisci e farina asìstunu pi lu menu tri tinnenzi ntâ cucina siciliana chidda àrabba palermu ca usa amenta passuluna pinuli e acìtu chidda greca catania missina e sarausa ca usa favi linticchia mulinciani e cucuzzeddi chidda dû centru enna e caltanissetta unni la carni è cchiù prisenti taliannu tutti ssi chiatti si vidi ca la cucina siciliana è lu specchiu dâ storia dâ sicilia ntâ gastrunumìa siciliana s àppiru nfruenzi dê tanti pòpuli ca agghicaru ccà ntô passatu grechi rumani àrabbi nurmanni angiuini aragunisi spagnoli ngrisi etc pòpuli vinuti di li cchiù luntani cuntrati purtaru ntâ l îsula dô suli usanzi e ngridienti ca si nzitaru sinza nudda difficultati chê tradizzioni lucali chidda siciliana è na cucina tìpica miditirrània unni li ngridienti funnamintali sunnu ogghiu pasta pisci frutta urtaggi e erva arumàtica ma a ssi basi si jùnciunu sapuri echi ciàuri novi spissu scanusciuti ô palataru cuntinintali ca nni vènunu dâ storia jennu arreri ntô passatu dâ sicilia e dê diversi duminazzioni ca chista àppi s ascianu a una a una tutti li caseddi di ddu musàicu ca è lu patrimoniu gastrunòmicu ca avemu nti li nostri jorna dâ magna grecia arristaru ntatti li sapuri di l alivi dâ ricotta salata dô meli di l agneddu â braci dû pirìudu rumanu nni venunu chiatti comu li sicci ncuti li cipuddi ô furnu lu maccu na purea di favi nzapurita cu erva arumàtica ca si conza cu l ogghiu crudu e si mancia cô pani o câ pasta è na pitanza sìmprici e sapurita òi sempri cchiù rara pi sèculi fu lu manciari dê cuntadini e dê sulfatara ca sâ purtavanu ntê campi o ntê mineri dâ duminazzioni àrabba attruvamu mmeci pitanzi d urìggini urientali comu lu cuscusu la cassata la cubbàita turruni fattu cû meli ciminu e mènnula e lu nèttari di jelu ca l àrabbi chiamavanu sciarbàt e ca juncìa la nivi di l etna a l issenzi di acrumi e di ciuri di ddocu vinni lu surbettu ca li jilatari siciliani purtaru a fama munniali ntô pirìudu àrabbu la sicilia pigghia ancora cchiù assai la furma di ìsula filici novi curturi risu acrumi canna di zùccaru zammù etc novi mpurtazzioni spezzî e troghi novi mpianti pi asempiu li tunnari n ginirali videmma la tàula addivintau cchiù sufisticata dô pirìudu angiuinu e aragunisi nni veni lu pupulari farsumagru ca apprima si chiamau rollò o rullè dû francisi roulè e ca è lu reghi dê pitanzi siciliani di carni n arrutulatu di viteddu mmuttitu di na ricca farcitura ntâ cucina siciliana pupulari s attròvanu echi di usanzi gastrunòmichi francisi cu nomi urigginali stracanciati cu irunìa la pasta cacata cunzata câ ricotta frisca e nu dinzissimu ragù e l ancidda brudacchiata traduzzioni di anguilla in brouet cucinata chî pipi gènciru cannedda tacci di jaròfulu e zaffaranu squagghiatu ntô vinu cci fu appoi lu longu pirìudu dâ duminazzioni spagnola l èbbica di li vicirè ô sequitu dê conquistadores spagnoli ca turnavanu di la mèrica si spargìu nta l europa lu pummadoru ca videmma ntâ sicilia àppi granni furtuna e doppu picca tempu agghicau la mulinciana cu sti novi urtaggi si criaru chiatti comu la capunata ancora òi assai diffusa nta l ìsula nta ssu stissu pirìudu nasceru lu pan di spagna basi di assai duci e si diffunnìu lu ciucculattu lu capìtulu cchiù cèlibbri dâ cucina siciliana e chiddu barunali ntê ricchi casi di li accussidditi gattupardi dê sèculi xviii e xix la tàula juncìu fastu straurdinariu lu pòpulu nun avìa di chi pistiari e baruni e àuti prilati s arrubbavanu li cchiù àbbili monzù zoè mastri dâ cucina dû francisi monsieur ca pigghiavanu a propiu sirvizziu p aviri sempri na tàula raffinata e ricca di mminzioni l arti di la rapprisintazzioni dâ simigghianza cô veru sunnu carattiristichi tipicamenti siciliani e attròvanu la cchiù granni sprissioni nta li famusi frutti di pasta riali sti cosi duci prilibbati sunnu fatti di pasta di mènnula cu cunzistenza muddi e prasmàbbili ca pirmetti di mudillari tutti li furmi vènunu accussì fatti n prifirenza frutti ca acculurati cu maistrìa sunnu na sfida a la natura e addivintanu cumpusizzioni di assai beddi naturi morti na vìsita a li mircati di palermu la famusa vuccirìa e di catania la piscarìa abbàstanu pi capiri lu spìritu dâ cucina siciliana tuttu veni espostu cu straurdinariu senzu dû culuri e strabbilianti gustu scinugràficu ncapu a lu bancu dû fruttarulu trufei di carnusi pipiruni giarni russi e virdi s artinnanu a cascati di mulinciani ca cancianu dû viola quarisimali o jancu appina azzurratu na grannissima quantitati di vrucculi cucuzzeddi cacòcciuli nzalati fannu cunpusizzioni triunfali l espusizzioni dâ frutta frisca e sicca lassa sinza ciatu pi la ricchizza e la varietati e ntô mentri lu pisciaru chiama e abbannìa pi fari taliari la so mircanzìa li granni tranci di pisci spata di tunnu chî carni rusati ca fannu di cuntrastu cu l azzurru e l argentu dê sardi e di l anciovi cu sti magnìfichi primi materi si cucìnanu chiatti assai spittaculari unni ciàuru culura luci e sapuri sunnu ilimenti assinziali la pasta è n ilementu principali nti l alimentazzioni siciliana tradizziunali sunnu p asempiu li cavateddi o la pasta chê sardi ca è macari lu cchiù famusu chiattu sicilianu unni grossi maccaruni vènunu cunzati cu nu sucu ô ragù di sardi accustati cû finocchiu sarvaggiu pàssula pinuli e zaffaranu straurdinariu ncontru di sapuri e di aromi si servi cummigghiatu di sardi sani assai pupulari sunnu videmma li ravioli câ ricotta lu pisci spata è una dî spicialitati cchiù apprizzati dâ cucina siciliana lu tunnu è videmma na spicialitati tradizziunali comu lu tistimunianu ancora li vecchi tunnari n disusu ca cci sunnu a vari banni dâ sicilia li cozzi li cucchiareddi li calamari li purpi e li sicci sunnu parti di àutri chiatti a basi di pisci dâ cucina siciliana lu venezzuela in spagnolu ufficialmenti repblica bolivariana de venezuela è nu statu dell amèrica miridionali ntà parte settentrionali du continenti bagnatu du du mare de l antilli e dill oceanu atlanticu e confine ccu colombia brasile e gujana tenadi na superficie de km però rivenniche puru nu territoru de km intra a gujana e na repubblica federali cu parlamentu bicamerali a capitali è caracas li andi venezzuelane a ovest su costituite de dua cordigliere ca se diriggianu versu a costa aggirannu u baciunu costieru du lacu de maracaibo a prima cordigliera chilla de perijà percorredi a parte ovest du lacu lungu u confine tra colombia e venezzuela metre a sicunna chilla de mérida se dirigiadi versu nordest duvu culminadi cullu pico bolvar m e prosegue versu est a formare a cordigliara da costa ca se spingiadi verso a valle dill unare la grecia n grecu o è na nazziuni di l europa cu na supirfici di km e cu na populazzioni di abbitanti la capitali è ateni autri citati mpurtanti sunnu saluniccu macidonia patrassu corintu giannina iraklion cunfina a la grecia è na ripùbbrica parramintari la lingua ufficiali è chidda greca la grecia è unu dî paisi cchiù càrrichi di storia la storia dâ grecia si perdi ntî liggenni dî pòpuli dû mari e dâ guerra di troia abbinimentu cuntatu nti l ilìadi di omeru ma di cui nun si pò affirmari la storicitati l ébbica classica di la grecia antica va ntonzi di l viii sèculu avanti cristu â cunquista rumana dû iii sèculu la grecia è divisa n riggiuni cca dô di jinnaru ccu â rifurma pulìtica dû ministru kallikratis si cancia la giografìa pulìtica dâ grecia la jurnata munniali di la giuvintù jmg è un cuncumiu ntirnazziunali risirvatu a li picciotti di tutti li paisi di lu munnu cu la prisenza di lu papa veni organizzatau di la chiesa cattolica e fu na pinzata di giuvanni paulu ii si cèlibbra cu dui mudalitati diffirenti ogni annu cu l occasioni di la duminica di li palmi nta ogni parrocchia jurnata diocisana e ogni dui o tri anni nta na cità diffirenti ca ospita pi quasi na simana li piddirini vinuti di quasi tutti li paisi di la terra e havi ogni vota un tema spicìficu li picciotti nun vannu a fari na scampagnata ma vannu a passari jorna di prufunna riflissioni comu si fùssiru veri e propî esercizzi spirituali duranti li matinati e li sirati assìstinu a catechesî tinuti di varî cardinalî e vìscuvi ovviamenti esìstinu puru mumenti di svagu e di festa e pussibbilità di canùsciri e cunfruntàrisi cu picciotti di tutti li parti di lu munnu baarle hertog e baarle nassau cumprenninu nzemmula lu paisi di baarle nchiavatini belgî s attrovanu ntra e attornu ô paisi ntra quarchi banna di sti nchiavatini s attrovanu ancura eschiavatini ulandisi nnû paiseddu belgiu di zondereigen s attrova nautra nchiavatina ulandisi facennu ottu n tutali ntô cc era na sicunna cummissioni di cunfinu chi dicidiu li cunfini ufficiali nu tirrennu d erba chi finadora era neutrali havi statu assignatu ô belgiu sparti dî nchiavatini nta quarchi banna dû paisi lu cunfini è nanticchia strittu câ cunsiquenza ca si ponnu attruvari na cucina ôn latu e nautra stanza dâ stissa casa a l autru latu dû cunfini jennu pi stu modu spissu dividennu li fabbrichi vinni addicchiaratu ca la porta havi âmmustrari la nazziunalità di l abbitanti d ogni casa p essiri cchiù chiaru tutti li nummira dî casi dû paisi ammostranu la bannera belgia o ulandisi viditi li fotu ntô cumuni di baarle hertog la pulizzia di baarle nassau e di baarle hertog s hannu junciutu nzemmula stabbilennu unu ufficiu pi tutti dui si tratta di na situazzioni strana ma nun è cumpritamenti unica l uriggini di sta siparazzioni tra baarle hertog e baarle nassau s attrova na cintinara d anni fa ntô seculu xiii lu duca di brabant desi quarchi parti dâ sò terra ôn nobbili di breda ritinennu li parti cchiù prudittivi cu tempu stu pezzu di terra addivintau na parti dâ casa di nassau pigghiannu lu nomu baarle nassau cchiù doppu tutti li terri dâ casa di nassau ficiru parti dû statu d ulanda e l autri terri d uriggini di brabant arristaru nnâ parti dû belgiu mudernu e accussì arristau sta situazzioni pulitica straordinaria tutti dui cumuni hannu lu sò situ chi si ponnu junciri agualmenti usannu o baarle nassau nl o baarle hertog be autri liami sarvaturi antibo nascìu a altufonti palermu lu di frivaru dû àutu pisava chila nnû pirìudu di forma agunìstica lu sò allinaturi fu gaspari polizzi vistìu la magghia azzurra di la nazziunali taliana voti campiuni d europa di li e di li metri nnû e midagghia d argentu a l olimpìadi di seul nnî li metri é l ùnicu talianu a aviri vinciutu sia la coppa d europa chi la coppa dû munnu accuminzau jucannu a palluni nzinu â fini di la scola media a anni canuscìu a gaspari polizzi ca avìa a addivintari lu sò allinaturi pi lu restu di tutta la sò vita d attileta già nta la catigurìa juniores fici avvidiri cosi boni midagghia d argentu a l europei lu stissu succidìu quannu passau a la catigurìa senior ma quannu la sò carrera addivintau ccillenti pi daveru fu quannu participau a li jòcura olìmpici di seul dû dunni vincìu la midagghia d argentu nni li metri nta lu bienniu fu lu megghiu funnista di lu munnu e l ùrtimu europeu a duminari la spicialità prima di lu straputiri di li nìuri africani ca dura nzinu a oi nni la finali di li metri di li jòcura olimpici di barcellona dunni era unu di li favuriti niscìu fora lu sò prubbrema di saluti ca avìa tinutu ammucciatu l epilissia curriculum la ripùbblica pupulari cinìsa n cinìsi zhnghu rénmn gònghégu è nu statu di l asia urientali granni km cu abbitanti è lu statu cchiù pupulatu di lu munnu la capitali è pechinu la cina cunfina a lu nord cu la russia e la mongolia a sud cû vietnam la birmania lu laos lu bhutan e lu nepal a uvist cu l india lu pakistan lu kazakistan lu tagikistan l afghanistan e lu kirghizistan a est ci sunnu granni chianuri unni ci abbitanu assai cristiani lu tirritòriu è assai muntagnusu lu ccà s attròvanu li muntagni cchiù àuti dû munnu cumu la catina muntagnusa di l himalaya situata ntâ riggiuni autònuma dû tibet ntô sud mmeci cc è n autizza ca cancia di metri nzinu a agghicari a metri vicinu ô mari la cina havi assai ciumi chiddi cchiù mpurtanti su lu huang he chang jiang e xi jiang li divisioni amministrativi dâ cina sunnu catigurizzati nti riggiuni autònumi comu lu tibet o lu xinjiang pruvinci comu lu qinghai cità comu hong kong la cina vinni abbitata nzina di li tempi cchiù antichi ô tempu di qin shi huang ntô terzu sèculu a c si facìa la sita cu lu bacu da sita fu custruita la granni muraglia longa km ppi nun fari passari li monguli pi sècula la cina fu urganizzata sutta la forma di nu cinisi ntô xii sèculu lu vinizzianu marcu polu nti nu sò viaggiu si stabbiliu n cina e travagghiau â curti dû mpiraturi poi lu primu uttuviru dû doppu li guerri ccu lu giappuni uttenni la nnipinnenza cu la ripubblica pupulari riggiuta dû muvumentu cumunista sutta la dirizzioni di mao tse tung puru siddu lu pil pro capiti è rilativamenti vasciu dollari oi la cina si sta sviluppannu assai ca sta divintannu una di li cchiù granni putenzi munniali la cina è lu cchiù granni prudutturi di frumintu e è a unu di li primi pusti cu la pisca macari li nnustrî sunnu assai sviluppati ca prudùcinu joca cellulari elettrudumèstici e autri cosi di elettronica largintina è nu paisi di la mèrica dû sud ca cunfina a nord cu la bolivia e cu lu paraguai a nordest cu lu brasili a ovest cu lu cili a est cu l uruguai e a sudest cu l ocèanu atlànticu la pupulazzioni havi pi lu urìggini taliani e pi lu spagnoli l argintina òccupa na supirfici cuntinintàli di km ntra la catìna dî l andi a ovist e l oceanu atlanticu miridiunàli a est e sud s attruva a lu sicùnnu pustu pâ supirfìci ntâ mèrica dû sud e a lu ottavu pustu ntô munnu li ciumi cchiù mportanti d ârgintina su pilcomayo paraguay bermejo e colorado l argintina havi climi sempri addiversi ma di nurmali è timpiratu rudolfu valintinu o rudolph valentino pi ngrisi nomu d arti di rodolfo alfonso raffaele pierre filibert guglielmi castellaneta tarantu di maiu nova jorca di austu era un atturi italu miricanu dâ pillìcula muta natu in italia emigrau giuvanissimu ntê stati uniti unni rinisciu aviri na carrera curta ma di granni successu fu canusciutu pâ sò biddizza e fu forsi unu dî primi sex symbol maschili dâ pillìcula pû fattu dâ sò morti primatura addivintau na cona dâ cultura pupulari li soi pillìcula cchiù noti sunnu sangu e rina li quattru cavalleri di l apocalissi lu giuvani rajah tutti fatti pi jancu e niuru e senza sunoru nnî ini giuseppi gibilisco nascìu a sarausa lu di jinnaru dû àutu pisa chili nû piriudu di forma agunìstica è unu di li megghiu spicialisti dû munnu nnû sàutu cu l asta lu so allenaturi è vitaly petrov accuminzau a anni cu l allenaturi silviu lentini e doppu aviri stabbilutu lu record talianu di la catigurìa allevi cu la misura di metri lassau sarausa pi stabbilìrisi a la scola nazzionali di attillètica liggera di formia pi passari sutta li manu di vitaly petrov allenaturi di sergey bubka doppu anni di sacrificî nni l austu di lu a li campiunati munniali di pariggi giuseppi arricugghìu lu fruttu di tantu travagghiu addivintannu campiuni dû munnu sautannu la misura di metri record talianu ambrogio fogar nascìu lu di austu dû a milanu nzinu di quannu era picciutteddu mostra la sò passiuni pi l avvintura e l esplurazzioni a anni attraversa li alpi ncapu li sci prova puru l emuzzioni di lanzàrisi cu lu paracaduti e doppu otteni lu brivettu di pilotu nni l anni sittanta si dèdica a navigari facennu puru lu giru dû munnu cu na varca a vela n sulitariu lu di sittèmmiru dû duranti lu raid pariggi mosca pechinu la sò màchina cappotta e iddu si rumpi la secunna vèrtibbra cirvicali ca ci lisiona lu midudduni facènnulu arristari paralizzatu pi sempri lu di austu dû mori pi nu nfartu cardìacu è lu patri di rachele fogar matri katalin szijarto e francesca fogar matri maria teresa panizzoli buenos aires è la capitali e la cità cchiù granni di l argintina havi abbitanti e la so supirfici è di km s attrova nta un latu di la foci di lu ciumi rio de la plata di l autru latu s attrova la cità uruguaiana di montivideu la funnau ntô pedro de mendoza però lindios la distruggèru e juan de garay la rifunnau ntô lu nomu veni di la madonna di la cità taliana di cagliari e prutittura di la sardegna nostra signora di bonaria ca è puru prutittura di li naviganti nnâ lingua spagnola si dici nuestra seora del buen aire nni l argintina esisti puru la provincia de buenos aires chi doppu li canci ca si fìciru nni lu seculu xix nun cumprenni cchiù la cità omònima la mùsica rock and roll o rock n roll difinisci un tipu di mùsica pupulari assai nutèvuli duranti la secunna mitati dî ini e ô principiu dî ini lu tèrimini rock and roll veni dû ngrisi unni si usa pi discrìviri lu stissu finòminu la discrizzioni rock and roll è difficili difiniri cu pricisitati putemu diri chi si tratta di dd èbbica di mùsica quannu vinni usata pâ prima vota li strumenti lèttrici dî soi urìggini ntê stati uniti currennu currennu vinni adattata a tutti banni lu tèrmini rock and roll o rock n roll usatu spissu ntô postu di rock giustamenti ndica sulu la prima nascita dû rock chidda di l anni mentri cû tèrmini rock si ndica un cchiù anchiu gèniri di mùsica chi si pò stènniri dû rythm and blues finu ô heavy metal e tutti li variazzioni ntra sti suttagèniri elvis aaron presley di jinnaru tupelo mississippi di austu memphis tennessee canusciutu puru comu lu re dû rock and roll o puru sulu lu re the king n ngrisi havi statu unu dî cchiù cèlibbri cantanti di tuttu tempu la sò vita artìstica appi nu scontru suprâ cultura statunitenzi e munniali senza pricidenti comu àutri pirsunaggi dû star system dû sò tempu di marilyn monroe a the beatles finìu âddivintari na vera e propia cona dâ cultura pupulari dû sèculu xx vinni canusciutu puru comu elvis the pelvis pû fattu dû sò modu esaggiratu di sbattàrisi lu sò bacinu nnâ lingua ngrisa appuntu pelvis elvis murìu lu di austu dû dintra lu sò palazzu a memphis graceland apertu ô pùbbricu nnû l aritmia cardìaca fu la càusa ufficiali dâ sò morti la cità di pechinu n cinìsi beijing è la capitali di la cina o ripùbblica pupulari cinìsa beijing voli diri capitali dû nord havi chiossai di miliuna di abbitanti e è la sicunna cità cchiù pupulusa di la cina doppu shanghai lu municìpiu di pechinu cunfina a nord a ovest a sud e a est cu la pruvincia di l hebei e a sud ovest cu lu municipiu di tianjin pechinu è unu di li quattru municipî cinìsi chi havi lu status di pruvincia di la ripùbblica pupulari cinìsi e s attrova sutta lu cuntrollu direttu di lu cuvernu cintrali pechinu è na municipalità nzinu di la custituzzioni di la ripùbblica pupulari cinìsa pechinu è arricanusciuta comu lu cchiù mpurtanti centru pulìticu culturali e scentìficu di lu paisi shanghai è lu maggiuri centru ecunòmicu lu mar caspiu è un lacu o mari chiusu ndipinnenti di lu mari mediterràniu chi s attrova ntra l europa e l asia cunfina a nord cu la russia e lu kazakistan a ovest cu lu turkmenistan e cu l azzirbaiggian e a sud cu l iran occupa la parti occidintali di la diprissoni uralucàspica nfatti la supirfici di li so acqui s attrova metri sutta lu liveddu dû mari praticamenti è un lacu d acqua salata alimentatu suprattuttu pi lu ciumi volga e pi autri menu mpurtanti comu l ural lu emba e lu kura havi picca centri abbitati ntê so rivi lu cchiù mpurtanti è bakù nni l azzirbaiggian lu azzirbaiggian è nu statu di cui lu tirritoriu è cullucatu ntô caucasu tra l asia e l europa la capitali è baku ntô mar caspiu l azzirbaiggian havi na supirfici di circa km e na pupulazzioni di abbitanti la capitali è baku chi havi circa abbitanti cunfina cu la giorgia l armenia la turchia e l iran e è dilimitatu a occidenti dî muntagni dû caucasu e a orienti di lu mar caspiu lu tirritoriu armenu sipara la exclavi azzera dû nachicevan dû tirritoriu di l azzirbaiggian lu nagorno karabakh è na riggiuni a maggiuranza armena chi s attrova dintra lu tirritoriu di l azzirbaiggian e di cui ufficiarmenti fa parti ma chi doppu la guerra dû tra armenia e azzirbaiggian havi de facto nu cuvernu nnipinnenti senza ricunuscimentu ntirnazziunali ntô vintèsimu sèculu l azzirbaiggian fu una dî ripùbbrichi ca furmavanu l urss addivintau nnipinnenti ntô câ fini di l unioni suviètica n sèquitu â crisi dû sistema cumunista ca avia statu â sò basi lu nagorno karabakh è na riggiuna ntrâ armenia e azzirbaiggian a magghiuranza armena cca fu fattu la guerra ppi lu cuntrollu ma de factum è nnipinnenti n rialtati è arricunusciutu cumu nu cuvernu autunumu lu lussimburgu ufficialmenti granducatu di lussimburgu lussimburghisi groussherzogtum ltzebuerg francisi grand duché de luxembourg tidiscu groherzogtum luxemburg è nu statu di l europa norduccidintali cunfina cu la girmania a est cu la francia a sud e cu lu belgiu a ovest capitali è lussemburgu lu tirritoriu nun tenadi sbocchi allu mari è formatu de riggioni a nord u cosidettu eisiling o sling colligatu cullu massiccio di l ardenne chistu è la parti chiù elevata du paisi ntà media m s m coperta de boschi e de brughiere a chissu segue n area ccò pendii collinosi nterrotti de ripite scarpati e a sud u gutland paisi buanu compostu de chianuri lievimenti ondulati e da valli grandi u vlima è continintali ccò staggioni frische e nviarni friddi prima do u paisi ere scarsamenti popolatu erano chiuù o menu abbitanti ma cu u sviluppu di l industrie arrivarunu tanti autri europei italiani spagnoli portoghesi francesi tedeschi polacchi e via di seguito e già u eranu già mo l abbitanti sunu i forastiari sunu da popolazzioni totali a popolazzioni urbana è du si parle francisi e tidiscu ntà l uffici ma do na legge ha ammessu puru lussimburghisi cumu lingua ufficiali quasi tutti i lussimburghisi su cattolici e lu paisi chiù riccu e chiù alfabetizzatu all munnu a partiri do l economia lussimburghisa ha cumininciatu a passare di prevalentimenti agricola a industriali nascirono li primi industrie chilla mitallurgica di minerali ancora attiva mo pe pua passari nell anni du xx seculu allu settori finanziariu e di banche diveniandu u paise chiù riccu du munnu l agricultura è puru varia vite patati arberi de frutta orzu rose de nun trascurari l allevamentu sia chillu bovinu e chillu suinu cu ricchi pasculi e tecniche d allevamentu moderne e avanzati sino allu c ere u francu lussimburghisu sostiuitu i l euru u nucliu territoriale du lussimburgu ha cuminciatu a si fari versu u cumu possedimentu de sigefredo i di bigdau u quali dominave li territori ca facivanu capu allu castellu de ltzelburg ccò l estinzione da dinastia e sigefredo u lussimburgu passò ntò alli conti du namur pua pe via femminili alli duchi di limburgu cedutu ntò allu conte enricu iv diventato mperaturi cume enricu vii allu figliu giuvannu de boemia diventò sempre ciù grandi pua quando carlu iv mperaturi u passò allu fratu venceslau diventò ducatu nto xv seculu passo alli duchi di borgogna nto passò a filippu ii de spagna discendenti di duchi tra u e u cuntinuave a essere contesu tra francia spagna e imperu allu congressu di vienna diventò granducatu autonomo sutta re guglielmu i di paisi vasci pua passò a guglielmo ii e a guglielmu iii nto muartu guglielmu iii pe la legge salica u granducatu passò a adolfu i di nassau pua allu figliu guglielmu iv invasu nta tutte e dua guerre ntò rinunciò alla neutralità e divenne membru da nato ceca ntò carlotta abdiche pe lu figliu giuvannu di borbone parma nta l anni successivi u paise crebbe in ecomomia e prestigiu puru pe quantu riguarde l unioni europea ca difatti ospite alcune sedi importanti ntò giuvannu abdiche in favori du figlu enricu nti primi anni do xxi seculu u lussemburgu ha continuatu a rivestire nu ruolu importanti sia a livello politico ca fiscali l arcipèlacu di l isuli hawaii si trova nta l oceanu pacificu e custituisci lu esimu stati dî stati uniti canusciutu ntô munnu pi li plaji e li biddizzi naturali òspita videmma lu cumplessu astrunòmicu a l avanguardia ntô munnu ca si cumponi di telescopi keck e ca è situatu n altitùdini vicinu ô vulcanu mauna kea la città capitali è honolulu la città la chiù ranni e pupulata cha si truva supra l isula oahu hawaii è na catina di isuli ci ni sû ottu principali e na quantitàta di atolli finu ô li isuli hawaii eranu nu regnu ma a sta data lì miricani si arricamparu e ni ficiru na ripublica finu ô quannu hawaii divintau nu tirritoriu miricanu nfini ntô li mricani ficiru di li isuli lu cinquantesimu statu miricanu new orleans è la cità cchiù mpurtanti di la luisiana nta li stati uniti e havi abbitanti cinzimentu annu è un centru ndustriali e havi un portu mpurtanti è famusa pi la sò ricca eredità culturali spicialmenti pi la sò mùsica pi la sò cucina e pi lu sò carnalivari mardi gras la cità s attrova nta li rivi di lu ciumi mississippi a circa chilòmitri di lu gulfu dû mèssicu la cità è canusciuta pi essiri stata tra li cchiù attivi nti l affirmazzioni dû blues e dû jazz ntâ prima mità dû vintèsimu sèculu o puntu ca nu stili particulari di jazz pigghia lu nomu di new orleans turinu cità di un miliuni d abbitanti ntô nord di l italia è lu capulocu dû piemonti anticu seggiu di la dinastìa savoia e capitali dû regnu d italia doppu l unificazzioni dû oggi è la capitali di la ndustria automobbilìstica italiana in particulari turinu òspita lu seggiu principali dâ fiat torinu fu funnata di romani e nû cursu di seculi piglià granni mpurtanza cuomu capitali dâ savoia rigioni omonima â famiglia riali ca guvirnà puoi l italia duoppu l unificaziuni du duoppu stu fattu fu videmma prima capitali d italia torinu oi è a quarta citâ d italia pi nummaru d abitanti ed è sedi di l accademia albertina re beddi arti di l università di torinu e dû politecnicu di torinu l ateneu cchiù famusu e rinomatu d italia pî facoltà di ncignirìa la cità di torinu è celibbri puru pi li squatri di palluni dâ juventus chi è la squatra ca in italia ha vinciutu cchiù scudetti e dû torinu squatra chi ha vinciutu scudetti la cità di torinu è puru la cità chi ospitau li joca olimpici nvirnali dô la tirata dâ corda o tug of war ntâ lingua ngrisa è nu sport o nu jocu chi si tratta di dui squatri chi si cunfrùntanu comu na mustra di forza dui squatri di ottu jucatura ciascunu chi nun hannu a pisari chiossai di nu pisu priditirminatu pâ sò classi si nni mèntinu filati a ogni latu di na corda pisanti di circa millimetri di circumfirenza pricisamenti ô centru dâ corda e puru suprâ terra si marca la linia cintrali e poi pi quattru metri a ogni latu di sta linia cintrali si marca la corda nautra vota lu menzu dâ corda havi a cuincìdiri câ linia cintrali p accuminzari lu jocu poi quannu l àrbitru grida tirati ogni squatra prova a tirari l àutra squatra versu a sta linia cintrali quantu ca la marca suprâ corda cchiù abbicinu ê soi rivali traversa la linia cintrali lassannu vinciri li cchiù forti na squatra si pò pèrdiri la partita puru siddu si fallinu p asempiu siddu nu membru dâ squatra s assetta o casca pi terra s attròvanu li club dâ tirata dâ corda pi tuttu lu munnu e veni jucatu di l òmini e fìmmini comu nu sport ufficiali fici parti dî jòcura olìmpici dû fina ô ma nun cci s havi statu di ddu tempu sydney è la capitali dû statu australianu dû new south wales è la cchiù granni e cchiù vecchia cità australiana fu funnata ntô la cità dâ banna cintrali cunta circa abbitanti l area metropulitana circa quattru miliuna nzemmula cu melbourne la sò eterna rivali pû titulu di cità cchiù mpurtanti d australia sydney rapprisenta lu cori finanziariu cummirciali e culturali dâ nazzioni lu munumentu cchiù cèlibbri dâ cità l opera house inagurata ntô è iscritta ntô patrimoniu munniali di l unesco sydney s attrova ntôn bacinu cumpresu tra l oceanu pacificu ô livanti e li blue mountains munti blu a l ovest s attrovanu lu cchiù anchiu golfu naturali dû munnu port jackson sparti di plaji tra cui la celibbri bondi beach nta cui si pratica lu surfing tuttu l annu l area urbana di sydney è di kmq circa li stissi diminsioni dâ granni londra ma cu na dinsità di pupulazzioni assai menu circa la mità l area metropulitana cummigghia n area di kmq la maggiur parti di stu spazziu è accupata dî parchi nazziunali e autri arei virdi la maggiuranza dî sydneysiders sunnu d uriggini britannica e irlandisi ntê urtimi anni si cci hannu furmatu granni cumunità di taliani greci libanisi e asiatici sydney òspita numirusi squatri e organizzazzioni sportivi tra cui s attrovanu facirmenti sydney è la cchiù mpurtanti cità dû munnu pi quanti riguarda ô campiunatu di rugby è seggiu di l australian rugby union di l australian rugby league òspita li new south wales waratahs dî super s di rugby e òspita dî squatri della national rugby league ntô ospitau li jocura olimpichi xxvii nu uraganu o cicluni è nu finòminu attimusfèricu carattirizzatu di venta e chiuvuta di na forza assai cchiù forti dâ norma la forza di n uraganu veni principalmenti di l energia sulari ca duranti li jorna chi pricèdunu la furmazzioni di n uraganu alimèntanu na furmazzioni attimusfèrica di tipu vurticusu cu furmazzioni di mulineddi sempri cchiù granni e cu venta ca ponnu agghicari a kilomitri all ura sti furmazzioni si alimèntanu ntê zoni equaturiali dâ terra ma si movunu e ponnu agghicari ntê zoni abbitati dâ merica cintrali e sittintriunali pi l uragani chi si furmanu nta l oceanu atlanticu o nta l estremu orienti pi chiddi ca si furmanu ntâ l oceanu pacificu lu piemunti è na riggiuni di l italia nord occidintali cunfina cu la valli d aosta la lumbardia l emilia rumagna e la liguria a uccidenti cunfina cu la francia a nord cunfina cu la svìzzira lu capulocu è torinu àutri capulòchi di pruvincî sunnu asti alissandria nuvara verbania vercelli e cuneu lu piemunti appi nu rolu mpurtanti ntû prucessu di unificazzioni di l italia â mità dû xix sèculu lu regnu dû piemunti di vittoriu emanueli ii ispirau e favorizzau li lotti pi l unificazzioni chi si potti rializzari ntô puru grazzî â spidizzioni di garibbaldi n sicilia lu piemunti è una dî riggiuni cchiù nnustrializzati e sviluppati ecunomicamenti di tutta l italia a torinu la terza cità d italia e antica capitali dû regnu d italia havi la sedi la fiat chi è la fàbbrica di màchini chiù mpurtanti d italia l agricurtura è puru assai sviluppata storicamenti si curtiva lu risu e la vigna lu vinu dû piemunti comu lu barbera lu barolu o li vini spumanti dâ riggiuni di asti è assai apprizzatu lestonia è nu statu europeu bàlticu chi cunfina ô sud câ lettonia ô livanti câ russia a l uccidintali cû mar balticu e ô nord cû golfu di finlandia s attrova na dicina di chilòmitri dâ finlandia siparata dû golfu di finlandia li dui capitali s affazzanu a na distanza di quattru vintini di km ntô vintesimu sèculu l estonia appi nu piriudu di nnipinnenza ca s accapau cu l occupazzioni tidesca prima a la libbirazzioni suviètica cu la fini dâ secunna guerra munniali l estonia custituìu appoi una dî ripùbbrichi baltichi appartinenti a l urss nzinu â nnipinnenza dô di lu l estonia trasìu nti l unioni europea lu paisi s affaccia ntô mar balticu a sud cunfina cu la lettonia e a est câ russia l ecunumìa di l estonia è di tipu mudernu e cu rilazzioni stritti cu l àutri paisi di l unioni europea ma puru câ russia di lu di jinnaru dû l estonia usa l euru comu munita nazziunali circa lu dâ pupulazzioni cumprenni èstuni e cci sunnu varî minuranzi etnichi pruvinenti di l autri ripubbrichi dâ unioni suvietica particularmenti russi ca campanu suprattuttu ntô nord est dû paisi contea di ida virumaa e ntâ capitali tallinn cc è nfini na nica minuranza di finlandisi la cumpusizzioni etnica è la lingua ufficiali è l èstuni ca è assai simili â lingua finlandisi assai difunnuti sunnu puru la lingua russa la lingua ngrisi e la lingua tudisca lu passu di roncisvalli roncesvaux ntâ lingua ngrisi e ntâ lingua francisi roncesvalles ntâ lingua spagnola e orreaga ntâ lingua basca è lu postu unni cc era na battagghia cèlibbri ntô unni orlannu roland ntâ lingua ngrisi e ntâ lingua francisi prifettu di brittanì vinni battutu dî baschi tanti anni doppu stu cummattimentu nicu crisciu na tradizzioni urali discrivennu nu cummattimentu tra cristiani e saracini quannu la viritati era ca tutti dui lati dâ battagghia eranu christiani è veru ca carlumagnu cummattau contra ê saracini ntâ spagna ma nun cci capitau a sti banni la canzuni d orlannu vinni scritta dûn truvaturi scanusciutu dû seculu xi è la basa dî cantastorî siciliani chi sunnu canusciuti supratuttu di l opiri dî pupi lu mperu kushan c sèculu i sèculu iii era nu statu chi ô sò cchiù granni circa si stinniu dâ tajikistan ô mar caspiu a l afghanistan e ntô sud fini ô gangi lu mperu vinni criatu dû tribbu kushan di yuezhi nu pòpulu di xinjiang lu nomu mudernu ntâ cina nn avìanu di cuntatti dipromatichi cu roma la persia e la cina e pi quarchi sèculu era ô centru di scanciamentu cummirciali tra lu livanti e lu punenti lu nomu kushan diriva di lu tèrmini cinìsi guishuang ch chi discrissi una dî cincu tribbù dî yuezhi ch na cunfidirazzioni nfurmali di genti indu aurupeu chi parravanu varî virsioni dî lingui tochariani chissi rapprisintaru l indu aurupei cchiù urientali nta termini geograficamenti li yuezhi si juncìanu cû tirritoriu ellenisticu di greco bactria circa lu a c e accuminzaru sustituiri li greci chi s attrovaru ddà chi poi si smuveru ntô bacinu indus ntâ pakistan muderna nnî banni uccidintali dû regnu indo grecu dû sèculu iii lu mperu kushan s accuminzau a sciugghirisi circa lu vasudeva i muriu e lu mperu kushan vinni divisu pi dui na parti livanti e na parti punenti circa lu li kushan pirderu li soi tirritorî abbicinu ô ciumi ganges unni poi vinni stabbilitu lu mperu gupta circa lu l urtimi parti dû mperu kushan vinni distrutti versu lu sèculu v prima pû fattu di cummattimenti contra li hun janchi e doppu nfini pû fattu dâ crisciuta d islam reykjavk è la capitali d islandia e chidda cchiù sittintriunali dû munnu latitudini n assai vicinu ô cìrculu pulari àrticu a n lu sô nomu ntâ lingua islandisi signìfica baia dî fumi prubbabirmenti pî surgivi d acqua ca vùgghinu chî sô abbitanti circa è la citati islandisi cchiù granni e unni campa lu dâ pupulazzioni di l ìsula s attrova supra l ocèanu atlànticu e n particulari ntô gulfu faxafli è sedi dû prisidenti dâ ripùbblica dû parlamentu alingshusi e dû guvernu ci sunnu macari li ammasciati canada cina danimarca finlandia francia girmania giappuni nurveggia russia svezzia regnu unitu e stati uniti e àutri cunsulati ci sunnu assai musei e gallerìi d arti ntâ citati di reykjavk la capitali è macari un museu a celu raputu di statui l ariuportu ntirnazziunali leifur eirksson s attrova ntâ citati di keflavk a chilòmitri dâ capitali ntâ pinìsula di reykjanes mentri cchiù vicinu c è l ariuportu nazziunali di reykjavk la radiotelevisione italiana rai è la sucità statali chi a pàrtiri di si occupa di televisioni radiu cinima e spittaculi sutta diversi aspetti la sò attività di basi è la diffusioni di canali di televisioni e di radiu rai rai e rai ntô tirritoriu nazziunali a sti attivitati s hannu junciutu autri canali timatichi attività mpurtanti sunnu puru la produzzioni di film pô cinima e di serî pi la televisioni comu puru la produzzioni l organizzazzioni e la sposorizzazzioni di autri attività culturali o di spittaculu chi vannu di documentari scientifici comu superquarkâ prugrammi di ntrattinimentu comu festival di sanremu lu dinocchiu jinocchiu o ginocchiu pl jinocchia rapprisenta la riggiuni d unioni tra la coscia e la gamma di l artu nfiriuri però s havi a tèniri prisenti ca oltri a l articulazzioni femorotibbiali cumprenni macari l articulazzioni tibbiufibbulari prussimali ca non fa parti di l articulazzioni dû dinocchiu prupiamenti ditta cu tali nomu si disigna videmma la parti dî pantaluna ca cummigghia sta zona oppuru n articulazzioni ca cullìcanu dui òrgani miccànici cu limitatu motu rilativu rutatoriu nta n ùnicu chianu a diffirenza di quantu abbeni nta unu snodu lu dinocchiu prisenta dui facci antiriuri rutùlia e pustiriuri puplìtia e di dui màrcini ca mèttinu n cumunicazzioni li dui facci è dilimitatu n àutu dû màrcini supiriuri dâ ròtula e abbasciu d un chianu passanti pâ tubbirusitati tibbiali a l avanti la cuti rivesti quasi di sula lu tènnini dû quatricìpiti e la ròtula ntô spissuri dû suttacutàniu è prisenti na vurza mucusa prirutùlia arreri mmeci un ribbustu gruppu di mùsculi dilìmita na riggiuni a forma di lusanca ditta pòpliti unni dicùrrinu vasi e nervi di granni mpurtanza ntâ sta riggiuni si forma un rapportu tra tri supirficî articulari la strimitati distali dû fèmuru la strimitati prussimali dâ tibbia e la facci pustiriuri dâ ròtula è duminata dâ spurcenza dâ ròtula o patedda ô di susu dâ quali è prisenti la vurza sinuviali suvrapatiddari la quali n casu virsamenti articulari è rispunzàbbili dû rivunciamentu ca si veni a criari ô di sutta dâ ròtula lu ribbustu tènnini rutùliu pruduci na salenza sutta la cuti mentri junci la tubbirusitati tibbiali st ùrtima si parpa distintamenti sutta la patedda quannu lu quatricìpiti fimurali è rilassatu la patedda è mòbbuli ma a mùsculu cuntrattu idda acchiana liggirmenti e veni fissata latirarmenti ô cunfini tra riggiuni antiriuri e pustiriuri si parpa distintamenti la testa dû piruni la cuti è spissa mòbbuli supra li chiani suttastanti e prisenta ruchi abbastanza prununzati lu tissutu suttacutàniu è scarsu quasi assenti supra la patedda unni accogghi ntô sò spissuri la vurza sinuviali prirutùlia àutri vurzi sinuviali di nùmmuru e diminzioni variàbbili ponnu èssiri prisenti ntô suttacuti circustanti la fascia fimurali cuntìnua macari ntâ riggiuni antiriuri dû ginocchiu unni adirisci ê spurcenzi òssî già arricurdati e a licamenti e tènnini di nzirzioni musculari ô di sutta dâ fascia s attrova lu tènnini dû mùsculu quatricìpiti fimurali ca si fissa â ròtula e cuntìnua ntô licamentu rutùliu nfiriurmenti n currispunnenza dû chianu òssiu s attròvanu arterî riccamenti anastumizzati a furmari la riti artiriusa articulari dû dinocchiu st ùrtima è accumpagnata dâ riti articulari vinusa li nervi sunnu rami dû nervu safenu custituisci la riggiuni di flissioni dâ gamma supra la coscia la cuti è cchiù dilicata e suttili rispettu a chidda antiriuri mòbbuli supra li chiani suttastanti sunnu prisenti rami artiriusi ca pruvennu di l arterî funni e un riccu curredu di vini supirficiali tribbutarî dî vini safeni la fascia fimurali cuntìnua nta sta riggiuni assumennu lu nomu di fascia puplìtia e trapassa appoi ntâ gamma cu sò dipinnenzi cuntribbuisci a rivistiri li mùsculi prisenti prufunnamenti â fascia li mùsculi cuntribbuìscinu a dilimitari nu spazziu a forma di lusanca dittu fossa puplìtia li dui lati supiriuri dâ lusanca sunnu furmati dî mùsculi semitinninusu e semimimbranusu midiarmenti e bicìpiti latirarmenti li dui lati nfiriuri sunnu furmati dî dui capi dû mùsculu gastrucnemiu la loggia è nchiusa supirficiarmenti dâ fascia puplìtia e prufunnamenti dû chianu ostiuarticulari prufunnamenti s attrova videmma lu mùsculu puplìtiu ntâ fossa puplìtia mmersu ntô tissutu adipusu dicurri lu fasciu vasculunirvusu dû pòpliti custituiutu n senzu lateru midiali e supirficiali prufunnu di nervu tibbiali vina puplìtia e arteria puplìtia parti funnamintali di l articulazzioni dû ginocchiu sunnu li minischi latirali e midiali c hannu a stabbiliri na cuncruenza tra li supirficî articulari di tibbia e fèmuri la càpsula dû dinocchiu è macari rinfurzata di na serî di tènnini e licamenti sti strutturi di rinforzu si ncèntranu supra la ròtula a cui si jùncinu li licamenti cruciati antiriuri e pustiriuri li patoluggìi e li tràumi dû dinocchiu sunnu vari e cumplessi ntê granni armali dumèstici lu dinocchiu currispunni â riggiuni dû carpu di l artu antiriuri e â grassedda di l artu pustiriuri sta riggiuni è spissu seggi di prubbremi cutànî cicatrici di caduti ragadi firuti cunziquenti a difetti d acchiummu viscicuna e esustosi la peddi o cuti è n òrganu di l armali virtibbrati cumpostu d un liveddu di tissutu ca pruteggi li mùsculi e l òrgani suttastanti la peddi supra criaturi riularmenti esposti a raji dû suli havi na picmintazzioni la peddi umana varia assai tra li pupulazzioni chistu purtau a li voti macari ô razzismu la peddi dî mammìfiri spissu cunteni pila e si chisti sunnu nta na misura cunzidirèvuli vennu chiamati piddizza lu principali scopu dî pili è d aumintari l isulamentu dâ peddi ncapi certi armali la peddi è assai dura e spissa e si travagghiata pò addivintari coriu la peddi si danniggiata cerca di sistimarisi furmannu na cicatrici spissu purtannu â sculurazzioni dâ peddi idda è canusciuta videmma comu l òrganu cchiù granni dû corpu umanu e nfatti la sò supirficî è di circa metra quatri n midicina la vranca ca studia la peddi si chiama dermatoluggìa la peddi è cumposta di dui strati l epidèrmidi e lu derma l epidèrmidi è la zona cchiù sterna dâ peddi è cumpostu di cèlluli nnuruti a càusa dâ chiratina â sò basi ci sunnu nummarusi strati di cèlluli ca si riprudùcinu cuntinuamenti pi rinchiazzari chiddi ca mòrinu e càdinu causannu p asempiu la fòrfura lu derma è lu stratu nternu dâ peddi n iddu sunnu prisenti li cèlluli suduriparî li bulbi pilìfiri e li tirminazzioni nirvusi mentri â sò basi c è lu pannìculu adipusu furmatu di grassu ci sunnu tipi di peddi spissi e àutri suttili la peddi spissa s attrova supra li chianti dî pedi e supra li parmi dî manu havi nu stratu di còrnia cchiù granni ca cunteni un maiuri cuntinutu di chiratina supra stu tipu di peddi nun crìscinu li pili lu sò scopu è nfatti chiddu di migghiurari la prisa la peddi suttili mmeci è prisenti supra tuttu lu restu dû corpu havi nu stratu di còrnia minuri è cchiù elàstica noltri stu tipu di peddi pirmetti la criscita di pili li funzioni dâ peddi sunnu li siquenti la peddi havi a èssiri puluta riularmenti autrimenti putissi nciammàrisi o spaccàrisi noltri la peddi nun puluta favurisci lu sviluppu d elementi patòggini si lu lordu nun veni lavatu via abbastanza spissu oltri a emanari un tintu uduri la peddi pò ndibbulìrisi la peddi mmecchia addiventa sempri cchiù suttili e dèbbuli la peddi pò ammalàrisi p asempiu di tumuri o di malatii micòtichi la testa è la purziuni supiriuri dû corpu dî virtibbrati cullicatu a iddu tramiti lu coddu n particulari nta l omu ndica la parti supiriuri dû craniu chidda ricuperta dî capiddi o la capiddatura la cima dâ testa si chiama lu cucuzzuni figurativamenti testa ndica lu nizziu di na fila di nu schiramentu o simili e essiri misu â testa di quarcunu o quarcosa significa essirinni misu ô cumannu l etimuluggìa dâ palora diriva dû latinu testa ca ndicava n urìggini un vasu di tirracotta passatu appoi a ndicari succissivamenti lu craniu la testa si distinqui n na parti supiriuri ô craniu e na parti nfiriuri e antiriuri ô facci s articola supra la culonna virtibbrali midianti la prima virtibbra atlanti cu cui si sposta sulidarmenti quannu lu capu veni giriatu cû tèrmini di testa veni macàri difinuta la parti estrema di l ossa longhi testa o cruci jocu ca cunsisti ntô jittari nta l aria na munita doppu aviri scummisu supra quali dî dui facci va a èssiri visìbbili doppu la caduta n un muturi ennutirmicu la testa è lu cuverchiu ca nchiudi la parti supiriuri dûn cilintru ricchiudi la cammara di cummustioni susteni l urgani di distribuzzioni e a li voti l arvulu a uviti ntê corsi ippichi ndica la distanza tra dui cuncurrenti a l arrivu asempiu vincituri pi na testa testa di serii la squatra o chiù cumunimenti l atleta cunziddirati tra li megghiu e ca pi stu mutivu vannu a aviri un trattamentu favurèvuli ntâ gistioni dî giruna eliminatura o nta l assignazzioni di corsii di gara o nta l urdini d ammissioni â stissa testa opiratrici urganu fissatu riggitamenti ô vancu dû torniu custituutu di na buatta a tinuta d ogghiu cuntinenti lu mantrinu ntâ testa opiratrici sunnu macàri cullucati ginirarmenti li miccanismi di variazzioni di vilocitati dû mantrinu e di riduzzioni mentri a l esternu sunnu disposti le levi di cumannu dû canciu li testi opiratrici ponnu essiri muntanti supra appusiti basamenti a custituiri li machini cumminati a stazzioni multipli pi lavurazzioni spiciali di serii cacciatura di testi pòpuli primitivi ca praticàvanu o pràticanu l usanza di mpiegari li testi dî nimici dibbitamenti mummificati pi trufei o sìmmuli prupizziatura la caccia dî testi fu praticata n varii parti dû munnu n particulari n malesia milanesia e merica miridiunali li ndiani jivaro dû suddamèrica livàvanu la parti òssea e nni riducìanu li diminsioni midianti lu caluri la fonti di st articulu è uicchipidia taliana l occhiu è l urganu sternu dû senzu dâ vista fa parti di l apparatu visivu assai cumplessu e di nutèvuli mpurtanza nta l àmmitu di l urganismu ginirali n quantu è lu menzu nicissariu â canuscenza dû munnu sternu asìstinu videmma àutri significati ca n quantu strittamenti licati sunnu trattati n sta vuci vidi autri significati ntê nzetti e ntê crustacei l occhi sunnu cumposti n quantu