casteddu cagliari in italianu càller in cadelanu castell de càller in cadelanu antigu cller in ispagnolu antigu est sa capitale e sa tzitade prus manna de sardigna casteddu est una de is prus tzitades antigas de sardigna e paret chi dd aiant fundada sos fenìtzos a inghiriu de su sèculu viii a c in s oru de s istinu de santa igia su numene fenitzu fiat caral numene plurale ca giai dae tempus meda fiat formada dae unas cantas biddas is romanos lompidos in su a c dd aiant fata sea de provìntzia e amanniada faghende dda crèschere a inghiriu de sa pratza de su cramu fintzas a santu sadurru a foras de sa parte bìvida fiant sos campusantos de tuvixeddu iare cartaginesu e bonàiri in su sèculu ii ap c dd ant fata colònia in edade cristiana at tentu unu pìscamu in edade romana puru su numene fiat plurale carales sos bividores depiant èssere unos mancari a serru casteddu tando carales at sighidu a bìvere a suta de vàndalos e gregos bizantinos sende sèmper sa sea de su guvernadore provintziale in su perou paret chi is arabos dd apant iscontzada e abruscada e tando sos bividores ant lassadu sa tzitade romana pro si nche istugiare in una ala prus segura a s oru de s istàinu a pustis no s at a intendere prus de carales ma de santa ìgia santa gilla santa illa it santa cecilia in edade giuigale santa igia fiat sa capitale de su giuigadu regnu de càlari su numene de sa tzitade antiga si fiat sarbadu in su de su logu santa igia teniat unos bividores una tzinta de muros e una crèsia cadirale sos rastos si podiant bìdere galu in su in ue oe est sa tzentrale elètrica in su sa giuighessa beneita de lacon aiat permìtidu a unos cantos pisanos de fraigare unu casteddu in ue oe est su bighinadu de casteddu de susu idea mala ca in sas gherras intre de pisa e gènua su giuigadu si diat èssere alliadu a sa segunda in su sos pisanos e sos àteros giuigados sardos alliados issoro iscontzant santa igia e nche isparghent su sale sos bividores lassant sas ruinas unos cantos andende a domunoas e bidda de cresia àteros a fundare biddanoa s apendìtziu de casteddu chi totu connoschimus su casteddu si naraiat castellu de castro de callari de custu est bènnidu su numene sardu de sa tzitade casteddu is sardos no podiant bìvere in su casteddu ma sceti in sos apendìtzios stampaxi biddanoa lapola e si carchi sardu fiat agatadu a intru de is muros a ghennas serradas est a nàrrere a su note fiat acumpangiadu a foras ghetadu dae sa turre de santu francau o de carchi àtera in su is catalanos ant cunchistadu sa sardigna pisana fundende una tzitade in su monte de bonàiri est a narrere àire bona ma passende giae in su in casteddu boghende is pisanos e intrende bi sceti bividores catalanos in sas gherras intre de aragone e arbaree casteddu dd ant assitiada sos arbaresos prus bortas ma no dd ant mai pigada dae su casteddu chi is catalanos nàrant càller est sa capitale de unu regnu unidu su regnum sardiniae et corsicae regnu de sardigna e corsica su re est su de aragone apresentadu de unu bisurre o de unu guvernadore in prus inoghe s acorrat su parlamentu sos istamentos tando bi depìant esser unos abitantes fintzas a sa gherra tzivile de su sa sardinna est abarrada a suta de s aragone a in antis e de sa ispagna a pustis cun pagu noas pero de importu s universidade sa cadirale pisana ma torrada a fare in stile barrocu sa festa de sant efis etz pigada dae is austrìacos in su e torrada a cunchistare dae sos ispagnolos in su est assinnada cun totu sa sardigna a su duca de savoia in su su primu guvernadore est istadu su barone de saint rémy su de su bastione semper abarrada cun is savoias oe est su cabulogu de sa regione autònoma de sa sardigna de sa repùblica italiana sa limba corsicana cossa o corsa est una de sas limbas romanzas su logu printzipale de manigiu de su corsu est sa còssiga e a sighire su nord de sa sardigna custu limbazu appartenet a su gruppu italo romanzu e si assimizat tantu a su toscanu chi sos limbistas cussiderant a bortas su cossu comente unu dialetu italianu mancari s evitet de lu narrer gai pro chistiones de tipu politicu custu est su chi naraiat in subra a su corsicanu niccolò tommaseo s istadu frantzesu reconnoschet su corsicanu comente una limba rezonale propia sigundu a cantu narat una cherta sientifica oe in die sos corsicanos allegant in sa limba de su logu semper prus pagu difatis est in perigulu de estintzione sa limba cossa tenet ses o noe variantes ma comente accadit puru in sa sarda bi nde at duas chi diant a partzire s isula in duos sa de su cabu de susu o comente narant sos cossos etotu de sa corsica suprana chi si narat corsu supranacciu e sa de su cabu de jossu chi si narat corsu suttanacciu e tenet meda ite bider cun su galluresu antzis a parrer de limbistas medas su limbazu faeddadu in sa sardigna setentrionale est una variante de cossu is launeddas reuleddas in logudoresu sunt un istrumentu musicale a alenu sighidu de impreu populare fintzas dae sos tempos prus antigos unu brunzeddu agatau in su sartu de ìtiri chi amostat unu sonadore de launeddas nde testimonzat s esistèntzia giai in su tempus nuraghesu est fatu de canna de arriu segada in su mentras de sa luna manna de freàrgiu e lassada sicare pro nessi tres annos s istrumentu est cumponidu dae tres cannas de longària e grussària diferentes duas prus longas sunt presas cun ispagu pìghidu in duos puntos distintos e formant sa croba cando chi sa de tres prus curtza est isorta su bassu o tumbu est sa canna prus longa de sa croba cm pagu prus o mancu e a su sòlitu est setzionadu in duas o prus partes est sena istampigheddos e dat petzi una nota sa tònica fundamentale pro s intonatzione sa segunda canna de sa croba longa su mesu de sa prima e mutida mancosa ca si sonat cun sa manu manca dat sas notas de acumpangiamentu difatis tenet bator istampigheddos retangulares pro sos pòddighes e unu pros sos acordos sa canna isorta mutida mancosedda o destrina ca si sonat cun sa manu dereta tenet bator o chimbe istampigheddos semper retangulares e dat sas notas melòdicas su sonu est produidu dae unu limbatzu chi vibrat comente colat s àera tacheddadu in unu pitzu de canna etotu cramadu cabitza chi s incassat in su cabu de sas cannas pro incassare sa cabitza a sa canna s impreat cheròpighe chi si ponet finas subra de sos limbatzos pro acordare s istrumentu a segunda de sa cantidade càmbiat su timbru de sonu e s otenent sonos acutos o graes pro sonare sas launeddas s impreat una tècnica particulare cramada alenu sighidu chi permitit de inspirare s àera dae su nasu e de l espirare dae sa buca a pustis de aer prenu sa buca de àera unfrende sos cantergios in antis chi custa nch agabet si devet fàghere un àtera inspiratzione a manera de otènnere unu sonu sighidu totu s istrumentu est cramadu finas cuntzertu giogu o fàsciu de cannas e a segundu de sa longària de sas cannas leat sos nùmenes de puntu de òrganu contrapuntu mediana pipia fioràssiu ispinellu e àteros cando non sunt impreadas sas launeddas si costoint in un istugiu a s ispissu de pedde mutidu stracàsciu francu in sas bandas in ue fiat difusu su cantu a tenore mescamente in su campidanu e in su sarrabus sa presèntzia de unu sonadore de launeddas fiat indispensàbile pro acumpangiare sos ballos mescamente in sas festas sa fortuna de sos sonadores est andada minimende in su cursu de su noighentos finas a sos annos otanta cando pro more de istùdios subra de sa mùsica ètnica est torradu a nàschire s interessu pro s istrumentu unu contributu indipensabile in s istudiu de s istrumentu l hat dadu su musicologo danesu andreas fridolin weis bentzon chi hat registradu e trascrittu in pentagramma medas sonadas traditzionales is launeddas funt andadas sparessendi a pagu a pagu in su parti poita ca funt arribaus in sardigna is sonetus e parti poita est arribada de foras fintzas atra casta de musica sa tradizioni est abarrada bia in d unas cantu biddas anca ddu atiat scolas de sonadoris beni connotas chi funt stetias sighidas de is sonadoris benius apustis medas sonadoris ant lassau s arregordu ma no est abarrau nisciunu documentu su primu a essiri intrau in d una sala de registratzioni est stetiu efisceddu melis sonadori de sa scola de su sarrabus funt abarraus is documentus de is registratzionis chi hat fattu me in milano in si e in parti in discus a girus chi funt stetius de pagu torraus a masterizzai e pubbricaus in cd punte organu connotu po essiri su mellus sonadori chi s arregordit mediana iat tentu una fida turmentada me is sonadas cosa sua ddu adiat troppu novidadis e no praxiant meda me is pratzas de is ballus anca is baddadoris no fiant avesus a nodas diversas meda de is chi iant sempiri intendiu praxiat de prus antoni lara issu puru de bidda de putzu chi fadiat a gara cun melis po essi capassu ma issu fiat prus arrispetosu de sa traditzioni mediana a pippia i duus sonadoris iant circau po totu vida de si nci passai pari pari fintzas a candu a s oru de annus si fiant postus de accordiu po fai una registratzioni impari su risultau est stetiu una de is prus bellas cuncordias chi si siant mai intendias registrada in milano in su punte organu e fiorassiu sa scola de su sarrabus est sighida a andai a innantis gratzias a aureliu porcu bidda de putzu e a luigi lai santu idu chi me is annus de sa crisi de is launeddas ant sighiu a mantenni bia sa tradizioni e gratzias puru a medas amministratzionis comunalis ant amostau a medas giovanus sa conoscenzia insoru boghendinci fortzis po sempiri su pirigulu de sparessi de is sonus de canna e de custa musica antiga aurelio porcu spinellu a pipia est stetiu unu de is chi ant sonau de prus me is pratzas de is ballus anca baddant ancora a sonu e canna po ispassiu s attriviat a cantai puru in custaregistrazioni cantat accumpangiau de su maistu antoni lara cantzoni a curba luigi lai fiorassiu riconnotu de totu cantus cumenti su mellus sonadori de oi nc est bessiu unu pagu foras de sa traditzioni e at tentu esperientzias cun cantadoris e sonadoris de musica classica ligera e jazz atru sonadori scienti de melis e lara chi at lassau su sarrabus po andai a bivi a oristanis santa justa est stetiu felicinu pili issu at tentu importantzia manna po fai connosci in oristanis sa moda de sonai de su sarrabus a prus pari accumpangendi i gruppus folkloristicus chi insaras fiant cumentzendi a sì formai tripidi a fiorassiu sa scola de sa trexenta at tentu cumenti de rappresentanti prus importanti dionigi burranca de samatzai ma chi biviat in ortacesus scienti de beppi e francischeddu sanna burranca mediana a pippia tenit su meritu puru de ai scipiu atirai a sa musica sarda sonadoris no sardus chi ant imparau is sonadas de is launeddas po ddas torrai a fai cun atrus strumentus su scienti prus mannu chi hat tentu sergiu lecis de assemini est stetiu unu de is organizzadoris de s associazioni culturali sonus de canna chi est fadendi un opera importanti de ricerca e valorizzazioni de is launeddas a prus pari po sa scola de sa trexenta sa scola de su campidanu e casteddu no at lassau nisciuna documentazioni discografica funt abarradas sceti is registrazionis chi iat fatu af bentzon de pasqualinu erriu punt e organu scienti de giovanni pireddu gratzias a is registratzionis de bentzon funt stetias allogadas una pariga de sonadas de cresia de efisio cadoni messa su campidanu de oristanis puru at tentu unu sonadori nomenau su brichi de crabas ma nemus tenit arregordu de is sonadas suas oi in diri sa traditzioni benit poderata de giovanni casu paui chi secundu af bentzon sonada in d una manera prus antiga de is sonadoris de is atras scolas passu e tresi unu sonadori chi tenidi unu stili diversu est beppe cuga de ovodda bidda de sa barbagia chi sonat ballus chi assimbillant a i cussus de cabu e susu sonaus a sonettu in custus urtimus annus at bessiu a pillu medas sonadoris nous chi funt unu bellu spettu po is launeddas po is annus chi ant a benni unu calendàriu est una manera de calculare sas dies sas chidas sos meses sas festas chi capitant in s annu esistint varios calendarios pro es su calendariu cinesu su calendariu musulmanu e ateros nominamos su calendariu romanu ca at apidu importantzia pro nois otzidentales sos romanos aiant unu calendariu chi s est mustradu imperfetu in su calendariu romanu si faeddaiat de calendas sas primas dies de su mese e de idi idas chi indicaiant sa medade de su mese su in tzertos meses su in ateros giuliu cesare l at cherfidu riformare s est leadu comente puntu de riferimentu s equinotziu de beranu fissendelu a su de martzu e s annu fut de dies e oras su contu s est mustradu isbagliadu ca ognia annu si depiat bogare minutos e segundos passende sos annos e sos sèculos custu isbagliu aumentaiat in sos seculos prus bortas s est presentada s intentzione de lu cambiare spetzialmente dae parte de sos pabas chi s agataiant su problema de fissare sa data de tzertas festas su problema fut tocadu puru dae carchi conciliu su conciliu de su lateranu e su conciliu de trento chi at impostu sa riforma de su calendariu su paba gregoriu xiii ugo boncompagni elegidu in su s est impignadu pro riformare su calendariu pro annos sunt esaminadas varias propostas una pariat rispondere bene a su bisonzu fut fata connoschere a sos res principes universidades sa decisione fut chi in su mese de santuaine de s annu in su calendariu nou si saltaiant dies e a su de santuaine sighiat su de santuaine s equinotziu de beranu depiat essere su de martzu e no si nche depiat allontanare meda e pro custu s est introdusidu s annu bisestile ligada a su calendariu est sa chistione de su contu de sos annos in otzidente su monacu dionisi su minore chi est bividu in su sèculu v vi at fissadu su contu de sos annos dae sa naschida de gesu cristu ponindela in su dae sa fundatzione de roma ma paret chi epat fatu un errore e custa data si depet antitzipare de annos sa bàca esti unu mamiferu allevadu po sa produtzione de su latte bacca de fruttu e po sa petta benidi allevadu lassendelu pasculare in campagna o tenindelu in istallas o in sos duos modos esistini varia ratzas de accas calicuna est allevada po su latte ca nde produede meda ateras sunu allevadas po sas petta un acca cando anzada dada unu itellu bitellu biju su masciu de custu tipu de memiferu est su oe boe su masciu castrau unu tempus boes e baccas funi meda usados po tribaglios po arare po tirare su carru po triulare su masciu adattu po sa riprodutzione est su trau dae boes e baccas maselladas si ogada puru sa pedde e i su corzu chi servidi in s industria su sardu sadu lìngua sarda liwa zada in sas variantes iscritas cun sa grafia campidanesa o limba sarda limba zada in sas variantes iscritas cun sa grafia logudoresa e in lsc est una limba chi faghet parte de su grupu romanzu de sas limbas indoeuropeas chi pro diferentziadura ladina siat a sos faeddadores nativos siat a sos non sardos siat a sos istudiosos de cale si siat tempus si depet cunsiderare autònoma dae sos sistemas dialetales de àrea itàlica gallica e ispànica e duncas classificare che a idioma a contu suo in su panorama neolatinu est una limba faeddada in s ìsula de sardigna est classificada che a limba romanza otzidentale e medas istudiosos la tenent in cunsideru comente sa prus cunservativa de sas limbas chi derivant de su latinu a tìtulu de esèmpiu s istòricu manlio brigaglia rilevat chi sa fràsia in latinu pronuntziada dae unu romanu aposentadu in forum traiani pone mihi tres panes in bertula diat currispòndere a sa tradutzione sua in sardu currente ponemi tres panes in bèrtula cando chi sa base lessicale siat tando belle totu de orìgine latina su sardu cunservat nointames testimonias de su sostratu linguìsticu de sos sardos antigos in antis de sa conchista romana tantu chi s evidèntziant paràulas protosardas e in nùmeru minore meda fenìtziu pùnicas in vocàbolos medas mescamente topònimos in s edade de mesu moderna e cuntemporànea sa limba sarda at retzidu influèntzias de superistradu dae su gregu bizantinu su lìgure su toscanu su catalanu su castiglianu e s italianu dae su sa lege regionale a sa limba sarda reconnoschet sa matessi dignidade de s italianu dae su est fintzas tutelada dae sa lege natzionale italiana n in paris a unas àteras ùndighi minorias ètnico linguìsticas costituinde cussa prus robusta pro su chi pertocat sos nùmeros chi sunt sighende in calada meda mancari custa classificatzione siat criticada a banda de unos cantos autores e istudiosos su sardu propiamente naradu benit partzit fatu fatu a bisu de unas cantas persones in duas ortografias istandardizadas e chi si cumprendent una cun s àtera sa de unu diat dèpere èssere relativa a sos dialetos tzentru setentrionales o logudoresos e s àtera a cussos tzentru meridionales o campidanesos sas caraterìsticas chi benint fatu fatu cunsideradas pro sa partzidura sunt s artìculu determinativu plurale is ambigènere in campidanesu sos sas in logudoresu e su tratamentu de sas vocales etimològicas latinas e e o chi abarrant sas matessi in sas variantes tzentru setentrionales e sunt mudadas in i e u in cussas tzentru meridionales esistent però medas dialetos mutidos de transitzione o mesana es arborense barbaritzinu meridionale ogiastrinu etc chi presentant sos caràteres tìpicos como de una como de s àtera variedade ipotizada custa visione dualìstica de sos dialetos sardos registrada sa prima borta dae su naturalista francesco cetti in su setighentos e torrada a pònnere dae s editore de su ditzionàriu sardu italianu de giovanni spano masaprestu chi sinnalare sa presèntzia de isoglossas beras costituit sa proa de un adesione psicològica de sos sardos a sa partzidura amministrativa de s ìsula fata in època ispagnola intre unu caput logudori cabu de susu e unu caput calaris cabu de giosso e dae ue naschet a pustis a sa traditzione ortogràfica in una grafia logudoresa e una campidanesa illustre su fatu chi custas grafias illustres nascant dae un astratzione de sos dialetos chi s agatant in su territòriu chi imbetzes si còllocant in unu ispètru internu o continuum de faeddadas intellegìbiles una cun s àtera faghet in manera chi resurtet difìtzile a sinnare una làcana bera intre sas variedades internas de genia logudoresa e de genia campidanesa problemàtica comuna in sa distintzione de sos dialetos de sas limbas romanzas sos dialetos sardos fintzas si acumonados dae morfologia lèssicu e sintassi chi in sustàntzia sunt parìviles presentant diferèntzias de caràtere fonèticu e a bortas fintzas lessicale de annotu ma fintzas gasi custas non impedint sa cumprensibilidade de unu cun s àteru sa limba sarda la chistionat galu oe in belle totu s ìsula de sardigna unu nùmeru de locutores chi variat intre e unidades a s ispissu bilìngues sardu italianu in situatzione de diglossia sa limba sarda est impreada mascamente in s àmbitu familiare e locale in su mentres chi cussa italiana est impreada in sas ocasiones pùblicas e pro sa belle totalidade de s iscritura in manera prus a sa minuda dae un istùdiu commissionadu dae sa regione sardigna in su resurtat chi b apant persones pagu prus o mancu chi cumprendant sa limba sarda e de persones pagu prus o mancu in gradu de la chistionare in manera aprossimativa sos locutores ativos de su campidanesu diant èssere pagu prus o mancu su de sos residentes cun persones in gradu de lu cumprèndere e sos faeddadores de sas variedades logudoresas nugoresas diant èssere pagu prus o mancu incluende sos locutores chi istant in s alighera in su turritanu e in gaddura e pagu prus o mancu sos in gradu de lu cumprèndere petzi nemmancu su de sos residentes de sas zonas sardòfonas non diat tènnere carchi cumpetèntzia de sa limba sarda su sardu est sa limba traditzionale in parte manna de sas comunidades sardas in ue istat s de sos sardos su in comunidades cunsideradas ligadas a sa grafia campidanesa su in cussas ligadas a sa grafia logudoresa pro more de su disterru dae sos tzentros sardòfonos mascamente logudoresos e nugoresos cara a sas zonas costeras e a sas tzitades de su nord de sa sardigna su sardu est non pro àteru faeddadu fintzas in sas àreas chi in su tempus coladu non fiant cunsideradas sardòfonas un arresonu a banda cheret fatu pro sos duos idiomas chistionados in su nord estremu de s ìsula chi pro su chi pertocat a sa linguìstica gravitant cara a sa còrsica e a sa toscana sa unu in su nord est chi s est isvilupadu dae una variedade de su toscanu su corsicanu meridionale e s àteru a nord ovest influentzadu dae su toscanu corsicanu e dae su genovesu sa parte manna de sos istudiosos los cunsìderat chistionadas sardas pro su chi pertocat a sa geografia ma pro su chi pertocat a sa tipologia issoro reconnoschent chi faghent parte de su sistema linguìsticu italianu de casta corsicana toscana pro sintassi grammàtica e in parte manna fintzas lèssicu sèculos de abarrare a cusrtu s unu cun s àteru ant causadu su fatu chi intre su sardu e sos dialetos sardu corsicanos chi faghent parte de s àrea italiana b esserent influèntzias pari paris siat fonèticu sintàticas siat lessicales chene però chi custa cumportaret s annuddamentu de sas diferèntzias fundamentales intre sos duos sistemas linguìsticos prus a sa minuda sos chi benint mutidos idiomas sardu corsicanos sunt in sas zonas de difusione de su gadduresu e de su tataresu sa limba sarda la cumprendet una parte manna de sa populatzione su in gaddura e su in su turritanu fintzas si la chistionat una minoria de locutores su in gaddura chene sa tzitade de terranoa in ue sa sardofonia tenet unu ruolu mannu ma inclende sas enclaves linguìsticas minores che a luras e su in su turritanu gràtzias a sas medas ìsulas linguìsticas in ue sos duos idiomas istant paris custa tàula sinottica est cuntènnida in su raportu giai tzitadu de anna oppo curadora le lingue dei sardi una ricerca sociolinguistica commissionadu dae sa regione autònoma de sardigna a sas universidades de casteddu e de tàtari sas orìgines e sa classificatzione de sa limba protosarda o paleosarda non sunt galu connotas cun tzertesa unos cantos istudiosos intre sos cales su linguista isvìtzeru espertu de sos elementos de sostratu johannes hubschmid ant crèidu de pòdere reconnòschere medas istratificatziones linguìsticas in sa sardigna preistòrica custas istratificatziones chi podent èssere postas in sa cronologia in unu perìodu longu meda chi andat dae s edade de sa perda a cussa de sos metallos diant ammustrare a segunda de sas ricostrutziones propostas dae sos autores diferentes cosas simigiantes cun sas limbas paleoispànicas proto bascu ibèricu limbas tirsènicas e su lìgure antigu fintzas si sa dominatzione de roma incumentzada in su a c at importadu giai dae deretu in s amministratzione sa limba latina in s ìsula custa no est istada bona a remplasare in presse cussas pre romanas intre sas cales su pùnicu chi at sighidu a èssere chistionadu finas a su de ii sèculos d c medas raighinas nuràgicas sunt abarradas chene mudas e in medas casos sunt istados incameradas in su latinu locale che a nur chi podet bènnere dae norace e s agatat in topònimos che a nurri nurra e medas àteros in sa regione de s ìsula chi at derivadu su nùmene suo dae su latinu barbaria in sardu logu de sos bàrbaros lemma comunu a s antigu barberia sa gente sua at fatu resistèntzia a s assimilatzione linguìstica e culturale romana pro meda longu e prus che totu in su territòriu de ortzai belle su de sos topònimos si podent derivare dae su sostratu linguìsticu protosardu in paris a sos nùmenes de logu in s ìsula bi sunt diversos nùmenes de prantas animales e formatziones geològicas ligados a sos idiomas indìgenos nointames durante sa dominatzione longa romana su latinu est divenidu in manera graduale sa limba mama de sa parte manna de sos abitantes de s ìsula pro more de custu protzessu profundu de romanizatzione sa limba sarda de oe est classificada comente a limba romanza o neolatina ca tenet caraterìsticas fonèticas e morfològicas prètzisas a su latinu clàssicu unos cantos linguistas pensant chi sa limba sarda moderna siat istada sa prima limba a si partzire dae sas àteras limbas evolvende si dae su latinu a pustis de sa ruta de s imperu romanu de otzidente e sa parèntesi curtza vandàlica sa sardigna torrada a conchistare dae bisàntziu at tentu dae sos bizantinos influèntzias polìticas e culturales pro belle chimbe sèculos sa limba grega de sos bizantinos at frunidu in prèstidu unas cantas espressiones rituales e formales a su sardu e b at àpidu fintzas un ispartzidura de s impreu de s alfabetu grecu su sardu est istadu durante su perìodu medievale sa limba ufitziale e natzionale de sos bator giudicados isolanos antitzipende in emantzipatzione sas àteras limbas neolatinas presentaiat craru unu nùmeru prus mannos de arcaismos e latinismos cunfronta a sa limba de oe s impreu de caràteres oe abbandonaos e in medas documentos una grafia de sa limba iscrita influentzada dae sos influssos de sos iscrivanos fatu fatu toscanos genovesos o catalanos dante alighieri in su de vulgari eloquentia suo nde chistionat e nde bogat a sos sardos in manera crìtica a rigore no italianos latii fintzas si parent chi si podant pònnere in paris a sos italianos ca issos ebbia diant èssere privos de unu vulgare issoro pròpiu e istorchent sa gramatica che a sas monincas istorchende a sos òmines narant difatis domus nova e dominus meus ca a parre suo non diant tènnere vulgare preferende imbetzes istòrchere su latinu custa rapresentatzione cuntestada de su sardu chi a parre de dante fiat latinu sìncheru est istada confutata non dae sa chirca sientìfica moderna ebbia ma fintzas dae su fatu chi su sardu chi si fiat evòlvidu in manera autònoma dae su latinu esseret devènnidu giai in cudda època una limba chi non cumprendiat belle nemos francu sos isolanos famados sunt duos versos de su de xii sèculos atribuidos a su trovadore proventzale rambaldo de vaqueiras chi in su poema suo domna tant vos ai preiada paragonat su sardu a su tedescu e a su bèrberu non t entend plui de unu todesco sardesco o barbarì lett non ti cumprendo prus de unu tedescu o sardu o bèrberu e cussos de su fiorentinu fazio degli uberti su de xiv sèculos chi in su dittamondo iscriet de sos sardos una gente che niuno non la intende né essi sanno quel ch altri pispiglia lett una gente chi nemos cumprendet nen issos cumprendent su chi sos àteros murmutant su primu documentu iscritu in ue cumparent elementos de sa limba sarda est de su s atu de lassa fatu dae barisone i de torres indiritzadu a s abate desiderio pro de s abbadia de montecassinu connotu fintzas che a carta de nicita àteros documentos de annotu mannu sunt sos condaghes sa carta de orzocu su privilègiu logudoresu cunservadu in s archìviu de istadu de pisa sa prima carta casteddaja o bènnida de sa crèsia de santu sadurnu in sa diòtzesi de casteddu e paris a sa segunda carta marsigliesa como cunservada in sos archìvios dipartimentales de sas bouches du rhone in marsìglia in paris a unu autu intre su pìscamu de civita bernardo e beneitu chi tando fiat amministradore de s òpera de sa crèsia majore de pisa sos istatutos tataresos e cussos de casteddu sardu c iscritos in una grafia chi oe diamus pòdere bìdere simigiante che a cussa logudoresa sunt un àteru esèmpiu de importu de documentatzione linguìstica de sa sardigna setentrionale e de sa tàtari cumonale est infines giustu a mentovare sa carta de logu de su regnu de arborea chi est abarrada in vigore finas a su a pustis de s iscumparta de su giudicadu de casteddu e de cussu de gaddura in sa de duas metades de su de xiii sèculos in sos ex territòrios giudicales rùidos in suta de su domìniu de sos de sa gherardesca e de sa repùbblica de pisa b at àpidu unu protzessu de toscanizatzione manna de sa limba locale chi a parre de su linguista eduardo blasco ferrer at causadu una prima frammentatzione de su sardu in antis de tando parìvile meda a parre de carlo tagliavini in s ìsula s andaiat formende una koinè illustre basada in su mollu ortogràficu logudoresu sa limba toscana s at difùndidu fintzas gràtzias fintzas a s istantziamentu de mòngios benedetinos camaldolesos e vallombrosiani in s ìsula un importante documentu in vulgare toscanu est su breve de bidda de crèsia redatu in forma definitiva in su e costituidu dae unu còdighe de leges de sa tzitade minerària de bidda de crèsia oe igrèsias de època posteriore est su breve portus kallaretani redatadu in latinu ma chi nos est arribbadu in sa tradutzione toscana in cussos matessi annos at bidu sa lughe unu testu in latinu su liber fondachi imbentàriu de importu de sos benes pisanos in su giudicadu de gaddura in ue s agatat un insertu in toscanu e s elencu de sos topònimos in sardu e toscanu in su setentrione de sa sardigna imbetzes sunt istados sos genovesos a impònnere s influèntzia issoro siat pro mèdiu de sa nobilia sardu genovesa de tàtari siat pro mèdiu de sos membros de sa famìlia doria chi fintzas a pustis de s annessione de s ìsula a banda de sos catalanu aragonesos ant cunservadu sos fèudos issoro de casteddu sardu e monteleone che a vassallos de sos soberanos de sa corona de aragona sa primu crònaca redatzionada in limba sive ydiomate sardu benit dae sa de duas metades de su de xiii sèculos e sighet sos istilemas tìpicos de su perìodu su manuscritu redatadu dae un anònimu e cunservadu oe in s archìviu de istadu de torinu tenet su tìtulu de condagues de sardina e sighet sos fatos de sos giùighes de su giudicadu de torres s ùrtima editzione crìtica de sa crònaca diat èssere istada torrada a publicare in su dae antoni sanna sa polìtica èstera de su giudicadu de arborea indiritzada a unificare su restu de s ìsula in suta de su regnu suo e a preservare s indipendèntzia sua dae influèntzias istràngias est colada intre una positzione de alleàntzia cun sos aragonesos in funtzione antipisana a una de sensu contràriu antiaragonesa instaurende unos cantos ligàmenes culturale cun sa traditzione italiana sa contrapositzione polìtica intre su giudicadu de arborea e sos soberanos aragonesos devènnidos egèmones in sardigna s est manifestada fintzas cun s adotzione de unos cantos mollos culturales toscanos che a unos cantos mòdulos linguìsticos in s aristanesu e s istile de s incarnatzione pisana architetura militare e religiosa nointames cussu in lìnia cun sa polìtica èstera sua su giudicadu s est distìnghidu pro medas innovatziones che a una casta de iscritura cantzelleresca sa gòtica cantzelleresca arborensa e pro una durita a si sutapònnere tropu a s influssu de culturas furisteras madurada in sa consièntzia de una identidade autòctona ètnica antropològica culturale e linguìstica sua in cada manera una carchi influèntzia italiana est pòdida abarrare in su giudicadu arborense pro more de sa presèntzia in cue de unos cantos notàios giuristas e mèigos bènnidos dae s itàlia e de unos cantos òmine de armas toscanos a cabu de milìtzias locales che a cicarello de montepulciano e giuliano de massa s infeudamentu de sa sardigna fatu dae su paba bonifacio viii in su sena tènnere contu de sas realidades istatuales giai in cue at batidu a sa fundatzione nominale de su regnu de sardigna una fase longa de gherras intre arborea e aragonesos acabada cun sa vitòria definitiva de custos ùrtimos in seddori in su e sa rinùntzia de sos deretos de sutzessione arboresos a banda de gullielmu iii de narbona at marcadu sa fine de s indipendèntzia sarda ant neutralizadu in manera sistemàtica cada focolàiu de rebellia antiaragonesa che a s abbolotu indipendentista de s alighera in su e cussa de macumere in su a pustis de su cale s ìsula l ant partzida arbitrariamente duos cabos de pertenèntzia iscrobada s assimilatzione a pustis de sa conchista de s ìsula at investidu cada aspetu de sa sotziedade su catalanu sa limba prus difùndida in sa corona de aragona at pigadu difatis su status de limba egèmone in una cunditzione diglossica in ue su sardu fintzas si non fiat iscumpartu de su totu dae s impreu ufitziale sa carta de logu matessi su parlamentu l at estèndida a totu s ìsula in su fiat limitadu in sa bida pùblica e intelletuale a una positzione segundària sos dialetos sardos chistionados in su cabu de suta ant subidu una sèrie de prèstidos dae s idioma dominante in nùmeru tale de creare in casteddu in ue su catalanu at achidadu in manera intrea a su sardu espressiones idiomàticas che a non scit su catalanu no ischit su catalanu pro indicare una persone chi no ischiat comente s espressare in manera curreta s abogadu sigismondo arquer autore de sa sardiniae brevis historia et descriptio su paràgrafu relativu a sa limba de cust òpera diat èssere istadu pagu prus o mancu pigadu fintzas dae conrad gessner in su suo in subra de sas limbas diferentes in impreu in sas vàrias natziones de su globu cunsertat cun giuanne frantziscu fara in su referire chi su catalanu e s ispagnolu esserent faeddados in sas tzitades mascamente dae sos burghesos minores e dae su cleru e su sardu in su restu de su regnu sos gesuitas chi ant fundadu unos cantos collègios in tàtari casteddu igrèsias e s alighera in s incumintzu ant promòvidu una polìtica linguìstica de suportu a su sardu ma a pustis l ant mudada in manera lestra cara a s ispagnolu ant contribuidu a sa difusione populare de su catalanu sas làudes religiosas in onore de maria e de sos santos sos goigs dae ue benit su tèrmine gosos in unas cantas biddas pronuntziadu gòcius s influèntzia de su toscanu intre su de xiv e su de xv sèculos s est manifestada in su logudoro siat in carchi documentu ufitziale siat che a limba literària s internatzionalizatzione europea de su rinaschimentu italianu partinde dae su de xvi sèculos diat àere difatis torradu a allùghere in unos cantos autores plurilìngues su riellu pro sa cultura italiana manifestende si mescamente in s impreu agiuntivu de cussa limba in manera parallela a su sardu e a cussas ibèricas in sos matessi sèculos o in època pagu a pustis fintzas pro more de sa difusione progressiva de su cursu in gaddura e fintzas in zonas mannas de sa sardigna nord otzidentale cosa de sa cale amus chistionadu in antis su logudoresu setentrionale at assùmidu unas cantas caraterìsticas fonèticas palatalizatzione e sonos fricativos palatalizados dèpidas a su cuntatu cun s àrea linguìstica toscana sic in custu primu perìodu ibèricu tenimus una documentatzione iscrita de sa limba sarda tantu in literadura cantu in atos notariles essende s idioma prus difùndidu e chistionadu chi però esplicat bene s influèntzia ibèrica a esempru antoni cano sa vitta et sa morte et passione de sanctu gavinu prothu et januariu su de xv sèculos publ in su de xvi sèculos su sardu at connotu una prima rinàschida literària s òpera rimas spirituales de su literadu giròmine araolla tataresu chi at iscritu in sardu castiglianu e italianu si poniat su còmpitu de magnificare et arrichire sa limba nostra sarda a sa matessi manera de su chi sos poetas ispagnolos frantzesos e italianos aiant fatu pro sa limba issoro sighende ischemas giai collaudados es a deffense et illustration de la langue franoyse il dialogo delle lingue gasi pro sa prima borta est istada posta sa chi mutint chistione de sa limba sarda a pustis aprofundida dae medas àteros autores antoni lo frasso poeta naschidu in s alighera tzitade chi ammentat cun afetu in versos medas e chi istaiat in bartzellona est istadu cun probabilidade su primu intelletuale de su cale tengiamus testimonia a assentare in sardu lìricas amorosas fintzas si iscriendende de prus in unu castiglianu prenu de catalanismos si tratat mescamente de duos sonetos cando si det finire custu ardente fogu e supremu gloriosu exelsadu e de unu poema in otavas reales chi fàghent parte de s òpera printzipale sua los diez libros de fortuna de amor in su b at àpidu s unificatzione intre su regnu de castìglia e su de aragona custa unificatzione de caràtere dinàsticu ebbia no at cumportadu in suta de su profilu linguìsticu mudadas de sorta a su nessi finas a s incumintzu de su de xvii sèculos su castiglianu o ispagnolu at tardadu difatis a s impònnere che a limba ufitziale de s ìsula finas a su sos editos ufitziales difatis los publicaiant mescamente in catalanu e petzi dae su a in antis ant incumentzadu a impreare fintzas su castiglianu chi diat èssere divenidu una limba ufitziale de s ìsula in su petzi tando sa sardigna est intrada de su totu in s òrbita linguìstica ispagnola s ispagnolu o castiglianu s est afirmadu duncas a tardu e diat èssere abarradu una limba elitària ligadas a sos campos de sa literadura e de s imparu a diferèntzia de su catalanu chi aiat tentu una fortza de propagatzione manna bastante pro si nche intrare in sa parte manna de sas cussòrgias de sa sardigna tzentrale e meridionale e in unas cantas àreas de cussa setentrionale ma de seguru no in su capìtulu de tàtari in ue sos atos ufitziales los ant iscritos in sardu logudoresu finas a su e sos istatutos de unas cantas cunfrarias tataresos in italianu resistinde a forte meda in sos atos pùblicos e in sos libros de batiare nointames custu sos istudiosos sardos de s època connoschiant bene a beru s ispagnolu e diant àere iscritu tantu in ispagnolu cantu in sardu finas a su de xix sèculos vissente bacallar sanna pro esempru est istadu unu de sos fundadores de sa real academia espaola in su de xvii sèculos b est istada una produtzione literària fintzas in italianu pro cantu limitada si trataiat de unos cantos iscritores plurilìngues che a sarvatore vitale naschidu in maracalagonis in su chi in paris a s italianu at impreadu fintzas s ispagnolu su latinu e su sardu efìsiu soto real su nùmene beru suo fiat giuseppe siotto eusebio soggia prospero merlo e carlo buragna chi fiat istadu pro tempus meda in su regnu de nàpoli in totu ponende fatu a sas istimas de s iscola de bruno anatra belle s de sos libros imprentados in casteddu fiat in ispagnolu su sardu est abarradu su matessi che a s ùnicu e ispontàneu còdighe de sa populatzione sarda respetadu e fintzas imparadu dae sos conchistadores sa situatzione sotziolinguìstica fiat caraterizada dae una cumpetèntzia siat ativa siat passiva in sas tzitades de sas duas limbas ibèricas e de su sardu in sas biddas comente ant iscritu autores medas che a s ambasciadore e visitador martin carillo chi si pensat chi siet istadu s autore de s irònicu ditzu a pitzu de sa nobilia sarda de casteddu pocos locos y mal unidos s anònimu de su llibre dels feyts de armes de catalunya in ue b at iscritu parlen sa llengua catalana molt polidament axì com fos a catalunya su retore de su collègiu gesuita tataresu baldassarre pinyes chi a roma iscriiat pro su chi pertocat sa limba sarda iscat paternidade bostra chi issa no est faeddada in custa tzitade ne in s alighera ne in casteddu la faeddant solu in sas biddas sa presèntzia manna in su cabu de subra de feudatàrios valentzianos e aragonesos in prus a sos sordados mertzenàrios cue stanziati de guàrdia at fatu in manera chi sos dialetos logudoresos siant istados prus espostos a sas influèntzias castiglianas annotamala unos àteros vetores de intrada sunt istados pro cantu pertocat sos prèstidos linguìsticos sa poesia orale sas òperas teatrales e sos gozos parùula sarda adatada dae gozos sa poesia pobulare s at arricada de unos àteros gèneres che a sas anninnias sos atitos sas batorinas sos berbos e paraulas e sos mutos e mutetos b at de ammentare su fatu chi medas testimonias iscritas de su sardu ant permanentadu fintzas in sos atos notariles chi fintzas issos ant subidu castiglianismos e italianismos in su lèssicu e in sa forma e in s allestimentu de òperas religiosas cun punnas de catechesi che a sa dottrina et declarassione pius abundante e sa breve suma de sa doctrina in duas maneras un atu de su presente totora in s archìviu de bosa est unu documentu chi de sa limba atestat s impreu mannu su sardu fiat fintzas una de sas pagu limbas chi depiant èssere connotas pro pòdere èssere ufitziales de sos tercios ispagnolos podiant difatis fàghere carriera petzi sos chi faeddaiant sardu ispagnolu catalanu o portughesu in s ìnteri su pàrracu orgolesu ioan mattheu garipa in s òpera legendariu de santas virgines et martires de iesu christu chi aiat adatadu annanghende e mudende però medas cosas dae unu testu in italianu su leggendario delle sante vergini e martiri di gesù cristo at postu in evidèntzia sa nobilia de su sardu cunfrontende la a su latinu clàssicu e atribuinde bi in su pròlogu che a araolla in antis de issu una valèntzia ètnico natzionale de importu mannu in sos primos annos de su setighentos in s ìsula est arribbada s arcadia e s est bida una variedade manna de ghèneros poèticos chi variaiant dae sa poesia èpica de remundu congiu a cussa satìrica de gian pietro cubeddu e a cussa sacra de giuanne delogu ibba s èsitu de sa gherra de sutzessione ispagnola at determinadu sa soberania austrìaca de s ìsula chi ant cunfirmadu a pustis sos tratados de utrecht e rastadt chi però est durada bator annos ebbia ca in su una flota ispagnola at torradu a ocupare a casteddu e in s annu a pustis pro mèdiu de unu tratadu ratificadu a pustis in s aia in su sa sardigna l ant assinnada a vitòriu amedeu ii de savoja in càmbiu de sa sitzìlia s ìsula est intrada in custa manera in s òrbita italiana a pustis de cussa ibèrica custu tramudòndiu de autoridade in su comintzu pro sos sùdditos isulanos no at mudadu nudda in contu de limba e costùmenes sos sardos ant sighidu a impreare su sardu e sas limbas ibèricas e fintzas sos sìmbulos dinàsticos aragonesos e castiglianos nche los ant remplasados cun sa rughe sabàuda petzi in su custa positzione fiat dèpida a tres resones polìticas in antis de totu sa netzessidade in su primu tempus de respetare a sa lìtera sos disponimentos de su tratadu de londra firmadu su de austu de su chi imponiat su respetu de sas leges fundamentales e de sos privilègios de su regnu chi aiant apenas pigadu in segundu logu su bisòngiu de non nde pesare abolotu in su fronte internu de s ìsula chi fiat galu filo ispagnolu in s ùrtimu logu sos regnantes sabàudos creìant galu de si pòdere liberare de sa sardigna e si torrare a pigare sa sitzìlia custa prudèntzia s agatat in su mese de làmpadas de su e de ghennàrgiu de su cando su re at espressadu s intentu non giai de abolire su sardu e s ispagnolu ma petzi de difùndere in manera prus funguda su connoschimentu de s italianu su perdimentu de su dominadore nou in su comintzu cara a s alteridade culturale chi reconnoschiant a su possedimentu isolanu si bidet dae un istùdiu apòsitu commissionadu e publicadu dae issos in su e fatu dae su gesuita barolese antonio falletti de su nùmene memoria dei mezzi che si propongono per introdurre l uso della lingua italiana in questo regno memòria de sas ainas chi si proponent pro introduire s impreu de sa limba italiana in custu regnu in ue si racumandaiat a s amministratzione sabàuda de aplicare su mètodu de aprendimentu ignotam linguam pro notam expnre presentare una limba disconnota s italianu pro mèdiu de una connota s ispagnolu sa polìtica de su guvernu sabàudu in sardigna tando dirìgida dae su ministru bogino de alienare s ìsula dae s isfera culturale e polìtica ispagnola in manera de l alliniare a su piemonte at tentu però che a efetu s introdutzione direta de s italianu pro lege in su sighende a sa lìtera su chi giai fiat in sa terramanna e mascamente in su piemonte in ue s impreu de s italianu fiat consolidadu ufitzialmente dae sèculos e afortiadu galu de prus dae s editu de rivoli in su s imponimentu de sa limba italiana lu ant infines estèndidu a totus sos setores pùblicos custu protzediat a mantu tenta cun sa riorganizadura de sas universidades de casteddu e tàtari chi ant bidu sa lòmpida de personale continentale e cussa de s imparu inferiore in su cale s istabiliat s acudida de insegnantes acudidos dae su piemonte pro supplire a su fatu chi in sardigna de insegnantes sardos italòfonos no bi nde fiant custa manovra naschiat mescamente dae unu progetu de acapiare sa cultura sarda a cussa continentale e de afortiare su domìniu savojardu in sa classe culta isulana ligada a a sa penìsula ibèrica pro mèdiu de una bogadura linguìstico culturale e de neutralizadura de sos elementos pròpios de su domìniu antepostu fintzas gasi s ispagnolu at sighidu s impreare meda in sos registros parrochiales e autos ufitziales finas a su e s efetu prus immediatu est istadu duncas s emarginatzione sotziale de su sardu sigomente pro sa prima borta fintzas sos tzetos ricos de sa sardigna rurale sos printzipales ant incumintzadu a cunsiderare sa sardofonia che a un isvantàgiu su sistema amministrativu e penale de erèntzia frantzesa introduidu dae su guvernu sabàudu bonu a s isparghinare in cada bidditzolu de sa sardigna at rapresentadu pro sos sardos su canale printzipale de cuntatu diretu cun sa limba egemone noa pro sas classes prus artas sa supressione de s òrdine de sos gesuitas in su e su càmbiu issoro cun sos filo italianos scolòpios e fintzas sas òperas de mollu illuminìsticu imprentadas in italia in italianu ant tentu unu ruolu de annotu in s italianizatzione primària issoro in su matessi perìodu de tempus medas cartògrafos piemontesos ant italianizadu sos topònimos de s ìsula fintzas si unos cantos sunt abarrados chene tocados parte manna si at dèpidu adatare a sa pronùntzia italiana o a si cambiare cun dessinnatziones in italianu chi abarrat galu oe fatu fatu artifitziale e cun un interpretatzione totu isballiada de cussu chi boliat nàrrere in s idioma locale sa relatzione intre sa limba nativa e sa noa insertende si in intro de unu cuntestu sinnadu istoricamente dae unu sentidu forte de alteridade linguìstica s est posta giai dae su comintzu in su tèrmine de unu raportu fintzas si no eguale intre limbas distintas a forte masaprestu chi intre una limba e unu dialetu suo comente imbetzes fiat acontèssidu a pustis in sas àteras regiones italianas sos ispagnolos matessi chi fiant sa classe dirigente aragonesa e castigliana soliant a castiare su sardu che a una limba distinta siat respetu a sas pròpias siat a s italianu nointames su toscanu pro medas fiat istràngiu de su totu cussu idioma aiat acumpridu finas a tando unu ruolu suo in sa sardigna setentrionale in ue bi fiat istadu in sas faeddadas e in sa traditzione iscrita unu protzessu de toscanizatzione incumentzadu in su de xii sèculos e consolidadu a pustis pro s ateru in sas zonas sardòfonas chi currispondent a s àrea tzentru setentrionale e meridionale de s ìsula s italianu fiat belle disconnotu a belle totu sa populatzione dota e nono in su finire de su setighentos a pustis de sa rivolutzione frantzesa s est formadu unu grupu de burghesos minores mutidu partidu patriòticu chi pensaiat a s idea de fraigare una repùbblica sarda luida dae su presòngiu feudale e in suta de s amparu frantzesu ant duncas difùndidu in s ìsula medas pamphlet chi fiant imprentados mascamente in còrsica e iscritos in limba sarda e in ue si naraiat ispirende si a sos lumes chi sos pìscamos sardos naraiant giacobino massònicos chi su pòpulu si nde depiat pesare contra su domìniu piemontesu e sa tirannia baronale in su sartu su produtu literàriu prus famadu de custu perìodu de tensiones tzocadas su de abrile de su est istadu su poema antifeudale de su patriotu sardu a sos feudàtarios che a testamentu morale e tzivile nutridu de sos ideales democràticos frantzesos e sinnadu dae unu sentimentu patriòticu rinnovadu su primu istùdiu sistemàticu in subra de sa limba sarda l at redatadu in su su filòlogu matzeu madau cun su tìtulu de il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua antologia colle due matrici lingue la greca e la latina lamentende in sa premissa su declinu generale de su sardu sa limba de sa sarda natzione nostra veneràbile pro s antighidade sua pregevole pro s òtimu fundu de so dialetos suos netzessària a sa sotziedade privada e pùblica de so compatriotas nostros abarrat in ismèntigu mannu finas a oe de issos matessi abbandonada che a egada e dae sos istràngios ignorada che a inùtile s intentu patriòticu chi animaiat madau fiat cussu de arribbare a su reconnoschimentu de su sardu comente limba natzionale de s ìsula però su clima de repressione de su guvernu sabàudu in subra de sa cultura sarda diat àere induidu su madau a cuare sos proponimentos suos cun intentos literàrios sena mai los traduire in realidade su primu volùmene de dialetologia comparata l at realizadu in su su gesuita catalanu andres febres connotu in itàlia cun su nomìngiu de bonifacio d olmi chi fiat torradu dae lima in ue aiat publicadu unu libru de grammàtica mapuche in su aende si tramudadu a casteddu s est apassionadu a su sardu e at fatu unu traballu de chirca in subra tres dialetos dillindados punna de s òpera intitulada prima grammatica de tre dialetti sardi fiat sa de dare sas règulas de sa limba sarda e imputzare sos sardos a cultivare e avantagiare s idioma issoro de sa pàtria cun s italianu paris su guvernu de torinu esaminada s òpera non nde at permitidu sa publicatzione vitòriu amedeu iii at cunsideradu un afrontu su fatu chi su libru cuntenneret una dèdica bilìngue fata a isse in italianu e sardu un errore chi sos sutzessores suos fintzas si richiamende si a sa pàtria sarda diant àere a pustis evitadu faghende impreu de s italianu ebbia in su clima de restauratzione monàrchica sighidu a sa fallida rivolutzione angioiana unos àteros intelletuales sardos totus caraterizados tantu dae un atitùdine de devotzione cara a s ìsula issoro cantu de cumprovada fidelidade cara a sos savoja ant postu difatis in manera galu prus crara sa chistione de sa limba sarda impreende però generalmente s italianu che a limba veiculare de sos testos in su de deghennoe sèculos mascamente a intro de s intellettualidade sarda s est registrada una fratura intre s aderèntzia a unu sentidu natzionale sardu e sa proa de lealidade cara a sa apartenèntzia italiana noa pagu a pustis de de s abbolotu antipiemontesu in su b est sa publicatzione de su satzerdote vissente remundu porru referida però a sos dialetos meridionales ebbia e pro custa resone su tìtulu fiat saggio di grammatica del dialetto sardo meridionale e pro prudèntzia cara a sos regnantes espressada petzi in funtzione de s imparu de s italianu in tames chi de tutela de su sardu de annotu est su traballu de su canònicu professore e senadore giuanne ispanu sortographia sarda nationale de su fintzas si ufitzialmente sighiat s esèmpiu de su porru a su cale si rinviaiat issu at artziadu unu dialetu de su sardu de base logudoresa a koinè illustre ca fiat prus a probe a su latinu in manera anàloga a su dialetu fiorentinu chi si fiat impostu culturalmente in itàlia che a limba illustre a parre de su giurista carlo baudi de vesme sa proscritzione e s irraighinamentu de sa limba sarda dae cada profilu privadu e sotziale de s ìsula diat èssere istadu auspicàbile e netzessàriu che òpera de intzivilimentu de s ìsula in manera de l integrare in s òrbita italiana de su regnu s imparu primàriu ofertu in italianu ebbia at contribuidu duncas a una difusione fintzas si lenta de cussa limba intre sos nativos inneschende pro sa prima borta unu protzessu de erosione e estintzione linguìstica su sardu l ant difatis presentadu in su sistema educativu che a sa limba de sos miserabiles e de su fàmene che a responsàbile de s isulamentu e de sa misèria seculare de s ìsula s italianu fiat imbetzes totu pintadu che a s agente de pro s emantzipare unu mèdiu pro s integrare in totu cun sa terramanna in su ant in fines abrogadu pro semper sa carta de logu s istòricu corpus giurìdicu chi fiat traditzionalmente connotu comente sa consuetud de sa naci sardesca pro la remplasare cun sas prus modernas leggi civili e criminali del regno di sardegna leges tziviles e criminales de su regnu de sardigna publicadas in italianu pro òrdine de su re càralu felitze sa fusione perfeta de su cun sa terraferma sabàuda naschida in s ispera de unu trapiantamentu in sardigna chene riservas e impèdicos de sa tziviltade e cultura continentale diat àere determinadu sa pèrdida de s autonomia polìtica sarda chi galu abarraiat e marcadu su momentu istòricu in ue in manera cunventzionale sa limba de sa sarda natzione at pèrdidu su balore de trastu de identificatzione ètnica de unu pòpulu e de sa cultura sua de codificare e avalorare pro divenire unu de sos medas dialetos regionales subordinados a sa limba natzionale nointames custa polìtica de assimilatzione s innu de su regnu de sardigna sabàudu e de su regnu de itàlia assentadu dae vitòriu angius e musicadu dae giovanni gonella in su diat abarrare s hymnu sardu nationale fintzas a cando in su non l ant remplasadu issu puru cun sa martza reale su canònicu salvatore carboni at publicadu in bologna in su un òpera polèmica intitulada sos discursos sacros in limba sarda in su ue issu si lamentaiat chi sa sardigna hoe provinzia italiana non podet tenner sas lezzes e sos attos pubblicos in sa propia limba e iscriende chi sa limba sarda totu chi non uffiziale durat in su populu sardu cantu durat sa sardigna si domandaiat in fines proite mai nos hamus a dispreziare cun d unu totale abbandonu sa limba sarda antiga et nobile cantu s italiana sa franzesa et s ispagnola su regìmene fascista nche at intradu infines sa sardigna in su sistema culturale italianu pro mèdiu de su traballu de su sistema educativu e de cussu mono partìticu in una sèrie semper prus manna de multas e proibitziones pro cumplire s assimilatzione culturale e chi ant batidu a unu decadessimentu sotziolinguìsticu de su sardu galu prus mannu intre sas medas espressiones culturales sutapostas a tzensura su regìmene est arribadu fintzas a bandire dae su a su in unos cantos casos su sardu dae sa crèsia e dae sas manifestatziones de su folklore isolanu che a sas garas poèticas tentas in cussa limba paradigmàticas sunt sas dibatas intre su poeta sardu antioco casula connotu cun su nùmene de montanaru e gino anchisi chi tando fiat giornalista de s unione sarda isse chi fiat resèssidu a fàghere bandire su sardu dae sos giornales isolanos at afirmadu chi morta o moribunda sa regione mortu o moribundu su dialetu sic un àteru casu est su de un àteru poeta salvatore poddighe chi s est ochidu pro manu sua pro more de una depressione nàschida cando li fiat mortu s amigu e li aiant secuestradu su traballu mannu suo sa mundana cummedia sa cunsièntzia de s erosione linguìstica est