custituuti di cchiù occhi sìmplici o ummatidi quannu lu picmentu ìsula tra li singoli ummatidi ogni ritinula è mprissiunata surtantu dî raggi di lustru ca jùncinu a curpirila drittamenti attraversu la curnea di l ummatidiu arriccugghennu na limitata purziuni di la mmàggini la mmàggini cumpleta s otteni dû musaicu criatu d ogni sìngulu occhiu s avi accussì na visioni p appusizzioni quannu ammanca lu picmentu li raggi emanati di ciascunu puntu di l uggettu stìmulanu li ritinuli di cchiù ummatidi e ciascuna di chisti arriccogghi li raggi pruvinenti di cchiù punti n stu casu s otteni na majuri fusioni dî sìnguli mmàggini s avi na visioni pi suvrappusizzioni l occhi sunnu pari e simmìtrici pusizziunati ntê dui cavitati urvitarii dû craniu testa zzoè li fossi di l occhi l occhiu è custituutu di l apparatu musculari strinzecu avi lu còmpitu principali di cuurdinari lu muvimentu dî dui bulbi oculari li vavareddi ca avi a èssiri sincronu ntê dui occhi cullicatu a l occhiu si ricanusci un apparatu lacrimali ca svulci attivitati miccanichi e attivitati prutittivi l occhiu veni prutettu di fora macàri dî pinnulara e dî gigghia a occhiu graputu appari na supirficii janca la sclera ditta puru biancu di l occhiu ca currispunni â supirficii antiriuri dû bulbu oculari c arresta scupertu dilimita ô centru n aria circulari picmintata ditta vavaredda ca a sô vota dilimita n ultiriuri aria circulari ditta pupidda chi di sòlitu si prisenta nìura la culurazzioni dâ vavaredda è un caràttiri suggittivu e carattirìsticu pò èssiri mancàri ìnnici di malattii comu ntô casu di l albinismu quannu si prisenta chiarissima o vinata di russu n rilazzioni ô cumpariri dû cìrculu sanguignu a causa dâ mancanza di picmintazzioni arrivutannu li pinnulara si va a putiri vidiri nu spazziu dilimitatu dâ cunciuntiva ô puntu di riflissioni di sta mimbrana s attrova lu furnici cunciuntivali a liveddu dâ cummisura midiali si vanno a putiri rilivari li cunnutti lacrimali tramiti parpazzioni si ponnu ottèniri arcun elimenti particulari di l occhiu lu gradu di cunzistenza dû bulbu la mutilitati lu gradu di tinsioni ecc lu bulbu oculari avi na forma sfiruidali ntâ quali si ricanusci un polu antiriuri e unu pustiriuri a liveddu dû polu pustiriuri si diparti lu nervu otticu di n area assai limitata di na fitta cruna d àutre emirgenzi nirvusi ca custituiscinu li fasci chiù esterni di stu nervu sizziunannu lu bulbu longu l assi anteru pustiriuri si va a putiri vidiri comu iddu è suddivisu n dui càmmari una antiriuri e una pustiriuri siquuti dû corpu vitreu e ntô funnu di na serii di mimbrani prisenti macàri ê lati la cammara antiriuri è dilimitata versu l esternu dâ curnea carattiristicamenti trasparenti mentri pustiriurmenti è limitata dû cristaddinu lenti bicummessa e di l estruflissioni dâ cruna ciliari la càmmara pustiriuri è di diminsioni chiù nichi e è cumprisa tra l iridi e li furmazzioni ca vinculanu lu cristaddinu â cruna ciliari pustiriurmenti s attrova lu corpu vitreu o umuri vitreu dû bulbu ca custituisci lu chiù vastu menzu diuttricu dû bulbu senz arcuna mpurtanza n rilazzioni â cunmirgenza li mimbrani c abbugginu lu bulbu sunnu ntâ parti pustiriuri di l occhiu s attrovanu lu nervu otticu primu sicmentu dî vii visivi cumuni e sustanzi adipusi ca stabbilizzanu la pusizzioni dû bulbu ô nternu dâ fossa di l occhiu supra la sclera s attaccanu li mùscula ca mòvinu l occhiu li tutti retti e obbliqui l àutri mùscula di l occhiu sunnu ciascuna parti di l occhiu avi na sô carattiristica fisiuluggica ntô svulciri la sô funzioni l occhiu si cumporta comu la cammara di na machina futugrafica urigginannu la furmazzioni di la mmaggini pustiriurmenti a liveddu dâ ritina eccitannu la sinsibbilitati dî cilluli prisenti ca attraversu lu nervu otticu juncinu li centri gnistici e mnimunici a liveddu curticali midianti assuciazzioni diretta si junci a dari un nomu a quantu si vidi n rialtati l occhiu àvi na bona visioni surtantu dû puntu ca si sta taliannu chiddu ca s è misu a focu mentri tuttu lu restu dû campu visivu è uffuscatu nun a focu nuautri nun n adunamu di chistu grazii â granni mubbilitati di l occhiu e â sô ottima capacitati di misa a focu dûn novu puntu ussirvatu nfatti siddu ni ntiressa vidiri un dittagghiu ca nun stamu taliannu dirittamenti ma ca è ô nternu dû nostru campu visivu rivulciamu n na frazzioni di secunnu li nostri occhi versu ddu dittagghiu mittennulu a focu istantaniamenti la misa a focu di l occhiu umanu dûn suggettu nurmali emmitropi varia di cm ô nfinitu un suggettu ca nun arrinesci a mittiri a focu n uggettu postu a na particulari distanza è affettu di miopia mentri cu nun arrinesci a mittiri a focu l uggetti posti vicinu a iddu è affettu d ipermitropia l occhiu pò essiri pirfettu n tutti li sô cumpunenti ma rimaniri bluccatu supra un sulu chianu fucali n sta circustanza si parra di turba di l accumudazzioni ntô casu ci sunnu mmeci prubblemi ntâ rifrazzioni l occhiu pò mittirisi a focu supra li vari chiani puru siddu limitatamenti a causa di difetti ntô diametru dû glubbu oculari o p erruri cunginiti o acquisiti dû sistema di rifrazzioni pi mittiri a focu la mmaggini l occhiu varia la curvatura dû cristaddinu divinennu chiù spissu quannu àvi a taliari vicinu e chiù suttili quannu àvi a vardari luntanu l ipermitropia è un difettu di rifrazzioni pi cui li raggi luminusi paralleli ca ntrasinu nta l occhiu nun vennu cuncintrati supra la ritina ma cadinu al di la di chista la miopia è puru idda un difettu di rifrazzioni pi cui li raggi luminusi paralleli ca ntrasinu nta l occhiu nun vennu cuncintrati supra la ritina ma cadinu prima di chista l astigmatismu è un difettu ntâ curvatura di la curnea ca mpidisci la misa a focu longu li miridiani di chista la prisbiopia è duvuta a l altirazzioni nta l elasticitati dû cristaddinu ca cumporta na difficultati nta l accumudamentu di l occhiu cu mpussibbilitati di mintiri a focu l uggetti vicini nu mpruvvisu migghiuramentu dâ prisbiopia suprattuttu doppu li anni àvi a faciri suspittari na miupizzazzioni di nizziali cataratta nucliari ca cumporta na variazzioni di l indici rifrattivo linticulari miopia d indici a causa di mutivi diversi lu musculu ciliari ca ditirmina la curvatura dû cristaddinu si cuntratti n cuntinuazzioni stu spasmu si virifica di sulitu n suggetti juvini ca hannu sfurzatu troppu la vista luggennu n tinti cunnizzioni di luci è friquenti videmma nta l ipermitropi e ntê miopi l occhiu va suggettu a nummarusi nfiniti azzioni d accumudamentu n rilazzioni â distanza di l uggettu di vidiri misa a focu oppuru macàri n rilazzioni â quantitati di luci prisenti nta l ammente ecc tra li malattii di l occhiu mpurtanti sunnu li malfurmazzioni cunginiti prubblemi tantu cumuni di l occhiu sunnu li prucessi nciammatori l occhiu è macàri suggettu a prucessi digginirativi esistinu quinni li vizi di rifrazzioni difetti di vista veni difinuta occhiu n apirtura uvali o tunna praticata n facciati d edifici ntê cubbi o ntê tetti occhiu è sinonimu di gemma la palora occhiu veni usata ntâ furmulazzioni bibblica dâ liggi dû tagghiuni la si usa cumunimenti pi ndicari na vinnitta o minnitta o na ritursioni locchiu rapprisenta icunugraficamenti macàri la prisenza di diu la fonti di st articulu è uicchipidia taliana l aricchia è l òrganu di la ntisa figurativamenti ìnnica la spigazzatura a l ànguli di na pàggina usatu cchiù friquentimenti ô fimminili aricchia si cumponi di tri parti nta l aricchia nterna è postu n òrganu ca rileva la pusizzioni e lu spustamentu dâ testa ditirminannu lu senzu di l equilibbriu è prisenti sulu l aricchia nterna e è custituutu dû labbirintu mimbranusu ca s urìggina dâ viscìcula acùstica otocisti cumprenni otrìculu sàcculu canali semicirculari laggena li canali semicirculari sunnu tri ntê gnatòstumi arriducènnusi a dui ntê pitrumizzonti e a unu ntê missinòidi â laggena ca cumpari ntê pisci s accumpagna lu ricessu basilari nta l anfibbi na secunna struflissioni ca ntê rèttuli e nta l acedda s allonga n un canali spiraliformi addivintannu la còclia dî mammìfiri nta l anfibbi anuri accumpari l aricchia media ch è drittamenti n cuntattu cu lu sternu chî rèttili e l acedda si riscontra macari la prisenza di l aricchiu sternu ca si cumpleta cû padigghiuna auriculari ntê mammìfiri la catina di l ossicini cumpleta ntê mammìfiri è riduciuta a un sulu ossu nta l anfibbi la culumedda ntê rèttili e nta l acedda è cumposta di dui suli ossa staffa e straculumedda la manu macari manu ntâ forma plurali è la strimitati di l artu supiriuri furmata dû parmu dû dorsu e dî cincu jìdita cu funzioni prènzili e tàttili e lu trattu tirminali di l artu supiriuri ca cumprenni tutti li strutturi a vaddi di l articulazzioni dû radiu e dû carpu na manuna è na manu grossa la palora siciliana manazza è usata n modu dispriggiativu la manu manca è la manu dû vrazzu mancu ntâ tradizzioni cristiana la manu manca è chidda assuciata a lu diàvulu la manu dritta è chidda chi è ritinuta giusta ô puntu chi li carusi mancini ccioé chi accuminzanu a scriviri câ manu manca vinèvanu nzinu a quarchi annu fa ubbligati a mparari a scriviri câ manu dritta li purmuna sunnu urgani pâ rispirazzioni n ammenti subbaireu ntê quali s effittuanu scanci gassusi tra l ariu immisa n na cavitati nterna e un liquitu curpureu la palora pò assumiri màcari àutri significati comu li dui purmuna drittu e mancu sunnu posti ntô cavitati turacica ô di susu dû diaframma e l accupana quasi cumplitamenti cu esclusioni dû midiastinu la cavitati cintrali accupata dû cori e dû spazziu accupata dî grossi vasi sanguigni dâ trachea e di l esufagu hannu na forma cunica rreulari cu na basi cuncava c appoja supra lu diaframma e n apici ottusu ca spurci dâ prima custola sunnu àuti circa cm lu sô pesu tutali è di g circa cûn vulumi tutali di cmsup la facci esterna è cummessa p adattarisi â gaggia turacica mentri chidda nterna è cuncava pi faciri postu ô cori supra la facci nterna prisenta na granni fissura l ilu purmunari n cui ntrasinu n bronchi e l arterii purmunari e nescinu li vini purmunari li dui purmuna nun sunnu aguali la sô diffirenza è principarmenti duvuta ô spazziu ca ntô turaci veni accupatu dû cori hannu n aspettu elasticu cripitanti sutta cumprissioni lu culuri dû purmuni è russu scuru ntô fetu ca nun àvi rispiratu addiventa ruseu ntô niunatu e ntê juvini addivintannnu russu scuru nta l adulti n prisenza di dipusiti di pruvulazzi o di risidui di fumi acquisiscinu un culuri griciu ardesia la sô supirficii appari lucenti a causa dû fugghiettu ca li cummigghia la pliura viscirali pâ sô attivitati rispiratoria li purmuna sunnu nnirvati dû nervu vacu e dû nervu simpaticu lu purmuni drittu è pircorsu di dui ncisuri ncisura urizzuntali e ncisura ubbliqua ca lu suddividinu n tri lobbi lobbu supiriuri lobbu midiu e lobbu nfiriuri la diramazzioni dû broncu broncu principali drittu ca ntrasi ntô purmuni si suddividi n ultiriori tri diramazzioni principali una p ogni lobbu broncu lubbari supiriuri broncu lubbari midiu e broncu lubbari nfiriuri lu purmuni mancu è pircorsu di na sula ncisura ncisura ubbliqua ca lu suddividi n dui lobbi lobbu supiriuri e lobbu nfiriuri la diramazzioni dû broncu broncu principali mancu ca ntrasi ntô purmuni si suddividi n ultiriori dui diramazzioni principali una p ogni lobbu broncu lubbari supiriuri e broncu lubbari nfiriuri la cavitati cuntinenti li purmuna c hannu na capacitati di litri è cumplitamenti rivistuta ô nternu di na mimbrana sirusa ditta pliura paritali pi distinquirila di l omonimu fugghiettu ca si rinveni ntê purmuna ê cui formi adirisci e ca appuntu prenni lu nomu di pliura purmunari li dui pliuri sunnu siparati dû liquitu pliuricu li dui pliuri e lu spazziu ca custituisci la virtuali siparazzioni tra li stissi cunfiriscinu sicurizza ê muvimenti dâ massa purmunari duranti lu rispiru muvimenti ca àutrimenti dassiru locu a frizzioni zinu â cumpleta altirazzioni dâ funzioni ntê purmuna pinitranu li bronchi ca si suddividinu n rami sempri chiù suttili e nummarusi distribuennusi n tuttu lu tissutu ogni broncu tirmina n tubbuli suttili ditti bronchi lubbulari ognidunu dî quali ntrasi n un lubbulu purmunari ogni lubbulu custituisci n unitati anatumica difinuta sunnu nfatti cumplitamenti abbolti n un mmulucru cunnittivu ca l isola e ognidunu d iddi adempi â funzioni rispiratoria ndipinnentimenti di l àutri li lubbuli sunnu visciculetti d cmsup circa ogni lubbulu arricevi un broncu supralubbulari ca accumpagnatu di na branca di l arteria purmunari pinetra ntô lubbulu stissu broncu ntralubbulari unni duna dî branchi cullatirali e appoi si biforca lu lubbulu si suddividi ultiriormenti n circa ramificazzioni tirminali brunchioli rispiratori ca pinitranu ntê acini purmunari st acini sunnu cumposti di viscicoli nfrattuusi alvioli purmunari ô nternu di na cavitati ditta nfunnibbolu li scanci gassusi tra lu sangu ca circola ntê capiddari dî purmuna e l ariu nspirata abbèni pi menzi di l alvioli propiu pirchistu li vasi artiriusi si suddividinu siquennu fidirmenti ogni singulu broncu juncennu ogni singulu acinu purmunari pi cunturnari l alvioli cu na fitta riti l ussiggenu cuntinutu nta l alviolu passa ntô sangu attravirsannnu la pareti dî capiddari sciugghiennusi n iddu la mpalcatura di l alvioli è cumplitata dûn ntrizzu di fibbri riticulari ca li rivistinu estirnamenti ripurtannu l alviolu â sô pusizzioni naturali doppu la dilatazzioni duvuta a la nspirazzioni supra li pareti di lu nfunnibbolu s attruvanu na serii di luggetti a nidu di lapi vò dìciri comu dintra di na laparìa l alvioli purmunari l alviolu è furmatu di na struttura cunnittiva ca veni sustinuta estirnamenti di na riti di fibbri elastichi lu sô nternu è cummigghiatu dûn stratu di cilluli appiattuti epiteliu purmunari ca cummighia na riti di vasi sanguigni p un jocu abbastanza simplici di prissioni li muvimenti dâ cascia turacica n rilazzioni cû muvimentu rispiratoriu sunnu siquuti ô nternu dâ massa purmunari ca cû sô variari di forma e di vulumi accunsenti la ntrumissioni e l espulsioni di diffirenti quantitativi d ariu l ariu ntrasi dû nasu o dâ vucca prusequi ntâ farinci larinci e trachea agghicannu ê bronchi l ariu si dividi n dui ntrasennu ntô purmuni drittu e n chiddu mancu cuntinuannu a suddividirisi ntê tanti ramificazzioni tirminali agghicannu a l alvioli ccà abbèni lu scanciu gassusu dû sangu ca cedi anidridi carvunica espulsa dî purmuna cu l espirazzioni carricannusi d ussiggenu lu purmuni àvi dui circulazzioni sanguigni ndipinnenti na funziunali arterii e vini purmunari l àutra nutritiva arterii e vini brunchiali l arteria purmunari si sipara n dui ntrasennu n ogni singulu purmuni n currispunnenza di l ilu purmunari li capiddari di l arterii purmunari virsanu ntê vini purmunari uscenti dû purmuni a l autizza di l ilu purtannu lu sangu nta l aricchietta manca dû cori l arterii brunchiali ca s urigginanu di l aorta si ramificanu ntê bronchi li nutrinu e cunfluiscinu ntê vini brunchiali i nervi pruvinenti dî plessi purmunari granni simpaticu e pneumogastricu trasmettinu ê centri nirvusi l eccitazzioni nicissaria pâ rispirazzioni la patoluggia purmunari annuera quatri ca sunnu cumuni a àutri distretti dû corpu comu p asempii altirazzioni dû circulu ipiremia attiva edemi trummusi e emmulismu quatri emurraggici nciammazzioni purmuniti brunchiti bruncupurmuniti e la tubbirculosi ca ntô purmumi àvi sedi ellittiva puru siddu nun esclusiva si ponnu appoi ricurdari spissu la patoluggia purmunari s àvi a abbaliri di l opira dâ chirurgia pâ gravitati dî manifistazzioni e pâ nicissitati di prontu ntirventu la fonti di st articulu è uicchipidia taliana l ucraina trasilittiratu ucraijna n ucraìnu è nu statu di l europa di l est affazzatu supra ô mari nìuru e a lu mari d azov cunfina cu russia belorussia polonia slovacchia unghirìa rumanìa e moldavia doppu la russia è lu cchiù granni paisi d europa comu estinzioni cu li sò km havi abbitanti stima dû di chissi lu sù ucraìni li russi vinuti duranti l èbbica suvietica sù mmeci lu e li minuranzi sù assai picca tartari belorussi pulacchi bulgari ntâ bessarabia unghirisi tudischi ntî pruvinci di rivne e volinia greci ntô mari d azov data la granni migrazzioni agghiri l europa di l ovest ntôcpiriudu lu trend dimugràficu è nigativu la vita media dî genti è vicina a li anni cu na murtalitati nfantili d agghiri lu pi milli si parra ucraìnu e russu chiss àutru ufficiali n crimea la sò capitali è kiev àutri citati mpurtanti sunnu liòpuli e odessa nel la crimea dopo nu referendum filo russo si unisce alla federazione russa successivamente l ucraina perde anche le oblast di donetsk e lugansk che ora si fanno chiamare nuova russia l ucraina era una di li ripùbbrichi suvietichi cchiù evoluti e avanzati a liveddu ecunòmicu accussì ca facìa casi dû pil di l unioni sovietica assai evolutu nti li campi di l elittricitati di la produzzioni di azzaru ferru e nti l agricurtura veni chiamata lu granaru d europa pi la granni quantitati campi di ciriali ntâ zona doppu nu calu di produzzioni ca àppi duranti la fini di l unioni suvietica ntô accuminzò cu na bona ripigghiata lu dû tirritoriu nfatti è curtivatu e chissu pirmetti lu sviluppu di bona reti idrica l ucraina è videmma nu paisi cu na bona quantitati di risursi minerari e di gas chiossai havi na bona nnustria metaddùrgica eriditati di la vecchia nnustria suvietica si curtivanu puru urtaggi e di li ùrtimi anni si curtivanu la racina di vinu propiu la muneta è l hrivna abbitatu già di l antichitati agghiri lu vi e vii sèculu agghicaru li primi pupulazzioni slavi di li ruteni ca accuminzaru a lijarisi sempri chiossai câ russia doppu na parèntisi vichinga e mòngulu tartara l ucraina addivintò assai russizzata nzinu a casi la fini di lu piriudu dâ russia mpiriali canuscìu na nica parèntisi ripubbricana ntô piriudu fu lijata sempri nzinu a lu a l unioni sovietica e trasìu nti l onu cu russia e belorussia comu mèmmiru funnaturi sempri comu urss pirò ntô cci fu lu casu di chernobyl ca scripintò na marea di pulèmichi agghiri l usu di lu nucliari civili ntô l unioni sovietica si sciugghìu e l ucraina addivintò nnipinnenti lu di austu nti lu piriudu post nnipinnenza s àppiru na sfunnacata di prubblemi pulitichi ntra filu russi e europeisti filu uccintali ca accabbaru cu l accussidditta rivoluzzioni aranciuni pi li culuri di bandani e maccaturi di li dimustranti unni acchianaru ô putiri li filu uccidinatali viktor yushenko e julija tymoshenko contro il governo alla difesa del presidente furono affidate le forze speciali antisommossa berkut n àutru prubblema puliticu è chiddu di la majuranza russa di crimea c addumanna la nnipinnenza di la riggiuni li rini sunnu urgani escritura dî virtibbrati nzèmmula ê vii urinarii custituìscinu l apparatu urinariu ca filtra dû sangu li prudotti di scartu dû mitabbulismu e l espeddi tramiti l urea lu sitturi dâ midicina ca studia li rini e li sô malatii è chiamatu nefroluggia nta l èssiri umani li rini sunnu situati ntâ riggiuni pustiriuri supiriuri di l addomi ê lati dâ culonna virtibbrali ntê fossi lummari estirnamenti ô pirituneu ca tappizza la cavitati adduminali ogni rini havi na forma a fasolu la lunghizza midia è cm la larghizza cm e lu spissuri cm lu sô pisu varia ntê dui sessi gr nta l omu gr ntâ fìmmina ogni rini è situatu n na loggia la càpsula fibbru adipusa ca cunteni macari lu surrini siparatu dû rini suttustanti dûn settu cunnittivali la pareti di sta càpsula è custituuta di matiriali fibbrusu distinta n un fugghiettu antiriuri e un fugghiettu pustiriuri chisti si jùncinu supiriurmenti mentri nfiriurmenti rimàninu siparati prulungànnusi ntâ fossa iliaca e abbulcennnu l uriteri finu â viscica ntô rini si distìnguinu na facci antiriuri cummessa na facci pustiriuri chianiggianti un polu supiriuri arrutunnatu un polu nfiriuri chiù appuntutu un màrgini latirali cummessu e un màrgini midiali ntô màrgini midiali è prisenti na funna fissura virticali longa cm ditta ilu rinali di cui ntràsinu e nèscinu li vasi rinali arteria rinali e vina rinali e di cui parti l uriteri ca porta l urina â viscica l ilu mmetti n na cavitati scavata ô nternu dû rini minna rinali n cui sunnu accolti li càlici minuri e majuri dâ pelvi rinali vasi linfàtici e nervi li pareti dâ minna rinali sunnu rriulari pâ prisenza di spurcenzi li papilli rinali currispunnenti a l àpici dî piràmidi rinali li cui basi sunnu rivolti versu la zona chiù pirifèrica tra li papilli rinali esìstinu àutri spurcenzi menu accintuati li culonni rinali a l esami di na sizzioni fruntali dû rini si distìnguinu pirciò dui zoni una funna zona miduddari disposta attornu â minna rinali e una supirficiali zona curticali ca abbolci la pricidenti a l esami di na sizzioni fruntali dû rini si distìnguinu pirciò dui zoni una funna zona miduddari disposta attornu â minna rinali e una supirficiali zona curticali la sustanza curticali parinchima è di culuri russu scuru e abbolci la sustanza miduddari ca si ncugna prufunnamenti ntâ sustanza curticali c uriggina furmazzioni raggiati chiamati raggi miduddari o piramidi di ferrein la sustanza miduddari stroma è di culuri chiaru e è furmata d massi allongati ditti piramidi di malpichi li cui àpici si gràpinu n cavitati caliciformi calici rinali ca cummèrginu versu l uriteri dâ sustanza curticali pàrtinu dî prulungamenti ca pènitranu tra li piràmidi di malpichi chiamati culonni di bertin lu stroma cunteni li vasi sanguigni e linfàtici e li tirminazzioni nirvusi dû plessu rinali ntâ sustanza curticali sunnu prisenti nummarusi gumìtuli micruscòpici custituuti di capiddari sanguigni artiriusi li glumèruli ognidunu di chisti arricevi lu sangu di n artiriola affirenti rivirsànnulu n n artiriola effirenti di càlibbru minuri li dui artirioli sunnu cuntigui tantu di custituiri un veru e propiu pidicuddu vasculari di sustegnu pidicuddu glumerulari lu glumèrulu è abboltu di na mimbrana a duppia pareti ca custituisci la capsula di bowman lu fugghiettu nternu si ripica n currispunnenza dû pidicuddu estruflittènnusi pi furmari lu fugghiettu esternu lu nsemi dâ càpsula di bowman e dû glumèrulu custituìscinu lu curpusculu di malpichi li curpùsculi d aspettu sfiruidali hannu un diàmitru di micron ntê curpùsculi si distìnguinu un polu vasculari e un polu urinariu disposti a l estremitati upposti lu fugghiettu esternu dâ càpsula di bowman si cuntinua ntô latu uppostu ô pidicuddu furmannu un suttili tubbu a dicorsu turtuusu lu tubbulu rinali la cavitati dâ càpsula cumùnica accussì cû tùbbulu la parti dû tùbbulu chiù vicina â càpsula è ditta tùbbulu cuntortu prussimali o di prim òrdini a chisti sìquinu un sicmentu a forma di u ansa d henle e lu tùbbulu cuntortu distali o di secunn òrdini li tùbbuli rinali sunnu longhi mm lu nsemi di glumèrulu curpùsculu di malpichi e tùbbulu rinali custituìscinu lu nifruni lu nifruni è l unità funziunali dû rini havi zoè la funzioni urupuietica quasi tuttu lu nifruni s attrova ntâ sustanza curticali sulu l ansa d henle s attrova ntâ sustanza miduddari li nifruna sunnu n nùmmaru d oltri un miliuni pi ciascunu rini lu nùmmaru diminuisci cu l etati si distìnguinu nifruna justamiduddari chiù granni e nifruna curticali chiù nichi ca rapprisèntanu l circa di tutti li nifruna l urina pruduciuta dû nifruni veni arricugghiuta ntê tùbbuli cullittura n cui cunfluìscinu li tùbbuli cuntorti distali li tùbbuli cullittura si riunìscinu tra iddi aumintannu prugrissivamenti di càlibbru manu manu si dirìgginu ntâ sustanza miduddari e tèrminanu ntê dotti di bellin ca si gràpinu ntê càlici rinali li rini nicèssitanu dûn nutèvuli apportu emàticu e pirtantu prisèntanu na ricca vascularizzazzioni p ogni jittata cardiaca circa lu dû sangu fluisci attraversu st òrgani di chistu risulta ca ntê rini cìrculanu n midia ml di sangu ô minutu ciascunu rini arricevi drittamenti di l aorta adduminali l arteria rinali na grossa arteria rinali dû càlibbru di mm n currispunnenza di l ilu di ciascunu rini l arteria rinali si dividi ginirarmenti n dui rami ca pènitranu ntâ minna rinali di ciascuna arteria rinali hannu locu cincu arterii sicmintarii quattru d iddi dicùrrinu antiriurmenti â pelvi rinali arterii pripinichi mentri la quinta dicurri pustiriurmenti â pelvi arteria sicmintaria pustpinica st arterii si divìdinu ultiriurmenti pi dari locu a l arterii ntirlubbari ca si dirìgginu versu la curticali cumpresi tra la sustanza miduddari e la culonna rinali adiacenti st arterii sunnu accolti quinni ô nternu dû lobbu rinali quinni siddu difinemu un lobbu rinali comu custituutu di na piràmidi e dâ mitati di ciascuna dî culonni di bertin adiacenti lu tèrmini ntirlubbari nun è dû tuttu currettu pirchî mplica ca st arterii dicùrrinu tra dui lobbi secunnu arcuni anatòmici fussi quinni chiù uppurtunu chiamàrili arterii ntralubbari puru siddu oramai lu tèrmini cunsacratu dâ tradizzioni e chiddu currintimenti n usu è chiddu d arterii ntirlubbari l arterii ntirlubbari doppu èssirisi bifurcati acchiànanu finu versu la basi dî piramidi rinali unni mudìficanu la sô dirizzioni e dùnanu dî rami pirpinniculari a iddi stissi ca pìgghianu lu nomu d arterii arcuati lu nomu è duvutu ô sô aspettu ca ricalca la forma dûn arcu aventi la cuncavitati rivolta versu la basi dâ piràmidi di l arterii arcuati urigginanu l arterii ntirlubbulari dâ cummissitati e l arterii ritti veri dâ cuncavitati l arterii ntirlubbulari si dirìgginu versu la pirifirìa dû rini unni si risòlvinu n ramùsculi distinati â rrurazzioni dâ càpsula fibbrusa e di chidda adipusa di l arterii ntirlubbulari si distàccanu a àngulu rettu l artirioli affirenti ca vannu a custituiri li glumèruli dî curpùsculi rinali circustanti ccà lu sangu veni ultrafiltratu e prusequi nta l artirioli effirenti di l artirioli effirenti dirivanti dî glumèruli curticali chiddi dâ purzioni chiù supirficiali dâ curticali dû rini s uriggina na riti piritubbulari c oltri a aviri funzioni nutritizii è cuinvolta ntô miccanismu dâ cuncintrazzioni cuntracurrenti di chiddi dirivati dî glumèruli justamiduddari li glumèruli ca s attrovanu ntâ purzioni dâ curticali chiù vicina â miduddari nàscinu l arterii ritti spurii lu sô dicorsu è simili a chiddu di l arterii ritti puri si pòrtanu parallilamenti a l assi dâ piràmidi ntâ purzioni chiù nterna di chista prinnennu lu nomu d artirioli ritti e doppu èssiri agghicati n prussimitati di l àpici si pìganu e cùmpinu a ritrosu lu stissu pircursu quinni stissa dirizzioni e versu uppostu prinnennu lu nomu di vinuli ritti la diffirenza tra l arterii ritti spurii e puri risedi principarmenti ntô fattu ca mentri lu sangu cuntinutu ntê secunni è un sangu aventi aguali cumpusizzioni dû sangu prisenti ntô restu dû corpu lu sangu prisenti nta l arterii ritti spurii àvi già sùbbutu lu prucessu d ultrafiltrazzioni lu rolu di tutti l arterii ritti sia di chiddi spurii ca di chiddi puri è chiddu d appurtari nutrimentu â purzioni miduddari dû rini l arterii ritti veri si distàccanu dâ cuncavitati di l arterii arcuati e si pòrtanu ntê piràmidi rinali furmannu riti capiddari piritubbulari la circulazzioni vinusa ripeti abbastanza fidirmenti chidda artiriusa di l ilu nesci fora la vina rinali accantu a l arteria umònima e sbocca ntâ vina cava nfiriuri ntô sò cumplessu lu cìrculu rinali sviluppa circa chilòmitra di lunghizza li linfàtici dû rini fòrmanu na ricca riti supirficiali e na porivasculari funna iddi cunfluìscinu n cullittura ca tirminanu ntê linfunodi pri e paraaurtici pâ riulazzioni di l afflussu di sangu ntê glumèruli esìstinu particulari furmazzioni lu cuscinettu o chiumazzeddu pulari è n ispissimentu di l artiriola affirenti postu sùbbutu prima ca chista ntrasi ntô glumèrulu l artiriola perdi la mimbrana elàstica l ennuteliu è discuntinuu li fibbri musculari vennu n parti sustituuti di cèlluli a caràtteri epitiliuidi li cèlluli di goormaghtigh sunnu situati nta l àngulu cumprisu tra l artiriola affirenti e chidda difirenti sunnu ricugghiuti n nichi culonni n rapportu chî cèlluli dû cuscinettu pulari la màcula densa dû zimmermann è n cuntattu cu entrammi li tipi di cèlluli pricidenti li cèlluli ca la cumpòninu sunnu cilìntrichi suttili cu nuclii particularmenti evidenti sti tri furmazzioni assùminu ntô sò nsemi lu nomu d apparatu justa glumirulari dû rini li linfàtici dû rini fòrmanu na ricca riti supirficiali e na pirivasculari funna iddi cunfluìscinu n cullittura ca tirminanu ntê linfunodi pri e paraaurtici li nervi si dispòninu a furmari un plessu rinali ca si distribbuisci ê nifruna e a li diramazzioni dî vasi rinali ô nternu dâ capsula di bowman li pareti dî capiddari glumirulari fòrmanu na pareti filtranti di cui lu sangu suda ntâ cavitati capsulari è un finòmenu d ultrafiltrazzioni giniratu dâ forti diffirenza di prissioni tra lu sangu mm di mircuriu e lu nternu dâ càpsula mm di mircuriu la mimbrana filtranti è pirmiabbili a l acqua ê sali nurganici e ê nichi mulèculi urgànichi mentri tratteni li cèlluli glòbbuli russi glòbbuli janchi piastrini e grossi mulèculi prutiichi fibbruggenu albumina glubbulina lu fluidu ntâ càpsula di bowman àvi quinni la stissa cumpusizzioni dû sangu dâ parti cillulari e prutiica ma nun pò ancura èssiri cunziddiratu urina stu fluidu àvi prima a èssiri suggettu a attivitati di riassurbimentu di parti dû nifruni li dui rini prudùcinu ntê uri litri d ultrafiltratu glumirulari sta granni quantitati veni appoi n quasi tutta riassurbuta pruducennu litri d urina li tùbbuli n cui l ultrafiltratu veni cuncintratu riassòrbinu lu di l acqua e granni quantitati di sali li sustanzi filtrabbili ntâ càpsula di bowman ponnu èssiri classificati secunnu la sô mudalitati d escrizzioni sogghia rinali ntô tùbbulu cuntortu di òrdini s àvi lu riassurbimentu di l di l acqua dû sodiu e dû cloru di tuttu lu glucosiu dâ majuri parti dû cauciu dû magnesiu dâ vitamina c e di parti dî fusfati nta l ansa d henle veni riassurbuta parti di l acqua e dû sodiu ntô tùbbulu cuntortu di òrdini veni riassurbuta parti d acqua e di fusfati e di chidda parti di sodiu nun ancura riassurbitu dî sicmenti pricidenti lu rini è n òrganu escrituri capaci di svulciri macàri na mpurtanti funzioni riulatrici a causa di l apirtura dâ loggia rinali abbasciu lu rini pò scinniri ptosi n varia misura rini mòbbili o nifruptosi ntê casi estremi agghica a muvìrisi libbiramenti ntâ panza sta patoluggia si virìfica chiù friquintimenti ntô sessu fimminili ntô casu sia curputu un sulu rini chiddu chiù espostu è lu drittu la funziunalitati dû rini si basa principarmenti supra difetti a càrricu di puru unu sulu dî punti esposti susu pròvucanu altirazzioni di l escrizzione urinaria ca ponnu essiri limitati si cumpinsati dâ funziunalitati di l àutru rini la cumpinsazzioni abbeni mubbilitannu capacitati di riserva c aumèntanu lu mpegnu funziunali dî fattura dâ diuresi la mancata pirvitati d unu sei sicmenti dû nifruni mpidisci la circulazzioni di liquiti purtannu a l esclusioni furzata dûn nifruni â funziunalitati dû rini macàri l ucclusioni dî capiddari sanguigni ditirminata d artiriusclirosi o di cuaculazzioni dû sangu cumporta st esclusioni esìstinu malatii ca cumprumèttinu la pirvitati dî tùbbuli rinali pirmittennu la filtrazzioni videmma di cèlluli e di prutiini dû sangu cèlluli e prutiini ca si ritròvanu n ammenti àcitu ponnu cuaculari divinennu cilintri sòliti ca ponnu èssiri riscuntrati nta l urina n prisenza di prucessi digginirativi e di nicrosi dî tùbbuli lu riassurbimentu d acqua diminuisci e l urina espulsa è assai diluuta lu rini pò essiri sedi di nummarusi malatii nifrupatii suddivisibbili n li nifrupatii mèdichi sunnu classificati tinennu cuntu dâ struttura ca veni nizziarmenti o majurmenti ntirissata nifrupatii vasculari nifrupatii ntirstizziali nifrupatii glumirulari nifrupatii tubbulari lu sìntumu principali è custituutu dâ prisenza di prutiini nta l urini prutiinuria accumpagnata dâ prisenza di sangu ematuria si distìnguinu formi acuti glumirulunifriti acuta post striptucuccica e formi crònichi sicunnarii a malatii ginirali lu tissutu ntirstizziali si nciamma e nta l urini cumpàrinu li glòbbuli janchi formi sicunnarii di sti nifrupatii sunnu ditti pielonefriti li pilunifriti acuti sunnu di tipu nfittivu nfizzioni sèttica di manovri strumintali oppuru ditirminati d ustruzzioni mpruvvisa dî vii urinari càlculu chiù raramenti di sitticimia li nifrupatii acuti mmunuallèrgichi sunnu sicunnarii ô mpiegu di fàrmaci c hannu ditirminatu n allergia ntô suggettu li pilunifriti crònichi ponnu èssiri cumplicanzi di malfurmazzioni a l appartu urinariu o dirivari di calculosi rinali chiù rari sunnu li causi tòssichi mmunuallèrgichi o mitabbòlichi dirivanu di lisioni ô sistema circulatoriu dû rini sunnu nifrupatii dirivanti di stati di shock cu iputinsioni gravi o prutratta oppuru a ntussicazzioni alimintari particularmenti gravi chidda pruvucata di funci cuntinenti orillanina o chìmichi ponnu èssiri affizzioni cungèniti rivàrdanu li tumuri dû rini carcinoma rinali nifrubblastoma sarcoma rari li tumuri binigni la fonti di st articulu è uicchipidia taliana lanatumìa dû grecu anatomè dissizzioni furmatu di anà attraversu e tèmno tagghiari è la scienza ca studia la forma e la struttura di l urganismi fa parti ntigranti dâ bioluggìa la divisioni tagghiannu è unu dî menzi di studiu di sta scienza ca n manera chiù esatta putissi essiri chiamata morfoluggia veni suddivisa n anatumia animali zuotumìa e viggitali fitotumìa lu studiu dî rilazzioni tra essiri diversi o urgani d essiri diversi veni ditta anatumìa cumparata quann è limitata a una sula specii animali veni ditta anatumia spiciali prima rapprisintanti di l anatumia spiciali è l anatumia umana chista pò essiri apprucciata di diversi punti di vista dû puntu di vista mêdicu cunsisti ntâ canuscenza di l esatta forma pusizzioni misura e ntirrilazzioni dî varii parti dû corpu umanu n saluti e a stu studiu vennu dunati li tèrmini anatumìa umana discrittiva o tupugrafica na canuscenza accurata di tutti li dittagghi anatòmici nicissita anni d ussirvazzioni e è pussiduta sulu di pochi lu corpu umanu è accussì cumplessu ca sulu un ristrettu nummaru d anatumisti umani patruniggia tutti li sô dittagghi tanti si spicializzanu sulu supra arcuni parti comu lu ciriveddu li visceri ecc accuntintannusi di na bona canuscenza ginirali dû restu dû corpu l anatumìa tupugràfica havi a èssiri apprisa d ogni aspiranti anatumista tramiti la ripituta dissizzioni e ispizzioni dî cadaveri si tratta dûn tipu di canuscenza pi certi versi simili a chidda dûn pilota d aireu àvi a essiri pricisa e dispunibbili n situazzioni d emirgenza dû puntu di vista murfulòggicu l anatumìa umana è n affascinanti studiu scintìficu c havi com uggettu la scuperta dî causi c hannu purtatu a l attuali struttura di l èssiri umanu e nicìssita la canuscenza d àutri scienzi l istoluggìa la citoluggìa e la fisioluggìa l anatumìa patològgica è lu studiu di l urgani malati mentri li varii disciplini dâ nurmali anatumia ca s applicanu a vari scopi arricivinu na dinuminazzioni particulari comu anatumìa mèdica chirurgica giniculòggica artistica e supirficiali la cumparazzioni anatòmica dî diffirenti etnii fa parti dâ scienza di l antropoluggìa fìsica o di l anatumìa antropulòggica la fonti di st articulu è uicchipidia taliana lu pani è un prudottu alimintari uttinutu dâ livitazzioni e succissiva cuttura d un mpastu di farina di ciriali acqua e cunnimenti avi un postu funnamintali ntâ tradizzioni uccidintali comu cumpunenti primaria di l alimintazzioni ô puntu ca lu tèrmini stissu pò addivintari sinònimu di civu o di nutrimentu nun nicissariamenti fìsicu li rizzetti cchiù diffusi privìdinu a la ncirca dui parti di farina di frumentu e una d acqua n parti frischi e n parti pruvinenti d un mpastu pricidenti lèvitu naturali o pasta matri ma nn asìstinu nnummarèvuli varianti pi tipu di farini usati n junta o n sustituzzioni di chidda di frumentu p asempiu granu turcu o sigali ma videmma ligumi comu la soia pi tipu di cunnimenti quasi sempri è prisenti lu sali ma macari ogghiu burru saimi e àutri grassi o pi forma noltri n tèmpura ricenti è sempri cchiù diffusa l abbitùtini di sustituiri lu lèvitu naturali cu lèvitu di birra ca pirmetti na lavurazzioni e na livitazzioni cchiù lesti la priparazzioni e lu cummerciu dû pani sunnu ê jorna nostri garantiti di na efficienti prudizzioni a liveddu nnustriali tradizzionarmenti pirò lu pani di casa vinìa priparatu n casa cu la cullabburazzioni di tutta la famigghia la priparazzioni dâ pasta dû pani si facìa cu nu scanaturi azziunatu cu na certa forza di n uòmunu dâ famigghia comu lèvitu vinìa usatu lu criscenti ca vinìa sarbatu e usatu di simana n simana pi la fabbricazzioni dû pani la priparazzioni dû pani fattu n casa duna ô pani na cunsistenza e nu sapuri particulari e lu pani si manteni pi na simana cuntrariamenti ô pani nnustriali standard ca si manteni sulu du jorna n arcuni paisi mediu urientali è diffusu l usu di pani nun livitatu o àzzimu l abbrei lu màncianu n accasioni dâ cummimurazzioni dâ diàspora âpi na trattazzioni di st argumentu dû puntu di vista chìmicu viditi àlcoli spissu cu stu tèrmini cci si rifirisci a làlcool prisenti ntê vìppiti alcòlichi zzoè l àlcol etìlicu o etanolu l etanolu chchoh l ingridienti attivu nta vìppiti alcòlichi ppi scopa di cunzumu eni sempri li prudiciutu dâ firmintazzioni ri parti ri certi speci di lievitu in assenza d ussigginu lu prucessu appruduci diossidu ri carboniu e chissu poti essiri utilizzatu ppi renniri frizzanti a vìppita nta ogni casu stu mètudu lassa risidua di lièvitu e nta na scala ndustriali a carbunazzioni lu prucessu ppi rènniri a vìppita frizzanti eni fatta siparatamenti li vìppiti cu na cuncintrazzioni di cchiu ssai di lu d etanolu ppi vulumi sunu liquida nfiammabbili e s addumunu fàcili fàcili certi vìppiti isotichi pigghianu lu gustu isòticu distintivu attraversu n addumata ntinziunali vìppiti alcolichi ccu nu cuntinutu d itanolu cchiu gghiautu ponu ssiri incindiati sulu sulu cauriànnuli tanticcedda ppa isempiu mintinnuli nta nu biccheri bullenti nta a chimica l alcool eni nu tèrmini ginirali ppi nu cumpostu urgànicu unni lu gruppu idròssili oh eni liatu all atumu ri carboniu ca in canciu ppo ssiri liàtu a autri atuma di carboniu e autri itroceni alcohol affects the gamma aminobutyric acid gaba receptors to produce a depressant neurochemical inhibitory effect other psychoactives affecting the gaba receptor include gamma hydroxybutyric acid barbiturates and benzodiazepines excessive consumption of alcohol leads to a toxication induced delayed poisoning called hangover in latin crapula refers to intoxication and hangover various factors contribute including the toxication of ethanol itself to acetaldehyde the direct toxic effects and toxication of impurities called congeners and dehydration the hangover starts after the euphoric effects of alcohol itself have subsided typically in the night and morning after alcoholic drinks were consumed however the blood alcohol concentration may still be substantial and above the limits imposed for drivers and operators of other dangerous equipment the effects of a hangover subside over time various treatments to cure hangover have been suggested many of them pseudoscientific n sicilianu l alcool usatu nta midicina si chiama spiritu lu nicotiana tabacum chiamatu tabbaccu n sicilia è na chianta urigginaria dû nord e sud mèrica li cui fogghi vennu siccati pi prudùciri sicarri sicarretti e tabbaccu tra li cumpunenti dû tabbaccu mpurtanti è la nicutina vidi n alcalòidi e na putenti neurotussina ca veni assurbuta di l urganismu duranti lu cunzumu dû tabbaccu prucurannu effetti piacèvuli e stimulanti ma ntô cuntempu ginirannu assuifazzioni e dipinnenza lu tabbaccu veni assuntu principarmenti fumànnulu sutta forma di sicarru sicarretta o abbruciatu n pipi àutri formi di cunzumu sunnu la masticazzioni o l aspirazzioni di pruvulazzu di tabbaccu tabbaccu di ciutu tutti li tipi d assunzioni sunnu dammaggiusi pâ saluti fumari tabbaccu o èssiri esposti ô fumu d àutri fumu passivu è particularmenti nucivu pâ saluti ntô fumu dû tabbaccu sunnu cuntinuti oltri cumposti tra cui tanti cancirìggini rispunzàbbili di dosi di nicutina supiriuri a mg cunnùcinu a gravi ntussicazzioni epàtichi e ô shock anafilàtticu ntô casu n cui lu corpu non pruvvedi a eliminari l eccessu tràmiti na maiuri urinazzioni o riggettu fumari vicinu a na fìmmina prena pò causari dammaggî ô fetu lu furmaggiu o frumaggiu è un dirivatu dû latti uttinutu facènnunni pricipitari la caseina lu furmaggiu pò èssiri cunzumatu friscu o doppu staciunatura secunnu a liggi taliana i furmaggi si dividinu intra furmaggi crudi ca su chiddri prodotti â temperatura massima di c semi cotti prodotti tra i e i c e cotti prodotti a nna temperatura superiori ai c pi prudùciri lu furmaggiu lu latti veni virsatu n na quadara graputa unni è quaddiatu a la temperatura ca si addisia appoi si junci lu quagghiu na sustanza chìmica estratta dû stòmmacu dî mammìfiri lattanti lu quagghiu fa raggrumari li particeddi di caseina discioti ntô lìquitu ca pricìpitanu supra lu funnu furmannu na massa pastusa ditta quagghiata dâ quagghiata s uttennu li vari tipi di furmaggi furmaggi lucali furmentu o frummentu è lu nomu ginèricu pi nnicari arcuni speci dû gèniri triticum dâ famigghia dî graminacei è usatu pi nnicari sia la chianta ca li cariòssiti di tali chianti lu gèniri si suddividi n diversi speci tra cui lu granu duru e lu granu tìnniru sunnu utilizzati pi l alimintazzioni umana vidi lu granu duru cunteni cchiù prutiini di chiddu tìnniru lu granu duru pruduci sìmuli e simulati dî grànuli grossi cu spìculi netti mentri dû granu tìnniru s uttennu farini dî grànuli tunniggianti lu granu duru è utilizzatu pâ pruduzzioni di pasta alimintaria e macari di pani chiddu tìnniru di pani o di pasta a l ovu la chianta dû furmentu è cunziddirata e veni abbicinnata cu culturi di rinnovu granuturcu barbabiètula e di liguminusi furaggeri erba mêdica trifogghiu ecc lu tirrenu veni prima priparatu cu n aratura a media prufunnitati cm appoi erpicatu p affinàrinni la supirfici e nfini cuncimatu la sèmina s effèttua a uttùviru cu na ca distribbuisci li chicchi n fili paralleli picca distanziati ntirrànnuli a na prufunnitati riulari di cm p ogni èttaru sunnu nicissari q di sumenzi àutri lavurazzioni sunnu la cuncimazzioni mmirnali la rullatura dû tirrenu pi riaccustari li ràdichi e lu diservu chìmicu a frivaru pi distrujiri l erbi nfistanti la chianta si sviluppa lestamenti n primavera e junci n autizza pari a cm a jugnu li spichi sunnu maturi e pronti pâ ricota cunzisti ntô tagghiu dâ chianta mititura e ntâ siparazzioni dî chicchi dâ pagghia e dâ pula tribbiatura n gèniri sti dui upirazzioni sunnu svolti cuntimpuraniamenti cu lu mpiegu di na metritrebbia ntê riggiuni a clima timpiratu friddu si cultiva lu furmentu li cariòssidi cuntennu na sustanza janca e farinusa di cui si ricava la farina ntê riggiuni a clima timpiratu càudu si cultiva mmeci lu furmentu li cariòssidi sunnu vìtrii e dùnanu na farina granulusa ditta sìmula li risi p èttaru vàrianu dî q pû granu tìnniru ê q pû granu duru li primi classificazzioni foru chiddi fatti di varruni e di tiufrastu na distinzioni cchiù pricisa vinni però fatta sulu ntô da m p tournefort e attraversu chiddi succissivi di percival di vavilov e di becker s è junti a na sistimàtica suddisfacenti dû gèniri lu zea mays chiamatu granu turcu ranu turcu furmintuni jimmanu oppuru nigghiu n sicilia è na chianta ervàcea ànnua dâ famigghia dî graminàcei tribbù dî maydeai è urigginariu dâ mèrica centru miridiunali e lu nomu mais è d urìggini arauca maiz n sicilianu veni chiamatu videmma granuni o ranuni furmintuni granu turcu ecc n talianu veni chiamatu granturco o granoturco granone formentone formentazzo frumentone grano siciliano melica o melega melgone melgotto ecc havi ràdicchi fasciculati fustu ribbustu e drittu cu gruppa evidenti li fogghi anchî sunnu guainanti lanciulatu liniari li ciuri sunnu diclini li ciuri maschili sunnu arricogghiuti nta na pannocchia purtata a l àpici dû culmu mentri li ciuri fimminili fòrmanu na nciuriscenza a spica ngrussata spàdici a l ascidda dî fogghi a mitati circa dû fustu la ficunnazzioni è ncruciata li cariòssidi riunuti a maturitati ntô tùtulu lignusu vulgarmenti e mprupiamenti ditta pannocchia assùminu na culurazzioni variàbbili dû jancu ô giarnu a l aranciuni addumatu ô viulàciu li cariòssidi sunnu disposti n fili di nùmaru pari d a ma si nni ponnu attruvari macai di o ognidunu gruppu porta na sula pannocchia cchiù raramenti dui o tri lu nùmmaru di pannocchî pi chianta varia assai chî varitati finu a un màssumu di ntâ varitati duru lu granuturcu è tra li ciriali cchiù diffusi ô munnu comu furmentu e risu li sumenzi dî diversi varitati sunnu usati pi farini canigghî mancimi pâ fabbricazzioni di birra p arricavàrinni ogghiu amitu ecc lu granuturcu è usatu videmma ntâ fabbricazzioni di licori lu granuturcu veni classificatu n basi â lunghizza dû ciclu viggitativu la tagghia dâ chianta diminuisci cû diminuiri dû ciclu viggitativu lu granuturcu addumanna na nutèvuli ammiscata crumusòmica esiggenza nota ê maiscultura dâ carnia ca simìnanu un chiccu di granutucu giarnu ogni chicchi di granuturcu jancu ô stissu modu fannu li nnìggini dâ mèrica cintrali ca ê màrgini o addrittura ô nternu dî campi simìnanu o tullìranu la prisenza dû tiusinti euclaena mexicana ritinuta d arcuni butànici la forma spuntània dû granuturcu attuarmenti cultivatu li màssumi pruduttura di granuturcu sunnu stati uniti cina brasili messicu argintina n europa è cultivatu sulu ntê riggiuni a stati càuda e ùmita ntê paisi barcànici e n italia n italia s attròvanu quasi esclusivamenti mais di tipu nnurata a cocciu n parti còrniu e n parti farinusu ntê riggiuni frischi privali la cultivazzioni di mais cchiù tardivi e di granni tagghia mentri ntê zoni sicchi di chiddi cchiù pricoci e vasci li riggiuni nta cui è maiurmenti cultivatu sunnu vènetu lummardia pimunti e friuli vinezzia giulia di suli prudùcinu li dû granuturcu talianu la pruduzzioni nazziunali cummigghia l dû fabbisognu nazziunali lu ristanti veni mpurtatu suprattuttu di stati uniti e mèrica miridiunali lu granu turcu è na cumpunenti mpurtanti di l alimintazzioni umana e macari di chidda d armali d addivamentu la sò cumpusizzioni chìmica nun è cumpreta comu chidda dû furmentu lu mais si cunzuma e cucina n diversi modi ancura supra la pannocchia ca veni lissata o fatta â grigghia è n usu tipicamenti miricanu sgranatu e lissatu li chicchi accussì trattati ponnu èssiri sirvuti nta nzalata o comu cuntornu li chicchi scacciati e tustati si cunzùmanu a l usu anglusàssuni assuppati ntô latti solitamenti pâ prima culazzioni e vennu ditti corn flakes mentri si vennu simpricimenti tustati dùnanu locu a na paddina leggia janca e cruccanti di forma nun riulari è lu famusu pop corn dû germi s utteni n ogghiu ca comu chiddu di l giriasuli cuntribbuisci a abbasciari lu liveddu di culistirolu ntô sangu tuttavia havi un puntu di fusioni vasciu zoè mudìfica la sò struttura a cuntattu cu gradi di caluri rilativamenti vasci e chistu nni renni autamenti scunzigghiàbbili l usu di cottu specî pî fritti la farina di granuturcu è utilizzata ntâ priparazzioni di diversi piatti tra li quali lu cchiù notu è la pulenta arcuni tipi di pani e arcuni duci si distinchi n farina bramata a grana grossa p uttèniri pulenti particularmenti sapuruti e gustusi ciurettu di farina pi pulenti pasticciati moddi e dilicati fumettu di mais pi na farina finìssima adatta â pruduzzioni di duci e viscotta tra li cchiù noti n italia attruvamu li pasti di mèlica l usu dû granuturcu havi lu putiri d allintari lu funziunamentu dâ tiròidi e aggisci comu mudiraturi dû mitabbulismu la distinazzioni zuotècnica è chidda cchiù cumuni e cchiù stisa n particulari pi pullami buvini viteddi d addivamentu suini cavaddi e uvini particularmenti elivata è la diggiribbilitati di li strattivi nazzutati cu valuri di l òrdini dû cchiù mudesta n ogni specî animali la diggiribbilitati dâ prutiina lu granu turcu veni utilizzatu nta l alimintazzioni di l ursi la cussidditta alimintazzioni nun diretta nfatti sti plantìgradi si nùtricanu cû cori dû fruttu dâ chianta dû granuturcu e ntô cursu dî misi estivi ntê lucalitati muntani e pidimuntani dû parcu nazziunali d abbruzzu l ursu si nni cibba a sazzitati duranti l uri nutturni nta l anni nn arreri l enti parcu cu na biddìssima e afficaci nizziativa avìa privistu còngrui rimbursi ê privati cittadini pirchì cultivàssiru a mais o a àrvuli di fruttu li sò appizzamenti di tirrenu e nni distinàssiru parti dâ riccolta a l alimintazzioni di l ursu n tali modu li campi cultivati s èranu stisi sempri cchiù nta l àrî ô di fora dî centri urbani e l ursu putìa purtàrisi ntê siti cu cchiù sicurizza pâ sò nculumitati purtroppu oi a càusa dî difficultati ecunòmichi di l enti parcu stu prucettu nun è cchiù attivu e l ariali cultivati si sunnu arriduciuti nutevurmenti criannu un nutèvuli disaggiu tra la pupulazzioni ursina ca si vidi sempri cchiù spissu custrinciuta a abbicinàrisi ê centri abbitati cu cunziquenzi facirmenti mmagginàbbili la granedda di granuturcu veni sumministrata n pannocchia n granu nteru o dicurticatu n granu n granu vapurizzatu e scacciatu n granu macinatu ccillenti mancimi pî vacchi di latti abbastacchì è ntigratu cu àutri alimenti n gradu di cumpinzàrinni la dificienza prutèica lu granuturcu è un cibbu pisanti e pirchistu tanti addivatura prifirìscinu usàrilu comu parti di na ammiscata di cuncintratu cu furaggi cchiù ricchi di cillulosa comu la canigghia o l oriu macinatu lu granuturcu è lu ciriali d elezzioni pû ngrassu dû maiali tantu di vèniri prisu comu standard di cunfrontu cu àutri ciriali li dificienzi prutèichi vennu curretti cu sieru di latti e câ junciuta di na justa pircintuali di cruscami e farini prutèichi d arridùciri manu manu ca lu suinu crisci videmma nta l alimintazzioni dû pullami è un prizziusu e nun sustituìbbuli mancimi di basi la quantitati d usari addipenni dâ scigghiuta d àutri mancimi ca sunnu n gradu di dunari un bonu apportu d amminuàciti essinziali di càuciu e di vitamini nzèmmula a l aina lu granuturcu è lu ciriali cchiù sumministratu ê cavaddi l equini sàrvanu megghiu lu sò pisu siddu alimintati cu frenu e granuni mmeci ca cu frenu e aina resti di granu turcu scuperti n mêssicu acchiànanu ô a c n arcuni ritruvamenti archiològgici di l anni a citati dû mèssico foru scuperti pòllini dâ specî n turrena ca foru datati a circa uttantamila anni prima sicuramenti canusciuti di maya e aztechi nfatti lu diu dâ chiuvuta era raffiguratu cu n manu na chianta di granuturcu lu granuturcu fu purtatu n spagna di cristuforu culommu n italia fu canusciutu versu lu nizziu dû xvi sèculu ma la sò ntruduzzioni n europa fu assai lenta vinìa chiamatu e l è tuttura granturcu pi nnicàrinni la pruvinenza esòtica ntô xvii sèculu la cultivazzioni dû granuturcu si diffunnìu ntâ chianura padana n prupòsitu emiliu sireni scrissi di marcia triunfali dû granuturcu storia del paesaggio agrario cap e junsi nunustanti li risistenzi e li cuntrasti dî travagghiatura agrìculi jurnateri lu cui sfruttamentu e li cui cunnizzioni alimintari arrèstanu fortimenti aggravati dâ diffusioni dû granu turcu la cultura e lu cunzumu dû granuturcu ntrasi suventi nun sulu a chiddu dî ciriali minuri tradizziunali ma nzinu a chiddu dû furmentu e già lu goethe ntô sò viaggiu n italia putìa rilivari li cunziquenzi nifasti di n esclusiva nutrizzioni a basi di granu turcu pî pupulazzioni rurali ntô xviii sèculu lu granuturcu nunustanti risulti carenti d amminuàciti essinziali e dipaupiranti pû turrenu si spanni pû prufittu c arrinesci a garantiri ntô trivenetu si cultiva lu granu turcu giarnu maranu vicintinu e varitati cû chiccu jancu ntê lanchi s usa ancura oi la varitati ottufila n quantu la pannocchia è custituiuta d ottu fili di simenzi ntô canavisi è tuttura ripirìbbuli la melia d la spina o pignulettu o nustranu d ìsula varitati assai priggiata e pruduttiva cu chicchi dutati di punta spinusa ntô linguaggiu dî ciuri e dî chianti è cunziddiratu sìmmulu di pruspiritati ninu la rocca di aprili pùggili talianu attivu nta l anni doppu diversi vittori appi na fini di carrera cuntruversa nu pùggili diffirenti di tutti l àutri mai si vitti unu comu a iddu quannu cummattìa facìa certi nùmmira ca facìa scialari nnô virillu miscava certi timpulati ca mancu si vidìanu l avvirsari li cugghiuniava ma sempri cu rispettu era troppu viloci ppi iddi e li pugna di l avvirsari lî schivava tutti vincìu cchiù di cinquanta ncuntri quasi sempri ppi ccappaò appoi eppi a cummàttiri pû titulu eurupeu e pirdìu pirchì s acciuncau supra l occhiu e cci niscìu sangu pirò puru si ninu era viloci nun minava forti li sò pugna nun èranu pisanti arrivau a cummàttiri pû tìtulu munniali a munticarlu ma lu miricanu don curry lu castiau mittènnulu cappaò cchiù tardu di l finu a l ninu fu campiuni d europa dê pisi welter si maritau cu n attrici pornu manuela falorni chidda chi si faci chiamari la vèniri janca e nn eppi nu figghiolu quannu divorziaru idda cci fici càusa e si tinni la criatura mircuriu è nu pianeta dû sistema sulari dista dô suli circa miliuna di chilomitri veni a diri voti cchiù picca dâ terra e nu pianeta rucciusu comu veniri la terra e marti havi na supirfici dura sparti di chistu è chiddu chi havi la dinsità cchiù àuta doppu la terra fruttu di nu cori di ferru fusu causa puru di nu campu magneticu simili a chiddu dâ terra di nu diamitru di circa chilomitri è lu pianeta cchiù nicu doppu plutoni furrìa tornu ô suli nta jorna e tornu a iddu stissu ntâ jorna pi stu effettu la parti rivorta versu ô suli arriva a timpiraturi di circa gradi e unni fa notti la timpiratura scinni a gradi pi loncu tempu la sula sonda spazziali chi l ha visitatu e fotografatu di vicinu è la sonda mariner ntô la sunna messenger dâ nasa passau di mircùriu lu di jinnaru dû lu franchincenzu è na rèsina prufumata tirata fora di l àrvuru boswellia thurifera o b sacra veni utilizzata ntô ncenzu la palora franchincenzu veni dû francisi vecchiu franc encens chi significa lu veru o puru ncenzu è canusciutu puru comu olìbbanu nu tèrmini dirivatu dû àrabbu al lubn lu latti na rifirenna a l astrattu lattimusu di l àrvuru dû franchincenzu lu franchincenzu vinìa usatu largamenti nnî riti riliggiusi ntô vancelu di matteu oru franchincenzu e mirra eranu li tri doni rijalati a gesù dî tri re magi pruvinenti dû livanti lu sviluppu dâ cristianità svalanzau lu mircatu pû franchincenzu duranti lu seculu iv l addisirtazzioni fici cchiù difficili attravirsannu lu sdisertu dû rub al khali nta l aràbbia e li criscenti ncursioni dî firriamunni parti nnû vicinu livanti cci fìciru pi certu ca lu cummerciu dû franchincenzu si riducissi ê minimi têrmini doppu lu si ricorda ca lu mpiraturi rumanu neroni abbruciau nu quantitativu di franchincenzu abbastanti ca s arristau addumatu pûn annu a roma p occasioni dî funirali dâ sò muggheri poppea la città pirduta di ubar na vota identificata cu irem dî culonni ntô oman mudernu si riteni ca fussi un centru dû cummerciu dû franchincenzu accantu â riscuperta via dû ncenzu ubar vinni riscuperta ô princìpiu dî ini e accamora cci stannu accabbannu li scavi archeològgici giovi cu li sò chilòmitri di diàmitru è lu pianeta cchiù granni dû sistema sulari situatu a circa miliuna di chilòmitri dû suli cumpleta n òrbita tornu ô suli ogni anni e jorna lu periodu di rotazzioni è di uri e minuti e sta rotazzioni cchiuttostu lesta ci duna na forma tanticchia alluncata a l equaturi nun avennu na supirfici dura ed essennu di diminsioni mpurtanti è l esempiu tìpicu di pianeta giganti gassusu na catigurìa di pianeti chi ncludi puru saturnu uranu e nettunu giovi è puru ô centru di nu sistema di luni o satèlliti chi furrìanu tornu a iddu si nni canùscinu ma li cchiù granni e puru li primi a èssiri scuperti sunnu li satelliti galiliani io europa ganimedi e callistu picchì furru scuperti di galileo galilei quannu iddu anvintau u telescopiu a granni forza di gravitati cuntribbuìsci a bilanciari l òrbita di l âutri pianeti catherine cathy astrid salome freeman mackay queensland australia di frivaru è na campiunessa australiana di l attillètica spicialità metri piani vincitrici di dui tìtuli munniali e n oru olìmpicu cathy freeman è n aborìggina e è stata indicata spissu comu simmulu dâ ntagrazzioni razziali tra li ndiggini e lu restu dâ pupulazzioni australiana ntâ cirimonia d apirtura era idda chi addumau la ciamma olimpica poi lu di sittemmiru ntôn stadiu olimpicu china d australiani vinciu la midagghia d oru pî metri piani lu cintèsimo oru olimpicu pi l australia era la prima midagghia olimpica vinciuta dûn aborigginu idda havi vintu puru dui tìtuli munniali ateni e siviglia e un argentu olimpico atlanta sempri pî metri piani li jochi ulìmpici sunnu n eventu spurtivu ca si fa ogni quattru anni e ca cunsisti nni la dìsputa di gari e turnii di li diffirenti disciprini spurtivi ntra li megghiu attilleti e squatri di lu munnu li jochi ulìmpici sunnu canusciuti videmma comu lulimpiadi ca nun si havi a cunfunniri cu l olimpiade st ùrtima ìnnica lu piriudu di tempu di quattru anni ntra n edizzioni dî jochi ulìmpici e la succissiva lu nomu jochi ulìmpici vinni scigghiutu p arricurdari li jochi ca si facìanu ntâ grecia antica appressu la citati di olìmpia nnî quali participàvanu li megghiu atleti greci lu baruni pierre de coubertin â fini dû sèculu xix àppi l idìa d urganizzari li jochi sìmili a chiddi di l antica grecia e dunca escludìu la participazzioni di attilleti di sessu fimminili la prima ulimpiadi di l èbbica muderna abbinni a ateni ntô a cuminzari dû vìnniru istituiti videmma li jochi ulìmpici mmirnali spicìfici pî sport mmirnali a cuminzari dû l edizzioni mmirnali nun si teni cchiù nnû stissu annu di l edizzioni estivi ma nfatti dui anni doppu di chidda la bannera ulìmpica raffiura aneddi ntrizzati n campu jancu la cumminazzioni di sti sei culura simmuleggia tutti li nazzioni mentri lu ntrizzu dî aneddi rapprisenta l univirsalitati dû spìrtu olìmpicu comu afferma lu stissu cio è sgarratu crìdiri ca lu culuri d ogni aneddu avissi a rapprisintari nu ditirminatu cuntinenti lu muttu ulìmpicu è citius altius fortius ovveru cchiù lestu cchiù àutu cchiù forti l urìggini di li antichi jochi ulìmpici si pirdìu nnû tempu puru siddu asìstunu assai liggenni supra li sò urìggini la prima riggistrazzioni scritta di la cilibbrazzioni dî jochi nni olìmpia è di l annu a c puru si cirtamenti chissa nun fu la prima uccasioni nta cui si tènniru li jochi èranu essinzialmenti na manifistazzioni lucali e nizzialmenti sulu na gara vinìa disputata lu stadion succissivamenti àutri sport si junceru â cursa e li jochi agghicaru a cumprènniri li siquenti gari di ddu mumentu li jochi addivèntanu araciu araciu sempri cchiù mpurtanti nta tutta la grecia antica juncennu l àpici ntô vi e ntô sèculu v a c l ulimpiadi avìanu videmma na mpurtanza riliggiusa n quantu si facìanu nn anuri di zeus dû quali na enormi statua s attruvava n olìmpia la participazzioni era risirvata ê greci lìbbiri ca putìanu vantari avi greci la niccissitati d addidicari assai tempu a l allinamenti cumpurtava ca sulu chiddi dî classi cchiù ricchi putìanu participàri li jochi pirderu gradualmenti mpurtanza cu l aumintari dû putiri rumanu nnâ grecia quannu lu cristianesimu addivintò la riliggiuni ufficiali dû mperu rumanu li jochi ulìmpici vìnniru viduti comu na festa pagana e ntô lu mpiraturi tiudosiu i li pruibbìu punennu fini a na storia durata anni dî jochi ulìmpici di l antichitati li fìmmini èranu cumpritamenti esclusi ntô sèculu xvii na festa spurtiva ca pigghiò lu nomu di l ulimpiadi si tinìa ntâ ngriterra nnî sèculi siquenti eventi sìmili vìnniru organizzati nnâ francia e nnâ grecia ma si trattàva di manifistazzioni di na scala nica e sicuramenti senza èssiri ntirnazziunali lu ntiressi nnâ rinàscita dî jochi ulìmpici abbinni quannu li ruini di l antica olìmpia vìnniru scupruti dî archeòloggi tudischi ntâ mitati dû sèculu xix cuntimpuraniamenti un baruni francisi pierre de coubertin circava na spiegazzioni â scunfitta francisi nnâ guerra francu prussiana si cunchiudìu ca li francisi nun avìanu ricivutu n aducazzioni fìsica sufficenti e si mpignò pi migghiuràrila de coubertin vulìa puru attruvari un modu di abbicinari li nazzioni di pirmèttiri ê picciotti dû munnu di luttari ntôn campu spurtivu chiuttostu chi nni na guerra e la rinasciuta dî jochi ulìmpici addummò la spiranza d agghicari a st ubbettivu dî participanti pruvinenti di nazziuni dâ prima edizzioni ntô li jochi ulìmpici hannu crisciutu nzinu a supirari li atleti agghicati di paisi diversi ê olimpiadi dû a sydney nzèmmula chî munniali di calciu l ulimpiadi rapprisintanu l eventu cchiù granni dû munnu a sydney cc èranu prisenti chiossai di addetti dâ stampa e dâ televisioni e si stima ca miliarda di pirsuni vìttiru l ulimpiadi nnâ televisioni l ulimpiadi dû hannu statu assignati a londra lu muvimentu ulìmpicu utilizza diversi sìmmuli principarmenti spirati a l idii e a l idiali esprimuti di de coubertin facirmenti lu sìmmulu cchiù canusciutu sunnu li cincu cìrculi sti aneddi ntrizzati rapprisèntanu l unitati dî cincu cuntinenti mentri li cincu culura blu giarnu niuru virdi russu foru scigghiuti picchì vennu utilizzati n pràtica in tutti li banneri dû munnu li cincu cìrculi cumpàrinu puru supra a bannera olìmpica ca veni jisata a ogni edizzioni dî jochi lu muttu olìmpicu ufficiali è citius altius fortius na sprissioni latina chi signìfica cchiù lestu cchiù àutu cchiù forti la frasi la usaru pâ prima vota n uccasioni di li olimpiadi dû di pariggi la ciamma olìmpica s adduma a olimpia e si porta pi menzu di na staffetta di tedòfuri nzinu a la citati ca òspita li jochi unni veni usata pi addumari lu braceri ulìmpicu duranti la cirimonia d apirtura la ciamma ulìmpica annanfa ntô braceri pi tutta la durata di l ulimpiadi e veni astutata duranti la cirimonia di chiusura la cirimonia di apirtura di n ulimpiadi cumprenni diversi elementi tradizziunali s accuminza di la sfilata dî paisi participanti cu l atleti ca màrcianu ntô stadiu spartuti pi nazzioni li paisi sfìlanu secunnu l òrdini alfabbèticu cu l accizzioni dû paisi uspitanti ca trasi pi ùrtimu nta lu stadiu ogni dilijazzioni nazziunali è priciduta di n alferi cu la bannera dû sò paisi fari lu portabannera di la propia nazzioni a l ulimpiadi è cunzidiratu nu granni unuri e spissu stu rolu veni assignatu a unu di l atleti cchiù rapprisintativi ô tèrmini di la sfilata lu capu di statu dû paisi urganizzaturi grapi furmarmenti l ulimpiadi successivamenti si sona l innu olìmpicu e si jisa la bannera ulìmpica quinni agghica lu mumentu di la trasuta nta lu stadiu di la torcia cu la ciamma ulìmpica doppu la longa staffetta ca nta li misi pricidenti la purtò di olimpia a la sedi di li jochi la torcia dâ ciamma ulìmpica si usa p addumari lu focu ulìmpicu c abbrucia pi tutta la durata dî jochi ô stissu tempu vennu libbirati li palummi janchi sìmmulu di paci nfini tutti li portabannera si riunìscinu nturnu a nu palcu dunni nu rapprisintanti di l attilleti e unu dî jùdici di gara prununzanu lu juramentu ulìmpicu mpignànnusi a nomu di tutti a participari e a judicari secunnu li reuli sparti di l elimenti tradizziunali lu prugramma dâ cirimonia di apirtura di sòlitu prividi videmma na parti artìstica chî balli e canti spirati dû folklori e dâ storia dû paisi uspitanti la cirimonia di chiusura è cchiù sìmprici e menu furmali di chidda d apirtura l attilleti tràsinu ntô stadiu ammiscati ntra iddi stissi sinza distinzioni pi nazzioni veni astutatu lu focu ulìmpicu e la bannera ulìmpica veni calata e cunzignata ô sinnacu dâ citati ca ospita la succissiva edizzioni di l ulimpiadi lu prisidenti dû cio addicchiara ufficiarmenti chiusi li jochi ulìmpici puru ntâ cirimonia di chiusura cc è spazziu pâ parti artìstica cu richiami sia ô paisi chi havi appena uspitatu li jochi sia â nazzioni ca li ospita ntra quattr anni ê olimpiadi dû cc èranu prisenti disciplini spurtivi secunnu la classificazzioni aduttata dû cio dunca abbisogna tèniri prisenti ca a voti cchiù sport vennu raggruppati sutta lu stissu nomu p asempiu ntô natari sunnu cumpresi puru li tuffi sulu sport hannu sempri statu prisenti ê olimpiadi nzinu dû attillètica liggera ciclismu schirmiari ginnàstica e natari a sta lista si pò junciri lu canuttaggiu ca era n prugramma ntô ma li gari furu annullati a causa dû malutempu nni l ulimpiadi mmirnali sunnu attuarmenti li disciplini spurtivi sci di funnu pattinaggiu di fiura hockey supra ghiacciu cumminata nòrdica sautu chî sci e pattinaggiu di vilucitati hannu sempri statu prisenti nnî prugrammi di l ulimpiadi mmirnali nni l ùrtimi anni lu cio havi junciutu novi sport ntô prugramma ulìmpicu ntra cui lu snowboard e lu beach volley di lu n avanti nudda disciplina havi mai statu livata dû prugramma ulìmpicu ma datu unni sunnu già agghicati n tèrmini di grannizza lu cio s arrisirbò la pussibbilitati d escludiri arcuni sport doppu lu nzinu ô ê olimpiadi attruvàvanu postu videmma li sport dimustrativi li gari di sti disciplini nun facìanu parti dû cuntu dî midagghi ufficiali spissu si trattava di sport assai pupulari ntô paisi uspitanti ma picca nutati a liveddu munniali è diffìcili stabbiliri cu è lu cchiù granni attilleta ulìmpicu di tutti li tempi datu la variazzioni dî sport e l evuluzzioni di l ulimpiadi dû a òi chissa è la classifica di l attilleti chi hannu vinciutu cchiù midagghî d oru sta classifica teni cuntu dî risultati di l ulimpiadi dû dunni ray ewry vincìu dui midagghî d oru ddi jochi nun vennu pirò arricanusciuti dâ crunuluggìa ufficiali di l olimpiadi sinza sti midagghî ray ewry si ferma a quota la croazzia è na ripùbbrica nnipinnenti chi òccupa na parti di la pinìsula balcànica e chi facìa parti di la jugoslavia la capitali è zagabria la storia ricenti dâ croazzia la metti nti nu rolu cintrali ntâ storia europea doppu la secunna guerra munniali la croazzia fu na ripùbbrica dâ fidirazzioni juogoslava nzinu â morti di titu e â siparazzioni ntô dî vari ripùbbrichi ca addivintaru nnipinnenti la siparazzioni fu pirò assai dulurusa e causau na lonca guerra tra serbia croazzia ca si purtau ô loncu pi diversi anni cu la fini dê guerri jugoslavi la croazzia accuminzau nu pircursu di mudirnizzazzioni e di avvicinamentu prugrissivu ê standard suciali pulitichi e ecunòmichi europei ca la purta a trâsiri nti l unioni europea lu primu di giugnettu dû cumu èsimu statu membru cunfina cu la slovenia cu la fidirazzioni di serbia la bosnia erzegovina e l unghirìa a sud ovest la croazzia è vagnata dû mari adriàticu e pussedi nu vastu arcipèlagu di ìsuli chi vannu di l istria nzina â fruntera cû montenegru la croazzia è na ripùbbrica parramentari l assimbrea nazziunali ava circa diputati lu ventu sulari è na currenti di particelli cchiù chi autru protoni di auta energia kev mannati fora di l attimusfera sulari puru l autri stiddi ammùstrano lu stissu finòminu e si parra quindi di ventu stiddari o puru di scàpitu di massa ntô sistema sulari la cumpusizzioni di stu ventu è agauli â curuna dû suli idròginu e èliu cû restu furmatu di tracci e è pisantimenti ionizzatu abbicinu â terra la vilucità dû ventu sulari varia di km ô secunnu a km sec la mèdia è di km sec lu suli perdi circa kg di matiriali ogni secunnu a rispettu dâ massa dû suli stu scàpitu è cumpritamenti nsignificanti la bielurussia è nu statu di l europa urientali ripùbbrica pòpulari bielurussa ô nzinô statu mèmmira di l unioni sovietica ô nzinô câ ripùbbrica sucialista suvietica bielurussa di na supirfici di chilomitri quatrati nun havi sboccu ntô mari e cunfina cu la pulonia e la lituania a ovest la lettonia a nord la russia a est e l ucraina a sud la capitali è minsk la bielurussia è na ripùbbrica prisidenziali oi lu prisidenti è l attuali alexander lukachenko lu primu ministru è mikhail myasnikovich la bielurussia havi voblasci la lingua ufficiali è la lingua bielurussa ô lu russu valletta è la capitali di malta e havi na pupulazzioni di circa abbitanti valletta è canusciuta nta tuttu lu munnu pî sò munumenti stòrici ed è ricanusciuta di l unesco comu patrimoniu munniali di l umanità la cità fu funnata dî cavaleri di san giuvanni ntô chi ci dèsiru lu nomu dû gran mastru di l èbbica jean de la valette li cavaleri chi si nstallaru a mdina ntô centru di malta quarchi tempu prima pinsavanu chi l ìsula si putìa difenniri megghiu di l attacchi di lu mpiru uttumanu cu na seria di furtificazzioni â trasuta dû portu granni lu scopu era essntziarmenti di difisa senza mmagginari chi appoi la cità attirassi genti di tutti li banni divintannu accussì mpurtanti lu munumentu principali dâ valletta è senza dubbiu la co cattiddrali di san giuvanni massima tistimunianza di architittura riliggiusa lassatu dî cavaleri nti l oratoriu di unni ci si trasi dâ chiesa s attrovanu na para di tili di caravaggiu chi tra lu e lu oigghiau li voti di cavaleri novizziu prima di èssiri misu n carciri e di si ni scappari n sicilia la cità òccupa na bona parti dâ pinìsula tra lu portu granni e ma baia di marsa muscettu vinennu dâ sicilia a cui è culligata di nu rigulari sirvizziu di passaggeri si agghica ntô quarteri dû portu lu portu è friquintatu nun sulu di navi cummiricali ma puru di navi di crucera granni chi vèninu di tutta l europa la cità vera e propria s attrova acchianannu li stratuzzi supra lu portu e è spartuta dû restu di l ìsula di malta dî bastiuna antichi cu na porta principali davanti a republic street la strata principali dâ cità la porta principali si pò attravirsari facirmenti pirmittennu d agghicari â chiazza principali dî pullmann chi portunu unn è e gghiè nti tutta l ìsula nzinu ô la serbia e montenegru era na cunfidirazzioni di abbitanti e nu statu di l europa centru orientali di na supirficî di chilòmitri quatrati cunfina cu l unghiria la croazzia la rumanìa la bulgarìa la bosnia erzegovina la macidonia e l albanìa e havi puru nu sboccu ntô mari adriàticu cu la slovenia la croazzia e la macidonia furmava la jugoslavia statu chi ristau unitariu nzinu a picca tempu doppu la morti di titu la capitali è belgradu lu territoriu dû kòssuvu ufficialmenti appartinenti â serbia ma abbitatu di na maggiuranza di genti chi parra albanisi rivènnica la nnipinnenza dâ cunfidirazzioni comu puru parti dâ pupulazzioni dû montenegru ntô maiu lu pòpulu di montenegru vutaru pâ ndipinnenza dâ cunfidirazzioni la serbia cunfirmau sta dicisioni lu di giugnu pi criari dui novi stati ndipennenti d europa la ripubbrica di san marinu abbitanti è nu statu di l europa centru miridunali e la cchiù antica ripubbrica dû munnu fu funnata secunnu la tradizzioni ntô di santu marinu chi si rifuggiau ddà ppi fujiri li pirsicuzzioni anticristiani havi na supirfici di chilomitri quatrati nun havi sboccu ntô mari e cunfina sulu cu la talia tra l emilia rumagna e li marchi la capitali è san marinu la ripubbrica di san marinu amministrativamenti è spartuta n castiddi ca sunnu spartuti ognunu n curazìi lu castiddu è l equivalinti amministrativu sanmarinisi dû cumuni li curazìi sunu l equivalinti sanmarinisi amministrativu di li frazzioni italiani la ripùbblica di macidonia dû nord n macìduni abbitanti supra na supirficî di chilòmitri quatrati è nu statu europeu cunfina cu l albanìa la bulgarìa la serbia lu montenegru e la grecia la capitali è skopje c è na sciarra cu la grecia pi l utilizzu di la dinuminazzioni pirchì pî grechi la macidonia è na riggiuni greca assuciata a alissandru magnu pi chistu la ripùbbrica di macidonia a l onu è rapprisintata sutta lu nomu fyrom abbriviazzioni ngrisi di former yougoslavic republic of macedonia lu tirritoriu è muntagnusu e assai sismicu lu massimu munti dâ riggiuni è lu munti korab metri lu clima è cuntinentali mudiratu e li pricipitazzioni su rilativamenti scarsi li voschi foru quasi tutti eliminati ppi fari spazziu ê pasculi nti l aree forestali risidui ci sunu cignali lupi ursi e linci di abbitanti lu su macedoni lu albanesi ci sunu minoranzi turchi rumeni slavi mussulmani serbi zingari e via di seguitu e lu paisi chê cunnizzioni socio sanitari tra li peggiu misi dû continenti la murtalità nfantili ô na spiranza di vita agghiri ê anni l analfabitismo ô la pupulazzioni è urbanizzata ô e a skopje sulu ci su lu da pupulazzioni e nudda cità agghica a abbitanti li lingui ufficiali sunu lu maceduni e l albanisi ma li vari cumunità sàrbanu l idioma propriu li cchiossai su cristiani ortodossi ma l albanesi e li turchi sunu mussulmani pur sviluppatasi nto sicunnu dopoguerra con la creazione di un discreto tessuto industriali la macedonia era la chiù povera repubbica delli stati jugoslavi culla crisi e la caduta da jugoslavia a macidonia è pigghiatu chiù depressione economica ma l agricoltura è sempre in primo piano produce tabaccu vinu frutta risu ciriali pummidori l allevamentu è bovinu e ovino cu metodo anticu è praticata nti muntagni doppu la crisi si stannu formando industrie pisanti e metallurgiche doppu a fini da jugoslavia lu commerciu ha suffertu assai tuttavia de l anni a seguire ha avutu novi tratti cummerciali li partners sunu l italia la girmania la bulgaria e la slovenia duminata quasi sempri di stati vicini s è unita alla jugoslavia finu allu crollu sua doppu l indipendenza su stati allu potere nu pocu i comunisti e l alliati democratici nto l onu formule doppu l adesione u numi sua internazionali ex ripubblica jugoslava di macidonia pi distinguirla da macidonia greca e per le pretese greche supra u territoriu ntò frattempu ha modernizzatu u sistema politicu generali aiutatu di l unioni europea ha chiesto l adesione puru a idda ntò vene eletto primu ministro nikola gruevski un giuvane avvocato e economista avvie na serie de riforme per risanari l economia accura siddu stai circannu lu cèlibbri palazzu palirmitanu di lu stessu nomu talìa la cubba la ripùbbrica di cubba è n arcipèlacu di li caràibbi sittintriunali ca s attrova ntra lu mari dî caràibbi lu gulfu dû mèssicu e l ocèanu atlànticu la capitali è l avana àutri cità mpurtanti sunnu santiagu di cubba santa clara dû primu di jinnaru lu cuviernu nisciutu di na rivuluzzioni di tipu cumunista fu diriggiutu di fidel castru pi cinquant anni la gistioni dû cuviernu di l ìsula è cuntruversa d un latu fidel castru assicuràu na scolarizzazzioni e curi mèdichi all avanguardia rispettu a àutri paisi di l amèrica latina di l àutru latu li libbirtati pirsunali hannu statu seriamenti limitati e la crisi ecunòmica duvuta â scumparuta di l urss e all embargu miricanu aggravau la situazzioni nti l ùrtimi anni la vèniri di willendorf canusciuta videmma comu la fìmmina di willendorf è na statuedda di cm d autizza di na fiura fimmìnia asciata nti nu situ paleoliticu vicinu a willendorf n austria ntô di l archeolugu josef szombathy è sculputa di petra di caucina ca nun s attrova n àutri banni eggh è culurata câ terra russa mmeru lu studiannu arredi l anàlisi di stu situ vinni stimatu ca era sculputa tra e anni di prima dî soi urìggini nun si sapi casi nenti nì comu vinni criata nè la significanza culturali la vèniri nun vinni fiurata comu na rapprisintazzioni pricisa ma chiutostu na idializzazzioni dâ furma fimminili li sò vulva minni e panzata grossa sunnu esaggirati suggirennu na rifirenna â firtilitati li sò vrazza sunnu ncruciati supr ê sò minni e nun havi nudda facci visìbbili la sò testa è cummigghiata cu acchiccosa chi assummigghia a trizzi di curaddu la sò ncìuria ca si fa paragunari sta fiura grossa â mmaggini clàssica di vèniri nun veni accittata facirmenti di tanti analisti muderni facirmenti si tratta di na discrizzioni sìmprici ca pò accuntintari li ipòtisi basi dâ vita di l òminu primitivu ma pi l àutra manu li stòrichi cchiù abbirsati ritèninu na difficurtati a accittari sti tipi di spiegazzioni sìmprici àutri prupòninu ca la sò grassizza putissi rapprisintari lu sò liveddu àutu ntâ sò sucitati di cacciaturi cugghituri e sparti dâ sò firtilitati òvvia putissi èssiri videmma nu sìmmulu di sicuranza e successu li pedi dâ statua nun sunnu tali ca pò arristari additta sula pi stu fattu veni prupunutu ca signìfica ca era sculputa câ ntinziuni d èssiri tinuta mmeci d èssiri taliata comu n uggettu d arti quarchi archeoluggista cci pìnzannu comu nu ciarmu chiutostu di na cona di na dia àutri hannu avanzatu l idìa ca macari la statua vinni pittata p èssiri misa intra a vaggina macari comu nu ciarmu di firtilitati la vèniri di willendorf fa parti dâ cugghiuta dû naturhistorisches museum a vienna nzinu â scuperta di sta statua àutri statueddi sìmili si cci hannu asciatu vennu tutti quanti canusciuti giniralmenti comu fiurini di vèniri la ferruvìa ciccumetnea o circumettinnèa è na lìnia ferruviària a scartamentu ridottu ca gira pi chilòmitri n cìrculu ntornu a l etna e nta urati porta li genti di catania ô ripostu dô lu primu trattu c attravisava la cità di catania vinni suttirratu e addivintau la metropulitana di catania la circumetnea fu vuluta dâ pruvincia di catania dâ càmmira di cummerciu e dê cumuni ettinnèi ntirissati lû primu attu ufficiali fu lu règgiu dicretu dô di dicèmmiru e la cuncissioni ppi travagghiari lu detti lu di maiu lu ministru dô tisoru giuvanni giolitti la sucità siciliana di pùbbrichi travagghi di lu mprindituri nglisi robert trewhella si pigghiau lu subbappartu lu frivaru trasìu n funzioni lu trattu catania dernò oggi adranu e n picca tempu tutti l àutri ntâ stati dû la tratta dô ripostu ô portu di catania era ntiramenti pircurrìbbili cu màchina a vapuri a la vilocità massima di km all ura s avìanu rializzatu n picca tempu ponti tùnnilli e macari stazzioni dipòsiti e casi cantuneri edmondu de amicis si cci fici un viaggiu ô princìpiu dô xx sèculu e ci scrivìu un libbru ricordi di un viaggio in sicilia ô maiu ci viaggiaru lu re e la riggina vittoriu manueli iii e elena dô montenegru ntô quanndu c era na pulìtica ecunòmica autàrchica s accattaru litturini fiat pp arrispammiari nafta e curriri cchiù viloci la litturina accuminciau a sustituiri li primi cafirreri a vapuri ntô doppuguerra la circumetnea essennu siriamenti danniggiata dâ guerra s attruvau senza sordi ppi cuntinuari a travagghiari pirciò ntô lu ministru dê trasporti la fici addivintari gistioni cummissariali cuvirnativa cu li sordi dô ministeru si pòttiru accattari àutri litturini di secunna manu ntô finarmenti arrivaru màchini novi dô tipu disel alèttricu di custruzzioni fiat ferruviaria officini miccanichi dâ stanga ntô àutri litturini usati ca èranu superchiu ntê ferruvìi calabbru lucani e di la ferruvìa chiusa ppi sempri ferruvìa castedduvitranu portu empedocli di la fs pi ùrtimu arrivaru ntô litturini novi di lu mudellu ade fabbricati ntâ la fàbbrica catanisi di la zona nnustriali di catania itin lu trattu nizziali dô portu ô burgu non c è cchiù n supirfici picchì scavaru sutta e cci fìciru la prima mitrupolitana di la sicilia n princìpiu quannu accuminciaru avìanu màchini a vapuri ca comu s usava a ddu tempu vìnniru vattiati e cci dèsiru lu nnomu pròpriu oggi arristaru sulu dui lucumutivi a vapuri ppi mustra la n mascali e la n canusciuta comu la meusa ruggeru i di giugnu munarcu nurmannu dâ sicilia era lu figghiu cchiù nicu di tancredi d autavilla agghicau nna l italia miridiunali versu lu cu sò frati rubbertu lu guiscardu rinisceru a cunquistari la calabbria versu lu ruggeru ricivìu lu casteddu di miletu unni iddu stabbilìu la sò risidenza e la sò capitali doppu sta cunquista accuminzaru attaccari la sicilia chi a ssu tempu era ancura cuvirnatu dî saracini prima li dui frati èranu ammitati di l emiru di catania lu quali era impignatu nta na sciarra cu lu califfu di girgenti l aiutari l emiru fu sulu na scusa p accuminzari la cunquista dâ sicilia cunquistaru missina ntô maiu di e di ccà cuntinuaru pigghiari tirritori fini ca cunquistaru palermu ntô jinnaru di la cunquista dâ sicilia cci vulìa trent anni e nfini ntô frivaru di nuotu vinni cunquistatu oramai ruggeru cuntrullava tutta la sicilia e s addicchiarau lu duca di sicilia siccomu l ìsula a ddu tempu cumprinnìu na pupulazzioni di saracini e greci pi quasi nu sèculu doppu la cunquista dâ sicilia li latini arrèstanu ntâ minuranza ruggeri capìu bonu c avìa usari li formi di cuvirnari bizzantini e àrabbi chi già èranu stabbiluti nta l ìsula pi sèculi ô stissu tempu ca ruggeru s apprufittau di st urganizzazzioni di statu si didicau a la ricristianizzazzioni e rilatinazzazzioni di l ìsula e ô stissu tempu ca la sicilia si stava turnannu a l ambitu uccidintali ruggeru mantinìu saracini ntra li soi forzi armati e avanzau lu cummerciu sicilianu pi tutti li zoni musulmani dû mari meditirràniu quannu murìu lu di giugnu avìa sittant anni e era canusciutu comu lu granni cunti dâ sicilia la sò terza muggheri adilasia di monferratu spusata ntô arristau riggenti cu idda appi dui figghi simuni e ruggeru st ùrtimu chi porta lu stissu nomu addiventa famusu comu sò patri li nurmanni rapprisèntanu nu pòpulu nòrdicu chi discinneru dî vichinghi cu nturnu vineru dî paisi dû nord comu svezzia norveggia e danimarca a partiri dû sèculu ix sti vichinghi accuminzaru a fari li briganti e li latri di mari pi tutta l europa sittintriunali ma comu si vidi ntâ mappa â manu dritta s attruvàvanu puru a l autru latu di l europa pû fattu dî soi ticnichi di navigazzioni e battaglia assai avanzati sti vichinghi s addivintaru currennu currennu na forza minazzusa pi tutta l europa circa lu s attruvàvanu spissu ntô nord dâ francia abbicinu lu cunfini mudernu cû belgiu e cci accuminzaru stabbiliri li culonî nichi ntô carlu iii lu sìmprici cidìu nu tirritoriu a unu dî capi di sta genti chi si chiamava hrolf o rollu e di ccà accuminza la storia dî nurmanni tra dui ginirazzioni sti vichinghi addivintaru christiani e vinneru latinazzati criannu nu dialettu dû francisi chiamatu lu francisi nurmannu ntô sèculu xi li normanni oramai cumpritamenti latinizzati e ammisculati cû pòpulu lucali accuminzaru fari li soi propî cunquisti jennu ô nord abbersu la ngriterra e ô sud abbersu l italia miridiunali già di longu tempu li re danisi e chiddi anglusassuni eranu a guerra pû cuntrolli di l ìsula st ùrtimi cô tempu s avàvanu mparintatu chî duchi nurmanni grazzî a sti linìi di parintatu lu re anglusassoni eduardu lu cunfissuri figghiu di na nurmanna avìa pututu scippari ntô la curuna dû figghiu di canutu knut lu granni raffurzannu la prisenza nurmanna ntâ ngriterra nfatti s attruvàvanu assai nurmanni ntâ sò curti ntô eduardu murìu senza discinnenti ma lassannu comu lu sò aredi lu duca gugliermuo di nurmannia l aristucrazzia ngrisi avìa elettu aroldu chi rignau pi quarchi misi ma ntô uttùviru gugliermu attravirsau la manica pi fari valiri li soi propî diritti lu sò asèrcitu abbattìu l anglusassuni ntô cèlibbri cummattimentu di hastings e aroldu fu ammazzatu cu na fileccia tra quarchi misi gugliermu dittu lu cunquistaturi fu ncurunatu re di l arciviscuvu di westminster gugliermu ntroducìu ntâ ngriterra lu feudalisimu francisi ma veni cchiù ricurdatu pâ ridazzioni dû domesday book na nchiesta cû scopu di riggistrari li beni e li pirsuni dû tirritoriu dû regnu stu cinsimentu accabbatu ntô pâ lingua latina ricca di tèrmni anglusassuni è unu dî ducumenti cchiù mpurtanti ô liveddu stòricu suciali ecunòmicu e pulìticu quasi cuntimpuraniamenta â conquista dâ ngriterra gruppi di nurmanni s attruvavanu già nta l italia miridiunali p accuminzari comu surdati di vintura attirati dî pussibbilitati chi uffrìanu li ribbillioni antibizzantini in puglia sti surdati di vintura circa lu uffreru li soi sirvizzi pi cuegghiè chi vulìa pagari pi stu modu s arriccheru e araciu araciu criscìu li tirritorî chi cuntrullaru lu primu fu la cuntea d aversa cu rainulfu drengot ntô prestu trasìu ntà scena la famigghia autavilla cummannata di gugliermu vrazzu di ferru mortu ntô cu iddu veni nu canciamentu radicali di l aspirazzioni dî nurmanni nta l italia miridiunali papa liuni ix vidennu la sò beniventu minazzata pruvau a trattinìrili ma l asèrcitu puntificiu fu ruinusamenti battutu nnû cummattimentu di san paulu di civitati lu papa fu catturatu e così beniventu arristau n ìsula puntificia nta na terra nurmanna ntô rubertu lu guiscardu d autavilla strincìu un pattu cu papa niccolò ii lu cuncurdatu di melfi cu cui si addicchiarava lu duca di puglia chi cumprinnìu puru la basilicata la calabbria parti dâ campania e la sicilia chi era però ancura ntê manu dî musulmani li nurmanni rinisceru a prestu a accabbari la prisenza bizantina e dunca puteru didicarisi â sicilia ruggeru i di sicilia lu frati di rubertu cummannau nu gruppu di cavalleri ntô attaccannu l ìsula e criannu na prisenza nurmannu pirminanti abbicinu a missina rinisceru ntô a arrivari in palermu chi vinni poi addicchiarata la capitali la cunquista dâ sicilia cci vulìa trent anni ma ntô cascau l urtimu paisi saracinu notu a tuttâ sicilia era sutta lu cummannu nurmannu ruggeru i muriu ntô e sò figghiu ruggeru ii nfini rinisciu a uniri la sicilia e li tirritorî nurmanni di l italia miridiunali pi furmari lu regnu di sicilia criannu accusì in italia nu statu di diminsioni cunziddirèvuli lu regnu nurmannu di sicilia ruggeru ii vinni numinatu re di sicilia nnâ cattidrali di palermu duranti la notti di natali dû iddu agghiunciu lu ducatu di nàpuli ntô e li assisi di arianu ntô lu regnu era organizzatu ntôn modu feudali strittu basatu suprâ pirsuna dû munarcu lu regnu nurmannu di sicilia nta l italia miridiunali appi tèrmini ntô cu morti di tancredi di lecci doppu cui vinni sutta lu cuntrollu dû svevu arricu vi di hohenstaufen mortu ntô a causa dû sò matrimoniu cu custanza di sicilia la figghia di ruggeru ii morta ntô juncennu la curuna mpiriali cu chidda dâ sicilia la littiratura siciliana cumprenni tutti li opiri di puisia tiatru di prosa scritti pi lu cchiussai in lingua siciliana la littiratura siciliana havi na cumpunenti pupulari mpurtanti raffurzata dû fattu ca pi sèculi e ancora oggi li ducumenti in lingua siciliana scritta nun custituìscinu la sula parti di la pruduzzioni littiraria siciliana ssennu mpurtanti puru chidda urali la littiratura siciliana nasci cu lu svilupparisi dâ lingua siciliana n sequitu a riconquista svevu normanna dâ sicilia lu mpiraturi svevu fidiricu ii avia criatu na vera e propria curti di pueti e littirati chi dèsiru nu mpulsu ditirminanti â nascita dâ littiratura siciliana o puntu chi la scola siciliana chi ni dirivau fu nu rifirimentu littirariu fora dî cunfini stissi dâ sicilia la lingua siciliana dû xiii sèculu agghicau a nfluinzari la nascita di na lingua italiana littiraria grazzi all opira di danti chi ntô de vulgari eloquentia arricanusci â scola siciliana lu status di rifirenza littiraria di l èbbica cô passari dî seculi la lingua siciliana si diffirinziau assai di la lingua italiana littiraria ô puntu ca oggi li autura siciliani scrivunu in italianu o n sicilianu a secunna di lu cuntestu littirariu e suciali pi cui l opira è criata e accussì pi li temi trattati li situazzioni discrivuti e l origginalità di stili da parti di littiratura scritta in italianu di auturi siciliani comu pirandellu verga capuana pò puru essiri cunsidirata a pienu titulu comu littiratura siciliana unu dî pirsunaggi di la littiratura pupulari cchiù canusciuti è giufà lu scritturi e studiusu di la lingua siciliana giuseppi pitré ntô libbru racconti popolari sicilani parra di cunta chi tràttunu di giufà chi si tramannàvunu uralmenti di ginirazzioni n ginirazzioni e ancora oggi li cunta di giufà sunnu assai pupulari la littiratura siciliana culta cuminzau ntô sèculu xiii à l l èbbica nurmanna sutta fidiricu ii chi fu iddu stissu littiratu e animaturi di la scola siciliana doppu danti l italianu divintau la lingua culta ufficiali dî littirati siciliani e pueti siciliani chi però truvàvunu ispirazzioni nni la cultura pupulari siciliana tantu ca quasi tutti lassaru quacchi òpira in sicilianu lu tiatru sicilianu havi na mpurtanza granni nni la littiratura siciliana pirandellu marcau la storia dû tiatru dû vintèsimu sèculu ccu storî pigghiati di ambientazzioni siciliana ma chi sunnu universalmenti rapprisintati attraversu tuttu lu munnu la puisìa è l arti di trasmèttiri lu propiu missaggiu usannu paroli li soi soni e lu ritmu dî frasi pi chissu la puisìa havi pi si stissu arcuni qualità dâ mùsica e rinesci a trasmèttiri sintimenti e stati d arma megghiu di comu rinesci a fari la prosa la puisìa nun havi un significatu comu un pezzu di prosa o pi dìrilu megghiu lu significatu è sulu na parti dâ cumunicazzioni chi si vidi quannu si leggi o si ntenni nnû puema l autra parti nun sunnu virbali ma emutivi a sti dui aspetti dâ puisìa si nni junci un terzu quannu un puema mmeci chi veni liggiutu drittamenti veni ntisau cû sò linguaggio dû corpu e lu modu di lèggiri lu litturi ntèrprita lu testu dànnucci nivitabilmenti na nova diminsioni chi è cchiù tiatrica esistennu significatu e sonu renni assai difficili tradùciri la puisìa nta autri lingui picchi lu sonu e lu ritmu origginali addivèntanu persi e hannu a èssiri sustituiti dûn adattamentu nnâ nova lingua chi nnâ maggiuranza di casi è sulu n apprussimazzioni la puisìa nascìu prima di la scrittura anzi li primi formi di puisìa fôru sulu orali o comu l antichissimu cantu a batoccu di li cuntadini e li cunti di li cantastorî omeru fu unu d iddi senza dubbiu lu cchiù famusu ntê tirritori anglusassuni sta discinnenza orali di la puisìa fu veru forti e ancora è e nta li puisii in lingua ngrisi sunnu assai mpurtanti l allittirazzioni l onomatopea e l