intrada meda prus a tardu in s agenda polìtica cunforma a su chi est acontèssidu in unas cantas àteras periferias europeas in ue bivent ateras minorias etno linguìsticas a s imbesse cussu perìodu est totu sinnadu dae su fatu chi sa classe mèdia italianizada su sardu non lu boliat sicomente sa limba e sa cultura sarda si trataiant che a sìmbulu de rustighesa e de su fatu ca sa regione fiat meda in segus una parte manna de sa classe dirigente e intelletuale sarda sensìbile meda a s arresonu isvilupadu peri cussas continentales fiat cumbinta difatis chi s ìsula podiat sighire a in antis sceti boghende su cuntestu sotzio culturale traditzionale cando non interrende lu de su totu cit manlio brigaglia cando sa carta pro s autonomia si fiat iscriende in su su legisladore at isseberadu de no incluire che a fundamentu de sa ispetzializade sarda riferimentu perunu a s identidade geogràfica e culturale ca tando si timiant ca de custa manera podiant pònnere fogu pro pretesas autonomistas prus radicales cando non de òrdine indipendentista e limitende si masaprestu a su reconnoschimentu de unas cantas preguntas de genia sotzioeconòmica tìpica a su continente est dae in cue chi naschet s idea de nche intrare in sardigna s industria pesante sas installatziones militares e unu pranu de rinàschida aprontadu dae roma s autonomia sarda fiat atesu meda dae una fundada in pitzu de una identidade funguda cun su resurtu chi si podet faeddare de un autonomismu economitzìsticu in manera crara ca non at bòlidu o no faghiat a si pigare un autonomia forte cun raighinas in sa cultura un ispetzialidade sarda chi non fiat sceti arresonende in tèrmines de arretradesa e poberesa econòmica cit mariarosa cardia in su mentras àteras polìticas de genia assimiladora fiant aplicadas fintzas in su segundu pustisgherra totu sighende a italianizatzare logos istòricos e ogetos de sa bida cuotidiana e torrende a un imparu obrigatòriu chi at imparadu sa limba italiana ma no ammitiat su sardu antzis iscoragende lu in manera ativa pro mèdiu de proibitziones e bardiamentu difùndidu de chie lu promoveret sos mastros teniant in minisprètziu sa limba pensende la unu dialetu ruzu e contribuende a un abbassamentu galu prus mannu de su prestìgiu suo in sa comunidade sardòfona in sos annos setanta s est registradu unu protzessu mannu de remplasamentu linguìsticu cara a s italianu non in su campidanu ebbia ma fintzas in àreas geogràficas chi unu tempus beniant cunsideradas cunservadoras pro su chi pertocat a sa linguìstica che a macumere in sa provìntzia de nùgoro a sa ridefinitzione de s istrutura econòmicu sotziale galu in atu est currispòndida difatis una mudadura prus manna de su repertòriu linguìsticu chi at determinadu issu matessi un islitamentu de sos balores in subra de sos cales si basaiant s identidade ètnica e culturale de sas comunidades sardas s italianizatzione culturale de sa populatzione sarda aiat tando assùmidu proportziones gasi mannas de induire a giovan battista pellegrini in s introduzione a s atlante istòricu linguìsticu etnogràficu friulanu a bantare a contu suo sos sardos ca issos si naraiant dispostos a atzetare chi s idioma issoro fintzas si fiat unu mèdiu espressivu meda prus pagu subordinadu a s italianu esseret cunsideradu unu dialetu de s italianu ebbia in cuntrastu craru a s altivesa e a sa lealidade linguìstica de sos friulanos custa chistione est istada ogetu de anàlisis sotziològicas in sas mudadas acontèssidas in s identidade de sa comunidade sarda cun sas atitudines suas contra a sa sardofonia influentzadas dae unu stigma de una primitividade e arretradesas farsas ma propagandadas a longu dae sas istitutziones de òrdine polìticu e sotziale favorèvoles a s italianidade linguìstica su sardu diat àere subidu un arretramentu chene pàsida cara a s italianu pro more de unu cumplessu de sa minoria chi at ispintu sa comunidade sarda a un atitùdine de minisprètziu pro sa limba issoro s est osservadu a livellu istitutzionale una cuntrariedade forte de su sardu e in su tzicùitu intelletuale italianu cuntzetu interiorizadu a pustis in s immaginàriu comunu natzionale issu fiat su prus de sas bortas pro resones ideològicas o che a resìduu adotadu pro inèrtzia de ideas e propaganda betzas naschidas dae sas primas fatu fatu definidu che a dialetu italianu in manera contrària a s opinione de sos istudiosos e fintzas de unos cantos natzionalistas italianos che a carlo salvioni subinde totu sas discriminatziones e sos pregiudìtzios ligados a custu assòtziu mescamente su de èssere cunsideradu una forma bassa de espressione e èssere ligadu a unu traditzionalismu de carchi genia sas normas istatutàrias delineadas in cussa manera s i sunt riveladas in su cumplessu unu traste inadeguadu pro rispòndere a sos problemas de s ìsula intre sos annos chimbanta e sessanta annotamala est incumentzadu su protzessu beru de càmbiu radicale e definitivu de sa limba sarda cun cussa italiana pro more de sa difusione siat in su territòriu isolanu siat in su restu de su territòriu italianu de sos mèdios de comunicatzione de massa chi trasmitiant in sa s idioma italianu ebbia mescamente sa televisione at difùndidu s impreu de s italianu e nd at fatzilitadu sa cumprensione e s impreu fintzas intre sas persones chi finas a cussu momentu s espressaiant in sardu ebbia partinde dae sa fine de sos annos sessanta in cointzidèntzia cun sa rinàschida de unu sardismu declinadu in suta de su sinnu de unu revivalismu linguìsticu e culturale ant cumintzadu a èssere aviadas medas campagnas pro otènnere unu bilinguismu paritàriu a beru che a elementu de salvaguàrdia de s identidade isolana una prima recherta l at fata una delìbera adotada a s unanimidade dae s universidade de casteddu in su in ue si pediat a s autoridade polìtica regionale e natzionale su reconnoschimentu de sos sardos che a minoria etnolinguìstica e de su sardu che a idioma coufitziale de s ìsula famadu su richiamu patriòticu espressadu unos cantos mese in antis de mòrrere in su dae su poeta remundu piras chi in non sias isciau invitaiat a su recùperu de sa limba pro s opònnere a sa dessardizatzione de sas generatziones de su tempus benidore in sos annos a s atentu de su cussìgiu regionale sunt istados presentados tres progetos de lege chi aiant cuntènnidu prètzisu a sa delìbera adotada dae s universidade de casteddu in su est istadu presentadu unu disinnu de lege a su parlamentu italianu ma chene resessida una de sas primas leges aprovadas definitivamentedae su legislatore regionale sa lege cuàdru pro sa tutela e valorizatzione de sa limba e de sa cultura de sa sardigna de su de austu de su est istada botzada dae sa corte costitutzionale a pustis de unu ricursu de su guvernu tzentrale chi la cunsideraiat esorbitante pro aspetos plùrimos dae sa cumpetèntzia integrativa e atuativa possedida dae sa regione in matèria de imparu comente s ischit sos sardos ant dèpidu isetare àteros bator annos pro chi sa normativa regionale no esseret sutaposta a giudìtziu de costitutzionalidade e àteros duos pro chi su sardu poderet agatare reconnoschimentu in itàlia in manera contemporànea a àteras ùndighi minorias etnolinguìsticas una chirca promòvida dae makno in su at riveladu chi sos de sos sardos fiant a favore meda de s imparu bilìngue in sas iscolas su de su campione cheriat un introduimentu obrigatòriu e su unu facoltativu cantu de unu status de bilinguismu ufitziale che a sa badde de aosta e su sdtirol de su campione a favore contràriu e dudosu custos datos sunt istados in parte corroborados dae un àtera iscumbata demoscòpica acumprida in su in ue su ammustraiat un atitudine favorèvole cara a sa presèntzia de su sardu in oràriu iscolàsticu in paris a s italianu unas cantas personalidades pensant chi su protzessu de assimilatzione diat pòdere batire a sa morte de su cuntzetu de natzione sarda in manera diferente dae su chi est acontèssidu pro esempru in irlanda nointames resurtent ligados a sa limba e cultura sarda sentidos identitàrios profundos su chi si bidet pro mèdiu de anàlisis paret chi siat una lenta ma costante regressione in sa cumpetèntzia siat ativa siat passiva de cussa limba pro resones de natura printzipalmente polìtica e sotzioeconòmica s impreu de s italianu presentadu che a una crae de avantzamentu e promotzione sotziale su stigma assotziadu a s impreu de su sardu su s ispopulamentu progressivu de sas zonas internas cun sos sardos chi si tramudant a sas costas s aflussu de gente dae sa penìsula e sos problemas potentziales de comprensibilidade intre sas limbas chistionadas etc su nùmeru de pipios chi diat impreare in manera ativa su sardu crollat a unu datu inferiore a su cuntzentradu in sas zonas internas che a sa costera sa barbàgia arta e sas baronias pighende in esàmene sa situatzione de unos cantas biddas logudoresas che a laerru tzaramonte e piaghe in ue su tassu de sardofonia de sos pipios est a curtzu a su b at chi chistionat de unu suitzìdiu linguìsticu beru chi bi diat èssere in pagas deghinas de annos in cada manera sas anàlisis sotziolinguìsticas giai mentovadas narant chi custu protzessu non resurtat su matessi in totue pro nudda ca si bidet in manera meda prus crara in sas tzitades chi no in sas biddas a sa die de oe su sardu est una limba chi s agatat in una cunditzione instàbile de diglossia chi est arribbada a divènnere dilalia e commutatzione de còdighe e chi no intrat o non bi tenet difusione manna in s amministratzione in su cummèrtziu in sa crèsia in s iscola in sas universidades locales de tàtari e de casteddu e in sos mass mèdia sighende s iscala de balia linguìstica proposta de unu pannellu apòsitu de s unesco in su su sardu diat flutuare intre una cunditzione de in perìgulu de estintzione de seguru definitely endangered sos pipios no imparant prus sa limba chi l ant atribuidu fintzas in su libru ruju e una de perìgulu sèriu de estintzione severely endangered sa limba est mascamente impreada dae sa generatzione de sos mannois in susu sighende su critèriu egids expanded graded intergenerational disruption scale propostu dae lewis e simons su sardu diat èssere a làcana intre su livellu instàbile sa limba no est prus trasmìtida a sa generatzione imbeniente e su livellu moribunda sos ùnicos faeddadores ativos de sa limba apartenent a sa generatzione de sos mannois chi currispondent de pare a pare a sos duos grados de s iscala unesco giai mentovados pro sos datos publicados dae s istat in su su de sa populatzione sarda impreat s italianu ebbia cun sas famìlias issoro mentras su pràticat intrèveru linguìsticu e petzi su narat de impreare su sardu o àteras limbas no italianas a foras de s ambiente privadu e de sos amigos sas pertzentuales decretant torra sa predominàntzia esclusiva de s italianu contra a su sardu e a sas àteras limbas totu firmas a su sos annos ant connotu unu rinnovamentu de sas formas espressivas in su panorama musicale sardu medas artistas ispatziende dae sos gèneres prus traditzionales che a su càntigu cantu a tenore cantu a chiterra gosos etc e a su teatru mario deiana a cussos prus modernos che a su rock kenze neke askra e kna tzoku tazenda etc e fintzas rap e hip hop dr drer crc posse quilo sa razza malam su akru menhir stranos elementos randagiu sardu futta etc impreant difatis sa limba pro promòvere s ìsula e reconnòschere sos problemas betzos e sos disafios noos suos bi sunt fintzas unos cantos films che a su re in parte bellas mariposas treulababbu sonetàula etc realizados in sardu cun sos sutatìtulos in italianu e unos àteros che a metropolis cun sos sutatìtulos in sardu partinde dae sas sessiones de esàmene tentas in su ant ispantadu gente meda bidu chi non b at galu un istituzionalizatzione de facto de sa limba sos tentativos de unos cantos dischentes de presentare s esàmene o parte de cussu in limba sarda sunt annotamala semper prus fitianos fintzas sos decraros de matrimòniu in custa limba pedidos dae sos còjubes at creadu interessu meda s initziativa virtuale de unos cantos sardos in google maps in risposta a un ordinàntzia de su ministeru de sas infrastruturas chi ordinaiat a totu sos sìndigos de sa regione de eliminare sos cartellos in sardu piatzados a s intrada de sos tzentros abitados totu sos comunos aiant difatis torradu a impreare su nùmene originàriu issoro pro belle unu mese finas a cando s iscuadra de google no at isseberadu de torrare a pònnere sa toponomàstica in italianu ebbia de annotu est s impreu fatu dae unas cantas sotziedades isportivas che a sa dinamo basket tàtari e a su casteddu fùbalu de sa limba in sas campagnas promotzionales suas a pustis a una campagna de adesiones su sardu est istadu incluidu intre sas limbas chi podent èssere isseberadas pro s interfache de facebook s optzione de issèberu como est ativa e chi si siat la podet impreare sa limba sarda la si podet pònnere fintzas in telegram su sardu est presente che a limba configuràbile fintzas in unas àteras aplicatziones che a f droid diaspora osmand notepad stellarium skype etc in su est istadu inauguradu apertium su primu tradutore automàticu dae s italianu a su sardu vlc mèdia player pro android linux mint debina edition betsy etc fintzas su motore de chirca duckduckgo l ant bortadu totu in limba sarda in su complessu dinàmicas che a reconnoschimentu che a minoria linguìstica fatu a tardu meda acumpangiadu dae un òpera de italianizatzione graduale ma pervasiva promòvida dae su sistema educativu dae cussu amministrativu e dae sos mèdios sighidu dae su segamentu de sa trasmissione intergeneratzionale ant causadu su fatu chi oe sa balia de su sardu si potzat definire arruinada in manera grae b at una partzidura sustantziale intre chi creet chi sa lege in tutela de sa limba siat arribbada tropu a tardu pensende chi s impreu suo siat istadu oe remplasadu dae su de s italianu e chie imbetzes narat chi siat fundamentale pro afortiare s impreu currente de custa limba sos cunsideros in subra de sa frammentatzione dialetale de sa limba sunt portados che a un argumentu contràriu a un interventu istitutzionale pro su mantenimentu suo e sa valorizatzione sua àteros faghent notare su fatu chi custu problema l ant giai afrontadu in unas àteras zonas europeas che a esèmpiu sa catalugna in ue sa s introduzione totale in sa bida pùblica est istada possìbile petzi gràtzias a unu protzessu de istandardizatzione de sos dialetos suos chi fiant eterogèneos fintzas issos in generale s istandardizatzione de sa limba est contierrada essende sugeta a polèmicas o in sas tzitades indiferèntzia in sustàntzia sa comunidade sardòfona diat costituire galu cun belle milliones de chistionadores chi si definint nativos de sos cales istant in sardigna sa prus manna minoria linguìstica reconnota in itàlia fintzas si est in manera paradossale in su matessi tempus sa chi tenet su prus pagu de tutela de totu cantas a foras de s itàlia in ue pro como no est prevìdida belle peruna possibilidade de insegnamentu istruturadu de sa limba s universidade de casteddu si distinghet pro àere abertu sa prima borta unu cursu in su si tenent a bortas cursos in istados che a sa germània universidades de istocarda mònacu tubinga mannheim etc s ispagna universidade de girona s islanda e sa tzèchia universidade de brno pro unu tantu de tempus su prof sugeta nde teniat unos cantos in giapone in s universidade de waseda tòkyo su grupu de chirca euromosaic commissionadu dae sa cummissione europea cun s intentzione de sestare unu cuadru de sa situatzione linguìstica in sos territòrios europeos sinnados de minorias etnolinguìsticas concruit gasi su raportu suo essende su protzessu de assimilatzione belle lòmpidu a cumpridura abarrende su bilinguismu belle petzi in sa carta pòmpia sa setzione reconnoschimentu istitutzionale e manchende galu atziones cuncretas pro un impreu ufitziale fintzas petzi a intro de sa sardigna sa limba sarda sighit duncas cun s agonia sua si puru cun una lestresa prus bassa cunfronta a carchi su tempus coladu mescamente gràtzias a su remenu de medas assòtzios culturales chi nde promovent s impreu in su mentras s italianu sighet a eròdere in su tempus semper prus tretos assotziados a su sardu giai in istadu de deperimentu generale cun s etzetzione giai mentovada de unas cantas sacas linguìsticas fintzas si sa pràtica linguìstica de su sardu est in netu declinu in totu s ìsula est imbetzes comunu in sas generatziones noas de cale si siat classe sotziale in ue b at fintzas gente chi chistionat s italianu ebbia s impreu de s italianu regionale de sardigna mutidu fatu fatu ironicamente italianu porcheddinu dae sos sardòfonos pro minisprètziu est una chistionada dialetale de s italianu chi cun a intru suo medas influssos fonològicos morfològicos e sintàticos de su sardu fintzas in cussos faeddadores chi non tenent perunu connoschimentu de cussa limba in dies de oe b at fintzas chie pensat chi siet improbàbile chi s agatet in presse una solutzione normativa a sa chistione linguìstica sarda in cada manera si podet nàrrere chi sa limba sarda at giai postu sas rastas suas in s italianu locale de oe comente sostratu sa limba sarda l at reconnota che a limba de sa regione autònoma de sa sardigna a pustis de s italianu sa lege regionale n de su de santugaine de su promotzione e valorizatzione de sa cultura e de sa limba de sa sardigna sa lege regionale previdet sa tutela e valorizatzione de sa limba e de sa cultura pari dignidade cunfronta a sa limba italiana cun riferimentu fintzas a su catalanu de s alighera a su tabarchinu de s ìsula de santu perdu a su tataresu e gadduresu sa cunservatzione de su patrimòniu culturale bibliotecàriu museale sa creatzione de consultas locales in subra de sa limba e sa cultura sa catalogatzione e su tzensu de su patrimoniu culturale cuntzessione de contributos regionales a fainas culturales programatziones radiotelevisivas e testadas giornalìsticas in limba impreu de sa limba sarda in fase de discussione in sos òrganos de sos entes locales e regionales cun verbalizatzione de sos interventos acumpangiada dae sa tradutzione in italianu impreu in sa posta e in sas comunicatziones orales riprìstinu de sos topònimos in limba sarda e installatzione de cartellos sinnalèticos istradales e urbanos cun sa denumenatzione bilìngue sa lege regionale àplicat e regulamentat unas cantas normas de s istadu a tutela de sas minorias linguìsticas perunu reconnoschimentu est istadu imbetzes atribuidu in su a sa limba sarda de s istatutu de sa regione autònoma chi est lege costitutzionale s ausèntzia de normas istatutàrias de tutela a diferèntzia de sos istatutos istòricos de sa badde de aosta e de su trentinu sdtirol faghet in manera chi pro sa comunidade sarda nointames rapresentet ex lege n sa prus minoria linguìstica prus manna in itàlia non s àplichent sas leges eletorales pro sa rapresentàntzia polìtica de sas listas in parlamentu fintzas si tenent contu de sas ispetzìficades de cussas minorias a su sardu che a su catalanu de s alighera s aplicant imbetzes s art de sa costitutzione sa repùblica tutelat cun normas apòsitas sas minorias linguìsticas e sa lege n de su de nadale de su normas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas chi previdet atziones de tutela e valorizatzione impreu de sa limba minoritària in sas iscolas maternas primàrias e segundàrias in paris cun sa limba italiana impreu dae s ala de sos òrganos de comunos comunidades montanas provìntzias e regione publicatzione de atos in sa limba minoritària abarrende però s esclusivu balore legale de sa versione italiana impreu orale e iscritu in sas amministratziones pùblicas cun s esclusione de sas fortzas armadas e de politzia adotzione de topònimos agiuntivos in sa limba minoritària riprìstinu a pustis de dimanda de nùmenes e sambenados in sa forma originària cunventziones pro su servìtziu pùblicu radiotelevisivu in logos definidos dae sos cussìgios provintziales a pustis de dimandas de su de sos tzitadinos de sos comunos interessados o de de sos cussigeris cumonales pro pòdere aplicare custu reconnoschimentu chi s àplicat a sas populatziones chi chistionant sardu su chi diat esclùdere a rigore gadduresu e tataresu in cantu in manera geogràfica sardos ma in manera linguìstica de tipu corsicanu e de seguru su lìgure tabarchinu de s ìsula de santu perdu su regulamentu atuativu d p r n de su de maju de su regulamentu de atuatzione de sa lege nadale n cun sas normas de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas ponet règulas in sa lacanadura de sos àmbitos territoriales de sas minorias linguìsticas in s impreu in sas iscolas e in sas universidades in s impreu in sa pùblica amministratzione a banda de sa regione de sas provìntzias de sas comunidades montanas e de sos membros de sos cussìgios cumonales in sa publicatzione de atos ufitziales de s istadu in s impreu orale e iscritu de sas limbas minoritàrias in sos ufìtzios de sas amministratziones pùblicas cun istitutzione de un isportellu apòsitu e in s impreu de indicos iscritos bilìngue cun pari dignidade gràfica e in sa facultade de publicatzione bilìngue de sos atos prevìdidos dae sas leges semper abarrende s eficatzidade giurìdica de su testu in limba italiana ebbia in su riprìstinu de sos nùmenes e de sos sambenados originàrios in sa toponomàstica disciplinada dae sos istatutos e dae sos regulamentos de sos entes locales interessados e sa signalètica istradale s in casu siant prevìdidos sinnales indicadores de localidades fintzas in sa limba ammìtida a tutela s àplicant sas normativas de su còdighe de su caminu cun dignidade gràfica matessi de sas duas limbas fintzas in su servìtziu radiotelevisivu sa prima manu de testu de s atu de ratìfica de sa carta europea de sas limbas regionales o minoritàrias de su cussìgiu de europa de su de santandria de su giai sutascrita ma mai ratificada dae sa repùbblica italiana su de làmpadas de su chi est galu in suta de esàmene dae banda de su senadu previdet chene esclùdere s impreu de sa limba italiana atziones in prus pro sa tutela de sa limba sarda e pro su catalanu imparu preiscolare in sardu annestru primàriu e segundàriu a sos dischentes chi lu rechèrgiant insegnamentu de s istòria e de sa cultura formatzione de sos insegnantes diritu de s espressare in limba in sas protzeduras penales e tziviles chene gastos agiuntivos cunsentire s esibitzione de documentos e proas in limba in sas protzeduras tziviles impreu in sos ufìtzios istatales a banda de sos funtzionàrios in cuntatu cun su pùblicu e possibilidade de presentare dimandas in limba impreu in s amministratzione locale e regionale cun possibilidade de presentare dimandas orales e iscritas in limba publicatzione de documentos ufitziales in limba formatzione de sos funtzionàrios pùblicos impreu in paris de sa toponomàstica in sa limba minoritària e adotzione de sos sambenados in limba programatziones radiotelevisivas regulares in sa limba minoritària sejos de seguridade fintzas in limba promotzione de sa cooperatzione transfrontalera intre amministratziones in ue si chistionet sa matessi limba si notet chi s itàlia in paris a sa frantza e a malta no at galu ratificadu custu tratadu internatzionale sas formas de tutela prevìdidas pro sa limba sarda sunt belle sas matessi de cussas reconnotas pro su friulanu e in generale belle totus sas àteras minorias ètnicu linguìsticas de s itàlia albanesas catalanas gregas croatas franco proventzales e otzitanas etc ma inferiores de meda a cussas asseguradas pro sas comunidades francòfonas in badde de aosta a cussas islovenas in friuli venètzia giùlia e infines a cussas làdinas e germanòfonas in su tirolu de su sud annotamala sas pagas leges a tutela de su bilinguismu mentovadas finas a como non sunt aplicadas o aplicadas petzi in parte in custu sensu su cussìgiu de europa chi in su aiat abertu un iscumbata in itàlia pro sa situatzione de sas minorias ètnicu linguìsticas suas cunsideradas in s àmbitu de sa cunventzione cuadru che a minorias natzionales at denuntziadu s acostamentu à la carte dae s ala de s istadu cun issas cun s etzetzione de su giai mentovadu casu tedescu frantzesu e islovenu limbas pro sa cale tutela s itàlia at dèpidu sutascrìere acordos internatzionales nointames su reconnoschimentu istatale formale difatis non b at belle peruna espositzione mediàtica in sa limba de minorias in manera polìtica o in manera numèrica prus lecas che a sa sarda e sas risursas frunidas pro progetos de abbivamentu linguìsticu che a s insegnamentu bilìngue limitadu a casos sìngulos e in prus isperimentales non sunt sufitzientes fintzas pro respetare sas aspetativas prus bàsicas su sardu a oe no est istadu galu difatis introduidu in sos programmas ufitziales intrende mascamente in unos cantos progetos iscolàsticos mòdulos de bintibator oras chene peruna garantzia de continuidade sa revisione de s ispesa pùblica de su guvernu monti diat àere abbassadu galu de prus su livellu de tutela de sa limba chi fiat giai bassu si non nullu atuende una distintzione intre sas limbas sugetas a tutela in base a acordos internatzionales e cunsideradas minorias natzionales ca de limba mama istràngia tedescu islovenu e frantzesu e sas chi faghent parte de comunidades chi non tenent un istrutura istatale istràngia a palas reconnotas in manera simple che a minorias linguìsticas custu disinnu de lege nointames apat creadu una reatzione dae prus alas de su mundu polìticu e intelletuale isolanu est istadu impugnadu dae su friuli venètzia giùlia ma non dae sa sardigna a pustis chi l ant traduidu in lege chi non reconnoschet a sas minorias linguìsticas chene istadu sos benefìtzios prevìdidos in tema de assinnatzione de sos orgànicos pro sas iscolas cun sa sentèntzia nùmeru depositada su de trìulas de su sa corte costitutzionale at però decraradu che a incostitutzionale custu tratamentu diferentziadu su sardu est reconnotu che a limba dae sa norma iso chi l atribuit sos còdighes sc iso alpha code e srd iso alpha code sos còdighes prevìdidos pro sa norma iso ricalcant cussos impreados dae su sil pro su progetu ethnologue e sunt pro s elencu de sos comunos reconnotos che a minoritàrios in manera ufitziale pro s art de sa lege n e pro sos topònimos ufitziales in limba sarda relativos pro s art pòmpia topònimos de sa sardigna sa delìbera de sa giunta regionale de su de làmpadas de su at introduidu s impreu de sos nùmenes ufitziales bilìngues in s istemma de sa regione autònoma de sa sardigna e in totu sas produtziones gràficas chi rapresentant sas fainas suas de comunicatzione istitutzionale duncas cun sa matessi evidèntzia gràfica de s italianu si ponet s iscritzione ecuivalente a regione autonoma della sardegna in sardu est a nàrrere regione autònoma de sardigna su de austu de su sa cummissione paritètica istadu regione at aprovadu una proposta inoltrada dae s assessoradu de s imparu pùblicu chi diat tramudare a sa regione sarda unas cantas cumpetèntzias amministrativas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas che a su sardu e a su catalanu aligheresu su de làmpadas de su su cussìgiu regionale at infines varadu su tue in subra de sa disciplina de sa polìtica linguìstica regionale sa sardigna si diat èssere in teoria dotada gasi pro sa prima borta in s istòria regionale sua de un aina reguladora in matèria linguìstica cun sa punna de assuprire a sa lacuna originale de su testu istatutàriu nointames su fatu chi sa giunta regionale no apat totora provididu a emanare sos netzessàrios decretet attuativi faghet in manera chi su chi b at in sa lege aprovada no apat galu agatadu peruna aplicatzione bera e chi custa cosa apat blocadu s imparu de su sardu in sas iscolas chi bi fiat istadu pro annos e chi cussa lege at blocadu in prus b at chie narat chi custa lege de su siat istada fata cun punna polìticas pro negare s unidade de su sardu ligare sa limba sarda a su folklore folklorizende issa matessi e chi tèngiat fintzas problemas de àtera genia chi diant pòdere causare chi s istadu l impugnet in su su tribunale de aristanis at abertu un isportellu limba sarda pro permìtere a sos tzitadinos de interagire in sardu cun s istitutzione e a sos magistrados e a sa politzia de otènnere agiudu s in casu mai apant bisòngiu de tradutziones o consulèntzias linguìsticas vocales e curtzas latinas ant cunservadu sos timbros originales issoro e pro esempru su latinu siccus divenit sicu e non che a s italianu secco frantzesu sec un àtera caraterìstica est sa mancàntzia de sa ditongatzione de sas vocales mèdias e e o pro esempru su latinu potest divenit podet pron chene ditongu a diferèntzia de s italianu può ispagnolu puede frantzesu peut esclusivos pro s àrea romanza de oe de sos dialetos tzentru setentrionales de su sardu sunt annotamala su mantenimentu de sa k e de sa g velares in antis a sas vocales palatales e es chentu pro s italianu cento e su frantzesu cent una de sas caraterìsticas de su sardu est s evolutzione de in su fonema cacuminale es cuaddu fintzas si custu no acontesset s in casu de sos prèstidos imbenientes a sa latinizzazione de s ìsula cfr bellu custu fenòmenu est presente fintzas in sa còrsica de su sud in sitzìlia in calàbria in sa penìsula salentina e in unas cantas zonas de sas alpes apuane una de sas cumplicatziones printzipales siat pro chi s acurtziet a sa limba siat pro chi fintzas ischende la chistionare non l ischit iscrìere est sa diferèntzia intre iscritu si si cheret sighire un ùnica forma gràfica e chistionadu creada dae unas cantas règulas intre sas cales est importante a nde mentovare a su nessi unas cantas in totu sas normas ortogràficas de su sardu siat sa lsc siat cussas locales in su chistionòngiu generalmente non si podet baliare sa cunsonante finale de unu faeddu custu cando però si lassat isulada in pàusa o in serrada de fràsia ca si nunca giai podet èssere presente fintzas in sa pronùntzia sa limba sarda si caraterizat duncas pro cussa chi mutint vocale paragògica o epitètica a sa cale s apojat sa cunsonante giai mentovada custa vocale est de sòlitu sa matessi chi pretzedet sa cunsonante finale ma in sa grafia campidanesa non mancant esèmpios chi s istesient dae custa norma in ue sa vocale paragògica est la i fintzas no essende sa chi pretzedet s ùrtima cunsonante che a su casu de cras crasi cras tres tresi tres etc custa vocale no andat mai iscrita bi podent èssere etzetziones che a unos cantos tèrmines de orìgine latina abarrados sos matessi in su tempus francu pro su chi pertocat a sa vocale paragogica chi però si sunt ispartzinados in s impreu pobulare fintzas in sa variante sardizada issoro sèmper o sèmpere lùmen o lùmene e in unas cantas variantes de su tzentr setentrionales de sos acabos de s infinitu presente de sa coniugatzione tènner o tènnere pònner o pònnere pro su chi pertocat a sos latinismos in s impreu atuale si preferit a no iscrìere sa vocale paragogica duncas semper mentras in sos verbos de sa segunda coniugatzione est baddu majoritària sa grafia cun sa e si puru meda difùndida fintzas cussa chene pro custu iscrìere masaprestu chi iscrìer sos tèrmines in totu sas grafias si iscrient in sa matessi manera pro custa resone cras abbarrat semper cras fintzas si lu pronùntziant crasa o crasi gai pro esempru sas vocales e e o stanti in positzione pretonica cara a sa vocale sos divenint mòbiles podende si trasformare in custa ùrtima gai pro esempru at a èssere curretu a iscrìere e nàrrere bi suntunas cantas etzetziones raras a custa règula comente dimustrat s esèmpiu chi sighet buddire buddire patata a esèmpiu e boddire chi bolet nàrrere collire frutas e frores cando s agatant in positzione mediana intervocalica o pro efetu de cumbinatziones sintàticas particulares sas cunsonantes b d g divenint fricativas sunt gasi fintzas si si presentat intre vocale e consonante un intramesadura de sa r in custu casu sa pronùntzia de sa b est uguale de su totu a cussa de sa b v ispagnola in cabo sa d est uguale a sa d ispagnola in codo intre vocales su dilèguu de sa g est sa norma e duncas pro esempru in sa pronùntzia de medas variantes ispartzindadas in totu sa sardigna ma non in totu cantas a es su sardu nugoresu faghet etzetzione est su fenòmenu de sonorizatzione de sas consonantes surdas c p t f cando benint pretzèdidas dae sas vocales o sighidas dae sa r sas primas tres divenint fintzas fricativas gasi pro esempru custu dipendet dae sa grafia sete partigheddas chi tenent balore vàriu pròvocant un afortiamentu de sa consonante chi a li sighit custu càpitat pro more de un isparitzione virtuale ebbia de sas consonantes chi custos monosìllabos teniant pro acabu in su latinu una de cussas est un italianismu annànghidu dae pagu tempus duncas pro esempru in su sistema suo sa morfosintassi de su sardu s iscòstiat dae cussu sintèticu de su latinu clàssicu e mustrat un impreu prus mannu de sos fàbricos analìticos cunfonta a unas àteras limbas neolatinas finas a su non bi fiat galu a disponimentu pro sa limba sarda peruna istandardizatzione ne iscrita ne orale cust ùrtima no esistet nemmancu oe sos tentativos antepostos los aiant ostacolados sas autoridades ibèricas e a pustis sabàudas pro pòdere cunsentire un aplicatzione efetiva de su chi est prevìdidu dae sa lege regionale n e dae sa lege n in su cuadru de sa situatzione s atuale in ue medas gente chene bases iscientìficas ogetivasma pro more de una chistione polìticu istòrica cunsiderat sa limba sarda che limba partzida in duos o prus grupos dialetales diferentes logudoresu e campidanesu o logudoresu nugoresu e campidanesu e b at fintzas chie chircat de incluire su tataresu e su gadduresu limbas diferentes in sa limba sarda sa regione sardigna at incarrigadu una cummissione de espertos de elaborare un ipòtesi de norma de unificatzione linguìstica subra dialetale sa lsu limba sarda unificada publicada in su de freàrgiu de su chi identificaret una limba mollu de riferimentu basada in subra de s anàlisi de sas variantes locales de su sardu e in s issèberu de sos mollos prus rapresentativos e cumpatìbiles cun sa punna de garantire a s impreu ufitziale de su sardu sas caraterìsticas netzessàrias de tzertesa coerèntzia univotzidade e difusione subralocale custu istùdiu fintzas si balidu pro su chi pertocat a s iscièntzia no est mai istadu adotadu a livellu istitutzionale pro medas cuntrastos locales ca l aiant acusada de èssere una limba imposta e artifitziale e de no àere risòlvidu su problema de su raportu intre sas variantes tratende si de una mediatzione tra sas variantes iscritas in sa grafia logudoresa duncas privilegiadas e no aende propostu una grafia vàlida pro sas variantes iscritas de sòlitu cun sa grafia campidanesa ma at su matessi annos a pustis costituidu sa base de partèntzia pro sa redatzione de sa proposta de sa lsc limba sarda comuna publicada in su chi partende dae una base de mesania acollit elementos pròpios de sas fueddadas e tando naturales e no artifitziales de cust àrea in s àrea murra de transitzione intre sos chi benint mutidos su logudoresu e campidanesu de sa sardigna tzentrale pro assegurare a sa limba comuna su caràtere de subradialetaliedade e subramunitzipaliedade fintzas lassende sa possibilidade de rapresentare sas particularidades de pronùntzia de sas variantes locales nointames custu fintzas a custu istandard non sunt mancadas crìticas o propostas de emendamentos sa regione sardigna in is annos passados at sighidu sa norma lsc in sa tradutzione de paritzos documentos e delìberas e in medas àteras cosas in prus de sa regione s istandard isperimentale lsc nche dd ant impreadu comente sèberu voluntàriu parìtzos àteros entes iscolas e mèdios de informatzione medas bias in manera cumplementare cun grafias chi sunt prus probianas a sa pronùntzia locale pro su chi pertocat custos impreos ant fatu un istima pertzentuale cunsiderende isceti is progetos finantziados o cofinantziados dae sa regione pro sa difusione de sa limba sarda in is ufìtzios linguìsticos comunales e subra comunales in sa didàtica in is iscolas e in is mèdia dae su a su su monitoràgiu a pitzus de s impreu isperimentale de sa limba sarda comuna a cura de su servìtziu limba e cultura sarda de s assessoradu pro s istrutzione pùblica che dd ant publicadu in su giassu ìnternet de sa regione sardigna in su mese de abrile pro su chi pertocat is progetos iscolàsticos finantziados in s annu pro esèmpiu dae cussa chirca nd est essida a pitzus una preferèntzia ladina de is iscolas pro s impreu de s ortografia lsc in pare cun una grafia locale cunforma a s impreu esclusivu de sa lsc o a s impreu escluscivu de una grafia locale imbetzes pro su chi pertocat is progetos editoriales in sardu in is mèdia regionales finantziados in su dae sa regione agatamus una presèntzia prus manna de s impreu de sa lsc chi diat pòdere derivare dae una premialidade de puntos in sa formatzione de is graduatòrias pro leare is finantziamentos premialidade chi non nche fiat in su bandu pro is iscolas segundu cuddos datos resurtat chi sa produtzione testuale in is progetos de is mèdia est istada pro su in lsc pro su in lsc e in una grafia locale e pro su in una grafia locale ebbia a ùrtimu mentovamus a is ufìtzios linguìsticos locales cofinantziados dae sa regione chi in su ant impreadu in s iscritura pro su sa lsc pro su sa lsc in pare cun una grafia locale e pro su una grafia locale ebbia in su una chirca in subra de s impreu de sa lsc in àmbitu iscolàsticu fata in orosei at ammustradu chi sos pitzinnos no aiant problema perunu a impreare cussa norma fintzas si sa chistionada issoro fiat diferente nemmancu unu de sos alunnos at refudadu sa norma o l at cunsiderada artifitziale ammustrende sa valididade sua comente aina didàtica sos resurtados los ant presentados in su e publicados de su totu in su sa regione sardigna cun delìbera de giunta regionale n de su de abrile de su limba sarda comuna adotzione de sas normas de riferimentu a caràtere isperimentale pro sa limba iscrita in essida de s amministratzione regionale at adotadu in manera isperimentale sa lsc che a limba ufitziale pro sos atos e sos documentos emìtidos dae sa regione sardigna abarrende su fatu chi pro more de s art de sa lege n tenet balore legale su testu redatadu in limba italiana ebbia dende facultade a sos tzitadinos de iscrìere a s ente in sa variedade issoro e istituinde s isportellu linguìsticu regionale ufitziu de sa limba sarda s indicant inoghe in suta unas cantas de sas diferèntzias prus de annotu pro sa limba iscrita cunfronta a s italianu o a àteras limbas sa grammàtica de sa limba sarda si diferèntziat meda dae cussa italiana e de sas àteras limbas neolatinas mascamente in sas formas verbales su plurale si faghet che a in sas limbas romanzas otzidentales agiunghende s a sa forma singulare in casu de paràulas chi acabant in u su plurale si format in lsc e in sa grafia logudoresa in os e in cussa campidanesa in us sos artìculos determinativos tenent sa forma salida derivada dae su latinu ipse ipsum ipsa pro mèdiu de sa fase intermèdia issu isse issa issos issas pro sa lsc su log e su nug e issu issa issus issas pro su camp sunt fintzas impreados cun su pronùmene relativu chi in sas espressiones sos chi is chi su chi in manera prètzisa a sas limbas romanzas otzidentales cfr s ispagnolu los que las que etc ma fintzas comente a in su tataresu e su gadduresu un àteru impreu los bidet in cumbinatzione cun sa prepositzione de in espressiones che a sos de nùgoro is de casteddu etc in su cumplementu dirìgidu referidu a una persone esistet cussu chi si mutit acusativu personale chi impreat sa prepositzione a pro esempru apo bidu a giuanne che a a s ispagnolu he visto a juan sos pronùmenes àtonos indiretos in dativu e dirìgidos in acusativu si distinghent in sardu che a in sas àteras limbas romanzas in sa de tres persones singulares e plurale ebbia in sas tabellas aparit semper in antis sa lsc o sa grafia logudoresa e a pustis cussa campidanesa pro cantu pertocat a sa de unu e a sa de duas persones plurales sas variantes nos e bos sunt impreadas in sa grafia logudoresa mentras cussas nosi e bosi in sos dialetos tzentrales de transitzione bilartzi sèneghe paule busache sòrgunu miris samugheu etc e sa forma si in sa grafia campidanesa clàssica sos pronùmenes àtonos dirìgidos e indiretos podent èssere cumbinados intre issos in fràsias in ue est presente siat unu cumplementu ogetu siat unu cumplementu de tèrmine dende orìgine a sos pronùmenes dòpios in custu casu su sardu sighit sa règula generale de sas limbas romanzas in ue su cumplementu de tèrmine pretzedet su de ogetu si sos pronùmenes dòpios pretzedent su verbu comente est su casu cun totu sos modos fata etzetzione pro su gerùndiu e pro sa de duas persones sing e plur de s imperativu in ue lu sighint semper in sardu benint iscritos semper in manera separada che a in ispagnolu in catalanu e in italianu fata etzetzione in custu casu pro sa de tres persones sing e plur glielo si sighint su verbu duncas a pustis de unu gerùndiu o a sa de duas persones sing e plur de s imperativu sos pronùmenes dòpios podent èssere iscritos in sardu in tres maneras b at de ammentare chi in sardu sos pronùmenes personales àtonos indiretos e dirìgidos pretzedent fintzas s infinitu intre sas limbas romanzas agatamus custu fàbricu in frantzesu e in su portughesu brasilianu so bènnidu pro ti bìdere frantz je suis venu pour tene voir port bras vim parat lhe ver o parat ver a voc t apo mutidu pro ti nàrrere una cosa frantz j a sos appelé pour tene nàrrere quelque chose port bras liguei parat lhe dizer uma coisa su pronùmene àtonu dativu in sardu si impreat fintzas pro fraigare sa frase relativa in sa limba faeddada su fàbricu prus fitianu est difatis sa pitzoca chi ddi chèrgio fàghere su regalu est una cumpàngia de frantziscu b i sunt fintzas àteros duos sèberos prus pagu impreados ma bàlidos a sa matessi manera sa pitzoca a chie a sa cale chèrgio fàghere su regalu est un amiga mea in sardu che a in s ispagnolu su portughesu su catalanu e fintzas s italianu in unos cantos esèmpios fintzas in sa limba iscrita in unos àteros in cussa chistionada si podent addopiare siat su dativu siat s acusativu in custa manera otenimus unu fàbricu cun unu pronùmene e unu sustantivu o fintzas cun duos pronùmenes un àtonu e s àteru tònicu sa particularidade in su sardu est chi s addopiamentu est semper possìbile fintzas in frases relativas e pro su chi pertocat a s acusativu dòpiu fintzas si su sustantivu benit a pustis pro more de s influssu de su sardu custu impreu est fitianu fintzas in s italianu regionale de sa sardigna esèmpios de dativu dòpiu sunt dd apo dadu su libru a mario a mie mi praghet su licore de murta sa pitzoca chi dd apo presentadu a juanni est un istràngia s acusativu dòpiu l agatamus in frases che a su libru dd apo giai leadu non dd apo bidu a bustianu cust ùrtimu impreu cun su sustantivu pospostu in paris a su sardu s agatat fintzas in s ispagnolu de s argentina no lo vi a sebastin in unas àteras limbas e in s ispagnolu de ispagna si preferit s antepositzione de su sustantivu fàbricu possìbile fintzas in sardu a bustianu non dd apo bidu sebastiano non l ho visto a sebastin no lo he visto ecc sos pronùmenes tònicos in sardu in sa de unu e sa de duas persones singulares tenent una forma ispetziale si pretzèdidos dae sa prepositzione a casu singulare intre sas limbas romanzas e cun chin caraterìstica chi su sardu cumpartzit cun s ispagnolu su portughesu e su napoletanu fintzas in custas tabellas est sinnada in antis sa forma logudoresa e a pustis cussa campidanesa si b at una forma in lsc diferente dae ambas in antis de totus b est cussa sas formas de sa de tres persones singulares e de sas tres persones de su plurale cointzident e non benint repìtidas pro custa resone annotamala custas formas sunt fintzas uguales a sas de sos pronùmenes sugetu chi li currispondent comente acontesset fintzas in ispagnolu catalanu portughesu italianu e cun s etzetzione de lui in logu de il fintzas in frantzesu sa prepositzione segundu podet èssere apostrofada si la sighet una vocale segund issu o segundu issu su sardu faghet impreu abundosu meda de partigheddas pronominales in cuntestos medas in unos cantos casu custu impreu est cumpartzidu cun su catalanu s italianu e su frantzesu in unos àteros casos est pròpiu de su sardu no agatende si in custas limbas nen craru in s ispagnolu o in su portughesu bidu chi ambas non faghent impreu de avèrbios pronominales comente acontesset in manera ispeculare in s italianu su frantzesu e su catalanu sa partighedda nde in campidanesu ndi si impreat cun verbos chi fintzas no essende in issos matessi riflessivos ma transitivos ammitent s impreu de sos pronùmenes riflessivos in presèntzia de unu cumplementu ogetu che a s esèmpiu mi còmporo una paja de pantalones si s ogetu no est mentovadu in manera crara benint impreados sos avèrbios pronominales esèmpios tìpicos de custu impreu sunt pigare e e comporare ma fintzas bìdere castiare lèghere papare bìdere e medas àteros mi nde pigo mi nde leo mi nde pigo mi nde leo me ne prendo je m en prend me n agafo tenimus duncas custu fàbricu cun totus sos pronùmenes riflessivos mi nde pigo leo ti nde pigas leas si nde pigat leat nos nde pigamus leamus bos nde pigàis leàis si nde pigant leant su verbu pigare si impreat in parte manna de sa sardigna ma in logudoro si preferit leare in cantu in su setentrione de s ìsula pigare signìficat fintzas artziare chi podet dare chi bèngiat dae s ispagnolu llevar verbu chi imbetzes in unas àteras partes signìficat comporare duncas mi nde leo podet èssere mi nde pigo o mi nde còmporo ti nde leas ti nde pigas còmporas etc sa cumbinatzione pronùmene avèrbiu pronominale andat semper iscrita separada francu si sighit su verbu casu possìbile petzi cun gerùndiu e imperativu fintzas in sa de unu e sa de duas persones plurales nointames in custas persones in sa parte manna de sas variantes tzentru setentrionales sa s non si pronùntziet e resurtet pro custu no nde bo nde in sos dialetos tzentrales si pronùntzia e si podet fintzas iscrìere nosi nde bosi nde mentras in cussos meridionales sa diferèntzia intre sa de unu e sa de duas persones plurales podet bènnere a rùere resurtende de cunsighèntzia ambos uguales a sa de tres singulare e plurale si nde fintzas s impreu de sos avèrbios pronominales cun verbos intransitivos chi sinnalant ischirriada dae unu logu e chi ammitent sos pronùmenes riflessivos che a andare partire etc est cumpartzidu dae su sardu cun su catalanu su frantzesu e s italianu mi nde ando apostrofadu in mi nd ando m en vaig je m en vais me ne vado ti nd andas si nd andat nos nd andamus bos nd andeis si nd andant in custu casu ultres a nde ndi in logudoresu podimus tènnere fintzas che de cale est difùndida fintzas sa grafia ke mi k ando mi che ando ti k andas etc fitianu in sa matessi manera in custas bator limbas est s impreu de custas partigheddas cun verbos intransitivos chi reent su cumplementu de tèrmine inoghe sos pronùmenes cun cales benint cumbinados sos avèrbios pronominales sunt cussos àtonos indiretos in dativu e in sardu a sa de tres persones singulares e plurales est furriadu s òrdine issoro duncas s avèrbiu pronominale pretzedet su pronùmene dativu nde ddi dao nde li dao sas formas possìbiles sunt mi nde das ti nde dao nde ddi nde los dao nos nde das bos nde dao nde ddis nde lis dao su sardu impreat però sos avèrbios pronominales fintzas in àteras duas situatziones in ue issos in sasas limbas romanzas majores non sunt presentes in totus custas cumbinatziones siat cun sa partighedda nde ndi siat cun sa chi sos avèrbios pronominales aparint semper in antis de su nùmene francu cando sunt cun su gerùndiu e s imperativu in ue aparint a pustis in custu ùrtimu casu comente pro sos pronùmenes indiretos e dirìgidos podimus iscrìere sa cumbinatzione verbu pronùmene dativu avèrbiu pronominale in tres maneras separados dae unu tratigheddu dende nde ddi dende bi nde de unu puntigheddu o fintzas unidos jandendeddi unos àteros avèrbios pronominales impreados in sardu sunt sos chi remplasant s indicu de unu logu determinadu che a in s italianu ci pro inoghe o in cue in frantzesu y e in catalanu hi cun sos matessi impreos in sas grafias logudoresas e campidanesas clàssicas si impreat sa matessi partighedda siat chi su logu in chistione siat indedda siat chi siat a curtzu est a nàrrere bi e nche in ue bi podet èssere apostrofadu mentras nche nono b ando nch ando b enis bi benis nche benis in sas variantes tzentrales o de mesania s impreant però duas formas ddoe pro indicare unu logu a indedda de chi faeddat che pro nd indicare unu a curtzu e ambas podent èssere apostrofadas dd ando ch enis che benis in lsc non cheret apostrofada ddoe non depet èssere confùndida cun su pronùmene àtonu dirìgidu ddu in su faeddu cando in o cun si ligant a s artìculu indeterminativu unu a s agiunghet pro eufonia una d epentètica chi però non cheret iscrita duncas pro esempru sos verbos tenent tres coniugatziones are ere i ri ire i ri s a morfologia verbale diferit in manera notèvole dae cussa italiana e cunservat caraterìsticas de su latinu tardu o de sas limbas neolatinas otzidentales sos verbos sardos in su presente indicativu tenent sas custas particularidades sa prima persone singulare acabat in o in sas variantes tzentru setentrionales acabu chi tenet in paris cun in s italianu in s ispagnolu e in su portughesu ambas custas ùrtimas duas limbas tenent cadauna petzi bator verbos cun un àteru acabu a sa persone sing e in u in su campidanesu sa segunda persone sing acabat semper in s che a in ispagnolu catalanu e portughesu acabu derivadu dae su latinu sa de tres persones singulares e plurale tenet s acabu caraterìsticu in t pròpiu de su sardu intre sas limbas romanzas e bènnidu diretamente dae su latinu sa prima persone plurale tenet in su sardu tzentru setentrionale sos acabos amus imus prètzisos a sos de s ispagnolu e de su portughesu amos emos imos chi sunt uguales a sos de su latinu pro csu chi pertocat sa de duas persones plurales sas variantes tzentru setentrionales tenetn in sa de duas e de tres declinatziones s acabu ides latinu itis mentras sas variantes tzentru meridionales tenent in sas tres declinatziones àis èis is acabos uguales a sos ispagnolas is éis s e a sos portughesos limba in ue sa a persone pl est però disusada in dies de oe s interrogativa si format generalmente in duas maneras pighende in cunsideru sos tempos e sos modos diferentes sindicativu passadu remotu est belle de su totu iscumpartu dae s impreu comunu che a in sas limbas romanzas setentrionales de sa gàllia e de s itàlia de su nord remplasadu dae su passadu imbeniente ma resurtat atestadu in sos documentos de s edade de mesu e galu oe in sas formas cultas e literàrias in intrèveru cun s imperfetu s evolutzione istòrica sua in su tempus de s edade de mesu a sas formas cultas de oe est istada de pare a pare pro sa de tres persones singulares e plurale ipsu cant avit ait ayt isit esitissu cant esi eit ipsos cant arunt erunt aynt isin esinissos cant esi ein in sas variantes tzentru meridionales est istadu remplasadu in manera totale dae su passadu imbeniente un impreu galu atuale de su passadu remotub est però in sos dialetos tzentrales de transitzione o mesana in ue est impreadu pro su verbu èssere sindicativu benidore simpre si format pro mèdiu de su verbu àere ài ri a su presente prus sa prepositzione a e s infinitu de su verbu in chistione es deo apo a nàrrere deu apu a na rr i ri tue as a nàrrere tui as a na rr i ri cfr latinu tardu habere ad infinitu etc in sa limba faeddada sa prima persone apo apu podet èssere apostrofada ap a nàrrere in sos dialetos tzentru setentrionales e in sa lsc su cunditzionale presente si format impreende una forma modificada de su verbu dèpere prus sa prepositzione a e s infinitu pro esempru deo diat nàrrere tuas dias nàrrere etc in sos dialetos de transitzione e in cussos tzentru meridionales imbetzes de dèpere s impreat sa forma de s imperfetu de su verbu ài ri prus sa prepositzione a e s infinitu deu emu o apia a na rr i ri tui apias o ast a na rr i ri etc s imperativu negativu si format impreende su dennegu no non e su congiuntivu pro esempru no andes non còmpores che a a sas limbas romanzas ibèricas su gerùndiu in sardu tenet funtziones medas e medas isfumaduras chi non s agatant in italianu ne in àteras limbas romanzas unos cantos impreos s atzapant in ispagnolu catalanu o portughesu unos àteros in inglesu unos àteros galu sunt pròpios de su sardu ebbia e s agatant fintzas in s italianu regionale sas funtziones printzipales suas sunt sa forma progressiva si format cun s ausilare èssere prus su gerùndiu pro esempru so andende so andande seu andendi fia faghende fipo faghende fui faende femu faendi caraterìstica comuna a sa limba inglesa a su tataresu e a su gadduresu su sardu però tenet un impreu in prus totu suo de custa forma difatis l estendet fintzas a atziones chi non sunt istadas galu incumintzadas ma chi si suponet chi ant a èssere batidas a tèrmine luego custu impreu est comunu meda fintzas in s italianu regionale de sa sardigna in ue est meda difùndidu in totu sos pìgios sotziales de sa populatzione sarda in custu casu s ausiliare chi reet su gerùndiu èssere in sardu stare in italianu podet fintzas èssere omitidu ma tando andas a mi lu fàghere su cumandu o nono so andende ma allora vai a farmi la commissione oppure no sto andando italianu regionale de sa sardigna ora vado italianu istandard in s italianu regionale sardu est fintzas possìbile impreare giai già cun funtzione de benidore già sto andando già vado che a calcu de su sardu giai so andende custu impreu esistet fintzas in ispagnolu e portughesu ya voy j vou s impreu de su gerùndiu referidu a un atzione benidora s agatat in s inglesu ma non in unas àteras limbas romanzas o in su tedescu iingl i m going now i m gonna go now spagn ya voy ahora voy voy a ir ahora mismo port j vou vou mesmo vou ir agora cat ara vaig fran je vais maintenant ted ich gehe jetzt fintzas in sardu est possìbile agiùnghere un avèrbiu chi afòrtiet s idea de s immediadesa de s atzione comente a in s ispagn mismo o in port mesmo matessi pro esempru etotu o matessi lassende si fortzis in s impreu comunu prefèrrere su primu ca in sardu est matessi comente a avèrbiu mentras su segundu l est fintzas comente a agetivu sa frase