assunanzi anchi fora li rimi chi poi sunnu rispittati sulu fonologicamenti e cu eccezzioni friquenti nta l età rumana la puisìa era quantitativa si basava vol diri supra l altirnanza tra sìllabbi longhi e sìllabbi curti lu metru cchiù diffuso spiciarmenti picchì metru di l èpuca era l esamitru la puisìa avìa a èssiri liggiuta o ricitata scannènnula riurusamenti a tempu anchi si certi studi ricenti linguìstici parissi c avìssiru mustratu la natura milòdica di la lingua latina ca la facìssiru assumigghiari cchiù quasi a li lingui orientali ca a l attuali lingui niolatini appressu doppu l annu milli si svilupparu furmi novi di puisìa e metrichi novi nta l italia la puisìa nto piriudu dâ scola siciliana e cchiù doppu danti aligheri e di lu dolci stil novu s affirmò comu menzu di ntrattinimentu littirariu e privalentimenti pigghiò na furma scritta chistu purtò li pueti taliani a fari òperi cchiù strittamenti adirenti a li liggi grammaticali e stilìstici di ddu gèniri e a fari cchiù attinzioni a li qualità visivi di la parola scritta comu la rima e l altirnarsi di li versi la puisìa siciliana appi lu sò sviluppu màssimu ntê versi di mpurtanti artisti tra d iddi bartulumeu asmundo girolamo d avila antonio veneziano simuni rau giovanni meli domenico tempio luiggi capuana ninu martoglio vicenzu de simone alfredu danese giuvanni formisano e un pocu di lu tempu nostru ignazio buttitta salvatore quasimodo sarvaturi camilleri maria sciavarrello gnazziu maiorana e antoninu magrì nun fôru tutti a nzignarisi ntê megghiu scoli di pinzeru tanti nfatti vinianu dâ misiria èranu genti sìmplici e pòvira ma chini di sbriu dintra l arma chistu dimostra comu spissi voti la cultura cchiù granni non è àutru ca lu prudottu dâ civiltà dû viviri e di l amari dâ pòvira genti e quannu scumpareru sti artisti ginuini arristò sulu un vacanti o siddu vulemu un filiddu un ricordu di l orìggini antica pi cui tanti oggi lòttanu uffrennu a la nova cultura òpiri cu un senzu d anticu visitatu di novu p addifènniri tanta miravigghiusa arridità pizzudda di testi n lingua siciliana antica custanti ii di nuvemmiru sarausa di sittemmiru fu mpiraturi bizantinu figghiu di custantinu iii l esercitu lu pruclamau mpiraturi ntô doppu na rivolta contru eracliu ii custanti ii appi a difenniri lu mpiru contra l arabi in asia e contra li slavi ntê balcani e li longobbardi in italia ntô ncaricau l esarca di ravenna olimpiu di tèniri d occhiu lu papa pi na quistioni rilativa a na ligghi riliggiusa cuntruversa emanata di custanti ma lu cumplottu organizzatu contra lu papa falliu l àrabbi ntantu cunquistarru diversi tirritori a urienti facennu videmma na ncursioni n sicilia ntô ntô diriggìu n azzioni ntô sud di l italia contra li longobardi chi lu cunvincìu a trasfiriri la capitali di lu mpiru a sarausa pi organizzari megghiu di difisi contra li mussulmani e ripigghiari lu cuntrollu dô mari meditirraniu la mala fama chi custanti s havìa varagnatu ammazzannu pirsunalmenti sò frati quannu era ancora a costantinopoli e la dicisioni di trasfiriri la capitali in sicilia fu all origgini dûn cumplottu contra di iddu organizzatu di lu nobbili arminianu mecèzziu fu ammazzatu a sarausa di nu sirventi mentri ca si faciva lu bagnu ci succidìu custantinu iv lébbica bizzantina in sicilia accumenza cu la cunquista dâ sicilia all ostrogoti ntô e si finisci cu l uccupazzioni arabba dâ sicilia cuminzata a mazzara ntô e cumpritata ntô cu la cunquista di sarausa e quarchi annu doppu catania e missina pi tuttu stu pirìudu la sicilia fici parti di lu mpiru bizzantinu la prisenza e la cultura bizzantina supravvissi pi tuttu lu piriudu àrabbu grazzî â na rilativa tulliranza armenu nzinu a libbirazzioni nurmanna â fini di lu dudicèsimu sèculu quannu ravenna vinni accupatu dî longubbardi nnô menzu dû sèculu vi siracusa addivintau lu centru dû mperu bizzantinu ntô punenti lu grecu pigghiau lu postu dû latinu comu la lingua ufficiali e li riti dâ cresia greca vìnniru adattati ntra l anni e siracusa addivintau la sedi dû mpiraturi custanti ii e puru lu centru dâ cresia pi tuttu la sicilia la sicilia nta ddì sèculi era na terra di fruntera siddu finu a custanti ii la principali prioccupazzioni dû cuvernu bizzantinu era di difènniri l isula dê barbari vinuti dû nord doppu la morti di mecèzziu chi succidìu a custanti ntô la sicilia fu minazzata puru dê mussulmani chi pruvarru a tràsiri ripitutamenti e sacchiggiaru la cità di sarausa ggià ntô o la fini dâ duminazzioni bizzantina dâ sicilia è liata â vicènna di eufemiu nu ginirali bizzantinu secunnu certuni vìttima dûn complottu li tassi dumannati dê bizzantini èrunu assai àuti e iddu assai carismaticu versu lu riniscìu a fàrisi elegghiri mpiraturi cuntrullannu na sicilia chi si vulìa nnipinnenti dû controllu bizzantinu quannu li bizzantini ripigghiarru lu controllu dâ sicilia eufemiu dumannau l aiutu di l àrabbi di kairouan e ntô participau ô sbarcu àrabbu a mazzara chi marcau l inizziu dâ cunquista arabba dâ sicilia e la fini dû duminiu bizzantinu dâ sicilia li bizzantini riniscèrru a cuntrullari ancora pi dicènni diversi zoni dâ sicilia orientali accussì muòrica ntô sarausa ntô doppu n assediu luoncu taurmina ntô e l ùrtumu avampostu bizzantinu rumetta fu pirdutu sulu ntô puru doppu la cunquista arabba la pupulazzioni ristau mpruntata â cultura bizzantina grazzî a rilativa libbirtati di cultu cuncissa di l arabbi quannu li nurmanni agghicarru a palermu ntô truvaru nu vìscuvu bizzantinu nicodemu pi fàrisi fari la missa di cilibbrazzioni dâ libbirazzioni di l arabbi nun sunnu assai li tracci chi li bizzantini lassaru a castigghiuni si pò taliari na chiesia di èbbica bizzantina a catania na chiesa dû vi sèculu ntitulata a santa maria dû rutunna è ancora visibbili ntâ zona archiològgica di l odeon si pò diri chi nu stili tipicamenti bizzanzinu si pò asciari ntê monumenta di èbbica nurmanna comu li musàici dâ cattiddrali di munriali li sydney swans â littra li cigni sunnu na squatra di football australianu chi jòcanu ô sydney cricket ground un campu di cricket a sydney li swans sunnu l ùnica squatra di sydney chi fa parti dâ australian football league la cchiù àuta liga d urrìggini li swans èranu di south melbourne lu club nascìu ntô ma lu sò dumiciliu vinni spustatu a sydney ntô quannu l afl dicidìu a stènniri lu campiunatu pi tutta l australia mentri n pricidenza lu campiunatu cumprinnìu sulu li dùdici squatri rrigginali dû statu di victoria prima di spustari lu sò dumiciliu arriniscìu a vìnciri lu tìtulu pi voti ntô ntô e ntô comu sydney la squatra si cci juncìu ntô granni finali ntô ma pirdìu contra li north melbourne kangaroos ntô doppu anni senza successu finarmenti arriniscìu a vìnciri lu granni finali chi rapprisenta l ùrtima partita dâ staciuni e dunca cui vinci veni addichiaratu campiunatu li jucatura cchiù canusciuti dû passatu sunnu barry hall adam goodes michael o loughlin brett kirk tadgh kennelly leo barry roy cazaly bob skilton paul kelly e tony lockett la australian football league afl rapprisenta la cchiù auta liga di football australianu vinni furmata quannu la cchiù vecchia victorian football league nata era stinnuta duranti li ini e li ini l afl cumprenni na liga di na sula seria di sìdici squatri la staciuni dura pi simani di partiti home and away â littra a casa e fora casa o partiti rigulari e poi cci sunnu li finali la staciuni rigulari va di marzu a austu li finali si jòcanu pi quattru simani ntô misi di sittèmmiru pî finali li primi ottu squatri partìcipanu e ntâ quarta simana dui squatri cummàttinu pâ granni finali chi si joca ô melbourne cricket ground campu di cricket di melbourne ntô la granni finali vinni vinciuta dî sydney swans battennu west coast eagles davanti a spittatura stu sistima di finali signìfica ca la squatra chi finisci ô nùmmuru unu doppu la staciuni rigulari nfatti nun vinci nenti pi forza havi a vìnciri la granni finali p èssiri addicchirata la campiuni di l annu note many clubs play several home matches at alternate grounds la difinizzioni di filusufìa resta nu prubbrema filusòficu di p iddu stissu e ô scopu di ntruducìrinni lu cuncettu putemu dìciri ca si tratta dû studiu dû significatu e dâ justificazzioni dâ canuscenza dû cchiù ginirali o univirsali aspettu dî cosi nu studiu ca veni cumpiutu furmulannu linguisticamenti li prubbremi uffrènnunni la suluzzioni e justificànnula e usannu pruciduri argumentativi rigurusi oltrimodu è lu studiu dî principî primi e dî raggiuni ùrtimi e macari attivitati ntillittuali ch elàbbura n aspettu particulari dâ rialtati la filusufìa studia cuncetti comu chiddu di l asistenza dû beni di la canuscenza e dâ biddizza è lu tema affruntatu di la stètica cerca d arrispùnniri a dumanni comu zocch è lu beni o comu è pussìbbuli canùsciri tra li cchiù famusi filòsufi attruvamu sòcrati platuni aristòtili plutinu tomasi d aquinu cartesiu john locke immanuel kant georg wilhelm friedrich hegel arthur schopenhauer friedrich nietzsche edmund husserl martin heidegger ludwig wittgenstein e voltaire pupularmenti la palora filusufìa è spissu usata pi significari saggizza o na pruspittiva di vita na filusufìa di vita o principi basilari arreri ô mètudu pi jùnciri n ubbittivu comu n la mê filusufìa di guida di l àutu si tratta di significati diversi di chiddu accadèmicu ca veni trattatu di st artìculu urigginarmenti filusufìa significava l amuri pi la saggizza philo addiriva dâ palora greca philein ca signìfica amuri e sofìa dû grecu sophia o saggizza pari ca la ntruduzzioni dû tèrmini filusufìa sia d attribbuiri ô pinzaturi grecu pitàgura c avissi cuniatu stu tèrmini pi nnicari la ricerca dû sapiri di parti di l omu dunca philo sophos mentri sulu li dei pussidìssiru chinamenti la sufìa vidi diogenes laertius de vita et moribus philosophorum i ciciruni tusculanae disputationes v st attribbuzzioni è cirtamenti basata supra nu branu d un libbru pirdutu di eraclidi punticu discìpulu di aristòtili è una dî noti liggenni pitagòrichi di stu tempu di fattu lu tèrmini filusufìa nun vinni usatu assai prima di platuni lu filòsufu sustituisci la palora sufista di sophoi usatu succissivamenti pi discrìviri li saggi nzignanti di ritòrica mpurtanti ntâ dimucrazzìa atinisa tra li primi sufisti s attròvanu chiddi c ora chiamarìssimu filòsufi urigginarmenti l àmmitu dâ filusufìa era tutarmenti ntillittuali d allura addivinni lu studiu di n àmmitu ntillittuali particularmenti astrattu nun spirimintali di fattu comu minziunatu supra filusufìa è na palora diffìcili di difiniri e la dumanna zoccu è la filusufìa è dummana discussa di li filòsufi spissu s asserva ca li filòsufi sunnu ùnici n quantu nun sunnu d accordiu mancu supra quali sia lu sò campu di discussioni la filusufìa nasci ntâ grecia antica ntô sèculu vi a c nnî culonî urientali di l attuali turchia li filòsufi divìdinu la longa storia dâ filusufìa uccidintali n filusufìa antica filusufìa mediuevali filusufìa muderna e filusufìa cuntimpurànea la filusufìa antica è duminata di tri filòsufi sòcrati platuni e aristòtili la filusufìa mediuevali custituisci nu mpunenti ripinzamentu di la ntera tradizzioni clàssica sutta l ammuttata dî dumanni posti di li tri granni monuteismi li noma cchiù mpurtanti di stu pirìudu sunnu avicenna e averruè n àmmitu islàmicu mosè maimunidi n àmmitu abbràicu abbilardu tomasi d aquinu e duns scotu n àmmitu cristianu la filusufìa muderna s estenni di lu nzinu a lu circa e tra li primi filòsufi muderni li cchiù mpurtanti sunnu rené descartes thomas hobbes john locke david hume immanuel kant e soren kierkegaard la filusufìa dû diciannuvèsimu sèculu ca è spissu trattata comu nu piriudu a iddu stanti fù duminata dâ filusufìa post kantiana tudisca e di li filòsufi idialisti comu georg wilhelm friedrich hegel karl marx e f h bradley àutri mpurtanti pinzatura dû piriudu foru john stuart mill friedrich nietzsche e sren kierkegaard ntâ filusufìa dû vintèsimu sèculu li filòsufi europei e miricani pigghiaru strati diversi la cussidditta filusufìa analìtica cu bertrand russell g e moore e ludwig wittgenstein si sviluppau suprattuttu a oxford e cambridge unni si riuneru macari li mpiristi lòggici emigrati dâ girmania e di l austria p asempiu rudolf carnap e àutri studiusi miricani comu w v quine donald davidson e saul kripke o com è gghiè di lingua ngrisa p asempiu a j ayer n europa spiciarmenti n girmania e francia li finominuluggisti tudischi edmund husserl e martin heidegger graperu la strata prestu siquiuti di jean paul sartre e àutri asistinzialisti a tutta na serî di ismi ca purtaru ô postmudirnismu ca dumina li scoli di tiurìa crìtica e li dipartimenti di filusufìa di franza e girmania ca cuntìnuanu li pruggetti pirsiquiuti di sti filòsufi si vidi l elencu di filòsufi cèlibbri e l artìculu storia dâ filusufìa pi nfurmazzioni urtiriuri comu n ogni campu di studiu accadèmicu la filusufìa si suddividi n nummarusi suttadisciprini la filusufìa pari aviri nu nùmmaru particularmenti àutu di suttadisciprini n larga parti a causa dû fattu c asisti na tinnenza a sviluppari na filusufìa di pi quasi tuttu zoccu veni studiatu li neòfiti di sta materia sunnu di norma mmitati a pristari particulari attinzioni a lòggica mitafìsica filusufìa dâ menti filusufìa dû linguaggiu epistimuluggìa filusufìa dâ scienza ètica e filusufìa pulìtica n quantu certu discutibbirmenti disciprini cintrali dâ filusufìa e na banalitati armenu pi cu scrivi ntruduzzioni â filusufìa dìciri ca ognidunu havi na filusufìa puru siddu nun tutti sunnu n gradu di rializzàrilla o di difènnirilla siddu s è già ntirissatu ô studiu di la filusufìa pò èssiri ca si voli migghiurari lu propiu modu di campari o di pinzari o cchiù simpricimenti si disìi prènniri cunfidenza cu una dî cchiù antichi àrî dû pinzeru umanu d àutra parti siddu nun si cumprenni lu pirchì di tuttu chiddu pò èssiri d aiutu scummigghiari chi è ca mutiva tanti pirsuni a filusufiggiari e aviri na ntruduzzioni a lu mètudu filusòficu ca è mpurtanti pi cumprènniri comu li filòsufi pènzanu la filusufìa havi appricazzioni pràtichi li cchiù obbî sunnu l ètica e la filusufìa pulìtica li filusufìi pulìtichi di john locke jean jacques rousseau karl marx john stuart mill e john rawls dèttiru forma o foru usati pi justificari ê cuverni e a li sò azzioni la filusufìa di l aducazzioni mèrita pur idda attinzioni l aducazzioni prugrissiva ca fu prumuvuta di john dewey appi nu prufunnu mpattu supra li pràtichi aducativi dû xx sèculu àutri appricazzioni mpurtanti ma menu mmidiati si ponnu attruvari n epistimuluggìa ca aiuta a difiniri li nuzzioni di canuscenza prova e cridenza justificata la filusufìa dâ scenza discuti li funnamenti dû mètudu scintìficu e àutri argumenti ùtili ê scinziati l estètica pò aiutari a ntirpritari l arti macari l ontuluggìa sicuramenti la cchiù astratta e chidda ca pari la menu pràtica tra li vranchi dâ filusufìa appi cunziquenzi mpurtanti pi la lòggica e la nfurmàtica n ginirali li varî filusufìi di comu la filusufìa dû drittu ponnu furniri ê spicialisti di li rispittivi campi na canuscenza cchiù funna dî basi tiòrichi e cuncittuali dâ propia disciprina secunnu la visioni dâ tradizzioni filusòfica anglu miricana e la tradizzioni dû cìrculu di vienna la filusufìa havi a emulari li mètudi esatti dâ scienza e dâ matimàtica ma n senzu strittu la filusufìa havi a èssiri distinta dâ scienza nun è còmpitu dâ filusufìa cunnùciri espirimenti l espirimenti jòcanu nu rolu rilivanti ntâ suluzzioni di li prubbremi filusòfici quarcunu pò ubbittari a chiddu avennu canuscenza dî ntirsizzioni tra filusufìa e scienza li filòsufi spissu fannu rifirimentu e ntirprètanu lu travagghiu scintìficu di li fìsici ca svòrcinu espirimenti supra lu spazziu tempu e la miccànica quantìstica si vidi filusufìa dâ scienza nàutri cìtanu spissu lu travagghiu spirimintali svotu n psicoluggìa quannu discùtinu di filusufìa dâ psicoluggìa n ginirali tanti filòsufi ca stùdianu filusufìa dâ scienza hannu na furmazzioni scintìfica nun c è dubbiu ca li filòsufi a voti ntirprètanu e fannu rifirimentu ô travagghiu spirimintali svotu n vari campi spiciarmenti ntê filusufìi di l accussì ditti scienzi spiciali ma chiddu nun è surprinnenti lu scopu di sti vranchi dâ filusufìa è d aiutari a ntirpritari l aspetti filusòfici dû travagghiu spirimintali ma nun sunnu li filòsufi ca svòrcinu l espirimenti e furmùlanu li tiurìi espricativi di li dati arricugghiuti asisti na raggiuni stòrica funnamintali pi cui la filusufìa nun è spirimintali n urìggini lu scopu dâ filusufìa era chiddu di n attivitati ntillittuali cumpritamenti astratta nzinu a li tèmpura muderni li pirsuni ca nuàutri oi chiamamu scinziati èranu nnicati comu filòsufi naturali overu filòsufi ca stùdianu la natura ntô cursu di l anni lu raiu d azzioni dâ filusufìa si jìu via via arriducènnusi mentri li diversi scienzi divinìanu disciprini nnipinnenti a tutti l effetti li primi scienzi a distaccàrisi foru la fìsica e la chìmica siquiuti cchiù ricintimenti dâ psicoluggìa cci si pò spiari pirchì li studiusi nizziaru a trattari sti scienzi spiciali comu nnipinnenti di la filusufìa la risposta p ogniduna di chisti è ca nizziaru a èssiri studiati usannu rigurusi e bonu difinuti mètudi d assirvazzioni e spirimintazzioni la filusufìa ntô sò senzu cchiù strittu chiddu c arresta vàlidu ancora oi è essinziarmenti quarchicosa ca cu é gghié havi a èssiri n gradu di fàciri assittatu n purtruna ô lìmmiti circunnatu di li libbra e di l artìculi scritti dî scinziati e d àutri filòsufi naturarmenti la filusufìa è luntana di l èssiri tutarmenti nun assirvativa e nun mpìrica cirtamenti la filusufìa fa n usu essinziali di l assirvazzioni dû munnu ma st asservazzioni va diciutu sunnu ginirali assai assirvazzioni comu mi pari ca ju pozzu fàciri dî lìbbiri scigghiuti e criju ca uccìdiri na pirsuna siddu mai nicissariu richedi nu vàlidu mutivu assirvazzioni comu a chisti hannu a richèdiri na certa attinzioni ma ntâ maiuri parti di li casi nun richèdinu na canuscenza cchiù spicializzata di chidda n pussessu dâ pirsuna cu na nurmali aducazzioni a ccizzioni dâ canuscenza spicializzata riguardanti la filusufìa stissa arcuni principianti cunfùnninu filusufìa e psicoluggìa ca puru sunnu campi bonu distinti la filusufìa comu la psicoluggia studia la menti ma studia macari àutri cosi ca vannu oltri la menti supra li quali la psicoluggìa nun havi nenti di dìciri li modi n cui filòsufi e psicòluggi stùdianu la menti sunnu diffirenti lu studiu dâ menti effittuatu dâ psicoluggìa cuimmorci n attenta e spicìfica assirvazzioni di particulari finòmini mintali e anchi na spirimintazzioni pi contra li filòsufi pènzanu a aspetti cchiù ginirali dâ menti dumanni comu zocch è la cuscenza e qual è la rilazzioni tra menti e corpu zoccu distinchi la filusufìa di li studi riliggiusi pur iddi nun spirimintali parti dâ tiuluggìa chiddi ca si spìanu zocch è diu e comu pruvàrinni l asistenza si suvrapponnu chiaramenti a chiddu ca li filòsufi chiàmanu filusufìa dâ riliggiuni chistu nun custituisci nu prubbrema similarmenti li studi clàssici s occùpanu di li filòsufi greci comu a sòcrati e platuni e quinni si suvrapponnu a àrî dâ filusufìa quali la storia dâ filusufìa greca macari chistu nun è nu prubbrema nudda di chisti suvrappusizzioni nquina lu cuncettu di filusufìa o di studi riliggiusi o di studi clàssici ma cunziddiramu àutri parti di li studi riliggiusi la parti mpìrica ca spissu si cuncentra supra lu studiu cumparativu di li diffirenti riliggiuni munniali sta parti di studi riligiusi pò èssiri distinta dâ filusufìa ô stissu modu n cui vennu distinti l àutri scenzi suciali cchiù pricisamenti vennu cuimmurciuti assirvazzioni spicìfichi di particulari finòmini o particulari pràtichi riliggiusi mentri la filusufìa nun si nn occupa la matimàtica diffirisci dâ filusufìa p àutri mutivi idda usa arcuni mètudi di prova rigurusi e spicìfici assai ca li filòsufi cèrcanu a li voti d emulari ma raramenti dùpricanu cu lu stissu gradu di riguri comu cunziquenza li matimàtici difficirmenti sunnu n disaccordiu supra li risurtati mentri li filòsufi naturarmenti discùtinu supra d iddi a parti chiddu tanti filòsufi nun cèrcanu mancu di rènniri lu sò travagghiu rigurusu n senzu matimàticu cuntrariamenti ê matimàtici li filòsufi sunnu n disaccordiu macari supra lu mètudu e li diffirenzi mitudulòggichi ponnu spissu èssiri usati comu mutivazzioni dî diffirenti cunchiusioni n àutru modu pi distìnchiri la filusufìa dâ matimàtica è lu siquenti la matimàtica oltri nu certu niveddu di basi richedi na canuscenza strimamenti spicializzata ca pò èssiri uttinuta sulu tràmiti duru travagghiu e cuncintrazzioni nun è lu tipu di disciprina ca pò èssiri assicutata câ canuscenza n pussessu dâ pirsuna d aducazzioni media la filusufìa nurmarmenti richedi tali sforzi ma nu filòsufu pò spissu spigari li sò argumenti senza troppa difficurtati a nu nun filòsufu ntilliggenti n menu di deci minuti nu matimàticu talianu ca s occupa spissu di li rapporti ntra filusufìa e matimàtica è piergiorgio odifreddi a quantu pari la filusufìa è na disciprina ca si basa supra la canuscenza n pussessu dâ pirzuna midiamenti aducata e nun fa usu dâ spirimintazzioni e di l assirvazzioni attenta puru suddu pò ntirpritari filusuficamenti spirimenti e assirvazzioni cchiù custruttivamenti si pò dìciri ca la filusufìa è la disciprina ch esamina lu significatu e la justificazzioni d arcuni dî nostri cchiù funnamintali cumminzioni n basi a nu nzemi di mètudi ginirali ma zoccu si ntenni cu cumminzioni funnamintali na cumminzioni è funnamintali siddu riguarda dd aspetti di l universu ca si ncòntranu cchiù cumunimenti ca si ncòntranu unn è gghiè l aspettu univirsali dî cosi la filusufìa studia p asempiu zocch è lasistenza stissa studia anchi li valura la justizza dî cosi n ginirali sicuramenti ntâ campata umana attruvamu l attinenza dû valuri o dâ justizza unni è gghiè nun sulu la justizza murali puru siddu pò èssiri mpurtanti assai ma macari cchiù n ginirali la justizza ntô senzu di quarsiasi cosa ca sia auspicàbbili lu senzu p asempiu n cui nu pumu nu dipintu o na pirsuna ponnu èssiri tutti justi overu siddu asisti n ùnicu senzu n cui tutti quanti ponnu dìrisi justi naturarmenti la fìsica e l àutri scienzi stùdianu arcuni aspetti univirsali dî cosi ma lu fannu spirimintarmenti la filusufìa studia l aspetti ca ponnu èssiri analizzati senza spirimintazzioni chiddi sunnu l aspetti dî cosi ca sunnu viramenti ginirali pi fari n àutru asempiu li filòsufi si spìanu zocca sunnu l uggetti fìsici n quantu tali distinchènnuli dî sò prupitati e dî rilazzioni tra d iddi e macari distinchennu tra corpu e menti li fìsici prucèdinu comu siddu la nuzzioni di corpu fìsicu fussi abbastanti chiara e elementari e n funnu putissi anchi èssiri d accussì ma comu è gghiè li fìsici dùnanu chistu passuntu e quinni si ponnu dumanni supra comu tutti li corpi fìsici si cumpòrtanu e fannu spirimenti p attruvari la risposta agnusticismu autruismu anti rialismu aristutilismu asistenzialismu coerentismu cuncittualismu cunfucianisimu canuscenza cunsiquenzialismu cuscenza cusmuluggia custruttivismu dicustruzziunismu ditirminismu edonismu egoismu egoismu psicològgicu empiricismu epicureismu etica etica appricata fimminismu filusufìa analitica filusufìa buddista filusufìa advaita filusufìa di l azzioni fisicalismu funnaziunalismu furmalismu idialismu idialismu tudiscu irrazziunalismu e estiticismu irrialismu matirialismu matirialismu francisi miccanicismu mintalismu mimetica nativismu naturalismu numinalismu ntuizziunismu ontuluggìa opirazziunalismu patrinalismu pissimismu filusòficu pusitivismu luggicu platunismu pragmatismu prisucratici prubabbilismu raffurzamentu dâ rialtati razziunalismu rialismu rilativismu sculasticismu suggittivismu sulipsismu stuicismu sturicismu tauismu tilioluggia tiuria critica tumismu tumismu analiticu tradizzionalismu trascinnentalismu utilitarianismu lu tèrmini ètica diriva dû grecu ethos custumi é dda branca dâ filusufìa ca studia li funnamenti di zoccu veni cunziddiratu bonu justu o murarmenti currettu si pò macàri difiniri comu la ricerca di na gistioni adiquata dâ libbirtati spissu veni videmma ditta filusufìa murali n àutri palori idda havi comu uggettu li valuri murali ca ditèrminanu lu cumpurtamentu di l omu e cunsuitùdini diffirinziari li tèrmini ètica e murali cuppuru ca iddi spissu sunnu usati comu sinònimi si prifirisci l usu dû tèrmini murali pi ndicari l assemi di valuri normi e custumi dûn ndividuu o dûn ditirminatu gruppu umanu si prifirisci risirvari la palora ètica pi rifirìrisi ô ntentu razziunali zoè filusòficu di funnari la murali ntisa comu disciplina l ètica pò èssiri discrittiva siddu discrivi lu cumpurtamentu umanu oppuru nurmativa e autrisì priscrittiva siddu duna ndicazzioni n ogni casu lu ndaggini verti supra lu significatu dî tiurii ètichi pò èssiri anchi suggittiva quannu s accupa dû suggettu c agisci ndipinnintimenti d azzioni o ntinzioni e uggittiva quannu l azzioni è rilazziunata ê valuri cumuni e a l istituzzioni la storia di l ètica è custituuta dâ succissioni dî riflissioni supra l omu e supra lu sô aggiri â basi di ciascuna cuncizzioni di l ètica sta la nuzzioni dû beni e dû mali dâ virtuti e na ditirminata visioni di l omu e dî rapporti umani tali idei sunnu spissu currilati a na particulari riliggiuni l ètica a basi riliggiusa nfatti fissa normi di cumpurtamentu ca pritenni vàliti pi tutti mentri l ètica laica nun mira a mpòniri valuri aterni e si dimostra sulitamenti attenta a l esiggenzi umani ca tennu cuntu dî cunnizzioni e dî trasfurmazzioni stòrichi i filòsufi hannu di sempri risirvatu un nutèvuli spazziu ê prubblemi ètici tra iddi si cìtanu n particulari sòcrati platoni aristòtili nicculò macchiaveddi ugu grozziu jean jacques rousseau noltri foru ntirissati puru giuvanbattista vicu immanuel kant johann gottfried herder friedrich schiller georg wilhelm friedrich hegel friedrich nietzsche sigmund freud lu funnamentu di l ètica cristiana è l esircizziu di l amuri versu lu pròssimu midianti lu quali s esprimi l amuri versu lu criaturi pû cristianu ntô sensu di chiddu di fidi cristiana e quinni ca cridi ntô patri ntô figghiu e ntô spiritu santu lu prubblema murali cuinvolci chiddu dâ sarvizza di l arma e dû lìbbiru arbitriu l ètica laica oscilla tra pusizzioni vicini a l ètica cristiana abbrazzata di platoni e aristòtili e àutri ca si nni distàccanu n modu dicisu ossìa abbalurati di nicculò macchiaveddi e georg wilhelm friedrich hegel pi pòniri l accentu supra la struttura statuali â quali avissi a èssiri subburdinatu lu cumpurtamentu di lu ndividuu câ palora frutta si riggrùppanu cumunimenti lu nzemi di li vari tipi di frutti cummistìbbili cumprisi arcuni ca nun sunnu prupiamenti frutti comu li pumacei e escludènnunni àutri comu li pumadora principarmenti n basi ô tipu d usu ca si nni fa nta l alimintazzioni esisti na granni varitati d àrvuli di fruttu n tutti li riggiuni si cultìvanu li pumacei puma e pira e li purpusi pèrsichi varcoca prugni cirasi e susini ntê riggiuni a clima miditirraniu si cultìvanu macari l agrumi limuna aranci e mannarini e la frutta n gusciu nuci nuccioli e mènnuli li tèmpura di maturazzioni sunnu diversi e chistu pirmetti d aviri purpusi nnâ stati agrumi nnû mmernu pumacei ntê staciuni ntirmedii tanta frutta sia frisca ca sicca è usata cummirciarmenti comu manciari manciata frisca o n marmillati e cunfitturi o àutri tipi di cunservi spissu la frutta è videmma nu ngridienti pi varî piatti spiciarmenti li duci siddu frisca n gèniri veni manciata a fini pastu c è cu riteni lu café urigginariu dâ persia cu di l etiopia e cu di larabbia filici ma di qualegghiè postu sia è cirtamenti na chianta urientali c havi forma d arvuliddu sempri virdi lu cui fustu s isa dî ê metra e nun acquista sulitamenti chiù di a cintimetra di diametru lu megghiu café è puru sempri chiddu di moka lu ca putissi cunvalidari l upinioni essiri chistu viramenti lu sô locu nativu si dici ca n preti mussurmanu a yemen avennu assirvatu dî crapi ca manciavanu li bacchi di na chianta di ddi cuntrati eranu chiù fistivuli e viù vivaci di l àutri ni abbrustuliu li simenzi li macinau e doppu avirinni fatta nanfusioni scupriu lu café tali e quali ancora oj lu si bevi sta prizziusa bibbita ca diffunni pi tuttu lu corpu nu juconnu eccitamentu fu chiamata la bivanna ntillittuali l amica dî littrati dî scinziati e dî pueti pirchî scutuliannu li nervi duna chiarîa a l idei fa la mmagginazzioni chiù viva e chiù lestu lu pinzeru pi ricanusciri la buntati di lu café l unica cosa di faciri macàri a riscu di scummudari monsieur de la palisse è pruvarillu tinennu cuntu ca lu culuri virdi ca tanti apprizzanu spissu ci veni cunfirutu artificiarmenti nota chistu armenu è quantu sustinîa artusi a fini ottucentu quannu stesi lu sô cilibbirrimu manuali la tustatura mirita n attinzioni spiciali ca priscinnennu dâ qualitati dû café addipenni dâ midisima la chiù o menu bona riuscita dâ bibbita megghiu è darici la calura gradatamenti e pirciò è di prifiririsi la ligna ô carvuni pirchî megghiu si pò riulari quannu lu café accuminza a cripitari e faciri fumica va scossu spissu lu tustinu mentri s hàvi a aviri cura di livarilu appena presi lu culuri castagnu brunu e prima ca emetta l ogghiu a firenzi n tempura antichi p arristarinni subbutu la cummustioni lu si distennî a l ariu graputu pssima sarîa mmeci l usanza di nchiudirillu tra dui piatti pirchî in stu modu putissi appuntu diffunniri l ogghiu essinziali cu sussiquenti pirdita di l aroma va dittu ca lu café perdi ntâ tustatura lu pi centu dû sô pisu cussicchî di gr ntô torneranno comu diversi qualitati di carni fannu lu brodu megghiu accussì di diversi qualitati di café tustati siparatamenti s utteni n aroma chiù gratu la miscela idiali putissi essiri chista gr di porturicu di san dumingu e di moka macàri gr di porturicu cu di moka dunanu n ottimu risurtatu cu gr di stu pruvuli si pò faciri na tazza di café abbunnanti ma quannu s è n parecchi ponnu abbastari gr a testa pi na nica tazza usuali nni va tustatu pocu pi vota e cunsirvatu n vasu di mitallu bonu nchiudutu macinannu via via ddu tantu ca nicissita pirchî perdi facirmenti lu ciauru a chiddi ê quali l usu dû café pruvoca troppu eccitamentu e nsonnia veni cunzigghiatu d astinirisinni o usarinni cu mudirazzioni mutirazzioni l effettu putissi videmma essiri currettu ammiscannuvi macàri n antichia di cicoria o oriu tustatu l usu custanti putissi niutralizzari l effetti nigativi di lu café supra tanti pirsuni ma putissi videmma nôciri essennuvi dî timpiramenti tantu eccitabbili di nun essiri curriggibbili va d iddu ca ê chiù giuvini l usu dû café jissi propiu pruibbutu lu café a quantu pari esircita n azzioni menu eccitanti ntê locura umiti e paludusi e è forsi pi sta raciuni ca li paisi n cui si nni fa majuri cunsumu n europa sunnu lu belgiu e l olanna n urienti unni s usa d arriducirillu n pruvuli finissimu e facirillu a l antica pi bivirillu ancôra trubbulu lu briccu ntê casi privati è sempri supra lu focu secunnu lu médicu paulu mantigazza patulogu e iggienista lu café cuntrariamenti a chiddu ca cumunimenti si penza nun favorisci n arcunu modu la diggistioni tuttavia pò essiri fatta na distinzioni lu criteriu pò essiri rifirutu a chiddi a li quali lu café nun pruvoca eccitazzioni particulari mentri pi chiddi sinzibbili â bivanna pò purtari la sô azzioni macàri supra lu nervu pneumugastricu e è un datu di fattu nnigabbili ca ponnu diggiriri megghiu e l usu nvarsu di pigghiari na tazza di bonu café doppu un lautu pranzu nn è na tistimunianza mancu troppu ndiretta prisu â matina a dîunu pari ca lu café sbarazza lu stommacu dî risidui di na mpirfetta diggistioni e lu pridisponi a ua culazzioni ciù pititusa adduciutu e allungatu cu acqua pò anzi sustituiri la prima culazzioni prima di mittirisi n viaggiu lu café nun è cunzigghiatu siddu nun doppu aviri manciatu nfatti è nu stimulanti e facilita l attinzioni ma favurisci videmma n ipirsicrizzioni gastrica fastidiusa suprattuttu a stommacu vacanti vinizzia pî sô rapporti cummerciali n urienti fu la prima a faciri usu di lu café n italia forsi finu dû xvi seculu ma li primi putii di café foru graputi sulu ntô nta lu stissu piriodu a londra e a pariggi na libbra di café vinîa pajata finu a scudi l usu si jiu appoi via via giniralizzannu pi crisciri finu ô mmensu cunsumu ca si nni fa tuttora e già già tri seculi nn arreri lu médicu e littratu franciscu redi ntô sô ditirammu cantava e dui seculi fa pari ca l usu n italia nni fussi ancora ristrettu sidd è veru com è veru ca a firenzi nun si chiamava ancora caffettiere cafitteri ma acquacedrataio acquacidrataru chiddu ca vinnîa ciucculata café e àutri bibbiti carlu guldoni ntâ cummeddia la sposa persiana fa diciri â schiava curcuma macàri la cummeddia di l arti n un certu sensu s è accupata dû café e sempri cu guldoni ca ntâ sô putîa dû café ammientata n na chiazzetta vinizziana metti mmucca ô caffettiere cafitreri ridolfu sta battuta tutti cercan di fare quello che fanno gli altri una volta correva l acquavite adesso è in voga il caffè a liveddu macruecunumicu lu café è un pruduttu ca pò furniri riflissioni ntirissanti p asempiu dû a lu lu prezzu dû café crudu diminuiu dû nta lu lu prezzu dâ qualitati arabbica supra lu mircatu ntirnazziunali era di dollari pi centu libbri menu dâ mitati dî costi medi di pruduzzioni circa dollari lu cummerciu equo sulidali ntô stissu annu lu pajava chiù di tri voti tantu dollari pi libbri ntê primi anni nuvanta lu valuri cummirciali glubbali dû café era di circa miliardi di dollari di cui miliardi ristavanu ê paisi d uriggini tra lu e lu havîa agghicatu a miliardi di cui sulu miliardi ristavanu a li paisi pruduciutura pi poniri rimediu a sta situazzioni oxfam international abbiau na campagna di nfurmazzioni cunsultabbili n la fonti di st articulu è uicchipidia taliana la birra è na bivanna alcoolica arumatizzata cu luppolu ottinuta dâ firmintazzioni ginirarmenti ndotta quinni nun spuntania pi menzu dûn levitu dî zuccari estratti dû maltu d oriu o d àutri ciriali n grani o giumma maltati o nun bivanna d antica uriggini diffusa prissuchî in tuttu lu munnu s hannu tistimunianzi di pruduzzioni dâ birra addirittura pressu li sumeri dui eranu li principali tipuluggii pruduciuti ntê casi dâ birra na birra d oriu chiamata sikaru pani liquitu e n àutra di farru ditta kurunnu la chiù antica liggi ca riulamenta la pruduzzioni e la vinnita di birra è senz arcunu dubbiu lu côdici d hammurabi a c ca cunnannava a morti cu nun rispittava li criteri di fabbricazzioni ndicati e cu grapîa un lucali di vinnita senza auturizzazzioni dî quattru elementi basi acqua maltu luppolu levitu pi menzu di cincu fasi standard ammustamentu filtrazzioni vugghitura firmintazzioni maturazzioni si pò utteniri na gamma particularmenti ampia pi carattiristichi urganulittichi tassu alcoolicu e tipoluggia di cunsumu di birri lu sô valuri alcoolicu è cumprisu ginirarmenti tra lu e lu pi centu ma n casi particulari pò supirari lu pi centu pâ sô fabbricazzioni n tanti piesi urientali tra cui cina e jappuni sto male o n arcuni gnustrii p abbattiri li costi supra li materii primi veni utilizzatu lu risu mentri nta lu cuntinenti africanu si fa ricorsu ô migghiu e ô sorgu lu prucessu di lavurazzioni abbeni ô nternu di granni quadari e privedi n arumatizzazzioni dû cumpostu basi cu luppolu e àutri priparati arumatici la granni parti dâ pruduzzioni brassicola abbeni n pruduzzioni di tipu gnustriali zò nun di menu nta l urtimi anni si stannu affirmannu mputanti rialtati di pruduzzioni artiggianali videmma n italia oltri a li paisi di tradizzioni birraria chiù sulita esisti macàri nu mpurtanti armenu di lu puntu di vista qualitativu muvimentu di birrificatura casalinchi ditti macàri homebrewers nummarusi sunnu li pussibbilitati di classificari li birri na particularmenti ntuitiva ma picca significativa siddu utilizzata com unicu fatturi di discriminazzioni è chidda basata supra la ndicizzazzioni dû culuri ginirarmenti misuratu n ebc o srm lu culuri addipenni dû tipu di maltazzioni subbutu di li ciriali mpiegati autra carattiristica visiva dâ birra è dunata dâ limpizza o di l upacitati ginirarmenti duvuta â prisenza di levitu n suspinsioni ntê birri di pruduzzioni gnustriali lu levitu veni eliminatu prima di lu mbuttigghiamentu misa n buttigghia pi menzu di particulari filtri autra tipoluggia di classificazzioni è n base a lu levitu utilizzatu nn esistinu dui granni famigghi a firmintaezioni auta top fermenting yeast comu lu saccharomyces cervisiae e dî sô zucca o a firmintazzioni bascia bottom fermenting yeast comu lu saccharomyces carlsbergensiss e dî sô zucca lu mustu di maltu firmintatu cu leviti a firmintazzioni auta duna chiddi ca n ngrisi vennu difinuti ale tra cui n gradazzioni di culuri dî chiari pagghierinu ê scuri passannu pî russu ambrati pali amber brown porter e stout dâ firmintazzioni pi menzu di levitu a firmintazzioni bascia s uttennu li chiù diffusi beer tra chiddi chiari si citanu li pilsner o lager dû nomu dû carattiristicu prucessu di stuccaggiu n macazzini a timpiratura prôssima ô zeru dû tudiscu lager tra l ambrati li marzenbier e tra chiddi scuri li vienna li bock e li dunkel esisti na terza catiguria di birri uttinuti di firmintazzioni spuntania chiamati lambic ca spissu vennu arumatizzati â frutta n ulteriuri tipu di classificazzioni pò essiri ligata ô gradu alcolicu ginirarmenti misuratu n pircintuali d alcol supra lu vôlumi dâ bivanna abv alcool by volume o â quantitati di zuccari firmintabbili prisenti ntô mustu prima dâ firmintazzioni misuratu n gradi platu stu tipu di tassonumia hàvi particulari significatu pi la gnustria e lu fiscu ogni nazzioni hàvi dinuminazzioni carattiristichi ca dirivanu dâ tradizzioni n italia si ponnu friggiari di l appillativu birra doppiu maltu li birri cu nun menu di gradi platu quinni nun significa c hannu lu doppiu di maltu birra spiciali si nn hannu chiù di birra si nn hannu armenu e titulu alcolumetricu vulumicu supiriuri a birra leggîa o birra light lu pruduttu cu gradu platu nun nfiriuri a e nun supiriuri a e cu titulu alcolumetricu vulumicu supiriuri a e nun supiriuri a birra analcolica è risirvata ô pruduttu cu grado platu nun nfiriuri a e nun supiriuri a e cu titulu alcolumetricu vulumicu nun supiriuri a la pruduzzioni casalinca dâ birra rispecchia ntô nicu la pruduzzioni gnustriali pirciò è mpurtanti oltri ca pâ pruduzzioni di na birra fatta n casa di qualitati n gineri supiriuri a chidda cummirciali videmma pi na funzioni didattica l attrizzaturi nicissarii pi na birrificazzioni casalinca sunnuo n gineri cugghiuti n kit e distribuuti di ditti spicializzati lu costu di sti kit e di pochi dicini d euro lu kit di sôlitu cunteni na latta d estrattu di maltu nicissaria pâ prima pruduzzioni unu o dui biduna n plastica alimèntari pâ firmintazzioni pruduciuti pâ pulizzia dî strumenta un dinsimetru pi misurari la dinsitati di lu mustu cu rilativa pruvetta un mèstulu e l istruzioni pi lu nteru prucidimentu oltri a lu kit è nicissariu sulu na pignatta di diminsioni upportuni di a litra e tanta passioni pâ pruduzzioni casalinca sunnu dispunibbili diversi tipi di prucidimenti ca diffiriscinu tra d iddi pâ difficultati e pâ qualitati dû pruduttu finali n ordini criscenti sia di difficultati ca di qualitati avemu lu prucidimentu adattu a nu principianti è sicuramenti lu primu e è divisu summariamenti ntê siquenti fasi la fonti di st articulu è uicchipidia taliana secunnu n antica difinizzioni sculàstica la pulìtica è l arti di cuvirnari li sucitati lu tèrmini di dirivazzioni greca di polis citati s àpplica tantu a l attivitati di chiddi chi s attròvanu a cuvirnari pû menzu pupulari n dimucrazzìa o pi àutri menzi nta àutri sistemi nnâ grecia èrinu canusciuti tri formi di cuvernu e li sò rilativi digginirazzioni sta suddivisioni apparteni a aristòtili nta lu munnu ellènicu si canuscìa puru la diarchìa lu cuvernu di dui òmini comu succidìa a sparta lu mediu evu è n èbbica longa e la pùlitica appi cancimenti a secunnu dî pirìudi doppu la cascata di lu rumanu mperu li barbari ca arrivàranu àppiru pocu senzu dâ pùlitica su cu stu tèrmini vulemu diri cura da citati o cchiù n ginirali dû statu li barbari prima di sistimàarisi ntra li cunfini di lu mperu nun èranu sidintari e nun avìanu citati quannu chisti arrivàranu ntê citati rumani pi cuvirnàrili usàvanu li genti rumani chi canuscìanu lu dirittu e li leggi li rignanti si limitàru a difènniri lu tirritoriu e a cummanari l asèrcitu ntrattempu pi curpa di li cuntìnui attachi li citati s accuminzaru a alliggirìrisi e li cristiani sinni scappàvanu versu li campagni accussì finu a l annu milli li citati si ndibbuleru e senza citati nun cci putìa èssiri libbirtati diritti municipali e pirciò pùlitica mentri si raffurzava l auturitati di li feudatari e i genti ca stavanu do feudu erunu comu servi u feudatariu non si curava di comu stavunu i cristiani stanziati ntra lu sòo tirritoriu iddu nuon si sinteva ubbrigatu a dari sirvizzi a li genti anzi pritinneva ca chisti avìanu a travagghiari gratuitamenti li sò terri doppu lu milli quannu lu cummerciu s accuminzava a ricupigghiari e si furmava na classi bugghisi li citati accuminzarànu a crisciri e a chiamari genti dî campagni a stu puntu era nicissariu furmari nu cuvernu dâ citati picchì lu feudatariu pi diversi mutivi era ncapaci di cuvirnàrili lassannu pèrdiri li diversi formi di cuvernu ca li citati si daru li cuvirnanti si prioccupàvanu di dari sirvizzi e cittadini d accussi primu di tuttu si furmaru un sistema di tassazzioni pi custruiri mura strati ponti e macari aviri n asèrcitu di mircinari in agghiunta li citati arricivìanu dî feudatari diritti particulari e li cristiani ca stàvanu dda ntra nun èraunu assuggittati â liggi dû feudatariu ma a chidda da citati si furmava accussì un sistema di dirittu spiciali diverssu di chiddu dû feudu pi tutti sti cosi veni citatu si pò diri ca â partiri di l annu milli la pùlitica ricumincia a asìstiri comu elementu essinziali dâ vita dî cittadini doppu lu mediuevu ca vitti la nàscita e la crìscita dê cumuni lu rinascimentu ca si grapi nta l annu dòmini scuperta di la mèrica rapprisenta la furmazzioni di li granni stati di l europa lu regnu di castìgghia e chiddu d araguna abbiàru fora l àrabbi dâ pinìsula ibèrica e furmaru na munarchia putenti li francisi doppu la guerra dê cent anni rimannaru li ngrisi di unni hàvunu vinutu nti la sò ìsula e lu stissu rignanti ngrisi doppu la guerra di li dui rosi arrinisciu a aviri la meghiu contru a li baruni sulamenti la girmania e l italia aristaru spartuti nta tanti stati nichi ca si facèvunu la guerra ntra d iddi stissi li rignanti di ssi granni stati ca si furmaru circaru nta tutti li modi di livari forza a li baruni e feudutari picchì vulianu accintrari tutti li puteri nta li sò manu fu nta chistu piriudu ca s accuminzò a furmari a burocrazzìa furmata di funziunari dû re ca sirvèvunu a ncassari li tassi e amministrari lu statu nta stu piriudu pirciò la pulìtica nun era ristritta sulamenti alla citati ma s allargava a tuttu lu statu e era cumannata dô re e supra di iddu c era sulu dominiiddiu li rignanti nun arricanuscianu nudda àutra autoritati ne dô papa e mancu di lu mpiraturi la pulìtica dô re era chidda di addifènniri lu statu contru a li cuntinui attacchi àviri n esèrcitu forti e armatu cu li novi armi di focu aumintari la ricchizza cû l acricurtura lu cummerciu e la navigazzioni finu alla rivoluzzioni francisi lu re si rafforza e addiventa l unicu centru di poteri dô statu sulu nta la nghirterra a lu puteri dô re si cuntrapponi chiddu dû parlamentu sprissioni dâ burghisia lu vinu è na vìppita alcòlica uttinuta esclusivamenti dâ firmintazzioni alcòlica tutali o parziali di racina fruttu dâ viti piggiata o no o di mustu di racina lu tèrmini veni dû latinu vinum a sô vota nfruenzatu dû grecu lu vinu si pò utteniri di qualitati di racini c appartèninu â speci vitis vinifera o ca pruvennu dûn ncruciu tra sta speci e àutri specî dû gèniri vitis comu p asempiu la vitis labrusca la vitis rupestris ecc n italia pâ pruduzzioni di vinu ponnu èssiri usati sulu racini c appartennu â speci vitis vinifera la terminoluggìa rilativa ô vinu utilizza tanti vucàbbuli n lingua francisa pi certi tipi d iddi esìstinu li currispunnenti tèrmini n talianu mentri p àutri è pussìbbili usari sulu li tèrmini francisi lu tèrmini vinu pigghia urìggini dâ palora sànscrita vena amari di cui dirìvanu macari li tèrmini venus e vènire diversi ritruvamenti archiulòggici addimustranu ca la vitis vinifera criscìa spuntania già anni fa studî ricenti tènninu a assuciari li primi digustatura di tali bivanna già a lu neolìticu si penza ca la scuperta fu casuali e duvuta â firmintazzioni naturali abbinuta n cuntinitura unni li primi uminidi ripunìanu la racina li chiù antichi tracci di cultivazzioni dâ viti foru rinvinuti supra li rivi dû mari caspiu e ntâ turchia urientali li primi ducumenti riguardanti la cultivazzioni dâ viti acchiànanu ô ac ma è sulu câ civirtati egizzia ca s havi lu sviluppu dî cultivazzioni e di cunsiquenza la pruduzzioni di lu vinu lu mperu rumanu duna n ultiriuri mpulsu â pruduzzioni dû vinu ca passa di l èssiri un pruduttu elitariu a diveniri na bivanna d usu cutidianu n stu pirìudu li culturi dâ viti si diffùnninu supra granni parti di lu tirritoriu e cu l aumentari dâ pruduzzioni crìscinu videmma li cunsumi a ogni modu lu vinu pruduciutu a ddi tèmpura era tantu diffirenti dâ sustanza ca canuscemu oj a causa dî tècnichi di cunsirvazzioni suprattuttu la vugghitura lu vinu risultava èssiri na sustanza sciruppusa assai duci e assai alcòlica era quinni nicissariu allungàrilu cu acqua e aggghiùnciri meli e spezzî p utteniri un sapuri chiù gradèvuli cu la sdirrubbata dû mperu rômanu la viticultura trasi n na crisi dâ quali va a nèsciri sulu ntô mediuevu grazzî suprattuttu ô mpulsu dunatu dî mònaci binidittini e cistircensi propiu ntô cursu dû mediuevu vannu a nàsciri tutti ddi tècnichi di cultivazzioni e pruduzzioni ca vannu a agghicari praticamenti immutati finu a lu sèculu xviii ntô setticentu s agghica a utteniri un pruduttu mudernu grazî â stabbilizzazzioni dâ qualitati e dû gustu di li vini nunchì â ntruduzzioni dî buttigghî di vitru e di li tappi di sùvaru ntô sèculu xix l oidiu e la fillussera malattìi dâ viti pruvinenti dâ mèrica distruinu enormi quantitati di vigneti li cultivatura sunnu custrinciuti a nzitari li vitigni supravvissuti supra viti d urìggini miricana vitis labrusca risistenti a sti parassiti e a utilizzari riularmenti antiparassitari comu lu surfu ntô novicentu mmeci s havi nizziarmenti di parti dâ francia la ntruduzzioni di nurmativi ca vannu a riulamintari la pruduzzioni urìggini cuntrullata difinizzioni dî tirritorî di pruduzzioni ecc ca vannu a purtari a nu ncrimentu qualitativu ntâ pruduzzioni dû vinu a scàpitu dâ quantitati l enoluggìa è lu studiu dû vinu n ginirali idda s accupa dâ viticultura dâ vinificazzioni di l affinamentu cumprisa la cunsirvazzioni n cantina e dâ digustazzioni lu nomu diriva dû grecu oinos vinu e logos studiu li vini ponnu èssiri classificati sia n funzioni dû vitignu varitati di viti utilizzata pâ pruduzzioni ca n funzioni dâ zona di pruduzzioni li vitigni chiù famusi e diffusi ntô munnu li cussidditti vitigni ntirnazziunali sunnu tra li niuri lu cabernet sauvignon lu cabernet franc lu merlot lu pinot noir lu zinfandel e la syrah tra li janchi lu sauvignon blanc lu chardonnay lu muscat e lu riesling li zoni di pruduzzioni chiù famusi ntô munnu sunnu lu bordeaux la bourgogne la champagne e l alsace n francia la rioja n spagna e la napa valley n california n italia li vitigni chiù diffusi sunnu tra li russi lu nebbiolo lu sangiovese lu primitivo e lu montepulciano tra li janchi lu trebbiano lu vermentino la vernaccia e lu moscato li zoni di pruduzzioni chiù rinumati n italia sunnu lu barolo lu barbaresco lu chianti e montalcino ntâ sicilia cci sunnu tanti speci di racina pi fari lu vinu comu nzolia catarrattu carricanti pi ianchi e pignateddu mascalisi catanisi e supratuttu niuru d aula pi fari li vini niuri oramai macari la sicilia addivintau mpurtanti nnô vinu e tanti fannu vinu bonu e lu vìnninu nta tuttu lu munnu ma la zona di pruduzzioni cchiù mpurtanti arresta la zona cumprinnennu notu aula pachinu e rusulini unni si cunta anni ca si fa vinu nta l unioni europea la pruduzzioni e la classificazzioni dî vini sunnu disciplinati d appòsiti riulamenti cumunitarî e dî rilativi normi nazziunali applicativi la riulamintazzioni cumunitaria sparti li vini n dui granni catigurìi sunnu li vini pruduciuti ntâ cumunitati europea utilizzannu li racini auturizzati e ca nun sunnu suttaposti ôn particulari disciplinari di pruduzzioni sunnu li vini pruduciuti ntâ cumunitati europea nta lu rispettu di nu spicìficu disciplinari di pruduzzioni ca difinisci li tipi di racina ca si ponnu utilizzari la zona di pruduzzioni lu gradu alcòlicu lu mmicchiamentu e àutri paràmetri li vini di qualitati pruduciuti n riggioni ditirminati cumprènninu noltri li siquenti suttacatigurìi la nurmativa taliana liggi sparti li vini ntê siquenti catigurìi sta catigurìa idintifica li vini pruduciuti cu racini auturizzati senza aviri a rispittari particulari disciplinari di pruduzzioni si tratta di li vini di tàula veri e propî zoè chiddi ginìrici di qualitati chiù mudesta ca ponnu ripurtari supra l etichetta la sula ndicazzioni vino da tavola vinu di tàula e lu nomu o la raciuni suciali di lu mbuttigghiaturi facultativamenti ponnu ripurtari la ndicazzioni dû culuri bianco rosato rosso jancu rusatu russu ma nun lu o li vitigni utilizzati e l annu di pruduzzioni pi ndicazzioni geogràfica tìpica dî vini si ntenni lu nomu geogràficu di na zona utilizzatu pi disignari lu pruduttu ca nni diriva sta catigurìa cumprenni li vini di tàula pruduciuti n ditirminati riggioni o arei geogràfichi auturizzati pi liggi a li voti secunnu un ginìricu disciplinari di pruduzzioni iddi ponnu ripurtari supra l etichetta oltri â ndicazzioni dû culuri videmma la ndicazzioni di lu o di li vitigni utilizzati e l annata di riccolta dî racini la minzioni igt pò èssiri sustituuta dâ menzioni vin de pays pî vini pruduciuti n vaddi d aosta e dâ menzioni landwein pî vini pruduciuti ntâ pruvincia di bulzanu ginirarmenti n sta catigurìa tràsinu li vini di tàula di qualitati chiù àuta è oppurtunu pricisari noltri ca ntê dui catigurìi supra discrivuti si ponnu attruvari macari vini d elevatissima qualitati e costu la sô cullucazzioni tra li vini di tàula o tra l igt è duvuta sia a scelti cummerciali sia â mpussibbilitati pâ sô cumposizzioni vitigni utilizzati di tràsiri nta li disciplinari di li vini di qualitati dî zoni di pruduzzioni pi dinuminazzioni d urìcini dî vini si ntenni lu nomu geogràficu di na zona vitìcula particularmenti vucata iddu veni utilizzatu pi disignari un pruduttu di qualitati e rinumatu li cui carattirìstichi sunnu cunnessi a l ammienti naturali e a li fattura umani la catigurìa di li vini doc cumprenni li vini pruduciuti n ditirminati zoni geogràfichi nta lu rispettu di nu spicìficu disciplinari di pruduzzioni appruvatu cu dicretu ministiriali tali vini prima d èssiri mittuti n cummerciu hannu a èssiri suttaposti n fasi di pruduzzioni a na priliminari anàlisi chìmicu fìsica e a n esami urganulètticu ca cirtìfica lu rispettu dî riquisiti privisti di lu disciplinari lu mancatu rispettu dî riquisiti nni mpidisci la misa n cummerciu câ dicitura doc la catigurìa dî vini docg cumprenni li vini pruduciuti n ditirminati zoni geogràfichi ntô rispettu di nu spicìficu disciplinari di pruduzzioni appruvatu cu dicretu ministiriali li docg sunnu risirvati ê vini già ricanusciuti doc d armenu cincu anni ca sunnu ritinuti di particulari preggiu n rilazzioni ê carattirìstichi qualitativi ntrìnsichi rispettu â media di chiddi di l anàloghi vini accussì classificati p effettu dâ ncidenza di tradizziunali fattura naturali umani e stòrici e c hannu acquisutu rinumanza e valurizzazzioni cummerciali a liveddu nazziunali e ntirnazziunali tali vini prima d èssiri misi n cummerciu hannu a èssiri suttaposti n fasi di pruduzzioni a na priliminari anàlisi chìmicu fìsica e a n esami urganulètticu ca cirtìfica lu rispettu di li riquisiti privisti dû disciplinari l esami urganulètticu noltri havi a èssiri ripitutu partita pi partita videmma ntâ fasi dû mbuttigghiamentu pî vini docg è nfini privista macari n anàlisi sinsuriali tastata siquuta di n appòsita cummissioni lu mancatu rispettu dî riquisiti nni mpidisci la misa n cummerciu cu la dicitura docg li docg e li doc sunnu li menzioni spicìfichi tradizziunali utilizzati di l italia pi disignari li vqprd vini di qualitati pruduciuti n riggioni ditirminati arcuni di tali vini ponnu videmma friggiàrisi dî dicituri classico clàssicu riserva o superiore supiriuri la spicificazzioni classico ndica un vinu pruduciutu n na zona d orìggini chiù antica nta l àmmitu dâ stissa docg o doc la menzioni riserva è attribuuta a li vini ca vennu suttaposti ôn pirìudu di mmicchiamentu chiù longu rispettu a chiddu privistu di lu disciplinari la dicitura superiore è attribuuta ê vini c hannu na gradazzioni alcòlica chiù àuta rispettu a chidda privista dû disciplinari li vini si diffirènzianu tra iddi pû sistema di vinificazzioni vini nurmali e spiciali e pî prupritati urganulèttichi culuri ciàuru gustu e retrogustu àutri parametri cuncùrrinu a difiniri li carattirìstichi d un vinu alcol acititati sapiditati sinsazzioni d astrincenza duvuta ê tannini noltri ogni vinu è carattirizzatu di na timpiratura di sirvizziu timpiratura idiali pâ cunsumazzioni e d abbinamenti uttimali cu ditirminati pitanzi si ntènninu pi vini nurmali ddi vini mmessi ô cunsumu dopu aviri subbutu lu sulu processu di vinificazioni quinni senza ntirventi tècnici succissivi o agghiunti d àutri cumpunenti lu vinu jancu o biancu si prisenta a l aspettu di culuri giarnu n varî tunalitati dû virdulinu a l ambratu passannu pû pagghirinu e lu duratu è ginirarmenti carattirizzatu di ciàuri fluriali o fruttati e va cunsumatu a na timpiratura di sirvizziu cumprisa tra c e c ô gustu privàlinu li sinsazzioni di frischizza e acititati puru siddu cu l aumintari dâ timpiratura di sirvizziu putìssiru prisintàrisi sgradèvuli sinsazzioni d amaru l accuppiamenti uttimali sunnu chî pitanzi a basi di pisci mulluschi crustacî virduri e carni janchi e n ginirali cu piatti di cuttura viluci e suchi picca strutturati lu vinu rusatu si prisenta a l aspettu di culuri tra lu rosa tinui lu cirasuolu e lu chiarettu è ginirarmenti carattirizzatu di ciàuri fruttati e va cunsumatu a na timpiratura di sirvizziu cumprisa tra c e c a lu gustu privàlunu li sinsazioni di leggia acititati d arumaticitati e di levi curpusitati l accuppiamenti uttimali sunnu cu pitanzi gustusi a basi di pisci pasti sciutti cu suchi dilicateddi salumi leggî lu vinu nìuru o nìvuru si prisenta a l aspettu di culuri russu scuru n varî tunalitati di lu purpura a lu rubbinu fin ô granatu e a l aranciatu e o niuru è ginirarmenti carattirizzatu di na granni varitati di ciàuri ciuri frutta cunfittura ervi spezzî e di na chiù o menu elevata sinsazzioni di muddizza murbidizza curpusitati e astrincenza va cunsumatu a na timpiratura di sirvizziu cumprisa tra c e c l accuppiamenti uttimali sunnu chî carni russi la cacciaciuni li frumaggi e tutti li pitanzi basati supra cutturi prulungati e suchi strutturati s utteni midianti macirazzioni carvùnica havi un culuri ntensu e forti aromi primarî si ntènninu pi vini spiciali chiddi ca doppu lu prucessu di vinificazzioni e prima d èssiri mmessi ô cunsumu vennu suttaposti a ultiriuri ntirventi tècnici o a l agghiunta d àutri cumpunenti li vini spiciali sunnu di sviluppari l etichetta custituisci na sorta di carta d idintitati dû vinu n quantu cunteni tutti l elimenti nicissari p idintificari lu pruduttu a cui si rifirisci li nfurmazzioni c hannu a èssiri ripurtati supra l etichetta sunnu stabbiluti sia dî normi n viguri ca dî rispittivi disciplinari di pruduzzioni la quantitati di nfurmazzioni di ripurtari supra l etichetta aumenta cu l aumintari dû liveddu qualitativu dû vinu vutti e barrique flûte di sviluppari n italia vini a lu dicèmmiru riciveru la dinuminazzioni d orìggini cuntrullata e garantuta docg noltri p un vinu a dinuminazzioni d orìggini cuntrullata è n corsu d emanazzioni lu dicretu d appruvazzioni dâ docg l elencu cumpretu s attrova ntâ rilativa vuci n italia chiù di vini riciveru la dinuminazzioni d orìggini cuntrullata doc l elencu cumpretu s attrova ntâ rilativa vuci n italia nummarusi sunnu li igt l elencu cumpretu s attrova ntâ rilativa vuci di sviluppari lu raccamu è dd attivitati artiggianali e ddu prodottu dû disignu cu l agugghia supra a un tissutu è n arti finìssima praticata nzinu di li tempi antichi e oi è un passatempu diffusu ntu tuttu lu munnu la distinzioni ntra arti e passatempu dipenni comu pi tutti l àutri attivitati artiggianali di l accuratizza di l esecuzzioni dû travagghiu lu raccamu n sicilia avìa puru na funzioni educativa e suciali nzinu all anni dû vintèsimu sèculu la carusa ca finìa â scola ma ca era ancora troppu nica pi spusarisi o pi gghiri a travagghiari vinìa mannata ntâ mastra dû quarteri unni nsemmula cu nu gruppu di àutri carusi comu a idda si mparava l arti dû raccamu papa è lu tìtulu chi havi lu vìscuvu di roma e capu di la chiesa cattòlica lu summu pontèfici e li patriarchi di alessandria d eggittu la sedi di roma si riteni funnata di l apòstulu petru pi chissu lu papa veni difinutu lu succissuri di petru chidda di alessandria la funnau l evancelista marcu nnû cunciliu di nicea si dicidìu di assignari a lu papa di alessandria lu secunnu postu doppu chiddu di roma u papa attuali è papa franciscu lu papa di roma è secunnu la duttrina cattòlica lu liggìttimu succissuri di petru e lu capu dû culleggiu episcupali é lu titulari dû maggisteru cclesiàsticu e lu esèrcita di sulu o cu li vìscuvi nnû cunciliu ecumènicu n particulari è nfallìbbili quannu duna li difinizzioni ex cathedra di virità ssenziali supra la fidi e la murali nni l esercizziu di lu sò putiri lu papa è coadiuvatu dû culleggiu di li cardinali e di la curia rumana lu còdici di dirittu canònicu difinisci ô papa òrganu supremu di la putistà di giurisdizzioni e nta la sò pirsuna si assùmmanu li putiri leggislativu esecutivu e amministrativu oggettu di la sò giurisdizzioni sunnu la fidi li custumi e la disciplina cclesiàstica la sò giurisdizzioni s estenni a tutti li singuli chiesi a tutta la gerarchìa cclesiàstica e a tutti li fideli lepisma saccharina nomu cumuni moddu o pisciteddu d argentu è nu nzettu nicareddu e senza l ali chi nun cci piaci â luci sta speci pigghia lu sò nomu cumuni dû culuri firranti dû sò corpu li pisciteddi d argentu càmpanu manciannu carbuidrati comu l àmidu o lu zùccaru e chissu spiega l urìggini dû nomu scintìficu apparteni a l òrdini thysanura e havi statu ngiru pi miliuna d anni la lunghizza dâ lepisma saccharina senza cuntari li jammi è unu o du cintìmetri li soi granfi sunnu longhi e comu fila nn havi dui tri o quattru pedi chî granfi li soi còrpura sunnu lùcidi comu lu mitallu pû fattu dî soi scagghi argintati chi cci vennu doppu avennu dipirdùtusi ssi scagghi pâ terza vota addipinnennu â sò cundizzioni viventi lu pisciteddu d argentu cci voli quattru misi prima d addivintari maturu e quarchi vota cci voli tri anni cu na timpiratura nurmali addiventa maturu doppu ôn annu pò campari tra dui o ott anni quannu la timpiratura s attrova tra e gradi la fìmmina fa circa centu ova usuarmenti dintra li spacchi è mpussìbbili pî pisciteddi d argentu ripruducìrisi nni l ambienti friddi e sicchi lu manciari prifirutu dî pisciteddi d argentu cumprenni elimenti chi cuntèninu àmidu o polisaccharidi comu s attrova nta l adèsivi codda màstici libbra fotugrafii zùccaru capiddi canigghiola e terra ma puru si pò mèttiri cu cuttuni linu sita e fibbri artificiali e macari nsetti morti tuttavia pò jiri senza manciari pi quattru misi senza fari mali ô sò corpu li pisciteddi d argentu càmpanu nni l abbitazzioni umani comu fannu li blatti e scravagghi si tròvanu sutta li frigurìfiri o ntê gabinetti abbastanti cauri si cci piacinu arrusicari li libbra arazzi e tissuti pi l autra manu li blatti si prifiriscinu li cundizzioni cchiù cauri e s attròvanu ntê panificci unni si mancianu la farina e pani pû fattu ca hannu la natura nutturna lu fùttiri d iddi si canusci sulu di st urtimi anni lu màsculu e la fimmina si cci furrìanu canti canti mittènnusi n bruddu lu màsculu si fa la sperma accumighiata di garza la fìmmina trovi la sperma e la pigghia lu nìmicu naturali di lu pisciteddu d argentu e nu nsettu canusciutu comu la furficedda forficula auricularia binchè veni canusciutu comu nu nsettu dannìficu lu dannaggiu causatu dû pisciteddu d argentu è di pocu cuntu e st armali fannu nudda mprissioni suprô salutu umanu ntê fàbbrichi siddu nun cci asisti la caurizza e l umiditati li pisciteddi d argentu nun càmpanu st autri misuri ponnu eliminari la pupulazzioni ma sulu pi picca tempu lu sport dâ vela si pràttica a bordu di varchi chi camìnanu grazzi â nu sistema di veli chi sunnu azziunati dû ventu li veli la dispusizzioni la grannizza sunnu spustati di n equipaggiu o ciurma cu lu scopu di iri cchiù viloci pussìbbili ntâ dirizzioni ca si voli a liveddu cumpititivu asìstinu cursi n flotta unni tutti li varchi ca cùrrinu òccupanu na riggiuni di mari e cursi di match racing unni li varchi si ncòntranu dui a dui la cumpitizzioni cchiù antica e pristiggiusa dô munnu è l america s cup chi si curri circa ogni anni la squatra chi diteni la coppa attuarmenti è la squatra svìzzira alinghi la pròssima edizzioni di l america s cup è a valencia forsi ntô larchioluggìa tèrmini dirivatu dû grecu cumpostu di archàios anticu e lògos discursu o studiu è la disciprina chi studia li civirtati e li culturi umani e li sò cullicamenti cu l ammienti circustanti si tratta d arricògghiri ducumintari e analizzari li tracci matiriali chi hannu lassatu archititturi manufatti resti biològgici e umani l archioluggìa è tradizziunarmenti spartuta n disciplini a secùnnu di l èbbica chi veni studiata p asempiu archioluggìa clàssica archioluggìa nnustriali o paleontoluggìa o a secùnnu ê tècnichi di nnàggini p asempiu archioluggìa subbàcquia o archioluggìa spirimintali o di spicìfichi prubbremi p asempiu archioluggìa urbana o ancora suprâ basa dû tipu di matiriali esaminatu p asempiu numismàtica o epigrafìa li tècnichi e mètudi di nnàggini addipènninu di li modi d ossirvamentu dû finòminu di nnàggini st artìculu parra dû cumunismu comu forma di sucitati custruiuta ntunnu a l econumìa dû donu comu ideoluggìa ca susteni tali forma di sucitati e comu muvimentu pupulari pi chistioni riguardanti l urganizzazzioni dû muvimentu cumunista si vidi l artìculu partitu cumunista italianu pi chistioni riguardanti stati cuvirnati dûn partitu cumunista e tuttu chiddu a iddi assuciatu si vidi statu cumunista pi cumunismu si ntenni na duttrina ca tiurizza la criazzioni di na sucitati ntâ quali la pruduzzioni e o la distribbuzzioni dî beni e dî sirvizzi si svolci n modu cumuni câ prupitati cullèttiva dî menzi di pruduzzioni e scelti cullittivi circa la distribbuzzioni di li beni e dî sirvizzi pruduciuti ô fini di garantiri un majuri benèssiri dî citatini evitannu li disuguagghianzi suciali e ecunòmichi ca carattirìzzanu li sucitati basati supra la prupitati privata dî menzi di pruduzzioni e supra lu lìbbiru mircatu p arcuni na tali sucitati è sulu n idiali a cui tènniri mentri pî marxisti lu cumunismu nun è na duttrina ma un muvimentu nun movi di princìpi ma di fatti dû puntu di vista stòricu lu cumunismu mudernu pò èssiri cunziddiratu na currenti dû sucialismu ma d iddu distintu comu chistu havi urìggini ntô muvimentu upiraru ca si sviluppa n europa a partiri dâ mitati dû xix sèculu pi cuntistari li nciustizzii dû capitalismu ma l aspirazzioni a criari na sucitati agualitaria havi urìggini assai chiù luntani e detti vita ntô cursu dî sèculi a tiurii ca ntô tempu assumeru cunnutazzioni e rializzazzioni diffirenti ca n siquutu ripircurramu suscitannu cunsensi e crìtichi d ogni gèniri comu rializzazzioni pràtica comegghiè tutti li majuri rivuluzzioni cumunisti canusciuti urigginaru dittaturi tutalitarii tanti pinzatura uccidintali cuncipiru e addifinneru ideî di cumunismu arcuni tantu sìmili a chiddi appoi addivinuti noti cu stu tèrmini ntô xix sèculu platoni ntâ ripùbblica scrittu ntô iv sèculu a c tiurizza l abbulizzioni di li beni privati c hannu a èssiri gistuti di na classi di ntillittuali pû supiriuri ntiressi dû statu mittennu di latu li miri e l aviditati pirsunali macàri ntô cristianèsimu di l urìggini ci sunnu aspirazzioni di tipu cumunìsticu supra basi vuluntaria nun tiurìzzanu formi di statu valèvuli pi tutti li cittadini st idiali vannu a attruvari spazziu nta l òrdini munàstici oppuru suprattuttu ntô mediuevu n arcuni muvimenti eriticali idiali di tipu cumunìsticu e un prucettu d abbuliri la prupitati privata torna n auggi a l èbbica dâ riforma prutistanti câ guerra dî cuntadini ca scunvolci l europa e è affucata ntô sangu tra li prutagunisti di stu muvimentu rivuluzziunariu si va a annuvirari thomas mntzer e giuvanni di leida chiù tardu l utopia di tomasi moru e la citati dû suli di tomasi campanedda discrìvinu aguarmenti àutri cumunitati idiali n variu gradu cumunisti l idia di cumunismo aleggia duranti l illuminismu nfruinzannu diversi filòsufi e suprattuttu jean jacques rousseau l abbati di mably e morelly lu cui pinzeru nfruenza prufunnamenti la rivuluzzioni francisa e lu jacubbinismu e àutri cìrculi rivuluzziunari agualitari ncarnati ntâ pirsuna di jean paul marat s assignàlanu appoi tra l espirimenti di cumunismu riali videmma li reducciones riduzzioni dû paraguay chiantati dî gisuiti ntô xviii sèculu tant idialisti dû xix sèculu culputi dâ miseria matiriali e murali dâ rivuluzzioni gnustriali fùnnanu cu picca furtuna cumunitati utupìstichi suprattuttu ntô novu munnu lu filòsufu francisi ètienne cabet ntô sô libbru viaggi e avvinturi di lord william carisdall in icaria discrivi na sucitati idiali n cui un cuvernu elettu dimocraticamenti cuntrolla tutti l attivitati ecunòmichi e supirvisiuna l attivitati suciali lassannu sulu la famiggghia com ùnica àutra unitati suciali ndipinnenti ntô cerca senza successu d urganizzari cumunitati icariani ntê stati uniti puru siddu arcuni nichi cumunitati icariani càmpanu finu ô li cunnizzioni d estrema puvirtati di l upirara ntô cursu dâ prima fasi dâ rivuluzzioni gnustriali sullìcitanu la nàscita tra d iddi di na nova cuscenza pulìtica ca a li voti sfocia nta l elabburazzioni di tesi cumunisti lu chiù mpurtanti filòsufu a crìdiri ntô cumunismu è karl marx ca usa lu tèrmini tra l àutru nta lu manifestu dû partitu cumunista scrittu cu friedrich engels cu marx e engels lu cumunismu addiventa un muvimentu rivuluzziunariu n cuntrastu cu l idei utupìstichi di owens e saint simon marx e engels affèrmanu ca lu cumunismu nun putìa emèrgiri di cumunitati nichi isulati ma sulu glubbarmenti dû corpu dâ ntera sucitati lu manifestu pruponi na littura liggiuta dâ storia sutta la lenti dû cuncettu di lutta di classi lu muturi dâ storia è ntô cuntrastu tra na piccidda eliti ca pussedi o cuntrolla li menzi di pruduzzioni e la granni majuranza di pirsuni ca nun pussedi quasi nudda ntâ fasi stòrica discrivuta dû manifestu lu capitalismu la burghisìa capitalisti ca ditinìanu li menzi di pruduzzioni upprimìa lu prulitariatu travagghiatura gnustriali nta l òpira das kapital lu capitali karl marx analizza comu li capitalisti cumpràssiru forza travagghiu di li travagghiatura uttinennu lu drittu di rivènniri lu risurtatu di l attivitati pruduttiva comu prufittu vidi tiuria dû valuri pî dittagghi chistu secunnu marx porta a na nun justa e nun sustinìbbili distribuzzioni dâ ricchizza pi marx era sulu chistioni di tempu li classi travagghiatrici di tutt u munnu c avìa junciutu lu modu di pruduzzioni capitalista pigghiata cuscenza di li sô cumuni ubbiettivi si sarìanu junciuti pi ruvisciari lu sistema capitalista ca l upprimìa ridistribbuennu li ricchizzi suttratti di manera nun justa lu cunsiddirava un risurtatu nun evitàbbili dûn prucessu stòricu n attu siddu lu svulcimentu dâ storia avissi siquutu la lòggica di na razziunalitati higgeliana putènnusi comegghiè virificari qualora lu sucialismu nun avissi arrinisciutu a mpunìrisi lu mbarbarimentu dâ sucitati attraversu la ruina di tutti li dui classi n lutta dî ruini dû capitalismu sarìa sorta na sucitati n cui doppu un piriudu di transizzioni dittatura dû prulitariatu n cui lu statu avissi cuntrullatu li menzi di pruduzzioni la sô prupitati avissi passatu â sucitati stissa nta lu sô cumplessu lu statu era distinatu a dissolvìrisi la dittatura dû prulitariatu comu fasi transitoria vinìa accussì a cuntrapponìrisi â dittatura dâ burghisìa comu mpusizzioni â minuranza di li capitalisti dâ vuluntati dâ stragranni majuranza dâ pupulazzioni lu prulitariatu la prupitati privata avissi statu limitata a l effetti pirsunali prupitati ndividuali la cunsiquenza dâ prupitati cullettiva di li menzi di pruduzzioni sarìa stata nta l òttica di marx la fini dâ divisioni dâ sucitati n classi suciali e di cunsiquenza la fini dû sfruttamentu e la china rializzazzioni dû ndividuu l atèismu carattiristica dû cumunismu marxista era na cunsiquenza lòggica dû matirialismu dialètticu ca lu marxismu aduttava comu mètudu l idei di marx foru sviluppati n tanti dirizzioni diversi arcuni pinzatura pìgghianu di marx sulu lu mètudu d anàlisi dâ sucitati mentri lu nascenti muvimentu sucialista nn abbrazza cu entusiasmu la parti rivuluzziunaria mittennu n secunnu chianu lu pinzeru di li sucialisti nun marxisti pierre joseph proudhon l anàrchicu bakunin li già citati utupisti e tanti àutri fu ntô signu di marx ca fu criata la secunna ntirnazziunali sucialista ntô piriodu succissivu â morti di marx a lu tèrmini cumunismu vinni di sòlitu prifirutu chiddu tannu aquivalenti di sucialismu la granni divisioni tra li siguaci di l idei di trasfurmazzioni suciali di marx passava tra li cussidditti sucialisti rifurmisti o gradualisti comu karl kautsky n girmania fulippu turati n italia o li marxisti austriaci e li sucialisti rivuluzziunari comu rosa luxemburg n girmania o jacintu minotti sirrati n italia ntrammi li gruppi pinzavanu ca lu cumunismu fussi la naturali evuluzzioni dâ sucitati uccidintali ca comu era evuluta dû fiudalèsimu a lu capitalismo burghisi pi la crisi di lu stissu fiudalèsimu s avissi evuluta naturalmenti di capitalista a cumunista pi causa di li cuntraddizioni nterni dû capitalismu la diffirenza stava ntô mètudu ca ritinìanu nicissariu pi sta transizzioni mentri li sucialisti rifurmisti ritinìanu ca lu passaggiu si sarìa virificatu graduarmenti attraversu na serii di riformi suciali li sucialisti rivuluzziunari pinzàvanu mmeci ca stu canciamentu nun sarìa mai abbinutu spuntaniamenti ma avissi richestu na rivuluzzioni karl marx e friedrich engels studianu macari àutri formi di cumunismu partennu dî ricerchi di lewis morgan e d àutri antropologgi iddi cuntimpuranei affèrmanu ca li primi umìnidi campàvanu nta na sorta di sucitati cumunista chiamata cumunismu primitivu lu picca ca pussidìanu vinìa cundivisu ntra tutti comu videmma li prudutti di l attivitati di li sìnculi n massima parti civu arcuni gruppi isulati di pirsuni campàvanu finu a picca anni fa nta stu modu n tutti li sucitati muterni tuttavìa la prupitati privata joca un rolu funnamintali facennu sòrciri lu cuncettu di sucitati classista sta tesi vinni criticata d arcuni inniani miricani comu russell means ca vidìanu lu cuncettu di cumunismu primitivu comu na distursioni dâ rialtati duvuta â mpusizzioni di nu schema tiòricu uccidintali pricustituutu supra na situazzioni ca mmeci nun cuincidìa pi nenti cu sta visioni simpricistica dî cosi peju ancora means e l àutri dinunciàvanu comu sta distursioni fussi strumintali duvuta ô disìu di ricavàrinni provi di purtari a sustegnu ntô dibbàttitu ideològgicu n europa n particulari l antropoluggìa dû xix sèculu li cui risurtati marx e l àutri citàvanu comu prova a fauri dî sò tesi era basata supra ricerchi pisantimenti nfruinzati di priggiudizzi razziali privi di na vera cumprinsioni dî culturi n esami e di sò assirvazzioni diretti cuntimpuraniamenti ê duttrini di marx s avìa sviluppata tuttavìa n àutra forma di duttrina cumunista lu cumunismu anàrchicu l anarchismu pigghia li mossi dû pinzeru di pierre joseph proudhon nun tutti li pinzatura ca si difineru anàrchici aduttataru un mudellu d econumìa cumunista lu stissu proudhon a un certu puntu rivalutau n parti la prupitati privata la pulèmica tra proudhon e marx fu accussì viulenta ca quannu lu primu pubblicau un vulumi ntitulatu filusufìa dâ miseria lu secunnu arrispunnìu cû pamphlet miseria dâ filusufia lu scontru tra anàrchici e marxisti divampau ô nternu di l assuciazzioni ntirnazziunali dî travagghiatura prima ntirnazziunali tra lu e lu marx e engels arrinisceru difinitivamenti a mèttiri l anàrchici n minuranza e a facìrilli espèlliri dâ ntirnazziunali lu chiù mpurtanti tiòricu anàrchicu dû primu piriudu è sicuramenti lu russu michail bakunin ca esposi la sò duttrina pû chiù n statu e anarchia pi bakunin libbirtati e aguagghianza èranu dui ubiettivi nun scinnìbbili lu statu câ sò divisioni tra cuvirnati e cuvirnanti tra cu pussedi la cultura e cu esequi lu travagghiu fìsicu era n iddu stissu un apparatu riprissivu e avìa a èssiri dissoltu senza lu passaggiu pi na fasi ntirmedia bakunin ndividuau l equivuci e li pussìbbili rischi dâ nuzzioni di marx di dittatura dû prulitariatu secunnu bakunin lu marxismu era l ideoluggìa di chidda ca chiamava eliti dâ classi duminata abbiata a addivintari classi duminanti a sò vota e n particulari era l ideoluggìa dî ntillittuali sradicati la cunquista dû putiri di parti di li cumunisti marxisti secunnu bakunin avissi purtatu nun â libbirtati ma a na dittatura ticnocràtica siddu c è nu statu ci havi a èssiri pi forza duminiu di na classi supra l àutra zoccu signìfica ca lu prulitariatu havi a elivàrisi a classi duminanti e pussìbbili ca tuttu lu prulitariatu si metti â testa dû cuvernu li marxisti sunnu cuscenti di tali cuntraddizzioni e si rènninu cuntu ca un cuvernu di scinziati va a èssiri effittivamenti na dittatura iddi si cunsòlanu cu l idia ca tali duminiu va a èssiri timpuraniu la massa dû pòpulu va a vèniri spartuta n dui armati chidda agrìcula e chidda gnustriali posti a l òrdini dî ncigneri di statu ca vannu a custituiri la nova classi puliticu scintìfica priviliggiata michail bakunin statu e anarchia lu mudellu prupostu di bakunin era chiddu di na lìbbira fidirazzioni di cumuni riggiuni e nazziuni n cui li menzi di pruduzzioni cullittivizzati avìssiru statu drittamenti ntê manu dû pòpulu tràmiti un sistema d autoggistioni idei sìmili a chiddi di bakunin foru sviluppati di ptr kropotkin sò cunnazziunali scinziatu oltri ca filòsufu criticannu lu darwinismu suciali ca funcìa di justificazzioni â cumpitizzioni capitalìstica e ô mpirialismu ntô sò saggiu mutual aid kropotkin si pruponi di dimustrari comu tra li specii animali privàlinu la cuupirazzioni e l armunìa propiu cuupirazioni e armunìa senza nicissitati di na stratificazzioni giràrchica avìssiru a èssiri li princìpi di l urganizzazzioni suciali umana kropotkin pigghia p asempiu li poleis grechi li cumuni midievali e àutri spirienzi stòrichi comu asempi di sucitati autogistuti l ètica nun avissi a èssiri mposta dî liggi dî statu ma scaturiri spuntaniamenti dâ cumunitati comu bakunin kropotkin s àugura la scumparsa dû statu e la nstaurazzioni dûn cumunismu fidiralista autogistutu e dicintratu nunustanti li divircenzi li sucialisti e l anàrchici di varii tinnenzi foru unànimi ntô vidiri ntô cumuni di pariggi lu primu tintativu di parti dû muvimentu upiraru di criari na sucitati cumunista li cumunardi pigghiaru lu cuntrollu di pariggi pi dui misi e cummatteru tantu contra la prussia ca contra lu cuvernu francisi lu cumuni ntrudussi na serii di liggi c arriducìanu lu putiri dî ditintura di prupitati comu chiddi ca cancillàvanu li dèbbiti prima di vèniri suppressa ntô sangu marx chiù tardu criticau li cumunardi pi nun èssirisi addifisi cu chiù enirgia ma la ludau comu primu asempiu di nsurrizzioni upirara vidi videmma la vuci rivuluzzioni russa l usu dû tèrmini cumunista cancia e acquisisci un significatu distintu di sucialista quannu ntô lu partitu leninista pigghia lu putiri n russia câ rivuluzzioni d uttùviru funnannnu succissivamenti l unioni dî ripùbblichi sucialisti suviètichi urss doppu la rivuluzzioni lenin pruponi nfatti ê fazzioni rivuluzziunarii di li sucialisti marxisti d espèlliri la fazzioni rifurmista canciari lu nomu dî sô partiti n partitu cumunista e unirisi n na nova terza ntirnazziunali ca appoi addiventa la ntirnazziunali cumunista abbriviatu n siquutu n comintern la nova ntirnazziunali s ispira ô mudellu suvieticu accetta la leadership dû partitu cumunista di l unioni suvietica pcus e adotta la virsioni bulscèvica dû marxismu lu cumunismu tenni a idintificàrisi chî vicenni di l urss puru siddu tanti règgimi e muvimenti cumunisti si distaccanu pi varii raciuni di l unioni suvietica ntô pinzeru di lenin comu ntô marxismu classicu lu primu passu dâ pigghiata dû putiri di parti dû prulitariatu cunsistîa n na rivuluzioni lu dôminiu burghisi avîa a essiri sustituutu dû dôminiu dû prulitariatu ntô pinzeru marxista classicu sta fasi veni chiamata dittatura dû prulitariatu lenin però c avìa riprisu la tiuria di hobson supra lu mpirialismu a diffirenza di marx ca cridîa ca la rivuluzzioni sarîa abbinuta ntê paisi n cui lu capitalismu era chiù avanzatu iputizzau ca la rivuluzzioni putissi abbèniri prima ntê nazzioni arrètrati comu la russia zarista ch eranu chiù fraggili pirchî subbivanu cuntimpuraniamenti sia li sullicitazzioni nterni dû canciamentu suciali sia la prissioni cuncurrenti dî stati cunfinanti ecunumicamenti e suciarmenti chiù muterni lenin puntau nun supra lu muvimentu di massa quantu chiù supra l opira di n avanguardia prulètaria cumposta di partiti cuesi bonu urganizzati e retti di na riggita disciplina sta virsioni dû marxismu è ditta marxismu lininismu e fu a longu l ideoluggia ufficiali e la sula ammisa di tuttu lu bloccu di nazzioni facenti capu a l unioni suvietica la majuri parti di li sucialisti rivuluzziunari accittaru doppu quarchi pirplissitati la pruposta nun mancaru però l accisi critici di lenin comu rosa luxemburg ca ntravitti la nvuluzzioni dittaturiali ca la rivuluzzioni d uttuviru stava prinnennu sutta la dirizzioni dû pcus nta l era lenin tuttavia st auturitarismu era attinuatu di l ampia ancia libbirtati di discussioni ô nternu dû partitu cumunista e dâ participazzioni pupulari a l abbinimenti rivuluzziunari ca s avîa espressa ntâ nascita di li soviet li cunzigghi di cuntadini e upirara vidi macàri vuci josif stalin la pulitica suvietica e la prassi cumunista canciaru radicarmenti cu l ascisa comu succissuri di lenin di josif stalin ca trasfurmau l urss n unu dî peji règgimi tutalitari dû xx sèculu stalin prima estromisi dû putiri cu cumplessi manovri lu vecchiu gruppu diriggenti bulscèvicu dû quali leon trotsky era l espunenti chiù brillanti lucenti quinni si sbarazzau unu a unu dî sô rivali riali o putinziali accusannuli di varii diviazzioni pulitichi e tradimenti mmagginari granni purghi di l anni ca vittiru vistiru tra li vittimi quasi tutti l espunenti dû vecchiu gruppu diriggenti bulscèvicu ogni forma di libbirtati fu eliminata e fu nstauratu un règgimi di tirruri n cui tutti putìanu essiri dûn mumentu a l àutru accusati di quarchicosa arristati turturati e quannu si trattava di membri membra dû pcus spissu custrinciuti a ammèttiri li sô nun esistenti dèlitti n pubblici prucessi prima di vèniri uccisi o ntirnati n campi di cuncintramentu famiggiratu arcipèlagu gulag a l ideoluggia sucialista si sustituiu l arbitriu di stalin la cullittivizzazzioni furzata ca pruvucau miliuna di morti e la ndustrializzazzioni sutta la guida statali nun avìanu chiù lu scopu di criari na quarchi forma di sucitati sucialista ma chiuttostu chidda di riffurzari la nazzioni suvietica e lu putiri dû sô dittaturi la pulitica astira estira machiavèllica di stalin passava dû sutegnu graputu a li muvimenti antifascisti quannu la sô pusizzioni putìa niscirinni riffurzata â ricerca dûn cumprumisu semi sicretu câ girmania nazzista pi spartirisi la pulonia pattu molotov ribbentrop li ndicazzioni ca mpartìa a li partiti cumunisti lu comintern avìa oramai addivintatu na cinghia di trasmissioni dî vuluntati dâ diriggenza suvietica anzichî un locu di discussioni eranu aguarmenti capaci di subbiri bruschi stirzati dûn mumentu a l àutru a ogni capriola ideoluggica cu sustinìa na tesi cuntraria vinìa pirsiquitatu e tacciatu tazzatu di tradimentu paradussarmenti nta l anni bonu picca s addunaru dâ piega ca la situazzioni stava prinnennu n urss ô cuntrariu stalin junciu na pupularitati videmma majuri di li leaders suvietici pricidenti sappi prisintàrisi a li cumunisti comu na guida sulida e abbili â sinistra n ginirali comu unu dî picca leader ca facissi quarchicosa pi cummattiri lu fascismu armenu prima dû pattu molotov ribbentrop e a libbirali e cunsirvatura comu un mudiratu c avìa abbannunatu li villitati di trotsky di na rivuluzzioni pirmanenti e ca nun custituìa pirciò chiù un piriculi pi l àutri paisi cu l abbentu dû fascismu tanti avîanu nfatti accuminzatu a prunusticari la morti dâ dimocrazzia burghisa e a ritèniri ca fascismu o cumunismu suvieticu fussiru li suli vii pussibbili l abbilitati manipulatoria dâ prupaganna e la mpussibbilitati pi tanti militanti cumunisti di visitari di pirsuna l urss e rinnirisi cuntu dâ riali situazzioni dû paisi favuriru lu dittaturi tra li tistimunianzi cumparsi sulu chiù tardu supra li campi di cuncintramentu staliniani putemu citari chidda d alexander solzhenitsyn e tra l opiri littirarii di dinuncia supra la riprissioni staliniana lu ròmanzu buio a mezzogiorno scuru a menzujornu d arthur koestler c avìa rumputu cû cumunismu propiu pi sta raciuni autri ntillittuali ca spizzaru lu cunfurmismu supra l urss tannu mpiranti ntô munnu prugrissista foru george orwell andré gide ignazziu siluni ntrammi ex cumunisti macàri ntoni gramsci l ex sicritariu dû partitu cumunista d italia dû carziri unni era ditinutu a causa dâ sô uppusizzioni a lu fascismu fici canusciri la sô uppusizzioni â pirsicuzzioni di trotzkij e dî vecchi diriggenti bulscèvichi lev trotzkij lu tiuricu dâ rivuluzzioni pirmanenti bullatu comu lu tradituri nummaru unu e custrinciutu a fujiri di l urss dinunciau la pulitica di stalin ma cu scarsu scausu successu funnau videmma na quarta ntirnazziunali di partiti cumunisti dissidenti ditti d iddu trotzkisti ma fu uccisu n mèssicu dûn sicariu di stalin la prima verra munniali chî sô miliuna di morti parìa aviri datu dunatu raciuni a cu criticava l òrdini suciali e puliticu esistenti e a cu ritinìa ca lu sistema capitalisticu avissi purtatu a rivalitati distruttivi e disastrusi tra li nazzioni la crisi ecunòmica dû rivilau li cuntraddizioni e la nun adiquatizza dû capitalismu libbirista di l èbbica furnennu ultiriuri arcumenti a li tiurici di na rivuluzzioni sucialista ô stissu tempu però li cumunisti nzèmmula a l àutri forzi di sinistra di l èbbica happiru a prènniri attu dûn finumenu novu e priuccupanti la crisi e lu mpuvirimentu dî nazzioni europei nun purtava a rivuluzzioni prugrissisti ma â distruzzioni dâ dimocrazzia e a l affirmàrisi di règgimi auturitari di destra dritta di cui l asempi chiù eclatanti eranu lu fascismu talianu e lu nazzismu tudiscu l abbentu dû fascismu cògghiu li cumunisti comu l àutri forzi pulitichi nun priparati n italia unni eranu un nicu partitu appena nasciutu e n girmania unni eranu una dî majuri forzi pulitichi di l èbbica iddi foru tra li puchissimi a circari cèrcari d urganizzari na vera risistenza e a mantèniri n urganizzazzioni clannèstina videmma doppu l affirmazzioni dû règgimi lu rolu funnamintali svoltu di li cumunisti ntâ lutta a lu fascismu fu spiegatu n diversi modi iddi eranu pû chiù pirsuni cu forti cumminzioni idiali priparati a n evintuali abbintuali azzioni clannèstina e â pussibbilitati d essiri pirsiquitati pî sô idei pulitichi noltri avìanu ê sô spaddi l urganizzazzioni ntirnazziunali dû comintern e lu pristiggiu di l urss puru siddu nun sempri li suvietici l appujaru n modu effettivu ntô primu piriodu nfatti lu sforzu antifascista di li cumunisti happi un grossu limiti ntâ pulitica dû comintern di cunziddirari li forzi rifurmisti di sinistra nimici di cummattiri anzichî allèati lu tèrmini sucialfascismu cuniatu pi bullari li sucialdimocratici fu la manifistazzioni chiù evidenti di st attiggiamentu si pinzava nfatti ca lu fascismu avissi statu un finumenu transitoriu tesi chista purtroppu cundivisa di tanti assirvatura di l èbbica c avissi sdirrubbatu lassannnu via libbira â lutta tra cumunisti e li sô uppusitura pi criari na sucitati altirnativa ô capitalismu e ca li sucialdimocratici cumpròmisi chî forzi cunsirvatrici s avissiru attruvati dâ banna upposta dî barricati sta pulitica fu n parti mposta di stalin e n parti nizziarmenti favuruta d arcuni partiti cumunisti comu lu partitu cumunista tudiscu ca eranu divisi di n aspra rivalitati chî sucialdimocratici p ultiriuri apprufunnimenti supra stu puntu si pò liggiri nascita e avvento del fascismo nascita e abbentu dû fascismu di l ex cumunista talianu ancilu tasca e da potsdam a mosca di margaret buber neumann cumpagna di unu di li principali diriggenti dû partitu cumunista tudiscu li cunsiquenzi disastrusi di l abbentu dû fascismu e li migghiara di vittimi cumunisti di li règgimi fascisti la chiù cèlibbri ntê primi anni è forsi lu secunnu sicritariu dû partitu cumunista d italia ntoni gramsci mortu n carziri doppu na longa e durissima priggiunia purtaru a un ripinzamentu e â nova pulitica dî frunti pupulari allèanzi di tutti li forzi di sinistra n funzioni dimocratica e antifascista lu primu asempiu di frunti pupulari fu chiddu spagnolu ca vinciu l elizzioni ntô vidi videmma vuci verra civili spagnola anticchia tempu doppu macàri n francia s affirmau un cuvernu di frunti pupulari furmatu di sucialisti e radicali e appujatu dî cumunisti di l esternu duranti la verra di spagna li cumunisti ca nizziarmenti ntô paisi nun eranu ca un nicu partitu acquisiru na forza e un pristiggiu nutèvuli grazzî a l ajuti militari ca l urss fici pirvèniri a li ripubblicani spagnoli e ca s attruvaru a gèstiri lu comintern favuriu la nascita dî brigati ntirnazziunali urganizzati di li cumunisti ma graputi a antifascisti d ogni tinnenza pulitica ca pirmisiru pirmèttiru a cu vulìa dari lu sô cuntribbutu ndividuali â causa spagnola di participari â lutta propiu n spagna però si manifistaru li ripircussioni dâ riprissioni staliniana dû dissensu supra la lutta antifascista n stu paisi esistìanu nfatti un forti muvimentu anarchicu vidi paragrafu cumunismu anarchicu ripprisentatu di li sinnacati fai federacin anarquista ibérica e cnt confederacin nacional del trabajo e un nicu ma attivu partitu marxista lininista d ispirazzioni troijskista e antisuvietica lu poum partido obrero de unificacin marxista la principali diffirenza di ndirizzu puliticu tra poum e cumunisti filu suvietici duranti la verra era ca li primi ritinìanu nsiparabbili verra antifascista e rivuluzzioni sucialista mentri pî sècunni ogni àutru ubbiettivu avìa a essiri subburdinatu â vittoria supra lu ginirali franciscu francu e li sô milizziani sutta istigazzioni di stalin lu poum vinni accusatu d essiri un muvimentu di traditura ca uggittivamenti favurivanu li fascisti e li sô membri membra pirsiquitati andreu nin lu sicritariu vinni turturatu e assassinatu n carziri e cuntruversu lu rolu avutu dû sicritariu dû partitu cumunista d italia parmiru tugghiatti tannu emissariu dû comintern n spagna n st abbinimenti parallilamenti l espirimenti di cumunismu libbirtariu e autoggistutu di l anarchici vinìanu scuraggiati o ntirrumputi puru siddu li diriggenti anarchici arrinisceru pi lu chiù a sarvàrisi dû tirruri stalinianu grazzî â sô forza pulitica lu di maju a barcillona s happiru addirittura viulenti scontri armati tra poum e cnt di na parti e cummattenti nquatrati nta l urganizzazzioni cumunisti di l àutra sti fatti foru ripurtati tra l àutri di george orwell tannu cummattenti n spagna n omaggio alla catalogna omaggiu â catalugna e trasposti cinimatugraficamenti di ken loach n terra e libbirtati cu l aggrissioni di l urss di parti d hitler naufragaru difinitivamenti li tintativi di stalin di pirvèniri ôn appeasement cû nazzismu l urss câ sô ligginnaria armata russa divinni n allèatu prizziusu e nun sustituibbili ntâ sècunna verra munniali prubbabirmenti lu paisi ca pajau lu prezzu chiù autu ntâ verra accanzannu nummarusi simpatii n italia doppu l di sittèmmiru li brigati garibbaldi d ispirazzioni cumunista divinniru la chiù mpurtanti forza militari e pulitica dâ risistenza câ svolta di salernu tugghiatti avìa auspicatu n unitati di tutti li forzi antifascisti munarchici cumprisi e li partiggiani cumunisti aggiru n n òttica di sulidaritati nazziunali ca cuntribbuiu â sô pupularitati sia a liveddu di massa ca tra cu luttava pâ dimocrazzia n italia n juguslavia mmeci la risistenza cumunista capiggiata dû marisciallu marasciallu titu si scuntrau chî partiggiani nazziunalisti li cètnici un