risultante est difìtzile de bortare a s italianu a su mancu a sa lìtera so andende como etotu su verbu àere ài ri est impreadu a sa sola petzi in sas variantes tzentru setentrionales in sas variantes tzentru meridionales est impreadu petzi che a ausiliare pro formare sos tempos cumpostos mentras cun su significadu de s italianu tènnere su verbu tènnere tènni ri lu remplasat semper comente acontesset in s ispagnolu su catalanu su portughesu in ue su verbu haver est belle de su totu iscumpartu e su napuletanu pro custa resone in custu ischema benint indicadas in manera ùnica sas formas de su presente e de s imperfetu de sos dialetos tzentru meridionales chi sunt sas solas ue in sos tempos assentados aparit su verbu àere ài ri b at una categoria de verbos chi in sas grafia logudoresa e nugoresa tenent s infinitu pròpiu de sa segunda coniugatzione in ere e chi però segundu s orìgine issoro apartenent a sa de tres de sa cale ant cunservadu unos cantos acabos in su presente indicativu apartenet a custa genia pro esempru bènnere ca sa coniugatzione sua in su presente est bèngio benzo bengio benis benit benimus benius benides benies benìs benint o abèrrere apèrrere abèrgio aperjo aperzo apegio aberis aperis aberit aperit aberimus aperimus aperius aberides aperies aperìs aberint aperint benint coniugados a sa matessi manera cumbènnere a persone cumbèngio cumbenzo cobèrrere nug copèrrere cobèrgio coberjo coberzo crobegio fèrrere fèrgio ferjo ferzo fegio mòrrere mòrgio morjo morzo mogio iscobèrrere iscrobèrrere nug iscopèrrere iscobèrgio iscoberjo iscoberzo iscrobegio medas verbos tenent una coniugatzione generalmente regulare mantenende però irregulare sa prima persone sing de su presente bàlere bàlio bazo bagio chèrrere chèrgio cherjo cherzo chegio dòlere dolo dozo dogio pàrrere pàrgio parjo parzo pagio cumpàrrere cumpàrgio cumparjo cumparzo cumpagio pòdere potzo potho pònnere pòngio ponzo tènnere tèngio tenzo mantènnere mantèngio mantenzo intre sos nùmeros sardos agatamus duas formas masculina e feminina pro totu sos nùmeros chi acabbant cun su nùmeru unu escludende s ùndighi su chentu e ùndighi e gasi sighende pro su nùmeru duos e pro totus sas chentinas escludende sos nùmeros chentu millichentos etc custa caraterìstica est presente uguale siat in s ispagnolu siat in su portughesu in sardu tenimus duncas pro esempru unu pipiu una pipia duos pitzinnos duas pitzinnas chentu e unu rios chentu e una biddas dughentos òmines dughentas domos in sardu tenimus che a in s italianu duas formas diferentes pro milli e duamìgia duamiza duamilla sos nùmeros dughentos treghentos e petzi in campidanesu seschentos tenent una forma pròpia dughentos e treghentos in lsc e logudoresu duxentus trexentus e sexentus in campidanesu in ue su duos su tres e su nùmeru chentu sunt modificados custu fenòmenu est presente fintzas in portughesu duzentos trezentos sas àteras chentinas imbetzes benint iscritas chene modificare nen su nùmeru de base nen chentu centu pro custu batorchentos cuatrucentus otochentos otucentus etc su fonema ch de chentos in sa grafia logudoresa si pronùntziat semper g a etzetzione de su nùmeru seschentos e sa c de su campidanesu centus semper comente a x j frantzesu de journal in nugoresu ch si pronùntziat imbètzes semper k pro custu totus sos nùmeros sunt iscritos cun ch in custa variante sos nùmeros gasi comente etc andant iscritos in manera separada chentu e unu chentu e duos milli e unu milli e duos etc fintzas in custu casu custa caraterìstica est cumpartzida cun su portughesu chentu est apostrofadu fatu fatu chent e unu chent e duos prus raru est chi acontessat fintzas a milli mill e unu mill e duos etc sos nùmeros chi acabant cun unu a etzetzione de ùndighi chentu e ùndighi etc fatu fatu benint apostofados fintzas issos siat in sa forma masculina issoro siat in cussa feminina si sa paràula chi sighet incumentzat pro vocale o pro h bintun òmines bintun amigas etc biancu ant arbu nieddu ruju arrùbiu grogu biaitu asulu birde birdi bildi arantzu aranzu colore de aranju tanadu viola biola castàngiu castanzu baju in custu paràgrafu s elencat chene pretesa de cumpletesa peruna in mèritu una parte de cussu muntone lessicale chi faghet parte siat de su sutaistradu chi de sos medas subraistrados in sos nùmenes cun duas o prus variantes si aporrit in antis su chi b est in lsc a pustis cussu in logudoresu si est diferente dae sa lsc e a pustis galu su campidanesu medas chircas ant postu in lughe su fatu chi sa cumpetèntzia de sos faeddadores adultos de su sardu no ammitet unu nùmeru de prèstidos bènnidos de sas medas limbas dominantes in sos sèculos prus mannu de su de su lèssicu possedidu si bi sunt prus tèrmines intre parèntesis o si non bi sunt parèntesis a primu est su chi est in lsc gal gallura ant gallula garteddi galilenses galile kal kar karalis ant calaris casteddu carale calallai muvara muvrone mugrone toneri tacu torrione garroppu gorropu chessa sas boghes in ue no est inditada s etimologia sunt boghes de orìgine latina de sas cales s ispagnolu at modificadu su significadu originàriu chi teniant in latinu e su sardu at pigadu su significadu ispagnolu pro sas boghes chi s ispagnolu at pigadu dae unas àteras limbas est indicada s etimologia issoro comente indicada dae sa real academia espaola dae sa limba sarda derivant tantu sos nùmenes istòricos de persone nùmene nomen nòminet e lumene o lomini e sos nomìngios nòmìngiu o paranùmene nominzu o paralumene paranomen paranomine i chi sos sardos si diant àere cunferidu unu cun s àteru finas a s època cuntemporànea cantu una parte manna de sos sambenados sambenadu sangunau difùndidu galu oe in totu s ìsula s italianu italiano ita ljano o lingua italiana liwa ita ljana est una limba romanza de sa famiglia europea de is limbas indoeuropeas s italianu derivat de su latinu volgare de s imperu romanu e in paris a su sardu est sa limba chi prus s acostiat a issu s italianu est sa limba ufitziale in itàlia in isvìtzera in ue est sa limba prìntzipale de su ticino is baddes graubnden de calanca mesolcina bregaglia e val poschiavo santu marinu e sa tzitade de su vaticanu tenit unu status de limba minoritaria in ìstria croàtzia e islovènia formalmente tenit status ufitziale in albania malta mònacu montenegro kotor e gretzia ìsulas ionicas e de su dodecanesu e est cumprèndida in còrsica custu derivat de su fatu ca su corsu tenit una relata strinta cun s italianu e savoja fiat puru limba ufitziale in partes de su nord africa lìbia e àfrica orientale eritrea somàlia e etiòpia in ue galu est impreada in diferentes setores s italianu est faeddadu puru de meda comunidades emigradas in amèrica e austràlia s italianu est puru inclùdidu asuta is limbas s atu costitutivu de is limbas de minoria in bòsnia e erzegòvina e in romania mancari in custos paisos s italianu no est né una limba co ufitziale né una limba amparada che minoria meda faeddadores de s italianu sunt bilingue in italinanu in s istandard o in is variedades regionales e in is limbas regionales s italianu est una de is limbas prus difùndidas de s europa essende una de is limbas ufitziales de s organizatzione de sa seguresa e de sa cooperatzione in europa e un ade is limbas de traballu de su consigiu de europa est sa secunda limba prus faeddada in s unione europea cun miliones de faeddadores de sa populatzione de s ue e est faeddada comente secunda limba de miliones de tzitadinos de s ue tenende contu de is faeddadores de s italianu in paiosos non ue comnete s isvìtzera s albania e su regnu unidu e is àteros cuntinentes su nùmeru totale de faeddadores est prus o mancu de miliones s italianu est sa limba ufitziale de sa santa sede chi serbit puru comente lingua franca in sa gerarchia ecclesiastica aici comente est sa limba ufitziale de s ordine soberanu de malta s italianu est connotu che limba de sa musica pro s impreu suo sa terminologia musicale e in s òpera s influentzia sua est difùndida puru in is artes e in su mercadu de is benes de lussu s italianu est istadu adotadu de s istadu a pustis de s unificatzione de s itàlia essende istadu prima una limba literaria basada a pitzus de sa faeddada toscana de is classes artas de sa sotziedade fiorentina s isvilupu suo est istadu influentzadu puru de àteras limbas italianas e in misura minore de is limbas germànicas de is invasores a pustis sa rura de s imperu romanu de otzidente s incorporatzione de faeddos cultos de su latinu est un àtera frma de prestitu lessicale atressu s influentzia de sa limba iscrita de sa terminologia iscientifica e de su latinu eclesiasticu atessu su mesuevu e su primu pèriodu modernu meda literados italianos fiant literados in latinu purue aici issos ant adotadu meda faeddos in is iscritos issoro e mancari cando faeddaiant puru in italianu s vocales suas sunt is secundas prus a su costadu de su latinu a pustis de su sardu comente in meda limbas romanzas s atzentu est peculiare e a s imbesse de àteras limbas neolatinas s italianu mantenit sa diferentzia intra vocales curtzas e longas belle totu is faeddos e is sillabas in italianu acabbant cun vocales puras fatore ca portat a impreare is faeddos italianos in sa poesia cun fatzilidade manna s italianu tenet unu sistema de vocales cun sonos e e o tenint sonos mesubascios e mesuartos su latinu clàssicu nde teniat curtzas e longas trassintru su mesuevu sa limba iscrita in europa fiat su latinu mancari sa majoria de is persones fiant analfabetas e isceti una minoria fiat esperta in sa limba in sa penisula italiana aici comente in totu europa sa majoria de sa gente chistionaiat una limba vernaculare locale custos dialetos si sunt evolvidos de su latinu volgare in su corsu de is sèculos a manera ispontanea chentza istandard o imparos custos no sunt in nisciunus sensu dialetos de s italinanu istandard ca imbetzes aiat cumintzadu a si evolvere propriu comente unu de cussos dialetos locales ma sunt limbas sorres de s italianu sa mutua intelligibilidade intra s italianu e custos dialetos variat meda propriu comente intra s italianu e is àteras limbas romanzas in generale is limbas romanzas de s italia podent diferire a manera manna puru in totu is livellos fonologia morfologia sintassi lèssicu pragmatica e sunt classificados tipologicamente comente limbas diferentes s istandard italianu tenit un origine literaria e poetica de is iscritores tiuscanos de su de doighi sèculu e mancari su coro de sa grammàtica e de su lèssicu sunt basicamente is matessi de cussos impreados a firentze in su de treighi sèculu s istandard modernu de sa limba est istadu fraigadu de eventos retzentes comuncas su latinu vernaculare che limba faeddada in sa peninsula tenet un istòria longa meda difatis is primos testos chi nos sunt arribados ca podent de seguru èssre mutidos vernaculares est a nàrrere distintos de su latinu volgare sunt formas legales connotas comente placiti cassinesi de sa provìntiìzia de benevento ca arribant de su mancari s indevingiu veronese nde benit meda proabilmente de su de oteo o s inghitzu de su de noe sèculu cuntenit una forma de vulgare latinu ca podet èssre bitu che unu primu tipu de dialetu vernaculare italianu sa limba chi at a èssere cunsiderada comente italiana si fiat isvilupada in sa tuscana tzentrale e est istada pro sa primu borta formalizada a s inghitzu de su de batordighi sèculu atressu su traballu de s iscritore toscanu dante alighieri iscritu in sa limba nativa sua fiorentina is poemas èpicos de dante connotos colletivamente comente sa commedia a sa cale a pustis su iscritore tuscanu giovanni bocaccio aiat postu su tìtulu de divina fiat lèghidu apetotu in sa penìsula e est diventadu s istandard canònicuu ca totu is italianos istruidos podiant cumprèndere dante est como creditadu comente s istandardizadore de sa limba italiana in annanta a s espositzione guadangiada su dialetu fiorentinu aiat guadangiadu prestigiu gràtzias a su balore polìticu e culturale de firentze a su tempus e su fatu ca linguisticamente fiat unu pnte intra is dialetos setentrinales e cussos meridionales aici su dialetu de firentze est diventadu sa base pro sa limba ufitziale de s italia s italianu est istadu adotadu progressivamente comente limba ufitziale de meda de si istados italianos antitzipende s unificatzione e a bellu a bellu pighende su postu de su latinu puru cando sunt istados dominados de potentzias furisteras comente s ispagna in su regnu de napoli o s austria in su lombardu venetu mancari is massas ant sighidu a chistionare sa limba vernaculare issoro s italianu fiat puru una de is meda limbas reconnotas de s imperu austro ungaricu s italia belle semper at tentu unu dialetu distintivu pro ogni tzitade ca is tzitades fiant pensadas francu eventos retzentes che tzitade istados cussos dialetos immoi ant influentzadu s italianu cun meda carateristicas produtzende is italianos regionales is diferentzias prus mannas intra u italianu de roma e cussu de milanu sunt pro esempru sunt is geminatziones de is cunsonantes initziales e sa pronuntzia de is e atzentadas e de is s in calincunu casu e g va bene andat bene est pronuntziadu vab bne de unu romanu e de cale si siat italinau ca faeddat s istandard va bene de unu milanesu e de cale si siat faeddadore in ue su dialetu nativu istat in susu de sa linia la spezia rimini a casa a domo est ak kasa pro unu romanu ak kasa o ak kaza pro s istandard a kaza pro unu milanesu o in generale de su nord a s imbesse de is limbas gallo italicas de su nord italia s italo dalmata napolitanu e is dialetos correlados sunt abbarrados a foras de s influentzia franco otzitana introdusidos in nord italia de is poetas franco proventzales in su mesuevu ma a pustis sa cunchista normanna de su sud italia sa sitzilia est diventada sa primu terra italian a adotare sa metrica lirica e is faeddos in poesia adopt occitan lyric moods and words in poetry ma in su casu de is limbas italianas de su nord italia is academicos donant conca a no sobravalutare is efetos istrangios a pitzus de s isvilupu de is limbas su potere econòmicu e s isvilupu relativamente avantzadu de sa tuscana a su tempus taru mesuevu ant donadu importantzia a su toscano mancari su venetu est abbarradu comente limba de su commertziu e su genovesu est abbarradu che limba de su commèrtziu in totu su mediterràneu s influentzia semper prus manna de firentzedurante su perìodu de sa famiglia medici s umanismu e su rinascimentu ant fatu de su daletu suo o prus chi no àteru de una versione rafinada de custu unu istandard in is artes sa limba rumana in rumanu limba romn ipa limba ro mn est una limba indoeuropea chi pertènnet a su grupu orientale de sas limbas romanzas e limba mama de sa majoria de sos bividores de romania e moldàvia in medas àteras isulas limbisticas de minoria in totu sa penìsula balcànica si faeddant àteras limbas chi tenent relatos meda istrintos cun su rumanu intre sas limbas romanzas ocupat sa de posiduras pro nùmeru de faeddadores in s unione europea a fatu de ispagnolu portughesu frantzesu e italianu pro resones de diferentziatzione tipològica sa limba rumana est narada fintzas dacorumanu mentras pro resones polìticas sas autoridades de sa moldàvia impitant sa denominatzione de moldavu pro si refèrrere a sa limba faeddada in ie mancari b apant bellas che pagas diferèntzias intre sas duas chi pro manna parte pertocant s atzentu prus chi no àteros aspetos sa limba rumana est faeddada de unu nùmeru aprossimadu de milliones de pessones de sas cales prus de milliones bivet in romania in ue est sola limba ufitziale e annotamala segundu sos datos de su limba mama pro su de sa populatzione fintzas in moldàvia est limba ufitziale mancari suta nùmene de moldavu e limba mama de unu de sa populatzione chene contare sos istados mentovados est una de sas ses limbas ufitziales de sa provìntzia serba autònoma de vojvodina est una de sas limbas ufitziales de s unione latina e de s unione europea non prus si faeddat in sas comunidades de emigrantes rumanos in germània istados unidos frantza israele rùssia e prus de reghente ispagna e itàlia sa presèntzia de s allega rumana in itàlia est redundante giai ca a fatu de romania e moldàvia in ie b ant casi milliones de rumanofonos intre àteros una anàlisi istatìstica chi partzit sos faeddos rumanos pro orìgine etimològica e conduida dae dimitrie macrea e basada subra su ditzionàriu de sa limba rumana moderna faeddos at relevadu sa cumponidura sighente chi s anàlisi s istrighet a su vocabolàriu bàsicu de faeddos fitianos semanticamente ricos e protutivos s eredade latina passat in antis sighida dae neologismos romanzos e de su latinu clàssicu mentras ca sos imprèstidos islàvicos arribant a coa su lèssicu rumanu assimìgiat pro su a s italianu pro su a su frantzesu pro su a su sardu pro su a su catalanu pro su a su portughesu e a su reto romanzu pro su a s ispagnolu nùgoro est sa sea de sa provìntzia de nùgoro e est su tzentru prus mannu de sa barbàgia de nùgoro in sa sardigna posta a sos pedes de su monte ortobene in unu tacu de granitu a unos m s m nùgoro est crèschida comente tzentru aministrativu a cumintzare dae sa segunda metade de s inoghe sunt nàschidos grazia deledda iscritora binchidora de su prèmiu nobel pro sa literatura in su salvatore satta autore de il giorno del giudizio e francesco ciusa iscultore c ha fattu s opera la madre dell ucciso fentomada bene puru a sa biennale di venezia sas primas evidèntzias de sa presèntzia de òmines in nùgoro sunt de su ii millenniu a c sun sos restos de una biddichedda chi s agatat a curtzu a su nuraghe tanca manna in su monte orthobene in sos tretos de sedda ortai b at tratzas de fortificatziones chi si pensat siant de s edade e su ramine de s edade nuràgica bi sunt medas nuraghes a su mancu trinta chi istant a supra de sos montes de sa tzitade movimentos in caminos derettos in caminos curvos bantzigadores relativos cumpostos vettores sa de duas lezes de newton ispessias de fortzas fortzas de inertzia meccanica tzeleste ecuilibriu printzipios de cunservatzione cantidade de movimentu tzentru de massa enerzia de gravidade enerzia elastiga pendulu colpos mamentu angulare movimentos armonigos undas meccanicas caratteristigas de sas undas reflessione efratzione diffratzione printzipiu de huygens printzipiu de subrappositzione interferentzia esperimentu de young undas istatzionarias cannau vibradore fenumenos unduladores sonu bttidos effettu doppler polarizatzione reflexione e refratzione subra pizos pianos ispizos curvos pizos curvos lentes puntos conzugados lama prisma illuminamentu mudas in sos gas tzirculos movimentu brownianu macchinas termicas irreversibilidade cambiu de istadu relatividade galileana ispessiale zenerale eletritzidade e mannetismu campos flussu movimentu de una garriga in d unu campu eletrigu forza de lorentz condutzione tzircuitos indutzione eletromannetiga generadores tzircuitos in currente alternada undas eletromannetigas sa gnu free documentation license gnu fdl est unu permissu de copyleft pro contènnidos lìberos creadu dae sa free software foundation pro su prozetu gnu s iscritu ufitziale de su permissu est disponìbile a s url e puru a s url est disponìbile sa tradutzione no ufitziale in italianu su gnu fdl l ant creadu pro dispensare sas iscrituras de software e materiale de imparu narat chi onzi esemplare de su materiale modificadu puru cheret dispensadu cun su matessi permissu custos esemplares faghet a bender los e si riproduidos in cantidade manna cherent produidos puru de una manera chi siat fàghile de los modificare torra sa wikipedia est sa incunza prus manna de documentos chi utilizat custa impronta de permissu su isvilupu legale de debian non cunsiderat su gnu fdl unu permissu lìberu pro ite non respetat sas debian free software guidelines ide e in ingresu su permissu separat craramente su documentu dae sa parte segundària custa parte podet contenner informatziones a pitzus de su ligàmene intra s autore o s editore e su suzetu de su documentu ma nissuna informatzione a pitzus de su suzetu matessi diferentemente dae s iscritu de su documentu chi su cambiamentu suo est permissu cun conditziones eguales e puru incompatìbiles a cussas de su gnu general public license carchi una de sa partes segundàrias ant carchi restringhimentu istudiadu pro garentire s atributzione zusta de s iscritu a sos autores pretzedentes in su particulare sos autores de una versione pretzedente cherent ispetzificados e carchi setzione eguale ispetzificada dae s autore orizinale e chi pertocat su ligàmene suo cun su documentu non cheret modificada si su documentu est modificadu su tìtulu suo cheret modificadu nessi siat chi s autore pretzedente apat contzessu su permissu de lu mantenner eguale su permissu aministrat puru sa fatzada de innanti e de addaisegus a prus chi sas partes assinnadas a sa istòria de su documentu a sos ringratziamentos a sas dèdicas e a sos riconnoschimentos fick die muschis ihr huren pro apricare custu permissu a unu documentu iscritu cheret posta una còpia de su permissu in inglesu in su documentu e inseridu custu avisu zustu a pustis de sa pàzina de su tìtulu copyright c annu nòmene bostru est garantidu su permissu de copiare distribuire e o modificare custu documentu sighende sos tèrmines de su permissu pro documentatzione lìbera gnu versione o onzi versione a pustis pubricata dae sa free software foundation cun sas setziones non modificàbiles allistrare sos tìtulos cun sos iscritos coberta lista e cun sos iscritos de coberta de palas lista una còpia de su permissu est postu in sa setzione intitulada permissu pro documentatzione lìbera gnu si non bi sunt setziones non modificàbiles cheret iscritu sena setziones non modificàbiles imbetzes de narrer cales sunt non modificàbiles si non bi est iscritu coberta cheret iscritu nissunu iscritu coberta imbetzes de s iscritu coberta est lista e de sa matessi manera cheret fatu pro s iscritu de coberta de palas totus sos artìculos de sa wikipedia sunt distribuidos cun su gnu free documentation license pro una mezus informatzione faghet a abaidare sa còpia locale de su permissu comente chèrfidu dae su gnu fdl est in nissunu materiale chi est proibidu a lu distribuire a mercadu podet esser impreadu in unu documentu suta permissu gnu fdl pro esempru unu artìculu de wikipedia ca su permissu non proibit unu utilizu cumertziale comuncas in unos acasos ispetzìficos s impreu cumertziale diat poder esser onestu e in cuddu acasu cussu materiale no at abisonzu de esser distribuidu suta gnu fdl si custu impreu pertocat a totu sos utentes potentziales de su documentu orizinale unu esempru craru est dadu dae sas parodias wikipedia est una entziclopedia multilìngue a cuntènnidu lìberu iscrita dae boluntàrios chi traballant paris e sustenta dae sa wikimedia foundation unu comitadu chi non pedit cumpensu ae como est pubricada in limbas unas in ue sos sotzios sunt ennanghinde paràulas cun sa ingresa chi est sa prus cumprida e cuntenet boghes cale siet una entziclopedia traditzionale almanacu ditzionàriu geogràficu entziclopedia de novas sa tarea sua est de iscriere e fagher connoschere una entziclopedia internatzionale lìbera bortada in d unu rigòre e chistiònos gai chi siet lèggida in cada zassu de su mundu wikipedia est giai unu de sos sitos de consultatzione prus impreados in su web rezzinde nessi miliones de compudadas pro die wikipedia cuntenet gasì miliones de artìculos prus de de custos sunt in ingresu prus de in tedescu prus de in frantzesu e prus de in zaponesu sa versione italiana at coladu sos artìculos wikipedia est nàschida su ghennàrgiu comente progetu complementare de nupedia unu progetu cun tarea sìmile ma fattu dae espertos sende semper crèschida in popularidade at dadu bida a medas progetos frades comente wikitionary wikibooks e wikinews la contivìgiant boluntàrios a sa manera wiki in su sentidu ca sos artìculos podent èssere modificados dae chie si siat o gasi sos boluntàrios de wikipedia sustenent sa polìtica de su a bisura neutrale chi narat ca sas opiniones presentadas dae personas de importu o dae operas literàrias cherent contadas comente benin allegadas ae mutu postu chena manizzos no c at de s ispantare si compudande wikipedia s agatant faddinas o aligarzas si gasi cherent zerriados sos sotziòs chi an a bier issos si c at de ite mendare o si est abile lu mendat su chi est leginde e totu sa nomena de wikipedia comente sistema de consultatzione est istada ogetu de cuntierras l ant alabada pro sa distributzione sua lìbera pro sa compilatzione lìbera e pro su rigòre de argumentos e atatzada pro pregiudìtzios sistèmicos presuntos diant èssere privilegiadas sas boghes de interessu pro sos contribudores sena abaidare as importu issoro reale sa preferèntzia de s acòrdiu a sas provas lacunas pro unos cantos argumentos e amancu de responsabilidade e autoridade cando acarada cun sas entziclopedias traditzionales sos artìculos suos sunt remonados dae sos mass media e dae istitutos acadèmicos e sunt disponìbiles suta su permissu gfdl s editzione tedesca l ant distribuida in compact disc e de medas editziones ant creadu unos mirror o unos progetos derivados sa tarea de wikipedia est de creare un entziclopedia lìbera e credìbile antzis sa prus entziclopedia manna in s istòria e pro amprària e pro fundària de sos argumentos sighidos su fundadore suo jimmy wales descriet wikipedia comente unu isfortzu de creare e distribuìre una entziclopedia lìbera de sa megius calidade chi fagat a ongi persona in su praneta in sa limba sua creada in su giassu web wikipedia org wikipedia tirat su nùmene suo dae s unione de sa paraula wiki paraula hawajana chi cheret nàrrere lestru e chi la ponent a unu tipu de software collaborativu e dae pedia sufissu de entziclopedia chi in grecu cheret nàrrere imparu wikipedia in sas intentziones de wales diat deper arribare a una calidade pari o megius de s entziclopedia britannica e èssere publicada finas in papiru bi sunt o bi fint medas àteros progetos de entziclopedias in internet in unos cantos ant impreadu sas polìticas editoriales e sa propriedade pro sos artìculos traditzionales comente s entziclopedia stanford de filosofia o nupedia chi est giai morta ambas duas cumpiladas dae espertos giassos web prus informales comente hg o everything serbint comente ghias generales e sos artìculos issoro los iscrien e controllant personas comunes progetos comente wikipedia susning nu e sa enciclopedia libre sunt imbetzes wiki ue sos artìculos los adelantant medas autores e no esistet perunu protzessu formale de revisione wikipedia est diventada su prus mannu de custos wiki entziclopedicos pro nùmeru de artìculos a diferèntzia de medas entziclopedias su cuntènnidu de wikipedia est lassadu suta su permissu gnu free documentation license wikipedia tenet totu unu paris de lìneas de ghia impunnadas a identificare su tipu de informatzione bonu pro lu pònnere in issa las remonant medas bortas in sas cuntierras pro detzidere si unu tzertu cuntènnidu cherat agiuntu revisionadu trasladadu a unu progetu frade o bogadu gfdl su permissu chi sos artìculos de wikipedia sunt lassados disponìbiles est unu de sos medas permissos pro su copyright de tipu copyleft sende chi permitet sa redistributzione sa creatzione de òperas derivadas e s impreu cumertziale de su cuntènnidu suta conditzione chi siat apoderada s atributzione a sos autores e chi su cuntènnidu abarret disponìbile suta gfdl cando carchi autore contribuit a su progetu cun materiale originale sos deretos de autore abarrant in possessu suo ma isse cuncordat a lassare su traballu suta gfdl su materiale de wikipedia podet duncas èssere distribuidu a o incorporato dae fontes chi a contu issoro impreent custu permissu de su cuntènnidu de wikipedia bi sunt medas mirror o progetos derivados a partire dae còpias de sos database mancari totu sos iscritos siant disponìbiles suta gfdl una perchentuale manna de imàgines e sonos in wikipedia non sunt lìberos elementos comente logos agiendales esempros de cantzones o fotos giornalìsticas amparadas dae copyright sunt impreadas cun una decraratzione de fair use in itàlia s idea de fair use non bi est in su corpus legale e duncas òperas chi cuntenerent custos elementos diant podere èssere no amìtidas wikipedia at retzidu finas materiale suta conditzione chi non si podant produire traballos derivados o chi podat èssere impreadu petzi a intru de wikipedia comuncas unas cantas editziones atzetant petzi cuntènnidos multimediales lìberos de copyright wikipedia l ant impreada sos media acadèmicos e àteros comente referimentu o suplementu organizatziones de noas ant remonadu artìculos de wikipedia comente fontes o faeddende de s informatzione in su web calicunu de manera regulare segundu sas listas mantentas dae contribuidores de wikipedia sos artìculos los ant remonados medas bortas in sos news media prus pagas bortas l ant impreada in istùdios acadèmicos libros cunferèntzias e càusas in giudìtziu wikipedia abratzat editziones in limba ativas a maju sas editziones suas prus mannas sunt in òrdine decreschente sa inglesa tedesca frantzesa giaponesa e svedesa in totale wikipedia cuntenet editziones in limba cun unu nùmeru totale de unos miliones de artìculos sas editziones in limba traballant ongi una pro contu suo non sunt obrigadas dae su chi bi est in sas àteras ma sunt petzi tentas a respetare sas lìneas ghia comente su puntu de bista neutrale comuncas sos artìculos e sas imàgines sunt comunes intra sas editziones sos primos gràtzias a unu traballu de tradutzione sas segundas gràtzias a sa regorta wikimedia commons sos artìculos traduidos rapresentant una partighedda petzi de sos artìculos de ongi editzione casi totu sos chi abisitant su giassu de wikipedia podent cumpònnere un artìculu e àere luegus mustradas sas modìficas issoro wikipedia est fraigada in su combinchimentu chi su traballu a paris intra sos utentes potzat in su tempus megiorare sos artìculos prus o mancu de sa matessi manera chi adelantant su software open source sos autores de sos artìculos non depent àere pro fortza una connoschèntzia o calìfica formale pro sos argumentos contivizados e sunt avisados ca sas contributziones issoro podent èssere modificadas sena piedade e redistribuidas a piaghere dae chie lu chèrgiat sos artìculos non sunt controllados dae un utente o grupu editoriale particulare e sas detzisiones de pigare pro su cuntènnidu e pro sas polìticas editoriales de wikipedia bessint pro e carchi borta dae votu mancari a jimmy wales tochet sa detzisione finale pro su naturale abertu de custu progetu medas bortas bi sunt gherras editoriales o cuntierras longas cando sos editores non arribant a unu acòrdiu unos cantos de custa comunidade ant ispricadu su protzessu de cumponidura in wikipedia comente unu traballu a paris o unu protzessu in crèschida de darwinismu sotziale ma custa sa comunidade pro su prus non la cunsiderat una auto presentada giusta sos artìculos sunt semper sutapostos a modìficas gai chi wikipedia non decrarat mai finidu un artìculu sos dannàrgios sunt unu problema costante pro wikipedia wikipedia rechedet a sos collaboradores de osservare unu puntu de bista neutrale cando iscrient e de no carrigai peruna chirca originale su puntu de bista neutrale una lìnea de cumportamentu non negotziaditza faghet crara sa tarea de s entzicropedia e cuddu de rapresentare sas cuntierras descriere las innantis de ingagiare si pro issas si bi arribant wikipedia non diat èssere iscrita segundu unu puntu de bista ogetivu ma diat presentare de manera impartziale totu sas caras de una chistione atribuidos a sos sustenidores issoro de manera neutrale custa polìtica imponet ca onzi unu de custas caras depat retzire unu pesu uguale a sa popularidade sua issa est istada criticada pro àere una tarea chi no faghet a tocare pro èssere inutilosa cun unu materiale sena fundòriu e cunfirmas e pro permìtere chi siant rapresentados lados ofendidores de sa morale opiniones o teorias chi non sunt istadas giai pubricadas sunt cunsideradas chircas originales e custu no est permìtidu in wikipedia sa polìtica de sa chirca no originale afirmat ca cuddu tipu de materiale non faghet a l atribuire cun siguresa suta unu puntu de bista neutrale e ca non depat èssere intrada una cale chi siat idea o prospetu originale de unu contribuidore sos collaboradores de wikipedia mantenent in prus totu una bariedade de polìticas e lìneas ghia minores in cuntrastu con àteros wiki de su tempus suo comente su portland pattern repository de ward cunningham cunsideradu s imbentore de su wiki sos wikipedianos impreant sas pàginas de cuntierra pro resonare de sas modìficas a sos artìculos innantis de lu fàghere a intru de sos artìculos etotu sos collaboradores de wikipedia medas bortas modìficant moent e burrant cuddos artìculos chi cunsiderant disadatos pro una entzicropedia comente sas definitziones de ditzionàriu pro custas esistent progetos ad hoc comente su wikitzionàriu o iscritos dae fontes originales medas bortas sas editziones de wikipedia istabilint cumbentos de istile pàginas ligadas in wikipedia non bi sunt distintziones formales intra sos contribuidores sas detzisiones sunt pigadas arribende a s acòrdiu intra cuddos chi traballant in su ghènnargiu de su wikipedia aiat a inghìriu de utentes chi contribuiant in cuddu mese cun nessi chimbe elaboratziones de custos utentes ativos traballaiant pro sas tres editziones prus mannas unu grupu prus ativu de unos utentes e prus de su mesu traballaiat pro sas tres editziones prus mannas at contribuidu pro prus de elaboratziones a mese segundu wikipedia su bator unu de su tràficu de wikipedia benit dae utentes no assentados chi cun paga probabilidade podent èssere cramados editores sos traballos de mantenimentu sunt fatos dae unu grupu de boluntàrios adelantadores agiudadores buròcrates e aministradores e su nùmeru issoro est a inghìriu de chentenas de unidades sos aministradores sunt sos prus numerosos de su grupu e gosant unos cantos previlègios comente su de poder impedire chi sos artìculos potzant esser modificados de burrare sos artìculos o de blocare de manera temporànea o permanente unos cantos utentes in sa modìfica de wikipedia sas atziones de dannàrgios o sas infratziones minores de sas lìneas ghia podent cumportare un avertimentu o unu blocu temporàneu e blocos longos o permanentes a sighida de infratziones prolonghiadas e graes los dat wales o comente in s editzione inglesa unu cussìgiu arbitrale su giae cumponidore capu de wikipedia larry sanger at naradu ca àere su permissu gfdl est comente una afiantza de libertade est una motivatzione forte a traballare in una entziclopedia lìbera in un istùdiu a pitzus de wikipedia comente comunidade su professore de economia andrea ciffolilli at afirmadu ca su costu bassu de transatzione in su pigare parte a unu software wiki creat unu catalizadore pro sa crèschida collaborativa e ca una acostada a sa costruzione creativa incoràgiat su pigare parte wikipedia est istada bida comente unu esperimentu sotziale de anarchia o demograzia su fundadore suo at respustu ca no est istada pensada de gai ma antzis nde est una cunsighèntzia in una pàzina a pitzus de su fàghere chircas cun wikipedia sos autores suos ispricant ca wikipedia est de importu comente comunidade sotziale est a narrer a sos autores de artìculos podent dimandare de difèndere o crarire su traballu issoro e sas cuntierras faghet a las bìere luegus sas editziones de wikipedia cuntenent medas bortas unu bangu de sas informatziones puru ue sa comunidade respundet a sas preguntas wikipedia l ant creada in su ghennarzu de su in inglesu a pustis de cuntatos intra larry sanger e ben kovitz e finas gràtzias a su traballu de jimbo wales chi at postu a dispositzione sos server netzessàrios pro s esperimentu sa fase isperimentale est istada luegus sighida dae una fase de adelantamentu mannu chi at bidu cun s andare de su tempus una crèschida lestra de utentes assentados a làmpadas unos in sa versione in limba inglesa prus de in sa in italianu e una impinnada ispantosa de su nùmeru de artìculos produtos a gratis e traballende imparis chi at passadu de meda sos boghende dae su contu sos e sas pàzinas su cabudanni wikipedia tota canta est at passadu su milione de artìculos s istòria de wikipedia in inglesu faghet a la legher in mancari a beru manna meda comente comunidade mìgias de utentes ativos e una cantidade ispantosa de artìculos e informatziones sos server de wikipedia sunt casi piticos una deghina de elaboradores duos database e carchi server web postos in un àngulu de s aposentu chi òspidat sos server de bomis com pro nde ischire de prus bae su prozetu est finantziadu pro su prus dae una persona prus sas donatziones boluntàrias aiat giustu unu dipendente pro su primu annu a pustis prus nemus sos server los manìgiat una persona part time petzi finas custu boluntàriu sa versione de oe de su software l at iscrita casi tota unu programadore ebia e bi est unu team de boluntàrios chi lu tenet agiorronadu e lu megiorat passu passu esistent unos cantos cache server in parigi pro allestrare su tràficu europeu sa versione sarda de wikipedia chi ses leghende como tenet a nominzu bichipedia est nàschida in abrile de su non esistet una pronùntzia ufitziale una preguntadedda intra sos wikipedianes italianos at portadu a pizu ca unzi unu la pronùntziat a comente cheret sas pronùntzias finas a oe connotas sunt sa limba sarda unificada lsu est una proposta de norma iscrita pro sa limba sarda sas normas sunt istadas publicadas in su dae sa rezione autònoma de sa sardinna ras assessoradu de sa cultura cun su tìtulu limba sarda unificada sìntesi de sas normas de base ortografia fonètica morfolozia lèssicu sa lsu est su resurtadu de su traballu de una cumissione de espertos de limba sarda incarrigados dae sa ras eduardo blasco ferrer roberto bolognesi diego salvatore corraine ignazio delogu antonietta dettori giulio paulis massimo pittau antoninu rubattu leonardo sole heinz jrgen wolf e matteo porru su segretàriu su primu incàrrigu a sos membros de sa cumissione est istadu atribuidu cun una prima cunventzione n de su de nadale de su zunta de tzentru manca cun assessore de sa cultura ballero e cunfirmadu cun una segunda cunventzione n de su de nadale de su zunta de tzentru destra cun assessore de sa cultura onida sa cumissione at traballadu finas a su de frearzu de su in totu custu tempus ant traballadu pro riuniones comente resurtat in sa premissa de su libreddu sa norma istandard unificada deliberada dae sa cumissione cheret mediare intro de sas variedades tzentru orientales prus cunservativas e sas meridionales de s ìsula prus innovativas e est rapresentativa de sas variedades prus a curtzu a sas orìzines istòricu evolutivas de sa limba sarda prus pagu esposta a interferèntzias esternas meda documentadas in testos literàrios e in foras de sa sardinna prus insinnadas e rapresentadas in sas sedes universitàrias e in su mundu sientìficu e comente ponet sa presentada sa norma elaborada podet esser impreada liberamente dae chie si siat mescamente dae sas aministratziones pùblicas e privadas ma finas dae sas impresas de onzi casta dae sos sòtzios dae sos òrganos de informatzione etc s alighèra in saligheresu l alguer in tàtaresu l aliera in italianu alghero est una tzitade situada in sa provìntzia de tàtari in sa sardigna nord otzidentale b at tzitadinos s alighera tzitade in su nord ovest de sa sardigna s alighera est istada fundada a suta de sos genovesos de sa famìlia de sos doria cun su numene alghero imparentada cun familias de su rennu de torres est istada disputada tra sos genovesos sos pisanos e su rennu de arborea in su est istada cunchistada dae pedru iv de aragona tando sa populatzione originària sardòfona est istada bogada e cambiada cun colonos arribende dae sos paisos cadelanos no si ischit in ue sa populatzione originale siat finida forsis in dèsulu dae carchi documentu agatadu dae pagu paret a unu logu no a canta meda ma nemancu a tesu in una bidda noa biddanoa monteleone s alighera creschende in su incomintzant sas cuntierras cun tàtari in su diventat sea de diòtzesi e in su sos gesuitas aberint unu collegiu sa primu iscola in su s alighera benit colpada dae una pestilentzia grave chi nde ochit a abitantes meda su passat a suta de sos savoja in pari cun totu sa sardigna e nde essit de s àrea polìtica ibérica sa tzitade fiat intro de muros chi la difendiant oe puru sa tzitade betza mustrat sos sinnos de su passadu cadelanu palatzios de familias catalanas monumentos su campanile e parte de sa seu sa crèsia de santu frantziscu sas turres e sas murallas chi serraiant sa tzitade oe puru s aligheresu resistente in sa boghe de sos mannos e pagu faeddadu dae sos giovanos e pitzinnos est de origine catalana s aligheresu no s est isvilupadu sighende s evolutzione de su cadelanu de catalugna est finidu pro divennere unu cadelanu cun unu isviluppu suo pro su fatu de aturare isoladu dae su restante e cun influentzias de sardu e italianu in s alighera esistint duas iscolas de pénsu chie cheret cullegare s aligheresu a su cadelanu de catalugna ispinghende a atzetare cambiamentos pro dduu fàghere divennere su catalanu de oe e chie imbetzes cheret allogare s aligheresu comente est pensamentosu prus de ddu tènnere biu in sa faeddada e iscritra ambaduos is tretos però bolent agiudare e favoressere sos collegamentos culturales turìsticos e economicos puru gemellagios cun bartzellona e sa catalugna in sa tzitade betza si podet leghere su numene de sas carrelas in cadelanu carrer carrerò e in italianu in s alighera s intendet faeddare in sardu puru sos chi dae sa biddas sunt andados a bivere in s alighera e a pustis de medas annos cun sos amigos o in domo sighint a lu faeddare su portu pro naves de pisca est de importu turisticu puru sa pisca de corallu chi in passadu fiat de importu sighit galu oe in su sartu de s alighera s agatant olivarios e si prodùet ògiu bonu e meda nc ant bingias famadas puru cantine sella e mosca cantina di santa maria la palma s alighera tenet unu aeroportu suo aeroporto di alghero fertilia riviera del corallo sa bìa nada de sos duos mares collegat sa tzidade cadelana cun portu turres in medas dae s alighera andaìant e andant a traballare a portu turres in su petrolchimicu bellas sas prajas de s alighera e de su territoriu logos famados cabu de cassa e sas grutas de netunu sunt visitadas dae sos turistas dae mare o dae terra escala del cabirol prus de iscalinas dae pagu ant abertu su parcu de porto conte de paritzos km de isterrida e valorizende sos fraigos de sa ex colonia penale de tramariglio in su de sa tzitade betza si distruent parte de sas murallas pro faghere logu a sos fraigos de sa tzitade noa abarrant is turres antigas sa turre de l esperò reial o turre sulis sa turre de santu jagu sa turre de santu giuanne sa turre de porta terra turre de sos ebreos e ateras e parte de sa muralla is cresias sa seu santu frantziscu santu migheli miali sa misericordia su cramu unu santuariu a foras de s alighera su santuariu de baluvilde esistint ateras cresias in su sartu sant anna s isperantzia sant austinu custas sunt sas cresias antigas a pustis bi sunt sas cresias noas sas parrochias sete in tzitade e ses in is apenditzios in su sartu s agatant sitos archeologicos sa necropoli anghelu ruju a c iscoberta in su una de is prus mannas in sardigna tumbas o domos de janas iscavadas in sa pedra arenaria e calcarea su nuraghe palmavera a km dae s alighera xv x a c unu nuraghe e una bidda nuragica bi ant agatadu meda materiale chi como s agatat in su museu sanna de tatari sant imbenia cun rastros romanos monte carru in ue ant agatadu ischeletros umanos caraterìsticos sunt sos burgos in su sartu de s alighera santa maria la palma guardia grande loretella sa segada maristella fertilia est fundada in periodu fascista e abitada dae su dae istrangios s alighera tenet unu presone s ispidale tzivile e s ispidale marinu dae pagu est sa sea de sa facultade de architetura de s universidade de tàtari e de una sea de s universitat oberta de catalunya futei nùmene ufitziale in sardu o furtei est unu comunu de unos bividores de sa provìntzia de sud sardigna furtei s agatat in su campidanu de mesu e a pretzisu in sa valentza marmilla da atraessat su frùmini mannu e est in is pees de unu montigheddu carcàreu istesiat unos km de casteddu est sa gianna de sa marmilla e de sa trexenta pro chine benit de su campidanu est fàtzile arribare a furtei passende pro sa ss pustis km de s ingrugiada de biddasanta ss km in deretura de barùmini pagas sunt sas testimonias de sos pùnigos cussòrgia santu brai meda prus pagos sos rastos romanos abarrat feti unu ponte de pedras acanta a sa bidda unos cantos de nodas istòricas narant chi furtei est istada una bidda medievale de una cancu importàntzia in su furtei est istada donada in fèudu a guglielmo bertrando de torrente in su mentres de su perìodu de sa dominatzione aragonesa furtei fiat parte de sa curadoria de nuràminis candu in su xiv sèculu sos aragonesos aiant tzerriadu in casteddu su primu stamentu furtei chi giai gosaiat de franchìgias ddui aiat imbiadu sos representantes suos in su furtei est essida baronia e est istada donada a is sanjust su de freàrgiu de su su rei alfonsu v de aragona aiat donadu sa bidda a donnu dalmàtziu sanjust pro sa balentia chi issu aiat amostadu in sa gherra de còrsica sa concedidura dd ant cunfirmada su de abrile de su mortu donnu dalmàtziu chena de fedu sa bidda est passada segundu su pregone de su de freàrgiu de su a su frade antoni alibertu chi at donadu cumentzu a is contes de santu larentu sa bidda est abarrada a is sanjust finas a su cando l ant luida su est s annu de s inghitzu de una sèria de àutus filigresialis chi si cunserbant in s archivu arcobispale de casteddu sa filigrèsia avedale est dedicada a santa bàrbara ma in sos àutos de sa vìsita pastorale de su arcobispu melano in su resurtat chi santa bàrbara fiat s abogada mentris santu antiogu fiat su titolare de sa crèsia oe furtei est connota pro sas mineras de oro ant agatadu tretos de muros e pomentos de trinta domos de s edade de su ferru e de s edade antiga in su cùcuru de santu brai sos cartaginesos ant tramudadu una primu fortilesa nuràgica segundu sa fòrmula de s architetura militare insoro su montigheddu anca fiat su nuraghe dd ant afortiadu cun unu muru o una barandilla de pedras e l ant pratzidu in duas partes ponende parte de su nuraghe aintro de una turre tzentrale de forma cuadra a sa turre s arribat de nord traessende un intrada afortiada a forma de ghidu un atra lìnea afortiada prus in foras paret èssere esìstia a unos m dae sa prima sa manera de fraigare su nuraghe assimbìgiat a cussas amparadas pro is biddigheddas de monti nari pani lòriga e monti sirai in su vi e v sèculu a c e serbiat pro castiare una posidura istratègica posta acanta a su frùmini mannu e a unu istrintu chi acàpiat su campidanu a sa marmidda sa filigrèsia de santa bàrbara mantenet unu cuadru de importu pintadu a ògiu de antiogu mainas xvi seculu chi afigurat su cravamentu e una dormitio virginis de interessu de su setighentus cun sa pannamenta de bistiris de brocadu sàndalus e corona de prata in su sartu sa crèsia de santu nartzisu naschet in unu montigheddu acanta de sa bidda e sa crèsia de santu brai fiat sa filigrèsia de sa bidda issussada de nuraghe s ùnicu biblioteca de furtei est in via madre teresa di calcutta n e tenet unus lìberos sa decraratzione universale de sos deretos de s òmine est unu documentu firmadu in parigi su de nadale de su sa redatzione fit istada promovida dae sas natziones unidas pro aer aplicatzione in totu sos istados membros si tratat de unu documentu de trinta artìculos in ue si sutalìniant sos deretos umanos cunsiderados fundamentales e chi s àplicant chentza etzetzione a totu sos èsseres umanos est su prus fundamentale de una sèrie de tratados redatados in s annu e chi completant sa carta internatzionale de deretos umanos chi a pustis de èssere assuzetada a votatzione in su est istada fata leze internatzionale su documentu est istadu criadu comente una sèrie de obietivos chi sos guvernadores mundiales diant depent sighire essende leze internatzionale est un aina utilizada fatu fatu pro pressare sos guvernos de sos paisos chi non cumprint carchi artìculu suo sende chi si tratat de unu documentu de obrigadu cumprimentu pro totu sos istados membros de sa comunidade internatzionale pro nde bardiare su cumprimentu in s annu est istadu criadu in sinu a sas natziones unidas un organismu ispetziale naradu cussizu de deretos de sas natziones unidas in s annu su testu de sa declaratzione est istadu tradùidu a limbas cosa chi at fatu chi retziret su rècord guinness a su documentu tradùidu in prus limbas de su mundu e s assemblea at pèdidu a totu sos paisos membros chi publicarent su testu de sa declaratzione e disponnerent chi esseret distribuidu espostu letu e cummentadu in sas iscolas e àteros istruturas de imparu chentza distintzione fundada segundu sa cunditzione polìtica de sos paisos o de sos territòrios su testu de sa decraratzione podet esser cunsurtadu a nintendo world cup est unu videogiogu chi simulat su giogu de pallone in custu giogu nche sunt iscuadras natzionales argentina brasile camerun frantza germània giappone inghilterra italia mèssicu logos bascios russia ispagna istados unidos de amèrica chi chircant de bìnchere sa cupa de su mundu su giocu inghitzat isseberende una iscuadra aprontende in campu is giogadores de s iscuadra isseberada sa formatzione chi giogat est unu porteri duos difensores su capitanu cuntrolladu dae chine giogat e duos atacantes in custu videogiogu nche sunt bator tipos de terrinu pro fàghere unu goal est possìbile a imperare trassas si podet sinnare fintzas faghende una furriada a s imbesse impossìbile de firmare a s acabu de onni partida bìnchida essit a foras una crae de lìteras su giogu acabat cando una partida finit cun una pata o cun una pèrdida si si binchet sa finale s iscuadra si aunit in una festa e a su capitanu benit donada sa cupa sas limbas sunt sistemas de sinnos vocales cuncordados pro comunigare imparis sos òmines cando chistionamus de limba devimus pensare innantis de totu a sas limbas faeddadas e no a cuddas iscritas s òmine at cumentzadu a faeddare innantis de iscrier parit chi totu sas limbas de su mundu tèngiant sa matessi raighina ma como faghet petzi a las agrupare in eredeos o familias chi si sunt formados in mìgias de annos po resones diferentes isulamentu disterru ispostamentu voluntàriu etc sos eredeos prus de importu oe in su mundu sunt bi sunt àteros eredeos minores che sas limbas caucàsicas austronesianas dràvidas amerindianas e bi sunt finas limbas isuladas chena de parentela peruna in sas limbas oe connotas comente e su bascu no bi at diferèntzia bera intra de limba e dialetu pro su prus intendimus pro limba unu dialetu postu apitzus de sos àteros pro lege o pro cuncordu formale o informale de sa gente est de importu mannu amentare ca limba e iscritura grafia sunt cosas diferentes faghet a iscrier sa matessi limba cun sistemas de iscritura meda diferentes s enciclopedìa est un obera de riferimentu e unu compendiu chi cuntenit diversas notizias de diversos ramos de s ischire e amustrat sos varios argumentos in òrdine alfabèticu su nùmene benit dae su grecu enkyklopaideia est a nai imparu cumpridu sas enciclopedìas esistin dae pius de annos sa pius antiga podet esse cunsiderada sa naturalis historia de plinio meda importante est istada in s istòria moderna sa encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences des arts et des métiers criada in frantza in su periodo de s illuminismu dae denis diderot e jean le rond d alembert sa enciclopedìa fit istada pubricada a volumes singolos a partire dae su a su is limbas romanzas limbas latinas o limbas neolatinas sunt is limbas derivadas de su latinu issas no sunt s evolutzione direta de su latinu classicu ma de cussu volgare est a nàrere populare de su latinu vulgus pòpulu costituidu de is variedades linguisticas chi si sunt isvilupadas a pustis de s espansione de s imperu romanu prus de unu miliardu de persones tenet comente limba mama una limba romanza unu miliardu e mesu de individuos nde chistionant a su mancu una comente secunda o àtera limba s area in ue custas limbas si sunt isvilupadas e sunt galu faeddadas in is versiones de oe in die dda mutimus romània e corrispundet a sa parte europea otzidentale de s imperu romanu francu sa britannia con s annanta de àteras isulas linguisticas neolatinas minores difundidas in is balcanos limbas romanzas orientales in su nordafrica s invasione araba viii sèculu nche at burradu cale si siat vulgare latinu chi si fiat isvilupadu mentras sa persistentzia de s imperu in sa banda orientale sua cun s impreu magioritariu de sa limba greca a livellu ufitziale at impedidu sa difusione populare de su latinu a s imbesse de cussu chi est sutzèdidu in sa banda otzidentale is limbas romanzas che su latinu classicu e is latinos volgares benint classificadas in is ramificatzionies de is limbas italicas in s arbure de is limbas indoeuropeas issas formant cussu ca in dialetologia si mutit continuum romanzo su tèrmine romanzu nde benit de s avverbiu latinu romanice riferidu a su faeddare vernacolo romanice loqui a su confrontu de faeddare in latinu latine loqui is limbas romanzas in europa originariamente is limbas romanzas fiant nàschidas e si sunt isvilupadas in s europa meridionale cunchistada e colonizada de is antigos romanos ma gratzias a is scopertas geograficas e a su colonialismu de is sèculos xvi xviii e mascamente gràtzias a s espansione imperialista de is grandu potentzias europeas in su corso otochentu is limbas romanzas si sunt difundidas in america puru in africa in asia e in oceania diventande una de is famiglias linguisticas prus faeddadas de su mundu pro su chi pertocat is chi tenent che limba mama s ispagnolu sighidu de su portoghesu e de su frantzesu sunt is limbas prus difùndidas pro su chi pertocat su nùmeru de paisos in ue est chistionada sa limba prus difùndida est su frantzesu presente in frantza isvitzera belgiu in canada in is caraibi in meda istados de s africa e in is arcipelagos de s oceanu pacificu s ispagnolu est faeddadu in ispagna