casu a parti è la cina n cui lu partitu cumunista cinisi avìa pirdutu di tempu li cuntatti cû comintern e era mpignatu n n annusa verra civili contra lu cuvernu nazziunalista e filufascista di chiang kai shek ca fu sulu pruvvisuriamenti ntirrumputa pi faciri frunti cumuni contra lu giappuni â fini dâ verra lu muvimentu cumunista s avìa unnegghiè riffurzatu n italia p asempiu sutta la guida di parmiru tugghiatti chiddu ch era un nicu gruppu di militanti divinni un granni partitu di massa suttraennu ô sturicu partitu sucialista talianu la leadership dâ sinistra l attiggiamentu di tanti dimocratici canciau quannu si vitti lu gèniri di pulitica ca stalin facìa mèttiri n attu ntê zoni di l europa urientali accupati di l armata russa puntuarmenti li cuverni dimocratici vinìanu nfatti sustituuti di cuverni monopartitici retti di cumunisti fideli a stalin tramiti colpi di statu urchistrati di mosca unni esistìa un muvimentu cumunista di massa comu n cecusluvacchia li purghi eliminaru prestu li diriggenti nun n linia cu l urss o nun sufficintimenti malliabbili â fini l europa urièntali avìa vidutu nasciri na currìa cintura di stati satèlliti saldamenti cuntrullati di l urss e cu sistemi puliticu suciali ricalcati supra lu mudellu suvièticu sti paisi foru ditti dimocrazzii pupulari nomu ca suttaliniava lu stadiu menu avanzatu rispettu a chiddu di l urss dû sô sistema puliticu ca nun putìa ancora essiri difinutu sucialista la riazzioni di l uccidenti ca n ddu mumentu vulìa diciri suprattuttu li stati unuti di mèrica fu n arcuni mumenti eccèssiva vidi paragrafu finali e purtau a un prugrissivu rriggitimentu di li dui granni blocchi ca si cunfigurau comu verra fridda esistìanu però dui règgimi cumunisti ca nun èranu criazzioni di l armata russa ma ch eranu lu fruttu di na lutta civili e di na risistenza antifascista nterni la ripùbblica sucialista fidirali di juguslavia prisiduta dû marasciallu titu e la ripùbblica pupulari cinisa c avissi stata pruclamata ntô di mao tse tung e àutri ex guirriggheri cumunisti li cuverni di ntrammi sti paisi nun avìanu nudda ntinzioni di suttamittirisi passivamenti ê dittami di l urss ma ô cuntrariu ammivanu a essiri un puntu di rifirimentu pî muvimenti cumunisti ntê rispèttivi riggioni ntô l attiggiamentu ndipinnenti dû cuvernu tituista purtau â sô scumunica di parti di stalin li cunsiquenzi pû paisi foru nizziarmenti tantu gravi la juguslavia ch era appena nisciuta di na verra divastanti s attruvau cumpritamenti isulata supra lu chianu ntirnazziunali e titu si cumpurtau chî fideli di stalin cû stissu accanimentu cu cui n unioni suviètica li curpèvuli di diviazziunismu tituista vinìanu pirsiquitati graduarmenti tuttavia lu paisi arrinisciu a ritagghiàrisi un sô spazziu la diculunizzazzioni pirmisi a titu d attruvari na ntisa chî paisi dû terzu munnu ca circavanu na cullucazzioni ô di fora di li dui blocchi titu participau â cunfirenza di bandung e fu tra li prumutura dâ nascita dû muvimentu dî nun alliniati ntô câ distalinizzazzioni la juguslavia fu riabbilitata di nikita khruv ma prifiriu prusèquiri pâ propia strata binificiau d ajuti sia di l urss ca di li paisi uccidintali e nta l anni l emancipazzioni dû mudellu suvièticu pirmisi ô cuvernu di dari nizziu a arcuni tra li chiù ntirissanti espirimenti di riforma pirsiquuti dûn paisi cumunista a partitu unicu fu nauguratu lu sistema di autoggistioni dî fabbrichi prumossu dûn gruppu di tiurici marxisti antistaliniani ch era un tintativu di dari cuncreta attuazzioni a l idei di marx passannu dâ prupitati statali di li menzi di pruduzzioni â prupitati suciali e rivalutava arcuni elimenti di l econumia di mircatu parallilamenti vinni purtatu avanti un ampiu anciu prugramma di dicintramentu amministrativu ntisu a dari n adiquata ripprisentanza ê varii nazziunalitati ca cumpunìanu lu paisi lu sistema juguslavu accussì comu s è cuncritizzata doppu sti riformi è statu uggettu d apprizzamenti e di critichi di na parti s è fatta nutari la majuri libbirtati d esprissioni di cui gudìanu li cittadini juguslavi rispettu ê dimocrazzii pupulari cuntrullati di l urss lu supiramentu dî rigititati dû sistema ecunòmicu di marca stalianiana l effittivu ricanuscimentu di li dritti dî minuranzi etnichi e linguistichi di l àutra foru misi n evidenza li limiti dûn mudellu ca ristava auturitariu a lu vèrtici dû sistema puliticu e li difetti dû mudellu di l autoggistioni accusatu d arcuni di pruvucari n auta nflazzioni e n autu tassu di disaccupazzioni d àutri di riprènniri arcuni di l aspetti menu encumiabbili di l econumia capitalistica pâ critica dûn sucialista libbirtariu ô mudellu juguslavu vidi sta traduzzioni taliana di na câ dissuluzzioni di l urss li partiti cumunisti prisenti ntê nazzioni dimocratichi ch avìanu sviluppatu spissu n ideoluggia e na prassi distaccata di chidda di l urss scigghieru n tanti casi di lassari ntô nomu lu tèrmini cumunista pricisannnu ca nun usanu sta palora cu ntenti nustargici ma pi ndicari n idiali ca ci pari ancora dû tuttu attuali nta l ex règgimi cumunisti l ex partiti cumunisti subbiru spissu prufunni trasfurmazzioni e tanti d iddi putissiru essiri fatti ntrasiri ntâ catiguria dâ sucialdimocrazzia ci sunnu ancora arcuni règgimi retti di partiti unici ca si difiniscinu cumunisti cina laos vietnam curea dû nord e cubba st urtima sutta la guida di fidel castro ca fannu rifirimentu a l ideoluggia urigginaria ma adottanu n arcuni casi n econumia mpruntata a criteri pracmatici sutta règgimi auturitari di destra lu tèrmini cumunismu fu spissu usatu pi ndicari sia pirsuni giniricamenti di sinistra comu sinnacalisti e upirara sia n sensu dispriggiativu parrina medici e cuegghiè àutru avissi lu curaggiu di cuntraddiri lu règgimi affirmannu la rialtati di li fatti e facirinni uggettu di pirsicuzzioni câ verra fridda videmma ntê dimocratici stati unuti si scatinau n arcuni mumenti sturici na caccia ê majari cumunisti e s happi la tinnenza a vidiri lu cumunismu comu un bloccu cumpattu senza distinzioni e comu un sinònimu di tutalitarismu vinniru bullati comu cumunisti macàri pirsunaggi muvimenti o règgimi ca nun l èranu ma ca vinìanu viduti comu na pussibbili amminazza pi li usa la paura russa red scare fu un finumenu sociu puliticu duranti dui distinti piriodi di ntensu anticumunismu ntâ storia dî stati unuti dû al e duranti li primi anni ntrammi li piriodi foru carattirizzati di nu diffusu scantu dâ nfruenza dî cumunisti supra la sucitati statunitensi e dâ nfiltrazzioni cumunista ntô cuvernu usa sti scanti sprunaru mmistigazzioni aggrissivi mpriggiunamenti e cunnanni a morti di pirsuni ca si ritinìa fussiru mutivati di l ideoluggia cumunista o assuciati a muvimenti pulitici cumunisti o sucialisti tra li casi chiù eclatanti citamu la vicenna di saccu e vanzetti dui taliani emigrati ntê stati unuti suspittati d anarchia e cunnannati a morti chî fausi accusi d umicidiu e rapina a manu armata nunustanti la tutali carenza di provi e la succissiva riabbilitazzioni di parti dâ buròcrazzia statunitensi iddi vinniru justizziati lu austu dû ntô massachussetts e n àutru casu dignu di nota è chiddu dî miricani ethel e julius rosenberg coppia di cuniuggi cunnannati a morti accusati nun justamenti di spiunaggiu a fauri di l urss e justizziati lu giugnu attuarmenti un nicu nummaru di pirsuni pruvinenti suprattuttu dî riggioni ndustrializzati scigghieru di nèsciri dâ sucitati muterna e di campari n cumunitati picciddi sucitati altirnativi lu finumenu vitti lu sô apici duranti lu boom dâ contra cultura nta l anni ma n misura ridotta dura tuttora sti pirsuni sunnu spissu disignati comu novi bohemién o hippies la palora anarchìa diriva dû grecu anarchia ca significa senza cuvirnanti an significa senza la radica arch pò essiri traduciuta cu cuvernu o dôminiu lanarchìa è na forma di sucitati unni tinninziarmenti s annullissi quarsiasi forma d auturitati mposta l anarchici cridinu ntâ capacitati naturali di l omu d auturiulàrisi n sucitati l esistenza di rèuli e cumminzioni suciali nta l anarchia nun è esclusa a priori a pattu ca li rèuli e li cumminzioni vennu libbiramenti ditirminati e accittati dâ cumunitati ntirissata e nun ripprisentinu na mpusizzioni dirivanti dû majuri putiri d arcuni rispettu a l àutri sibbeni ntâ storia di l omu esisteru nummarusi rializzazzioni di sucitati e urganizzazzioni basati supra principi anarchici lu cumuni di pariggi dû fu forsi lu primu tintativu di sucitati anarchica a accanzàrisi risunanza glubbali s arricorda lu cummentu di michail bakunin unu dî granni pinzatura sturici di l anarchia autri rializzazioni cuncreti e vasti dî principi anarchici ntâ sucitati si ritrovanu duranti la verra civili n spagna duranti la quali li travagghiatura spissu attraversu l urganizzazzioni anarcosinnacalisti comu la cnt n catalugna e araguna dettiru prova d autuggistioni dî trasporti pubblici e dei l azzienni pruduttivi sia gnustriali ca agricoli attraversu l assimblei di basi foru rializzati cullittivizzazzioni dî terri cunfiscati ê latifunnisti e n arcuni casi fu addirittura abbuluta la prupritati privata stu capitulu si nchiudiu a causa di na scunfitta militari nfatti oltri a cummattiri li nazziunalisti di franciscu francu appujatu di l italia fascista e dâ girmania nazzista l anarchici happiru a vardàrisi videmma dî cumunisti ch eranu appujati di stalin cu l espressu divetu d armari macàri l anarchici fu però tantu mpurtanti videmma l espirienza dâ makhnovicina zoè l ucraina nsorta sutta la guida dû ginirali cuntadinu viddanu nestor ivanovich makhno e la risistenza dâ citati russa di kronstadt ntrammi st espirienzi vinniru cancillati dâ nurmalizzazzioni suvietica attraversu l utilizzu di l armata russa cumannata dû ginirali lev trockij lu tèrmini anarchìa veni macàri mprupiamenti utilizzatu pi suttaliniari cavusu causu caos e cunfusioni mentri lu pinzeru anarchicu godi di nummarusi estimatura comu noam chomsky notu espunenti dû mit lu principiu funnamintali ca sta â basi dû pinzeru anarchicu si funna supra n idiali di libbirtati estrema ca pricluda quarsiasi forma di cuvernu tutti li partiti senza ccizzioni ntâ misura n cui si pruponnu la cunquista dû putiri sunnu varitati di l assulutismu lu cuvernu supra l omu di parti di l omu è la schiavituti cuegghiè mi metti li manu addossu ncoddu pi cuvirnarimi è n usurpaturi e un tirannu iu lu pruclamu mê nimicu pierre joseph proudhon anarchìa è lu nsemi di rapporti antiauturitari ca ndividui e cullittivitati scègghinu pi rilazziunàrisi tra iddi anarchìa è videmma la ricerca e spirimintazzioni di n urganizzazzioni suciali urizzuntali ca si poni n tutali uppusizzioni e altirnativa cuncreta a l attuali sistema di putiri ca veni cunziddiratu di l anarchici statali auturitariu girarchicu capitalisticu militarescu na sucitati anàrchica è na sucitati ca voli basàrisi supra lu libbiru accordu supra la sulidaritati supra li libbiri assuciazzioni supra fidirazzioni supra lu rispettu pâ sincula ndividualitati ca nun vulissi facirinni parti secunnu lu principiu ca li dicisioni valinu sulu pi cu l accetta n na sucitati anarchica si rifiutanu quinni liggi cumanni mpusizzioni principi funnati supra lu vuliri dâ majuranza ripprisentanzi discriminazzioni castichi verri comu mitodu pi risolviri cintrasti rializzannu la gistioni e lu supiramentu dî cunflitti attraversu assimblei di cumunitati o chiarimenti e accordi tra li diretti ntirissati lu pussessu è vidutu comu la pussibbilitati d usari li cosi pû vantaggiu di tutti nun comu chidda di privari àutri di ddi cosi na sucitati anarchica tenni a rializzari lu principiu di ciascunu secunnu li sô pussibbilitati a ciascunu secunnu li sô bisogni tinennu cuntu dî risursi di cui si pò disponiri sta frasi frasa si pò liggiri macàri comu di ciascunu secunnu li sô capacitati e ntinzioni a ciascunu secunnu li pussibbilitati ginirali nun vi vannu a essiri prisumibbirmenti sulu situazzioni di paci e ci vannu a essiri ancora cunflitti tra l essiri umani ma li cuntrappusizzioni vannu a essiri qualitativamenti diffirenti di chiddi attuali n na sucitati anarchica la justizzia nun pò essiri prirugativa di n istituzzioni ma è ntô pircorsu d accordu ginirali o sinculari culèttivu o ndividuali tra li pirsuni lu dissensu e lu cunflittu sunnu ricanusciuti comu nurmali e umani anarchicu è lu cèrcari circari d accurdàrisi l idia di na sucitati anarchica fa quinni ripinzari la stissa sucialitati umana obberu lu rapportu tra pirsuni e quinni ammustra ch è artificiusa la distinzioni tra pirsuna e sucitati na sucitati anarchica è funnata supra la pirsuna cuncreta e supra la sô capacitati di criari formi suciali s evita quinni di stabbiliri cûn prucessu d astrazzioni dî valura murali assuluti e di criari strutturi funziunali a iddi videmma a discapitu dî pirsuni secunnu lu pinzeru anarchicu li nicissitati di paci justizzia e benessiri nun ponnu quinni justificari strutturi di putiri pubblichi quali statu cresia e esercitu chiù ntô privatu vannu ripinzati macàri famigghia scola e travagghiu comu sunnu cumunimenti ntisi l idia di zocch è bonu e disidirabbili addisiabbili è nfatti suggèttiva multiformi mutèvuli e nun si pò ripprisentari comu suvrumana né s hàvi a adurari n quantu entitati astratta e tantu menu n forma cuircitiva la sucitati vuluta di l anarchici rifiuta ca dî valura umani vennu mitizzati e cunziddirati comu supiriuri a òmini e fimmini cuncreti n na sucitati anarchica si distincui nittamenti l urganizzazzioni di putiri auturitati e girarchia partennu dû fattu ca putiri auturitati e girarchia dunanu na libbirtati e na justizzia illusorii pirchî sunnu funnati propiu supra lu cuntrariu dâ libbirtati e propiu supra lu cuntrariu dâ justizzia n na sucitati anarchica si sequi lu filu d arianna di l antiauturitarismu versu iputesi urganizzativi di vita n cumuni ca pirmèttinu na sempri majuri rializzazzioni dî putinzialitati ndividuali e cullettivi na sucitati anarchica nun è pirciò na sucitati dû cunsensu chiù o menu estortu o ndottu ma na sucitati cuntinuamenti rigginirata di l accordu secunnu lu pinzeru anarchicu sulu la libbirtati pò figghiari la libbirtati sulu la justizzia figghia justizzia arcuni muvimenti o ndividui anarchici ntô cursu dâ storia s hannu risi prutagonisti di manifistazzioni viulenti nunchî d attèntati n asempiu sturicu supra tutti l assassiniu d ummertu i di savoia di parti di l anarchicu gaitanu bresci ca dichiarau d aviri uccisu pi vinnicari li migghiara di morti nnuccenti massacrati dû reggiu esercitu a milanu quarchi annu prima vannu suttaliniati però videmma l episodi n cui l anarchici foru accusati nun justamenti di tali atti si vidi p asempiu lu casu di saccu e vanzetti nta l usa di l anni o la vicenna di juseppi pineddi ligata â straggi di chiazza funtana la fonti di st articulu è uicchipidia taliana n ellissi è na fiura geometrica piana lissa si pò difiniri comu lu nsiemi di punti tali chi la somma dî distanzi di du punti fissi ditti fochi è custanti talìa la fiura siddu è cintrata ntâ l origgini si pò rapprisintari algebbricamenti di l equazzioni la forma di l ellissi è pirciò simmetrica rispettu a du assi chiddu ca passa pi li du fochi si chiama assi maggiuri e chiddu ca passa pi lu centru di l ellissi e urtugunali ô primu e ca si chiama assi minuri li distanzi tra lu centru di l ellissi e li ntiriszzioni di l assi maggiuri e minuri si chiamanu rispittivamenti semiassi maggiuri e semiassi minuri l ellissi fu sprummintata già in ebbica greca ma pi diversi sèculi nun appi nudda applicazzioni pratica ntô rinascimentu l ellissi fu usata pi spiegari pi esempiu lu muvumentu di l orbiti dî corpi cilesti tornu tornu a nu corpu principali la scuperta dû muvumentu ellitticu dî corpi cilesti è duvuta a kepleru e rapprisenta la prima applicazzioni di l ellissi nti nu prubblema riali la giniralizzazzioni n tri diminsioni è l ellissoidi la ripùbbrica di montenegru serbu crna gora chi signìfica munti nìuru è nu paisi nicu e muntugnusu dî balcani chi s affaccia cû mari adriaticu e chi fu unita câ serbia cû nomu di fidirazzioni jugoslava di serbia e montenegru la sò capitali è podgòrica e sta riggiuni chi havi nu sboccu ntô mari miditirràniu godi di na làrica autunumìa rispettu ô putiri cintrali cunfidiratu chi è gistutu a belgradu ô puntu ca li sò villeitati nnipinnintisti sfuciaru lu di maiu nti l appruvazzioni cu di la parti dû pòpulu di nu referendum pi la nnipinnenza lu montenegru comu puru lu kòssuvu n àutra riggiuni nnipinnintista dâ cunfidirazzioni serbu montinegrina adotta na munita l euru chi nun è chidda dâ serbia srinivasa aaiyangar ramanujan tamil erode india di dicèmmiru kumbakonam india di aprili fu nu cèlibbri e giniali matimàticu innianu travagghiò principarmenti ntâ tiurìa dî nùmmura e addivintò cèlibbri pî sô famusi fòrmuli di summi nfiniti spissu currilati a custanti mpurtanti n matimàtica comu et e e chi hannu purtatu a l ammirazzioni di ginirazzioni di matimàtici a la sò morti lassò ammeri tiuremi casi tutti nisciuti di la sò mmagginazzioni e sinza traccia di dimustrazzioni e cci vosi tuttu lu vintèsimu sèculu pi addimustràrili la matri di ramanujan lu educò a l innuismu e n particulari ô cultu di brahma la sò famigghia havìa picca picciuli ma comu matimaticu autuddidatta ramanujan arriniscìu a pubbricari arcuni artìculu avanti èssiri mmitatu â ngriterra di nu prufissuri di oxford g h hardy ntô hardy havìa arricivutu na carta manuscritta di ramanujan e nquitatu dû cuntinutu di nu liveddu eccizziunali vosi assulutamenti farlu vèniri ergu accuminciò na cullabburazzioni ntra li dui ca àppi a èssiri ntirrutta sulu picchì ramanujan era dèbbuli di saluti e macari sintìa nustalgia dâ sò terra ntô partìu pi l india unni n annu doppu murìu l afganistàn pashtu persianu dari afnistn è nu statu di l asia cintrali cunfina a ovest cu l iran a sud e a est cu lu pakistan a nord cu lu turkmenistan l uzbekistan e lu tagikistan e cu la cina nni la parti chiù a est nudda parti dû sò tirritòriu cunfina ô mari la cchiù granni citati è kabul chi n havi na pupulazzioni di circa miliuna di pirsuni lu sò jornu nazziunali si fisteggia lu di austu la maggiuranza dâ pupulazzioni è islàmica circa sunnu sunni e circa sunnu shi a occupatu nta l anni di la russia chi avìa sustinutu nu cuvernu cumunista riggiutu di najubullah fu pi nu certu tempu nta l anni cuvirnatu di nu riggimi teocràticu riggiutu dî talibbani dû mullah omar doppu l attintati dû di sittèmmiru a new york attribbuiti ô gruppu tirrurista talibbanu di bin laden na cualizzioni guidata dî stati uniti libbirarru l afganistan chi oggi cerca di ricustruirisi di manèra dimucràtica l afgnaistàn havi un tirritoriu privalentimenti muntuusu li cimi cchiù àuti arrìvinu a e passa metri lu clima è friddu di nvernu e càudu d estati ccà ci sù li maggiuri escursioni tèrmichi dô munnu doppu la guerra dû l afganistan è furmarmenti nu statu dimucràticu lu prisidenti è aiutatu di nu cunsigghiu di saggi chi rapprisèntinu li vari tribbù afgani votazzioni a suffraggiu univirsali pirmìsiru di elèggiri nu parramentu nazziunali nta la tavuledda ccà sutta putiti agghiùnciri suffissi novi e fàciri canciamenti ecc la lingua siciliana antica e la lingua tuscana antica sunnu li ginitura dâ lingua taliana attuali pi chiddi ca vonnu sapìrinni chiassai supra li suffissi latini e greci dâ lingua taliana e quinni dû sò patri lu sicilianu vi cunzigghiamu st elencu di culligamenti ccà sutta putiti usari li prifissi latinu taliani e grecu taliani dati traducènnuli n sicilianu pi cumpritari la nostra tavuledda susu suffissi dirivativi taliani sulu n talianu tema numinali latinu e talianu sulu n talianu suffissi dirivativi taliani sulu n talianu suffissi taliani d urìggini furastera sulu n talianu suffissi taliani d urìggini greca sulu n talianu nomi propri taliani sulu n talianu pàggina menù ginirali lu fascismu o fascìsimu deriva da li fasci di combattimiento fu un muvimentu pulìticu dû xx sèculu ca surcìu n italia a partiri dâ fini dâ prima guerra munniali n parti comu riazzioni â rivuluzzioni bulscèvica dû e a li primi lutti sinnacali upirari n parti n pulèmica câ sucitati libbirali dimucràtica nisciuta lacirata di l espirienza dâ verra lu nomu diriva dâ palora fasciu lat fascis e fa rifirimentu a li fasci usati di l antichi littori comu sìmmulu d unioni l ascia prisenti ntô fasciu simmulizzava lu sô putiri n particulari lu sô putiri jurisdizziunali funnaturi e ispiraturi di lu muvimentu fascista fu binitu mussulini ca lu di marzu dû detti vita a milanu ôn nicu gruppu dinuminatu fasci italiani di combattimento fasci taliani di cummattimentu lu fascismu fu unu di li granni muvimenti nazziunalisti diffùsisi rapidamenti n europa nta l anni vinti e trenta dû sèculu scursu n tanti paisi europei accumunati di na matrici cumuni di cunsirvaturismu nazziunalismu razzismu auturitarismu e cultu dâ pirsunalitati dû capu lu nazzismu n girmania li guardî di ferru n rumania lu franchismu n spagna lu fascismu tinnìa a mpòniri na priminenza dû partitu fascista idintificatu cû statu n ogni aspettu dâ vita pulìtica e suciali puru cummattennu lu cumunismu e lu sucialismu comu nimici dâ patria e dâ sucitati cu lu direttu appoju n chistu dâ granni nnustria e di li capitalisti privati scantati dî rivinnicazzioni sinnacali cu cui lu fascismu appi sempri nu rapportu priviliggiatu mussulini mutuau dâ duttrina sucialista tanti idei criannu nu statu furtimenti cintralizzatu e efficenti e strutturannu l econumìa n un mudellu assai sìmili ô sucialismu curpurativista li ràdichi dû fascismu comu di l àutri reggimi tutalitari europei cucini dû piriodu vannu ndividuati ntâ prufunna crisi dâ sucitati taliana di lu primu doppuguerra e ntê dèbbuli ràdichi dâ sô dimucrazzìa libbirali l ideoluggìa dû fascismu fu elabburata nta l anni di sergiu panunziu e succissivamenti stilata ni n artìculu scrittu di juanni gintili duranti lu sô ncàrricu di ministru di l istruzzioni e appoi siglatu di mussulini ma nun vinni mai viramenti applicata ristannu un ducumentu privu di sìquitu lu fascismu campau suprattuttu dâ vuluntati di mussulini e si limitau a siquiri arcuni principî di màssima d iddu ndicati di vota n vota e a alimintari lu cultu dâ pirsunalitati aduprannu li menzi di cumunicazzioni di massa pi trasmèttiri n idiali d omu forti dicisu e risulutu di certu lu fascismu si riallazza a currenti di pinzeru ultracunsirvatrici c acchiananu a lu xix sèculu n ginirali cuntraddistinti dâ critica contra lu pritisu matirialismu e l idia di prugressu dî sucitati capitalisti burghisi ritinuti distruttrici dî valura cchiù prufunni dâ civirtati europea tali scoli di pinzeru tènninu a rievucari n idia rumàntica e secunnu tanti sturicamenti nun esatta di na mìtica sucitati premuderna armònica e urdinata n cui li diversi ceti dâ società ognidunu nta lu sô àmmitu cullàbburanu pû beni cumuni di chistu prumana la crìtica â dimocrazzìa libbirali e â sucitati di massa c abbilisci l omu lu nùmmaru contra la qualitati finu a jùnciri a pinzatura ca supra lu finiri dû sèculu xix e lu nizziu di lu sèculu xx ritinìanu esauruta la funzioni dâ civirtati uccidintali alfred rosenberg il mito del xx secolo oswald spengler il tramonto dell occidente n italia lu fascismu attruvau li sô pricursura nta l anni pricidenti â prima guerra munniali ntô muvimentu artìsticu dû futurismu lu cui ispiraturi filippu tommasi marinetti aderìu succissivamenti ô muvimentu di mussulini ntô dicadintismu e nta l arditismu di gabrieli d annunziu e nni àutri nummarusi pinzatura e azziunisti pulìtici nazziunalisti ca si ritrovaru ntâ rivista il regno giuseppi prizzulini luiggi fidirzuna juanni papini tanti dî quali militaru n sìquitu nta li fila fascisti fu la nun discutìbbili abbilitati di pulìticu di binitu mussulini ex lider massimalista dû partitu sucialista talianu cummirtutu â causa dû nazziunalismu e dâ granni guerra a fùnniri lu cunfusu nzemi d idei aspirazzioni frustrazzioni di l ex cummattenti rèduci dâ dura spirienza dâ guerra di trincea n un muvimentu pulìticu ca ô nizziu appi na chiara ispirazzioni sucialista e rivuluzziunaria vidi lu prugramma dî fasci di cummattimentu dû marzu e ca si cuntraddistinsi finu di sùbbitu pâ viulenza dî mètudi mpigati contra l uppusitura la crisi ecunòmica dû doppuguerra la disaccupazzioni e la nflazzioni criscenti la smubbilitazzioni di l esèrcitu ca ristituìu â vita civili migghiara di pirsuni li cunflitti suciali e li sciòpiri ntê fàbbrichi dû nord l avanzata dû partitu sucialista divinutu lu primu partitu a l elizzioni dû criaru nta l anni li cunnizzioni pûn gravi ndibbulimentu dî strutturi statali e pûn criscenti timuri di parti di li ceti agrari e nnustriali di na rivuluzzioni cumunista n italia supra lu mudellu di chidda n cursu n russia nni sta situazzioni fluida mussulini cugghìu l accasioni e abbannunannu rapidamenti lu prugramma sucialista e ripubblicanu si punìu ô sirvizzu dâ causa antisucialista li milizzî fascisti appujati di li ceti pussidenti e di na parti di l apparatu statali ca vidìa n iddu lu ristauraturi di l òrdini lanciaru na viulenta affensiva contra li sinnacati e li partiti d ispirazzioni sucialista ma videmma cattòlici spicialmenti ntô nord d italia emilia rumagna tuscana n particulari modu causannu nummarusi vìttimi ntâ sustanziali ndiffirenza dî forzi di l òrdini li viulenzi foru ntâ granni parti di li casi pruvucati dî squadristi fascisti ca di forma sempri cchiù chiara foru appujati di dinu granni l ùnicu riali cumpitituri di mussulini pâ leadership ô nternu dû partitu ca ntô cungressu di roma dû si fici di parti e detti via lìbbira a lu futuru duci la viulenza criscìu cunziddirivurmenti nta l anni finu â marcia supra roma di uttùviru dû di frunti a l avanzata di milizzî fascisti mal armati e guidati supra roma lu reghi vittoriu emanueli iii di savoia prifirennu evitari ogni spargimentu di sangu dicidìu d affidari lu ncàrricu di prisidenti dû cunzigghiu a mussulini ca nni ddu mumentu avìa n parramentu nun chiù di diputati vittoriu emanueli mantinni sempri lu cuntrollu di l esèrcitu siddu avissi vulutu avissi pututu senza prubblemi cacciari di roma mussulini e li forzi fascisti nfiriuri n tuttu â varniggioni di stanza ntâ capitali quinni nun si pò parrari a riguri di tèrmini di corpu di statu n quantu mussulini uttinni lu cuvernu ligarmenti cu nu ncàrricu quant e gghiè uggettu di tanti e prufunni crìtichi di lu suvranu di primu ministru li primi anni di mussulini foru carattirizzati dûn cuvernu di cualizzioni cumpostu di nazziunalisti libbirali e pupulari ca nun assumìu finu ô delittu mattiotti cunnutati dittaturiali n pulìtica nterna mussulini favurìu la cumpreta ristaurazzioni di l auturitati statali cu lu nsirimentu dî fasci di cummattimentu ntô nternu di l esèrcitu funnazzioni ntô jinnaru dû dâ milizzia vuluntaria pâ sicurizza nazziunali e la prugrissiva idintificazzioni di lu partitu n statu n pulìtica ecunòmica e suciali vìnniru emanati prubbidimenti ca favurìanu li ceti gnustriali e agrari privatizzazzioni libbiralizzazzioni di l affitti smantiddamentu di li sinnacati ntô giugnettu dû vinni appruvata na nova liggi elitturali majuritaria c assignava dui terzi di li seggi â cualizzioni c avissi uttinutu armenu lu dî suffraggi rèula puntuarmenti applicata nta l elizzioni dû d aprili ntê quali lu listuni fascista uttinni nu straurdinariu successu aggivulatu macari di li brogghi dî viulenzi e dî ntimidazzioni contra l uppusitura l assassiniu dû diputatu sucialista jacumu mattiotti c avìa spiatu l annullamentu di l elizzioni pi l irriularitati cummisi pruvucau na mumintania crisi dû cuvernu mussulini la dèbbuli risposta di l uppusizzioni sicissioni di l aventinu ncapaci di trasfurmari lu sô gestu nni n azzioni antifascista di massa nun fu sufficienti a alluntanari li classi diriggenti e la munarchìa di mussulini ca lu di jinnaru rumpìu li nduggi e cûn notu discursu ntô quali assumìa supra d iddu la ntera rispunsabbilitati dû delittu mattiotti e di l àutri viulenzi squadristi di fattu pruclamau la dittatura supprimennu ogni risidua libbirtati e cumplitannu l idintificazzioni assuluta dû partitu nazziunali fascista cû statu dû finu â mitati di l anni trenta lu fascismu canuscìu picca e isulati uppusitura sippuru mimuràbbili n bona parti cumunisti comu ntoni gramsci sucialisti comu petru nenni dimo libbirali comu juanni amènnula libbirali comu pieru gubbetti tanti di li quali pajaru câ vita l esiliu peni ditintivi o lu cunfinu lu sô rifiutu di lu fascismu la stragranni majuranza dî taliani videmma chidda vicina ô partitu pupulari attruvau un modus vivendi câ nova situazzioni vidennu forsi n mussulini un baluardu contra lu matirialismu e lu sucialismu e suprattuttu contra lu disòrdini ecunòmicu succissivu â verra di parti sô lu fascismu talianu nun esircitau mai na granni òpira di nduttrinamentu dâ pupulazzioni comu chidda ntraprisa dû nazzismu n girmania ma chiuttostu comu lu franchismu spagnolu si limitau ntâ majuri parti di li casi a esìggiri sulu na participazzioni di facciata tali situazzioni vinni favuruta di lu riabbicinamentu câ cresia cattòlica ca culminau ntô cuncurdatu di l di frivaru cu cui si nchiudìa l annusa chistioni di li rapporti tra statu e cresia graputa nta lu dâ breccia di porta pia e ca ristituìa ô cattulicèsimu lu rolu di riliggiuni di statu n pulìtica èstira mussulini doppu lu ncidenti di corfù dû pûn longu piriudu nun si discustau di l ubbiettivu dû mantinimentu dû status quo n europa cu na pulìtica prudenti e scevra d abbinturi militari nunustanti la ritòrica nazziunalista l italia mantinni òttimi rilazzioni cu francia e nghilterra cullabburau a lu ritornu dâ girmania ntô sistema dî putenzi europei puru nta li lìmmiti dû trattatu di versailles tintannu autresì d estènniri la sô nfruenza versu li paisi sorti dû sfacelu dû mperu austru ungàricu austria e ungaria e ntê barcani arbania grecia n funzioni anti juguslava l italia fu noltri unu di li primi paisi europei a stabbiliri ntô rilazzioni dipromàtichi cu l unioni suviètica ntô mussulini s eriggìu a difinsuri di la ndipinnenza di l austria contra li miri annissiunìstichi dâ girmania hitleriana sibbeni l abbicinamentu talianu cû paisi cunfinanti ca lui duci purtau sinu â pirsunali amistati cû cancilleri dolfuss ammazzatu appuntu di li tudischi nun avissi n funnu ubbiettivi tantu diffirenti l affirmazzioni di lu nazzismu n girmania e lu successu d hitler nta l anni di frunti â sustanziali inazzioni dî dimocrazzìi uccidintali cummìnsiru mussulini ca vi fussi pi l italia l uppurtunitati d espànniri ultiriurmenti lu sô pristiggiu e li sô cunquisti tirrituriali puru cûn apparatu gnustriali gràcili e pruvatu dâ crisi ecunòmica dû e cûn esèrcitu arritratu e mal equipaggiatu ntô l italia mmadìu cûn pritestu l etiopia ca vinni rapidamenti cunquistata maju pruclamazzioni dû mperu puru cu atrucitati quali lu mpiegu di gas e straggi ndiscriminati contra l uppusizzioni dâ pupulazzioni lucali picca misi doppu l italia fascista si schirau chî franchisti ntâ verra civili spagnola mmiannnu videmma un corpu di spidizzioni di òmini longi dû riffurzari ecunumicamenti lu paisi sti mprisi ndibbuleru lu cunsensu ô règgimi jittannu li primi simenzi dû risintimentu pupulari e n pulìtica èstira l alluntanaru di francia e nghilterra spincènnulu a alliniàrisi n manera criscenti cu la girmania nazzista assi roma birlinu pattu anticomintern cumprinnenti macàri lu giappuni acquiscenza di mussulini a l annissioni di l austria pattu d azzaru n funzioni affensiva ntô mussulini fici prumulgari dû reghi li liggi razziali antisemiti ca nun avìanu pricidenti n italia e ca foru applicati senza entusiasmu ntô marzu di senza arcuna vera raciuni urdinau l accupazzioni di l arbanìa già saldamenti ntâ sfera di nfruenza taliana punènnuvi comu cuvirnaturi vicirré lu jènniru galiazzu cianu nunustanti li clàusuli dû pattu d azzaru assistenza autumàtica n casu di verra ntô sittèmmiru dû mussulini si dichiarau nun billiggiranti ma ntô giugnu dû contra la vuluntati di granni parti dî girarchii fascisti trasìu n verra contra francia e nghilterra fidannu ntâ ràpida vittoria tudisca l impriparazzioni di l esèrcitu e l incapacitati dî sô cumannanti cunduceru a tirrìbbuli scunfitti supra tutti li frunti grecia e â ràpida pèrdita dî culunî di l àfrica urientali e dâ libbia criannu nu ndibbulimentu dî difisi ca grapìu li porti â mmasioni dâ sicilia lu di giugnettu na manovra ordita di parti d arcuni mpurtanti girarchi granni vuttara e cianu cu l appoju dû reghi si traducìu nn un famusu òrdini dû jornu prisintatu a lu granni cunzigghiu dû fascismu cû quali si spiava a lu reghi di riprènniri lu putiri e purtau a l arrestu di mussulini e â sdirrubbata a l antrasatta dû fascismu ca si dissulvìu ntra lu giùbbilu dâ pupulazzioni ma la caduta di mussulini nun priludìa â cunchiusioni dâ verra ca si prutrassi p arcuni simani ntâ criscenti ammiguitati dû novu cuvernu badogghiu cu l di sittèmmiru nizziau l ùrtima fasi di lu fascismu ca riturnau ê sô urìggini ripubblicani e sucialistiggianti cu la funnazzioni dâ ripùbblica suciali taliana rsi ditta videmma ripùbblica di salò dâ lucalitati n cui appi sedi cu a capu nu sfiduciatu e oramai spentu mussulini la rsi ùrtimu cuvernu fascista n italia ca cuvirnau supra li tirritori sittintriunali nun ancora accupati dê forzi alleati vitti macari la participazzioni d arcuni effettivi di l esèrcitu oramai sbannatu e àutri elimenti nun appartinenti a lu fascismu l adisioni â rsi suprattuttu nta l òttica di st ùrtimi fu un tintativu di riscattari quarchicosa di l anuri talianu pirdutu l di sittèmmiru cu lu mpruvvisu canciu d allianza a favuri di l alliati fattu ritinutu vriugnusu videmma pî mudalitati cu cui abbinni e pû cumpurtamentu ritinutu nun qualificàbbili tinutu dû marasciallu badogghiu dû reghi vittoriu emanueli iii e dû statu majuri di l esèrcitu talianu comu la ripùbblica di vichy n francia macari chidda di salò fu sustanziarmenti nu statu satèlliti dâ girmania nazzista sippuru cu nu mìnimu d autunumìa duvutu suprattuttu â stima ch hitler ancora avìa pi mussulini e li forzi ripubblichini foru suprattuttu mpignati ntô cuntrollu dû tirritoriu e ntâ riprissioni dî muvimenti partiggiani lu d aprili la libbirazzioni dû nord italia e la fucilazzioni di mussulini signaru la fini dâ verra e dû fascismu n italia c armenu pi nustalgìa supravvivìu nunustanti lu divetu dâ custituzzioni ripubblicana ntê partitini munàrchici e suprattuttu ntô muvimentu suciali talianu d arturu michulini tanti ex ministri fascisti e nutàbbili dû partitu si riciclaru appoi ntâ niunata dimucrazzìa cristiana ca vincìu l elizzioni dû cu na majuranza schiaccianti e cuvirnau l italia dû doppuverra pi dicenni l msi arridducìu ntô li liami cû muvimentu mussulinianu e si trasfurmau n allianza nazziunali di sviluppari la fonti di st artìculu è uicchipidia taliana la mùsica dâ groenlannia havi dui cumpunimenti inuit e danisi ammiscati chî nfluenzi di l usa e lu regnu unitu lu cchiù granni bullu è ulo dû paisi di sisimut chi riggista mùsica rock mùsica pop rock p asempiu rasmus lyberth e mùsica hip hop p asempiu nuuk posse riggìstranu puru mùsica pupulana inuit quarchi cumpusituri dâ musica classica usa li temi dâ groenlannia ntâ sò mùsica p asempiu poul rovsing olsen e adrian vernon fish l innu nazziunali dâ groenlannia è nunarput utoqqarsuanngoravit chi significa lu nostru paisi chi si sta nvicchiannu addinvintau ufficiali ntô e era cumposta di jonathan petersen chî palori di henrik lund tutti dui dâ groenlannia la mùsica tradizziunali c arristau doppu lu cuntattu cu l europei s attrova oggi ntô livanti e ntô nord est di l ìsula cumprenni mùsica sacra sunata chî tammuri li magari usanu li tammuri comu parti dâ sò riliggiuni piseq è na forma di canzuna pirsunali chi rifletti la vita cutiddiana quannu si cci arrivaru li danisi cci nni purtaru novi strumenti cu iddi p asempiu lu viulinu tanti formi di mùsica europei addivintaru pupulari spiciarmenti l inni e nu stili di mùsica chi assummigghia mùsica country la mùsica rock dâ groenlannia accuminzau ntô oggi groenlannia òspita la festa di rock annuali nipiaa a aasiaat li banni di rock cchiù cèlibbri sunnu kalaat siissisoq angu e zikaza nzinu dû lu hip hop miricanu havi avutu na granni nfluenza e lu gruppu nuuk posse havi avutu lu cchiù successu st ùrtimi anni tommasu campailla muòrica di aprili di frivaru fu pueta filòsufu e scinziatu dèbbuli di saluti nun si muvìa mai di muòrica scrissi l adamo ovvero il mondo creato puema n canti chi è nu riassuntu di l idei filosòfichi teològgichi e scintìfichi chi purtava avanti n midicina sprummintau nu sistema pi curari la sifilidi l artrosi e àutri maladî di tipu reumàticu lu sistema cunzistìa di na vutti unni lu malatu s assittava e chi era intrisa di vapuri di cinabbru chi vinìa assurbutu dâ peddi du malatu lu sistema appi nu certu successu a liveddu ntirnazziunali e fu usatu nzina a la mminzioni dâ pinnicillina la ripùbblica di haiti è un paisi situatu ntrâ terza cchiù punenti di l ìsula di hispaniola e l ìsuli cchiù nichi di la gonâve la tortue les cayemites e ile a vache ntô mari dî caràibbi ô livanti dâ cubba haiti havi hispaniola n cumuni câ ripubblica duminicana l ària tutali di haiti è kmsup e la capitali è port au prince ca s attrova in hispaniola d urìggini na culònia francisi era la prima ntô cuntinenti amiricanu doppu li stati uniti p addicchiari la sò ndipinnenza nustanti stu fattu arresta unu dî paisi cchiù pòviri dû cuntinenti accamora s attrova ntôn statu di l anarchia doppu ca lu pòpulu s arribbillaru contra lu prisidenti schiavi libbirati rinisceru a luttari contra la francia e a essiri la prima nazzioni caraibbi p addivintari ndipinnenti haiti havi ssi deci pruvinci la terra di haiti è muntagnusu chî chianuri stritti custeri haiti è unu dî cchiù poviri e menu sviluppati paisi dû munnu havi cuntinuatu scinniri la scala munniali nzinu dî ini quasi dâ pupulazzioni addipenni â agricultura pi campari quasi nenti travagghiu havi statu criatu l ùrtimi deci anni la maggiuranza dâ pupulazzioni campa assai cuncintrata nnî citati e li chianuri custeri circa hannu na discinnenza africana la cchiù granni citati è la capitali port au prince chi havi miliuna di pirsuni e poi cap hatien nn havi la lingua francisi è una di dui lingui ufficiali ma sulu una pi ogni dicina di pirsuni la parra quasi tutti pàrranu krèyol l autra lingua ufficiali la lingua ngrisi veni parrata cchiù spissu spiciarmenti tra li picciotti e lu ripartu cummirciali la cattolicismu romanu è la riliggiuni dû statu tanti pràticanu lu voodoo la palora psicoluggìa diriva dû grecu psyche spirtu arma ma puru farfalla e logos discursu studiu dunca studiu dû spìritu o di l arma la psicoluggìa muterna è na scienza sia dû puntu di vista dî fini chi dî mètudi si pò difiniri comu lu studiu dî rapporti chi ntircùrrinu tra n èssiri viventi èssiri umanu ma puru armalu e l ammia nta cui chistu campa rifirenni chi s esprìminu appuntu ntôn certu cumpurtamentu la difinizzioni chi si sapi oggi dâ psicoluggìa è chidda di scienza chi studia lu cumpurtamentu umanu cumprinnennu li funzioni psìchichi e li prucessi mintali di ntilliggenza mimoria pircizzioni e li spirienzi nterni e suggittivi quali li sintimenti l aspittativi li mutivazzioni sia cuscenti ca ncuscenti putemu usari li siquenti distinzioni la suciuluggìa studia li rèuli suciali e li prucessi chi unìscinu e sipàranu a li pirsuni no sulu comu nnivìdui ma comu parti di assuciazzioni gruppi e istituzzioni secùnnu a na tìpica difinizzioni la socioluggìa è lu studiu dâ vita suciali di òmini gruppi e sucitati la socioluggìa si òccupa dû nostru cumpurtamentu comu èssiri suciali accussì lu campu di ntiressi dâ socioluggìa tratta di l anàlisi dî brevi cuntatti tra ndivìdui anònimi suprâ strata nzinu ô studiu di prucessi suciali glubbali ntra li sociologgi o pinzatura n campu sociològgicu cchiù mpurtanti s attròvanu auguste comte herbert spencer emile durkheim georg simmel max weber karl marx pitirim sorokin talcott parsons robert k merton paul f lazarsfeld robert lynd alwin gouldmer charles wright mills herbert marcuse theodor w adorno erving goffman ludwig gumplovicz vilfredo pareto george herbert mead jrgen habermas niklas luhmann michel foucault pierre bourdieu alain touraine franco ferrarotti robert park ferdinand tnnies ernest burgess roderick mckenzie louis wirth max weber la statìstica è na disciprina ca tratta dati ca hannu na forma nummèrica o assimilàbbili a na forma nummèrica cumprenni lu nzemi dî tècnichi ca sèrvinu a cògghiri certi canuscenzi ginirali partennu di dati cumpreti o nun cumpreti e utilizzannu nu sistema scintìficu pricisu e ricurusu pi l anàlisi lu trattamentu e la ntirpritazzioni dî dati si pò distìnguiri la statìstica discrittiva e la statìstica nfirinziali la palora statìstica diriva dû latinu status e fu usata pâ prima vota di girolami ghilini ntô a l èbbica e già prima la palora era liata ê prubbremi di cinzimentu e di mmintariu ma la statìstica comu scienza si sviluppau chinamenti sulu ntô sèculu xx la statìstica attrova appricazzioni n bioluggìa dimugrafìa econumìa scienzi di l aducazzioni ncignirìa midicina assicurazzioni psicoluggìa socioluggìa fìsica astronumìa la dimucrazzìa è dda forma di cuvernu nta la quali li dicisioni li pigghia la maiuranza di li citadini attraversu un prucessu elittivu stu tèrmini veni di lu grecu demokratia parola cumposta di demos ca voli diri pòpulu e kratein ca voli diri rigulari guvirnari cchiù lu suffissu ia dunca lu significatu è cuvernu di lu pòpulu la dimucrazzìa nun è un cuncettu cristallizzatu ma pò attruvari na sò sprissioni stòrica ntâ ricerca cuntinuata pi dari ô pòpulu la capacitati di cuvirnari effittivamenti na prima classificazzioni dâ dimucrazzìa pò èssiri tra dimucrazzìa diretta e dimucrazzìa nun diretta li primi difinizzioni di dimucrazzìa acchiànanu a l antica grecia e sunnu arquantu diversi di chiddi usuali oi n asempiu è lu principiu aristutèlicu ca distingui tra tri formi puri e tri formi currutti di cuvernu n basi a comu diteni lu putiri chiddu ca cuverna obberu siddu sia nu ntiressi ginirali o ndividuali ntô cuvernu dâ majuranza o dâ multitùdini di unu sulu o di picca rispittivamenti munarchìa e oligarchìa la dimucrazzìa fa parti dî formi currutti essennu difinuta d iddu comu lu cuvernu a vantaggiu dî pòviri zoè cuvernu di na parti contra l àutra la dimucrazzìa è na forma di cuvernu ca si diffunnìu ntâ storia muderna ntâ millinaria evuluzzioni dû cuncettu di dimucrazzìa ci foru nutèvuli affinamenti di l idia supra lu cuncettu di dimucrazzìa mudernu appiru grossa nfruenza l idei illuministi li rivuluzzioni dû sèculu xix n particulari la rivuluzzioni francisi cû sò muttu di libbirtati agualanza e fratirnitati sia la carta custituzziunali miricana di lu ca chidda francisa dû virtìanu supra lu principiu dâ siparazzioni di li putiri liggislativu esicutivu judizziariu lu suffraggiu univirsali lu primatu dâ custituzzioni e la siparazzioni dî putiri sunnu li basi dâ dimucrazzìa rapprisintativa n àutra mpurtanti carattirìstica dî dimucrazzìi muderni è la siparazzioni tra statu e cresia zoè la ndipinnenza di tutti li riliggiuni stu principiu è strittamenti cunnessu cu chiddu dâ laicitati dû statu n siquitu si diffunnìu lu cuncettu ca na dimucrazzìa muderna hàvi a aviri videmma na stampa lìbbira evidinziannu accussì un quartu putiri pi tanti òi a li putiri esistenti abbisogna agghiùnciri di l auturitati comu chidda ca garantisci la cuncurrenza e chidda ca s accupa dâ privacy risirvatizza di li cittadini e di li sò dati pirsunali ma nun abbisogna scurdàrisi sen indianu lu quali chiarisci ca la dimucrazzìa nun è na mminzioni di l uccidenti chidda ca va curretta è la tesi fruttu sulu di gnuranza dû ccizziunalismu uccidentali n materia di tulliranza a stu prupòsitu sen cita l edittu d erragudi emanatu ntô iii sèculu a c n india un manifestu â tulliranza n difinitiva òi lu cuncettu di dimucrazzìa è vidutu n modu dinàmicu comu na nicissitati pâ forma di cuvernu d adattàrisi ê sviluppi ecunòmici e suciali n modu di garantiri ô pòpulu li diritti funnamintali supra li liami tra privacy e dimucrazzìa ntâ sucitati cuntimpurania dittatura è lu tèrmini cu cui s ìnnica na forma auturitaria di cuvernu n cui lu putiri è accintratu n un sulu òrganu si nun addirittura ntê manu dû sulu dittaturi nun limmitatu di liggi custituzzioni o àutri fattura pulìtici e suciali nterni ô statu n senzu latu dittatura havi quinni lu significatu di pridomìniu assulutu auturitarismu tutalitarismu lu tèrmini dittatura havi urìggini ntâ ripùbbrica rumana unni nnicava l ufficiu dû dittaturi e la durata di dd ufficiu nfatti la càrrica di l anticu dittaturi rumanu c assumìa lu putiri privalentimenti n tempu di guerra era circuscritta ntô tempu durannu circa sei misi lu tèrmini dittatura assumìa quinni na valenza diversa di chidda odierna avennu caràttiri di ccizziunalitati e essennu a durata limmitata na dittatura dû prulitariatu fu tiurizzata di karl marx ca la cunziddirava na fasi prupidèutica pû passaggiu dû capitalismu ô cumunismu comu pi li tiranni e li dèsputi n ginirali macari pi li dittatura d agni paisi e tempu ca a li pricidenti ponnu èssiri assimilati è òpira àrdua di parti videmma dî cchiù priparati studiusi di storia tracciàrinni idintità e carattirìstichi n tèrmini d assuluta ubbittivitati e niutralitati si pò parrari di nazziunalismu pî duttrini e li muvimenti ca sustennu l affirmazzioni l esaltazzioni e lu putinziamentu dâ nazzioni ntisa comu cullittivitati omuggenia ritinuta dipusitaria di valura tradizziunali tipici e sclusivi dû patrimoniu culturali e spirituali nazziunali sibbeni sta difinizzioni nun è univoca tramuntatu doppu la traggidia dî dui verri munniali lu nazziunalismu classicu nasciutu nta l europa di l jiu criscennu un nazziunalismu n formi novi ca sutta la cuvirtura dî cchiù varii spinti ideoluggichi fu la naca dâ via cinisa a l autunòmia dû nun alliniamentu e dî lutti ô culunialismu ntô terzu munnu accabbata la diculunizzazzioni dissulvuta l urss e tramuntata l amminazza dâ verra fridda lu nazziunalismu puliticu ntê paisi islamici fu n parti rimpiazzatu dû funnamintalismu riliggiusu mentri n àutri parti dû pianeta comu n africa e n mediu urienti li rivinnicazzioni nazziunalistichi si traduceru n veri e propii verri supra basi etnica l avanzari spissu nvasivu dâ glubbalizzazioni n spiciali modu ecunòmica pruduciu na riazzioni c arridussi lu nazziunalismu a etnicismu pircurrennu la storia lu tèrmini fu usatu pi la prima vota dû tudiscu a weishaupt funnaturi dâ setta di l illuminati e di l àbbati a barruel ntê mémoires pour servir à l histoire du jacobinisme ma divinni d usu cumuni sulu nta l urtimi dicenni di l li primi manifistazzioni dû nazziunalismu s happiru n siquitu a lu cungressu di birlinu e siddu nizziarmenti la currenti fu cumuni n tutta l europa surceru succissivamenti schemi diffirenti nta li vari paisi tra cui vannu arricurdati lu nazionalismu umanitariu rousseau herder ancora ligatu ô cosmopulitismu setticintescu lu nazziunalismu jacubbinu nun tulliranti ntê cunfrunti dî dissensi nterni e animatu di zelu missiunariu lu nazziunalismu libbirali burke guizot von stein cavour ca priviliggiava la suvranitati nazziunali n un cuntestu di garantuta libbirtati ndividuali pulitica ecunòmica lu nazziunalismu ecunòmicu list e la scola prutizziunìstica tudisca ca studiava li mudalitati d autusufficienza ecunòmica nazziunali ocaca louis snyder ntô sò the meaning of nationalism pruponiu n approcciu sturicu crunuluggicu ndividuannu quattru formi di nazziunalismu succiduti ntô tempu nfini e j hobsbawm nation and nationalism accogghi la tesi pruposta di m hroch supra la divisioni dî muvimenti nazziunalistici n tri fasi a riscuperta littiraria e folclorica dâ cultura pupulari b l aggitazzioni pulitica di lu nazziunalismu militanti di nichi gruppi c l adisioni a muvimenti di massa n ginirali si distingui tra lu nazziunalismu dimucraticu o libbirali ca s affermau n europa e mèrica latina duranti la prima mitati di l e lu nazziunalismu dâ sècunna mitati dû xix sèculu lu primu pinzava â nazzioni comu cumunitati ca cuesisti pacificamenti e parititicamenti cu àutri nazzioni tipica p asempiu di giseppi mazzini mentri lu sècunnu è ligatu â riazzioni contra la dimucrazzia parramentari e ô spansiunismu dî nazzioni d europa mpignati ntâ gara di supranità extraeuropea lu culunialismu l unificazzioni tudisca dû scunvolciu l equilibri europei e accilirau lu sfasciu dî vecchi mperi multinazziunali lu nazziunalismu assumiu carattiri diversi ntê varii nazzioni l nghilterra s idintificau ntâ missioni mpiriali britannica la girmania si sfurzau di criari nu statu auturitariu a forti vucazzioni prutizziunista e cu suggistioni pangirmanisti von treitschke e von sybel la francia si strinciu attornu ô tradizziunalismu munarchicu e cattòlicu dâ destra di barrès manifistati graputamenti n accasioni di l affari dreyfus n sta fasi lu nazziunalismu talianu si prisintau comu muvimentu elitariu tra cui spiccaru li figuri di gabrieli d annunziu succissivamenti si passau a na fasi cchiù prupiamenti pulitica ligata ô nomu di curradini cûn prugramma ca taliava a lu raffurzamentu di l auturitati statali comu rimediu contra lu particularismu puliticu e la verra pi l affirmazzioni dû pristiggiu talianu lu jurnali il regno fu lu primu urganu ufficiali dû muvimentu nazziunalista talianu e lu nazziunalismu svolciu un rolu mpurtanti n arcuni mumenti dâ storia d italia comu n accasioni dâ guerra di libbia dû ntirvintismu â viggilia dû primu cunflittu munniali dâ campagna supra la vittoria mutilata nta lu primu doppuverra lu muvimentu si funniu cû fascismu ntô frivaru dû n italia portugaddu e girmania lu nazziunalismu jucau un rolu funnamintali nta l elabburazzioni di l ideoluggìi dî fascismi ô putiri lu rapportu tra nazziunalitati nazziunalismu e mpirialismu dî règgimi tutalitari fu a lu centru dû dibattitu sturiugraficu post sècunna verra munniali nzèmmula ô cumunismu e ô capitalismu ntô panurama succissivu â sècunna verra munniali vannu agghiunciuti li muvimenti nazziunalistici o di libbirazzioni nazziunali ca mitteru cuntinuamenti n forsi la lòggica eggimunica dî dui supirputenzi câ cunchiusioni dâ staciuni di diculunizzazzioni ca cuinvulciu drittamenti o nun drittamenti cintinara di miliuna di ndividui lu nazziunalismu puliticu pariu comegghiè ntrasiri n na fasi di declinu a iddu fu sustituutu ntô munnu arabbu e n ginirali islamicu dû nazziunalismu riliggiusu antimiricanu ntâ rivuluzzioni iraniana dû antisuvièticu ntâ mmasioni suviètica di l afghanistan sempri ntô antiisraèlianu ntê tirritori palistinisi accupati lu nazziunalismu riliggiusu è chiuttostu na forma variàbbili a sècunna di l area ntirissata di risistenza cullèttiva n nomu di valura tradizziunali â mudirnitati accussì comu ntisa di l uccidenti nta l urtimi anni si turnau a parrari di nazziunalismu n rilazzioni â caduta dî cumunismi e n particulari modu dâ caduta di l unioni suviètica quali unicu mperu supravvissutu â prima verra munniali lu mperu esternu paisi di l europa urientali si siparau cu mudalitati riativamenti pacifichi siddu s esclude la rumania e lu mperu nternu obberu li stati ca furmavanu la fidirazzioni suviètica lu siquiu di ddà a brevi tali disgrigazzioni detti modu a un novu tipu di nazziunalismu cunfiguratu comu etnonazziunalismu d affirmàrisi ntâ fascia dû cuntinenti eurasiaticu ca va dâ costa balcanica di l adriaticu nzinu a l asia cintrali abbasta arricurdari lu cunflittu nta l ex juguslavia e ntâ cicenia russa lu nazziunalismu accussì â fini dû xx sèculu assumiu il voltu di l etnicismu spissu esaspiratu e ammiscatu a funnamintalismi riliggiusi tribbalismu lucalismu o cumunitarismu comu ntô casu di l africa subsahariana e n particulari modu n ruanna e burunni nel difiniri l etnia li verri etnichi e lu stissu etnicismu n quanto surrugatu dû nazziunalismu è tantu difficili videmma pî scinziati suciali e l antropologi lassannu accussì graputi cumplessi chistioni li majuri muvimenti etnonazziunalisti n europa sunnu lu vlaams belang ntâ fiandri l fpoe n austria e la liga nord n italia tratti ca l accumunanu sunnu cû tèrmini glubbalizzazzioni si ìnnica lu finominu di crisciuta prugrissiva dî rilazzioni e dî scanci di diversu tipu a liveddu munniali n diversi ammiti assirvatu a partiri dâ fini dû xx sèculu sicunnu anthony giddens la glubbalizzazioni è l istinsiunu di li rappurti ntra lochi giugraficamenti e culturalmenti distinti nta manera tali ca li lochi stissi trasunu n comunicazzioni ntra iddi n campu ecunòmicu glubbalizzazzioni dinota la forti ntigrazzioni ntô cummerciu munniali e la criscenti ntirdipinnenza di li paisi l uni di l àutri câ stissa palora si ntenni macàri l affirmazzioni dî multinazzuznali ntô scènariu di l ecunumia munniali n stu sitturi si fa rifirimentu di vota n vota e â pruduzzioni spissu dislucata ntê paisi di lu sud di lu munnu e â vinnuta ca vidi li prudotti d arcuni marchi tantu spunsurizzati n cummerciu n casi tutti li paisi dû munnu e propiu nta l accizzioni ecunòmica ca la glubbalizzazzioni è cuntistata d arcuni muvimenti no global e new global vidi videmma pòpulu di seattle no logo cu glubbalizzazzioni a liveddu midiaticu cci si rifirisci â diffusioni di menzi di cumunicazzioni glubbali comu internet ntô stissu campu lu tèrmini ìnnica macàri la prugrissiva diffusioni di nutizzìi supra suggetti ntirnazziunali ntê nutizziari lucali nfini lu tèrmini glubbalizzazzioni è utilizzatu videmma n ammitu culturali e ìnnica giniricamenti lu fattu ca nta l èbbica cuntimpurania ci s attrova spissu a rappurtàrisi cu l àutri culturi e a liveddu nnividuali a causa di migrazzioni stàbbili e nazziunali ntê rapporti ntra li stati spissu ci si rifirisci macàri a l elivata e criscenti mubbilitati dî pirsuni cu na pirmanenza limitata timpurarmente turisti òmini d affari ecc nta lu mmagginariu cullèttivu la glubbalizzazzioni è spissu pirciputa comu nu finòminu prugrissivu ca si jiu sviluppannu liniarmenti ntô tempu n modu naturali e ca vidi la cunnizzioni attuali ntê sudditti ammiti comu na fasi ntirmedia tra lu giniricu passatu e lu futuru ntâ cuscenza dî pòpuli lu finòminu si sta cunsulidannnu nzèmmula â diffusioni dû puntu di vista glubbali e ô mpegnu cuncretu pi nu munnu megghiu ô di ddà dî propi ntiressi pirsunali e dî cunfini nazziunali si parra sempri cchiù spissu di glubbalizzazzioni dî dritti e ntonsi di rispettu di l ammienti d eliminazzioni dâ puvirtati d abbulizzioni dâ pena di morti e emancipazzioni fimminili n tutti li paisi dû munnu chiossai di pari passu â diffusioni di nutizzìi supra scala munniali e â prugrissiva prisa di cuscenza dî prubblimatichi glubbali accuminzanu a svulcirisi granni manifistazzioni câ participazzioni cuntimpurania n nummàrusi lucalitati di dicini di miliuna di pirsuna antonellu di giovanni d antoniu chiamatu antonellu di missina missina circa pitturi funni la cultura fiamminga e la cultura prospètticu munumintali italiana lu sò viaggiu a venezia è dicisivu pi giovanni bellini e la succissiva arti italiana nasci ntô circa a missina di giovanni scalpillinu si mparau l arti probabbilmenti tra missina e palermu dû ô è a napuli unni secunnu a na tistimunianza ntâ putìa dû pitturi colantoniu veni a cuntattu cu la pittura fiamminga spagnola e pruvinzali a antonellu veni attribbuita l annunciata sarbata ntê musei cìvici di comu chi si rifà pi lu stili e cunugrafìa a l ambienti napulitanu di gustu fiammingu e deci tavuleddi cu biati franciscani rializzati pi la pala dipinta di colantoniu pi la chiesia di san lorenzu maggiori la cusidditta crucifissioni di sibiu dû circa sarbata ô muzeul de artà di bucarest icunugraficamenti riprenni li calvari fiamminghi dû stissu annu ma succissiva è la crucifissioni di anversa sarbata ô musée royal de beaux arts nta parti vascia dâ tàvula l òpira è prittamenti fiamminga mentri ntâ parti àuta si vidi la canuscenza dû spazziu di l arti italiana dû è la prima cummissioni comu mastru un gunfaluni pi na cunfratirnità di reggiu calabbria dû ô si trova a missina ntô circa ci veni attribbuita l esecuzzioni dâ cusidditta unni si vìdunu puru l influssi di l òpira di piero della francesca li dui tavuleddi di reggiu calabbria abramo servito dagli angeli e san girolamo penitente sunnu dû periudu doppu lu tra lu e lu circa rializza lu ritrattu d omu dû museu mandralisca di cefalù ntê ritratti antonello a diffirenza di àutri italiani chi utilizzàvanu la posa di prufilu adotta la pusizzioni a tri quarti tipicamenti fiamminga chi pirmetti n anàlisi fìsica e psiculòggica cchiù minuta lu schema cumpusitivu di stu ritrattu veni pigghiatu sempri ntê ritratti succissivi lu pirsunaggiu è nsiritu nta nu sfunnu scuru cu lu bustu tagghiatu sutta li spaddi testa furriata versu destra mentri l occhi ô cuntrariu sunnu fissi supra chiddi dû spittaturi la luci illùmina lu latu destru dâ facci mentri lu latu mancinu è nta l ùmmura ntê ritratti succissivi metti sempri nu zòcculu di màrmuru di sutta cu nu cartidduzzu pittiatu câ firma e la data ntô circa è a venezzia unni veni in cuntattu cu la pittura di giovanni bellini lu salvador mundi è la sò prima òpira firmata e datata mille simo quatricentessimo sexstage simo quinto viije indi antonellus messaneus me pinxi ma cchiù probabilmenti lu fici ntô turnatu in sicilia rializza lu politticu di san gregoriu dû è lannunciazione dû museu bellomu di sarausa unni lu spazziu nun è unificatu dâ pruspittiva ma di na fina graduazzioni di luci dû stissu annu è lu san girolamu ntô studiu sarbatu â national gallery di londra ntô accumenza l àutru pirìudu vinizzianu nzina a l autunnu dû studia la fiura umana sia pi quantu riguarda l anatumìa chi la espressivitati dirivati di la spirienza belliniana e pierfrancescana dû è lecci homo dû collegiu alberoni di piacenza firmatu e datatu antonellus messaneus me pinxit dû stissu annu sunnu la crucifissioni dâ national gallery di londra firmata e datata antonellus messaneus me pinxit lu ritrattu d uomunu dâ national gallery di londra la pietà dû museu correr lu ritrattu d uomunu chiamatu lu cunnuttieru dû louvre lu ritrattu d uomunu dâ gallirìa borghesi e la madonna col bambino dâ national gallery di washington tra lu e lu pittìa la pala di san cassiano ora a vienna òpira mutilata di cui rèstunu la vèrgini supra lu tronu e quattru santi a mezzu bustu tra lu e lu pittìa la pietà dû museu del prado di madrid dû circa è lu san sebastianu di dresda tra lu e lu fa lu cristu â culonna dû louvre doppu ca riturnau in sicilia rializza ntô l annunziata di palermu cugghiuta ntô mumentu ca l àncilu si nni jiu murìu a missina ntô lu sucialìsimu è na currenti di pinzeru lijata ê muvimenti pulìtichi ca a partiri dû sèculu xix luttaru pi canciari la vita suciali e ecunòmica dî classi menu abbienti e n particulari dû prulitariatu lu muvimentu upiraru di cui niscìu fora lu sucialìsimu prisintau pâ prima vota lu prubbrema dâ justìzzia suciali e di la parità ecunòmica ô centru di l aggenna pulìtica trasfurmau radicarmenti li formi dâ pulìtica urganizzànnusi n partiti di massa e circannu di cuurdinari la propia attivitati pulìtica a liveddu ntirnazziunali lu sucialìsimu nizziarmenti si metti contr a ô libbiralìsimu clàssicu ca pòstula lu libbirìsimu n econumìa addumannannu mmeci la nazziunalizzazzioni o la sucializzazzioni di tutti o parti di l attivitati ecunòmichi cuntesta l idia dî niutralitati di l istituzzioni statali rispettu â lutta di classi e si batti pûn mutamentu dû rolu dû statu o addirittura ntâ virsioni avanzata di karl marx e ripigghiata di l anarchismu pi la sò eliminazzioni supra lu chianu ntirnazziunali lu muvimentu sucialista nasci comu un muvimentu pacifista e favurèvuli a l autuditirminazzioni dî pòpuli cuntrappunènnusi a lu nazziunalismu e a lu mpirialismu ntâ prassi tuttavìa tanti partiti sucialisti o currenti d iddi finìscinu p abbannunari lu pacifismu e lu ntirnazziunalismu appujannu li mprisi bèllichi dî sò paisi cu mutivazzioni patriòttichi stu votafacci pruvoca n tanti paisi pulèmichi e scissioni partiti e muvimenti estrimamenti diversi tra iddi si difineru sucialisti tanti d iddi supravvìvinu ancora òi e fòrmanu una dî cchiù mpurtanti currenti pulìtichi n europa nunchî la principali cumpunenti dâ sinistra europea lu muvimentu sucialista canusci nummarusissimi scissioni accusi ricìprochi d aviri tradutu l idiali urigginari etc la scissioni cchiù mpurtanti è prubbabirmenti chidda virificata ô ndumani dâ rivuluzzioni d uttùviru ca vidi na larga fedda dâ sinistra dî partiti sucialisti staccàrisi e scègghiri la dinuminazzioni cumunista già utilizzata n passatu d arcuni tiurici sucialisti comu karl marx pi nfurmazzioni supra lu cumunismu e supra àutri particulari currenti dû sucialismu si rimanna ê pàggini rilativi accussì comu pi l illustrazzioni dittagghiata dî duttrini dî vari pinzatura sucialisti li muvimenti ottucinteschi dirìvanu dî lutti rivuluzziunarî ripubblicani n particulari dâ spirienza dâ rivuluzzioni francisa cû muvimentu dî muntagnardi e dî sanculotti e dî rivolti cuntadini ca dû mediuevu si ripitìanu ciclicamenti contra l aristucrazzìa tirriera a li voti sti rivolti assumìanu cunnutati riliggiusi ca sfuciàvanu nta l agualitarismu e ntâ cumunioni dî beni di pruduzzioni ntô sèculu xix s appi lu sucialismu di robert owen n regnu unitu mentri in francia na nfruenza supra li primi muvimenti l appi videmma lu sansimunismu vidi henri de saint simon na currenti pulìticu riliggiusa ca divulgava lu pacifismu e la cumunioni di li beni nta na sucitati c avissi datu a ogni ndividuu lu rolu a iddu cchiù cunciniali ntô stissu filuni si nsirìu auguste blanqui li primi muvimenti sunnu difinuti sucialismu utupìsticu e poneru li basi di l ideoluggìa sucialista ndividuànnuni li scopi e prupunennu un mudellu vuluntariu di vita suciali cumuni lu tèrmini sucialismu scintìficu venu cuniatu di karl marx pi ndicari la sò visioni dû sucialismu illustrata ntê sò nummarusi òpiri supra la sucitati la storia e l econumìa n uppusizzioni a lu sucialismu utupista marx ritinìa ca la prassi dû muvimentu upiraru avissi a èssiri ispirata di na rigurusa anàlisi a marx si devi la nuzzioni di lutta di classi illustrata ntô manifestu dû partitu cumunista marx si pruponi ntê sò òpiri di dimustrari comu lu capitalismu gistutu dâ burghisìa upprimissi lu prulitariatu travagghiatura gnustriali ntâ fasi stòrica n cui scrivìa nta l òpira das kapital lu capitali karl marx analizza comu li capitalisti accattàssiru forza travagghiu dî travagghiatura uttinennu lu drittu di rivìnniri lu risurtatu di l attivitati pruduttiva comu prufittu vidi marxismu pî dittagghi chistu secunnu marx porta a na nun justa e nun sustinìbbili distribbuzzioni dâ ricchizza pi marx era sulu chistioni di tempu li classi travagghiatrici di tuttu lu munnu prisa cuscenza dî sò cumuni ubbièttivi s avìssiru unutu pi ruvisciari lu sistema capitalista ca l upprimìa ridistribbuennu li ricchizzi nun justamenti suttratti a iddi lu cunziddirava un risurtatu nun evitàbbili dûn prucessu stòricu n attu dî ruini dû capitalismu sarìa sorta doppu un piriodu di transizzioni dittatura dû prulitariatu na sucitati n cui lu statu avissi cuntrullatu li menzi di pruduzzioni la sò prupitati avissi passatu â sucitati stissa ntô sò cumplessu lu statu era distinatu a dissulvìrisi la prupitati privata avissi statu limitata a l effetti pirsunali la cunsiquenza dâ prupitati cullittiva di li menzi di pruduzzioni avissi stata nta l òttica di marx la fini dâ divisioni dâ sucitati n classi suciali e di cunsiquenza la fini dû sfruttamentu e la china rializzazzioni dû ndividuu l ateismu carattirìstica dû sucialismu marxista era na cunsiquenza lòggica dû matirialismu dialètticu ca lu marxismu aduttava comu mètudu l idei di marx vennu sviluppati n tanti dirizzioni diversi arcuni pinzatura pìgghianu di marx sulu lu mètudu d anàlisi dâ sucitati mentri lu nascenti muvimentu sucialista nn abbrazza cu entusiasmu la parti rivuluzziunaria mittennu n secunnu chianu lu pinzeru di li sucialisti nun marxisti comu l anàrchici pierre joseph proudhon o michail bakunin e li già citati utupisti fu ntô segnu di marx ca fu criata la prima ntirnazziunali sucialista o assuciazzioni ntirnazziunali dî travagghiatura l urganizzazzioni ca raggruppava li muvimenti sucialisti di tutta europa prestu s evidenzia tuttavìa na granni divisioni tra li siguaci di l idei di trasfurmazzioni sociali di marx e li sucialisti n gèniri li cussidditti sucialisti rifurmisti o gradualisti comu karl kautsky n girmania filippu turati n italia o li marxisti austriaci vidìanu cu favuri li spirienzi dimucràtichi e ripubblicani comu pussìbbili approdu di l istanzi di canciamentu dâ sucitati li primi sucialisti rifurmisti nun mittìanu n discussioni l idìa ca lu sucialismu fussi la naturali evuluzzioni dâ sucitati uccidintali ca comu avìa evulutu dû fiudalèsimu ô capitalismu burghisi pi la crisi dû fiudalèsimu stissu avissi avutu a evulvìrisi naturarmenti di capitalista n sucialista pi via dî cuntraddizzioni nterni dû capitalismu ma ritinìanu ca lu passaggiu s avissi virificatu graduarmenti attraversu na serî di riformi suciali vidiri sucialdimucrazzìa li sucialisti rifurmisti pinzavanu ca lu sucialismu fussi la naturali evuluzzioni dâ sucitati uccidintali ca s avissi a evùlviri naturarmenti di capitalista n cumunista pi via dî cuntraddizzioni nterni dû capitalismu tràmiti na siquenza di riformi puru cuncurdannu supra tali evuluzzioni li sucialisti rivuluzziunari comu rosa luxemburg n girmania o jacintu minotti sirrati n italia pinzàvanu mmeci ca stu canciamentu nun avissi mai abbinutu spuntaniamenti ma avissi richiestu na rivuluzzioni doppu la rivuluzzioni russa dû e la terza ntirnazziunali dû lu sucialismu rivuluzziunariu cuincidìu sustanziarmenti cû cumunismu libbirtarismu o libbirtarianismu putissi èssiri un sinònimu d anarchismu l anàrchici nfatti si difinìscinu spissu libbirtari di tanti dicenni stu tèrmini è però usatu pi difiniri n senzu cchiù anchiu ddi tiurìi ca dùnanu priminenza â scigghiuta nnividuali davanti ê pritisi di qualegghiè putiri pulìticu accussì n senzu strittu è usu cumuni difiniri libbirtarismu o libertarianism n ngrisi la currenti anarcu capitalista zoè la virsioni cchiù strema dû pinzeru libbirali la quali attruvau li propi sprissioni cchiù significativi n murray n rothbard lu libertarianism affunna li sò ràdichi ntâ tradizzioni dû ndividualismu miricanu e nta l anarchismu autòctunu dû xix sèculu warren spooner tucker e prufessa l idìa d un mircatu cumpritamenti autorigulatu ca mmesti agni aspettu dâ vita dû nnivìduu nclusi li sirvizza di prutizzioni la giustizzia e lu drittu la maiuranza dî sò tiòrici sunnu fautura dû giusnaturalismu lockianu ma asisti videmma na varianti utilitarista david friedman n europa li màssimi spunenti di tali tiuria pulìtica sunnu hans hermann hoppe e anthony de jasay n italia l istanzi libbirtari attruvaru diffusioni grazzi a l òpira d arcuni editura comu l edizzioni liberilibri rubbettino e leonardo facco lu di sittèmmiru di si custituìu a trivigghiu bergamu un ca si pruponi d aggiri quali mprisa d idei e ô di fora dî lòggichi partìtichi zoccu cumunimenti veni difinutu razzismu è nu nzemi d attiggiamenti cchiù o menu marcati d azzioni cchiù o menu manifesti di priggiudizziu nigativu e o discriminazzioni supra basi etnica e o razziali cumunimenti lu razzismu è n ideoluggìa ca prufessa la supiriuritati di na razza rispettu a n àutra e justifica n evintuali discriminazzioni e o upprissioni di chiddi li quali sunnu cunziddirati nfiriuri e pussìbbili spigari lu razzismu comu l esaspirazzioni dû tassu d etnocintrismu fisiuluggicamenti prisenti ntâ sucitati n cunnizioni di cumpitizzioni ecunòmica ntra gruppi nti un cuntestu di risursi limitati n stu quatru tri sunnu li cunnizzioni funnamintali pû manifistàrisi dû razzismu autru fatturi di cunziddirari nti na pruspèttiva sturica è ca lu razzismu è nu finòminu rilativamenti ricenti e è strittamenti cunnessu a l etati culuniali quannu li granni putenzi europei svilupparu ideoluggìi razzisti pi risulviri la dissunanza ntra valura cristiani d aguagghianza e caritati e lu sfruttamentu dî pupulazzioni ndiggeni n amèrica comu n africa razzismu scintificu è lu tèrmini utilizzatu pi ndicari na particulari forma stuica di razzismu urganizzatu funnata a partiri di lu xix sèculu n europa e ntê amèrichi ca nasci n àmmitu univirsitariu ntra li scienzi naturali e suciali di l èbbica prinnennu nizziu dâ bioluggìa di l antropoluggìa dâ ginitica dâ midicina dâ criminoluggìa e dâ sociuluggìa rifacènnusi n manera spissu distorta â tiurìa evuluzziunista di charles darwin e ô pusitivismu primisa òi ritinuta nfunnata di sta tiurìa pseudoscintifica fu chidda di ritèniri ca l èssiri umani fussiru custituuti di razzi diversi ogniduna ôn gradu diversu d evuluzzioni rispettu a l àutri e ca li mitodi di classificazzioni dâ zooluggìa putìanu èssiri utilizzati pi ndagari li carattiristichi dî stissi n sta classificazzioni s ammiseru graduatorii ca prisuppunìanu arcuni razzi èssiri supiriuri pi liveddu evulutivu e ntillèttivu a l àutri n particulari idda cridetti di ducumintari ca la cussiditta razza janca o ariana fussi lu liveddu massimu ragghiuntu di l evuluzzioni naturali dâ specii umana sustinennu l esistenza di razzi supiriui sti tiurìi desiru lu via â nascita di l eugginitica eu bona genia discinnenza àutra pseudoscienza ca mirava â prisirvazzioni dâ purizza dû patrimoniu giniticu dî pòpuli janchi sustinennu na campagna pulìtica cuntra li matrimoni e li rapporti ntirrazziali ca putissiru purtari â nascita di figghi razziarmenti mpuri e digginirati assirtura di sta tiurìa foru espunenti di primu chianu ô massimu liveddu dî scienzi naturali e suciali di tuttu lu munnu p oltri un sèculu la classificazzioni dî cussidditti razzi fu lungamenti utilizzata pi raciuni pulìtichi e dibbattuta ntra li scinziati ca non arriniscìanu a ragghiunciri risultati univirsarmenti cundivisi majuritariamenti dû ô idda sustinìa la supiriuritati di na prisunta razza nurdica o girmanica ntâ quali èranu nclusi li italiani dû nord supra tutti l àutri ntra cui chidda miditirrania italica usati duranti lu xix sèculu a sustegnu dû culunialismu e dû drittu â schiavitù l esitu pulìticu cchiù vistusu di sti tiurìi ntô xx sèculu foru li liggi razziali n tanti parti di lu munnu usa sudafrica girmania italia e lu stèrminiu nazzista lu razzismu scentificu vinni rifiutato puliticamenti e scintificamenti sulu doppu la fini dâ sècunna verra munniali quannu câ pubblicazzioni dâ dichiarazzioni supra la razza ntô l unesco dicritau n manera ufficiali la nun esistenza dî razzi umani e ncuraggiau li nummàrusi biologi a arricurdari custantimenti l assenza di validitati scintifica dâ nuzzioni di razzi umani a siquitu di zò li stissi tiurìi nun sunnu però dû tuttu scumparsi ma ancora òi vennu n granni banna riattualizzati d arcuni estremi minuranzi pulìtichi simpricimenti sustituennu â palora razza chidda d etnia pòpulu o civirtati sustituennu a l elimentu bioluggicu nun cchiù riprupunìbbili chiddu culturali iddi arrinèscinu a mantèniri ntatta la stissa pricidenti mpustazzioni pseudo scientifica lu razzismu scintificu fu pricidutu asciancatu e siquitu d àutri formi di razzismu urganizzatu dittu macàri pri scintificu ntô mèritu di st urtimu la palora razza nun è rifiruta ôn tipu bioluggicu ma ô sensu cchiù ginirali di catigurìa o gèniri st àutra forma di razzismu nun è menu mpurtanti e n dittagghiu prenni tanti noma spicifici a secunnu di l uggettu dâ discriminazzioni classismu siddu rifirutu â discriminazzioni n basi â classi suciali castèismu siddu n basi â casta d appartinenza sèssismu siddu n basi ô sessu ecc tesi duminanti òi ca tenta di spiègari li causi di lu razzismu urganizzatu e scintificu è chidda utilitarista lu razzismu zoè nascissi privalintimenti di mutivi d utilitati pulìtica a difisa dî privilèggi di l ecònumia e di lu putiri di na fazzioni cuntra l àutra lu razzismu ndividuali mmeci è cunziddiratu dâ psicoluggìa un gravi disturbu mintali di tipu narcisisticu comu macàri la xenofobbia ntô xix sèculu n europa e n amèrica arcuni scinziati svilupparu varii tiurìi supra li diffirenzi bioluggichi ntra li razzi e sti tiurìi foru a sò vota strumintalizzati pi liggittimari pusizzioni e pratichi razzisti tanti di sti tiurìi foru di tannu abbannunati dâ cumunitati scintifica pirchî ritinuti errati o pirsinu pseudoscintifichi ntâ mèrica culuniali ancora prima ca la schiavitù culuniali divinissi cumpritamenti basata supra basi razziali migghiara di schiavi africani èranu a lu sirvizziu dî janchi a ciancu d àutri travagghiatura nun libbiri janchi vinculati di cuntratti a tèrmini n arcuni casi lu tèrmini dû sirvizziu pî schiavi africani significava libbirtati e la cuncissioni dûn tirrenu ma chisti abbinìanu raramenti e pochi africani divinniru prupitari tirreri n stu modu ntô nathaniel bacon cunducìu na rivolta cuntra lu cuvirnaturi e lu sistema di sfruttamentu ca rapprisintava lu sfruttamentu di li culoni cchiù pòviri di parti dî prupitari tirreri sempri cchiù ricchi bacon comegghiè murìu forsi di dissinteria e la rivolta cissau l unitati di lu muvimentu pupulista di bacon era chiddu ca priaccupava chiassai li prupitari tirriri e divinìa ergu stratèggicu attruvari na manera di dividiri puliticamenti la pupulazzioni pi cuntrullàrilla pû cuvirnaturi l aspettu cchiù nun aspittatu e amminazzusu dâ rivolta di bacon era la sò multirazzialitati accussì di ddu mumentu n appoi li ricchi prupitari diciseru dicideru ca sulu l africani avissiru stati utilizzati comu schiavi e ê culoni janchi vinniru prumisi li binifici c avissiru stati risirvati a l africani siddu avissiru cuntinuatu a aviri cuntratti di sirvizziu a tèrmini stu canciamentu detti abbiu ô longu e nfami piriodu dâ sucitati schiavista miricana ntâ quali li schiavi vinìanu sfruttati pi l agricultura e nutivurmenti ntâ pruduzzioni di cutuni e tabbaccu ntô nordest la schiavitù era menu cumuni di sòlitu riligata ê sirvitù dumèstica nun vuluntaria la siparazzioni suciale basata supra lu culuri dâ peddi pirmiau prestu ogni aspettu dâ cultura culuniali miricana la schiavitù ntê stati cunfidirati tirminau ufficiarmenti câ pruclamazzioni d emancipazzioni emancipation declaration ca vinni emanata ntô di jinnaru dû prisidenti abraham lincoln la schiavitù tirminau ntô paisi nteru cû tridicèsimo aminnamentu ca vinni dichiaratu ratificatu ntô di dicèmmiru nunòstanti chistu rimasugghi di razzismu rimaseru rimaneru ntê stati unuti chî cussidditti liggi di jim crow disparitati ntâ crianza aducazzioni e atti vandalici diffusi lu passaggiu dû civil rights act ntô fu significanti ntô mudificari l accittazzioni suciali di lu razzismu n amèrica lu muvimentu miricanu graputamenti razzista cchiù canusciutu è forsi lu ku klux klan urganizzazzioni di cunfratirniti d estrema dritta ca prumovi la tiurìa dâ supranitati dâ razza janca ufficiarmenti lu klan avissi abbannunatu la clannistinitati e la viulenza scigghiennu na cchiù dimucratica lutta pulìtica doppu stu canciu di linia pulìtica n amèrica si furmaru na miriadi di gruppi ca si rifanno a l ideoluggìa e ô folclori nazzista comu lu war white aryan resistance lu circuitu dû white pride world wide e lu partitu nazzista miricanu a partiri di l unificazzioni italiana l establishment pulìticu e culturali italiani nfruinzatu dî tiurìi ntirnazziunali dû razzismu scintificu vidi articulu ntâ paggina dû pusitivismu e di l eugginitica s urintau versu pusizzioni razzisti e antimiridiunali e tanti studiusi miridionali sustinniru a sò vota l anti miridiunalismu di stu clima pulìticu e culturali foru artifici ntra l àutru li pubblicazzioni dû criminologu cèsari lumbrusu auturi di saggi tinnenti a addimustrari l innata natura criminali di li miridiunali e pû quali lu nteru pòpulu di lu menzujornu assumi li cunnutati dû dilinquenti atavicu li tiurìi di giseppi sergi luiggi pigurini alfredu nicèfuru prisidenti dâ sucitati italiana d antropoluggìa e dâ sucitati italiana di criminoluggìa ca scrivìa la razza maliditta ca pòpula tutta la sardigna la sicilia e lu menzujornu d italia avissi a èssiri trattata aguarmenti cû ferru e cû focu dannata â morti comu li razzi nfiriuri di l africa di l australia ecc di enricu ferri sècunnu cui la minuri criminalitati nta l italia sittintriunali dirivava dâ nfruenza cèltica gugghiermu firreru arcancilu ghisleri nunchî di tantissimi àutri maggistrati mèdici psichiatri òmini pulìtici ca nfruinzaru grannimenti l upinioni pubblica italiana e munniali nun foru pusizzioni isulati ô cuntrariu era la cumminzioni scintifica dâ quasi tutalitati di l òmini di cultura europei nunchî dî ceti diminanti e di l upinioni pubblica di l èbbica già ntô la tesi razzista fu chinamenti avaddata dâ cummissioni parramintari di nchiesta supra la sicilia ca cunchiudiu la sicilia s abbicina macari cchiù a qualegghiè àutra banna d europa ê nfocati areni dâ nubbia n sicilia cc è sangu càuru vuluntati mpiriusa cummuzzioni d animu rapida e viulenta zoè li stissi carattiristichi psico ginitichi ca cû stissu idinticu linguaggiu li razzisti di tuttu lu munnu attribbuìanu â cussidditta razza niura e di chistu èranu accusati li miditirranei d èsseri mèticci discinnenti di pupulazzioni priistorichi di razza africana e simitica stu clima ditirminau tri cosi l attiggiamentu dû statu italianu ca già ntô accittau la tiurìa di l esistenza d armenu dui razzi n italia l euroasiatica padana e ariana l euroafricana centru miridiunali e nigruidi cuntribbuìu n modu ditirminanti â nascita dûn diffusu razzismu antimiridiunali ntô nord italia e n tuttu lu munnu basànnusi supra li dichiarazzioni dî scinziati italiani li stati uniti di mèrica desiru locu a formi espliciti d apartheid pulìticu ntê cunfrunti dî miridiunali n particulari ntê stati dû sud di l usa alabbama virginia ecc cchiù n ginirali l immigrati italiani vinìanu siparati ô sò arrivu a ellis island new york li sittintriunali vinìanu fatti sbarcari dû latu risirvatu ê janchi whites li miridiunali di chiddu risirvatu ê nun janchi non whites divisioni ufficiarmenti avaddata dâ cummissioni dillingham dû sènatu dî stati uniti ntô a li siciliani appoi pi via dâ cchiù ricenti mediuèvali cummissioni cu mori e saracini spittava ntô prufunnu sud miricanu lu suprannomu la nciuria di white niggers negri culuri chiaru oltri chiddu di black dagos black negru dagos di dagger accutiddaturi cu cunsiquenti apartheid ecunòmicu pulìticu e suciali la sò paja era nfiriuri a chidda dî niuri e nzèmmula a iddi spissu èranu linciati pi futili mutivi dû ô sècunnu li dati ufficiali lu di tutti li linciati europei nta l usa èranu immigrati italiani miridiunali e o siciliani e èranu spissu amminazzati dû ku klux klan la stissa campagna razzistica si svulcìu n l australia e n àutri nazzioni di cultura anglosassuni ma nun sulu finu a quannu versu la fini di l anni n italia vinniru varati prubbidimenti li cussidditti liggi razziali fascisti principarmenti cuntra li pirsuni di riliggiuni ebbraica o d uriggini simitica a difisa di na prisunta razza italiana ntô nfatti arcuni scinziati italiani suttascrisseru lu manifestu dâ razza notu macàri comu manifestu dî scinziati razzisti lu cui testu fu scrittu nti netta cuntraddizzioni chî pricidenti tiurìi e n iddu si vosi affirmari p uppurtunismu pulìticu duvutu a l allianza câ girmania l esistenza di n unica iputetica razza italiana ntiramenti ariana lu manifestu dâ razza dû fascismu assimilava li pòpuli latini miditirranei prima cunziddirati nfiriuri a chiddi girmanici e ariani facènnuli ntrammi puri ariani e quinni razziarmenti supiriuri a tutti l àutri sèmiti camiti asiatici slavi ecc la sò pubblicazzioni cuincidiu cu chidda dî liggi razziali n italia ca foru rispunsàbbili dâ dipurtazzioni e uccisioni di cintinara di migghiara d ebbrei zingari e appartinenti a àutri etnii comu effettu gruttescu l annu doppu la pubblicazzioni dû manifestu dâ razza ntô li miridiunali nta l usa divinniru ufficiarmenti whites janchi tuttavia nì stu ripèntinu e cortu canciamentu nì lu succissivu capulinìa dû razzismu scintificu rijittatu comu pseudoscienza subbutu doppu la sècunna verra munniali mudificaru la mintalitati furmata n casi un sèculu di prupaganna antimiridiunali formi nconsci e semi clannistini di razzismu antimiridiunali pirsisteru finu a òi e sunnu spissu ducumintati di dinuncii pirvinuti a liveddu munniali oi st anticu razzismu veni n granni banna riattualizzatu d arcuni simpricimenti sustituennu â palora razza chidda di cultura pòpulu o civirtati e mantinennu ntatta la stissa pricidenti mpustazzioni pseudo scintifica sècunnu arcuni sociuloggi n italia a partiri di lu doppuverra l ffetti di sta longa campagna prupagannistica avissiru datu locu a dui psicoluggìi la prima ô nord sarìa carattirizzata di nu diffusu sintimentu narcisisticu d esaggirata autustima lu nord guida murali d italia la sècunna ô sud avissi ditirminatu un vastu sintimentu fatalista autucummisiratoriu e diffidenti ntê cunfrunti dû statu nta l urtimu dicenniu a chistu s agghiunciru finòmini d abbirsioni cuntra li pòpuli sèmiti l arabbi e nun cristiani n particulari musurmani ntra li quali cci sunnu li stissi europei comu l arbanisi st attiggiamenti sunnu facirmenti misuràbbili ô nord unni di tempu arcuni cunsistenti minuranzi pulìtichi sunnu turnati a èssiri graputi sustinitrici di st antichi tiurìi pseudoscintifichi e razzistichi ca pustulavanu l esistenza di civirtati e pòpuli supiriuri nun sunnu mmeci misuràbbili quantitativamenti ô sud unni nudda idìa xenofobba ricugghiu finora mai anchi cunsensi pulìtici lu razzismu anti ebbraicu c hàvi uriggini sturichi e riliggiusi cchiù antichi sècunnu tanti ndaggini dimuscupichi cuntinua a esistiri n tutta italia sibbeni n formi menu manifesti nti l anni ntû munnu mpera lu razzismu scentificu e la cchiùparti di l antrupòlugi e dî criminòluggi italiani li cchiù famusi sunnu cesare lombroso luigi pigorini arcangelo ghisleri guglielmo ferrero enrico ferri e puru siciliani comu giuseppe sergi e alfredo niceforo ripètunu scrìvunu e pùbbricanu ntê cunvegni italiani e ntirnazziunali ca li siciliani e li miridiunali hannu statu parzialmenti cuntaminati di geni d origgini africana e câ cultura meridiunali evi primitiva e inferiuri sta conclusioni ha statu puru accittata dû cuvernu e dî politici italiani atti dâ cummissiuni d indaggini ntâ sicilia dû li criminologgi cunchiusuru ca cù stu fattu s avissi a spiegari la natura viulenta e la cultura criminali dî meridiunali stati miricani comu l alabama cunzideranu li siciliani non whites e li suttapunnu a l apartheid a ellis island new york l immigrati italiani venunu spartiti italiani dû nord janchi di na banna chiddhi dû sud di n àutra la dillingham commision dû senatu dî stati uniti atti dû stabbilisci ca l italiani dû sud nun sunnu uguali a chiddhi janchi dû nord e ca li siciliani hannu forti nfluenzi nigroidi ntâ sta manera si spiega l origgini dû preggiudizziu sia italianu ca munniali contru li meridiunali sta discriminazziuni ntâ vari modi dura dô ô lu mpirialismu è na pulìtica finalizzata a stènniri lu cuntrollu di l autoritati supra entitati straneri cu mètudi d annissioni e o di mantinimentu di lu putiri sia dirittamenti supra lu tirritoriu sia cu menzi nun direttti di esircizziu dû cuntrollu supra la pulìtica e o l ecònumia d àutri stati lu tèrmini è usatu a li voti pi discrìviri la pulìtica di nu statu tisa ô mantinimentu di culonî e dominî n terri luntani puru siddu lu statu stissu nun si cunzìddira nu mperu n sensu latu lu tèrmini mpirialismu pò ndicari na pusizzioni ntillittuali ca mplicassi la cumminzioni ca la cunquista e lu mantinimentu dî mperi hannu na valenza pusitiva tali puntu di vista è spissu unutu a lu prisuppostu dâ supiriuritati culturali o d àutru tipu ntrìnseca a lu putiri mpiriali cuniatu n francia a li tèmpura dû secunnu mperu n rifirimentu a li disigni eggimònici di napuliuni iii lu tèrmini mpirialismu s affirmau n nghilterra â fini di l anni di l ottucentu pi ndicari lu prugramma di spansioni culuniali dû cuvernu disraeli e trasìu appoi nta l usu cumuni comu sinònimu di pulìtica di putenza e di cunquista tirrituriali supra scala munniali sibbeni sunnu spissu utilizzati comu sinònimi li tèrmini culunialismu e mpirialismu hannu n rialtati un significatu diversu nfatti lu culunialismu praticatu n europa finu dî tempura dî granni scuperte geografichi è ligatu suprattuttu â nizziativa di privati e si carattirizza pi na pinitrazzioni quasi esclusivamenti ecunòmica mentri lu mpirialismu ca nasci â fini di l ottucentu prisupponi lu disegnu dûn cuvernu cintrali voltu a ubbièttivi d assuggittamentu pulìticu e sfruttamentu ecunòmicu li fattura â basi dû finòminu dû mpirialismu sunnu multèplici e varianu a secunna dî diversi nazzioni n particulari li paisi c avìanu già canusciutu na ntensa ndustrializzazzioni prima tra tutti la gran britagna foru attratti di mutivazzioni ecunòmichi nun mancaru appoi li mutivazzioni di caràttiri ideològgicu e pulìticu n particulari li paisi ca si jittaru nta l abbintura mpirialista senza aviri un sòlidu sviluppu nnustriali comu p asempiu la girmania e l italia lu fìciru suprattuttu pi mutivi di pristiggiu videmma a costu di cumpiri scelti nun cumminienti dû puntu di vista ecunòmicu quasi tutti li cunquisti culuniali foru signati di l usu nun discriminatu dâ forza contra li pupulazzioni ndìggeni e li friquenti rivolti ca scattàvanu si cunchiudìanu spissu n veri e propî massacri di lu puntu di vista ecunòmicu la spirienza culuniali appi arcuni effetti pusitivi supra li paisi ca nni foru mmistuti purtannu ôn migghiuramentu di l apparatu pruduttivu ma chistu a prezzu dûn cuntinuu dipaupiramentu di risursi culturali e umani noltri la criazzioni di econumìi urientati essinziarmenti a l espurtazzioni stravulcìu n tanti casi un miccanismu pruduttivu urientatu versu lu mircatu nternu e ca garantìa armenu la sussistenza dâ pupulazzioni fu misu n motu un prucessu di sviluppu ma n funzioni dî ntiressi dî culunizzatura li quali di lu restu s apprupiaru sistimaticamenti di granni parti dî ricavi ecunòmici dî paisi culunizzati l effettu dû mpirialismu supra li culturi dî paisi culunizzati fu dirumpenti li sistemi culturali c avìanu na cchiù sòlida tradizzioni e ch èranu ligati a strutturi pulìticu suciali urganizzati comu ntê paisi di l asia e dû nord africa s addifinneru megghiu bonu diversu fu lu casu di l africa cchiù arcàica animista e pagana ccà foru nfatti altirati ê funnamenta l equilibbri dî tribbù e dî villaggi mentri nteri sistemi di vita di riti e di valura traseru rapidamenti n crisi supra lu chianu pulìticu la spansioni culuniali finìu pi favuriri la furmazzioni o l arruspigghiu di nazziunalismi lucali a òpira suprattuttu dî novi quatri diriggenti ca si furmaru ntê scoli europei e v assurbiru l idiali dimucràtici e li principi di nazziunalitati l europa s attruvau a espurtari chiddu ca menu avissi addisiatu lu bisognu d autucuvirnàrisi e di dicìdiri dû propiu distinu nta l ùrtimi anni li crìtichi ô mpirialismu foru mossi chiù ca supra lu chianu pulìticu supra lu sò aspettu culturali cu particulari riguardu â criscenti nfruenza glubbali dâ cultura miricana arcuni tuttavìa discùrrinu supra stu significatu allargatu dâ palora supra la basi ch è estrimamenti suggettivu distìnguiri tra ntirazzioni ricìprochi e nfruenza ndutta la fonti di st articulu è uicchipidia taliana lu fimminismu fu un muvimentu sortu nta l anni cu lu ntentu di mudificari radicarmenti la divisioni sissuali di li roli maschili e fimminili e quinni di rimèttiri n discussioni n tutti l aspetti dû campari assuciatu na girarchizzazzioni umana c assigna un menu o un cchiù a li diversi ndividui n basi a meri rapporti di putiri c attròvanu funnamentu propiu ntâ sissualitati maschili e ntê sò prujizzioni suciali e pulìtichi lu fimminismu pirtantu rimittìu n discussioni a partiri di l anàlisi dâ propia sissualitati autucuscenza tutti li sittura dâ sucitati dâ quali cuntistava l aspettu e lu caràttiri furtimenti maschilista e lu fattu d èssiri ritta supra discriminazzioni di sessu ndividuannu li nessi esistenti tutt òi tra la sissualitati e li putiri n antisignana di lu muvimentu cchiù emancipazziunista ca fimminista datu macari lu piriodu stòricu fu olympia de gouges ca cu la dichiarazzioni dî dritti dâ fimmina e dâ cittadina dû ponìu li sò cuntimpuranei di frunti ô rolu nigatu ntô spazziu pùbblicu dî fìmmini nta l anni anni sittanta lu muvimentu armenu ntâ sò parti majuritaria cintrau li sò pràtichi pulìtichi di l anàlisi dâ suggittivitati ca puru pirmani ancora òi n arcuni gruppi a un àmmitu suciali luttannnu pâ cunquista di cchiù granni dritti civili ca purtaru in italia â ntruduzzioni dû divorziu â mudifica dû drittu di famigghia ntô a l istituzzioni dî cunsultorî familiari â liggi supra li pari uppurtunitati â libbiralizzazzioni di li cuntraccittivi e a l appruvazzioni dî liggi ca rigulanu l abbortu enormi la pruduzzioni littiraria filusòfica pulìtica pruduciuta dî fìmmini di l anni a òi prima di tannu tanti sunnu li testi ca jìssiru liggiuti e studiati tra chisti rimani a tutt òi funnamintali l òpira di simone de beauvoir ca didicau â storia dî fìmmini e a li stiriutipi maschili un vuluminusu saggiu il secondo sesso lu fimminismu doppu l anni n francia e n italia acquista la cunnutazzioni tiòricu pulìtica di pinzeru dâ diffirenza sissuali criannu locura lochira di discussioni e di mpegnu comu sunnu li libbrarìi dî fìmmini li centri di ducumintazzioni l assuciazzioni culligati â ricerca di lu pinzeru e dâ storia fimminili lu