e in s america latina in ue su portoghesu est presente imbetzes in portogallu in brasile puru e in calincuna banda de s africa una difusione a livellu europeu tenint su romenu puru faeddadu in romania e in moldavia e s italianu presente in italia a san marino in isvitzera canton ticino e canton grigioni in sa tzitade de su vaticanu in ue su latinu est cunsideradu limba ufitziale in istria est limba ufitziale paris a s islovenu in is comunos de capodistria pirano isola e ancarano e in prus limba ufitziale in paris cun su croatu in totu is àteros logos de sa regione istriana in su fiumano e in dalmazia a malta in corsica in su nizzardo in su principadu de monacu in ue no tenet però recconoschimentu ufitziale esistint limbas chi no sunt ufitziales de s istadu ma coufitziales a intro de s area de apartenentzia o cun calincunu reconnoschimentu giuridicu comenete su sardu e su friulanu in italia su catalanu e su galitzianu in ispagna sa classificatzione de is limbas romanzas est intrinsecamente difitzile ca meda de s area linguistica est unu continuum de dialetos e in calincunu casu sa politica podet giogare unu ruolu in annanta a su latinu ca no est inclùdidu a intro de is limbas romnazas and a pagu limbas estintas de s italia faghent parte de sa famiglia de is limbas indoeuropeas nche sunt ischemas diferentes pro pratzire is limbas romanzas tre de is ischemas prus comunos sunt custos sa limba romanza chistionafda che limba mama prus difùndida oe in die est s ispagnolu sighidu de su portuguesu frantzesu italianu and romenu ca coberint unu terrìtoriu mannu meda de s europa e adia benint impreadas comente limbas ufitziales e natzionales in deghinas de paisos frantzesu italianu portughesu ispagnolu e romenu sunt limbas ufitziles de s ue puru e frantzesu e ispagnolu sunt duas de is ses limbas ufitziales de is natziones unidas a foras de s europa ispagnolu frantzsesu e portughesu sunt puru limbas ufitziales de meda paisos nàschidos a pustis sa fine de is imperios coloniales s ispagnolu est sa limba ufitziale de s ispagna e de noe paisos de s america de su sud domo de casi metade de sa populatzione de su continente in sese paisos de s america tzentrale totus francu su belize e in messiicu in is caraibi est ufitziale a cuba sa repubblica dominicana e porto rico in totu custos paisos s ispagnolu latinu americanu est sa limba vernaculare de totu sa populatzione donende a s ispagnolu sa positzione de limba romanza prus faeddada in africa est sa limba ufitziale in sa guinea ecuadoriale su portughesu in sa patria sua portugallu est faeddadu de belle totucantu sa populatzione de milione de abitantes comente limba ufitziale de su brasile est faeddada de prus de miliones de persones in cussu paisu aici comente is abitantes de sa làcana cun su brasile de su paraguay orientale e de s uruguay orientale arribende a contare unu pagu prus de sa metade de sa populatzione de su continente intreu faghende de su portughesu sa limba ufitziale de unu paisu ebbia prus faeddada est sa limba ufitziale de ses paisos africanos angola cape verde guinea bissau mozambique guinea ecuadoriale e so tomé e prncice e est faeddada in cussu continente de fortzis miliones de residentes in asia su portughesu est co ufitziale cun àteras limbas in timor est e macau mentra meda faeddadores in asia prus o mancu sunt in giapone e custu derivat de su fatu ca meda giaponesos emigrados in brasile sunt torrados in giapone in america de su nord de persones tenent sa limba potughesa che limba mama in oceania est sa secunda limba romanza prus faeddada a pustis su frantzesu e custu derivat de su nùmeru de faeddadore in timor est su galitzianu chi est parente stretu de su portoghesu tenet rangu de co ufitzialidade in galitzia paris a s ispagnolu a foras de s europa est limba prus difùndida in sa provintzia canadese de su quebec and in bandas de new brunswick e ontario su canada est ufitzialmente bilingue cun frantzesu e inglesu ca sunt is limbas ufitziales in bandas de is caraibi comente haiti su frantzesu tenet status ufitziale ma meda gente chistionat in creolucomente su creolu haitianu che limba mama su frantzesu tenit puru status uffitziale in meda parte de s africa ma relativamente pagu faeddadores in is possedimentos frantzesos adia de su mare s impreu de su frantzesu che limba mama est creschende mancari s italianu apat tentu calincunu possedimentu coloniale prima de sa secunda gherra mundiale sa limba sua no est abbarrada che limba ufitziale a pustis sa fine de sa colonizatzione s esitu est ca a foras de s italia e de s isvitzera s italianu est faeddadu de comunidades de emigrantes in america de su nord in america de su sud e in australia in calincuna colonia italiana pretzedente est a nàrerre libia eritrea e somalia est faeddada de pagu gente istruida pro impreos de cummertziu e guvernu romania no at mai tentu un imperu coloniale ma asuta su terrìtoriu suo in su sudest europa sa limba rumena est faedada cumnete limba de minoria de populatziones autoctonas in serbia bulgaria e ungheria and in calinuca parte de sa pretzedente grandu romania prima de su aici comente in ucraina bukovina budjak and in calincuna bidda intra is rios dniester e bug sa limba rumena est faeddada oe in bulgaria macedonia albania kosovo e gretzia su rumenu s est difùndidu puru in meda partes de su mediterràneu in particulare in àteros paisos cun limbas romanzas comente italia e ispagna e de clincuna àtera banda comente israele in ue est faeddada comente limba mama de su de sa populatzione e comente secunda limba de àteras persones custu derivat de su fatu ca meda ebreos de origine rumena sunt mòvidos de sa romania a israele a pustis sa secunda gherra mundiale a sa fine milliones de persones in sa repubblica de moldavia faeddant una variedade de rumenu ca ddu narant moldavu o rumenu de issos su totale de is faeddadores nativos de is limbas romanzas est pratzidu comente sighit cun sa classifica issoro intra is limba s de su mundu intra parentesis sa provìntzia de nùgoro o meria de nùgoro est in sa regione autònoma de sa sardigna e at comunes creada in su cun comunes de sas provìntzias de tàthari e de casteddu ismenguada in su nàschida de sa provìntzia de aristanis e in ùrtimu in su at làcanas cun sa provìntzia de tàtari a nord e nordovest cun su mare tirrenu a est cun sa provìntzia de sud sardigna a sud e cun sa provìntzia de aristanis a ovest cun lege regionale n de su arzolas comunes chi fint in sa provìntzia de nùgoro ant formadu sa provìntzia noa de ogiastra e duos comunes budoni e san teodoro sunt andados a fàghere parte de sa de terranòa tèmpiu in prus comunes chi fint in sa provìntzia de nùgoro sunt passados a sa de casteddu iscalapranu iscroca istretzili gergei ìsili nuragus nuradda nurri orroli sàdali serri seulu e biddanoa tulu e a sa provìntzia de aristanis bosa flùssio genoni làconi magomadas mòdolo montresta sàgama suni e tinnura sa seu est nùgoro si faveddant sardu nugoresu e italianu printzipalmente sispagna castiglianu galegu e asturianu espaa catalanu espanya bascu espainia aranesu espanha est una natzione in s europa otzidentale sa capitale sua est madrid a oriente est infusta dae su mare mediterraneu a nord dae su oceanu atlanticu in parte ca pro un atera parte a nord lacana cun sa frantza e sa micronatziòni de andorra pro su mediu des sos pireneos una cadena montagnosa chi arrivat a sos metros a ovest lacana cun su portugallu e pius a nord con s oceanu atlanticu a sud mesu mesu cun s oceanu e i su mare mediterraneu faghent parte de s ispagna sas isolas baleares in su mediterraneu e i sas isolas canarias in s atlanticu a nord ovest de s africa portugallu est una natzione in s europa otzidentale sa capitale sua est lisbona lisbona lisboa oporto porto braga coimbra ebora evora faro funchal ponta delgada aveiro viseu leiria gaia matosinhos guarda covilha castelo branco figueira da foz amadora almada setubal queluz agualva cacem odivelas portimao guimaraes viana do castelo chaves tomar elvas angra horta tejo tagus douro duero guadiana minho mondego vouga tamega zezere sado pico estrela larouco peneda geres marao gardunha lousa caramulo coroa montesunho paco bandeira ary dos santos carlos do carmo candida branca flor ababela linda de suza roberto leal jorge ferreira lena d agua marie myriam mariza micia vitor espadinha lenita gentil camoes pessoa miguel torga antonio nobre florbela espanca agustina bessa luis sophia de mello breyner andresen diegu sarvadore corràine nàschidu in nùgoro in su est istudiosu de limba sarda e tradutore in limba sarda est presidente de sa sotziedade pro sa limba sarda e diretore de sa sotziedade editoriale papiros at bortadu e bortat in sardu libros pro mannos e pitzinnos est diretore de s editzione sarda de su curreu de s unesco rivista internatzionale de s unesco e de unas cantos sitos in sardu presentes in internèt dae meda s interessat de problemas de polìtica linguìstica normativa de sa limba sarda lessicografia terminologia est istadu membru de s osservatoriu de sa limba sarda est istadu finas membru de sa cumissione incarrigada dae su guvernu sardu de ammaniare una proposta de limba sarda de referèntzia sa lsu e pustis de sa lsc dae su a su diegu corràine est istadu diretore de s ufitziu de sa limba sarda e coordinadore de su master de tradutzione in limba sarda e istùdios interculturales fatu in nùgoro in sos annos acadèmicos dae provìntzia de nùgoro universidade autònoma de bartzellona cunsortziu universitariu de nùgoro seuropa est unu de sos sette cuntinentes de su mundu e unu de sos continentes chi fachen s eurasia sas lacanas naturales suas son a otzidente s otzeanu atlanticu a nord su mare articu a chirru e bassu su mare e mesus e a oriente sos montes urales e su riu ural est su sigundu cuntinente prus minore de sa terra chin de chilometros cuadratos de superficie de sas terras essitas e mancari non siet meta mannu istan in tretos suos unas de pessones chi fachen de s europa unu de sos cuntinentes prus populatos de su mundu a pustis de asia e africa s europa est su brossolu de sa curtura otzidentale dae s antichidade de importu mannu est istata s antica grecia fintzas a oje hat influentzadu economicamente e curturalmente tottu su mundu intre e sos seculos e e su de sas natziones europeas hant controlladu belle che tottu su mundu americas su prus de s africa otzeania e cantzos de gabbale de asia custu fintzas a sas gherras mundiales cunflittos chi hant sinnadu s achirrata de du su dominiu europeu in su mundu po lassare locu a superpotenzias che a sos istatos unitos e s unione sovietica in tempos de gherra frita intre usa e urss s europa est istata dividita dae sa cortina de ferru fraicata dae sa nato e su pattu de varsavia s integratzione europea at permissu sa naschita de su cussizu de europa e de s unione europea chi s est irmanniata a pustis de s iscontza de s unione sovietica in su assèmini est una bidda e comunu de su campidanu de casteddu in sa tzittadi metropolitana de casteddu dui funt unas cantu teorias ma is prus de importu funt duas bitori anjus narat ca su nòmini fiat assèmini o arsèmini e de custu medas ant supostu una forma originarja arx munita o cosas de aici comenti parit testimonjai gironi fara puru su fatu ca in bidda no apant agatau mai su tanti de contonis de perda bastantis po is murus de una fortilesa no depit ponni barrancu in su sartu de terrarba s agatàt unu muru de làdiri aici tostau ki podiat arrempratzai sa perda s atra possibilidadi est ca su nòmini siat de arrèxini semìtiga fenìtzia o araba is fenìtzius biviant in custus logus e una de is deidadis insoru su deus eshmun du venerànt in unu tempru ki at lassau pagus arrastus in s oru de su stàinu de santa illa pagu atesu de sa bidda is arabus parint ki apant cunkistau parti de sa sardinja in sa gherra de mujahid e si siant aposentaus in unas cantu biddas e finas in assèmini de custu podint essi indìtzius is mudas aportadas a sa cresiedda grega de santu juanni unus cantu nòminis de logu su mortroxu de su moru arriu sa nuxedda etc unas cantu monedas e iscriiduras arabas agatadas in su setixentus e in s otuxentus acanta de sa crèsia no scieus beni de candu dui siat sa bidda de assèmini in su sartu suu ant agatau arrastus antistòrigus fenìtzius cartaginesus arromanus forsis bizantinus in prus sa bidda da nòminant in cartas de s edadi de mesu assèmini de s antigòriu no est mai abarrada sentza de bividoris in s edadi de mesu fiat in su juigau de càlari in sa curadoria de dèximu in s obispau de casteddu cunserbat in sa cresiedda de santu juanni de orìgini bizantina unas cantu iscriiduras juigalis in lìngua grega de su sèculu xi a s arrutroxa de su juigau de càlari d at incorporada s arrepùbriga de pisa finas a su candu is cadelanus funt lòmpius a ndi bogai is pisanus e a s apoderai sa parti insoru de sa sardinja in edadi moderna fiat in sa contea de kirra fintzas a s acabu de su feudalismu su sartu fait a du pratziri in tres partes sa de sa bidda sa de makiareddu sa de gùturu mannu sa panada cun anguidda e prisucci sa provìncia de carbònia igrèsias su nòmini ufficiali est in italianu provincia di carbonia iglesias in tabarkinu provinsa de carbònia igréxi e in sardu logudoresu provìntzia de carbònia igrèsias podit essiri nomenada comenti contau de carbònia igrèsias o puru meria de carbònia igrèsias est è una provìncia italiana de sa sardigna o sardinia in su territòriu de sa maurreddia o sulcis e s igresienti e sa prus piticca comenti estensioni in sa regioni sarda custa noa provìncia fatta de pagu tempus istituida in su e attivada da su tirat km hat bividoris o habitantis residentis in su e tenit comunus o municìpius cittadis e biddas tiraus de su contau de casteddu mannu o provìntzia de casteddu mannu o provìncia de casteddu mannu o puru meria de casteddu mannu confinat cun sa provincia de su mesu campidanu in italianu provincia del medio campidano a settentrioni cun sa provìncia de casteddu mannu in italianu provincia di cagliari a orienti e a meridioni infini a occidenti is costas suas funt in su mari de sardigna o mediterràneu aundi s accattant puru is isulas de sant antiogu e santu perdu e attras isulas minoris chi fun parti de su territòriu provinciale cun un pil pro capite nominali pari a in su risultat essiri sa provincia prus pòbera de s itàlia no tenit po immoi una seu unica definida comenti capulogu provinciali ma is comunus o municìpius prus mannus chi funt crabònia e igrèsias funt is seus su primu de sa giunta provinciali e sa segundu de su consìliu provinciali po custa rexioni carbònia est considerada diaderu su capulogu provinciali sa limba de mesania est sa proposta de màriu pudhu puddu e sa grafia dha impreant in su ditzionàriu de sa limba e de sa cultura sarda dha impreant in su giassu puru a prou de custa proposta dhui est sa disponibbilidadi de ainas informàtigas prontas e in partigulari de unu curregidori ortogràfigu sa proposta de pudhu fait a dha cunsiderai bàsciu duus puntus de bista sa lìngua e s iscriidura s idea de puddu est ca sa arregioni sardigna arrciat in intrada dogumentus in calisisiat bariedadi ma impreit po is paperis suus in essida una bariedadi feti de su sardu assentendi sa de mesania est a nai sa de sa zona murra in mesu a campidanu e logudoro spètzia is biddas de su barigadu de su mandrolisai de sa brabaxa de breb e parti arta de su campidanu de aristanis de parti valentza e brabaxana a parri suu is puntus de fortza de custa bariedadi funt pudhu partit de s idea chi dònnia lìngua abisòngiat de unu sistema ortogràfigu suu ca impreendi su de un atra lngua est capatzi ki bèngiant barrancus mannus custu no bolit nai chi su sistema suu siat traballosu ma bolit unu pagu de istdiu po dhu manigiai beni poita ca assentat unu nmeru de grafemas e fonemas prus ampru de su de sa lsu su sistema permitit de scriri de manera bastantementi crara no feti sa bariedadi de mesania ma casi totu is atras caraterìstigas de sa grafia de pudhu diferentis de sa lsu funt fait a agatai atras iscedas e ainas in su giassu cun artgulus de atrus istudiosus puru est sa proposta cun is annus unu pagu arranjada de antoni lèpori e de atrus innantis de issu pensada po su campidanesu ma bona a su pròpiu po is atras bariedadis est nasa in is annus candu unus cantu scriidoris ant tentu barrancus a scriri su sardu in grafia italiana is chi scrint cun custu sistema po su prus pensant ca no dui bollat una bariedadi feti de sardu calada de s artu ma una agualadura fata de sa genti a partiri de una grafia comuna chi donjat a totus sa possibilidadi de scriri sa bariedadi locali insoru castiendi a sa polìtiga sa arrejoni sardinja iat a podi arriciri calisisiat bariedadi de sardu e arrespundi in d una de is duas bariedadis mannas logudoresu e campidanesu e provìntzias e comunus impreai sa bariedadi de sa cussorja insoru de s impreu fitianu e pùbrigu iat a nasci a giru de pagu tempus unus cantu annus unu modellu chi fatzat a puntu càncaru s idea de fundu est ca sa lìngua est una moda e da fait sa genti chi da fueddat no unus cantu professoris sètzius a giru de una mesa s idea struturali de custu sistema est ca una lìngua de minoria no potzat impreai sa grafia de sa lìngua dominadora basu perìgulu de biri assentau una borta po sempri su stadu de inferioridadi chi tenit e de no podi nimancu descriri a sei matessi in is bariedadis suas ndi bessit unu sistema chi jai in s arfabetu tenit pagus cosas in comunu cun su de s italianu po custu is cuncordadoris ant pigau a essemprus atras lìnguas lìnguas arromanzas e ant pigau de su connotu totu su chi podiant po podi burrai de su sistema gràfigu cantu prus italianismus podessint cunsiderendi su nùmeru de fonemas e grafemas assentaus est forsis su sistema chi permitit mellus de scriri su sardu in calisisiat bariedadi est fintzas prus arricu de su de puddu mancai no siat aicetotu pretzisu sinnus caraterìstigus de custu sistema gràfigu cara a ldm e lsu funt podeis agatai prus scedas in custa e in is acàpius chi eis a agatai innia da impreant in medas jassus web comenti e custus e atrus ancora sa linguìstica est s istùdiu de sa limba segundu sos mètodos de sa iscièntzia moderna sa linguìstica òperat in sos campos de fonologia morfologia sintassi chi imparis formant sa chi in su connotu la narant gramàtica mètrica chi istùdiat s istrutura rìtmica e sa tècnica componidora de sos versos semàntica lessicografia chi abratzat s etimologia sutadissiprinas suas podent esser cunsideradas sa dialetologia sa sotziolinguìstica s etnolinguìstica e sa psicolinguìstica sos duos mètodos printzipales umperados dae sa linguìstica sunt sa linguìstica sincrònica naschet cun sos cursos de linguìstica generale fatos dae ferdinand de saussure a ginevra in particulare in su de duos cursu sunt definidos sos fundamentos de sa dissiprina nessi finas a noam chomsky ferdinand de saussure cunsiderat comente tarea de sa linguìstica fraigare teoremas a pitzus de sa limba e demustrare los iscampende afirmatziones flottantes de sa linguìstica diacrònica de s otoghentos pro saussure sa limba est unu sistema serré e duncas sa teoria est a narrer sa linguìstica generale depet esser su matessi su modellu suo de iscièntzia est sa geometria pro arribare a custu modellu iscientìficu saussure cheret definire pretzisamente ite est una limba a diferèntzia de sas àteras iscièntzias sa linguìstica uumperat comente trastu de analizu s ogetu suo duncas pro iscampare sos latzos de sas currespundèntzias si partit sa limba in duas perras sa langue est a narrer su podere sa capassidade s organizatzione pronta pro faeddare de sa limba cunsiderada in sa persona e sa parole s atzione de sa persona chi realizat su podere suo gràtzias a su cumbentu sotziale chi est sa limba partende dae s anàlisi de sa iscièntzia de sos sinnos semiòtica de s iscritura saussure tirat sas propriedades chi distinghent sas limbas dae sos àteros sistemas de sinnos sa linguìstica duncas pertocat innantis de totu a sa langue chi est un astratzione reduiditza a unu sistema de sinnos ue onzi sinnu est solidale a s àteru si introduimus in su sistema unu sinnu nou s ispàtziu de denotatzione de su sistema at a mudare totu cantu est a sa fine una langue de duos sinnos at a denotare unu mesu de sos denotata cun unu sinnu e s àteru mesu cun s àteru in sa limba s inghitzada est reduida a su prus pagu su momentu de su cumbentu pro sos sinnos cuntratu primitivu finas pùbricu comente in s acasu de s esperanto sas generatziones de pustis lu retzint de manera passiva sa limba intrat in sa bida semiològica sua e non faghet prus a torrare agoa no est duncas de interessu resonare de s orìgine de sas limbas prus de cantu siat a resonare de s orìgine de su ròdanu saussure sa noidade de saussure pertocat a sas cosas e a sas cosas de sa linguìstica dae inoghe sa distintzione intra linguìstica sincrònica e linguìstica diacrònica e sa nàschida de sa linguìstica comente iscièntzia moderna sa paràula matemàtica benit de su gregu mthema tradusiditzu cun sas paràulas iscièntzia connoschèntzia o imparu mathematiks cheret narrer disizosu de imparare cun custa paràula oe mutimus sa dissiprina chi chistionende a s ingrussu podimus narrer chi abàidat a sos protzedimentos chi permitent de ponner e resolver chistiones chi pertocant cantidade tirada e figuras ispatziales moimentos de corpos e chi istùdiat sos mètodos chi permitent de manizare de manera generale custos protzedimentos sa matemàtica tenet unu connotu antigu in totu sos pòpulos si fit dodada de mètodos e ogetos pretzisos e duncas impunnaiat a arribare a su status de iscièntzia at passu passu alladiadu sas argumentos de sa chirca sua e ispainadu sos campos chi podet agiudare cun càrculos e modellos est de importu chi in unas cantas limbas a sa paràula singulare preferant su prurale matemàticas totu assentant chi sa matemàtica sighit a tenner resurtados de fatu e de bisura de importu mannu in s istòria sua longa bi sunt istados tempos de grande crèschida e de istentu de sos istùdios custu in parte pro s importu de sas personas bonas a donare aportos meda innoadores e craridores e de istrumbulare sa chirca matemàtica gràtzias a sas calidades issoro de imparadores sa manera de traballare e de comunicare de sos matemàticos reduit meda sos atopos de faddinas o de malu cumprendimentu in s istòria de sa matemàtica faghet a bier una cuntierra continuada de duas maneras de intender s iscièntzia una chi abàidat a sas aprigaduras e una chi abàidat a sa sistemadura teòrica a segunda de sas edades e de sos ambientes binchiat s una o s àtera circhemus como de sinnalare a s ingrussu sos argumentos ogetos de sa chirca matemàtica mustrende una ispètzia de caminu ghiadu acostende passu passu sos problemas sas resonadas e sas sistemaduras teòricas sos primos problemas chi portant a s acostare a sa matemàtica sunt sos chi faghet a afrontare cun s aritmètica sunt càrculos fatos cun sas bator oberatziones chi podent pertocare contabilidade siendale aprètziu de mannàrias geomètricas o mecànicas càrculos pro ogetos e tècnicas chi agatamus in sa vida de onni die sos prus simpres de custos càrculos faghet a los fagher serbende si petzi de nùmeros interos naturales ma luegus sos probremas de càrculu rechedent de poder manigiare sos nùmeros interos acapiados e sos nùmeros ratzionales sos probremas de càrculu prus simpres los resolvimus cun fòrmulas chi torrant resurtados consighiditzos faghende prus difìtziles sos enuntziados nois depimus serbire de ecuatziones sas prus simpres sunt sas lineares e ca a issas portant sas chistiones geomètricas prus simpres e ca sunt resolviditzas totas o gasì cun protzessos istandard in sa geometria prana elementare ponimus finas problemas de costrutzione chi rechedent de aprofundire unas cantas costrutziones geomètricas in sas fòrmulas e in sas ecuatziones est megius a fagher intrare paràmetros cun balore no definidu de gasi podemus disponner de ainas de portada prus generale chi permitent de cunsighire economias mannas de cunsideru pro apretziare megius sas fòrmulas e pro resolver medas tipos de ecuatziones est abisòngiu a pensare unu càrculu literale chi permitat de aminudare unas cantas fòrmulas sas règulas de custu càrculu literale cumponent s àlgebra elementare chi faghet a cunsiderare una tècnica chi podet esser utilosa pro totos primos bisòngios de impostare unu sistema e duncas bisòngiu de astratzione arribamus a istudiare sas istruturas nùmeru nùmeros naturales pi gregu nùmeros interos nùmeros ratzionales nùmeros irratzionales nùmeros cumplessos nùmeros ipercumplessos nùmeros iperriales nùmeros surreales nùmeros ordinales nùmeros cardinales nùmene de sos nùmeros disfinidu in sos ùrtimos annos amus tentu a disposta medas pachitos software impunnados a automatisare s esecutada de càrculos numèricos sas elaboradas simbòlicas sa fraigadura de gràficos e de ambientes de bisura e pro cunsighèntzia impunnados a agiudare s istùdiu de sa matemàtica e s adelantamentu de sos programas chi potzant esser diaderus funtzionales de importu e capassidade manna sunt sas chi naramus sistemas de àlgebra informàtica o finas cun su nòmene ingresu computer algebra systems incurtzadu in cas sinnalamus unos cantos programas open source o comuncas a disposta a donu pro s istùdiu de sa matemàtica àlgebra astrata teoria de sos nùmeros geometria algèbrica teoria de sos grupos monòides anàlisi topologia àlgebra lineare teoria de sos grafos àlgebra universale teoria de sas categorias mecànica anàlisi numèrica otimizu probabilidade istatìstica matemàtica siendale filosofia de sa matemàtica lògica matemàtica teoria de sos modellos teoria de sos umpares teoria de sas categorias tàula de sos sìmbulos matemàticos lògica sa geografia dae su latinu geographia e custu dae su gregu terra e iscrier de manera literale iscritura de sa terra est s iscièntzia chi istùdiat intèrpretat descriet e rapresentat sa terra in sos aspetos suos fìsicos e in sos organismos ispatziales de su pizu suo sa geografia est meda prus de sa cartografia est a narrer s istùdiu de sas mapas e no est nemancu s istùdiu de cabos e calas no iscrucuzat petzi ite e ue est in sa terra ma finas ca est ingune e non a carchi àtera banda relatende si a sa postura in s ispàtziu sua istùdiat custu chi sa càusa siat naturale o umana e istùdiat sas cunsighèntzias chi custos fatos detèrminant sos primos òmines chi ant elaboradu unu cuntzetu de geografia sunt istados sos gregos chi li ant postu su nòmene ma s iscièntzia issoro si firmaiat a descritziones meda resuminosas e rudimentales de su mundu e duncas sunt istados sos romanos chi ant compudadu terras noas sos chi ant agiuntu tècnicas noas strabone bìvidu no ischimus cando ma intre su sèculu i a c e su sèculu i ap c at cumpostu una istòria manna arribada a nois petzi in pagos cantos e una geografia de su matessi importu e interesa chi imbetzes est arribada a nois in conditziones bonas in s edade de mesu custa iscièntzia at comintzadu a torrare a coa ca medas bortas la contaminaiant creèntzias religiosas bi sunt istadas duncas pagas òperas chi ant pro nois oe s aspetu de listas o cartas grusseras medas e medas bortas finas imbentadas bogamus dae su contu sos geògrafos àrabos chi ant creadu òperas de calidade manna comente pro esempru su libro del re ruggiero de idrisi de su sèculu xii e àteros autores comente ibn battuta e ibn khaldun cun sos grandes compudos terrestres impunnados a s àsia il milione de marco polo est un esempru amajosu e cuddas marìtimas cara a sas amèricas s òmine at torradu a iscoberrer sa passione pro sa geografia e su bisòngiu de un istùdiu prus incuradu sunt difatis de su sèculu xvi sos primos atlantes e de su sèculu xvii sas tentadas de varenio de sistemare s iscièntzia geogràfica in su sèculu xviii ant comintzadu a intender comente tarea printzipale de sa geografia sa regorta de dados de sas caraterìstigas fìsicas sotziales econòmicas istòricas de onni terra in su sèculu xix est nàschida sa geografia moderna gràtzias innantis de totu a sos tedescos alexander von humboldt chi nde at fundadu s indiritzu naturalìsticu e ritter chi nde at fundadu s indiritzu antròpico istòricu cun su passare de su tempus custos duos indiritzos si sunt unidos in unu ebia luegus est intrada che disciprina in s universidade comintzende dae parigi e berlinu in sos ùrtimos duos sèculos sa cantidade de connoschèntzias e su nùmeru de ainas disponìbiles sunt crèschidos meda bi sunt ligàmenes fortes intra sa geografia e sas iscièntzias de geologia e botànica comente puru economia sotziologia e demografia in su sèculu xx in otzidente sa disciprina geogràfica l ant esaminada in bator momentos diferentes determinismu ambientale geografia regionale revolutzione cantitativa e geografia crìtica sos liòngios ispatziales sunt su fundamentu de custa iscièntzia chi impreat sas mapas comente aina printzipale sa cartografia cràssica si est unida a s anàlisi geogràfica prus moderna fundada a pitzus de su sistema informativu geogràficu gis sos geògrafos impreant bator caminos ligados custa parte cunsiderat sa geografia comente una iscièntzia de sa terra chi impreat sa biologia pro cumprender su disinnu de sa flora e de sa fàuna de su mundu e matemàtica e fìsica pro cumprender su moimentu de sa terra in liòngiu cun sos àteros corpos de su sistema solare custa parte abratzat sos aspetos econòmicos polìticos e culturales de sa geografia impunnada a sas iscièntzias sotziales e a sos aspetos non fìsicos de s òrdine de su mundu esàminat comente sos òmines si adatant a su logu e a sas àteras personas e sa manera chi bivent paris cun su mundu sa cartografia est s iscièntzia apricada impunnada a fagher mapas s aina printzipale pro afigurare e analisare dados geogràficos cun sa crèschida de sas tecnologias informàticas sos sistemas informativos geogràficos gis ant alladiadu sas possibilidades de atzessu manìgiu e elaboratzione de dados geogràficos àfrica amèricas antàrtica àsia europa otzeània istados de su mundu sistòria est sa disciprina chi istùdiat sos fatos de su passadu cun sos documentos iscritos o trascritos si sunt testimonias orales lassados dae comunidades e tziviltades umanas sa paràula medas bortas la impreamus in generale pro indicare una regorta de informatziones a pitzus de ite est sutzessu in unu tempus lontanu meda su nòmene istòria benit dae su gregu in latinu historia unu relatu de sas informatziones de una persona sos istòricos impreant fontes de tipu diferente registratziones iscritas o imprentadas intervistas istòria orale e archeologia modalidades diferentes podent esser impreadas a segunda de su perìodu suta esàmene e s istùdiu de s istòria at sas modas e manias suas sos fatos sutzessos antis de s assentadura umana sunt connotos comente antistòria sa sotziologia est una iscièntzia chi s òcupat de sas relatas sotziales e de totus sa cosa fata in pari cun àteros àteras est a narrere chi cheret ispricare sa vida partende dae su raportu chi esistit a intro de onniunu de noisàter s cun s s àter s difatis sa pessone umana no podet èssere cunsiderada che una mònade e onniunu de noisàteros si podet cumprèndere petzi cumprendende su mundu inue isse bivet onniunu de noisàteros est s àteru suo su bighinu s isprigu in ue si rifletet s identidade sua e custu est beru in una manera particulare chi si cherent cumprender totus sos fenòmenos chi podent esistire petzi cun sas fainas collaboradoras de pessones diversas fintzas dae s antigòriu gregu romanu e in maneras diversas in calechisiat tzivilidade sas pessones umanas ant proadu a cumprender su mundu siat in una manera ispontànea e finas ingènua siat in una manera istudiada chirchende a lu contzetualizare prima de s isboddicu ufitziale de sa sotziologia che disciplina sientìfica autònoma a su mundu fiant atribuidos caràteres ontològicos est a narrer ca su mundu fiat redùsidu a s essèntzia sua s òmine a sa naduralesa umana su sòtziu a un òrdine còsmicu o reliziosu ec pighende s esèmpiu de s isboddicu de sas sièntzias de sa naturalesa in sos sèculos de xvii e de xviii su filòsofu sotziale frantzesu auguste comte si nd imbentaiat sa paràula sotziologia e cuntzepiat unu programma gasi metafìsicu pro custa disciplina noa ma est a s acabu de su sèculu de xix cun su càmbiu organizativu de sas universidades europeas ei sa modernizatzione issoro chi si podet narrer ca sa sotziolozia che chistionu sientìficu autònomu siat nàschida abarrende peròu semper pagu pagu tzeraca de sa filosofia est a nàrrer abarrende una teoria sotziale chene de unu programma empìricu isboddicadu e modernu comentesisiat sa nàschida de sa disciplina si depet atribuire massimamente a su frantzesu emile durkheim e a su tedescu max weber sunt istados issos a fraigare sas craes cuntzetuales prus mannas e chi galu a sa die de oe cunditzionant sa disciplina segundu durkheim su cumportamentu de s òmine e de sos grupos tenet sentidu e podet esser cumpresu ebbia castiende a sas istitutziones sotziales chi pretzèdint sa vida de donzi òmine e sutzedent a sa morte issoro sunt custas fatos sotziales beros tostados che pedra chi s imponent a sas sèberas e a su destinu individuales pro mèdiu massimamente de sa formatzione de sas identidades individuales in s òpera sua le suicide isse impreende datos istatìsticos dimustraiat s acàpio determinadore a intro de sa cultura de pertenèntzia ei sa sèbera prus personale chi podiat esistire su suitzìdiu custu pro nàrrer ca est possìbile de agatare una causalidade sotziale a calechisiat cumportamentu e sèbera in s òpera de weber a sa cuntrària s interessu prus mannu no fiat su fatu ca s atzione de sos òmines est cunditzionada dae sas istitutziones sotziales ma su càmbiu de sas istitutziones e de sos òmines etotu e duncas pro ite massimamente su mundu modernu est caraterizadu dae sa possibilidade atzetada dae sa sotziedade chi si nde podiant cambiare istruturas cumportamentos etc una cosa ca in sos mundos regulados dae su connotu fiat atzetadu in una manera diversa meda e comuncu ostacoladu gasi semper pro ite in particulare su disìgiu de richesa s est furriadu in una manera noa e legìtima de traballare e de produer s impresa moderna ei s ispìritu de su capitalismu in un òpera de maistru s ètica protestante e s ispìritu de su capitalismu weber nosind ammustrat in unu tretu ca òmines cunditzionados dae un educatzione catòlica chi bidiat su dinare ei sa richesa che farra de su tiàulu si fiant cumbertidos furriende si nde protestantes a unu sentidu opostu intepretende sa matessi cosa non prus che una nexe ma ke unu sinnu de sa gràtzia de deus e de sa sorte issoro che elìgidos e destinados a su paradisu e segundamente ca custu cumportamentu nàschidu in un ambiente religiosu at fatu nàscher s ispìritu capitalista de impresa e duncas at modificadu no tantu e no solu sa religione ma s economia duncas no est beru ca su cumportamentu umanu est intreamente cunditzionadu dae sas istitutziones sotziales e ca si podiat agatare càusas ùrtimas e ispricadoras de s isboddicu de sa sotziedade e de su sòtziu su sèculu de xx est istadu marcadu massimamente dae s ispostamentu de su tzentru de sas iscièntzias otzidentales e de sa sotziologia puru dae s europa a s amèrica incue s universidade aiat introdùsidu unu càmbiu importante meda in s istrutura de sa chirca a sas cadreas monocràticas e baronales europeas si sustituiat su traballu de grupu cun sa nàschida de su departimentu universitàriu inultras àteros caràteres democràticos de sa cultura americana permitiant a sos chirkeris universitàrios de esser prus lìberos cunforma a s esigèntzia de respetabilidade a sa manera de sa gentitedda chi bi fiat in europa insuma fiant prus lìberos de chircare bias noas in sa sotziologia custu at significadu massimamente su cumentzu de unu programa empìricu e sa bessida dae sas bibliotecas e departimentos universitàrios pro regoller sos dados empìrigos in manera dereta at cambiadu s arte e at isboddicadu una parte empìrica chi at a sinnare su benidore de sa disciplina a su cumentzu sa nàschida de unu departimentu de antropologia e sotziologia in s universidade privada de chicago fiat caraterizada dae su lantzu de una sèrie istòrica de chircas a subra sa tzitade de chicago e totu in custas chircas si fiat isboddicadu su fundamentu de sos mètodos calitativos de chirca est a nàrrere de s intervista de s osservatzione e de sa còllida de testimòngias analizadas e interpretadas dae sos sotziòlogos aintro de custos sotziòlogos tocat a amentare a robert park william thomas e everett hughes chi ant interpretadu sa sotziedade che unu inpari de mundos dominados dae s interatzione sotziale est a narrer dae cudd aggregu de atziones e de interpretatziones de su mundu cumpartidas dae sa gente chi definit sas situatziones e ghiat sas atziones a sas sèberas che reatzione a custa manera de traballare giai in sos annos trinta e massimamente in sos baranta e chimbanta si sunt isboddicadas àteras sotziologias in sa costa orientale de sos istados unidos chi si sunt opostas a sos interatzionistas simbòlicos siat in sa manera de chircare siat in sa visione generale de sa sotziedade pro issos infatis su sòtziu torrat a esser un aggregu de cumportamentos chi sighint règulas generales funtziones provocadas dae su bisongiu ca ogni sotziedade tenet de respunder a esigèntzias fundamentales bisongios comente a su produer sa richesa trasferrer una cultura a sas generatziones noas tenner creèntzias comunas defender sa seguresa pùbrica etz pro respunder a custos bisonzos naturales de onzi sòtziu in donzi sotziedade si sunt criadas istitutziones sotziales chi currispundent a custas funtziones che sa còyua s iscola sa religione s economia etc torrende a durkheim ma no de seguru a su durkheim de sas formas elementares de sa vida religiosa issos bient in sa sotziedade un aggregu de unidades chi respundent a una lege generale chi est sà de su mantenimentu de s ecuilìbriu sotziale sende un aggregu coerente de unidades discretas fiat possìbile a l istudiare cantifichendilas e tando fiat introdùsidu in sotziologia s impreu de mètodos istatìsticos pro mèdiu de sa trasformatzione de protzessos sotziales in cantidades discretas su modellu teòrigu funtzionalista che sos istruturalistas e neomarxistas aderint totus a custa bisione chi redusit su cumportamentu sotziale a efetu de càusas chi tocat a chircare in s istrutura cumplessiva de sa sotziedade custu innestu at provocadu un isboddicu chene pretzedentes de sa disciplina aplicada massimamente a sa mesura de su mundu chi est bessida dae s universidade puru furriende si nde a impresa cummertziale istitudos de sondazu o pro esèmpiu in sardigna a sustengiu parasientìficu a s atzione polìtica ma a su matessi tempus at provocadu sa poberesa teòrica ei sa decadèntzia sientìfica de sa sotziolozia chi s est redùsida a una tautologia de sa sotziedade e no iscobèrit prus nudda si no cunfirmat sos pregiudìtzios de sos chircheris de professione e de su rangu sotziale issoro in sos annos partende dae su unos cantos grandos sotziòlogos che pierre bourdieu in frantza e anthony giddens in rennu unidu ant chircadu de agatare un intregu a intro sas duas bisiones de sa sotziedade est a narrer s istrutura cunditzionadora ei s atzione cambiadora cun èsitos chi si podint cuntierrare meda oe comuncu sa sotziologia in su mundu paret chirkende una bia noa pro ite massimamente paret difìtzile de isprigare tropu de su chi sutzedit sighende custa immàgines fortes de su chi est sa sotziedade in su cumplessu suo sas chircas empìricas no portant a niuna iscoberta e cunfirmant sas ipòtesis de sos chircheris ebbia pro custu massimamente in amèrica in frantza in sos logos bassos in germània e in sos logos iscandìnavos si assistet a una torrada a s iscola de chicago e a sos mètodos suos de chirca in sardigna sa sotziologia s est isboddicada pagu e male sèmpere atzeracada a sa sotziologia italiana chi est una de sas prus peus chi si podiat agatare in su mundu impèdida a suta de su fascismu sa nàschida sua apustis de sa liberatzione est istada cunditzionada dae sa sotziologia funtzionalista americana e dae su marxismu ideolòzica irraighinada in unu mundu parafeudale che s universidade italiana sa sotziolozia sarda est pòbera e chene prestìgiu sotziale s istòria sua comuncu tocat a l iscrier isfortunadamente sa sotziedade sarda est istada s ogetu de àteras disciplinas massimamente s antropolozia chi ant partitzipadu a fraigare un immàgine de sa sardigna che unu pòpulu antigu e acapiadu a su connotu inimigu de sa modernidade chi podiat benner solamente dae sos terramannesos e dae sos progressistas e chi meritaiat una sorte de museu ebia e sos antropòlogos sardos sunt macos de museos medas sotziòlogos cunfirmativos sunt de custu partidu e sighint a cooperare pro fraigare un imàgine de sa sotziedade sarda che inimiga de sa modernidade e de su progressu assùmidos che unu bene in se e assoludu ma descritos segundu sos prezuìtzios issoro mentres medas àteros sunt proende a isboddicare una sotziologia chene pregiuìtzios ideològicos aintro de sas chircas de sa sotziedade sarda prus importantes nosi nde podimus amentare la famiglia esclusiva de luca pinna proletariato e ceti medi in sardegna de marcello lelli famiglie di pastori de benedetto meloni le lingue dei sardi incurada dae a oppo una parte de sardigna est istada istudiada cun una chirca manna fata in sos chimbanta aintro de su progetu sardigna finantziadu dae s ocse chi est istada torrada a èssere publicada in custos ùrtimos annos socialità e organizzazione in sardegna inc dae a anfossi torrada a s imprenta in su comente si podet bìere niunu de sos libros de sa sotziologia sarda at influidu in sa cuntierra pùbrica comente naramus a la vendetta barbaricina come ordinamento giuridico de a pigliaru la rivolta dell oggetto de m pira o a s òbera de antoni gramsci chi sunt traballos chi pertennent a àteras traditziones disciplinares no bi sunt mai istados traballos de sotziologia iscritos in sardu cunrennu de sardigna nùmene uffitziale rennu de sardigna tzipru e gerusalemme ducadu de savoja e monferrato printzipadu de piemonte si faghet comunemente riferimentu a su rennu chi a partire de su fiat suta podèriu de sa dinastia savoja annu cando s ìsula e rennu de sardigna fiat istada tzedida a su prìntzipe piemontesu votòriu amedeu ii de savoja in cambiapare cun s impèriu de àustria de sa sitzìlia sa sardigna fiat difatis istada pretzedentemente assignada a custos ùrtimos cun su tratadu de utrecht su rennu fiat formadu foras de sardigna de su ducadu oe frantzesu de savoja de su printzipadu de piemonte de sa contea de nitza e a partire de su annu de concluida de su cungressu de vienna nde faghiat parte fintzas sa ligùria cun sa capitale sua gènova in su su rennu aiat pèrdidu sos territòrios de savoja e nitza tzèdidos a sa frantza che pagamentas pro s azudu in sa gherra contra de sos austrìacos s istitutzione de su tìtulu de rennu de sardigna e còrsica regnum sardiniae et corsicae remontat a su o pro resòrvere sas cuntierras intre sa corona de aragona e sos angious su paba bonifàtziu viii chi pretendiat chi is ìsulas pertènnerent a su pabadu aiat dadu a su re aragonesu jacu ii licentia invadendi chi beniat a èssere su deretu de las invàdere e nde las cunchistare s efetiva annessione de s ìsula de sardigna intrena fiat acontèssida a pustis de sa derrota de su zudigadu de arbarea in su in su li fiat mudadu nòmine in rennu de sardigna sa pertinèntzia a sa corona de aragona fiat mantenta gasi a pustis de s unione cun sa corona de castìllia fintzas a su cando fiat tzèdida a sos austrìacos a cunsighidu de sa gherra de sutzessione ispagnola a fatu de una recunchista curtza dae s ispagna fiat in fines destinadu a sos savojas suta poderiu piemontesu sa capitale polìtica e economica de su rennu fiat tramudada a torinu mancari ufitzialmente intre su e su esseret casteddu contrassempere a su nùmene sa sardigna aiat in realidade pagu importu in sas detzisiones chi pertocaiant s istadu tenta pro tempus mannu prus che totu in cunsideru che possibile territòriu de cambiapare aiat nointames ondradu sos prìntzipes de piemonte de su tìtulu de res sa fine sua currespondet a sa nàschida de su rennu de itàlia de chi est cunsideradu legalmente istadu fundadore in su addurande galu sa gherra de su vespro tra anzoinos e aragonesos su papa bonifaciu ottavu aiat cuntzedidu a sos aragonesos sa corona de res de sardinna in cambiu de sa de su rennu de sitzilia una licentia invadendi in beridade ca sa sardinna aiat zai sas istitutziones suas infattis b aiant sos pisanos in casteddu e gaddura sos doria in su capu de susu e supratottu su zuigadu de arborea sos aragonesos aiant isettadu belle trint annos innantis de si movere in su però aiant astrintu una alleantzia cun su zuighe arbarichesu ugone su secundu e aiant movidu gherra contras a sos pisanos de su capu de sutta in su aiant conchistadu casteddu e sas curadorias de cudda banda de s isula in su aiant bogadu a fora pro semper sos pisanos fintzas dae sa tzittade fortificada de casteddu custa est sa naschida de su rennu de sardinna de fattu però sa bida sua leat caminu in s annu a pustis de sa gherra longa cun su zuigadu de arborea in su sos aragonesos aiant ottennidu chi tottu s isula esseret in sas manos issoro s urtimu zuighe arbarichesu guillermu de narbona aiat bendidu a sa corona aragonesa su titulu zuigale e sas terras chi galu teniat in s isula pro chentumiza fiorinos de oro in su comente fiamus narende leat cumintzu s istoria istitutzionale de su rennu sardu cun sa prima remunida de su parlamentu in casteddu sos fattos de importu de s istoria sua sunt pagos ca custu periodu est su prus tristu de s istoria sarda intrea sas conditziones de sa bida fiant feas su feudalesimu battidu dae sos cadalanos ind una terra chi non l aiat mai connottu innantis destruiat sas istitutziones sos usos e sa manera de bivere matessi de sos sardos in prus mescamente a pustis de sa riforma protestante sas autoridades aiant fattu intrare in sardinna s incuisitzione ispannola chi fiat pejus de sa romana non fiant tantu sos ereticos luteranos o de atteras fides chi fiant pessighidos ma sas maghiarjas sos chi connoschiant sos secretos de sas prantas e tottus cuddos chi sighiant credentzias diversas dae sa cattolica apostolica decrarada in su contziliu de trentu custu cheret narrer chi belle tottu sa populatzione fiat in periculu de rugher in sas manos de sos incuisitores in custos annos de decadentzia sos barones e sos ecclesiasticos mancari b aeret su vis re cun sos funtzionarios suos faghiant e disfaghiant sa leze fiant issos sos meres de s isula ma non si nde poniant pessamentu meda si non pro sos privilezios chi aiant cada deghe annos fiat reunidu su parlamentu fiat formadu dae tres bratzos sos istamentos in sos cales sedeiant sos rapresentantes de sa nobilesa de sa cresia e de sas tzittades reales casteddu iglesias aristanis bosa alighera tattari castedduaragonesu casteddusardu in custa occasione fiat detzisu su donativo sa tassa chi sos sudditos deviant pacare a su re non b at bisonzu de narrer chi non fiant tzertu sos barones e sos ecclesiasticos a ponner manu a butzaca una bia però in su custu donativu non fiat istadu votadu dae su parlamentu b aiat in cuddu periodu una forma de resistentzia de sos nobiles sardos cadalanos a sas pretesas de su re cheriant aer pro issos sos titulos e sas caricas uffitziales in sas cales imbetzes b aint semper ispannolos numenados in terramanna non fiat una reberdia natzionale però ca su populu fiat tennidu a largu dae calesisiat isseperu in su mese de lampadas de cuddu matesi tando fiat istadu bochidu in casteddu su vis re matessi su marchese de camarassa fiat una trampa preparada dae sos nobiles discuntentos e s iscandalu fiat istadu mannu a beru finas in madrid sos chi aiant fattu sa trassa in pagu tempus mancari si nch esserent fughidos in terramanna ruttos ind unu tranellu preparadu dae su vis re nou fiant finidos male bochidos unu pro unu s urtimu su capu in pratta in casteddu che a unu bandidu in su a pustis de sa gherra de sutzessione ispannola sa corona de sardinna colat in conca a sos printzipes savoia non fiat unu isseperu issoro nen aggradeschiant de aer custu ligamene cund una isula de bandidos comente la bidiant issos ma cheriant su titulu de res tando a mala gana aiant leadu su chi sa sorte lis aiat dadu sos savoia e sos vis res piemontesos non sunt istados guvernadores de gabbale pro annos e annos ant lassadu chi sas cosas andarent in dae nantis che a semper in su aiant pessadu de fagher impreare s italianu che a sa limba uffitziale de s istadu sos piemontesos non lu faeddaiant ca preferiant su frantzesu e sos sardos nemmancu ca sas limbas de su rennu fiant istadas finas a tando su sardu su catalanu e s ispannolu carchi istudiosu sardu aiat antzis artziadu una polemica manna contras a custu decretu sa limba de sos sardos deviat esser su sardu e bia s italianu at pigadu pede in sos usos uffitziales a sa fine de su seculu de degheotto ma galu pro meda tempus nemos l at faeddadu de sos annos sunt sos fattos fattos prus de importu de su seculu sas conditziones economicas de s isula mancari esserent mudadas a bellu a bellu in sos urtimos annos non fiant però bonas e nemmancu discretas b aiant problemas mannos chi su guvernu tzegu e prepotente de sos piemontesos aiat fattu creschere antzis chi los acabare cando sos frantzesos si tuccant pro invadere s isula sos piemontesos s abarrant firmos sena faghere unu isseperu sos barones e sos ecclesiasticos timende de perdere sas richesas e sos privilezios ca sos frantzesos pro issos fiant tottus zacobinos periculosos aiant organizadu sa difesa sos sardos male armados e pagu prontos aiant ghettadu in dae segus sos invasores a cuddu puntu su guvernu piemontesu deviat a su mancu narrer grassias a sos sudditos e a sos chi los aiant ghiados in sa difesa de s isula su parlamentu aiat imviadu chimbe dimandas a su re savoia pro chi esserent reconnottos sos meritos de sos barones sardos su re imbetzes aiat rispostu de mala manera e cun pagu grabbu in su de aprile de su sa populatzione de casteddu pesada contras a sos funtzionarios istranzos dae sos chi aiant ghiadu sa resistentzia contras a sos frantzesos aiant duncas bogadu a fora de sa tzittade e de s isula tottus sos piemontesos tottu sa sardinna fiat in bulluzu sos massajos leaiant sas armas e non pacaiant prus sos tributos feudales sa situatzione pariat fughire dae manu a sos chi l aiant criada dae tottu custu essit a campu sa figura manna de giovanni maria angioy abocadu de bono imbiadu in tattari cun sa carica de alternos chi cheret narrer belle de vis re antzis de facher acabare sas reberdias si ponet a sa ghia de sa rivolutzione cun s intedimentu de bortulare sas istitutziones feudales e de decrarare sa repubrica in mentras chi issu e sos chi lu fiant sighinde falaiant armados dae su capu de susu sos barones e sos riccos chi l aiant sustennidu finas a tando aiant pessadu bene a du chi lis cunbeniat e l aiant lassadu solu medas massajos e belle tottus sos pastores timende de perdere cun sa rivolutzione su chi aiant no aiant leadu parte peruna a su motu rivolutzionariu a curtzu a aristanis abarradu cun pagos cumpanzos male armados zommaria anzoi devet rinuntziare a s atzione sua resessit a si fughire in corsica e a pustis in frantza inue si nche morit disterradu e poveru carchi annu prus a tardu gai finit sa rivolutzione sarda sos piemontesos torrados in s isula cun su gradimentu de sos nobiles e de sos ecclesiasticos ponent ordine in s isula sena peruna piedade biddas intreas finint derruttas e sas populatziones issoro pessighidas che sos pejus bandidos finas feminas betzos e pitzinnos sos amigos de zommaria anzoi chie ind unu momentu chie pagu a pustis sunt cundennados a morte e bochidos in pratta cando napoleone intrat cun sas troppas suas in piemonte sos savoia matessi podent acatare amparu in casteddu chi pro carchi tempus est sa capitale unica de su rennu su rennu de sardinna addurat finas a su cando mudat numene diventande rennu de italia elianora de serra bas molins de rei cadalunnia aristanis segunda filla de su gìuighe mariane iv judikessa de arborea de sa pitzinnia sua ischimus pagu e nudda sa midade de su sèculu xiv est tempus de gherras e pestilèntzias sa peste niedda est arribada in europa in su e dae tando non b at rennu o provìntzia chi non la connoscat in cuddos annos matessi su giuigadu de arbarèe segada s alleàntzia cun sos aragonesos de su rennu de sardigna chircat non solu de abarrare indipendente ma pèri de conchistare totu s ìsula ca su domìniu aragonesu in sas zonas ue giai lu connoschent est malu a aguantare pro sos sardos elianora creschet in sa corte aristanesa e a una edade chi non est prus gai birde finit cojuada cun brancaleone doria su sennore de sos doria sardos paris cun issu si nch andat a bìvere in genova e inie diat abbarrare pro semper si frade suo ugone su de tres gìuighe in aristanis a pustis de babbu issoro mariane no esseret bocchidu in d una reberdia populare in su custu podet esser fatu ca in sos giuigados sardos su pòpulu at semper àppidu su deretu de bocchire su re traitore a sa morte de frade suo elianora devet ghirare in sardigna ca su gìuighe nou numenadu dae su parlamentu de sa corona de logu est fìgiu suo federicu sende issu minore però su rennu devet esser poderadu dae calicun àteru sa corona de logu issèperat issa matessi pro custu incàricu duncas elianora non est reina ma rezidòra de su rennu a contu de fìgiu suo brancaleone doria su maridu tando cheret astringhere sa paghe cun sos aragonesos e custa idea non bi dispiaget a elianora puru pro more de custu intendimentu imbiat brancaleone matessi a sa corte aragonesa in ispanna sos aragonesos cuntentos de custu regalu cund una trampa ghettant brancaleone in presone e pedint a elianora de acabare totus sas operatziones militares contras a issos e de torrare totus sas terras leadas finas a cuddu mamentu chi fiant belle tottu s ìsula elianora finit chi a mala gana devet narrer chi eja a custa pretesa ma decrarat chi lu podet fagher solu cun sa cunfirma de totus sos sùdditos suos dae custu patu naschit sa paghe de su su documentu chi la cuntenet mustrat sas firmas de sos rappresentantes de cada bidda de sardinna est unu documentu unicu e pretziosu meda mancari sa bona voluntade de elianora sos aragonesos chi ant suspetu de su chi podet capitare lassant andare brancaleone petzi tres annos prus a tardu in su ma brancaleone no est galu ghiradu a domo sua chi sas curadorias torradas a sos aragonesos pagu tempus innantis los catzant a fora deretu e si nche ponent torra suta sas panderas de arbarèe sas atziones militares a custu puntu sighint cun sa ghia de brancaleone matessi issu iscaddadu dae su tratamentu appidu at lassadu a una banda su disìgiu de paghe e amistade cun sos aragonesos e como est su pejus inimicu issoro mentras chi brancaleone ponet s assediu a sas tzitades de casteddu e de s alighera sas unicas tentas dae sos inimicos elianora bogat a campu torra sas leges de su giuigadu giai fatas iscriere dae babbu suo mariane carchi annu innantis su rennu est prus mannu duncas b at bisòngiu de acontzare sas leges pro las fagher cuncordare cun sa situatzione noa sas leges de su giuigadu sunt remunidas in sa carta de logu ca su logu est s istadu e totu sa carta de logu arbarichesa est una regolta giurìdica de importu mannu abarrat sa lege ufitziale de sas biddas sardas finas a su cando su re de sardigna càralu felitze de savoja bogat a campu su còditze tzivile nou de sa carta de logu si nde faeddat galu in totus sos testos de istòria de su deretu non s ischit pro cantu tempus elianora tèngiat su potere fìgiu suo federicu chi fiat su gìuighe numenadu da sa corona de logu devet esser mortu chito ca non at mai leadu sa ghia de s istadu unu segundu fìgiu mariane fortzis est istadu numenadu gìuighe pagu tempus a pustis ma a custu puntu in sos annos a inghìriu de su eleonora est giai morta fortzis de peste niedda de sa bida sua no ischimus àteru sa figura sua est diventada unu sìmbolu in su sèculu de xix cando fiant fortes sas ideas romànticas e medas pòpulos chircaiant de otenner sa libertade e s indipendèntzia dae sos istranzos fiat pintada che a una eroina de sa libertade ghia de su pòpulu suo contras a sos invasores e su mitu suo galu a die de oe sighit a pràghere a medas sardos sa chìmica dae s arabu al kimiaa est s iscièntzia chi istùdiat sa cumpositzione sas propiedades e sas trasformatziones de sa materia s àtomo est sa parte prus pitica de sa matèria sa chmica istùdiat sos sngulos tomos in sas caraterìsticas e propiedades issoro e in prus comente custos si unin tra issos a frommare sas moléculas sa frommatzione o sa truncadura de unu ligàmene tra tomos o tra moléculas sunt a sa base de sa trasformatzione de sa materia sa chmica est divisa in duas brancas mannas chìmica inorgànica e chìmica orgànica e àteras brancas prus piticas comente chmica fsica chmica analtica chmica de s istadu slidu e de sas superfìcies biochmica chmica farmacéutica chmica industriale chmica de sos alimentos sa chmica inorgnica est sa chi istùdiat totu sos elementos chi cumponent sa matèria e sa creatzione de cumpostos inorgnicos a partire dae inoghe sa chmica de sos metallos s eletrochmica sa cristallografa sa geochmica s astrochìmica s ispetroscopia moleculare e finas sa metallurgia sa chmica orgnica istùdiat sos cumpostos orgnicos chi dian éssere sos cumpostos de su carbòniu l aian cramada orgànica ca assoras cussa branca de sa chmica s interessaiat de cumpostos pròpios de organismos biventes vegetales o animales chi esserent custa definitzione l aian abandhonada cando aian iscobertu sa sntesi de s urea partinde da cumpostos inorgnicos dimostrande chi cumpostos criados in laboratòriu tenian sa matessi cumpositzione e istrutura de cussos produidos dae s organismu animale o vegetale cuntrastande sa iptesi chi sos elementos orgànicos depian tenner pro fortza orgine biològica s atmosfera est fata po su po centu de azoto pò su bintunu po centu de ossìgenu e s atru pagu chi abarrat est fatu de argon anidride carbònica e atrus gas in natura s ossìgenu esistet comente molècula de o samugheo est una bidda de bividores e s agatat in sa provìntzia de aristanis in sa barbagia de su mandrolisai su sartu de sammugheo est collocadu a metros in s artura de su mare allàcanat cun sa barbayanna cun sa marmilla e cun su barigadu su territoriu de samugheo s estendet pro chilometros e sas biddas cussorgiales sunt a parte dee susu busache ortueri e sorgono a s ala de manca cun allai e arruinas a parte de jossu cun asuni e a s ala de destra atzara meana e laconi est una zona rica de binzas e tancas de laore cun baddes e rios cun sirbones e crabiolos crabas arestes e matzones astores e abilas sa punta prus arta de totus sos montes monte taccu arribat a metros de artura est connota pro su tessinzu e s arranda pro sos bellos costùmenes de fèmina e de òmine ricos e bene repuntados su costùmene de s omine est cumpostu dae sa camisa de linu o codone dae sa berrita de orbatze o pannetu nieddu dae su cosso chi est repuntadu cun sos rollos azurros e interamente fatu de veludu blu dae su bragallitu nomenadu chintzullu o raga niedda chi podet essere fata de orbatze o pannetu nieddu dae sas bragas biancas o canudas fatas de linu o codone dae sas cartzase a bortas nche fut fintzes su apotinu de orbatze e velludu e su gabbanu longu longu de orbatze niedda su dee sa fèmina est meda bellu cun sas chintas de orbatze niedda o rubia sas chintas sunt duas sa e nantis e sa e palas sa e palas est tenta a fni e jughet fitas de seda e a su fundu unu rollu de seda birde sa chinta e nantis imbetzes est totu de orbatze ma no est tenta pro ite andat repuntada e est rollada custa puru dae seda birde jughet sa camisa repuntada e tenta firma dae su cropitu de brocadu o de velludu cun rollos rubios subra su cropitu e sa camisa andat postu su cipone de brocadu nieddu blu o druchesadu e est a manigas longas su liongiu fu fattu in origine dea mucadores ma cun su passare de su tenpus sunt passados a sos ballos de sa bidda sunt s orrosciada sa dantza su ballitu sos tres passos su passu torradu su ballu sadru sa treghenta chi sunt sonados a sonete a fisarmòniga trunfa pitariolu launeddas e cun su tenore in samugheo s agatant fintzes sos mamutzones sos omadores s urtzu e su carru e santu minchilleo mascheras traditzionales de su carrasegare samughesu cumpostu lìcuidu ki tenet sa molecola formada dae duos àtomos de idrogeno e unu de ossìgenu netzessàriu pro protzéssos kìmicos meda siat in su mundu orgànicu ki in cussu mineràle s aba leat formas diversas in sa naturalesa a s istadu solidu est nodida comente biddìa o astragu a s istadu gassosu est connota comente papore acueu sunt connotas finas ateras duas formas solidas sa de s astragu bidriosu e sa de su solidu amorfu no cristallinu simizante a su idru a subra de tzertos balores de temperadura e pressione nados criticos ki sunt pro s aba k e pa s aba etotu nk intrat in d unu istadu nadu supercriticu in ue aunidos de aba ai s istadu simil licuidu curren a intro una fase de simil papore s aba pesante est aba in ue sos atomos de idrozenu sunt bistados sostituidos dae su deuteriu s isotopu sou ki at pesu atomicu uma su cumportu kìmicu sou est azummai uguale a su de s aba agatat aplicu comente mediu pro allentare sos neutrones emitidos dae sa fissione nucleare papiros est una sotziedade editoriale sarda cun sede in nùgoro ispetzializada mescamente in libros in sardu pro pitzinnos sos libros suos sunt presentes in totu sas librerias de sa sardigna editziones papiros est connota finas pro àere organizadu e organizare cuncursos literàrios e didàticos pro sas iscolas pro dare s ocasione a sos iscolanos sardos de praticare sa limba sarda iscrita unu de sos prus connotos est iscrie una lìtera a sos tres res chi cunsistit in una lìtera in sardu chi s iscolanu de sas iscolas elementares de sa sardigna imbiat a sos tres res de sa traditzione cristiana sa premiatzione la faghent semper su de ghennàrgiu de cada annu in una bidda de sardigna cada annu sas ed papiros pùblicant in unu libru sas lìteras mègius iscritas dae sos pitzinnos su presidente de papiros est maria mannia su diretore editoriale diegu corràine papiros ant semper crèidu chi una norma iscrita de referèntzia comuna e generale servat a sos letores chi in custa manera non devent fàghere isfortzu cambiende semper norma e a sos editores ca sa costàntzia e coerèntzia de una norma comuna favorit s alfabetizatzione in sardu e duncas sa letura pro custu in antis at publicadu libros sighende sas normas iscritas de sa limba sarda unificada como sas de sa limba sarda comuna s arzola de s ena papiros nùgoro sa carta de logu est su còdighe de leges emanadu dae eleonora de arborea in su de abrile de su cun s intentu de dissiplinare in manera orgànica coerente e sistemàtica unos cantos setores de s ordinamentu zurìdicu cumprendet unu còdighe tzivile e penale e unu còdighe rurale su bisonzu de una codificatzione b est semper istadu pro nche superare situatziones dissiplinadas in manera non crara e cumplessa a manera de render difìtzile meda e a bias arbitrària s atuatzione de su deretu e s aministratzione de sa justtzia sa carta de logu in prus sinzat una tapa fundamentale pro sa costitutzione prena de s istadu de deretu est a narrer un istadu in ue totus devent rispetare e osservare sas normas zurìdicas pro sas temàticas tratadas comente sa tutela e sa positzione de sa fèmina s usura e sa defensa de su territòriu sa carta est galu oe de atualidade manna fit abarrada in vigore in su rennu de sardigna finas a su cando fiat istadu emanadu su còdighe felitzianu s incipit de sa carta de logu est meda famadu birocchi i e mattone a la carta de logu d arborea nella storia del diritto medievale e moderno laterza laureadu in sa facultade de giurisprudèntzia de casteddu fiat in favore de sa gherra contras a s austria gai chi dae istudente interventista partètzipat a sa prima gherra mundiale comente capitanu de fanteria in sa brigada tataresa a pustis de custa esperièntzia dramàtica arribat a madurare unu pessamentu prus cumpridu contra a sa negatividade de sa gherra torradu a sardigna in s annu partètzipat cun camillo bellieni a sa fundatzione de su partidu sardu de atzione chi pro issu est de pònnere in relatzione cun s esperièntzia de sa gherra e cun su sentimentu de solidariedade chi si fiat creadu in mesu de sos sordados cumpàngios sardos chi aiant gherradu in su fronte a pustis su partidu sardu de atzione si cunfigurat comente unu movimentu sotziale e polìticu de sos massajos e de sos pastores sardos est elèghidu deputadu in su parlamentu italianu in su e in su a pustis de su delitu matteotti partètzipat a sa setzessione aventiniana su de santugaine de su cando su fascismu fiat imponende sa ditadura cun sas leggi fascistissime pro ischirriare sos partidos e sos sindicados de ispiratzione sotzialista e catòlica e pro abolire sa libertade de imprenta lussu fiat istadu assartadu in domo sua in casteddu dae unu grustu de fascistas malintentzionados e pro si difèndere nd ochiet unu arrestadu est assoltu pro legìtima defensa ma lu cundennant su matessi in base a sas leges fascistas e cunfinadu in lipari in s annu paris cun carlo rosselli est protagonista de una fua resessit a evàdere e a arribbare a parigi inie cun àteros antifascistas creat su movimentu de giustizia e libertà sos eventos polìticos chi at bìvidu in sos annos sunt s argumentu de su libru marcia su roma e dintorni chi est una testimonia autobiogràfica in su est ricoveradu in un ospidale de s isvìtzera pro si fàghere operare a sos purmones inoghe sigomente depiat istare in pasu pro tempus meda iscriet duas òperas de valore sa teoria de s insurretzione chi est un istùdiu subra de sas caraterìsticas de sa gherra partigiana e su libru suo prus connotu un anno sull altipiano chi est unu contu autobiogràficu subra de s esperièntzia sua de un annu in trintzea dae su mese de làmpadas de su a su mese de trìulas de su in sa gherra manna de su a pustis de chimbe annos de esìliu torrat a itàlia in su mese de austu de su gherrat in sa resistèntzia in su a pustis de sa fine de sa gherra intrat comente ministru in sos guvernos parri e de gasperi e deputadu in sa costituente comente senadore de deretu a pustis de sa fine de su partidu sardu de atzione intrat in su partidu sotzialista ma in su mustrat un àtera bia su temperamentu rivolutzionàriu suo e partètzipat a sa costitutzione de su partito socialista di unità proletaria raimondo carta raspi aristanis casteddu fiat istòricu libràriu editore e organizadore de cultura sarda laureadu in iscièntzias sotziales fiat istadu in sa tzitade nadia sua finas a su si nche fiat tramudadu a casteddu e a pustis a firenze fiat torradu a casteddu in su e aiat cumintzadu deretu sa fundatzione de il nuraghe aunida a sa rivista omònima ghiada da isse matessi pro sete annos una libreria in pratza màrtiri in casteddu una biblioteca itinerante una butega de arte e una domo de imprenta cun tìtulos de paritzos autores si fiat ocupadu finas de literatura teatru e novellistica in su e in su aiat publicadu sas chi a parrère nostru sunt sas òperas suas megius e galu bàlidas ugone iii d arborea e le due ambasciate di luigi i d anjou e sos duos condaghes a tando inèditos de santa maria de bonàrcado e de santu nigola de truddas in su fiat essidu s opùsculu antizipadore verso l autonomia francesco alziator casteddu est istadu unu iscritore giornalista e istudiosu de traditziones populares laureadu in lìteras in su e in iscièntzias polìticas duos annos a pustis zai in su l unione sarda publicat su primu artìculu prefiche e canti funebri in su matessi annu comintzat a collaborare cun sa rivista mediterranea in su tres poesias suas sun publicadas in il lunedì dell unione semper in sos annos de s universidade si fit distintu collaborende cun r ciasca a sa bibliografia della sardegna fascista cumbintu at fatu parte de s organizatzione culturale de su g u f gioventù universitaria fascista at leadu parte finas a sos prelitoriales e a sos litoriales de sa cultura at cumbàtidu in sa segunda gherra mundiale e essende sordadu at collaboradu cun paritzas testadas l unione sarda il giornale d italia marzocco tempo di roma mediterranea e sud est sa morte de su babu in su suta de sos bombardamentos americanos li faghet cambiare ideas polìticas una olta cungedadu in su aiat cumintzadu sa carriera de professore de lìteras in sos istitutos superiores de casteddu aiat traballadu in s istitutu magistrale eleonora d arborea e in s istitutu tècnicu agràriu duca degli abruzzi in s universidade de sa capitale isulana est diventadu assistente de lìteras italianas su cuotidianu l unione sarda non bi l at chèrfidu pius comente collaboradore pro su passadu sou de fascista tando at collaboradu cun l arcobaleno e il convegno in su publicat storia della letteratura di sardegna a pustis publicat unas cantas òperas subra de sas traditziones populares isulanas storiografia delle tradizioni popolari di sardegna e il folklore sardo publicadas ambas in su torrat a collaborare cun l unione sarda finas a su comente espertu de demologia su de trìulas de su est nominadu membru de sacadèmia de buenas letras de barcellona in su at otentu s incàrrigu in s universidade de tàtari comente lìberu dotzente de traditziones populares anzelinu carta durgali est unu iscritore sardu in su andat a roma in ue adurat belle un annu in su est in torinu in ue a inghìriu de su intrat a traballare a sa fiat si torrat a dedicare a sos istùdios chi l ant a cunsentire de si diplomare e a pustis de si laureare in matemàtica sas dificultades mannas de sa carrera sinnada dae sas peleas pro megiorare sa calidade de sa bida sua e s intensidade de sas esperièntzias diferentes ant a èssere su fundamentu de anzelinu chi est su contu de una gioventude turmentada a pustis de una pitzinnia colada in su mundu de sos pastores est s istòria de unu riscatu sotziale tràmite s istrutzione iscolàstica dae su cuile durgalesu a s universidade de torinu ma cun sa cussèntzia de non dèvere e de non pòdere denegare sos patimentos de su tempus coladu albino bernardini finiscole est unu iscritore richiamadu durante s ùrtima gherra at partitzipadu a sas campannas de albania grètzia e jugoslàvia dae custa esperièntzia naschet disavventure di un povero soldato unu libru de denùntzia contra a su machine de totu sas gherras dedicadu a sos giòvanos dae su insinnat a tempus prenu in iscola in su dassat sa terra sua e andat a istare a probe de sa capitale in ue cumintzat unu capìtulu nou de sa bida sua intrat a fàghere parte de su mce movimentu de cooperatzione educativa in ue connoschet su poeta iscritore pro sos pitzinnos gianni rodari devenende amigos carrales in su publicat un anno a pietralata su primu libru suo e dae ue faghent sa pellìcula diario di un maestro dae tando at a iscriere unu libru in fatu de s àteru su bonu paristòrias e contos pro pitzinnos at bisitadu iscolas medas in itàlia e in s èsteru istados unidos ex unione soviètica isvitzera polònia etz at retzidu deghinas de prèmios e reconnoschimentos est su presidente de sa giuria prèmiu natzionale de literatura infantile sardigna chi si faghet cada duos annos in ortzai nu e prèmiat contos èditos e inèditos dissìpulu de su frantzesu prenet e de s isvìtzeru jean piaget est s ideadore de s imbentu didàticu educativu fatu dae sas istòrias sena fine est a narrere contos e paristòrias chi non sunt cungruidas a manera chi sos letores minores podant imbentare un agabu issoro at collaboradu cun paritzos cuotidianos l unità paese sera e l unione sarda salvatore cambosu oroteddi nùgoro est istadu unu iscritore sardu at fatu sos primos istùdios in nùgoro in ue at leadu sa maturidade clàssica e su diploma de maistru de iscola elementare at istudiadu in sas universidades de pàdua e roma sena mai si laureare torradu a sardigna at insinnadu in unas cantas biddas de s ìsula a pustis si nche tramudare pro semper a casteddu giornalista produtivu e impinnadu osservadore atentu de sa realidade sarda at collaboradu cun giornales sardos e italianos comente il politecnico il mondo nord e sud ichnusa l unione sarda iscritore sensìbile connoschiat bene sas traditziones de sa terra sua e la contat in un època de gherra intre sa cunservatzione de su tempus coladu e su andòngiu chirru a su tempus venidore s òpera sua de importu prus mannu est miele amaro definida dae sos intelletuales sardos de su tempus comente su fatu prus importante de sa crònaca literària sarda de sos ùrtimos deghe annos a pigliaru unu bastimentu de ispètzias e de paristòrias de contos de mele e de poesia g pinna etc si podent ammentare finas àteras òperas de cambosu comente lo zufolo de su il carro publicadu a puntadas in su in l unione sarda una stagione a orolai sinnaladu dae sa giuria in su prèmiu grazia deledda de su mameli g bua m lo scrittore nascosto il meglio di salvatore cambosu edizioni della torre sigismondo arquer casteddu toledo ispagna fiat unu avogadu e intelletuale sardu in su mese de maju de su s est laureadu in deretu tzivile e canònicu in s universidade de pisa e in teologia in s universidade de siena a casteddu torrat s annu imbeniente in su mese de cabudanni de su dassat s ìsula un àtera bia pro andare inche su re càrulu i su de v imperadores a bruxelles a perorare sa càusa de sa famìlia sua ca l aiant postu suta secuestru sos benes durante un istonzu curtza in basilea iscriet invitadu dae sebastian mnster òmine eruditu e de fede luterana chi l at acollidu una descritzione curtza de sa sardinna intitulada sardiniae brevis historia et descriptio tabula chronografica insulae ac metropolis illustrata inserida dae munster matessi in sa cosmografia sua publicada in basilea in su torrada a editare a pustis dae domenico simon in su volùmene rerum sardorum scriptores publicadu in torinu in su s òpera frunida de una carta geogràfica de sa sardigna e de una carta iconogràfica de sa tzitade de casteddu est partzida in sete capìtulos in sos primos duos s autore descriet sa positzione geogràfica sas dimensiones su territòriu e sos produtos naturales de s ìsula in su de tres s òcupat de sa toponomàstica e faghet un atzinnu lestru a sas dominatziones diferentes patidas dae sos sardos sos duos capìtulos chi sighint sunt dedicados a casteddu e a sas àteras tzitades de su rennu su de ses est dedicadu totu a sa limba sarda e a sas àteras limbas faeddadas in sardigna a s època de s autore su de sete e ùrtimu capìtulu dat noas subra de sos magistrados subra de sas leges subra de sa religione sa genia e sas costumàntzias de sos sardos a pustis de carchi mese de convalessèntzia pro una maladia grave colados in germània in su mese de cabudanni de su arribat a bruxelles cunchistada s istima de càrulu i e de su prìntzipe filipu e sistemadas sas chistiones familiares otenet dae issos incàrrigos importantes e in su mese de làmpadas de su est nominadu avogadu fiscale pro sa sardigna incàrrigu chi cumintzat a esertzitare a beru dae su mese de trìulas de su s incàrrigu suo nche lu leat sena chi lu poderet evitare a s iscontrare cun unas cantas famìlias nòbiles isulanas de sas prus autorèvoles in mesu de cussas sos aymerich sos aragall sos torrellas e sos zapata chi cumintzant a ordiminzare contra a isse in su protzessu intentadu contra a sos nòbiles salvatore e giacomo aymerich melchiorre e filippo torrellas e àteros mandantes de un ofesa contra a su cussizeri de casteddu bartolomeo selles e de s assassìniu de su frade suo girolamo arquer est apozadu dae su vitzerè lorenzo fernàndez de heredia chi però motit in su in su mese de austu de su su regente girolamo aragall imparentadu cun sos aymerich a prus pagu de un annu dae sa nòmina lu faghet impresonare a pustis de carchi mese de presone in sa turre de san pancrazio arquer resessit a si nche fuire e a otenner dae su vitzerè nou àlvaro de madrigal su permissu de andare a ispagna pro pedire giustìtzia a su prìntzipe filipu in s ìnteri istruint contra a isse in su mese de ghennàrgiu de su unu protzessu in contumàtzia discurpadu dae sas acusas lu cunfirmant in s incàrrigu de avogadu fiscale torrat a sardigna in su e l acusant de luteranesimu incuisidu dae s archipìscamu de casteddu antonio parragues de castillejo cun chie a pustis istringhet un amighèntzia manna e devenit su defensore suo inche su soberanu lu assolvent in prenu s acusa fiat sustènnida dae su vitzerè àlvaro de madrigal e si basaiat mescamente subra de s òpera giovanile sua sardiniae brevis historia et descriptio in ue espressat giudìssios negativos subra de su cleru sardu acusadu de esser innorante e impinnadu prus a procreare chi no a istudiare e subra de sos incuisidores chi nde lamentaiat sos mètodos violentos custos giudìssios fiant però prus dèbiles de sos chi aiat espressadu in su matessi perìodu su pìscamu de ampùrias e su archipìscamu de casteddu matessi finas ca arquer in s òpera matessi aiat naradu chi su cleru mancari sa corrutzione difusa fiat su matessi impinnadu in manera sintzera a divulgare sa paràula de gesus cristos a narrer sa beridade sa chistione religiosa devenit su pranu a ue nche tramudare s iscontru polìticu intre su tzetu feudale depositàriu finas a tando paris cun su tzetu eclesiàsticu de sos incàrrigos prus importantes de su rennu e su tzetu togadu in ue esponentes importantes fiant arquer e sa famìlia sua chi si fiat afortende a s internu de s aparadu burocràticu e aministrativu de s istadu bida sa situatzione difìtzile in sardinna arquer a pustis de aer dassadu cun su cunsensu de su re s ufìtziu de avogadu fiscale a su babu detzìdit de andare a ispagna pro carchi tempus sos tentativos de nche dispatzare arquer dae sa bida polìtica pariant destinados a faddire cando a su cumintzu de su arrestant in pedralba gaspar centelles de sa famìlia de sos contes de oliva capitanu de sos casteddos de tàtari e de castedduaragonesu chi teniat unu giru de pessones suspetadas de eresia gasi chi a s incuisitzione de valenza l intrat in manos sas lìteras iscritas a centelles dae arquer durante s amighèntzia longa issoro e dae su canònigu valentzanu jeroni conques arrestadu pagu a pustis siat centelles mandadu a su rogu in su siat conques aiant acusadu sigismondo arquer de eresia gasi chi intre su mese de austu e su mese de cabudanni de su fiat nche l arrestant e nche l inserrant in sa presone de s incuisitzione in toledo cun s imputatzione de aer mantesu raportos cun sos luteranos mnster e centelles e de difunder in sardigna e in ispagna ideas erèticas sena bi resessire arquer tentat de evitare su protzessu chi durat dae sa fine de su a su mese de làmpadas de su in antis apellende si a su cussigiu mannu de ispagna a pustis proende a si nche fuire dae presone lu torturant ma addurat firmu iscurpende unas cantas pessones numenadas in sas currispondèntzia cun centelles lu cundennant e a pustis de sete annos e oto meses pagu prus o mancu de presonia nche lu ponent in su rogu su bator de làmpadas de su su latinu est una limba morta chi fit naschida in s antiga roma e fit faeddada in totu s imperu romanu finas a su xix seculu est istada sa limba internazionale impidada in tota s europa pro sa diplomazia e pro sas publicatziones iscientificas dae su latinu sunt naschidas sas limbas romanzas chi sunt s italianu su frantzesu s ispagnolu su portughesu su catalanu su sardu su romunu e medas influentzias s agatant puru in s inglesu e in su tedescu su primu innetu de latinu becciu iscritu edi unu retulu in d una broscia de su vii securu a c chi narat in latinu classicu manius me fecit numerio manio mat fatu pro numerio su primu ad iscriri literatura in latinu fut livio andronico in su a c sighiu dae nevio e ennio in su ii securu incumenzo a nasci su triatu cun is commedias de plauto e terenzio una religione o religioni est una pratica organizada de creetzias cumportamentos attos rituales e culturales che servint a sos adeptos o fideles pro intrare in contattu cun una o prus entidades ispirituales o deus o pro intrare in rapportu cun una realidade supranaturale o ultraterrena sa religioni che creiri in unu deus si tzerriat religioni monoteista o meda deus si tzerriant religioni politeista no tottas sas religionis creenti in unu o prus deus ci funti religionis che creinti in ispiritus de sa natura commenti sas religionis animistas de calincunas gentis primitivas e sas religiones monoteistas prus mannas atualis funti cattru sa buddista sa cristiana sa islàmica sa giudea cristianesimu e islam funti sas prus mannas commenti numeru de praticantis miliardus e miliardus rispettivamenti sa religioni politeista prus manna atuali est s induismu in pasadu c indi fiant meda prus commenti su paganesimu classicu o religionis precolombianas ma immoi funt estintas no tottas sas religionis creenti in unu o prus deus ci funti religionis che creinti in ispiritus de sa natura commenti sas religionis animistas de calincunas gentis primitivas e religionis sentza deus o ateas commenti su taoismu scientology e wicca sos nuraghes in logudoresu o nuraxis in campidanesu sun fraigos de fromma conica fattos de pedra chi s agatan petzi in sa sardigna de unu fonte prestu de ma medas sun istados dirrutos massimu in su periodu de dominatzione piemontesa e s agatan solu istigas de sos fundamentos sos prus mannos e imponentes furent costruidos appresu de su a c e poden tennèr un altesa fintzas a m ma est casi tzertu ca de printzipiu furent calincunu metros prus mannos sos nuraghes curriponden a una tipologia costruttiva ma bi nd at de divescias frommas e mesuras a segunda de s impleu chi si nde faghiat difattis b at nuraghes monoturre bilobados cumplessos cun tres turres o battor cun bastiones bi nd at de tipu allongadu ellissoidales e gai sighinde sun istrutturas chi calchi istoricu narat megalitica fattas cun roccas e pedras mannas chi fintzas oe no ischimus cun cale tecnica pretzisa che las altziaìant fintzas a su cuccuru de su fraigu s istruttura printzipale est pretzisa in dogni nuraghe sun torres fintzas pius de una cun bovida a falsa cupola cheret narrère chi intro sa bovida tenet una fromma de cupola chi però no si podet biere dae fora sa fromma esterna est a truncu de cono e si pensat chi in sos nuraghes pius mannos giughian a subra una terrazza pro sa vedetta chi s acceraìat cun un ispessia de ispassizzu de mesu metro bonu a fora de su corpus de sa torre mentre sos pius minores giughiant solu sa terrazza chi restaìat in d unu perimetru currispundente a cussu de sa torre sa bovida de intro no fit una cupola comente la podimus pensare oe cund un arcu a tottu sestu ma fit de una fromma particulare est infatti a sestu acutu e sas forzas de su pesu de sas pedras no sunt isgarrigadas a terra cun particulares cuntraffortes o istutturas gasi ma faghen un istruttura chi podimus pensare casi chi si rezzat rizza a sa sola sunt difattis tantos aneddos de pedra unu subra a s atteru e onzi aneddu no ruet a intro gratzias a fortzas chi si faghet isse matessi sas pedra no sun proriu de fromma regulare ma las devimus pensare unu pagu comente una pezza de casu segada a raggera e chena tzentru sas forzas chi nche tiran sas pedras a giosso e a centru sun cumpensadas dae sas fortzas laterales de sas chi li sun attaccadas est custa particulare istruttura chi at permissu a sos nuraghes de arrivire gasi bene cunservados fintzas a sos tempos nostros e chi ancora oe nos faghen restare a bucca abelta no s ischit ancora mancari che sian colados casi annos dae tando a itte bisonzaìan b at chie narat chi fin istrutturas de difesa chie narat chi fin comasinos pro su trigu e su mandigu chie narat chi fin sos casteddos in ue istaìan sos res sa tesi chi paret pius giusta fintzas a como est cussa chi sos pius mannos faghian de palattu reale e de casteddu pro sa difesa mentre sos pius minores chi sun fraigados a manera de los poder biere dae su nuraghe a cultzu fin impittados comente istrumentu de avvistamentu de sos inimigos s etimologia de sa paràula est intzerta ma sa prus segura est dae nurra ca cherìat narrer muntone de pedras totus sos nuraghes giughen una janna ca est semper orientada a sa matessi diretzione ca meda bortas est a sud oest in origine fian fattos po si nche abbadiare unu cun àteros tres comente de agiudu contraa sos inimigos sa prima gherra mundiale est su lumen chi at picau sa pelea chi at imputau paris belle tottus sas ptentzias mundiales e puru medas de cuddas minores tra s istiu de su e s acabbu de su a s incumintzu muttìa gherra europea cando b an intrau nassiones chi fachian parte de su commonwealth sos istados unidos e atteros istaos chi fin foras de calesisiat lacana europea at picau su lumen de gherra mundiale siat pro sa mannesa siat pro sas caratteristicas de gherra totale chi at tentu difatis est istada sa gherra prus manna mai peleada fintzas a su ovverosiat a s incumintzu de sa segunda gherra mundiale sa gherra cando in s de sant andria de su sa germania at firmau s armistitziu chin sas fortzas inimicas at cambiau sa cartina geopolitica de s europa intrega sos imperos prus mannos de su mundu su tedescu s austro ungaricu s ottomanu e su russu an acabbau de esistire naschinde dae sa morte issoro paritzos atteros istaos adelàsia de torres àldara su burgu est istada reina de torres o logudoro e de gallura in s edade de mesu e reina de sardigna puru segunda figia de su soberanu de su regnu giudicale de torres marianu ii de lacon gunale e de annesa de lacon massa de càlari a dòighi trèighi annos si cojat cun ubaldo visconti mancari sa contrariedade trigadiva de su pontèfitze onòriu iii e sas ambitziones de su re de càlari barisone torchitoriu iv de lacon serra in su mese de santugaine de su su maridu devenit re de gaddura e issa reina devènnida biuda a trintunu annos in su mese de ghennàrgiu de su contra a sas bètias de su papa chi la cheriat fagher cojure cun guelfo porcari si torrat a cojare in su mese de santugaine de s annu matessi cun entzu o erricu hohenstaufen fìgiu naturale de s imperadore federicu ii de svèvia chi teniat bìndighi annos ma fortzis bintitrès però la dassat noe meses a pustis de su coju in su mese de trìulas de su tando si nch est inserrada in su casteddu de su burgu in gotzeanu in su otenet dae su papa su divòrtziu dae entzu e segundu sa paristòria si diat dever essere torrada a cojare cun su vicàriu giudicale micheli zanche s ùrtimu mentovu documentàriu suo essende bia issa est de su paret chi siat morta in su sena eredes cunfirmende una donatzione de s istadu suo a sa crèsia giai espressada dae su mese de martzu de su a custa donatzione si fiat apostu entzu chi pretendiat galu su rennu de torres trasmitende sos deretos soberanos suos a sos nebodes fìgios de sa fiza arrigo e nino de sa gherardesca ma chentza cunseguèntzias segundu su libellus iudicum turritanorum fiat istada interrada dae antis de su altare majore de sa catedrale de nostra sennora de su rennu in àrdara àteros imbetzes pensant chi siat istada interrada in sa crèsia de santu bainzu màrtire in isprollatzu in su marianu ii de torres alleadu de is genovesos pro assegurare sa sutzessione de su giuigadu a sa figia adelasia aiat concluidu unu acordu cun su giuighe de gaddura lamberto visconti chi aiat minetadu de invadere is territorios suos pro ddi ddos furare cun s agiudu de sa repubblica de pisa marianu difatis si fiat abigiadu ca no teniat sa fortza militare pro contriare is pisanos aiat bofiu otènnere unu acordu patzìficu prometinde in isposa sa figia adelasia a su figiu de lamberto e erederi a su giuigadu de gaddura ubaldo visconti in is termines de sa cunventzione lamberto diat aere torradu a pònnere in is manos de su figiu sa soberania a pitzus de sa gaddura e is àteras terras pesadas a su giuigadu de casteddu cun s agiudu puru de su giuighe pedru ii de arborea marianu ii pro contu suo no aiat contzessu a ubaldu sa manu de sa figia adelasia ebbia nàschida in su palatzu giuighale de ardara rinuntziaiat a calincunu diritos a pitzus de calincuna parte de sa gaddura cunchistadas de babbu suo comita ii e mescamente aberiat implicitamente a su giovanu visconti sa sutzessione a su giuigadu de turres in custa manera si definiant is cuntrastos intra genova e pisa che teninat interesses cummertziales mannos cun sa sardigna discuntentu de custos scèberos a su contrariu fiat papa onorio iii che bidiat pesadu su giuigadu de turres a s influentzia de sa cresia de roma e chi pro custu aiat chircadu inutilmente de pedire s agiudu de is milanesos contra a is pisanos su pontefitze difatis aiat imbiadu luegu su cappellanu bartolomeo pro burrare sa coja ma su messu non ci fiat arreneschidu e s acordu intra pisa e turres fiat abbarradu bàlidu e semper in vigore cun grandu indignatzione cosa sua is cojas de adelasia chi teniat annos fiant istadas tzelebradas in su in sa cresia de sa santissima trinitade de saccargia chi a s epoca fiat giai una abbadia de importu mannupro is mongios camaldolesos giai presentes in sardigna sa prus influente de su giuigadu de turres inguni beninat interrados is giuigis e i membros de is famiglias issoro posta a su costadu de una bidda de massajos e pastores ubaldu fradile de adelasia duncas aiat eredadu su giuigadu de gaddura a sa morte de su babbu in su marianu ii de turres si nch est mortu prus a tardu in su e secondu is bolontades suas ddi depiat pigare su postu su figiu giovanu meda barisone iii issu est abbarradu in su tronu a suta sa regentzia pro tres annos e tres meses ebbia ca fiat istadu mortu de is tataresos nisciunus at mai scipiu e chine fiat su mandante a pustis de una sommossa populare fata nàschere de is pisanos contra a su potere dispoticu giuigale su soberanu giovanu non teniat eredes diretos e est istaduinterradu in sa cresia de san pantaleo a sorso semper pro boluntade de marianu is nobiles logudoresos depiant sceberare una de is figias suas adelasia o benedetta comente sutzedidore is aristocraticos ainat aclamadu a s unanimidade adelasia sostènnida de su pobiddu ubaldu chi fiat istadu eletu giuighe pro regnare in paris cun issa bitu ca fiat iscandalosu chi una fèmminna poderet govrenare a sa sola s edade minore de barisone iii at fatu nàschere una situatzione particulare in tèrmines de regentzia in si àteros giuigados e regnos europeos a regere su tronu diat èssere istada sa mugere de su defuntu soberanu no aici in turres in ue teniat unu tìtolu onorificu ebbia e fiat istadu su tziu de su piciocu ithocorre chi fiat guvernende unu consìgiu de maggiorentes a otènnere su potere sa giuige mama agnese de massa aiat lassadu is figios e su giuigadu non ci sunt documnetos de is cuntatos suos cunsa figia adelasia chi fiat artziada a pustis a su tronu e fiat torrada a casteddu innoghe morta sa sorre benedetta aiat otènnidu imbetzes sa regentza pro su nebode guglielmo ii salusio v inguni aiat bìvidu a santa igia in unu palatzo chi est istadu distruidu de is pisanos e si fiat pasada cun ranieri donoratico de sa gherardesca cun su cale aiat cumpartzidu is urtimos annos colados in toscana in su papa gregoriu ix aiat imbiadu su capeglianu cosa sua a alessandro in sardigna pro retzire su reconnoschimentu de adelasia de sa soberania papale a pitzus de torres aici comente a pitzus de is terras chi issa aiat eredadu de s ajaju guglielmu i de casteddu a pisa massa e corsica in su palatziu de ardara a sa presentzia dede s abate de sa camaldolese santissima trinitade de saccargia adelasia aiat fatu atu de vassalagiu ca ubaldu aiat atzetadu diat aere versadu annualmente a su ponteftzce bator libras de plata tzedende su casteddu de monte acuto a su pìscamu d ampurias comente garantzia de sa buona fiantzia cosa sua babbu alessandro pro contu suo aiat revocadu sa scomunica dominada a is duos isposos de papa gregoriu pro aer preguntadu s agiudu de is pisanos in sardigna a is visconti comuncas non fiat reconnota nisciuna soberania a pitzus de sa gallura in prus a cuss antiga autoritade de s arcidiocesi de pisa pro is boluntades de ubaldu sotascritas in su ghennàrgiu de su sa gaddura depiat èssere eredada de su fradile suo giovanni visconti pedru ii de arborea issu puru torradu a èssereprediletu de su pontefitze a pustis s atu de vassallagiu diat èssere diventadu tutore dieadelasia custa diat aere dèpidu isposare luego guelfo dei porcari persona chi istimaiat sa santa sede ma su fradile giovanni s agataiat a pisa aici adelasia chi a manera chi nisciunus dd aiat prevididu aiat refudadu sa coja cun guelfo fiat sutzedida comente soberana in su giudicadu de gallura in cantu fiuda de ubaldu in su mentres si nche fiat torrada in su giudicadu ei turres in ue fiat nàschida trasferendose sì de su casteddu gallurese de monteacuto a su palatzo giudicale de ardara sa sutzessione fiat però formale ebbia adelasia non teniat figios de ubaldu e issu aiat redatu apuntu uno spetzificu testamentu in ue nominaiat eredere de su giudicadu su parente prus prossimu giovanni visconti de gallura su babbu fiat tziu suo su giuige nou fiat isbarcadu de prese in gallura e mancari su regnu no at a èssere longu dd at a pigare su postu suo su primu figiu suo adelasia in prus no teniat intentzione de subire a manera passiva is diretivas de sa cresia e mancari teniat giai annos e no aiat tentu figios aiat atzetadu imbetzes sa proposta de is doria de si cojare cun unu piciocu de degheoto annos bellu meda e figiu naturale de s imperatore federicu ii su printzipe enzo su scèberu s at a rivelare no de profetu mannu ma at a sighire a si mutire mancari nominalmente ebbia cun su titolu di giuighe de gallura enzo puru de svevia s at a cumportare fintzas a sa morte mancari sa distantzia de sa pregonia e de su separongiu de adelasia comente re de torres e de gallura cun s emanatzione de normas sa nomina de vicarios e in su testamentu de sutzessores in cussos territorios a pustis sa morte sua enzo de hohenstaufen si nch est mortu a bologna in su meda annos a pustis adelasia cando su giudicadu de turres fiat ormai estintu e pratzidu intra is famiglias dominantes in cussa banda de s isula su regnu piticu de gallura at a tènnere sa matessi sorte ma su presoneri re de sardigna diat èssere semper ammentadu e designadu cun custu tìtulu continuaiat mancari totu a s intendere e a si comportare comente su soberanu di cussas regiones chi aiat abbandonadu e ddas amministraiat de su carcere bolognese pro is nòbiles vittorio angius casteddu o torinu fiat unu istòricu e geògrafu cando fiat re carlo alberto goffredo casalis l at cramadu a collaborare a su dizionario geografico storico statistico commerciale degli stati de s m il re di sardegna pro sa parte chi pertocaiat sa sardigna pro custu dae su e su girat totu s ìsula pro si documentare su materiale collidu fiat istadu gasi meda chi nch aiat ocupadu prus de tres partes una de totu s òpera de casalis a pustis at collaboradu a su giornale tataresu il promotore e a sa rivista casteddàrgia la meteora at iscritu sa parte sarda e italiana s innu natzionale sardu hymnu sardu nationale cunservet deus su re musicadu dae su maistru giovanni gonella eseguidu pro sa prima bia in su teatru tzìvicu de casteddu su freàrgiu de su est istadu finas diretore de su giornale dagherrotipo a pustis est coladu a sa diretzione de su liceo giornale chi aiat sustituidu su de in antis ma chi est faddidu belle deretu sos cuntributos suos mancari pòveros de crìtica e caràtere iscientìficu beru sunt pretziosos pro sa cantidade de datos subra de sas costumàntzias e sas traditziones de sa limba de su deretu de s archeologia e de s istòria de sa geografia e de s economia de sa sardigna comente s àtera òpera importante sua sulle famiglie nobili della monarchia di savoia narrazioni fregiate dei rispettivi stemmi incisi da giovanni monneret ed accompagnate dalle vedute dei castelli feudali disegnati dal vero da enrico gonin publicada in torinu in su in su est eletu deputadu in su collègiu de lanusè alfonsu i de sardigna nàpule barcellona fiat su fìgiu minore de giagu su giustu e de bianca de angiò in su pro sa renùntzia a sos deretos subra de su tronu de su frade prus mannu cramadu giagu est decraradu primu fìgiu e logutenente generale de su babu pro totus sos istados de sa corona de aragona gasi chi otenet su mandadu de realizare in pràtica su rennu de sardigna ocupende sos territòrios pisanos de s ìsula a capu de una armada potente ghiadu dae s amiràlliu francesco carròs o carroz cumpostu dae chimbanta galeras binti cocas chimbe linnas e àteras naes medas de gherra in ue b aiat imbarcados ùndighi mìgia òmines intre cavalleris fantes balestreris e iscuderis partit cun sa mugere dae portfangos in sas foghes de s ebro su de maju de su in manera atrivida atzetat su cussìgiu interessadu de su giùighe ugone ii de arborea de no atacare deretu casteddu e su de làmpadas de su isbarcat in canyelles de palma de sulcis oe portu vesme in su sartu de santuanni suerxu pro ponner suta assèdiu bidda de crèsia igrèsias domada a pustis de sete meses e oto dies de resistèntzia lassada igrèsias su de freàrgiu alfonsu andat cara a casteddu ma sa die mèrcuris de lìssia l est tocadu de currer a su masu pro isbarrare su caminu a s armada pisana chi isbarcadu a sa maddalena spiaggia inghierende s istàinu de santa gilla colende dae cabuderra uda e dèximu pro liberare dae s ovest sa tzitade b at istadu duos iscontros unu in localidade lutocisterna pagu prus o mancu a s artària de su bìviu de areoportu de como s àteru in sas abbas de su golfo degli angeli cara a su trighìngiu de stampaxi cun sas naes de apògiu pisanas sos aragonesos cun dificultade fiant resessidos a bincher su de làmpadas de su casteddu s est arresa devènnidu re a sa morte de su babbu su de santandria de su alfonsu cramadu su benignu pro su caratere modde suo in sardigna intervenit petzi pro minetzare sos etzessos de sos feudatàrios e de sos ufitziales règios chi non si faghiant iscrùpulos a degumare biddas intreas comente sa bidda de ariagono distruida pro rapresàllia in su a pustis intrat in parte sua non sena cuntrastos su fìgiu de sa prima mugere pedru i su tzerimoniosu giorgio asproni vitzi roma est istadu unu polìticu e giornalista a bintibator annos si laureat in deretu in casteddu e a pustis leat sos votos in su lu nominant canònigu penitentziale de su capìtolu de nùgoro e leat s incàrrigu de dotzente de teologia morale in su seminàriu locale finas a su in cussu annu matessi si nche tramudat a gènova pro cuntrastos cun su cleru e cun s ambiente nùgoresu contràrios a sas ideas democràticas suas in gènova frecuentat esponentes de sas currentes democràticas chi li cunfirmant s idea sua de sa netzessidade chi sa sardigna mantenzeret un identidade sua mancari in intro de s ordinamentu natzionale collaborat cun il pensiero italiano dae ue s auguraiat una collaboratzione prus istrinta intre sa sardigna e sa ligùria a dannu de su piemonte privilegiadu dae su guvernu federale devenit membru de su circolo italiano in nùgoro creat un agregatzione de custa casta de orientamentu democràticu e republicanu si presentat a sas eletziones de sa i legisladura in su resessit a si fàghere elèghere a su parlamentu subalpinu ma s èsitu est annulladu essende incumpatibile cun s incàrrigu de canònigu benefitziàriu si dimitit dae custu incàrrigu in su e si torrat a presentare a sas eletziones de sa iii legisladuras in su collègiu de lanusei e est elèghidu est istadu deputadu in sas iv v vii ix x xi e in sa xii legisladuras ponende si cun sa sinistra fiat aversàriu de camillo benso conte de cavour chi sighiat una polìtica liberìstica a dannu de sos interessos de s ìsula giornalista ativu meda de ispiratzione democràtica at iscritu in sos periòdicos prus mannos de s època a issu est atribuidu s opùsculu famadu proggetto di legge pel miglioramento de regolari dell isola di sardigna de su in su partìzipat in manera ativa a sos motos patriòticos risorgimentales regollende dinare e armas pro sos voluntàrios in custu clima fundat in torinu sa società dei liberi comizi promovende sa creatzione de su giornale lo stendardo italiano faghet parte de s ispeditzione de sos milli de garibaldi sighit sos garibaldinos a palermu in su mese de austu de su e a pustis a nàpule inoghe tenende raportos cun sos esponentes democràticos meridionales cumintzat una collaboratzione cun sos periòdicos napuletanos prus importantes in mesu de cussos il popolo d italia devenende nde su diretore in sos annos tenet cuntatos medas cun su movimentu operaju partitzipende finas a su cungressu x de sas sotziedades operajas in parma est su mamentu chi s acurtziat de prus a sas ideas maginianas in su intrat in cuntatu finas cun bakunin chi si fiat istabilidu in nàpule in su est reconnotu comente unu de sos cuspiradores chi ant organizadu un insurretzione generale minetzende su guvernu sos diàrios suos agatados dae su giornalista e istòricu bruno josto anedda sunt publicados in collettanea calaritana testos e documentos inèditos o raros publicados dae sa facultade de iscièntzias polìticas de casteddu sergio atzeni cabuderra ìsula de santu pedru est istadu iscritore e giornalista a annos iscriet su primu artìculu e pro tempus meda at a collaborare a sa pàgina sarda de l unità e cun sos giornales isulanos at a iscrìere retzensiones e contos in la nuova sardegna dae su a su cun su contu gli amori le avventure e la morte di un elefante bianco at bintu in su mystfest de su s annu imbeniente at a essire in sos gialli mondadori cando sellerio li publicat in su apologo del giudice bandito dassat su traballu in s enel e comintzat una vida de iscritore de professione moende a logos diferentes de s europa faghende traballos medas ma mescamente su tradutore e su consulente pro sas domos de imprenta italianas prus de importu in su dae su segundu romanzu suo il figlio di bakunin gianfranco cabiddu nde bogat una pelìcula il quinto passo è l addio est su de tres editadu dae mondadori su de cabudanni de su iscumparet in mare a probe de s ìsula de santu pedru pagas dies a pustis de sa morte essit su de bator romanzos suos passavamo sulla terra leggeri àteras òperas medas sunt publicadas pòstumas honorè de balzac tours parigi est istadu unu iscritore a pustis de aer publicadu sa prima òpera sua iscrita in versos cromwell un amigu de famìlia li cussigiat de dassare sa carrera literària isse sighit a iscriere ma sena resurtadu sa situatzione econòmica sua est mala etotu galu peus a pustis de su fallimentu de sa tipografia chi aiat comporadu pro custu est obrigadu a iscriere sena pasu pessende de faghere fortuna benit a sardigna pro isfrutare sas iscòrias de sa prata de sas minas de sa nurra dae su biagiu no otenit su chi isperaiat difatis s isfrutamentu de sas iscòrias fiat giai istadu assinnadu a su genovesu pezzi arribadu in antis suo prenu de amargura andat tando a su sud de s ìsula a domusnoas cun s isetu de otennere s isfrutamentu de sas iscòrias de sas minas de cue ma non tenende prus mancu una sesina est custrintu a torrare a frantza in una lìtera chi aiat iscritu a sa fèmina sua hanska su de abrile de su descriet sa sardigna comente una terra agreste sena cultivatziones cun òmines bestidos de istratzu e cun fèminas chi faghiant su pane dae sa farina de lande una terra desèrtica cun savanas de pramas agrestes e cun cabras in totue chi distruiant totu a costagios de custa miseria descriet biddas cun bestires de richesa manna e cun terrinos cultivados duncas una terra prena de cuntraditziones dassat s ìsula tristu e discuntentu ma semper cun s isperu de torrare pro s irrichire bachisio bandinu vitzi este unu antropologu giornalista e publitzista sardu istudiosu de cultura populare dae su animat in manera originale sa kistione supra de s identidade ponèndesi in sa prospettiva de su diàlogu intre antropologia e iskièntzias sotziales in su iscrivet cun g barbiellini amidi su sàziu il re è un feticcio ube analizat su rapportu intre su mundu traditzionale de su pastoriu e sa tzivilitade de sos consumos in su iscrivet costa smeralda un àtteru cuntributu a s anàlisi de su rapportu traditzione innovatzione in su binket su prèmiu funtana elighes e in su lu fakent direttore de l unione sarda est presidente de sa fondazione sardinia unos cantos traballos suos sunt de cussiderare unu contributu mannu pro sa lettura de s istòria cuntemporànea de sardigna laureadu in leges in tàtari e in filosofia in roma at bìvidu in nàpule frecuentende sos tzìrculos culturales partenopeos e in ie s est cojuadu cun margherita ciampo boluntàriu in su prima gherra mondiale cumbatit comente sordadu sèmplitze in su regimentu de fanteria in una batalla in su carsu devènnidu sutatenente in su de regimentos de fanteria nche lu tramudant dae sas trintzeas de plava a sas de sas frasche at militadu in sa brigada tàtari in s altura de asiago in su mese de santugaine de su lu ferint in manera sèria retzi finas duas medàllias pro su balore militare a pustis de sa gherra partitzipat a su movimentu de sos cumbatentes sardos chi at fatu naschere su partidu sardu de atzione devenende unu de sos ideòlogos majores pro custu patit sa repressione fassista est suta cuntrollu fitianu lu suspendent dae sa dotzèntzia universitària in bologna e s addatat a faghere su professore precàriu in tzitades diferentes de su cuntinente s ùrtima trieste dae su a pustis de su torrat a sardigna a tàtari ue faghet su bibliotecàriu de s universidade cròmpidos sos limites de edade si ritirat in nàpule in ue abarrat finas a sa morte at collaboradu a sas rivistas volontà critica politica e il nuraghe de remundu carta raspi sa mezus òpera istòrica sua est la sardigna nella civiltà dell alto medioevo imprentada in duos volùmenes dae sos tipos de fossataro in su orgòsolo est una bidda de s ìsula de sardigna cun bividores de sa provìntzia de nùgoro in sa barbagia de ollolai s economia sua est basada in sa pastoria e in su turismu mascamente pro bisitare sos murales oe si at sa connoscentzia de sa bidda in italia e in foras de italia custa traditzione de sos murales est naschida in sos annos paris cun sa protesta polìtiga contras a s idea de s istadu de ponner bases de addestramentu militare in sa localidade de pratobello a mesu caminu dae orgòsolo a fonne sos murales sunt rappresentados disignos politigos problemas antigos iscenas quotidianas de sa bidda o traditziones antigas mancari su patronu de sa bidda siat santu perdu e sa sua festa siat meda intesa e tzelebrada sa festa chi si faghet de prus est nostra segnora de mesaustu propriu sa die de mesaustu su de austu de cad annu in custa festa si faghet una manna protzessione cun prus de caddos e medas costùmenes traditzionales orgolesos in sa protzessione bator omines pigant sa madonna drommida chi est meda pesante sa festa sighit cun sa vardia sa famosa cursa de sos caddos sa festa cumentzat su e accabat su e su si faghet una atera protzessione a de notte peroe bi sunt sempere medas costùmenes e caddos una natzione de su latinu natio in sardu naschimentu si referit a una comunidade de indivìduos chi cumpartzint carchi caraterìstica comuna comente sa limba su logu geogràficu s istòria sas traditziones sa cultura sa religione s etnia e a bortas unu guvernu una àtera definitzione cunsìderat sa natzione comente a un istadu soberanu chi podet fàghere riferimentu a unu pòpulu a un etnia a una tribù cun una discendèntzia una limba e mancari un istòria comuna una diferente currente de pensamentu chi faghet riferimentu a s idea de natzione in cantu realidade ogetiva e ligada a pensadores chi pertenent a diversas espressiones polìticu culturales includet tra sas caraterìsticas netzessàrias de una natzione su cuntzetu de sàmbene herder o de consambenadu meinecke una àtera definitzione bidet sa natzione comente a una comunidade de indivìduos de prus natzionalidades cun unu territòriu e guvernu pròpiu o fintzas una tribù o una federatzione de tribùs comente cussa de sos indianos nordamericanos est apojende si a tales assuntos chi s est isvilupadu in sos annos su cuntzetu de micronazione carchi autore comente jrgen habermas cunsiderende obsoletu s assuntu traditzionale de natzione si referint a issa che unu lìberu cuntratu sotziale intre pòpulos chi si reconnoschent in una costitutzione comuna tale cuntzetu in custu casu si diat istèrrere fintzas a cuddu de de sa pàtria e su patriotismu natzionale diat èssere gai remplasadu dae su patriotismu costitutzionale o gràtzias a su cuntzetu de grupu de pertenèntzia sa natzione est tales suta bisura polìtica custa previdet unu profundu sensu de su nois paghe e òrdine in internu e cosa sua una sèrie