pinzeru dâ diffirenza fimminili appi modu di sprimìrisi e addivintari canusciutu videmma nta l universitati li scritti dâ filòsufa francisa luce irigaray inauguraru sta scola di fimminismu l ètica dâ diffirenza sissuali è lu sò scrittu pubblicatu nta l anni luce irigaray già a l èbbica di speculum lu sò testu dû avìa stata traduciuta n talianu di luisa muraru e st autrici funnatrici dâ libbrarìa dî fìmmini di milanu cu àutri fìmmini comu lia cigarini ispiratrici d unu di li primi gruppi siparatisti di fìmmini lu demau ntô sti fìmmini e àutri comu nta l anni succissivi li filòsufi dâ cumunitati diòtima di virona custrueru e svilupparu lu pinzeru dâ diffirenza sissuali n italia e la ricerca ca lu sustinni macari nni àutri paisi comu la girmania e la spagna câ cumunitati duhoda di barcillona ci sunnu gruppi ca fannu rifirimentu a lu pinzeru dâ diffirenza sissuali li fìmmini òi ricanùscinu lu valuri dâ prisenza fimminili ntâ storia nun cchiù rivinnicannu n prima istanza li disaggi ca campau cû patriarcatu ma analizzannu e ricanuscennu l òpira di civilizzazzioni ca li fìmmini svulceru ntê sèculi e la divirsitati dû pinzeru fimminili ntê sò tanti sprissioni lu pinzeru dâ diffirenza sissuali è na mpustazzioni ca teni cuntu anzituttu dî pràtichi fimminili supra lu travagghiu di l attravirsamentu dî rilazzioni matri figghia e òi videmma di nu sguardu rivoltu ô sessu maschili quannu voli ntirrugàrisi supra li diffirenzi tra li sessi li fìmmini ca fannu rifirimentu ô pinzeru dâ fimminilitati comu diffirenza custrueru un pircursu ca grapi novi strati di canuscenza attraversu la rivuluzzioni fimminista câ sò taciuta e estisa ntisa siddu filusufìa storia cìnima arti drittu psicoluggìa pedaguggìa e storia dâ scienza pussièdinu novi punti di vista sti canuscenzi traseru macari ntâ vita cutidiana canciannu tanti mudalitati di trasmissioni dî canuscenzi e di ntirazzioni suciali dî quali nun sempri la sucitati è cuscenti é quinni na ricustruzzioni dû sapiri umanu ca nun si scorda d aviri n urìggini ntâ pulìtica ntâ vita cutidiana e ntô sò cuncretu mpiegu ntô tempu cu funnamintalismu riliggiusu si ntennni di sòlitu na forma strema di ntigralismu riliggiusu ca s havi quannu un cridenti pritennni ca la propia visioni dû munnu ntisa n senzu anchiu quinni cumprisu l aldilati havi a valiri pi tutti l àutri vennu cunziddirati nfidili siddu nun adirìscinu a l ùnica riliggiuni vera etimològgicamenti funnamintalismu signìfica lu ritornu di na riliggiuni a li sò principi urigginari veri o prisunti ca sunnu di stu puntu di vista lu funnamintalismu è spissu ligatu â littura diretta di li testi sacri senza ntèrpriti fattu cumuni chistu n tanti setti prutistanti e cchiù diffusu n italia tra li tistimoni di gèova lu funnamintalismu tenni a èssiri comegghiè ligatu ê tri granni riliggiuni monoteìstichi abbraismu cristianèsimu islam ntê riliggiuni basati supra tanti divinitati risulta prisumibbirmenti cchiù fàcili accittari na pluralitati d idìi e quinni un certu rilativismu culturali pi tanti lu tèrmini funnamintalismu jissi macari applicatu a arcuni tiurìi ecunòmichi tipicamenti niulibbirìstichi pi li quali lu mircatu avissi a èssiri l ùnicu rigulaturi dâ vita suciali lu tèrmini funnamintalismu comu puru chiddu di ntigralismu jissi usatu cu prudenza e cu misura difficirmenti chiddi a cui veni assignatu un tali tèrmini cuncòrdanu cu tali catalucazzioni ca fa ntènniri ca l usu dî tèrmini ntigralismu e funnamintalismu è a li voti un signali dâ prisenza di prufunni diffirenzi culturali tra l assirvaturi e l assirvatu baccialona pizzaottu baccialona o baccellona ntâ parrata lucali è nu cumuni sicilianu di abbitanti dâ pruvincia di missina la sò ària è di km lu cumuni cunta ammeri abbitanti ca sù chiamati bacciallunisi e pizzauttisi ma acchidunu li nciurìa mancia cagnola i baccialunisi e nfummicati i pizzauttisi chistu picchi si cunta chi in tempu di guerra i baccialunisi si manciavanu i cani pi fami a pizzaottu inveci c era na funnaci unni si facianu i matuni e c era na ciminera intra o paisi nta zona du vecchiu spitali chi ittava fumu notti e jonnu eccu picchi a nciuria di nfummicati pizzaouttu è ranni quantu menza città e l autra menza è baccialona pizzaottu è moltu antica mentri baccialona è moderna sunnu divisi du ciumi longanu e si pi sfuttuna i comuni s avissuru a dividiri attonna tutti i cosi cchiù mpurtanti si trovanu nto territoriu i baccialona l amministrazioni da città non s avissi a scuddari chi avissi a curari puru i biddizzi di pizzaottu chi sunnu tanti inveci di spenniri tutti i picciuli pi baccialona lu nomu havi urìggini di l umònima citati catalana mmeci l àutra banna di lu nomu pozzo di gotto veni di lu nomu di niccolò goto nu nòbbili missinisi chi avìa la patrunanza supra la pizz a ottu ô viaggiaturi attentu non ci può scappari â sumigghianza tra â posizzioni giografica dâ cìtati catalana e chidda dâ cìtadina dû tirrenu è chista l ipotisi cchiù accriditabbili chi trova funnamentu ntâ duminazzioni dâ curona d aragona e poi ntâ sicilia spagnola dû quannu l isula ppî quasi cinqu seculi è suttaposta â nfluenza ibberica confluendu unitamenti ô regnu di napuli sutta â giurisdizzioni dâ curona di spagna â stissa analugia ravvisaru i primi conquistaturi pruvenenti dâ cuntea d aragona e dâ cuntea di baccialona di spagna â cîtati catalana degradanti supra i lievi e spogghi prupaggini timminali dî pirenei e affacciata a meridiuni supra û mediterraneu ppî contru â secunna è pusata ntâ chìanura chi scinni a sittintrioni a latu dî rilevi cuddinari e virdissimi dâ catina dî peloritani s affaccia ntô golfu di patti ntô mari tirrenu ntâ patti infacci all isuli eolie ntâ pozzioni di costa cumprisa tra â penisula di milazzo a levanti e û promuntoriu dù tunnaru a punenti û nucleu cchiù anticu dâ cìtadina s idintifica ccû pizzaottu chi potta û nomi duvutu ô scavu d un puzzu a usu irrigu ntâ terra cultivata posta tra û turrenti idria e û longano appartinenti ô missinisi nicolò goto comu discrittu in latinu vulgari ntô documentu datatu nicolao de gotho in quo puzzo de gotho ntô i pizzauttisi ottenunu dâ gran corti arcivescuvili di missina l autorizzazzioni a eliggiri û cappeddanu di stanza a san vitu senza cchiù dipenniri dall arcipretura di milazzu ottenutu û ricunuscimentu è avanzata â richiesta di riscattu â corti di madrid contru û putiri vessatoriu di milazzu â cui giurisdizzioni pizzaottu dipindia puliticamenti e fisicamenti costituendunni nâ luntana frazzioni vinculu chi sarà definitivamenti ntirruttu û maìu e sanciutu ccû reggiu dicritu dû viceré sutta û regnu di filippu iv di spagna assumi û titulu libera et realis civitas putei de gotho â frazzioni a punenti dû turrenti longanû a sô vota dipinnia dâ giurisdizzioni di castroreale e avia già seguitu l esempiu dâ cumunità vicina ribbillandusi ai giurati castriciani facendu ricanusciri in campu ecclesiali â propria innipinnenza atti nutarili risalenti ô â castroreale riportunu â denominazzioni dâ cuntrada o casali di barsalona nomi da attribuiri verosimilmenti â prisenza ntê libbri di battjiu di pizzaottu dû nominativu di graziosa barsalona ppî contru è vera â tisi chi û nomi â località fu datu dî marinari spagnoli avendu riscuntratu â nutivuli rassumigghianza dî dui territori l autonomia dû casali di baccialona è delibbirata dû parlamento siciliano assimbrea riggiunali siciliana ricanusciuta dû re û maìu e ratificata â vienna û fìvraru dû re firdinannu iv di burboni o firdinannu i dî dui sicili l unioni amministrativa dicritata û iènnaru ntrasi in viguri û giugnu ppî vuliri di re firdinannu ii dî dui sicili o firdinannu v di burboni decidendu chi û novu cumuni furmatu dâ fusioni dî dui antichi cuntradi purtassi û nomi cumpletu di baccialona pizzaottu sunnu scartati dô re tutti l opzioni di nomi avanzati dirivati dâ palora longanu riscuotendu l apprezzamentu unanimi ppî contru â binivulenza iniziali si trasfurmmirà in odiu e rancuri ntê cunfrunti dû munarca in seguitu all azzioni criminali intraprisi in tutta â pruvincia in particulari modu a milazzu e missina chi cci valiu â ngiuria di re bomba â cìtati appena custituita i baccialunisi e i pizzauttisi ricuprirunu un ruolu ditimminanti ccû nutevuli contribbuti ppâ cacciata difinitiva dî burboni dâ pruvincia e dâ sicilia intira sempri fattivi ntâ tutti î vicenni nsiriti ntô prucessu d unificazzioni dû nascenti regnu d italia ntâ l aria currispundenti all attuali territoriu cumunali sunnu stati rinvinuti i seguenti nsidiamenti l attivitati ecunòmichi principali sunnu l agricultura l addivamentu bovini e ovini e l artiggianatu li culturi privalenti sunnu li ciriali la racina li gissi l alivi l agrumi e li tabbacchi carattirìstica è la pruduzzioni artiggianali dû lignu e n particulari modu dî vutti francesca chillemi bacciallunisa di diciottu anni fu miss italia i riti dâ sumana santa sunnu nâ manifestazzioni riligiusa populari tipica dû periudu pasquali lu tèrmini capitalismu si rifirisci n gèniri a la palora capitalismu è usata cu tanti significati diffirenti a li voti upposti n ogni casu la majuri parti sunnu varianti dâ difinizzioni sistema ecunòmicu n cui li beni capitali appartennu a privati ndividui comu tanti tèrmini d usu cumuni e comu la majuri parti di li tèrmini cu mplicazzioni ideològgichi capitalismu havi tanti significati e tanta cunfusioni diriva dû sô utilizzu siddu nn havi un significatu particulari o nun è un simprici slogan o nsultu usatu senza particulari significati o peju cu lu ntentu di figghiari cunfusioni lu capitalismu comu finòminu zoè lu sistema dâ prupitati privata dû capitali è cirtamenti diversu di lu capitalismu comu ideoluggìa la prumuzzioni filusufica di tali sistema na nuzzioni cumpritamenti diversa l uppusitura dû capitalismu a voti nèganu ca chisti rapprisèntanu cosi sustanziarmenti diversi o dicinu ca vannu di pari passu puru siddu si pò discutiri siddu dui significati dâ palora capitalisme dû stissu tipu sunnu o menu n quarchi modu aquivalenti n basi a na particulari nuzzioni suggèttiva d aquivalenza p evitari di sautari di palu n frasca travisannu li pusizzioni di l àutri quannu s accusa quarchidunu d èssiri un sustinituri dû capitalismu sti cuncetti diversi vannu chiaramenti distinti pî sucialisti scintifici lu capitalismu è un sistema ecunòmico suciali basatu supra lu privileggiu di classi e supra lu sfruttamentu li menzi pi pruduciri la ricchizza li menzi chî quali la sucitati supravvivi sunnu munupulizzati di na nichissima minuranza dâ pupulazzioni o n modu pirsunali o nun dirittamenti attraversu lu statu cû risurtatr ca tutti l àutri hannu a vinniri li propii capacitati lavurativi travagghiativi a dda minuranza pi na ritribbuzzioni pûn salariu o stipenniu ca nun pò mai èssiri equu rispettu a lu valuri di chiddu ca si pruduci n àutri circustanzi nun ci sarìa arcunu prufittu e è lu prufittu ca prucura a dda minuranza lu sô rèddito priviliggiatu e ch è lu scopu ncuranti dâ pruduzzioni sutta lu capitalismu la lutta di cumpitizzioni pî prufitti ntô capitalismu porta a aumintari li ritmi di pruduzzioni stress e nsicurizza a lu travagghiu a faciri dammaggi a l ammienti a verri e sprecu pi priparativi di verra ca li spisi p armi rapprisèntanu ci sunnu tanti ideoluggìi pulìtichi diffirenti e a li voti upposti ca valutanu pusitivamenti lu capitalismu tanti ideoluggìi diffirenti e a voti cuntrapposti s upponnu a lu capitalismu n favuri di lu cullittivismu o ecònumia chianificata tra cui autri ideoluggìi pruponnu na fusioni dî dui approcci poichî esistinu accussì tanti ideoluggìi divirgenti ca prumòvinu o s upponnu a lu capitalismu pari difficili accurdàrisi supra na lista d argumintazzioni pro o contra ciascuna di l ideoluggìi susu elincati fa affirmazzioni assai diversi supra lu capitalismu arcuni si rifiutanu d utilizzari stu tèrmini tuttavia pari pussìbbili ndividuari quattru chistioni siparati e distinti supra lu capitalismu c hannu chiaramenti supravvissuti ô xx sèculu e sunnu ancora òi discussi arcuni analisti sustennu o sustinniru di pussidiri risposti simprici a st addumannati ma li scienzi pulìtichi li vèdinu n ginirali comu diversi sfumaturi di griciu e assai difficili dari na risposta ubbièttiva n apparenza nun ci fu mai n accordu chiaru supra li mplicazzioni linguistichi ecunòmichi etichi e murali zoè supra l di lu capitalismu stissu n anticchia comu nu partitu pulìticu ca tutti cèrcanu di cuntrullari a priscinniri di l ideoluggìa la difinizzioni di capitalismu n un datu mumentu tenni a riflèttiri li cunflitti cuntimpuranei tra gruppi di ntiressi arcuni cumminazzioni tutt àutru ca obbii dimòstranu la cumplissitati di lu dibbattitu p asempiu joseph schumpeter sustinni ntô ca lu capitalismu era cchiù efficienti afficaci di quarsiasi altirnativa ma cunnannatu dâ sô justificazzioni cumplessa e astratta ca lu cumuni citadinu â fini nun avissi difisu noltri li varii assirzioni si suvrapponnu parziarmenti cunfunnennu la majuri parti dî participanti ô dibattitu ayn rand fici na difisa urigginali dû capitalismu comu còdici murali ma li sô argumintazzioni n mèritu a l efficienza nun èranu urigginali e èranu scelti pi sustèniri li sô assirzioni n tema di murali karl marx sustinìa ca lu capitalismu fussi efficienti afficaci ma iniquo nta l amministrazzioni di nu scopu nun murali e pirtantu n difinitiva nun sustinìbbili john mcmurty un cummintaturi currenti di lu muvimentu no global cridi ch è divinutu sempri cchiù equu nta l amministrazzioni di tali scopu nun murali robin hanson n àutru cummintaturi attuali si spia siddu l adattizza e l equitati e la muralitati ponnu èssiri rialmenti siparati di menzi ca nun sunnu pulìtici nfini l argumintazzioni s appèllanu furtimenti a gruppi di ntiressi diversi sustinennu spissu li sô pusizzioni comu dritti li prupitari attuarmenti ricanusciuti suprattuttu azziunisti di sucitati e ditintura d atti di prupitati tirrera o dritti di sfruttamentu dû capitali naturali sunnu ginirarmenti ricanusciuti comu sustinitura di dritti di prupitati estrimamenti forti n ogni casu la difinizzioni di capitali s anchiau anciau n tempura ricenti pi cumprènniri li mutivazzioni d àutri gruppi di ntiressi mpurtanti artisti o àutri criatura ca s affidanu ê liggi di drittu d auturi ditintura di marchi e brivetti ch ammigghiòranu lu cussiddittu capitali ntillittuali upirara ch esircitanu pû cchiù lu sô misteri guidati dûn corpus imitativu e cunnivisu di capitali istruttivu li misteri stissi hannu tutti mutivu di prifiriri lu status quo dî liggi di prupitati attuali rispettu a qualegghiè nsemu di pussìbbili riformi pirzinu judici midiatura o amministratura ncarricati di l esicuzzioni equa di quarchi còdici eticu e dû mantinimentu di quarchi rilazzioni tra capitali umanu e capitali finanziariu ô nternu di na dimucrazzìa rapprisintativa capitalistica tènninu a aviri ntiressi pirsunali a sustèniri l una o l àutra pusizzioni tipicamenti chidda c assegna a iddi un rolu significativu nta l ecònumia capitalista sècunnu karl marx stu rolu nn havi na riali nfruenza supra la sô cugnizzioni e li cunnuci nisurabbirmenti versu punti di vista nun cunciliàbbili zoè nuddu accordu è pussìbbili midianti la cullabburazzioni di classi tra gruppi di ntiressi upposti e è chiuttostu la lutta di classi a difiniri lu capitalismu sta pusizzioni fu prumossa di tanti muvimenti rivuluzziunari di lu xx sèculu ma fu spissu abbannunata n pratica poichî parìa cunnuciri â verra di classi na viulenza nfinita tra li diversi punti di vista oi videmma ddi partiti tradizziunarmenti cuntrari ô capitalismi p asempiu lu partitu cumunista cinisi di mao tse tung nni vèdinu un rolu ntô sviluppu dâ sô sucitati lu dibbattitu è cuncintratu supra li sistemi di ncèntivi nun supra la chiarizza etica o supra la struttura murali cumplissiva dû capitalismu n argumintazzioni muderna mpurtanti è ca lu capitalismu simpricimenti nun è nu sistema ma surtantu nu nsemi di dumanni prubblimatichi e assirzioni riguardanti lu cumpurtamentu umanu simili â bioluggìa o a l ecoluggìa e â sô rilazzioni ô cumpurtamentu animali cumplicatu di lu linguaggiu di la cultura e di l idei umani jane jacobs e george lakoff argumintaru siparatamenti l esistenza di n etica dû guardianu funnamintarmenti ligata â cura e â prutizzioni dâ vita e di n etica dû cummircianti cchiù ligata â pratica esclusiva tra li primati dû cummerciu jacobs pinzava ca li dui avissiru sempri stati siparati ntâ storia e ca quarsiasi cullabburazzioni tra d iddi fussi curruzzioni zoè quarsiasi sistema unificanti ca pritinnissi di faciri assirzioni riguardanti ntrammi sarìa simpricimenti a lu sirvizziu d iddu stissu autri duttrini si cuncèntranu supra l applicazzioni di menzi capitalisti ô capitali naturali paul hawken o a lu capitali ndividuali ayn rand dannu pi scuntata na struttura murali e ligali cchiù ginirali ca scuraggia l applicazzioni di sti stissi miccanismi a èssiri nun viventi n modu cuircitivu p asempiu la cuntabbilitati criativa ca cummina la criativitati ndividuali cû cumplessu funnamentu istruttivu dâ cuntabbilitati stissa a parti argumintazzioni assai ristritti c avanzanu miccanismi spicifici è arquantu difficili o privu privatu di sensu distinguiri li critichi di lu capitalismu dî critichi dâ civirtati europea uccidintali dû culunialismu o di lu mpirialismu st argumintazzioni spissu ricòrrinu ntircanciabbirmenti ntô cuntestu di l estrimamenti cumplessu muvimentu no global ch è spissu ma nun univirsarmenti discrivutu comu anti capitalista ntô xvi sèculu nasci lu sistema capitalisticu carattirizzatu dû mpiegu di manudòpira salariata di l usu sistimaticu di machini e di l urganizzazzioni di l attivitati pruduttivi ô fini di mutiplicari lu capitali mmistutu già nta l xi sèculu s avìa passati di n ecònumia di sussistenza ossia ca cunsuma zoccu pruduci a n ecònumia mircantili ntâ quali li dirrati alimèntari ca n pricidenza avìanu sulu valuri d usu avìanu assmutu un valuri di scanciu essennu n parti distinati â vinnita li fiudatari pi prucuràrisi li merci di lussu ca li novi cummerci mittìanu a sò dispusizzioni avìanu favurutu tali trasfirmazzioni e cunsintutu la nascita dâ burghisia la classi fiudali era però arinisciuta a mantèniri la propia pusizzioni priminenti cuncidennu monopoli e privileggi ê curpurazzioni di mircanti abbunnanzìa di capitali di mmèstiri scumparsa dâ sirvituti dâ glebba espropriu dî picciddi cuntadini dispunibbilitati di forza travagghiu favuriscinu ntô xvi sèculu la nascita di na classi mprinnituriali ca mmesti capitali nta l acquistu di machini materii primi attrezzi simenti e ntô pajamentu di salari pi pruduciri beni di cummirciari multiplicannu accussì lu capitali mmistutu li salariati nun campanu megghiu dî servi dâ gleba però mentri st urtimi essennu ligati â terra nun sunnu patruna dâ propia forza travagghiu lu salariatu pò vinniri tali forza travagghiu anzi l hàvi a pòniri n vinnita poichî nun pussiède li menzi di pruduzzioni pi travagghiari n propiu lu mprisariu hàvi comu fini la pussibbilitati di riimmèstiri capitali e prufitti p uttèniri utili sempri majori punennu iddu stissu e li propri dipinnenti ô sirvizziu di lu capitali p uttèniri tali risurtatu hàvi a sapiri spagnari sparagnari usari razziunarmenti forzi tempu e pruduzzioni e sapiri valutari li rischi pi dispòniri di manu d òpira salariata è nicissariu ca scumpari la sirvituti dâ glebba pi mudificari li mitodi di pruduzzioni è nicissariu ca cessa lu riggidu cuntrollu dî curpurazzioni pirchî si ponnu acquistari terri hàvi a cissari lu vincolu di l inalinabbilitati pi pristari o prènniri a prèstitu danaru nun hannu a èssiri vinculanti li diveti dâ cresia contra l usura gradatamenti tali cunnizzioni si virificanu lu sirvaggiu scumpari lu siquestru dî beni dâ cresia e li enclosures tirreni dimaniali ca n ngrlterra passanu ê privati cunsèntinu l acquisizzioni di nutèvuli quantitati di tirrenu li pruibbizzioni dâ cresia contra l usura sunnu elusi li curpurazzioni sunnu ancora putenti n citati ma nun ntê campagni unni li mprinnitura furniscinu materii primi e attrizzaturi ê labburatori familiari extraurbani sistema dumèsticu e a voti nzignanu sistemi di travagghiu cchiù rapidi ritiranu lu prudottu finutu e l immèttinu supra lu mircatu tali sistema pirmetti di pruduciri merci cchiù ecunòmichi e quinni cchiù facili di vinniri ntô xvi sèculu nascinu li manifatturi attivitati tipugrafica mitallurgica miniraria e fabbrichi d armi c abbannunanu lu sistema dî labburatori familiari c adattavanu a lu sistema capitalisticu la pruduzzioni artiggianali e cuncintravanu la manudòpira salariata n fabbrichi attrizzati cu strumenta furnuti dû capitalista tali sistema pirmetti di sparagnari spargnari supra li spisi ginirali e cunsenti la cullabburazzioni suciali li forzi dî travagghiatura vennu usati cchiù razziunarmenti cumpari la divisioni dû travagghiu ca pirmetti d accilirari la pruduzzioni e limita l apprinnistatu ô piriodu nicissariu a mparari pochi simprici upirazzioni bonu cchiù cumplessu è l apprinnistatu di n artiggianu ntô xvi sèculu si virifica un nettu ncrimentu dimugraficu suprattuttu ntê citati ca sunnu li centri dâ pruduzzioni e dî scanci a anversa ntô nasci la prima bursa pû cummerciu dî tituli e finu ô la citati resta lu cchiù mpurtanti centru finanziariu europeu l attivitati spiculativi privalinu supra chiddi pruduttivi li banchi arriccògghinu e distribbuiscinu li capitali e puru essennu di p iddu mpruduttivi fannu pajari pî propi sirvizi li granni bancheri sunnu n rapportu cû putiri pulìticu a lu quali cuncèdinu prèstiti uttinennu appalti e privileggi e nun di radu nfruènzanu li scelti pulìtichi lu capitali finanziariu addipenni dî vicenni pulìtichi e quinni quannu li suvrani nun uttimpèranu ê mpegni finanziari assunti gravi crisi scunvolcinu l attivitati finanziaria ditirminannu na serii di fallimenti e na ricissioni ginirali è zoccu accadi ntô quannu lu reghi di spagna e lu reghi di francia pajanu li criditura nun n oru bensì n tituli di statu svalutati àutri capitali sunnu spirpirati n attivitati nun pruduttivi o distruttivi noltri aumenta la pupulazzioni nun pruduttiva funziunari curtiggiani etc la crisi ecunòmica dâ sècunna mitati dû pirmetti a li fiudatari di riprinnirisi e allenta l affirmàrisi dû capitalismy a la fini di lu xv sèculu lu miditirraniu avìa ancora na mpurtanza priminenti ntô cummerciu europeu ma li scuperti geografichi spòstanu l assi ecunòmicu europeu versu l atlanticu e acquisiscinu mpurtanza sivigghia cadici anversa londra e amsterdam nunòstanti zò li bancheri taliani rèstanu li cchiù attivi e àbbili n europa la pruduzzioni dâ seta ntô xvi sèculu è quasi un munupoliu talianu firenzi e vinizzia pruducinu priggiati vitrerii e ntô milanisi e ntô briscianu sunnu assai sviluppati la mitallurgia e la fabbricazzioni d armi carrara esporta li sò marmi marmuri edilizzia tipugrafia e editoria manuzziu a vinizzia sunnu li cchiù prugriditi d europa l agricultura grazzî a l estisi òpiri di bunifica cunsenti nu ncrimentu dâ pruduzzioni e l italia pò espurtari ciriali la spagna mporta dâ mèrica oru e argentu ca appoi affluiscinu n tutta europa pruvucannu na gravi nflazzioni ifatti li mineri miricani sunnu assai pruduttivi e la manudòpira schiava costa puchissimu e quinni oru e argentu pèrdinu valuri e cunsiquintimenti videmma li muneti cuniati cu tali mitalli noltri l aumentu dâ quantitati di muneta circulanti e la criscita dimugrafica pruvòcanu n aumentu dâ dumanna di prudotti â quali nun currispunni ncrimentu dâ pruduzzioni e li prezzi duranti lu xvi sèculu quatruplicanu la burghisia trai vantaggiu di l aumentu dî traffici e aumenta li prezzi adiquànnuli â nflazzioni però li salari nun aumèntanu n prupurzioni quinni li nòbbili ca campanu di rènniti fissi li salariati e li cuntadini vèdinu pijurari li propii cunnizzioni ecunòmichi mentri aumèntanu li vadagni dî grussisti e dî ntirmidiari la classi fiudali si ndibbulisci e tra salariati e ctntadini sirpeggia lu malucuntentu nta l europa urièntali però la nubbiltati è ancora ligata â terra e trai vantaggiu dâ situazzioni la fonti di st articulu è uicchipidia taliana li tèrmini libbiralismu e libbirali vennu usati sia ntô linguaggiu cumuni ca ntâ tiurìa pulìtica cu significati diversi ccà n accupamu esclusivamenti dû libbiralismu comu duttrina pulìtica ntô linguaggiu cumuni libbiralismu pò èssiri usatu comu sinònimu di magnanimitati e larghizza di viduti la palora veni dâ francisi libéral zoè libbirali a picca a picca versu lu nizziu dû sèculu xix libbirali accuminzau a divèniri aquivalenti di favurèvuli a lu ricanuscimentu dî libbirtati ndividuali e pulìtichi la prima citazzioni n lingua ngrisa cu stu significatu acchiana ô n sensu mudernu si riteni ca lu tèrmini libbiralismu fu usatu pâ prima vota ntô n spagna ntô parramentu riggiunali las cortes di càdici li ràdichi dû libbiralismu sunnu tuttavìa assai cchiù antichi ponnu èssiri attruvati ntê duttrini giusnaturalìstichi di john locke ntê tiurìi dî filòsufi scuzzisi david hume edimmurgu e adam smith e nta lilluminismu francisi sturicamenti lu libbiralismu nasci comu ideoluggìa dâ burghisìa ntô mumentu n cui idda lutta contra li munarchìi assuluti e li privileggi di l aristucrazzìa a partiri dâ fini di lu sèculu xviii l èsitu di sta lutta porta a l istaurazzioni dû statu libbirali lu libbiralismu è prubbabbilmenti nzèmmula â dimucrazzìa e ô sucialismu la duttrina ca cchiù nfruinzau la cuncizzioni muderna dû statu e dû sô rapportu câ sucitati si pò dìciri ca cuntaminau quasi tutti l àutri duttrini suciu pulìtichi si parra nfatti di libbiraldimucrazzìa pi ndicari li dimucrazzìi muderni ma videmma di sucialismu libbirali o libbiralsucialismu di cattulicèsimu libbirali e macari di cumunismu libbirali propiu pi chistu però difiniri l idintitati dû libbiralismu n quantu tali è diffìcili puru siddu esìstinu pinzatura ca si difinìscinu libbirali senza àutri accizzioni videmma ê nostri jorna a prupòsitu dû libbiralismu comu cunciputu dî sô funnatura c havi mmeci n idintitati chiuttostu chiara jamu a parrari di libbiralismu clàssicu o puru si pò dìciri a ogni modu ca zoccu cuntraddistingui lu libbiralismu pulìticu n ogni èbbica stòrica è la cridenza nta lesistenza di dritti funnamintali e nun viulàbbili ca fannu capu ô ndividuu e laguagghianza di li citadini davanti â liggi aguagghianza furmali lu puntu di vista di lu ndividuu e lu gudimentu dâ libbirtati ndividuali è cunziddiratu lu paràmitru vàlidu pi judicari la buntati di n urdinamentu pulìticu suciali nni st òttica li putiri dû statu hannu a ncuntrari lìmmiti bon pricisi pi nun lèdiri li dritti e li libbirtati di li citadini nni diriva lu rifiutu di vota n vota di l assulutismu munàrchicu dû cliricalismu dû tutalitarismu e n ginirali d ogni duttrina ca pruclama abbannìa lu sacrificiu dû ndividuu n nomu di fini esterni a iddu lu risvoltu dû libbiralismu n materia riliggiusa è lu laicismu e la siparazzioni tra statu e cresia ntê palori di camillu cavour lìbbira cresia n lìbbiru statu ma lu libbiralismu è laicu videmma pirchî addumanna ô statu di nun ntirfiriri ntê scelti murali ndividuali nuddu mi pò custrìnciri a èssiri filici a sô modu comu zoè iddu si mmàggina lu benèssiri di l àutri òmini ma ognidunu pò ricircari la filicitati pâ via c a iddu ci pari bona purchî nun reca priggiudizziu â libbirtati di l àutri di tènniri ô stissu scopu immanuel kant e nicissariu nfini arricurdari ca ntê stati uniti lu tèrmini liberal havi na sfumatura di significatu diversa putissi èssiri traduciutu cu prugrissista o sucialdimucràticu chiuttostu ca cu libbirali pari ca l usu dâ palora liberal pi difiniri iddi stissi di parti di l ex sustinitura di lu new deal nta l usa fu duvutu ô fattu ca lu maccartismu avìa rinnutu la palora sucialista signu di suspetti simpatìi suviètichi la lingua taliana poni na distinzioni tra libbiralismu e libbirismu mentri lu primu è n ideoluggìa pulìtica lu secunnu è na duttrina ecunòmica ca tiurizza lu disimpegnu dû statu di l econumìa pirciò n econumìa libbirista è n econumìa di mircatu nun timpirata di ntirventi esterni la lingua francisa parra di libéralisme politique libbriralismu pulìticu e libéralisme économique libbiralismu ecunòmicu st ùrtimu chiamatu videmma laissez faire littiralmenti lassati fàciri lu spagnolu di liberalismo social e liberalismo econmico la lingua ngrisa parra di free trade lìbbiru cummerciu ma usa lu tèrmini liberalism macari pi rifirìrisi ô libbirismu ecunòmicu neo liberalism n sicilianu niulibbirismu è lu tèrmini usatu pi ndicari na duttrina iper libbirista di destra sustinuta tra l àutri di margaret thatcher e ronald reagan sibbeni li niulibbiristi si pruclàmanu a li voti li veri eredi dû libbiralismu clàssicu tanti cuntistaru sta pritisa e ritennu ca li niulibbiristi ponnu chiuttostu èssiri cullucati tra li cunsirvatura a lu partitu cunsirvaturi ngrisi appartinìa nfatti la thatcher la furmulazzioni dâ duttrina libbirista si devi a adam smith e a lu sô saggiu la ricchezza delle nazioni la ricchizza dî nazzioni l idei di smith foru entusiasticamenti accugghiuti di li primi libbirali lu libbiralismu clàssicu era sprissioni di n eliti burghisi ligata ô munnu dû cummerciu e di l affari ca s uppunìa a lu prutizziunismu e a lu mircantilismu mposti dî munarchìi di l èbbica secunnu sti pinzatura li còmpiti dû statu s avìssiru a ridduciri ô mìnimu ndispinsàbbili funzioni jurisdizziunali difisa òrdini pùbblicu lu libbiralismu clàssicu è essinziarmenti na duttrina di li lìmmiti dû putiri pulìticu lu prubblema di cu havi a aviri stu putiri ntê propii manu è mmeci l uggettu dâ riflissioni dâ dimucrazzìa la dimucrazzìa ntô sô spìritu spirdu urigginariu richiedi ca lu putiri pulìticu è fattu dirivari di lu pòpulu e ch iddu l esèrcita dirittamenti o attraversu rapprisintanti eletti ma nun si priaccupa d evitari la cuncintrazzioni di lu putiri né di tutilari li minuranzi a lu stissu modu comu jamu a vidiri ntô statu libbirali n anchia fedda dâ pupulazzioni è esclusa dû putiri pulìticu e dû drittu d elèggiri li sô rapprisintanti câ trasfurmazzioni dî stati libbirali n stati dimucràtici la distinzioni jiu sfumannu li dimucrazzìi muderni sunnu videmma ditti libbiraldimucrazzìi pirchî cummìnanu lu principiu dâ suvranitati pupulari cu la tutela di li dritti libbirali la divisioni dî putiri etc lu filòsufu ngrisi john locke pò èssiri cunziddiratu a tutti l effetti lu pricursuri di lu libbiralismu accussì comu la secunna rivuluzzioni ngrisa gluriusa rivuluzzioni ngrisa pò èssiri viduta comu l anticidenti dî rivuluzzioni libbirali dû nizziu dû sèculu xix n ngriterra la mpusizzioni di lìmmiti ô putiri di lu suvranu abbeni a diffirenza ca nta l àutri paisi europei attraversu nu prucessu stòricu graduali ca veni fattu nizziari addirittura ntô mediu evu câ cuncissioni dâ magna charta lu passaggiu di lu fiudalèsimu ô statu libbirali abbeni senza la midiazzioni di l assulutismu munàrchicu siddu s escludi lu piriodu di regnu dî tudor carattirizzatu dûn nutèvuli accintramentu dî putiri ntê manu dî suvrani lu tintativu dâ succissiva dinastìa dî stuart di prulungari lu sistema assulutìsticu cu minuri abbilitati purtau ô scoppiu o â scattata dâ prima rivuluzzioni ngrisa doppu nummarusi scunvulcimenti pulìtici ntô lu parramentu ngrisi arriniscìu a purtari n tronu la dinastìa dî hannover ca si mpignava a garantiri a lu parramentu stissu e a li citadini ngrisi na serî di dritti e libbirtati sulinnimenti pruclamati ntô bill of rights la ngriterra fu accussì lu primu statu ô munnu a èssiri cuvirnatu di na munarchìa custituzziunali la tìpica forma di cuvernu dû libbiralismu clàssicu nta lui locke c appartinìa a lu partitu whig cchiù tardu chiamatu partitu libbirali pubblicau anònimu li dui trattati supra lu cuvernu ca cuntìnuanu la justificazzioni murali dâ rivuluzzioni lu drittu di risistenza contra un cuvernu nun justu locke partìa dâ tiurìa di lu cuntrattualismu già avanzata di thomas hobbes e ripigghiata appoi ntô cèlibbri cuntrattu suciali di jean jacques rousseau ntô statu di natura tutti l òmini sunnu aguali e gòdinu di na libbirtati senza lìmmiti a diffirenza di hobbes locke ritinìa ca l òmini cèdanu a lu corpu pulìticu na parti dâ sô libbirtati sulu pirchî iddu tuteli lu sô drittu â prupitati lu statu nun pò pirciò lèdiri li dritti naturali la famusa triadi vita libbirtati e prupitati viulannu lu pattu suciali lu libbiralismu è di sòlitu cunziddiratu nzèmmula â dimucrazzìa muderna na filiazzioni di l illuminismu nfatti iddu s ispira a l idiali di tulliranza libbirtati e aguagghianza propî dû muvimentu illuminista cuntesta li privileggi di l aristucrazzìa e dû cleru e l urìggini divina dû putiri dû suvranu montesquieu ntâ sô òpira lu spìritu dî liggi fissa n àutru puntu funnamintali dâ duttrina pulìtica libbirali la cridenza ntâ siparazzioni dî putiri putiri liggislativu putiri esicutivu e putiri judizziariu comu garanzìa contra l arbitriu dû putiri statali immanuel kant esprimi lu sô cridu libbirali parrannu di libbirtati aguagghianza e ndipinnenza comu di li princìpî c hannu a règgiri nu statu civili abbisogna assirvari comegghiè ca nun tutti l illuministi sustìnniru cuncizzioni pulìtichi libbirali voltaire e jean jacques rousseau p asempiu puru avennu nfruutu supra la nàscita di lu libbiralismu nun ponnu èssiri cunziddirati libbirali voltaire nun è nfatti ntirissatu â chistioni dâ rapprisintanza pulìtica e dâ divisioni dî putiri p iddu l idiali resta chiddu dûn disputismu illuminatu rittu dûn reghi filòsufu saggiu e tulliranti rousseau di parti sô rifiuta la dimucrazzìa rapprisintativa prifirennu la dimucrazzìa diretta la sô cuncizzioni dâ vuluntati ginirali â quali li citadini hannu a suttamittìrisi nun pari prividiri noltri la tutela dî minuranzi rousseau veni pirciò cunzzidiratu cchiù lu patri dâ dimucrazzìa ca di lu libbiralismu john locke cuniau comu vìstimu la sprissioni ca riassumi la cuncizzioni libbirali clàssica di li dritti ndividuali vita libbirtati prupitati li dritti libbirali pi ccillenza sunnu chiddi c òi vennu chiamati dritti civili tra iddi ci sunnu la libbirtati di paràbbula di riliggiuni l habeas corpus lu drittu a n equu prucessu e a nun subbiri punizzioni crudeli o digradanti la libbirtati dûn ndividuu ncontra un lìmmiti ntâ libbirtati di n àutru ndividuu ma nun pò èssiri ristritta n nomu di valura murali o riliggiusi n zoccu riguarda la sfera privata dû ndividuu a sti dritti s agghiùncinu li garanzìi a tutela dâ prupitati privata riassunti ntô dittu ngrisi no taxation without representation sulu l assimblei liggislativi hannu lu drittu a tassari li sudditti n àutru puntu nun rinunciàbbili dû libbiralismu è nfatti lu statu di drittu la liggi emanata di l assimblei liggislativi è l ùnica diputata a stabbiliri li lìmmiti dâ libbirtati ndividuali pi john locke david hume adam smith e immanuel kant li carattirìstichi ca li liggi avìanu a aviri pi putiri èssiri rispittusi dâ libbirtati èranu si sviluppa la cunsuitùdini di fissari n un ducumentu sulenni sti dritti supra l asempiu dû bill of rights ngrisi li carti dî dritti dî novi stati miricani ndipinnenti e li primi eminnamenti â custituzzioni dî stati uniti dâ mèrica sunnu l antinati di l elenchi di dritti privisti dî custituzzioni ottucinteschi e di chiddi attuali la rivuluzzioni francisa dû e la majuranza dî rivuluzzioni dâ prima mitati dû sèculu xix sunnu ditti rivuluzzioni libbirali iddi hannu nfatti pi scopu la cuncissioni di na custituzzioni ca lìmita li putiri dû munarca e hannu di sòlitu a capu la burghisìa benestanti pi chissu sunnu macari ditti rivuluzzioni burghisi li culonî ca vannu a dari urìggini ê stati uniti dâ mèrica s attròvanu mmeci n un diffirenti cuntestu pulìticu lu putiri contra lu quali si lutta nun è na munarchìa nazziunali ma la curuna ngrisa noltri la pupulazzioni janca dî stati uniti nun è stratificata suciarmenti comu chidda europea nun esisti n aristucrazzìa contra cui luttari né un cleru urganizzatu li culoni miricani sunnu prutistanti né esisti na classi di veri e propî nuddatinenti prulitariatu a causa di l abbunnanzìa di tirreni videmma la guerra di sicissioni miricana pò èssiri viduta comu na rivuluzzioni libbirali ma facennu pi sti raggiuni li duvuti distinzioni idda nun porta â nstaurazzioni di na munarchìa custituzziunali ma di na ripùbblica tra li ducumenti cchiù cèlibbri di l èbbica dî rivuluzzioni libbirali avemu a citari la dichiarazzioni dî dritti di l omu e dû citadinu emanata duranti la rivuluzzioni francisa e la dichiarazzioni di ndipinnenza miricana c altera la triadi di locke parrannu di vita libbirtati e ricerca dâ filicitati lu statu libbirali clàssicu ca s istaura a sìquitu di sti rivuluzzioni è lu statu mìnimu li cui funzioni sunnu limmitati a còmpiti di difisa e òrdini pùubblicu pi lu cchiù lu drittu di votu è ristrinciutu a chiddi c hannu un certu liveddu di rèdditu suffraggiu cinsitariu e ca sanno lèggiri e scrìviri la custituzzioni dû statu libbirali è tipicamenti brevi e flissìbbili la custituzzioni dî stati uniti dâ mèrica ancora na vota si diffirenzia pirchî prividi n elabburata prucidura di rivisioni lu statu libbirali si trasforma n arcuni paisi ngriterra n statu dimucràticu attraversu nu prucessu graduali n àutri paisi francia la risistenza dî classi duminanti porta a scontri viulenti moti dû riprissioni dû cumuni di pariggi li stati uniti custituìscinu un casu a parti li prubblemi c hannu a affruntari sunnu diversi di chiddi di li paisi europei cchiù ca na lutta tra classi suciali pirchî l usa addivèntanu na vera dimucrazzìa si poni la chistioni ca va a èssiri risulvuta sulu tantu tempu doppu di nclùdiri ntô sistema pulìticu gruppi discriminati comu l afrumiricani e l inniani dâ mèrica a partiri dâ secunna mitati dû sèculu xix propiu quannu pari aviri triunfatu lu libbiralismu accuminza a èssiri uggettu di sfirzanti crìtichi l attacchi sunnu di segnu diversu ma n gèniri pàrtinu di dui assunti lu libbiralismu avissi na cuncizzioni parziali dâ libbirtati e di l aguagghianza e na visioni astratta e astòrica dû ndividuu un primu gruppu di crìtichi pruveni dû nascenti muvimentu sucialista filòsufi comu karl marx assèrvanu ca li dritti di l omu sustinuti dî libbirali nun sunnu univirsali ma espriminu l esiggenzi di na ditirminata classi suciali la burghisia n un ditirminatu mumentu sturicu lu passaggiu dû fiudalèsimu a lu capitalismu pirciò li classi duminanti nun ricanuscinu a tutti li dritti pulìtici e sunnu pronti macari a rifiutari la libbirtati di parabbula e di sprissioni a cu va contra li sô ntiressi l aguagghianza furmali pruclamata dî libbirali nun havi sensu finchî pirmaninu enormi disuguagghianzi ecunòmichi la libbirtati pulìtica senza aguagghianza ecunòmica è nu ngannu na frodi na buggia minzogna e li travagghiatura nun vonnu buggii minzogni ntê palori di nàutru cèlibbri rivuluzziunariu l anarchicu michail bakunin marx nutri scarsa fiducia ntâ pussibbilitati di scippari â burghisia lu putiri utilizzannu l istituzzioni ch idda stissa criau li parramenti l elizzioni ma cridi ntâ nicissitati dûn rivulcimentu rivuluzziunariu d iddu va a emèrgiri un sistema ecunòmicu ca renni pussìbbili la china emancipazzioni dî ndividui lu rumanticismu câ sô riazzioni contra l illuminismu critica l univirsalismu libbirali e metti ô centru dâ pulìtica l idìa di nazzioni l òmini nun sunnu cchiù aguali ma signati dî diffirenti idintitati culturali e di l appartinenza ô corpu nazziunali n arcuni virsioni la duttrina nazziunalista nun metti n crisi l idìa di n aguagghianza di dritti tra l èssiri umani spissu però è prisenti l idìa dâ supiriuritati dûn pòpulu supra l àutri p asempiu ntô nazziunalismu tudiscu mentri l idei razzisti avanzati n ngriterra di joseph arthur de gobineau vennu usati comu justificazzioni pâ spansioni mpirialista europea la visioni quasi sacrali dû statu prisenti ntâ filusofia d hegel riprisa di nummàrusi filusofi sturicisti veni puru idda a voti usata contra lu libbiralismu pi dari na nova justificazzioni â subburdinazzioni dû ndividuu ô putiri pulìticu chistu nunòstanti hegel fussi pirsunarmenti favurèvuli â rivuluzzioni francisa e a li principi di libbirtati cuntinua appoi a mantèniri na certa ustilitati versu lu libbiralismu puru siddu n manera via via cchiù sfumata la cresia cattòlica videmma quannu accèttanu li règuli di lu sistema libbirali li primi partiti cattòlici ca nascinu a lu nizziu dû sèculu xx si fannu purtatura di na visioni dû munnu assai diffirenti iddi cuntrapponnu all individualismo libbirali la visioni di na sucitati articulata n corpi ntirmedi e rapporti sulidaristici siddu n materia ecunòmica prisèntanu prugrammi a voti suciarmenti avanzati riprisi n parti di chiddi sucialisti cuntinuanu a uppunirisi â stinzioni dî libbirtati ndividuali spiciarmenti ntâ sfera dû drittu familiari arcuni filusofi arrispunninu a l accusi rivolti dî sucialisti â sô cuncizzioni circannu d accògghiri na parti di l ubbiezzioni e d agghicari a na midiazzioni tra li dui duttrini ricanuscinu zoè la nicissitati di riformi n arcuni campi dâ sucitati spiciarmenti p arriduciri li disuguagghianzi suciali na critica assai seria è chidda purtata dû premiu nobel pi l ecònumia amartya sen lu quali ntô dimustrau matimaticamenti la mpussibbilitati dû rispettu cuntimpuraniu dû libbirismu e di l efficienza paretiana sta sô dimistrazzioni nota comu paradossu di sen fu siquuta dû sviluppu di na tiurìa suciali scevra di tali paradossu tiurìa pi cui sen ricivìu lu nobel ntô àutri filòsufi e òmini pulìtici tuttavìa cuntinuaru a sustèniri ca libbiralismu e libbirismu fùssiru nun siparàbbili n uppusizzioni n particulari a lu sucialismu putemu citari luiggi einaudi ca nta il buongoverno pubblicatu ntô paggina scrissi scrivìu la libertà economica è la condizione necessaria delle credenze la libbirtati ecunòmica è la cunnizzioni nicissaria dî cridenzi pirchî ciascunu pò abbrazzari libbiramenti na fidi la libbirtati ecunòmica è la cunnizzioni nicissaria dâ libbirtati pulìtica o l ecunumista friedrich von hayek ca difinisci lu sucialismu la via della servitù la via dâ sirvituti li libbirali ca tiurizzanu lu libbirismu ecunòmicu comu parti nun rinunciàbbili dî sô duttrini si situanu ô jornu d òi n gèniri a destra n tema d econumìa ma ô centru â sinistra o ô centru sinistra n tema di dritti civili n tèmpura cchiù ricenti arcuni pinzatura s autodifineru libbirali senza spusari n approcciu ecunòmicu libbirista p asempiu l ecunumista john maynard keynes n ngriterra criticau lu laissez faire lassati fàciri n francisi ma cuntinuau a sustèniri lu partitu libbirali ngrisi mentri pieru gubbetti filòsufu antifascista talianu e diritturi dû jurnali la rivuluzzioni libbirali tiurizzau pûn certu piriodu la cumpatibbilitati tra libbiralismu e marxismu a prupòsitu di gubbetti e di li militanti antifascisti di justizzia e libbirtati si cuniau macari lu tèrmini libbiralsucialismu pi ndicari l upirazzioni di sìntesi ca sti pinzatura tintàvanu di fàaciri tra sucialismu e libbiralismu la currenti dû libbiralismu ca nega la mpurtanza dû libbirismu si situa n gèniri puliticamenti ô centru sinistra lu cummerciu è n attu suciali cu porta avanti la vìnnita di beni â cullittivitati va a tuccari li ntiressi d àutri pirsuni e dâ sucitati n ginirali e pirciò ntô sô upiratu n linia di principiu è suttapostu â jurisdizzioni dâ sucitati li ristrizzioni di lu cummerciu o dâ pruduzzioni distinata ô cummerciu sunnu n effetti ristrizzioni e n iddu na ristrizzioni è un mali ma li ristrizzioni n chistioni riguardanu sulu la parti dâ cunnutta umana ca la sucitati è cumpitenti a limitari e sunnu sbagghiati sulu pirchî nun prudùcinu n rialtati li risurtati ch era sô ubbittivu uttèniri dû saggiu on liberty pi cu cundividi lu puntu di vista di mill mentri lu libbiralismu pulìticu è na filusufìa lu libbirismu havi caràttiri mpìricu e lu lìbbiru mircatu è vidutu cu favuri sulu siddu rializza l ubbittivi èticu pulìtici propî di lu libbiralismu pulìticu n rilazzioni a st urtima difinizzioni sorci lu prubblema dû rapportu e dî ntirfirenzi tra la sfera dâ libbirtati e lu sètturi dû drittu li normi liggislativi tènninu a limmitari ntâ sô rilivanza pricèttiva lu carattiri d assulutizza dâ libbirtati esisti na catigurìa di normi chiamata minimu eticu ndispinsàbbili pi rigulamintari li ntiressi ndividuali e chiddi di rangu ginirali lu drittu noltri attribbuisci ô statu di li putiri pi garantiri a tutti la civili cunvivenza ntâ paci e ntâ sicurizza minimu dû minimu eticu d àutra parti lu cuncettu di libbirtati nun pò èssiri idintificatu unicamenti cu chiddu di licitati juridica fissànnunni li lìmmiti cu tutti li cumpurtamenti umani ca nun sunnu contra legem sarìa nfatti troppu cumodu limmitàrisi a rispittari li liggi p appoi faciri tuttu zoccu nun è esprissamenti pruibbutu dû saggiu liberalismo scrivutu ntô di friedrich von hayek pi l enciclopedia triccani 