de sìmbulos e mitos comunos sa fiantza de amparu e sa cussèntzia de sa durabilidade in su tempus de sa natzione respetu a sos sìngulos indivìduos macintosh incurtzadu comente mac est una famìlia de carculadores personales connotos meda fabricados dae su dae sa apple computer inc cupertino california chi isfrutant su sistema operativu macos como mac os x su mac originale est istadu su primu elaboradore cun una interfaghe gràfica e unu sorighitu de sèrie chi at interessadu una cantidade manna de utentes in totu su mundu proponende una manera avantzada e in su matessi tempus fàtzile de impreu de s informàtica personale cun su mac sa apple at mediadu s èsitu negativu de sos primos apple lisa chi l aiat pretzèdidu sena otenner su resurtadu isperadu cun custu aparadu informàticu nou apple aiat mustradu chi s idea de su cuntzetu de iscriania virtuale chi si fundaiat in una interfaghe wimp windows icons mouse pointer fiat su mègius e su chi teniat prus fortza de torrai a nou stanis dessy àrthana tàtari fiat unu pintore sardu a pustis de su ginnàsiu in casteddu s est iscritu a s acadèmia de sas bellas artes in roma in su est torradu a casteddu in ue at fatu su professore de disinnu in s iscola de rieducatzione pro mutilados ciusa l at cussigiadu de traballare comente tzeramista ma at a preferrere sa pintura at fatu de modellu pro s istàtua de l ucciso at debutadu in sa mustra de su tzìrculu universitàriu catòlicu in su su giornale d italia at publicadu in sa pàgina sarda unu profilu de s artista s annu imbeniente at espostu in sa cuadriennale de torinu su ghissu cinzio retratu de su figiu de ciusa at incumintzadu a collaborare cun sa rivista il nuraghe e a traballare comente issenògrafu in sa compagnia stabile sarda in su at espostu in sa iii biennale romana e in sa mustra de arte de casteddu in su si nche est tramudadu a tàtari in su at incumintzadu a istudiare sa pintura tedesca e fiaminga in su s est cojuadu cun ada dessì in su matessi annu at partetzipadu a sa segunda espositzione de litografia e xilografia in chicago e at isperimentadu s acuaforte ghiadu dae melis marini in su mese de santandria est andadu a parigi ma sena resurtadu perunu at comporadu istampas antigas de drer e rembrandt si dèdicat a su monotipu in su duas xilografias sunt incluidas in sa regorta de su british museum in su in sa ix sindacale nuorese at bintu su prèmiu pnf pro sa pintura in su at espostu in una personale de xilografia in sa biennale de venezia in sa biennale de su at espostu sa xilografia notte di san giovanni in su at disinnadu paris cun tavolara sa tèssera de su partidu sardu in su at collaboradu cun sa rivista ichnusa e s est iscritu a su sindacadu regionale de sos artistas in su at partetzipadu pro s ùrtima bia a sa biennale de venezia in su at organizadu cun tavolara sa v mustra de intzisiones italianas in su at partetzipadu a sa de sete mustras de su premiu del fiorino in su in s unione sarda frantziscu màsala l at acusadu de indiferèntzia pro sos problemas sotziales issu at rispostu chi sa pintura sua unu caràtere sotziale lu tenet giai chi est destinada a li garantire su sustentamentu in su at donadu sa pintura la cena in emmaus a su collegium mazotti in su at espostu in una personale in sa rassinna de xilografia sarda e piemontese de torinu in su s aministratzione provintziale tataresa l at dedicadu una mustra antològica bonaccàttu o bonàrcadu in sa forma italianitzada est una bidda sarda de abitantes de sa provintzia de oristanis chi s azzappat in s artura de su monteferru s economia est agropastorale sa bidda est connota mescamente pro sa festa de nostra sennora de bonacatu su e de cabudanni sa variante de limba sarda bonarcadesa est una limba de mesania agattandesi in su tempusu giudicale in sa lacana in mesu a su giudicau de torres e cussu de arborea gratzias a su fertile terrinu bonarcadesu paris cun sas benas de abba in custa zona s omine at cumintzadu a biver dae sos tempos prus anticos comente si podet cumprender dae sos tadzos de nuraghes chi si podent azzappare bonaccattu tenet in sardigna sa cantidade prus manna de nuraghes a corridoio chi nuraghes non sunt ca lis mancat sa tholos e sas àteras carateristica chi desini unu nuraghe veru sa parte prus manna de sos nuraghes bonarcadesos si podet azzappare a chirru de paule ziligherto serra crastula scovera campu scudu sas losas e livandru s azzappant fintzas tumbas de zigantes derrutas pro differentes motivos in s edade de mesu su passazzu de sos romanos est istettidu azzertadu cun sos tribaglios de restauratzione de su santuario de nosta sennnora de bonaccattu inue est istettidu acatadu in terra unu mosaico chi a ponner mente a sos istudios fattos datan sa pesadura de sa cresiedda a su a pustis de cristos acurtzu a bonaccattu b aiat sa cresia de santu jorgi de caecaria tzitada in su kondaghe de santa maria de bonaccattu ischeda n est importante a l amentare ca tratat de su kertu de su priore nicolaus contra de bera de zori fiza de pretu seke liberu maiorali e de alene de zori libera chi at tentadu chene bi resesire de difender sa libertade de sos duos fizos dae sa serbitude a sa ditta cresia e sa libertade sua matessi ca su priore nicolaus non la cheriat reconoscher comente libera totu sende chi bera e sa famìllia sua fiant cristianos e catolicos e su priore periissu cristianu los at cherfios e sa corono de curatoria l at dadu resone serbos de sa cresia de santu jorgi su jogu de su pallone o de sa bocia fùbalu o s italianu calcio est un isport imbentadu dae sos inglesos football in inglesu in su sèculu xix su jogu de bocia comente si jogat como est istadu codificadu in inghilterra cando in su sunt istadas istabilidas sas regulas de su jogu laws of the game su jogu de pallone a livellu internatzionale est guvernadu dae sa fédération internationale de football association connota dae totus cun sa sigla fifa sa cumpetizione pius importante est su campionadu mundiale chi si jogat ogni bator annos custu eventu est su pius sighidu de totu su mundu difatis s audience est su doppiu de sa de sas olimpiades si acarant duas trumas de ùndighi giogadores chi chircant onzi una de ghetare sa botza a intru de sa retza de s atra sos gosos o gòggius sun cantos devotzionales e o paralitùrzicos in onore de sos santos o de nostra sennora sa paràgula gosos e sas variantes suas gotzos e cotzos diffusas in su capu e susu de s ìsula benin dae su castillanu gozos cando chi sas variantes de sa parte meridionale goggius goccius coggius benin dae su catalanu goigs ambas paràgulas ibèricas benin derettas dae su latinu gaudium cuntentesa in sa zona tzentrale de sa sardigna est impreada finas sa paràgula grobbes chi arribbat dae su catalanu cobla cobles mancari non siet impreada petzi pro cumponimentos devotzionales e o paralitùrzicos ma finas pro cumponimentos satìricos chi no an forma de gosos est unu cantu monòdicu est a narrer cantadu petzi cun una tonalidade sa cuartina de apertura si podet partire in duas perras de duos versos cada una sos primos duos versos introduchen su tema de su cantu sos àtteros duos sun sa torrada sichin sas istrofas mascamente sestas de ottonàrios in ube est cantau su tema s ùrtima istrofa est una cuartina cada istrofa est serrada dae sa torrada chi est ripìtia duas bortas s aspettu prus de importu de custa tipolozia de cantu est chi mancari siat unu pacu monòtonu comente melodia azudat sos fideles pro sa retentiva e s esecussione de sa torrada pro su chi pertoccat sa mètrica s ùrtimu versu de cada istrofa tenet sa matessi rima de su secundu de sa torrada e annùntziat a sos fideles cando est su mamentu de cantare intre sas attestassiones de sa paràgula gosos in sardigna s ammentat sa de juan espina velasco s incuisidore in su in sa relassione sua subra de su viazu tàtari casteddu casteddu tàtari firmandesi in sueddi in sa crèsia de santu zorzi aiat ordinau de cantare sos gozos de cussos cantos non s ischit nen sa limba nen s istruttura istròfica de su cumponimentu gosos chi si narran cun su ufìtziu de sos mortos imbetzes tenimus su testu cumpletu iscritu in sardu a dolu mannu cun sa documentassione chi tenimus est diffìtzile meda a facher una cale si siat ipòtesi subra de s orìgine issoro su cantu a tenore est unu cantu polifònicu rapresentat s espressione musicale prus antiga de sa sardigna e est sa proa de s esistèntzia in s ìsula de sa pràtica polifònica giai dae èpocas antigas su cantu a tenore lu at postu s unesco in su in sa lista de sos patrimonios orales e immateriales de s umanidade e est pro custu si cunsìderat comente patrimòniu intangibile de s umanidade dada s unitzidade e sa bellesa sua cufforma a su giassu leat su nùmen de cussertu in mamujada e in sa baronia arta cuncordu in cùllieri santu lussurzu fonne in sa barbàgia de ollolai in bolòthana e orane cuntratu galu in fonne e sèneghe cuntzertu o cuncertu in su guilcier e in su barigadu sos cantadores sunt bator su bassu sa contra sa mesu boghe sa boghe sunt postos a chircu rapresentende gasi sa forma architetònica prus importante de tzivilidade de sa sardigna su nuraghe duas de sas boghes su bassu e sa contra sunt guturales e sunt sas chi dant a su cantu a tenore particularidade e peculiaridade su bassu cun unu sonu grae e profundu mantenet sa matessi tonalidade de sa boghe solista sa contra est una cuinta subra de su bassu e at unu sonu prus liniare metàllicu e prus pagu vibradu contra e bassu paris faghent su sonu onomatopèicu bim bam boo e non mudant mai nota in antis de su tzinnu de sa boghe solista sa mesu boghe chi irrichit su cantu cun virtuosismos de sa boghe mutidos giradas si aunit a sas duas boghes guturales faghende in paris unu acumpanzamentu armònicu pro sa boghe solista chi ghiat su tenore intonende e cadenzende su cantu belle totu in manera sillàbica est diftzile meda a istabilire sas raighinas de su cantu a tenore chi a pàrrere de unos cantos diat a dèpere tènnere prus de annos su cantu a tenore diat a pàrrere ligadu a sa bida pastorale a sa soledade de su pastore in su sartu cun su bestiàmene cun sa natura matessi diant a èssere sos animales e sa natura chi ant ispiradu sas boghes diat a pòdere èssere chi sa contra siat nàschida dae s istrochidura de sa berbeghe su bassu dae sa de sa baca e sa mesu boghe dae sa de su bentu piras remundu biddanoa monteleone poete improvisadore autodidata at cumintzadu a cantare in sas festas locales cando teniat petzi deghennoe annos pro trèighi annos dae su a su l aiant custrintu a abarrare a sa muda pro more de su divietu de cantare impostu dae su rezìmene fassista a totus sos cantadores reconnotu dae totus comente unu de sos cantadores prus mannos fiat dotadu de unu sensu crìticu naturale e de un vocatzione ispantosa a cumponner poesias in su mamentu cumpeter cun isse in subra de su palcu fiat difìtzile meda est cunsideradu su cumponidore prus mannu de modas tipu de cumponimentu chi cumparit in sas garas a inghìriu de sa medade de sos annos binti e chi est cunsiderada sa proa poètica prus distintiva de s abilidade de s improvisadore sos versos de tziu remundu sunt una testimònia ùnica finas dae su puntu de bista linguìsticu pro sa richesa de su lèssicu sa bundàntzia e s orizinalidade de sas imàzines una produtzione interessante meda finas suta su puntu de bista sotzio antropolòzicu pro sas noas subra de sos raportos sotziales de sas cunditziones econòmicas e de sas superstitziones non si connoschet totu sa produtzione intrea sua petzi a pustis de sa morte est istada curada una regorta de poesias chi sunt però de tipu meditativu mistèriu regorta de sonetos bonas noas sàtiras e tertzinas sas modas cantos longos chi congruiant sas garas poèticas a bolu otavas improvisadas fizu de batista ledda aiat leadu su sambenadu de sa zaja materna a s edade de tres annos a causa de sa pigota fiat devènnidu tzurpu a deghe annos aiant arrestadu su babu mortu deretu a pustis dassende sa famìlia in misèria custos eventos los contat cun tristura ma finas cun dinnidade manna in sa poesia sùplica a mussennor bua unu cuadru de sa bida sua prena de anneos e in su matessi tempus una testimonia de sa fide manna chi tenìat in deus mancari no apat pòdidu imparare a legher e a iscrier sas poesias suas sunt espressione de una profundidade culturale non comuna una cultura chi s alimentaiat cun su patrimòniu teolòzicu e filosòficu de su catolitzèsimu isse chi teniat una memòria istraordinària andaiat fitianu a missa e iscurtende sos preigadores e sighende sa letura de sos testos bìblicos s aiat fatu unu patrimòniu de connoschèntzias reliziosas chi a su tempus fiat tìpicu de sos poetas gasi chi aiat cumintzadu a andare a sas festas de sas biddas improvisende cunforme a comente l ispiriaìant sa bena artìstica sua de moralista abistu e s umore sarcàsticu chi teniat no est de badas chi una de sas poesias prus famadas est sas isporchìtzias de bosa una sàtira prena de benenu contra de sa bidda de sa planargia non mancant sas poesias de impinnu sotziale che a s istadu de sardigna o sa batorina iscrita in ocasione de sa lege de sas tancas de su chi at a abarrare a amentare sos dannos de un isvilupu capitalìsticu sena règulas tancas serradas a muru fatas a s aferra aferra si su chelu fiat in terra l aiant serradu puru sa morte sua fiat istada su cuncruimentu tràzicu de una bida prena de anneos una note de santugaine tres òmines si fiant presentados a domo de unos cantos amigos chi lu fiant istranzende mandados naraìant issos dae su poeta maloccu aversàriu mannu in sas garas poèticas e in su matessi tempus amigu carrale de murenu a pustis de l aer postu in fatu nche l aiant ghetadu dae una pèntuma ochiendelu rezistru patrimoniale de su monastèriu de santa maria de bonàrcado in su rennu de arvarè chi cuntenet ischedas in limba sarda arboresa dae su sèculu xii a su sèculu xiii editadu pro sa prima bia in su dae raimondo carta raspi e torradu a publicare dae maurizio virdis in su arribat dae sa biblioteca guillot de s alighera su manoscritu pergamenàtzeu est formadu dae cartas numeradas ma cun s òrdine cronolòzicu internu alteradu ca nche l aiant copiadu a pustis dae ischedas iscapas e sena òrdine sos primos documentos sunt pagu prus o mancu de su ca in sas ischedas e sunt amentadas donna agalbursa regina d arborea e maridu suo iudice barusone d arborea de cussa època sos ùrtimos sunt de su unu cuntratu a cumpàngios est unu assòtziu intre duos pastores propietàrios minores o mèdios chi duraiat un annu est unu tipu de cuntratu chi esistiat petzi in sardigna e galu impreadu in carchi zona finas a sos annos sessanta a su sòlitu si poniant paris duos pastores minores chi si partziant su traballu in manera ratzionale e s agiudaiant in sa gestione de su cuile fiat basadu totu in su tziclu de su late est a narrer sa prima die chie faghiat prus pagu late lu daiat a su chi nd aiat murtu de prus e custu si faghiat su casu s àteru pessaiat a sos imperios de su traballu cando su chi faghiat prus pagu late nche superaiat cun sa cantidade versada a s àteru sa cantidade de su cumpàngiu tando fiat custu ùrtimu chi deviat dare su produtu suo a manera chi s àteru si poderet fagher su casu cando a unu li tocaiat sa die pro fagher su casu s àteru paschiat su bestiàmene sas ispesas fiant individuales s afitu de sa pastura fiat pagadu in base a sa cantidade de su bestiàmene chi teniat onniunu sa comodidade de custu assòtziu fiat chi su pastore non fiat semper ligadu a su cuile ma teniat sa possibilidade de si moer e andare a fagher àteros imperios zola gianfranco ulìana est unu giogadore de pallone segunda punta est istadu unu nùmeru deghe clàssicu lestru fantasiosu malu a lu marcare e capatzu de sinnare in onzi manera sena duda peruna est istadu su giogadore sardu prus forte de semper e unu de sos mezus in itàlia in sas ùrtimas decadas cun su cumportamentu suo semper curretu est istadu unu campione in intro e in foras de su campu at cumintzadu a giogare in sa corrasi iscuadra de sa bidda sua e in su est coladu a sa nuorese in sèrie c in su est andadu a sa torres de tàtari binchende su campionadu de c pro duos annos s est postu in mustra in c e in su comporadu dae su s s c napoli at fatu s esòrdiu in sèrie a binchende s iscudetu cun s iscuadra de maradona s annu imbeniente at bintu finas sa supercopa italiana e est devènnidu s erede de maradona chi aiat dassadu su napoli s esperièntzia napuletana est fundamentale devenit unu de sos zogadores prus fortes in itàlia famadu pro sos tiros de punitzione e pro sa fantàsia de su giogu suo tantu chi in su est arribadu a bestire sa màllia biaita de sa natzionale italiana dae su a su at disputadu tres istajones cun su parma semper a livellos artos meda binchende sa supercopa europea in su e sa copa uefa in su in su a istajone giai cumintzada at dassadu s itàlia andende a giogare in inghilterra cun su chelsea in pagu tempus est devènnidu su bandelariu de s iscuadra londinesa istimadu dae cumpàngios e tifosos e respetadu dae sos aversàrios cun sa màllia de sos blue s chi dae annos medas non binchiant nudda cunchistat sa copa de inghilterra in su e in su sa copa de sas copas e sa copa de lega inglesa in su sa supercopa europea in su e sa supercopa inglesa in su magic box comente lu mutint sos tifosos de su chelsea est istadu nominadu su mezus giogadore de su campionadu inglesu in su in su est istadu elèghidu su mezus giogadore de semper in s istòria de su chelsea in su si nche est torradu a sardigna pro giogare cun su casteddu profeta in sa terra sua in su at bintu su campionadu de sèrie b ghiende s iscuadra chi torrat a artiare a sèrie a s annu imbeniente est torradu a giogare in sèrie màssima a pustis de oto annos ritirende si dae s atividade agonìstica a sa fine de s istajone in su pro sos mèritos suos est istadu nominadu dae sa reina lisabeta de inghilterra membru onoràriu de s imperu britànnicu tìtulu onorìficu massimu pro sos istranzos cun sa màllia de sa natzionale italiana contat partidas e retes in su at leadu parte a sos mundiales in manera pagu fortunada mancari s itàlia fiat arribada segunda finas in sos europeos de su non est fortunadu meda no est istadu cunvocadu pro sos mundiales de su mancari sas retes suas de importu in sas cualificatziones at giogadu partidas cun retes in sèrie a e partidas cun retes in premier league sa sartìglia est una cùrta a caddu a sa manera de sas ziostras de s edade mèdia chi si faghet in aristanis s ùrtima domìniga de carrasegare e su martis imbeniente sos cadderis chi bi leant parte currende a parafua devent inferchire cun un istocu un isteddu istampadu in mesu chi est apicadu a unu filu in artu in sa pista de sa cursa segundu sa traditzione prus sunt sos isteddos inferchidos prus bona at a esser s annada in sos campos sa festa est amaniada dae sos grèmios artesanos de sos massajos santu zuanne e de sos maistros de linna santu zosepe chi si partzint s aparitzu de sas duas dies de cursa sa cursa est s ùrtimu mamentu de sa festa antibitzada dae àteros ritos sighidos meda dae sa zente aristanesa mescamente sa bestidura de su capu de sa cursa connotu cun su nùmene de componidori custu sètzidu in una cadrea posta subra de una mesita in unu logu frunidu cun frores e trigu est bestidu dae duas pitzocas mutidas massajeddas ghiadas dae una massaja manna chi est sa muzere de su presidente de su grèmiu su bestire de su componidori s assimizat meda a su costùmene de sos massajos aristanesos de su setighentos sa camisa bianca e a mànigas ampras est presa a su bratzu cun tres fetas coloradas su tzingheddu est largu de pedde e cun una fìbia de prata pro regher sos cartzones sa cara est cuguzada dae una caratza de linna chi non tenet bisura nen de mascru nen de fèmina mantesa dae unu mucadore de seda annodadu in su gatzile sa conca imbetzes est cuguzada dae unu belu brodadu e dae unu capeddu nieddu tzilìndricu chi at sustituidu sa berrita ruja prus antiga meda su cojetu una casta de gropete longu sena mànigas e serradu cun butones de prata chi falat finas a sos ghenugros cuguzat su restu de su bestire àteros mamentos de sa festa chi antibitzant sa cursa a s isteddu sunt s isfilada de sos costùmenes cun sos tumbarinos e sos trumbiteris e sa beneditzione de sa zente fata dae su cumponidori cun unu màtzulu de violetas infustas de aba su màtzulu est cramadu sa pipia de maju pedru casu bilchidda fit unu iscritore est istadu unu de sos iscritores importantes de sa literatura sarda de sa prima medade de su noighentos ziai dae pitzinnu s est interessadu a cosas medas est istadu preìderu de sa bidda sua berchidda pro prus de baranta annos famadu in totu sa sardinna pro sas prèigas suas in limba logudoresa est istadu maistru de italianu in sos seminàrios de otieri e tàtari at collaboradu cun medas cuotidianos e rivistas siat de sardigna siat de su continente at bortadu in sardu sa divina commedia in su e semper in sardu at iscritu poesias medas e bortadu in limba autores medas non petzi natzionales pro totu sa bida at isetadu sa fine de sa cumpilatzione de su vocabolàriu sardu logudoresu italianu publicadu dae pagu at iscritu meda finas in italianu in deghe annos at deghe romanzos e chimbe libros de contos su tema prus importante chi cumparit de prus est s augùriu a sa sardigna pro unu cras prenu de lughe antoni cossu santu lussurzu est istadu unu romanzieri e poeta sardu laureadu in lìteras in milanu si nch est tramudadu a ivrea ue dae su a su partètzipat a su movimentu comunità organizadu dae adriano olivetti e pùblicat su primu testu narrativu sardigna a passo di carro e di cavallo in sa rivista comunità semper de adriano olivetti in su torrat a sardinna e traballat in sa rezione sarda in su tzentru de programatzione pro sos interventos sotziales s annu matessi at publicadu autonomia e solidarietà nel montiferru resurtadu de un istùdiu sotziolòzicu fatu paris cun diego are e albert meister de s universidade de parizi in sa collana narratori de s editore vallechi at publicadu duos romanzos i figli di pietro paolo e il riscatto bortadu in inglesu dae isabel quigly pàzinas de literatura arta e de paris impinnu tzivile a pustis est crèschidu s interessu e s impinnu pro sa limba sarda e pro su bilinguismu in sardu at publicadu su romanzu mannigos de memoria binchende su primu prèmiu in su cuncursu festa della poesia sarda setzione romanzos promòvidu dae s istitutu superiore rezionale etnogràficu e a tempos de lussurzu bortadu in catalanu dae antonio arca in s ìnteri in su cun cantzone de chie ch est fora aiat otentu su prèmiu ispetziale de sa zuria de su cuncursu de poesia sarda de othieri sas poesias suas sunt regortas in duos volùmenes i monti dicono di restare e il vento e altri racconti est istadu diretore de su periòdicu il montiferru redatore capu de sa rivista il bogino redatore de la via del piemonte e mescamente diretore de sa rivista culturale la grotta della vipera fundada dae isse etotu in su devènnida su mèdiu de una batalla a profetu de sas limbas e de sas culturas locales in su in antis de si nche morrer at publicadu su romanzu il sogno svanito giuseppe fiori silanos roma est istadu unu iscritore e giornalista at traballadu comente redatore de l unione sarda e a pustis in sa rai est istadu vitzediretore de su tg in ue at imbentadu una sèrie de editòriales polìticos a pustis regortos in parole in tv dae su est elèghidu senadore pro tres lezisladuras in antis de igrèsias e a pustis de aristanis in sa matessi època est istadu diretore de paese sera a pustis de su libru inchiesta subra de sos piscadores de cabras baroni in laguna at iscritu sa prima de sas biografias polìticas a sa vita di antonio gramsci de su sunt sighidas sas de michele schirru s anàrchicu sardu fusiladu in su pro aer pessadu de ochier a mussolini de emilio lussu il cavaliere dei rossomori de su de enrico berlinguer de su at sestadu sa biografia de duos capos liberales sotzialistas mannos ernesto rossi vita di un italiano e carlo rosselli in su at sestadu in il venditore sa carrera imprenditoriale e a pustis polìtica de silvio berlusconi dae un àteru libru inchiesta subra de sa sardinna la società del malessere est istadu ispiradu su film barbagia de carlo lizzani cun su romanzu uomini ex subra de unu grupu de comunistas chi si nche sunt cuados in praga in sos annos de sa gherra frita at bìnchidu in su su prèmiu nàpule sonetàula est istadu giai publicadu in su ma pro s editzione essida in su l at cambiadu meda faghende logu mescamente a sa realidade dolorosa e dramàtica de sos fatos personales de su protagonista salvatore niffoi mutidu carrone orane est unu iscritore s est laureadu in lìteras in roma in su cun d una tesi subra de sa poesia dialetale sarda sos relatores fiant carlo salinari e tullio de mauro como insinnat matèrias literàrias in sas iscolas mèdias de orane at esordidu in su cun su romanzu collodoro a pustis at publicadu il viaggio degli inganni in su il postino di piracherfa in su custu bortadu fintzas in frantzesu e cristolu s ùrtima òpera sua est la sesta ora publicada che a sas àteras dae sa domo de imprenta il maestrale cun adelphi at torradu a publicare rinnovadu la leggenda di redenta tiria in sos romanzos suos impreat unu limbàzu espressivu meda resessit a trasmiter a chie leghet un idea de sa sardinna chi non est petzi bella ma finas areste e misteriosa iscriet in italianu però in sos romanzos suos impreat finas paràulas sardas e sardismos sintàticos carchi òpera est istada presentada finas in teatru mescamente dae bocheteatro e cada die teatro comente cristolu e àteros contos il maestro pazzo e la balente zuanne frantziscu pintore irgoli de agustu de su orosei de capidanne de su est istadu unu iscritore e zornalista zornalista professionista at traballadu pro il mondo nuovo giorni vie nuove abc l unità in firenze roma e varsavia torradu a sardinna at fattu su currispondente pro l espresso tempo illustrato e àteros periòdicos at fundadu sa sardigna e liberatzione diretu ràdiu supramonte e il solco e at traballadu in telesardegna faghende su telediàriu editorialista de l unione sarda e de sardigna com dae su a su est istadu su consulente de su presidente de su parlamentu sardu est ispiradu in su pustis de una longa maladia teniat tando annos antioco giuseppe casula nodidu comente montanaru dèsulu dèsulu marzu fiat unu poete sardu at frecuentadu sas iscolas elementares in dèsulo a pustis si fit ispostadu a casteddu e a lanusè pro fagher su liceo ma aiat dèvidu dassare sos istùdios sa famìlia fit pòvera e si nch est dèvidu torrare a sa bidda sua pro azuare su babu in und atividade cumertziale minore at fatu sa gherra in àfrica in su e gràtzias a custa esperièntzia cumponet innos patriòticos e cantos de gherra a annos si nch est andadu a carabineri at publicadu in su boghes de barbagia suta de su pseudònimu de montanaru dassada s arma e in su est devènnidu diretore de s ufìtziu postale e finas insinnante elementare in sa bidda sua in su at publicadu cantigos d ennarghentu cumbintu defensore de su balore de sa limba sarda e de s importu de s insignamentu suo in sas iscolas at rapresentadu s ìsula in su primu cungressu natzionale de sos dialetos de itàlia in su intre su e su at proadu s esperièntzia de sa presone cun s acusa de tenner ligàmenes cun sos bandidos de sa barbàzia in su at publicadu cantos de sa solitudine finida sa gherra s est iscritu a su partidu sardu d atzione sende prus e acordu chin s ala indipendentista in su at bìnchidu su cuncursu nazionale de poesia dialetale cun sa cantzone s olia in su at publicadu sa lantia in su l at faladu una paralis at a morrer bator annos a pustis in su est essida sa regorta pòstuma sas ultimas canzones cantigos de amargura dae su istat in copenaghen maria iscriet in italianu e in danesu at retzidu reconnoschimentos medas pro s òpera sua de difusione de sa curtura italiana in danimarca e de sa curtura danesa in itàlia dae sos annos paritzos libros suos sunt istados pubricados in antis in danimarca e a pustis in itàlia at publicadu treighi libros contende sos romanzos sas regortas de contos e chimbe antolozias de lìricas cun su primu libru suo diario di una maestrina pubricadu in su at bìnchidu su prèmiu viareggio òpera primma e sa prama de oro de s unione donne italiane a pustis e est istadu bortadu in prus de bìndighi limbas in piccole cronache at contadu sos drammas de sa bida familiare cando in su su babu s inzenieri dino giacobbe est espatriadu in manera clandestina pro andare a cumbatere in defensa de sa repùblica ispannola sas lìteras suas de cussa època sunt istadas pubricadas dae sas fizas maria e simonetta e dae su nebode thomas harder in su at pubricadu le radici ammentos de sa nùgoro de sos zajos chi torrat finas in maschere e angeli nudi dae su romanzu gli arcipelaghi prèmiu ispetziale de sa zuria in su prèmiu giuseppe dessì su rezista giuanne columbu nd at fattu in su una pelìcula at finas collaboradu a revistas de importu danesas e italianas il mondo de pannunzio e at bìnchidu in su su prèmiu igrèsias de giornalismu est presidente de su comitadu de sos iscritores danesos pro sa defensa de sa libertade de espressione e membru fundadore de su comitadu pro sa coesistèntzia israelo palestinesa heinz jrgen wolf dsseldorf germània bonn est istadu unu linguista tedescu at istudiadu romanìstica anglìstica e filosofia in sas universidades de colònia e de aix en provence laureende si in frantzesu e inglesu in su a pustis at cungruidu unu dotoradu de chirca in s universidade de colònia cun unu traballu subra de sos nùmenes ètnicos frantzesos die bildung der franzsischen ethnica cunsighida sa dotzèntzia lìbera in su est ordinàriu de linguìstica romanza in s universidade de bonn dae su at iscritu paritzos traballos subra de sas limbas romanzas mescamente s italianu e su frantzesu e dae su finas su sardu in particulare s est ocupadu de fonètica istòrica formatzione de sas paràulas dialetològia e toponomàstica intre sas publicatziones suas tocat de mentovare glosas emilianenses una monografia subra de su navarru aragonesu antigu e franzsische sprachgeschichte un istòria de sa limba frantzesa in particulare subra de su sardu at publicadu studi barbaricini una regorta de istùdios e toponomàstica barbaricina subra de sa toponomàstica de noe biddas de sa barbàgia bustianu satta nùgoro est istadu unu poeta avogadu e ziornalista sardu laureadu in zurisprudèntzia in tàtari aiat esertzitadu sa professione de avogadu penalista in su foru de nùgoro distinghende si pro sa cumpetèntzia e s elocuèntzia sua poeta in limba sarda e in limba italiana fiat istadu unu de sos animadores de sa bida culturale nugoresa intre s agabu de s otighentos e su printzìpiu de su noighentos aiat esordidu in su cun versi ribelli regorta de poesias cumpostas in bologna cando fiat milìtare in ie in custa cajone aiat connotu s òpera poètica de carducci s annu matessi fiat intradu in sa redatzione de su cuotidianu tataresu l isola s annu imbeniente aiat publicadu cun trìulu mannu un intervista fata dae isse a sos bandidos derosas delogu e angius aiat sighidu a iscrier versos e a collaborare cun rivistas literàrias finas a cando in su li fiat falada una paralisi e non fiat torradu mai in salude tantu chi si nch aiat coladu sos ùrtimos ses annos de bida martùriu disgràtzias familiares dificultades econòmicas e una salude mala ant sinzadu sa bida de su grandu poeta nugoresu poeta intre sos prus mannos de sardinna est istadu su cantore de sa trazèdia de sa terra sua marturiada bida che a una mama atitadora sa poesia sua rica de ideales umanitàrios s ispirat mescamente a sa realidade sarda ma in su tempus matessi est finas aberta a sas esperièntzias de sos poetas italianos prus mannos de su tempus dae carducci a pascoli sas lìricas suas benant dae un umanidade profunda e dae una cussèntzia sotziale forte sas mezus lìricas suas sunt regortas in canti barbaricini e in canti del salto e della tanca publicados pòstumos che a canti della culla james henry bennet inghilterra fiat unu mèigu e iscritore inglesu pro nàschida at bìvidu semper in frantza in ue at istudiadu laureende si in meighina in sa sorbona at traballadu in paritzos ospidales inglesos e frantzesos in su malàidu a purmones si nch est tramudadu a menton pro cambiare àera e semper pro custu motivu at fatu unu biàgiu a sos paisos de su mediterràneu in custa manera naschet in isse sa passione pro descrier sos logos pro dare una ghia a sos biagiadores imbenientes iscriet winter and spring on the shores of the mediterranean publicadu in londra in su e s annu matessi est publicada in parigi sa versione bortada in frantzesu unos cantos amigos corsicanos li cussìgiant de publicare a banda sa parte chi pertocaiat sa còrsica isse sighit su cussigiu ma pùblicat finas sa parte ue faeddat de sa sardigna cun su tìtulu la corse et la sardaigne a sardinna est bènnidu in su mese de abrile de cun s azudu e s amparu de paritzas autoridades de s època e finas de crispo professore de sa facultade de meighina de s universidade de tàtari sa parte dedicada a sa sardigna in intro de custa òpera cumintzat in sa pàgina a banda unos cantos isbàllios comente su de creder chi sos nuraghes fiant òperas de sos fenìtzios cuntenet osservatziones de importu subra de s economia de sa bida de sas costumàntzias e impressiones subra de localidades diferentes su gadduresu gaddhuresu est una limba faeddada in sa regione istòrica de sa gaddura gaddhura in sa banda nord orientale de sa sardigna est unu limbàgiu meda pròssimu a cussu faeddadu in sa còrsica meridionale pretzisamente in sos distretos de sartène e de s alta rocca sa documentatzione literària prus antiga risalit a sa prima metade de su setighentos in su galluresu si podent notare sas istigas de su sardu ca su de su ditzionàriu est de orìgine sarda ma sa pronùntzia sa sintassi e sa grammàtica sunt de tipu corsicanu impare a su tataresu apartenit a su grupu de sas limbas sardu corsicanas e est connotu dae sos linguìstas cun su nùmene de corsu gadduresu su gadduresu est ispartu in sa parte manna de sa provìntzia de terranoa tèmpiu e in carchi comuna de sa provìntzia de tàtari tèmpiu sa madalena altzaghena calanzanos azos bortigiadas lungone logusantu su palau santu frantziscu de s allientu trinidade de agultu e binzola teltis fìgari santa maria coghinas ss badesi vidda betza ss sant antoni degaddura lòeri poltu santu pàulu santu deadoru e èrula ss est puru faeddadu in minoria in sa comuna de codarruina ss pèrfugas ss belchidda monte òschiri padru e budune in sa tzitade de terranoa e in sas biddas de luras e padru est prus faeddadu su sardu in sa variante settentrionale de su logudoresu sos dialetos faeddados in casteddu sardu ss e in su nord de s angrona in sèdine ss e sa mudditza de codarruina ss sunt dialetos de transitzione prus influentzados da su tataresu solu carchi paràula est gadduresa in casteddu sardu però bi sunt formas diversas pro nàrrere una paràula una tataresa prus impitada s àtera gadduresa pagu impitada seguramente in casteddanu sa majoria de paràulas sunt de orìgine sarda comente su tataresu sende unu dialetu prus tataresu chi gadduresu artìculos determinativos sing plur lu li la li artìculos indeterminativos unu una pronùmenes personales eu tu iddhu iddha noi voi iddhi sos verbos ant tres coniugatziones à é verbu esse èssere verbu aé àere coniugatzione in à verbu amà amare coniugatzione in verbu tim tìmere coniugatzione in é verbu vidé bìdere sos verbos de custa coniugatzione sunt pagos e totus irregulares aé cunviné cridé intindé priidé sapé tiné vidé viné vulé una curiosidade de interessu de su gadduresu est sa presèntzia de duas maneras pro coniugare s indicativu imperfetu comente sutzedit in sa limba corsicana verbu andà andare in sa segunda manera de coniugare e in tzertas biddas su sonu ggji si pronuntziat fintzas i andaggjami andaami nmeros unu dui trè cattru cincu sei setti ottu noi deci ndici ddici trédici cattòldici chndici sédici diciassetti diciottu diciannoi vinti vintunu vintidui vintitré vinticattru vinticincu vintisei vintisetti vintottu vintinoi trinta coranta cincanta sessanta settanta ottanta noranta centu centu e unu centu e deci duicentu middi duimlia un milioni un milialdu dies luni malti màlcuri gjoi vènnari sàbbatu dumnica meses gjinnaggju friaggju malzu abbrili maggju làmpata algjola austu capidannu santigaini santandria natali istagiones branu primmaera i statiali i stiu vaggjimu ottugnu in varru colores biancu canu albu nieddu ruju russu grogu giallu biaittu blu tulchinu tulchesu veldi grsgiu canu murru biaittògnu pulpurinu arànciu aranciò arancioni marrò castagnu la pi bedda di gaddura nostra singjora di locusantu regina di gaddhura di ciccheddhu mannoni dae su situ de sa accademia di la linga gaddhuresa ascurta in gadduresu grazia maria cosima damiana deledda connota che a gràtzia o gràssia deledda nùgoro de cabudanni de su roma o de austu de su est istada un iscritora sarda binchidora de su prèmiu nobel pro sa literadura est ammentada che a sa segunda fèmina a pustis de s isvedesa selma lagerlf a retzire custu reconnoschimentu sa prima sarda e fintzas sa prima in s istadu italianu est nàschida in nùgoro in sardigna su de cabudanni de su sa de bator de sete intre fìgios e fìgias in una famìlia benestante su babbu giuanne antoni deledda laureadu in lege no esertzitaiat sa professione imprendidore e printzipale ricu s ocupaiat de cummèrtziu e agricultura s interessaiat de poesia e issu matessi assentaiat versos in sardu aiat fundadu una tipografia e istampaiat una rivista est istadu sìndigu de nùgoro in su sa mama fiat frantzisca cambosu fèmina de severa dedita a sa domo issa at a educare gràtzia a pustis de àere frecuentadu sas iscolas elementares finas a sa classe de bator gràtzia at istudiadu in manera privada sighida dae su professore pedru ganga nùgoro dotzente de lìteras italianas latinas e gregas limbas connotas frantzesu tedescu portughesu ispagnolu chi l at fatu letziones de base de italianu latinu e frantzesu issa at a pustis sighidu cun sa formatzione sua a sa sola de importu pro sa formatzione literària de gràtzia in sos primos annos de sa carriera sua de iscritora est istada s amighèntzia cun s iscritore archivista e istòricu diletante tataresu enricu costa chi pro primu nd at cumprèndidu su talentu pro unu perìodu longu at iscambiadu lìteras cun s iscritore calabresu giovanni de nava in ue issu fagiant sos cumplimentos a issa pro su talentu suo custas lìteras a pustis sunt divènnidas lìteras de amore in ue s iscambiaiant poesias durches a pustis pro more de sa mancàntzia de rispostas dae giovanni pro unu tempus longu ant acabadu de s iscrìere sa famìlia at tentu una sèrie de disauras su frade mannu santus at abbandonadu sos istùdios e est devènnidu alcolizadu su prus minore andrea est istadu arrestadu pro furas minores su babbu est mortu pro una crisi cardìaca su de santandria de su e sa famìlia at dèpidu afrontare dificultades econòmicas bator annos prus a tardu est morta fintzas sa sorre vissenta in su at imbiadu a roma carchi contu sangue sardo sàmbene sardu e remigia helder publicados dae s editore edoardo perino in sa rivista l ultima moda dirìgida dae epaminonda provaglio in sa matessi rivista ant publicadu a puntadas su romanzu memorie di fernanda memòrias de fernanda in su est essidu a puntadas in su cuotidianu de casteddu l avvenire della sardegna cun su pseudònimu de ilia de saint ismail su romanzu stella d oriente e in milanu cun s editore trevisini nell azzurro in s asulu unu libru de contos pro pitzinnos deledda at retzidu s aprovatzione de literados che a angelo de gubernatis e de ruggero bonghi chi in su at acumpangiadu cun una prefatzione sua s essida de su romanzu anime oneste ànimas onestas collàborat cun rivistas sardas e continentales la sardegna piccola rivista e nuova antologia intre su e su in sa rivista delle tradizioni popolari italiane rivista de sas traditziones populares italianas dirìgida dae angelo de gubernatis ant publicadu a puntadas su sàgiu tradizioni popolari di nuoro in sardegna traditziones populares de nùgoro in sardigna introduidu dae una tzita de tolstoj prima espressione documentada de s interessu de s iscritora pro sa literadura russa l ant sighidu romanzos e contos de argumentu isolanu in su su romanzu la via del male sa manera de su male l at retzensidu in manera favorèvole luigi capuana in su est essida una regorta de poesias paesaggi sardi paesàgios sardos imprentada dae speirani su de santugaine de su s est tramudada a casteddu in ue at connotu a palmiro madesani unu funtzionàriu de su ministeru de sas finàntzias chi at cojuadu in nùgoro in su de ghennàrgiu de su madesani fiat originàriu de cicognara de viadana in provìntzia de màntova in ue fintzas gràtzia deledda est istada pro unu tantu a pustis de su cojuiu madesani at lassadu su traballu de funtzionàriu istatale pro si dedicare a sa faina de agente literàriu de sa mugere sa còpia s est tramudada a roma in su in ue at tentu unu bida riservada ant tentu duos fìgios franz e sardus in su sa publicatzione de elias portolu l at cunfirmada che a iscritora e l at aviada a una sèrie fortunada de romanzos e òperas teatrales cenere chisina in su l edera s èdera in su sino al confine finas a sa làcana in su colombi e sparvieri columbos e vedidores in su canne al vento cannas a su bentu in su l incendio nell oliveto su fogu in s olivàriu in su il dio dei venti su deus de sos bìnchidos in su dae chisina est istadu fatu unu film interpretadu dae eleonora duse s òpera sua l at apretziada giovanni verga in paris cun iscritores prus giòvanos che a enrico thovez emilio cecchi pietro pancrazi antonio baldini est istada reconnota e istimada fintzas in s èsteru david herbert lawrence at iscritu sa prefatzione de sa tradutzione in inglesu de sa mama sa deledda est istada fintzas tradutora est sua difatis una versione in limba italiana de eugénie grandet de honoré de balzac su de nadale de su l ant cunferidu su prèmiu nobel pro sa literadura non bintu dae perunu candidadu s annu in antis pro farta de recuisitos pro sa potèntzia sua de iscritora sustentada dae un ideale artu chi rapresentat in formas plàsticas sa bida comente est in s ìsula fanta de nàschida sua e chi cun profundidade e cun calore tratat problemas de interessu generale umanu gràtzia est istada sa prima fèmina sarda e fintzas sa prima in s istadu italianu a bìnchere su prèmiu nobel unu tumore a su sinu de su cale sufriat dae tempus l at batida a sa morte in su belle deghe annos a pustis de sa vitòria de su prèmiu in subra de sa data de sa die de morte b at cuntierras carchi fonte narat chi siet istada in su de austu àteras su su corpus de sa deledda l ant interradu in su campusantu de su verano in roma in ue est abarradu finas a su cando gràtzias a sa rechesta de sos familiares de s iscritora l ant tramudadu a sa tzitade nadale sua dae tando est custoidu in unu sarcòfagu de granitu nieddu lamadu in sa crèsia de sa madonna de sa soledade a sos pees de su monte ortobene chi issa aiant tzelebradu meda in unu de sos ùrtimos traballos suos at lassadu chene l acabare s ùrtima òpera sua cosima quasi grazia còsima belle grazia un òpera autobiogràfica chi at a apàrrere in su cabudanni de cussu matessi annu in sa rivista nuova antologia a incuru de antonio baldini e chi a pustis l ant a imprentare cun su tìtulu cosima sa domo nadale sua in su tzentru istòricu de nùgoro in su rione santu predu oe est unu museu sa crìtica in generale tirat a incluire s òpera sua de borta in borta in custu o in cudd àteru ismu regionalismu verismu decadentismu in paris cun sa literadura de sa sardigna unos àteros crìticos imbetzes preferint a li reconnòschere s originalidade de sa poètica sua su primu a dedicare a gràtzia deledda una monografia crìtica a metade de sos annos trinta est istadu francesco bruno in sos annos baranta chimbanta e sessanta in sas istòrias e in sas antologias iscolàsticas de sa literadura italiana sa presèntzia de sa deledda tenet annotu crìticu e medas pàginas antologizadas prus che totu dae sos novellas nointames medas crìticos italianos atacaiant su balore de sas òperas suas sos primos a non cumprèndere deledda sunt istados sos sardos matessi sos intelletuales sardos de su tempus suo si fiant intesos traidos e no ant atzetadu s operatzione literària sua cun s etzetzione de unos cantos enricu costa salvator ruju e giuseppe biasi sas òperas suas li ant batidu sas antipatias de sos nugoresos in ue sas istòrias fiant ambientadas sos paesanos suos fiant difatis de s opinione chi descrieret sa sardigna che a terra rude rùstica e pro custu arretrada a sos primos leghidores de sos romanzos de deledda fiat naturale su de l incuadrare in s àmbitu de s iscola verista luigi capuana l esortaiat a sighire in s esploratzione de su mundu sardu una miniera in ue aiat giai agatadu un elementu de originalidade forte fintzas borgese la definit iscolana digna de giovanni verga issa matessi iscriet in su a su diretore de sa rivista romana la nuova antologia maggiorino ferraris s ìndula de custu libru meu a mie paret siat tantu drammàtica cantu sentimentale e fintzas unu paghigheddu verìstica si pro verismu intendimus su rapresentare sa bida e sos òmines comente sunt o mègius comente a los connosco deo ruggero bonghi manzonianu pro primu s isfortzat de bogare s iscritora sarda dae su clima de sas poèticas naturalìsticas emilio cecchi in su iscriet su chi sa deledda at pòdidu tràere de sa bida de sa provìntzia sarda non s est cunformadu in issa de naturalismu e de verismu siat sos motivos e sos intretzos siat su materiale linguìsticu in issa ant pigadu acòitu de lìricu e de sas paristòrias su crìticu literàriu natalino sapegno definit sos motivos chi istesiant a sa deledda dae sos cànones de su verismu dae un adesione profunda a sos cànones de su verismu tropu cosas las istesiant a incumentzare dae sa natura de s ispiratzione lìrica e autobiogràfica in manera intima pro sa cale sas rapresentatziones ambientales divenint trasfiguratziones de una memòria assorta e sos fatos e sos pessonàgios projetziones de una bida bisada a dare a sas cosas e a sas persones unu risaltu firmu e lùghidu un illusione perentòria de ogetividade li mancat pròpiu cussa atitùdine de istacu initziale chi est in su verga ma fintzas in su capuana in su de roberto in su pratesi e in su zena vittorio spinazzola iscriet totu sa mègius narrativa deleddiana tenet pro ogetu sa crisi de s esistèntzia dae su puntu de vista istòricu custa crisi resurtat dae sa fine de s unidade culturale de s otighentos cun s aficu suo in su progressu istòricu in sas sièntzias legas in sas garantzias giurìdicas postas a amparu de sas libertades tziviles pro custu aspetu s iscritora paret chi pighet parte in manera prena a su clima decadentìsticu sos pessonàgios suos rapresentant s ismarrimentu de sas cussèntzias dudosas e iscurigadas crompidas dae sa nàschida de istintos opostos disponìbiles a totus sas esperièntzias de sas cales sa bida oferit ocasione e istìmulu s ischit chi gràtzia deledda galu giòvana a beru cando galu collaboraiat a sas rivistas de moda s est abigiada de sa distàntzia chi esistiat intre sa prosa in limba italiana ghelestiosa de cussos giornales e su bisòngiu suo de impreare una limba italiana prus serente a sa realidade e a sa sotziedade dae sa cale beniat sa sardigna intre sa fine de s otighentos e su primu noighentos chircat comente a s irlanda de oscar wilde de joyce de yeats o sa polònia de conrad unu diàlogu a sa pari cun sas literaduras europeas mannas e mescamente cun sa manna literadura russa nicola tanda in su sàgiu la sardegna di canne al vento sa sardigna de cannas a su bentu iscriet chi in cuss òpera de deledda sas paràulas èvocant memòrias tolstojanas e dostoevskianas paràulas chi podent èssere estèndidas a totu s òpera narrativa deleddiana su romanzu intreu est una tzelebratzione de su lìberu arbìtriu de sa libertade de acumprire su male ma fintzas de fàghere su bene mescamente cando si tenet esperièntzia de sa capatzidade manna chi su male tenet de comunicare oriolu su protagonista chi at commitidu su male non cunsentit cun su male acumprit unu biàgiu dolorosu mortificante ma fintzas prenu de ditza in s isperu de realizare su bene chi restat s ùnica resone in gradu de fàghere in modu chi sa bida siat atzetàbile in sos annos intre s otighentos e su noighentos cussos in cales s iscritora si dèdicat a sa chirca de un istile suo cuntzentrat s atentzione sua in s òpera e in su pensamentu de tolstoj e est custu addòbiu chi paret chi l agiuet a pretzisare semper mègius sas suas preferèntzias literàrias suas in una lìtera in ue comunicaiat su progetu de publicare una regorta de novellas de dedicare a tolstoj deledda iscriiat a sos primos de su at a essire la giustizia e a pustis apo cumbinadu cun sa domo cogliati de milanu pro unu volùmene de novellas chi apo a dedicare a leone tolstoi ant a tènnere una prefatzione iscrita in frantzesu de un iscritore russu de annotu chi at a fàghere un istùdiu curtzu de cumparàntzia intre sos costùmenes sardos e sos costùmenes russos chi s assimigiant gai meda in manera istrana sa relatzione intre deledda e sos russos est rica e profunda e no est ligada a tolstoj ebbia ma s inoltrat in su mundu complessu de sos unos cantos àteros cuntemporàneos gor kij anton echov e cussos de su tempus coladu prus reghente gogol dostoevskij e turgenev attilio momigliano in prus iscritos sustentat sa tesi chi deledda siat unu poeta mannu de sa matana morale de paragonare a dostoevskij francesco flora afirmat chi s ispiratzione bera de sa deledda est che a unu fundu de ammentos de sa pitzinnia e de s adolescèntzia e in sa trama de cussos ammentos belle figuras chi andant e si mudant in su paesàgiu firmu s assentant sos contados semper noos antzis ca sos primos afetos de issa si formant in manera essentziale cun sa sustàntzia de cussu paesàgiu chi issa disinnaiat in sa bida de sa nativa sardigna faghet a nàrrere fintzas pro custa bia chi s arte de sa deledda est in manera essentziale un arte de su paesàgiu in subra de issa at iscritu in antis maksim gor kij e prus a tardu d h lawrence maksim gor kij racumandat sa leghidura de sas òperas de grazia deledda a l a nikiforova un iscritora esordiente in una lìtera de su de làmpadas de su l iscriet mi permito de bos indicare duas iscritoras chi non tenent rivales ne in su tempus coladu ne in su presente selma lagerlof e gràtzia deledda ite pinnas e ite boghes fortes in issas b at carchi cosa chi podet èssere de annestru fintzas a su muik nostru david herbert lawrence in su a pustis de chi deledda aiat giai bintu su prèmiu nobel iscriet in s introduzione a sa tradutzione inglesa de su romanzu sa mama nos diat bòlere un iscritore mannu a beru pro nos fàghere barigare sa repulsione pro sos sentidos colados como como fintzas sas novellas de d annunzio sunt como difìtziles de lèghere matilde serao l est galu prus pagu ma nois podimus galu lèghere gràtzia deledda cun interessu genuinu faeddende de sa populatzione sarda protagonista de sos romanzos suos la paragonat a hardy e in custa cumparàntzia singulare sutalìniat chi sa sardigna est pròpiu su chi pro thomas hardy s isuladu wessex ma pagu a pustis annanghet chi a diferèntzia de hardy gràtzia deledda tenet un ìsula totu pro issa s ìsula sua de sardigna chi issa amat a fundu mescamente s ala de sa sardigna chi istat prus a nord cussa montagnina e galu iscriet est sa sardigna antiga sa chi benit in fines a sa ribalta chi est su tema beru de sos libros de gràtzia deledda issa intendet s ammaju de s ìsula sua e de sa gente sua prus chi èssere atràida dae sos problemas de sa psiche umana e duncas custu libru sa mama est fortzis unu de sos prus pagu tìpicos intre sos romanzos suos unu de sos prus continentales luigi pirandello no at cuadu sa s aburia sua pro gràtzia deledda tantu de s ispirare a issa e a su maridu pro sa cumpositzione de su romanzu maridu suo comente si cumprendet dae sa posta cun ugo ojetti e a pustis dae su refudu de s editore treves de lu publicare sos temas printzipales suos sunt istados s ètica patriarcale de su mundu sardu e sas atmosferas suas fatas de afetos intensos e arestes s esistèntzia umana est in manu de fortzas superioras cannas a su bentu sunt sas bidas de sos òmines e sa sorte est cuntzepida che a isfinge mala sa narrativa de deledda si basat in subra de fatos fortes de amore de dolore e de morte in ue s intendet semper su sensu de su pecadu de sa culpa e sa cussèntzia de una fatalidade inevitàbile sa cussèntzia de su pecadu chi s acumpàngiat a su tormentu de sa culpa e a sa netzessidade de su chitimentu e de su castigu sa pulsione primordiale de sas passiones e s imponderàbile portada de sos efetos suos s inelutabilidade de s ingiustìtzia e sa fatalidade de su contràriu suo sinnant s esperièntzia de su bìvere de un umanidade primitiva malfadada e dolente ghetada in unu mundu ùnicu incontaminadu de bellesa antzestrale e paradisìaca logu de s arcanu e de s esistèntzia assoluta deledda espressat un iscritura personale chi afondat sas raighinas suas in su connoschimentu de sa cultura e de sa traditzione sarda prus che totu de sa barbagia s ìsula est intesa che a logu mìticu e che a archètipu de totu sos logos terra chene tempus e sentimentu de unu tempus pèrdidu irrimediabilmente ispàtziu ontològicu e universu antropològicu in ue si consumat s eternu dramma de s esìstere est istada sa deledda matessi a acrarire prus bortas in sas intervistas e in sas lìteras suas sa distàntzia intre sa cultura e sa tziviltade locales e sa cultura e sa tziviltade de s istadu ma fintzas custu faeddare liberamente suo de s istile suo e de sas limbas sua at intzitadu e intzitat mescamente oe interpretatziones isballiadas e nointames non faghet bìdere chene pàusa su raportu intensu intre tziviltade cultura limba che a un ecuatzione risòlvida male in una lìtera sua iscriet lego relativamente pagu ma cosas bonas e chirco semper de megiorare s istile meu deo iscrio galu male in italianu ma fintzas ca fia abituada a sa limba sarda chi est issa matessi una limba diferente dae s italiana sa limba italiana est tando pro issa chi est sardòfona una limba non sua una limba chi si depet conchistare sa cumpositzione in limba italiana pro un iscritore chi assumat sa matèria de sa narratzione de su bìvidu suo e de s universu antropològicu sardu suo presentat dificultades e problemas medas e sustantziales nen su dibata reghente in subra de su bilinguismu est chessida galu a acrarire custu raportu de identidade dòpia identidade dòpia pro custa mesches particulare de bilinguismu e de diglossia chi est istada pro sèculos sa cunditzione umana de sos iscritores italianos non toscanos ma fintzas de sos toscanos cando no assentaiant in vernàculu sa faina epistolare e auto curetora de gràtzia deledda est bene ponderada cosa chi non l at impedidu de iscrìere in limba italiana custa lìtera de su in italianu deo no apo a resissire mai a tènnere su donu de sa limba bona e est vanu cale si siat isfortzu de sa voluntade mea dae s epistolario e de su profilu biogràficu suo si cumprendet unu sensu de infadu craru pro cussos manuales de limba italiana chi li diant àere dèpidu insegnare s istile e chi li diant èssere dèpidos èssere de agiudu in sa formatzione de sa cultura literària sua de autodidata de contra istupat una abitùdine manna a sa letura e una ammiratzione manna pro sos mastros narradores pro mèdiu de sa leghidura de sos romanzos issoro sa de deledda fiat un iscritura moderna chi bene s adataiat a sa narratzione tzinematogràfica difatis dae sos suos romanzos ant aftu medas films giai in sos primos annos deghe de su de xx sèculos in su su regista febo mari aiat incumentzadu a girare cenere cun s atoressa eleonora duse ma a dolu mannu pro more de sa gherra su film non l ant mai concruidu in sa prus reghente dibata in subra de su tema de sas identidades e culturas in su de tres millènnios su filòlogu nicola tanda at iscritu sa deledda a s incumintzu de sa carriera sua teniat sa cussèntzia de s agatare a unu bìviu o impreare sa limba italiana comente chi custa limba esseret istada semper sa sua rinuntziende a s identidade sua o intentare de istabilire unu ponte intre sa limba sarda sua e cussa italiana che a in una tradutzione cumprendende però chi medas de cussos balores de cussu mundu de su cale avertiat a curtzu sa crisi non diant èssere colados in sa ri formulatzione noa sa presa de cussèntzia fintzas linguìstica de s importu e de s intradutzibilidade de cussos balores li cunsentit de recuperare tèrmines e protzedimentos formales de su frasègiu e de sa chistionòngiu sardu chi non semper agatant in italianu s ecuivalente e chi pro custu cada tantu benint introduidos e traduidos in nota in sos diàlogos dòminat mègius s ariosidade e sa vivatzidade de sa tzita orale de sa cale s isforzat de riproduire s intonatzione de fàghere su carcu de s andanta rìtmica atzetat e impreat su chi est etnolinguisticamente marcadu fràstimos ironias antifràsticas rispostas in rima su repertòriu de traditziones e de impreos giai collidu che a materiale etnogràficu pro sa rivista de traditziones populares chi como impreat non prus che a repertu documentàriu o decorativu ma che a materiale estèticu orientadu a sa produtzione de sensu un operatzione tendentzialmente espressionìstica chi sa prosa italiana malàida de academismu cun prediletzione pro sa forma àulica s acurtziaiat a acumprire pro nde ricavare linfa noa intentende sortidas cara a su plurilinguismu o cara a su dialetu unos cantos istudiosos narant chi deledda fintzas si sardòfona apat isseberadu de iscrìere in limba italiana in risposta a su clima de italianizatzione e omogeneizatzione culturale pro arribare a unu prus mercadu prus mannu boghe de gràtzia deledda discursu in ocasione de su prèmiu nobel sandorra est un istadu natzione de s europa otzidentale sa capitale sua est sa vella est a làcana a setentrione cun sa frantza e a meridione cun s ispagna e s estendit totalmente in sa cadena de is pirenèos tenet istèrrida de km s andorra mancari siat meda pitica est su microistàdu prus mannu de is europeos santu marinu liechtenstein malta tzitade de su vaticanu printzipàdu de monaco mancari s indipendèntzia sua est istada decrarada in su est intradu a fàghere parte de s onu isceti in su prima fiat un ispètzie de protetoradu de s ispagna e de sa frantza est puru unu de is istàdos prus àrtos de su mundu cun un artària mìnima de m e una màssima de m su clima est de montagna sa populatzione andorresa est ironicamente una minorantza in s istadu su isceti de is andorresos tenet sa tzitadinàntzia su restu est cumpostu pro sa prus parte dae ispannolus portughesus e frantzesus sa limba prus faeddada est su catalanu perou sunt faeddadas su ispannolu su portughesu e su frantzesu aici e totu s economia est meda fròrida e si basat printzipalmente in su turismu sa religione prus sighida est su catolicèsimu is primas orìgines de un entidade polìticu territoriale andorrana si cunfundent is evolutziones istòricas frantzesas sa traditzione narat ca carlo magno apat cuntzessu s autonomia a su pòpulu andorranu in cambiu de de un alleantzia contra a is moros sa signoria diat essere passada a su conte urgell e a pustis a s episcopu de sa diotzesi locale est istadu s aparadu eclesiasticu etotu a donare sa suprematzia de su printzipadu a is sennores caboet ca a pustis si sunt imparentados cun sa dinastia de is contes foix su conte aiat eredadu tèrritorios atressu is pireneos inclùdida andorra de su ix sèculu fintzas a su xiii sèculu est istadu una dipendentzia de s episcopu catalanu de s urgell in s xi sèculu fiat nàschida una contienda a pitzus de andorra intra s episcopu e su bighinu suo otzitanu in sul su conflitu intra s episcopu de urgell e is contes urgell est istadu risoltu de sa firma de un acordiu paréage ca istabiliat ca sa soberania de andorra diat dèpere èssere opratzida intra is contes foix su tìtulu de custos contes est istadu a pustis trasferidu a su capu de istadu frantzesustabiliva come la sovranità di andorra sarebbe stata divisa tra il conte di foix il cui titolo sarebbe in seguito stato trasferito a su capu de istadu frantzesu e s episcopu insediadu a la seu d urgell in catalugna su paréage un istitutzione feudale che reconnoschiat su printzìpiu de uguagliantzia de diritos cumpartzidos de duos regnantes at donadu a su printzipadu sa forma territoriale e polìtica ca est abbarrada firma in su tempus fintzas a oe atressu is annos su tìtulu de is contes de foix est passadu a su re de navarra ma cando enrico iii de navarra est diventadu enricu iv de frantza aiat emanadu un decretu de su ca trasmetiat su tìtulu de origine franca a su capu de istadu frantzesu mantenende is privilegios de s episcopu urgell beniant aici nomenados duos coprintzipes pro dda guvernar in su est istada fraigada de napoleone bonaparte sa repubblica indipendente de andorra ghiada de unu cunsìgiu eletivu chi de su a su aiat fatu parte de su primu imperu frantzesu e a pustis aiat cunchistadu sa catalugna pratzende dda in départements andorra fiat istada annessa a custu urtimu territòriu in paris a sa bighina puigcerdà nel département de sègre in su in su principadu de andorra fiat cumintzadu unu protzessu de riforma istitutzionale connotu cun su tèrmine de nova reforma promulgada su abrile atressu sa prima gherra mundiale andorra aiat decraradu gherra a s impèriu tedescu ma no aiat pigadu efetivamente parte a su cunflitu pro sa poberesa de is resursas suas però est abbarrada unu istadu formalmente in gherra cun sa germania fintzas a su no essende istada invitada a sa cunferentzia de parigi e duncas no aende firmadu su tratadu de versailles in su sa frantza aiat ocupadu andorra pro more de su scuntentesa sotziale a pustis sa tornata eletorale su de argilas de su unu avventurieru ca ddu narainat boris skossyreff aiat fatu una proclamatzione solenne a la seu d urgell autodecrarende sì boris i printzipe soberanu de andorra e decrarende a su propriu tempus gherra a s episcopu de urgell est istadu arrestadu oto dies a pustis su de triulas de is autoridades ispagnolas e definitivamete espulsu de s ispagna de su mese de triulas de su fintzas a su mese de argiolas de su unu distacamentu de fortzas armadas frantzaesas est istadu postu in su printzipadu pro evitare is efetos negativos de sa gherra tzivile ispagnola in su printzipadu is trupas franchistas ainat retzidu is confines de s andorra a sa fne de su cunflitu andorra est istada pagu coinvolta in is gherras mundiales abbarrende acapiada a manera istrinta a sa frantza e a s ispagna intra dognassantu e austu in andorra ci fiat unu distacamentu de sa wehrmacht in su andorra at varadu una costitutzione democràtica a suta de sa ghia de francesc areny casale su sistema polìticu est istadu ammodernadu a manera funguda de su su printzipadu istat a prenu deretu in s onu e in su cunsigiu de europa sa positzione sua isulada at postu andorra a foras de su cursu printzipale de s istòria europea cun pagu legàmines cun natziones a foras de s ispagna e de sa frantza in tempos retzentes s industria turistica e s isvilupu de via de comunicatzione at postu fine a s isulamentu de su printzipadu su terrìtoriu de s istadu est su prus estesu intra is ses microistados d europa is àteros sunt santu marinu liechtenstein tzitade de su vaticanu printzipadu de mònaco e malta andorra confinat a nord est nord e nord ovest e a est cun sa frantza mentre a ovest sud ovest sud e sud est cun s ispagna est unu istadu chentza de làcana cun su mare comente est sa carateristica de sa catena meridionale de is pireneos andorra cunsistit printzipalmente in montagnas bichedadas cun un artaria media de metros a pitzus de su livellu de su mare e su puntu suo prus artu est coma pedrosaa metros custas sunt pratzidas de baddes istrintas a forma de y ca si cumbinant in una in su puntu in ue s errie valira lassat s istadu pro intrare in ispagna in su puntu prus pagu artu de andorra a metros sa làcana cun sa frantza s agatat a su costadu de su moguru d envalira a metros andorra est totalmete inghiriados de montes duncas no tenet costas is bacinos idricos internos imbetzes bitu ca ci sunt meda astrados sunt numerosas s erriu printzipale est sa valira ca passat in sa capitale de andorra la vella e acabbat su tratu suo in andorra a fortaneda passende de s ispagna propriu acantu a sa làcana ateru riu de importu est s ariège ca singialat sa làcana de una parte pitica de sa làcana orientale cun sa frantza is lagos sunt totus de origine montana e glaciale e benint mutidos estany su prus importante e mannu mancari sa mannaria de is lagos sunt casi uguales est s estany de juciar su clima de andorra secundu sa classificatzione de is climas de kppen est de tipu alpinu in is zonas de arta montagna e continentale in in zonas prius bascias de is montes e de sa badde valira e de is afluentes suos minores su clima andorranu est caraterizadiu de niadas in s ierru cun ierros meda fritos e friscura in istadi is niadas podent èssere abundantes in is muntagnas artas e sa nei podet abbarrare fintzas a maju is andorranos costituint una minorantzia a s intèrnu de s istadu etotu isceti su tenet sa citadinantzia andorrana su secundu grupu est cussu de is ispagnolos cun portughesos e frantzesos ca rapresentant is àteros grupos printzipales s chi abbarrat apartenit a àteras natzionalidades a como bivent abitantes sa densidade de populatzione est de ab km islanda inislandesu sland islant est una natzione insulare de s europa chi s agatat in norti uestu istremu de su cuntinenti su territòriu suo est fomadu dae s ìsula omònima e de àteras ìsulas minores o isuleddas chi dd istant a curtzu in s otzèanu atlànticu intre s europa e sa groenlàndia sa capitale sua reykjavk sa limba uffitziale s islandesu in su s islanda at abiadu sas tratativas de adillidura a s unione europea president guni th jhannesson s islanda est situada in s otzèanu atlànticua su sud de sutzìrculu polare àrticu chi passat intames atraessu s ìsula degrmsey posta a fache de sa costera setentrionale de s ìsula diferentemente a sa groenlàndia chi dd istat relativamente a curtzu s islanda est geograficamente parte deeuropa non des amèrica de su norti mancari geològicamente s isla s agatat posta intre ambas sas placas cuntinentales s islanda est sa de ìsulas prus mannas in su mundu e sa segunda de s europa a fatu de britànnia manna sas ìsluas chi ddi sunt prus pròssimas sunt sa groenlandia a km e sasìsulas froyar a km sa distàntzia prus pròssima a sa parte cuntinentale de s europa est de km cun sanorvègia s isula tenet subrafache de km ma cun sos àteros territòrios insulares unos chi ddi apartenint azunghet a istèrrida km contat populatzione de unos bividores chi bivent cuntzentrados mescamente in s àrea de sa capitale reykjavk a causa de sa posidura in sadorsale mesoatlàntica est un paìsu cun atividadevulcànicae geològica manna custu fatore tenet efetos subras s aèrgiu de su territòriu sa parte intranàbile cunsiste in una campeda caraterizada dae desertos montes e biddiarzos gràtzias a s influèntzia de sa currentada de su gulfu tenet unu clima temperadu in relatu cun sa latitùdine sas primas cussòrgias umanas in islanda dàtant a s cando segundu su landnmabko lìburu de s acussorgiadura su lieder norvegesu arnarsondiventaiat su primu colonu permanente de s ìsula àteros navigantes comemnte su vichingu feroesunaddoddr possìbile iscoberridore aiant visitadu s ìsula dae s annu pro bi passare s ierru in sos sèculos a sighire àteros grupos umanos de orìgine nòrdica e gaèlica si ddiant assentare in islanda fintzas a su de sèculos sa populatzione islandesa dipendiat dae sa pisca e dae sa massaria dae su a su faghiat parte a primu de su rennu de norvègia e a pustis de su de danimarca s islanda at declaradu s indipendèntzia dae sa danimarca in s de nadale de su ma nd at otentu su reconnoschimentu petzi in su de làmpadas de su dae tando s economia sua at tentu isvilupu meda lestru in su su sistema finantziàriu islandesu at tentu unu collassu chi at causadu una incuda grae de s economia e manifestatziones chi ant tentu su resurtu de betire a eletziones parlamentàrias in ue jhanna sigurardttir at balangiadu postu de prima ministra parallelamente at tentu logu sa chi est diventada famada comente rivolutzione islandesa una serie de protestas e movimentos de organizatzione tzitadina chi impare a su guvernu nou at betidu a s incausamentu de su primu ministru cabudianu geir haarde duos referendumes pro detzìdere subra su pagamentu de su depidu esteru de sas bancas natzionales e unu protzessu tzitadinu de mudàntzia a sa costitutzione chi su de trìulas de su at dadu unu progetu costitutzionale de dibatire in su parlamentu oe in die s islanda s apoderat subra una economia de mercadu chi godit de tassas prus bàscias de sa mèdia ocse s islanda assegurat assistentzia sanitària e educatzione superiore gratuita pro totu sos tzitadinos in su s istadu est istadu classificadu dae s onu su de tres paisos prus isvilupados de su mundu sa sotziedade islandesa est isvilupada e tecnologicamente adelantada sa cultura sua s apoderat subra su patrimòniu nordicu e sa populatzione est de origine tzelta e iscandinava sa limba uffitziale est s islandesu limba germànica setentrionale meda aprossimada a su norvegesu otzidentale s istadu assegurat libertade de cultu prena a sos tzitadinos mancari sa religione de istadu siat sa crèsia natzionale de islanda de apartenèntzia luterana de chi s de sos islandesos est membru anela est una bidda de abitates chi si naran anelesos faghet parte de sa provìntzia de tàtari anela s agatada in su goceanu a sos pes de masiennera e masiedda sos montes prus altos de su territoriu sou carculadu in km meda istoricos narana chi anela est sa bidda prus antiga de su goceanu sende istata fatta dae sos romanos chi bi afferrein una truma de zente pro la colonizare in su periodu de silla sendesi irricchida meda in su tempu de sos ziudicatos anela fiat sede de sa curatoria de su goceanu pro paritzos seculos però a poi de una grave pestilentzia su compitu est passadu a bono ei sa bidda at connoschidu tempos malos infattis a poi de sa isconfitta de su marchese de oristani anela est istada finas a su unu feudu rezu sa limba sarda comuna lsc est una norma de iscritura de sa limba sarda pensada cun sa punna de frunire una grafia chi regollat is caraterìsticas distintivas de su sardu presentes in totu is variedades faeddadas e adotada cun caràtere isperimentale in su dae sa regione autònoma de sardigna pro s iscritura de sos documentos ufitziales in essida in co ufitzialidade cun s italianu sa lsc mancari partende dae una base logudoresa nugoresa leat fintzas elementos pròpios de sos limbàgios de mesania est a nàrrere sos limbàgios chi sunt a mesania intre su logudoresu e su campidanesu e duncas si proponet a livellu morfològicu comente una variedade mesana intre sas variedades diferentes de sardu faeddadas o literàrias chi esistiant in antis chirchende de leare is elementos comunos duncas est un istandard fundadu a pitzus de una limba naturale e no artifitziale mancari minoritària cunforma a àteras variedades sardas acurtziende si a sa proposta de sa limba de mesania ldm o ldm fìgia de su movimentu culturale mesanista de acordu pro una variante ùnica chi afirmaiat peri s ispecificidade de sa limba sarda intre is limbas romanzas derivadas dae sa latinidade otzidentale plurale cun s acusativu cun su catalanu s ispagnolu su proventzale su portoghesu etc a s imbesse de s italianu chi comente su rumenu est fìgia de sa latinidade orientale plurale cun su nominativu est fintzas un evolutzione de sa limba sarda unificada lsu pubblicada in su chi dd aiant criticada meda pro s artifitzialidade sua e ca no aiat leadu perunu elementu de sa variedade campidanesa essende fundada subra de su logudoresu mesanu isceti pro su chi pertocat s impreu de su lèssicu sa norma de sa lsc lu lassat lìberu previdende sa possibilidade de impreare totu is parole ereditarie anche se di uso limitato ad alcune varianti cun sa coesistèntzia de geosinònimos diversos comente lègiu feu pòddighe didu àghina ua chèrrere bòlere etc impreados comente sinònimos e torrende a una forma gràfica ebbia sas variantes fonèticas de paràulas chi ant su matessi ètimu faeddare e non fueddai foeddare faveddare faiddare fueddari etc su prus de sas bortas ponende fatu a s etimologia in su sèberu de su modellu mancari chi custu non sutzedit semper comente in sa paràula de abba seberada comente forma gràfica curreta in logu de su meridionale àcua o comente in sa paràula lughe seberada in logu de sa forma nugoresa baroniesa luche pro is impreos iscientìficos cando esistint paritzos sinònimos consìgiat de seberare is tèrmines chi parent prus nèutros ca sunt prus ispartzinados o ca sunt derivados deretos dae su latinu ma podende seberare is àteros sinònimos puru mescamente pro impreos literàrios in su testu de sa delìbera regionale de su chi at istituidu sa lsc in ue custa norma istandard est definida aperta ad integrazioni est evidentziadu chi tutte le soluzioni sono di uguale valore linguistico ma è necessario per ragioni di chiarezza di chi scrive o traduce operare una scelta la limba sarda comuna come norma scritta di riferimento e di rappresentanza dovrebbe tendere con il tempo appunto a rappresentare il sardo nel suo complesso e non a rendere per iscritto tutte le varietà locali che sarebbe difficilmente proponibile per dare al sardo un uso ufficiale sovralocale e sovramunicipale in prus in cussu documentu etotu est reconnota sa possibilidade de impreare is vàrias formas fonèticas de unu lemma matessi nella scrittura delle varietà locali reconnoschende duncas in manera implìtzita una coesistèntzia intre sa norma istandard e is àteras grafias diferentes pro impreos locales in sa règula de sa lsc non s agatat perunu riferimentu a sa sintassi de impreare chi duncas est lassada a sa cumpetèntzia de is chi iscrient sa limba sarda comuna nche dd at adotada in manera isperimentale sa regione autonoma de sardigna cun sa delìbera de sa giunta regionale n de su de abrile de su limba sarda comuna adozione delle norme di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta in uscita dell amministrazione regionale comente limba ufitziale pro is atos e is documentos emanados dae sa regione sardigna fintzas si s art de sa lege italiana narat chi at valore legale isceti su testu iscritu in limba italiana reconnoschende a is tzitadinos sa possibilidade de iscrìere a s ente in sa variedade pròpia e istituende s ufitziu de sa limba sarda regionale sa regione sardigna in is annos passados at sighidu sa norma lsc in sa tradutzione de paritzos documentos e delìberas de is nùmenes de is entes ufìtzios e assessorados suos in prus de su nùmene suo matessi regione autònoma de sardigna chi oe s agatat in s istemma ufitziale in pare cun su nùmene italianu in prus de cuddu ente s istandard isperimentale lsc nche dd ant impreadu comente sèberu voluntàriu parìtzos àteros entes iscolas e mèdios de informatzione medas bias in manera cumplementare cun grafias chi sunt prus probianas a sa pronùntzia locale pro su chi pertocat custos impreos ant fatu un istima pertzentuale cunsiderende isceti is progetos finantziados o cofinantziados dae sa regione pro sa difusione de sa limba sarda in is ufìtzios linguìsticos comunales e subra comunales in sa didàtica in is iscolas e in is mèdia dae su a su su monitoràgiu a pitzus de s impreu isperimentale de sa limba sarda comuna a cura de su servìtziu limba e cultura sarda de s assessoradu pro s istrutzione pùblica che dd ant publicadu in su giassu ìnternet de sa regione sardigna in su mese de abrile pro su chi pertocat is progetos iscolàsticos finantziados in s annu pro esèmpiu dae cussa chirca nd est essida a pitzus una preferèntzia ladina de is iscolas pro s impreu de s ortografia lsc in pare cun una grafia locale cunforma a s impreu esclusivu de sa lsc o a s impreu escluscivu de una grafia locale imbetzes pro su chi pertocat is progetos editoriales in sardu in is mèdia regionales finantziados in su dae sa regione agatamus una presèntzia prus manna de s impreu de sa lsc chi diat pòdere derivare dae una premialidade de puntos in sa formatzione de is graduatòrias pro leare is finantziamentos premialidade chi non nche fiat in su bandu pro is iscolas segundu cuddos datos resurtat chi sa produtzione testuale in is progetos de is mèdia est istada pro su in lsc pro su in lsc e in una grafia locale e pro su in una grafia locale ebbia a ùrtimu mentovamus a is ufìtzios linguìsticos locales cofinantziados dae sa regione chi in su ant impreadu in s iscritura pro su sa lsc pro su sa lsc in pare cun una grafia locale e pro su una grafia locale ebbia in su una chirca in subra de s impreu de sa lsc in àmbitu iscolàsticu fata in orosei at ammustradu chi sos pitzinnos no aiant problema perunu a impreare cussa norma fintzas si sa chistionada issoro fiat diferente nemmancu unu de sos alunnos at refudadu sa norma o l at cunsiderada artifitziale ammustrende sa valididade sua comente aina didàtica sos resurtados los ant presentados in su e publicados de su totu in su dae su a su ant publicadu mescamente impreende sa rete ìnternet unas cantas propostas de emendamentu de sa norma lsc chi punnant a l acurtziare de prus a sa pronùntzia de is limbàgios meridionales de sa limba sarda chi ddos podimus cunsiderare in manera verosìmile comente faeddados dae sa majoria de is sardòfonos intre custas propostas mentovamus sa de su prof francisco xavier frias conde filòlogu e romanista ispagnolu in s universidad nacional de educacin a distancia uned chi est istadu coordinadore de sa revista de flilologìa romànica ianua èdita dae romania minor est iscritore in galitzianu e in ispagnolu e autore di paritzos sàgios in italianu e in sardu subra de is problemas di linguìstica sarda custu sàgiu suo est intituladu proposte di miglioramento dello standard sardo lsc un àtera proposta est sa de su prof roberto bolognesi chi proponet calicunu arrangiamentu chi diat permìtere a totu is sardos de lèghere s istandard segundu sa pronùntzia issoro impreende unas cantas règulas simples de letura sa limba grega est una limba indoeuropea chi si faveddadat in s istadu de sa grèghia printzipalmente faghet a pratzire s istòria de sa limba grega in unas cantas fases cun custu nome nois indicamus sa fase prus antiga de sa limba narata a nois gratzias a petzi de recumponidura interna dae issa calant tottus sos dialettos gregos de s edade istòrica ma fiat differente dae s antipassadu comune protoindoeuropeo pensamus ca lu favedderant a s initziu de su millènniu ii a c in sa penìsula balcànica ma semus galu resonende de sos tempos pretzisos de aposentamentu de sos gregos in sa penìsula ellènica est sa limba chi connoschimus gràtzias a sas tauleddas chi benint dae pilu datadas a c iscritas in s arfabetu lineare b una iscritura sillàbica chi fiat unu adatamentu a su gregu miceneu de sa lineare a chi sos minòicos impreaiant pro iscrier sa limba issoro in s isula de creta chi fintzas a oe nois non podimus lègere su miceneu est de unu tempus intre su sèculu xiv a c e su sèculu xii a c custa limba presentat caràteres proprios chi no permittent a la cunsiderare sa antepassada comuna de totu sos dialetos de su millènniu i a c mancari su status suo dialetu gregu faveddadu a beru o puru limbàgiu istilisadu dae sa iscritura e sa posidura sua in sa crassificatzione de sos dialetos gregos est terrinu de chistione pro su prus pensant chi assimigit a s arcàdicu cipriota sos battallas de alessandro magnu e sa diffusione de sa cultura grega intre una manna area faboribant s isviluppu de una limba comuna chi permettant de superare sos divisiones dialettales de su gregu antigu e classicu custa limba comuna narata puru koiné est basada dae su dialettu atticu depurado dae paroles suas prus caratteristiches e cun interferentze dae atros dialettos custa limba est istada in usu pro totu sos annos de s etade ellenistica e romana costituendes sa limba franca de tuta sa parte orientale de su imperu romanu su gregu bizantinu est sa evolutzione de sa koiné intre s imperu bizantinu fazendes sos mutamentos foneticos e sa semplificatzione grammaticale de su periodu pretzedente caratteristicu de custa edade est puru sa distantzia de sa limba faveddada e de sa limba de sos libros cum custa urtima legada a sos modellos classicos e cum medas trattos arcaicitzantes s edade bizantina at rappresentau una tappa de sos fondamentales pro sa conservatzione e sa divulgatzione de sos testos de sa grecidade antiga in sa dominatzione de s imperu ottomanu sa traditzione iscritta est continuada intre su patriarcadu de costantinopoli cando sa limba faveddada prendet numeroses paroles dae sos atteros personas de s imperu ottomanu comente sa limba turca mae puru dae s italianu unu nobu stimolu a sa limba grega est dadu solu intre su secolu xix dae s indipendentzia puru se su nobu istadu gregu issu creat distantzia intre sa limba faveddada dhimotikì cum sos dialettos suos e sa limba offitziale sa katharevousa una de sas formas artifitziale purificada dae sos influssos esteros e bennet aduttada comente limba offitziale de su istadu pro custo motivu fiat fattu comunu chi una cosa at apiu duos nomines unu offitziale e unu usadu dae sas persones comunas sa situatzione fiat custa fintzas a su annu im candu gratzias a una reforma de sa limba sa dhimotik est dibenniat sa limba offitziale su gregu est faveddado dae miliones de personas in greghia e a cipro printzipalmente mae in carcos comunidades de s arbania e in sos costas de sa romania de sa bulgaria de sa georgia de sa russia e de s ucraina in s italia meridionale sunt presentes isolas limbisticas chi faveddat gregu in su salentu e in sa bovesìa in sa regione de sa calabria sa limba grega crassica est a sa base de sa morfologia de medas parolas moderne de sas limbas indoeuropeas saritmètica est unu campu de sa matemàtica chi istùdiat sas propriedades elementares de tzertas operatziones cun sos nùmeros in ispètzia sos nùmeros intreos sas operatziones aritmèticas traditzionales sunt additzione sutratzione multiplicatzione e divisione mancari a bortas sos istudiosos pòngiant in sa dicsiprina finas operatziones prus adelantadas comente e s innartziamentu a podèntzia sestratzione de raighina sos logaritmos e s impreu de sas percentuales sos càrculos aritmèticos cherent fatos respetende s òrdine de sas operatziones sa paràula aritmètica la impreamus finas cando chistionamus de sa teoria de sos nùmeros custa istùdiat sas propriedades de sos intreos umpare a sos nùmeros primos sa pratzilidade e sas solutziones intreas de sas ecuatziones chi sunt argumentos chi sunt creschende a lestru in sa matemàtica moderna inoghe incontramus su teorema fundamentale de s aritmètica e sas funtziones aritmèticas in generale in s iscola de sos pitzinnos sos mastros imparant sos algoritmos de càrculu manuales pro fagher sas bator operatziones in s umpare de sos nùmeros naturales e de sos nùmeros ratzionales positivos in sa forma deghimale in sas de sos pitzocheddos sos algoritmos de custas operatziones matessi fatas cun fratziones e introduint s umpare de sos nùmeros ratzionales e su de sos nùmeros reales semper sos pitzocheddos istùdiant sas operatziones de innartziamentu a podèntzia de estratzione de raighina de pratzidore comunu mannu e de multiplu comunu piticu umperaiat a imparare s algoritmu manuale de estratzione de raighina cuadrada ma como non lu faghent semper ca medas professores preferint a imparare s impreu de sas tàulas numèricas o su de su carcoladore tragaditzu sos istudiantes imparant finas a aprossimai sos resurtados in sas iscolas de sos pitzocos istùdiant sos logaritmos inoghe puru sunt passados dae s imparu pro impreare su règulu carculadore a su de su carculadore o de s elaboradore ambaduas custas ainas las impreant meda cando finint sos istùdios pro fagher càrculos numèricos corcada acanta de monte ispada fonne at metros de artitudine in provìntzia de nùgoro in sa barbagia de ollolai est sa bidda prus arta de totu sa sardigna jughet abitantes e s economia est fundada pro meda parte subra sa pastorìa e in custos urtimos annos fintzes subra su turismu de yerru in monte ispada e bruncu spina bi sunt defatu sos unicos impiantos de pigada pro sos isportes yerriles e medas albergos e agriturismos pro sos turistas ateras atividades sunt sos forros de pistocos de fonne e de pane carasau sa prima dominiga de lampadas b est sa festa pro nostra sennora de sos martires cun ballos sardos e protzessiones in costùmenes e arribant medas pellegrinos dae totus sas biddas de su tzircundariu atera festa manna pro su patronu ca de santu jubanne batista oroteddi est una bidda de abitantes de sa provìntzia de nùgoro est posta a m s l m in sa barbagia de ollolai su tzentru de oroteddi est naschidu meda probabilmente in epoca romana galu oe si poden bidere sos restos de duas istradas romanas in s essida de sa idda chi fintzas a primos de su innanti de faghere sas istradas chi oe connoschimus fint sas unicas istradas de atzessu in d unu de sos trettos prus artos de sa idda b est sa cresia de santu juanne battista fraicada innanti de su de tale data est sa prima attestatzione de sa cresia e ampliada in su chin sas duas navadas laterales sa cresia accontzada dae pacu est particulare pro su campanile a vela ue bi sunt galanos artos rilievos unicos in sardigna in sa pratza de santu juanne b est finzas un arcu chi fit sa janna de su monasteru anticu in sos campos de oroteddi no bi mancana sos nuraghes comente su de calone e su de aeddos in sa serra de idda sa idda si partit in duos riones mannos oroteddi e mussinzua atteros bichinados anticos e noos sunt s iscaleddu iscattai ninillia puttu e lendine molinu etzu santu juanne parola su chercu e s ospile santu antoni santa ruche riu e janna palatteddu sa cronta dionisi preda e s arzola su brasile puttu e loddo puttu e dona pedeadde ena longa su palu roseddu diadoru santu antinu sa murichessa sa ruche s angrone jumpadu turre murreri su bangulieri su tremene sa e tziu lostia ortivai e ateros pacos su sardu oroteddesu no est barbaricinu ma in sa idda si faeddata su logudoresu su sardu uffitziale de sa sardignia un atera cosa particulare de oroteddi est su monte crastu e jorzi sas mascheras de oroteddi sunt sos thurpos e sos eritajos una tradizione particolare de oroteddi est cussa de su cantu a cuncordu tenore pro su modu de cantare chi est unicu in sardinna mescamente pro su cantu a sa seria e a traccheddu alà est una bidda e unu comunu de guasi abitadores de sa provìntzia de tàtari si isterred in sos settiles chin su mantessi lumene de sa bidda a metros subra s atta e su mare s erettu alaesu arribada sitos importantes de archeologia nuragica su pedrighinosu balare su posidu malagarrucca sos nurattolos chidade boddò testimonìas de una origine antiga meda si pessad chi su lumene alà bendzad dae balare chin sa peldentzia de sa b ass incomintzu ancora oje est tipicu de su faeddhu alaesu sa peldentzia de sa b a printzipiu de paraula a paragone de su logudoresu genericu chelfende narrere duncas bidda de sos balares oppuru si attuidi chi benzat dae su lumene ilienses unu populu antigu de ratza greca e dae cue alaenses e a pustis alà ma sos limbistas no atzettana custa teoria a donzi manera sia sos balares sia sos ilienses fini sos antigos abitadores de sos logos alaesos ambos duos populos mai assugetados in tottu a sos romanos a cumprobu de cantu nadu unu nummeru abberu mannu de toponimos pre romanos in sas cussorzas de alà boddò serì laccaralò senè istenolì comente forsis in perunu ateru logu in sardigna sa bidda de oe est naschida in su xvi seculu daboi de cristu forsis pro more de si accultziare a sas leadas de gaddura dae palte de sa zente de su monte acutu custas andamentas deini vida duncas a alà a sos istatzos suos e de monte e padru alà ad appidu sempere una acolomia ligada a s agricola e i su pastoriu tribaglios chi ad dadu dae seculos su pane a sa comunidade intrea connota e famada fidi sa petta ula seberada e su mele mentres chi sas erveghes fini in mancu cunfromm a sa media sarda forsis pro sas mannesas minimas de su pastorizale e de sas tancas in alà mai s est connotu su latifundu a sa fine de s ottighentos si isviluppeidi s acolomia de su calvone grazias a carvonajos bennidos dae tuscana chi su pius si frimmeini a vivere in alà ancora oe si reconnoschen sos sambenados e sos lumenes puru dante cesare e cesarina giulio giusuè chi fintzas a tando no si connoschian tra sos alaesos s acolomia de sas cheas però distrueidi meda buscos e padentes comente s ided oje in su monte e andende a torpè a pustis de unu tempu de disterradas a truma a fine de su seculu passadu chi atteidi su minimu istoricu de abitadores pro alà sa bidda est resessida a torrare in posse gratzias a s isviluppu turisticu gadduresu sos mastros e muru e pedra alaesos sono sos pius chilcados e montovados tantu chi si pessad a unu sotziu de tutela puru sa forestale est meda cumbeniosa pro alà meidade e su comunale este a domaniu ojè alà ad un acolomia chi est creschendhe arreu che i neune in italia in su est istada sa iddha chin pius asiendhas cunfromm a sos abitadores chin una creschida de sas impreas de su in su tottu custu gratzias a sos mastros de muru a s oltiju bogadu in sas cussoldzas alaesas su mendzus de saldigna e su contone chi mancari s istrobbu de sa cina resessid a muntennere su melcadu mondiale pro tottu custu su numeru de sos arressos est prossimu a su nuddha e vivini e trabaglian in alà e piusu de istranzos affeltos dae onzi palte e logu su peccu de tottu custu est unu numeru de laureados basciu abberu forsis su pius minore de sa saldigna intrea unu antu mannu de alà est una realidade sociale pagu abbelta a sas malidades de sos tempos de oje alà est de seguru una de sas pagas iddhas ithalianas in ue mai s est appida una denuntzia pro droga sa bendida e su cossumu de sustantzias tossicas no b est mai istadu e sos alaesos si bantan de custu comente est zustu in pius sa limba salda è bia comente no mai a s imbesse de atheras iddhas saldas tantu chi no si poded faeddhare mancu de bi limba italianu saldu pro alà ma sia diad faeddhare de mono limba salda cale si siad arrejonu dae sas faeddhadas lebias in su tzilleri a sas preigas crejastigas fentzas sas chistiones in consizu cumunale est pelferidu guasi tottu in saldu siad dae palte de sos giovanos che i dae sos mannos donz annu si curred in alà sa cursa campestre alasport chi pro sa calidade de chie bi currede est oramai sa prima in europa appende che coladu pro impoltantzia sa leggendaria cinque mulini in beranu de onz annu colad in sos tirighinos alaesos calchi tappa de su rally mondiale sardinia italia su de sant aine si festad in alà santu frantziscu e assisi chin ustu a petta e brou pro pius de accudidos dae tottu s isula sa cussòrgia est unu antigu istitutu tipicu de sa sardigna a trassa de adempriviu unu deretu prus forti de is cussorgialis a pitzus de unu territòriu de monti chi nci bogat is atrus comunistas is componentis de una comunidadi de una bidda a diferèntzia de is ademriprìvius chi fiant sceti una usàntzia de is comunistas de arregolli is frutus de is padentis e cassai is animalis arestis su deretu de cussòrgia si tramandat de babbu in fillu e si cumpriat in su deretu de fai e possidiri sa barraca de fai e possidiri is furriadroxus de su bestiàmini de pasci in is filadas chi fiant parti de sa cussòrgia medas cussorgialis si passant tali deretu cun atus notarilis e bantant de ai otènniu ab immemore permissus de su feudatàriu custu deretu s est trasformau in basi a leis precisas siat in gallura che in is biddas de sìnnia maracalagonis e burcei giai po totus in propriedadi perfeta duncas trasmitiu de babbu in figiu mancai sempri is consillus comunitativus apant arrebronau talis afeterius e imbudrugus po tutelai is interessus de usu ademprivili de totus is comunistas sa filosofia dae gregu fìleìn amare e sofìa sapienzia est a nàrrere amore pro sa sapienzia est definida comente s istùdiu de sa possibilidade e de is làcanas de sa connoschèntzia umana e fintzas de s anàlisi de s òmine che sugetu de custa connoschèntzia cussideradu in isse matessi in sa relatadura sua teòriga e pràtiga cun s ogetu connotu su pensamentu filòsofigu otzidentale naschet dae sa meravìgia naraiat aristotele est a ischire cando s òmine incumintzat a si preguntare chie siat isse etotu e su mundu chi ddu inghiriat custu chi in filosofia est tzerriadu su problema de su raportu intra su sugetu e s ogetu e est tratadu segundu duas bisuras sa prima est su de sa filosofia teorètica chi narat chi si cheret connoschere s ogetu su segundu est su de sa filosofia pràtiga o morale o ètiga cando si cheret ischire comente nos depimus cumportare ite fàghere in is cunfrontos de cuss ogetu chi podet èssere un individuu che a mie etotu sa definitzione de sa filosofia abbarat un problema filosoficu ma fintzas prus problemàtiga resurtat sa chistione de su incomintzu filosòficu est a nàrrere de su fundamentu suo matessi e de sa possibilidade de sa chirca filosòfica comente tale si sa filosofia chircat in intro de issa etotu in manera dialètiga in ue nche podimus pònnere is preguntas suas est un istùdiu chi s acumprit formulende in manera linguìstiga is problemas dende nde sa solutzione e giustifiende dda e impreende protzeduras rigorosas pro dda argumentare est finamentas s istùdiu de sos printzìpios primos e de is resones ùrtimas no tenende sa filosofia unu campu materiale de indagadura ispetzìfigu comente sas sièntzias empìricas podet èssere cussiderada siat in crae istòrica chi in crae sistèmatica comente mama de sas sièntzias sa passione pro sa connoschèntzia de cada cosa de su mundu de s umanidade de su pensamentu pròpriu chi at semper tentadu s òmine in cada logu e in cada tempus s isfortzu de cumprèndere su ite est su pro ite de is cosas sa filosofia est duncas una manera de si pònnere innantis de is cosas de sa vida e de su mundu naschet cun su cumprendòniu de s òmine non est beru chi est nàschida in sa grètzia antiga est nàschida in cada logu ue un òmine s at preguntadu cale si siat cosa e at chircadu chentza de ispantos una respusta isceti cun s agiudu de s atibidura sua igrèsias esti una cittàdi de abitàntis de sa sardìnia sud occidentàli in su sùlcis igresiènti esti capoluògu in pari cun carbònia de sa provìntzia de sud sardigna e sedi vescovìli diocesi de igresias sa storia de igresias esti decisamenti meda antìga risalènti interamenti a tràccias preistòricas installàdasa in su territòriu i tracciàs prus antìgas de su insediamentu umànu risàlinti a sa cultura neolitica de santu micheli de ozieri cun tùmbas a fossa i famòsas domus de janas in sa parti montuosa de santu benedettu sìghinti àtras traccias de frequentaziònis nuràgicas ascantu nuràghis i moi sciùsciàusu funti presèntis in su tèrritoriu e no màncanta rèstus archeologicus de ceramicas feniciu pùnicas in s epoca romana ci vìanta meda frequentaziònis specialmènti po cantu riguardàda i minièras de argentu in su territòriu fòntis nanta de metalla una bella cittadi pèrdia fròzisi in su confini tra igresias e fluminimaggiore logu principali de estrazioni mineraria in su tèrritoriu in s artu medioevu si funti pèrdias is tràccias urbànas in sa prima mètadi de viii seculu d c funti torràras a si bi tràccias cun sa crèsia bizantina de santu sàrbaroi restauràda e recuperàda pagu tempu fàidi esti una testimonianza de sa presenza de s esercitu de bisanzio in su bàsciu medioevu prima villa di chiesa in latinu villa ecclesiae in su domìniu pisànu e poi iglesias cun sa dominazioni de is aragonesus in su viv sèculu sa cittadi incumenzàra a teni una certa importanza de su xiii seculu asutta sa dominazioni de pisa gràzias a s estrazioni de su carboni da sa blenda minerali de su zincu e de sa galena minerali de prumbu e de ascàntus quantiràris de argentu sa famiglia pisana de sa gherardesca ha fattu unu castellu cambiàu e restauràu cun i sèculus e finanziendi po sa costruzioni de ascàntu crèsias sa prima vìada sa crèsia de nostra signora de valverdi in su mèras àtras crèsias vìanta fàttas annus seguèntis tanti de determinài su nòmini de sa cittadi su prus importanti de sa cittadi esti su breve di villa di chiesa su codici prus antìgu de lèis de sa cittadi esistenti in scetti una coppia de su perfettamenti allogàra e custodìra in s archìviu storicu comunali igresias ha conottu èpocas bònas e màlas in tottu sa storia po curpa de s economia scetti de i minieras is èpocas prus bònas vìanta in sa dominazioni pisana e aragonèsi sa testimonianza vìada sa presenza de una zecca aùndi si coniàda una moneta in mistùra de argentu zerriàda alfonsìnu in su dòminiu sàbaudu in sa segùnda metàdi de su xviii sèculu a sa fini de su xix sèculu quintino sella vìada promotòri de s estrazioni mineraria e s esti meritàu unu monumentu in in prazza manna de cittadi e in su bintenniu mussolinianu esti de nai ca in su sfruttamentu de is minièras po esigenzasa de traballu e de trasportu de is mineràlis in is galleriàs is ingenièris de cuss eràri anti inventàu s escavadori a pàia o a cullèra e cust invenzioni s esti sparsa in tottu su mundu cumenti s autopaia de montibècciu in su xxi sèculu accabbada po sempri sa ricchezza mineraria pàgus minièras ancora in peis igresias esti cunvertendisì in una cittadi turistica po mèritus de is attraziònis de epoca medievali mèras iniziativas funti nàscias cortèu medievali tornèu de is balestrièris partìras a schacchi vivèntis ecc e sa cittadi esti fadèndi de tottu po assimbilài sempri de prus a cussa de settixetus annus faidi in sa spagna c esti una bidda ca si nàrada iglesias esti in sa asturias dopu is quattru quartièris stòricus ca compòninti su centru medievali de sa cittàdi funtàna castèllu santa chiara e quartieri de mesu funtis atrus rionis modernus campu pisanu campu romanu col di lana montecrèsia monte fìgus montepòni palmàri serra perdòsa sant antòi santu sarbaròi serra perdòsa vergine maria mera suggestìvus funti i rìtus de sa xira de pasca organizzàus de s arcicunfraternita de su santu monti sa cunfraternita esti in vida de cincu sèculusu cumenti nanta is cronacas de su si liggi ca su arribbàra s elevaziòni de su rangu de s arcicunfraternita s attividàdi de cussa si manifèstada in tempus antìgusu cumenti s assistenza de is cundannàus a morti e ai malàrius oi cun s aggiùdu de sa genti prus bisognosa ca funti assòlus in sa sociedàdi i ritus de scira santa no anti tèntiu mera cambiamèntus in tottu custus sèculusus e assimbìlanta mera a cùssasa antìgas is pàgus novidadi funti pàgus e essenziàlisi is confràris cà fòrmanta s associazioni vìanta nòbilis e vìanta de famiglias prus importàntisi de sa cittàdi sa gerarchia interna de sa cunfraternita vìada cumpòsta de unu cunservadòri unu vice cunservadòri unu tesorièri unu segretàriu e de su sacrista maggiori ca regolànta is attividàdis ca vìanta dirètas e realizzàdas de su corpu de is cunfràris e germànus s abbistimènta dei cùstus ùrtimus in is ritus vìanta de sigùru de ispirazioni spagnola vìada biàncu longu fìnzas a is pèis e in conca tenìanta unu cappeddu cun sa visiera abasciàda sa visièra aùndi si birìanta scetti dus stàmpus po is ògus su martis santu si svòlgiri sa processiòni de is misterus bèninti portàus setti simulacrus ca arregòrdanta sa passioni de cristu rappresèntanta gesù preghèndi in is òrtus de is olìas sa cattura sa fragellaziòni s ecce homo s arziàda de su calvàriu sa crocifissiòni e sa maria addolorada is stàtuas funti portàdas in is spàllas de is babballòttis funti sa figura de is ritus igresientis su mèrcuis santu si benerìxi e si dònada a is fedelis ràmus de olìas ca addòbbanta sa statua de gesù preghendi in sa processioni de is misterus su giòbias santu a merì su santissimu sacramentu bèniri espòstu in fòras solitamènti si vìsitanta cùstas cappèllas de sa reposizioni po custu motìivu antìga tradizioni su santu monti bèniri fatta bessìri in sa processioni po fai custu attu de pietàdi e de fedi accumpangiàu de àtras cunfraternitas de sa cittàdi santissimu sacramentu de santu giuseppi a custa processioni fàinti parti pippìus e mannus cun sa tradizionali abbistimènta de is babballòtis cust abbistimenta arregòrdada cussu de is antìgus fragellantis de su xiii seculu vìianta cun sa in soru presenza is principalis momentus de fedi de sa cittàdi vìanta incappucciàus cumènti is germanus de su santu monti sfilèndi in is arrùgas de sa parti beccia de sa cittàdi in arregolimèntu religiosu appàllas de su simulacru de sa vergini addoloràda su tàmburu e is matràccas cun cùssas mànnas ca obèrrinti su cortèu avvìsanta àundi àndada su cortèu su cenàbada santu esti siguramènti sa dì prùsu spettacolàri de sa scira santa is germànus pòninti a is tresi de merì su crocifissu e cumènzanta is preparativùs po sa processioni de su descènsu a merì tradu in is arrùgas de su centru storicu cun làmpadas allùttas accanta de is mùrus su cortèu cumènzada cun sa presenza de is vexillas cun strumentus de sa passioni de cristu poi tòccada a santu giuanni a sa maddalena dus pippìus bistìrus cun fòggias de orienti accumpangiàus de is obrieris de su descensu ca funti is dus germanus responsàbilis de sa deposiziòni de su crocifissu e de is dettàglius organizzàtivus de custa processioni poi pàssanta is varonis ca ràppresentanta is figùras de giuseppi de arimatèa e nicodèmu accumpangiàus de dus sèrvus poi tòccada a su baldacchinu de gesù mortu portàu in is spàllas de is fedelis sa statua esti a artàri de òmini opera artistica de su xvii seculu appàllas de su baldacchinu cun gesù mortu sa statua de sa addolorada scortàda de is componentis de s arcicunfraternita appàllas de cùssus sa cruxi manna de lina portada de is penitentis tra is vàrias manifestaziònis stòricas ca si svòlginti in igresias sa prus importanti esti rappresentàda de su cortèu storicu medievali ca si svòlgidi in is arrùgas de sa cittàdi mineraria su de agùstu su corteu esti un evèntu mera particolari e suggestivu po sa bellèsa de is abbistimèntas medievalis indossàus de meras partecipàntis sa manifestazioni si fàidi in su centru de sa cittàdi medievali in is arrùgas de su centru storicu is partecipantis sfìlanta accumpangiàus de is sònus de is tambùrus de is clarìnas e de is evoluziònis de is sbandieradòris is figurantis ca pàrtecipanta a sa sfilàda funti circa unitàris e fàinti parti de is cuattrus quartieris storicus de sa cittàdi de igresias castellu santa chiara funtana cun is balestreris e is hospitaleris de santa lucia e quartieri de mesu e a is associaziònis corporazionis e gruppus storicus de sa cittàdi gruppu storicu ghibellina societàdi balestreris villa ecclesiae associazioni ballestreris igresias gruppu storicu musici porta sant antoi cumpangia dess arcu gruppu storicu antigas portas corporazioni bingiaiolus contadinus taberneris sbandieradòris e aquilas ghibellinas corporazionis traballadoris de fossas saggitarii vagantes sbandieradoris de santu guantinu de su quartieri castellu e de àtrus sodalizius e importantis comunus toscanus cumenti pisa lucca san sepolcro castiglion fiorentino massa marittima e mera àtrus su cortue medievali nàsciu in su esti stèttidu organizzau de su quartieri castellu su corteu si ìspirara a sa amministrazioni pisana in villa di chiesa igresias sec xiv e proponiri attraversu sa ricostruzioni de is abbistimentas sa borghesìa toscana ca bivìara in cittàdi fìnzas a is tempus de su conti ugolinu de sa gherardesca icona storica de custa bella cittàdi ca allògada una fedeltadi toscana in s urbanistica e in sa cultura cumenti si ìspirada a su corteu storicu medievali esti organizzau de sa s q m v e societàdi quartièris medievalis villa di chiesa e su comunu de igresias ca funti arrenèscius cun s apportu fondamentali de is gruppus cittadinus in costumu a fai s istadi igresienti unu appuntamentu cun sa storia e su spettaculu unicu in cussu generi in tottu sa sardigna s importanza de su cortèu ari varcàu in confìnis regionàlis e in moi esti un appuntamentu de livellu nazionali inseriu in tòttus i situs web ca tràttanta de turismu cultura e tradizionis de occannu i balestreris de su quartieri de funtana partècipanta a sa prima edizioni de su torneu nazionali f i b a l federazioni italiana balestreris in pari a is cittàdis de casteddu assisi e norcia no si pòriri negai ca su quartieri ari centràu un obbiettivu de primaria importanza in sa scena nazionali capulogu de provincia su ottobre de su cun delibera de su consillu provinciali n determinazioni de su capulogu attu statutariu a igresias in pari cun carbonia esti stèttida attribuìa sa qualifica de sa provincia de carbonia igresias aundi tèninti sedi is membrus de su consillu provinciali esti a mt de artàri de su livellu de su mari e esti attesu km de su litorali de su esti gemmellada cun sa bidda tedesca de oberhausen sa cittàdi esti rappresentàda in su campionàu italianu de baseball in sa serie c nazionali dopu essi bìnciu su campionàu de serie c regionàli in su de su igresias baseball e in su campionàu italiànu de softball de is màscus de su igresias softball ca giògàda in serie a in su gironi a po cantu riguàrdada sa pallavolo de is màscus esti rappresentada de sacomer volley igresias ca mìlitada in su campionau de b de is màscus esti in sa serie d e de sa volley futura igresias in divisioni in serie c de is fèmminas inveci de sa tecnochem volley igresias e in serie d volley futira igresias po cantu riguardada su calciu sa monteponi igresias sindigu luigi perseu cunniscidu ginetto centrodestra dal centralinu de su comunu posta elettronica sindaco comune iglesias ca it terranoa in italianu olbia in gadduresu tarranoa est una tzitade cun ab bene aposentada in sa mantessi pianura in su nord est de sa sardigna in caddura est istada sa capitale antiga e istòrica de su giudigadu de gallura sede de sa curia regnum cioè sa residèntzia de su zuighe capulogu de sa curatoria de fundimonte unu de sos dipartimentos territoriales chi fit divisu su giudicadu e pro pius de annos sede de su pìscamu este una de sas pius importantes tzitade de sa sardigna terranòa est una de sas pius antigas tzitades de sa sardigna in sa pianura terranoesa s agatant medas testimoniantzas de sa presèntzia de sos òmines a comintzare dae su neolìticu ae su perìodu nuràgicu sos istùdios archeològicos però narant chi sa tzitade fit fundada dae sos pùnicos a giru de su sèculu v iv a c ma bi sono trattas notabiles de frequentazione grega et fenicia cun sos romanos arribados in su a c sa tzitade fit su tzentru pius mannu de sa gaddura in su v sèculu d c sa tzitade ruet sutta a sos vandalos arrivados dae su mare in calicuna manera sos bizantinos ne giarrigant sos vandalos e pro chimbighentos annos abbarrant in terranoa su nùmene como est phausiana in su x sèculu terranoa cun su nùmene de civita est sa capitale de su giudigadu de gaddura in custu perìodu aiant fraigadu sa basilica de santu simprie xi xii e su casteddu de pedres xiii in su perìodu aragonesu sa tzitade fit pagu populada in su aiant fatu a nou su portu e terranoa comintzat a crèschere in sa segunda gherra mondiale sa tzitade est istada bombardada unos òmines mòerent in su est istada bogada sa malària sa tzitade passat da pessonas de su a de su oe est sa pius manna tzitade de sa gallura e de sa provìntzia de terranoa tèmpiu ei una de sas prus importante de sa sardigna in su su comune de terranòa est istadu comune d eccellenza del sistema amministrativo italiano pro capatzidade aministrativa e gestionale sos nùmenes de sas zonas printzipales de terranoa s isquadra de fùbalu printzipale est s olbia fundada in su sa sigunda isquadra prus importante est su tavolara fundada in su bortigale metros est una bidda de sa provìncia e nùgoro abitada dae mill e chimbighentos ànimas posta a pes de su monte santu padre metros e chi faghet parte de sa zona de su marghine in s ala centru ocidentale de sa sardigna est unu centru chi podet bantare orìgines antigas meda b ant boghes chi narant chi in s època pùnicu romana sa bidda bi fit giai e fit numenada berre cando sa bidda de berre est istada isfascada paret chi si sient salvadas solu sete famìglias e gràtzias ai custas sa bidda est potida torrare a nàschere oe e totu in bortigale su rione pius antigu si narat sete padeddas ca bi sun sete domitas derrutas una in fila a pare cun s àtera in su territòriu tot a inghìriu de sa bidda b at itineràrios interessantes e ricos meda chi sunt bistados valorizados dae pro loco comune e setzione de zona de su c a i in mesu de custos cheret chi s ammentet su sentiero natura chi dae bortigale che leat a mularza sa fratzione de sa bidda colande che tot in mesu a monumentos naturales e archeològicos àteru tretu dignu d esser ammentadu est cussu chi colande peri tancas e zassos de rara bellesa giompet fintzas a su monte santu padre unu de sos cucuros pius altos de su màrghine dae inue faghet a bier unu panorama comente pagos chi abbratzada un ala manna meda de sa sardigna de bassu in sas percas de su monte bi vivint fintzas paritzos benturzos una de sas zonas pius caraterìsticas de sa bidda est de siguru su centru istòricu atraessadu dae deghinas de uturos in impedradu adornadu dae unu muntone de architraves iscarpeddados dae sos picapedras in istile catalanu aragonesu sa carrela principale de bortigale est su cursu vittorio emanuele ue si pesan paritzos palatos burghesos de sos primos annos de su noighentos non podent mancare sas crèsias in sa bidda si nde contant sese sa de santa maria de sos ànghelos est sa crèsia mazore poi bi sun sa de su rosàriu sa de santu prameri e sa de santa rughe in custas ùrtimas tres bi sunt galu organizadas sas cunfrarias a ùrtimu bi sunt sa de santu antoni e sa de santu zusepe totu sas crèsias sunt regoltas in perfetu istadu e sunt ricas de prendas artìsticas comente sos cuadros de sa crèsia mazore chi paret chi sient bistados fatos dae s iscola de su maestro di ozieri in su terrinu de sa bidda b at barantatres nuraghes deghe domus de janas duos dolmen e duas tumbas de gigantes po totu s annu in bortigale b at unu muntone de momentos traditzionales chi sunt meda sentidos dae su populadu intreu chi los mantenet vivos a cantu podet in bennarzu b est sa festa de s antoni ue si atidi una tuva unu truncu mannu de àrbure bòidu in mesu chi benit segada e batida in su mese e santu gaini pro la brusiare in su passizu in dies de pasca poi bi sunt totu sos ritos de sa chida santa e sas cerimònias chi nde faghent parte sunt curadas dae sas cunfrarias in martu b est sa purtissione de santu marcu sos pitzinnos bi andant cun sas cogoneddas de pane pintadu poi in austu b est sa festa ses dies de afestos civiles e religiosos pro sa vèrgine assunta e a ùrtimu b est sa sagra de santa maria de saucu chi at mantesu totu sa genuinidade e sas maneras de sèculos de traditzione comente sa purtissione a pes e a caddu dae sa bidda a su santuàriu de saucu ch istat in sa zona de campeda una bindighina de chilòmetros dae sa bidda e ube sos bortigalesos colant sas nuinas in sos muristenes in mesu a momentos dedicados a sa religione e àteros a su spàssiu cun mùsica e ballos in su passizu chi atòbia zente de cale si siat etade santu lussurzu est una bidda de tzitadinos colloada in su versante orientale e su montiferru in sa provìntzia de aristanis su territoriu e sa idda est in parte manna montagninu lompet a oriente fintzas a s altipianu e abbasanta ibue suerzos e masones parent a intro e una pintura cun culeri si partzit sas cimas prus altas de sa cadena e su montiferru buscos de castanza e de elighe chi sunt istados amenetzados de su fogu e su chi at postu in perigulu su montiferru faghent sentinella e corona a sa idda in medas narìant chi sa idda s isviluppàt a intro e unu vulcanu in beridade totu su montiferru paret de origine vulcanica ma non s ischit ibue siat su zassu zustu e su cratere dae sa idda est possibile a leare caminos po escursiones chi in pagos chilometros mustrant sas bellesas de su territoriu suu istrampos sas rocas carateristicas de sos montes sos rios e sos frumenes sa flora e sa fauna si podet visitare puru su riu e bau e mela s abba e su cale annat a finire a s istrampu e sos molinos chi leat su lumen de sos molinos de s epoca pre industriale ateros caminos lompent a sas lacanas de sas biddas a funnu comente culeri e iscanu a pagos chilometros de sa idda in diretzione nord sp si podent visitare duos interessantes zassos turisticos santu nenaldu a km de sa idda e su monte e sant antoni a km chi però est in su comun e macumere sa idda est ricca de cresias e su territoriu antat nuraghes de importu mannu su burgu e santu nenaldu est bividu de paga zente in s ierru ma si populat de turistas e furisteris in s istiu in sa cale istaione sas dominigas e sas dies nodidas si prenat de zente in crica e su friscu e sos montes suos est naschidu propriu cun su fraigu e sa cresia romanica de su xii seculu e a costazu s antigu ispidale sede de s ordine de santu anne in gerusalemme in cussu tempus santu lussurzu faghiat parte de su giudicadu de torres chi tra su e su fuit cumannadu de gonario ii chi ìat leadu parte a sa sigunna crociata su burgu est como famosu po sas sete funtanas siete fuentes s abba e sas cales pura cristallina e famosa in totu sa sardigna po sas propriedades salubres suas alimentat unu riu chi calat fintzas a sa pian e abbasanta su zassu est propriu a intro e unu buscu de elighes e suerzos no est raru bier albures seculares in particulare a unu chi teniat prus de annos est istada posta una targa propriu in santu nenaldu oldinzant d ogni annu sa fiera regionale e su caddu chi attìrat totu sos amantes de sa cultura lussurzesa ligada a su munnu e sos caddos tàtari in italianu e tataresu sassari in catalanu sàsser est una tzitade de ab in su cabu de susu de sardigna sede de sa provìntzia de tàtari sede de piscamu diotzese de tàtari e de tribunale est sa segunda tzitade de sardigna una de is prus mannas espressiones curturales e politicas de sa tzitade est istada s emanatzione in su xiii seculu de sos istatudos tataresos iscrittos in latinu e in sardu su documentu chi est lompidu a nois in duas copias una in latinu e s atera in sardu in cussa in sardu b at sa data de su est partzidu in tres partes sa primu est dedicada a su diritu publicu sa segunda a su diritu tzivile e sa de tres a su diritu penale custu codighe de diritu est istadu pagu a pagu adotadu dae medas comunes in sardigna pro custu motivu podimus nàrrere chi custu est unu documentu identitariu mannu pro totu is sardos patada est unu comune de abitantes de sa provintzia e tathari regione agraria n montes de sa costera e de elà in su montacutu chin un altària chi andat dae a metros s l m est sa bidda pius arta de sa provintzia e tathari posta suta e sas arturas de pattada colende in sa carrera chi andat a oscheri b est sa iddighedda de antina chi est suzeta a pattada sas làcanas de su cumonale e pattada chi hat un isterrida de kilometros cuadros tocan maigantas biddas de su montacutu de sa costera e de sa barbagia e bithi sos montes printzipales sunt s unturzu molimentos sedda otinnera su corriadore sa uca e su truncu sa muzere sa filu e su telarzu e i su monte e lerron pattada est connota e mentovada meda pro sos mastros frailarzos chi produint sas resolzas leppas chin sa maniga de corru e murone e i sa fiama de atarzu a fromma e foza de murta connota fiamentra pro sos violinos su casu onu e i sos durches dae pattada a bantina b at naschidu maigantos poetes connotos in sas ateras leadas e in tota sa sardigna chi sunt padre luca cubeddu pesutzu limbudu improveru de juanne asara ateros poetes mentovados sunt sini ogana coccera cambone e palitta de sos poetes bios no si podet no mentovare a monzita poete chi at una capatzidade de descrier sa campagna sos logos sos tribaglios in manera unica in sos terighinos de su monte e lerron m colat una tappa de su rally italia sardinia finamentra si sa bidda est cuverenada dae su entu cossu travuntana dae su monte e santu ainzu in ijerru bi faghet fritu meda mentovada sa fioccada e su chi c at carrarzadu sas jannas de sas domos finas si tocat de narrer chi est unu fritu sicu in istiu si b istat bene meda e a sero cando si che cuat su sole no tocat mai de s ismentigare unu golfitu ca sa friscura si faghet intendere in su cumonale de sa bidda bat enas de abba onas meda in s olorche in su monte e lerron in muros de intro e bai nende sa cheja pius manna est cussa e santa sabina amparadora de sa bidda sa festa est su de austu de sa cheja antiga b at restadu pagu meda e finamentra su campanile etzu a base tunda nd est rutu pro more de unu lampu in sa prima meidade de su seculu chi si ch est coladu su campanile nou a base cuadrata nd est istadu imboladu a fine e su pro problemas istruturales ateras chejas de sa bidda sunt su rosariu in sa piata manna de sa bidda su pebianu santu juanne s ispiridu santu su galminu e foras santu nigola e santu miali su lagu etat miliones de metros cubos de abba e in parte at cambiadu su clima e sa bidda innantis no si b idiat neulas chi como in ijerru b est guasi onzi die firentze o frorentzia est una zitade de abitantes e su capoluogo de sa provinzia de firenze e de sa toscana est famosa in su mundu ca est istada sa patria de dante alighieri de giovanni boccaccio e de medas pintores iscultores architettos tra sos prus mannos chi sunt esistidos in su medioevo est istadu unu zentru importante pro sa cultura su cummèrtziu s economia e sa finàntzia in s etade moderna est istada sa capitale de su granducato di toscana a ditada de sas familias de sos medici e de sos lorena dae su a su est istada capitale de s italia a pustis de s unidade de s istadu bi est un universidade importante e sa zitade este patrimoniu de s umanidade unesco est apreziàda pro essere su logu in ue est naschidu su rinascimento e una de sas prus bellas zitades in su mundu gràzias a sos monumentos e sos museos chi tenet commente su duomo santa rughe sos uffizi ponte vecchio sa piatta de sa signoria e palazzo pitti gottfried wilhelm leibniz lipsia de triulas hanover de santandria est istadu unu scientziadu e filosofu tedescu issu est istadu educadu in leges e in filosofia adi serbìu cumente factotum pro duas mannas domus tedescas de nobiles una nci bessire cumente domu reale britannica leibniz est istadu unu diplomaticu e politicu importante in su tempu suu est istadu importante meda puru pro sa filosofia e pro sa matematica adi inbentadu su calculus indipendentemente de isaac newton e sa notatzione sua est cussa chi est usada immoi puru adi inbentatu su sistema binariu puru cussa chi est sa base de sos carculadores in filosofia est arrecordadu pro s otimismu sa conclusione sua est chi s universu de nosus est su prus bellu chi deu podia faghere leibnitz est istadu unu de sas ratzionalistas prus importantes de su seculu sa filosofia sua castiat a sa traditzione scolastica e anticipat sa logica e s analisi de oe leibniz adi donadu puru sos prus mannos contributos pro sa fisica e pro sa tennica e adi postu sos bases pro s artras materias cumente sa biologia sa meighina sa geologia sa teoria de is probabilitades sa psicologia e s informatica issu adi iscritu puru de politica de lege de etica de teologia de istoria e de filologia adi iscritu puru poesias william james new york de ghennàrgiu chocorua new hampshire de austu est istadu unu psicologu e filosofu de sos istados unidos fiada de familia calvinista frade prus mannu de chimbe figius unu frade fiada henry james romantziere su babu fiada su filosofu trascendentalista henry james senior a pustis chi si est laureadu in meighina in su sighidi a sudiare de autodidata interessadu spetzialmente a sa psicologia in su cumentzada sa carriera universitaria in s universitade de harvard partende de istrutore pro arribare a d essi professore assistente de fisiologia in su pigada s incaricu de professore de filosofia e in su cuddu de psicologia in s universitade de harvard faidi unu de sos prus mannos laboratorios de psicologia de sos istados unidos in su pubblicada unu de sos traballos suos prus mannos principus de psicologia in duos libros in su si arritarada de s insegnamentu universitariu su pensamentu psicologicu e filosoficu de william james si spoddada de s empirismu tradizionale propriu in sa mannera dde intende s esperientzia s esperientzia pro james si cuntennidi de sola e nun dipendidi de nudda in su pubricada su risultatu de sas ricercas suas psicologicas de sa fenomenologia de sas esperientzias religiosas e in particulare de s atteggiu misticu e de sos istadios esperientzialisi de su misticismu su titulu de custu traballu est sa bariedade de s esperientzia religiosa in unu papere adi scrittu chi est un esperienzia chi deppid essi difesa de sa filosofia innoi prus che ingunis nci bessidi s influenzia de su filosofu protopragmatista emerson candu ca william james fiada su filosofu prus famosu de sos istados unidos in su incontaada su medigu de vienna sigmund freud meana in italianu meana sardo est una bidda de pelsonas de sa provìntzia de nùgoro in sa regione de sa barbàgia de brevìe su nomene meana benit probabilmente de sa paraula latina mediana lat mdnus median medianum mediu centrali postu in imesu custu poita in su territoriu de sa bidda passaiat sa strada romana ca de casteddu passandu po bhiora serri valenza nuragus mediana meana augustis austis sorabile apresu de onne e caput tirsi apresu de orune sant efis arribaiat a terranoa mediana fiat giustu in imesu de sa strada s area de meana fiat bivida a s epoca nuragica e romana po sa presentzia de caleccunu nuraxi e necropolis e oppidum romanus in su medioevo fiat palti de su judicadu de arbaree e de sa curatorìa de sa barbagia de meana de custa fiat sa prima capitali fintzes a candu no at giau su postu a brevìe a sa fini de su judicadu fiat palti de su marchesadu de aristanis e dopo sa sconfita finali de is arborenses est passada in su dominiu de is aragoneses ca dd ant unia a sa sennorìa de sa barbagia de brevìe a pustis fiat palti de sa contea de santa sofia dopo essere passada de manu a medas feudatarius fiat guvernada de raffaele lostia fintzes a candu non fiat riscatau in su cun sa fini de su sistema feudali a km de sa bidda a metros slm est postu su nuraxi noltza studiau de su archeologo giovanni lilliu in s area a ingiriu de su nuraxi noltza ddu est unu impoltanti sistema de nuraxis minores ci teniant contatos strintus intre issus e cun nuraxis de is territorius lacanantis de làcana nuraghe genna corte e atzara nuraghe abbagadda e samugheo custu sistema est fattu in particolari de is nuraxis maria incantada su nuraxi mantutzus intzilicorru banda era crecos e abrutzedu in s area archeologica de su nuraxi maria incantada ddu est una tumba de is gigantis ancora aspetandu de essere scavada in su territoriu de meana podeus agatari statziones e una tumba de s edadi neo eneolitica e cavas e minieras imperadas fintzes de s edadi nuragica su ballu est cussa dantza fata po ispàssiu in mesu a sa genti fata po comunigai o in dies de festa su ballu no est fatu po amostu ma est prus una cosa de crica chentza andai a iscola po ddu imparai nci funt unu sciacu mannu de ballus sa dantza populare su ballu e discoteca sa breakdance sa dantza latino americana tip tap hip hop po carrasegare si ballaiat po notes intreas sas fèminas non podiant negare su ballu a neunu francu chi esseret sa de tres bortas chi t invitaiat su matessi òmine o chi esseret frade o parente de astrintu su ballu fudit una cosa sèria e podiat sutzèdere brigas mannas po unu ballu negau o una allega male nada po invitare a su ballu si naraiat po abèrrere su ballu tundu si togaiat su bratzu de sa fèmina narende su ballu de sos tres passos fudit meda sèriu e lentu e si ballaiat a boghe fintzas de tenore ca su prus de sas bortas non nche aiat sonadore e si ballaiat in totube messonzos marronzos pustis tribulau e fintzas torrande a bidda pustis de sa zornada po sas festas totu cantos torraiant a bidda po sa missa e sos ballos in pratza de crèsia chi si faghiant a pustis totus sos pastores massajos e acudiant fintzas sos mannos como po sant antoni si ballat ancora a pustis de sa beneditzione de su preide a fùrriu de su fogu si papat su druche traditzionale po onorare su santu sighinde a festare a ispuntinu mannu e meda binu nieddu in pagas biddas de barbàgia si ballat fintzas su mèrculis de lessiu fintzas si nche est intrada sa caresima in sos annos chimbanta e sessanta cando sa crèsia sortiat sas feminas in sas associatziones a logos ddi naraiant sas circulinas non cheriant chi si esseret ballau ca non fudit bellu po sa religione tando sos zòvanos mascos e fèminas si sortiant in coghinas mannas e ballaiant a fura sos mannos nos contant ca su ballu fudit fintzas unu modu po fàghere fronte cun allerghia a sos perìodos lezos de bisonzu meda cando s incunza de labore o de orzu fudit istada pagu po s annada mala sos bighinos si sortiant un òmine tiraiat sa boghe e ballaiant fintzas a s ismarrire ismentigande sa gana sa danza popolare est sa danza ke pertenessit a sa genti e a sà traditzioni is prus de is bortas ballau de balladoris no professionalis me s italia ci funt distintzionis medas intra su nord e su sud ci funt unas bintina de ballus differentis sa tarantella e pizzicata cust urtima est paressia a sa tarantella etotu me sa pulya calabria e sud italia saltarella me sa parti nord de sa campania e me sa ciociaria ballu tundu me sa sardinnya tamurriata me sa campania ca est sempiri una tarantella balli staccati e is ballus de is baddis me su nord de sa penisula sa nutritzione est una scientzia émpirica ole narre chi est fata abaidanno cussu che suzzedede con ispiritu scientificu ma non est sempere possibile dae su narre cussu chi podede suzzedere prima chi sia suzzediu commente narrada su numene servidi a cumprennere comente est a pappare e buffare pro bode bivere in salude o cussu chi est megnusu a pappare e buffare mancare abba frisca canno unu est malaidu e est puru sa manera de faere custu cun cussu chie s agattada in d unu logu poite non si pode narre a chie bividi in siberia chi deppede pappare cussu chi inie non creschede o chi si podia agattare puru ma est meda caru insomma est puru sa manera de pappare cummente s ispettada dae dogna parte imperanno cussu chi sa zente tenete de pappare tottusu ischeusu ca canno unu tenede sa diabete non deppede pappare zuccuru e deppede ischire kantu de dogna cosa podede pappare atra cosa est a ischire commente deppente pappare is pitzinnos o chi est bezzu a sa fine de su seculu passau du est istetia meda atentzione pro custa cosa in sos istados unios ca poite meda gente fia ingrassannosi e ammalaidannosi de custas maladias metabolicas sos iscentziaos americanos anta cumpresu che su chi di bisognaiada fiat una manera de pappare cummente haeus sempere fatu noso chi biveusu in su mediterraneu otzidentale pane oggiu hermanu tomatas pische ognia calidade de birdura e de frutta e mancare unu tantigheddu de inu in custa manera hanta nau chi sa megnu cosa est a sighire sa piramide alimentare chi chele narre chi bisognada pappare unu muntune de birdura e frutta a su nessi kimbe tantos a sa die unu pagu de pane e pasta pische fasolu fae pisurtze unu tantigheddu de casu s arrescotu est megnusu pagu petza e pagu tzuccuru non si pode non narrere chi non a tottusu servidi ischire custas cosas o megnus pro meda gente non parede possibile de sighire custa manera de pappare custu poite su numeru de chie est obesu grassu meda o sobraepesu grassu ebbia est creschenno dae dogna parte a cummintzaere da sos istados unios e a accabbare in s africa pro non narrere de logos cummente sa cina cussu chi deppeus crerre est che non bastada ischire cummente pappare si unu bivede a cudda manera e pappada a tipu fast fudu custu est unu problema prus mannu e non est prusu de biere dae sa cara de sa nutritzione poite est una cosa chi dipendede da sa sozziedade duos fantadiddinos in italianu due fantagenitori in inglesu the fairly oddparents est unu cartone americanu imbentadu de butch hartman in custu cartone c est unu pitzinneddu de annos timmy turner chi tenet su babbu e sa mamma chi traballant totu sa die e du trascurant meda candu issos no bi sunt a domu sua andat una pitzoca chi si tzerriada vicky issa est mala de diaderos e lu tratat meda male pro fortuna una die arribant pro issu dusu pantadiddinos cosmo e wanda issos podent fàghere casi totus sas magìas pro acuntentare a su pitzocheddu tzertos disijus sunt proibidos e c est unu libru da rules chi ispiegat bene bene totu su bèrberu est sa lìngua de is bèrberus est una lìngua camìtica chi fait parti de sa familla linguìstica camito semìtica e est parenti cun s egìtziu antigu e cun s arabu is prus momentus antigus de su bèrberu funt rappresentaus de su lìbicu antigu in italianu berbero benit de su frantzesu berbère chi pigat torra sa pronùntzia magrebina de su arabu barbar su fueddu arabu probabilmenti benit de su latinu barbarus nòmini po is popolatzionis de lìngua no latina una etimologia populari arrelatada giai de ibn khaldn narat chi is arabus chi no cumprendiant chini fueddàt su bèrberu narant chi faiant sonus chi no si cumprendiant narai sonus chi no si cumprendint si narat in arabu barbar oi is bèrberus no baliant prus a si intendi lamai cun custu nòmini in arabu barbar bolit nai fintzas bàrbaru e preferint a imperai po sei su fueddu bèrberu amazigh a su prurali imazighen òminis lìberus e po sa lìngua bèrbera su femininu tamazight is limbas bèrberas ddas faeddant miliones de persones a pustis de àere gherradu pro otènnere su reconnoschimentu de sa limba e de sa cultura bèrbera in marrocu su bèrberu s imparat in iscolas meda e como est limba ufitziale su bèrberu s imparat finas in algeria e in unas cantu universidades sa limba bèrbera tamazight de su marrocu at unu alfabetu suo chi est antigu meda e chi si narat tifinagh in àteros logos dd iscrient cun is alfabetos latinu o àrabu is bèrberos sunt is abitantes originàrios de de s africa mediterrànea e oe sunt ispartzigninados in unu territòriu mannu de su nord de s africa chi andat dae s egitu libia tunisia algeria marrocu mauritania finas a su mali niger e burkina faso tuareg fintzas is antigos abitantes de is isulas canarias in capas faeddaiant su berberu aende in contu sa mannària de su territoriu in ue istant si cumprendet chi esistint dialetos meda de su berberu unos in custos territòrios faeddant mescamente su bèrberu e s arabu limbas chi si sunt unu pagu ammesturadas cun su tempus pro su chi pertennet a is faeddadas podimos nàrrere ca in su sud de su marrocu est faeddadu su chleuh in su nord su rif su tuareg chi est sa limba berbera de is nomades de su sahara santeru fintzas sant eru o santu eru in italianu san vero milis est una bidda de bividoris santeresus de su campidanu de mibhis in provìntzia de aristanis collocau asutta e su montiferru su territoriu arribat fintzas a mari innui tenit km de prayas putzu idu s arena scoada mandriola su pozzosu sa rocca tunda su crastu biancu is biddas lacarantis funtis tzedhiani boatiri arriora narabuya senighi mibhis e tramatza sant eru tenit su campanilu prus artu de sardigna et est connotta po sa crannazza s artigianau cun su juncu chibirus etc is prayas e sa zent arrubia chi bivit in is paulis de sinnis sal e purcus sa salina manna sa marigosa e is benas is domus funti de ladiri domus campidanesas e pighendi de aristanis esti sa primma idda chi tenidi domus a poatziu antigas su santeresu fait parti de is dialectus arboresus est unu dialectu campidanesu cun medas infruentzas logudoresas in sa pronuntzia fizu po fillu deghi po dexi e in is fueddus chimbi po cincu battru po cuattru abba po aqua sa genetica de sa populatzioni ominali sarda consistit in unus cantus de genti chi studiant sa genetica de sa genti sarda cun duus printzipalis obietivus su primu tenit unu iscopu pretamenti iscientificu e culturali e est cussu de reconstruiri s istoria naturali de sa populatzioni chi bivit in sardinnia issa consistit in sa cumprensioni de s entidadi de is tempus e de is modalidadis de s effetu de sa fondatzioni impari a s atra chi benit a pustis o concomitanti dinamica demografica e evolutiva s atra est insaras aplicativu e tenit sa finalidadi de cumprendi is causas geneticas de unas cantus de patologias cunfrontendi is peculiaridadi de sa populatzioni sarda macumere est una importante bidda de sa sardigna posta in sa provìntzia de nùgoro postu a metros supra de su livellu e su mare in sa cadena de su màrghine in s oru bi colat su rio s adde ed est a kilometros dae nùgoro sa tzitade de macumere posta in d unu situ istratègicu de sas bias de sas comunicatziones de sas istradas e de sas ferrovias depet a custa tzentralidade sa particularidade de s istòria e de s econòmia est istadu in sos sèculos su tzentru de atopu pro su cùmèrtziu pro sa cultura e pro agregamentu sotziale in sos sèculos macumere est diventada su tzentru de riferimentu pro un area geografica manna e custu at pèrmissu de isvilupare e infortigare in sos annos una retza manna pro su cumèrtziu siat pro sa distributzione manna siat pro sa distributzione minore mancari a dies de oe su setore de sa distributzione bivat in un istadu de crisi manna sa tzentralidade de su situ ube s agatat macumere at portadu sa tzitade a àere unu rùolu de importu mannu pro sos servìtzios territorìales a livellu locales e subralocale in sa tzitade s agatant meda de sas seas de sas istruturas de sos servìtzios de s istrutzione de su trasportu cun sa ferrovia e de su trasportu sos postales dae carchi anni b at puru sa sea de su v reggimentu de sos gènios guastadores de sa brigada tàtari de s esercitu italìanu macumere at puru in disponimentu unu zassu bonu pro sos eventos sas ex casermas tzentrale cun sa mustra de sos produtos de su cùmertziu de sos mastros artigìanos e de sos servìtzios sa manifestatzione est diventada cussa de importu prus mannu a pustis de sa sardigna segunda solu a sa fiera internatzionale de casteddu semper in sas ex casermas mura cada annu at logu sa mustra regionale de su libru sa manifestatzione de sa cultura e de sos libros de importu prus mannu chi benit fata in sardigna e chi at lòmpidu sos deghe annos de atividade in su beranu cando sas normas sanitàrias e veterinàrias lu pèrmitent benint fatas sas mustras mercadu a livellu provintzìale regionale e nazionale de su bestiàmene berveghinu càprinu e bòinu chi siat iscritu a s albu genealògicu macumere at unu territòriu mannu e riccu de pàsculos bonos meda pro s allevamentu su bestiàmene est de calidade seletzionada balutadu miliardos de liras betzas in su territòriu de macumere s agatant berveghes e cabras no est de badas chi macumere benit numènada puru comente sa sa capitale de su casu in macumere b at puru sa sea de su consòrtziu sardu latziale pro sa tutela de su casu pecorinu romanu su casu sardu chi benit bèndidu de prus in su mundu usa canada etz in sa zona industriale s agantant aziendas meda chi traballant miliones de litros de su latte a s annu innantis de sa crisi manna macumere fia sa capitale de su setore tessile sardu cun s alas texal e cun sa tirsotex legler e queen aziendas chi in custos annos ant bidu limitadu s apportu ocupatzionale a pagu o nudda cheret amentada bene sa festa manna chi at logu in su monte de sant antoni nadu in s antigòria sas coas dae sa die a sa die de su mese de làmpadas sa festa in onore de sant antoni de paduva chi est una festa ricca de fide folklore e ispetacùlare macumere est abitada dae pessonas e tenet postos lettos in sos albergos b at unu museu etnogràficu e a luego at abbèrrere puru unu museu archelògicu de su màrghine in su tzentru istòricu de s abitadu inghirìadu dae istrùturas de chirca subra s istòria subra de sa cultura subra de sa limba de sa sardigna de importu mannu pro s isvilupu de oe e pro su benidore de macumere est sa presèntzia in tzitade de sa caserma bechi luserna chi oe est sa sea de su v regimentu de su gèniu guastadores chi faghet parte de sa brigada tàtari sa caserma est istada posta dae su minìsteru de sa difesa a intro de unu progetu pilota comente caserma aberta e integrada cun su territòriu cun d una serie de inditos chi sunt mirados a sa fraigada de istruturas isportias e pro su rìcreu abertas a sa pobulatzione tzivile e sos militares cun pischina coberta aulas multimediales pro s insinniamentu universitàriu a tesu tzentru polifuntzionale pro su tempus liberu campos polivalentes e una discoteca sa idda de melchiorre murenu connottu comente s omero de sos sardos sa meighina o meixina est una parte de sa connoscientzia de s omine chi tratat de averguare puite sa zente s irmaladiat de chircare de iscoperrere meixinas e ateros medios pro sanare sos maladios o po los agiudai a tirare a innantis chin sa malattia de imparare a sa zente cales son sas maneras pro no s irmaladiare custu est su chi in italianu si narat profilassi sa meixina tenet una istoria chi est vezza chei s istoria de s omine puite ca sa zente at pessatu sempere a azuare su maladiu e a chircare de lu sanare o de l azuare chin ervas o tzerimonias a che colare sa malattia sa meighina moderna otzidentale naschit de sas raichinas de sa meighina greca romana araba chin s iscoperta de sa manera da atuare iscientifica de galileo chin esperimentos e dedutziones sa meighina colat de pratica empirica a iscienzia aplicada i a pacu a pacu disfrutat de sas connoschenzias de sas materias chi si naran iscienzias basicas comente sa chimica sa biologia sa microbiologia i s ottighentos sa biochimica e sa genetica i su novighentos a dias de oie sa meichina est una de sas materias prus istudiatas e supra sa cale si gastat prus dinari i die chin die avanzat chircande de sanare sas malatias prus importantes de custu seculu novu chi son sos tumores e sas malatias de su coro dublinu baile tha cliath in gaelicu dublin in inglesu est sa capitale de s irlanda est sa tzitade prus manna non petzi de sa repùblica ma de totu s ìsula de irlanda su nùmene baile tha cliath cheret nàrrere tzitade de su bau fortificadu su nùmene dublin derivat dae su nùmene pagu giustu dubh linn chi cheret nàrrere paule niedda sos abitantes sunt dae s ùrtimu tzensimentu e si contamus fintzes sos abitantes de totu s àrea metropolitana arribant e superant su millione sa tzitade est in continu creschimentu urbanu e econòmicu dae unos deghe annos e prus dublinu est istada fundada dae sos vichingos comente tzentru pro bèndere sos ischiavos s agatat in sa foghe de su riu liffey a su tzentru de sa costa de oriente de s ìsula custa regione est mutida dublin region est istada sa capitale dae sos tempos medievales sa tzitade est cumposta dae sa zona amministrada dae su dublin city council e dae sos soborgos chi unu tempus fiant sa contea de dublinu e in die de oe sunt sas conteas de dun laoghaire rathdown fingal e south dublin sa greater dublin area est cumposta dae custas conteas prus cussas de kildare meath e wicklow in sardigna no si praticaiat s eutanasia custa fut cosa de sa femina accabadora chi procuraraiat sa morte a zente in agonia istudios approfundidos ant agatadu in curias de diotzesis sardas e archivios chi custa figura fut vera s accabadora fut una femina chi giamada dae sos familiares de su malaidu terminale lu bocchiat faghindeli finire sas suferentzias suas un atzione piadosa pro su moribundu ma puru atzione netzessaria a sa vida de sos parentes e de pius pro sas classes sotziales pius poberas in li stazzi de sa gallura e in biddigheddas lontanas dae su duttore dies medas a caddu serviat a brivare su malaidu de tribulias longas e dolorosas sa femina accabadora arrivaiat a sa domo de su moribundu sempre de notte e a poi chi custa aiat fattu bessire sos familiares chi l aiant giamada intraiat in s aposentu de sa morte aberiat sa janna e su moribundu dae si lettu sou de agonia idiat bintrende sa femina accabadora bestida de nieddu cun d una munnedda tirada in altu pro si cuare sa cara e cumprendiat chi sa suferentzia sua fut accanta a finire sa femina bocchiat su malaidu cun d unu cuscinu o li daiat unu colpu de matzola faghindelu morrere s acabadora si c andat a sa cua comente chi epperat fatu una missione e sos familiares de su malaidu pro su servitziu fattu a su parente issoro li offriant produtos de sa terra guasi sempre su colpu lu daiat in fronte in conca e dae inoghe fortzis sa paraula accabadora dae s ispagnolu acabar finire chi cheret narrere dare in conca sa matzola fut una ispecie de fuste fatu apposta e chi si podet biere in su museo etnografico gallura est unu ratu de ozzastru longu centimetros e largu cun d unu manigu chi permitit de lu manizare in manera segura e pretzisa sa matzola chi est in su museu etnografico gallura l ant agatada in su s accabadora l aiat cuada in d unu muru ruzu affacca a unu coile betzu chi una olta fut domo sua versione logudoresa sighit sa versione campidanesa e un ateru testu in italianu finas a unas cantu dexenas imoi in sardigna nci fiat seutanasia fiat cosa de sa fèmina acabadora a pricurai sa morti a sa genti in agonia stùdius fundudus e anàlisis de sa dogumentatzioni agatada anke cùrias e diòtzesis sardas e museus ant atzertau ca custa figura fiat bera s acabadora fiat una fèmina ki tzerriada de is familiaris de su malàidu terminali du bociat faendi acabai is suferèntzias suas una atzioni piedosa po su moribundu ma finas una atzioni netzessària a sa vida de is parentis prus ca totu po is crassis sotzialis prus pòburas in is stazzi de sa gaddura e in is biddixeddas atesu de unu mèigu medas diis de cuaddu serbiat a campai a su malàidu tribulias longas e dolorosas sa fèmina acabadora lompiat a sa domu de su moribundu sempri a de noti e pustis ca iat fatu bessiri is familiaris ki d iant tzerriada intràt in s aposentu de sa morti oberiat sa genna e su moribundu de su letu suu de agonia biiat intrendi sa fèmina acabadora bistia de nieddu una de is gunneddas tirada apitzus a di cuai sa faci e cumprendiat ca sa suferèntzia sua megàt de spaai sa fèmina bociat su malàdiu cun su coscinu opuru di donàt su corpu de su matzolu faendiddu morri s acabadora si ndi andàt a s iscusi casi ki essit fatu una missioni e is familiaris de su malàdiu di narànt gràtzias meda po su serbìtziu fatu a su parenti insoru oferendiddi produtus de sa terra casi sempri su corpu pigàt a sa fronti e de innoi forsis su fueddu acabadora de su spannyolu acabar spaai ki a strintu bolit nai donai a conca su matzolu fiat una spètzia de fusti fatu aposta e ki fait a biri in su museo etnografico galluras est unu nai de ollastu longu centìmetrus e largu cun d unu mànigu ki permitit a du manijai de manera sigura e pretzisa su matzolu ki est in su museu galluras d ant agatau in su s acabadora d iat cuau in d unu muru burdu acanta de unu medau beu ki una borta fiat domu sua in sardigna s accabadora ha esercitato fino a pochi decenni fa soprattutto nella parte centro settentrionale dell isola gli ultimi episodi noti di accabadura avvennero a luras nel e a orgosolo nel oltre i casi documentati moltissimi sono quelli affidati alla trasmissione orale e alle memorie di famiglia molti ricordano un nonno o bisnonno che comunque ha avuto a che fare con la signora vestita di nero a luras in gallura s accabadora uccise un uomo di anni la donna però non fu condannata e il caso fu archiviato i carabinieri il procuratore del regno di tempio pausania e la chiesa furono concordi che si trattò di un gesto umanitario infatti tutti sapevano e tutti tacevano nessuna condanna sembra sia stata mai perpetrata nei confronti di questa donna missionaria che si faceva carico materialmente e moralmente di porre fine alle sofferenze del malato la sua esistenza è sempre stata ritenuta un fatto naturale esisteva la levatrice che aiutava a nascere esisteva s accabadora che aiutava a morire questa figura è espressione di un fenomeno socio culturale e storico e la pratica dell eutanasia ante litteram nei piccoli paesi rurali della sardigna è legata al rapporto che i sardi avevano con la morte nella cultura della comunità sarda non è mai esistito una vera paura di fronte agli ultimi istanti della vita dell uomo si può anzi dire che i sardi avessero una propria e personale gestione della morte guspini bividoris est sa cuarta bidda po numeru de bividoris de sa provìntzia de sud sardigna in annus ant serrau is minieras ca fiant sa ricchetza de sa bidda e po cussu sa bidda at importau genti de totu su campidanu de mesu su sindigu est giuseppe de fanti tenit tres cresias distribuiras in totu sa bidda santu niccobau sa printzipali posta in su centru storicu sostituida a sa cresia de santu pisandulu accanta de su montigranaticu santu giuanni bosco mei is boinargius parti noba de su centru abitau che fiat utilizada po s allevamentu de bois e santu piu x a sa parti de sa mitza de santa maria sa festa printzipali de sa bidda est sa festa manna o sa festa de s assunta celebrada in austu custa festa tenit arrexinis in su tempu passau risalenti a sa costrutzioni de sa cresia secundaria in sa parrocchiali de santa maria assunta in su circa duranti s annu doi funt generalmenti atra festas minoris santu isidoru cun sa cresia e sattu accanta de sa zona industriali cabendi a terraba santu iroxi cun sa cresia e sattu andendi a gonnos santu pedru a sa cresia de santu giuanni bosco sa parrocchiali tenit un organu de su costau meda francus po is dimensionis de sa bidda in cussu periudu cristianus circa e tenit is sembiantzas de un armadiu e tenit una tastiera e una dexina de registrus ed est pintau cun composizionis frorialis semplicisi birdisi e giallus cu is contornus nigheddus in su mesu de sa bidda do i est una collina tzerriada su cuccuru e zeppara atta circa metrus e sa perda chi da compoinit est beccia de milliois de annus importanti interessi storicu est sa miniera de montibecciu pratzira cun su cantieri de levanti abì in passau si sceberat su minerali e cun su centru abitau de vetti cristianus ma ca prima ospitada meda prus genti ca traballada in sa miniera totu is atras minieras funt distribuidas in totu su terrenu arburesu e guspinesu fintzas a sa costa arburesa sa bera cresia de gesu esti una cresia non confessionali indipendenti criada in su in sa cittadi de sa tzina beijing in su sa cresia portada unu tanti de fidelis de milionis chi bivinti in paisus e cuntinentis sa cresia esti bessida prus manna kizi in su bintesimu seculu partendi de su movimentu pentecostali bixinu a su cristianésimu sa cresia narrada custu chi esti iscrittu in su vangelu a tottas is nazionis prima de su segundu arribu de gesu in su est nascia a los angeles s assemblea internazionali de sa bera cresia de gesu is dexi dottrinas essentzialis de sa cresia funti ortueri est una bidda de bividores de sa provìntzia de nùgoro in su mandrolisai ortueri est una bidda de sa provintzia de nugoro inue bivente milli e chimbighentos presonas in su tzentru de sa sardigna e faghete parte de su mandrolisai su territòriu est ericcu de bìngias matas de ortigu e olia ortueri meda bortas est lumenadu pro is traballos in ortigu de antigu prestìgiu pro s originalidade e s abilidade de is artigianos e po sa tessidura de orbàce chi est manigiada po faghere is costumenes de sa traditzione sarda is raighinas de custa bidda funti medievales sa prima populatzione incomintzat a bivere in s arte de travi e ales ruinas chi fiat innantis una colònia romana medas funti is restos de s epoca romana chi s agatant in su territòriu comente sa pedra chi s agatat in pedra litterada e chi serbiat comente tumba inue fintzas a su due fiat un antiga necròpoli in s arte de pran e laccos s agatant tumbas anca funti iscritas in su covecu de pedra is initziales dm dedicadu a is dei mani ortueri fiat parte de sa curatoria de su mandrolisai e de su giudicadu de arborea e in su tempus sabaudu fiat parte de sa contea de santu martine terra de sos valentino meritanta una visita is singiales de sa civiltade romana ki funti ispratzinaos in tottu su territoriu però sa cosa ki prusu si pode gode funti is profumos e sa bellesa de natura kara a nord de sa bidda s agattada su monte pedrarba dominau de un orrocca tzirriada sa conca e s isteddu de nue si podente biede is montes de su gennargentu kara a est a s atteru kirru su mare de crabas in mesu de sa natura e de sa riserva naturale anka bivente sribones margianes dainos poianas e otros animales ki igue agatanta acconcu est possibile faede passilladas a pea o a cuaddu in su boscu fitu e profumau de suergios e iddostre de su parku mui muscas inue no est dificile attobiae calecunu molenteddu sardu arratza in estintzione ki bivede in su parku e est protéggiu po mole de sa lezze de s omonimu parku de su molente sardu sa cresia de santu nigola est istettia fraigada tra su xvii e su xix seculu e s agattada propiu in mesu de sa idda est sa cresia principale de ortueri cund unu campanile de m e su segundu de sardinnia sa festa in onore de su santu funti su sese de nadale cun crufessones coros e ballos sardos sa terza dominiga de maju santa maria s agatada in pizzu de unu montigheddu daenue domina sa idda anca prima in is tempos antigos s agataiada unu tempiu paganu sa festa religiosa si festada s otto de cabudanni cun sa santa ki benidi leada de sa cresia de su patronu fintzas a santa maria in onore suo seganta una matta arta e a pustis da pulinti de is naes e in sa punta benidi posta una bandela de linna cun in aintru una pariga de puddas a pizzu de sa bandela s accappiada unu pane tundu fattu in dommo e beneidu su pitzudu ancora oe is piccioccos faente a gara po artziae a nde lompede sa bandela su patriotu sardu a sos feudatarios nodidu finas comente procurade e moderare est unu cumponimentu patriòticu iscritu in su dae frantziscu inniàtziu mannu magistradu de s audièntzia riale su cumponimentu est iscritu in otavas cun s ischema mètricu a bb cc dd e s istòria de custu innu comintzat in su cando sos istamentos detzident de imbiare a torinu delegados in rapresentàntzia de sa natzione sarda pro preguntare a su rei s approvàda sua de sas chimbes preguntas unu documentu chi diat a serbire pro megiorare unu pagu sa situatzione sarda petantis chi sa delegàda lompiat a torinu su visurrei iscriet a su re ca sas preguntas e s òrganu chi ddas aiat iscritas sos istamentos cheriant s autoguvernu de sa sardigna su rei retzit sos deputados sardos una loba de meses a pustis e nemancu ddi donat arrespusta ei su ministru graneri imbiat a su visurrei a nòmine de su rei unu paperi narende ca sas dimandas non fiant aprovadas petantis chi in sardigna fudint isetande s arrespusta de su rei su visurrei incumintzat a fagher ponner in presone una loba de cuddas persones chi aiant traballadu pro iscrìere sas dimandas a mesudie de lunis de arbile fiant postos in presone bissente cabras et bernardu pintor pagas oras a pustis cumentzàat sa sarda revolutzione ki dia durare pro tres annos totu su populu sos possidentes e medas de sos istamentarios armados intrant in casteddu e in una chida ebbia prus de piemoneses fiant aapados carriados imbarcados e imbiados torra a domo pro custu in casteddu custa die est amentada che dii de s aapa e oe etotu regordada che die de sa sardìnnia a manera ufitziale dae sa regione sarda sinnu est su cantu ufitziale de sa sardigna chi sa regione autonoma at seberadu custu cumponimentu ddu ant bortadu in limbas angenas in inglesu dae john warre tyndale in su cun su titulu endeavor to moderate in frantzesu dae auguste boullier in su cun su titulu songez à modérer in italianu in su dae bustianu satta e in tedescu dae b granzer e b schtze in su cun su titulu die tyrannei ariadna thala sodi miranda tzitade de messicu su de austu de su prus conoschida popularmente commente thala o uffitzialmente cumenti thala sodi est una cantante e attora messicana ki bivit me is istados unidos est filla de su dotore e criminologu messicanu ernesto sodi pallares e de yolanda miranda est conoschida pro is discos mùsicales in limba ispagnola e telenovelas suas fatas me is annos su maridu suu est su produtore tommy mottola cun kini tenit una filla sabrina saka mottola sodi naschida su de santugaine de su cun unos miliones de discos bendidos est una de is cantantes prus de importu de su mundu ispanicu sa boghe est mezzosopranu e tenit unu rezistru de tres ottavas segundu una interbista fata cun issa in est su monte prus artu de pattada metros in su demaniu forestale b at cherbos muvras porcrabos in sas puntas prus artas bolat s abila reale sa funtana de rode connota pro sas abbas friscas e jaras ateros zassos de biere serra e chelos tratascias dae carc annu si bi curret una de sas menzus tapas de su mondiale de rally a in basciu b est su lagu de su riu mannu una diga de miliardos de litros de abba a curtzu a sa diga b est su nuraghe de lerrono chi si podet biere in mamentos de sicagna ebia ca s abba nche l at cobertu otieri othieri o utieri in italianu ozieri est una bidda de sa provìntzia de tàtari cun abitantes tratas de sa cultura prenuragica de su neoliticu las agatamus in sas grutas de santu miali a sa essida de sa tzitade segundu a sos datos de su censimentu in su comune de othieri b aiat abitantes residentes de custos abitantes su in sa tzitade de othieri sos ateros logos in ue b istat zente de su terrinu cumonale sunt santu nigola chin abitantes e chilivani chin abitantes tando chi sos ateros abitantes ispartos sunt su territoriu de othieri est populadu dae cando s omine fit in sa preistoria sa limba ispagnola est una limba romanza otzidentale commente su sardu faeddada in ispagna e in una parte manna de américa est sa limba romanza prus faeddada in su mundu atualmente la faeddant como miliones de pessonas commente limba mama e unos miliones commente segunda limba sa limba ispagnola benit de su latinu vulgare faeddadu in sa penìnsula ibérica septentrionale e tenit influèntzias de sas limbas faeddadas antigamente in cudda penìnsula su ispagnolu faeddadu tenet duas bariedades fundamentales septentrionale et meridionale sa bariedade septentrionale est carateritzada dae sa pronuntzia de totu sas s da chi sunt in antis de consonantes et in fine de peràula et dae sa pronùntzia de sas sìlabas ce ci e sa z commente th sa bariedade meridionale si caraterizat pro no pronuntziare sempre sa s finale in antis de sas consonantes sa tunisia in àrabu tnis ufitzialmente repùblica tunisina in àrabu a su jumhriyyah at tnisiyya est un istadu de su nordafrica sa capitale est tùnisi s istadu contat unos bividores e tenet istèrrida de km est infùndidu dae su mare mediterràneu e chi faghet làcana cun s algeria a ovest e sa lìbia a sud e a est si creet chi su nùmene suo tnus tèngiat orìgine dae sa limba bèrbera cun su significadu de ispuntone o cun prus probabilidade logu in ue passare sa note a osservare sa currespondèntzia cun un àteru topònimu nordafricanu de s antighidade tuniza de oe el kala algeria su frantzesu est meda ispaniadu e impreadu in sa amministratzione pùblica in s imparu superiore e in su cummèrtziu dae su est una repùblica semipresidentziale bìere democratzia islàmica juanne pedru cubeddu dae totu connotu che a padre luca cubeddu est istadu unu de sos prus mannos poetes in limba sarda calecunu lu cramat su dante sardu naschidu in pattada in su mortu in oristanis in su imbiadu a tathari dae criadura at istudiadu chin sos iscolopios diventadu padre pro carchi annu est andadu totu bene finas chi no b apeit una morte in cheja calecunu penseit chi fit gurpa sua e tando isse si deit a bandidare in sas campagnas de pattada e de bitti si contat chi pro annos donzi dominiga narait missa sutta unu cherzu posca de aer fatu accudire totu sos bandidos de sa leada isteit su primu poete de s arcadia sarda in sos urtimos annos de sa vida che torreit a s ordine torrende a preigare e a issinzare in mesu a sas operas suas ammentamus isculta clori ermosa sos ingannos de su mundu sos piagheres mundanos su leone e i su molente paris e s hermosa elena ossiat sa distruzione de troja s amante e i sas deas de parnasu elogiu de nostra signora sa cantone de sardos sa femina onesta sa cantone de paris amore esaltadu e bai nebde tocat de narrer chi cando fit bandidende ja s ischit bi cheret dinari tocat de manigare e de si cuverenare dae su fritu e i s abba seguramente padre luca cubeddu in su bandidonzu at dadu medas de sas poesias suas in cambiu de piagheres e de ajudigheddos e bai s agatat poetes chi poetes no sunt mai istados chi ant publicadu a lumene issoro operas chi no fint a manera de ponnere a pari e b at per esempiu unu bitichesu chi istranu ma eru iscriet a sa pattadesa pro che l agabare cherimus narrer chi a su arriu de operas a isse atribuidas tocat de b agianghere totu cussas chi che l ant obigadu nanni moretti brunico de austu est unu regista italianu sas operas suas funt caraterizzadas pro comentzare de una visione in crai ironica e sarcastica de sos logos comunos e de sas problematicas de su mundu de sos giovanos de su tempu po si bortare in sa diretzione de una critica de sa sotzietade nascidi in brunico bz su logu aundi su babbu e sa mamma fianta in vacanza est pitzioccheddu in roma e fintzas de candu est unu pitzioccu prus mannu sighidi is passiones suas sa pallanuoto e su cinema de giovunu adi istudiadu a su liceo classico e adi cumentzadu a istudiare a su dams de bologna in su girada cun una cinepresa super acattada bindende sa colletzione sua de francobolles su cortometraggiu la sconfitta istoria de sa crisi de unu militante ex sessantottinu bia cun chiave comica sighiu de su mediometraggiu pté de bourgeois istorias de amigos e de una coppia in crisi su titolu est unu giogu de paraulas aintru de paté de foie gras patè de figau grassu e épater les bourgeois chi in frantzesu boi narrere spantai is borghesus nel girada su mediometraggiu come parli frate parodia de i promessi sposi aundi interpretaada su personaggiu de don rodrigo nel girada sempri in super su primu lungometraggiu suu io sono un autarchico aundi bessidi sa prima borta su persunaggiu interpretau de issu in artris filmis puru de michele apicella in cuddu annu arrinescidi a si fai bii de is registis paolo e vittorio taviani chi du fainti recitai in su film padre padrone io sono un autarchico bessìu su dicembre buscada unu belle successu de su pubblicu aparrendi in programmazioni po meda tempu a su filmstudio de roma su filme esti stettiu a pustis stampau torra in mm e proiettau in artrus cineclub romanus e a berlino e parigi in occasioni de festival cinematograficus cummenzendi a ci bogai s interessi de callincunu criticu cinematograficu a intru a custus alberto moravia su l espresso de su gennaio su marzo bessiri a roma sa priama criazioni professionali ecce bombo su film girau in mm e in presa diretta esti presentau in concorsu a su festival de cannes praxiri mera a su pubblicu e guadangiara mera costau milionis de francus incassara miliardus a pustis dei is filmis ki ari derettu e o prodottu nanni moretti ari rexitau in cussus filmis a pustis de is filmis de issu nanni moretti ari prodottu ecce bombo esti stettiu su secundu longumetraggiu de nanni moretti girau in presa diretta e in mm e a pustis ristampau in mm michele mirko vito e goffredo quattrus amigus ex sessantottinus straccus de no fai nudda po tottas is nottis a su bar si cunvincinti de fai s autocoscienza po aggiustai is insoddisfazionis de issus michele tennidi rapportis difficilis in da familla una relazioni complicada cun sa sposa sua silvia chi traballada in su cinema cum enti aiuto regista e cun is femminas in generali e meda de problemas esistentialis mirko unu piccioccu assillau de meda problemis tennidi in domu sua olga una picciocca schizofrenica vito esti unu impiegau sganau goffredo unu studenti universitariu sganau issu puru s arribu de s estadi accabada s esperimentu de autocoscienza ma is quattrus amigus sighinti a si biri una borta biendisindi piganata sa decisioni de andai a acattai olga ma a sa fini esti scetti michele chi bandara a d acattai su film accabada cun michele e olga castiendisindi silver surfer est unu personi de is fumettes criau de stan lee i jack kirby in su pubricau de sa marvel comics personi chi no est normali de su mundu de sa marvel bessiu de is avventuras de is fantastic four silver surfer est unu araldu extraterrestri de galactus un entidadi istravanàda meda abili de si papai is mundus chi du furat po sarvai su pianeta suu zenn la e du donat poteris ke su scudu de prata chi du fait essi forti meda i abili de biaxai lestru lestru in s universu a pitzus de una taula de surf arribau a sa fini in sa terra po sa pietade chi issu intendit pro is omines silver surfer si furriat a su meri suu andendi in pari cun is fantastic four pro circai de du bati galactus detzidit tando de du lassai in su su pianeta chi issu aiat sarvau carateristicas de custu personi funti is arrelatas ki tennit cun su sentidu de beni e su sentidu de diferentzia tipicus de is eroes disacataus de sa marvel s inimigu suu est mefistu unu dimoniu chi bollit s anima sua i chi po da ottenni ndi furat sa pitzinna shalla bal isposa de silver etotu orosei est una comuna de pessones in sa provìntzia de nugòro crèschidu in sa costera cara a sole de sa sardinna a bell e che chilometros dae su mare marina de orosei isporoddhai de economia bell e che petzi agrìcola finzammentas a carchi deghina de annos a oje a pustis at àpidu una crèschida econòmica manna cun s imperonzu de sas cavas de marmaru e de su turismu in mare marina cala liberotto cun sas ispiaggias de sas linnas siccas cala ghiniperu sa mattanosa bidderosa a bell e che km dae sa costa orosei est crèschida in sa vadde de su riu cedrino in sos km de costas chi b at si potent atzappare siat plagias mannas marina de orosei isporoddhai su barone osala cala ghiniperu sas linnas siccas sa curcurica siat artos trèmmenes chi ghettant a mare orosei at dadu su nùmmene suo a sa cala in uve est nàschida ardecore est unu progetu musicale naschidu de s incontru artisticu aintru de sa band post rock de is zu su cantautori giampiero felici e su chitarrista americano geoff farina ex frontman de is karate s intentzioni de su grupu musicale est cussu de elaborare torra in crai moderna is cantos de sa traditzione popolare romanesca arrispettendi is particolaritadis stilisticas de custu stile s idea de sa collaboratzioni nascidi in su candu nci fiat su tour europeu is karate de geoff farina aiant fattu cun is zu e is blind loving power felici comente gruppos chi operrianta su cuntzertu donzi cuntzertu beniat aberridu e serradu cun discos de betzos istornellos romanos da inoghe nascheit s idea de tribagliare umpare pro torrare a bisitare sa musica traditzionale romanesca in crae moderna b an a cherrer duos annos prima chi su progettu si cuncretizet ei su primu discu omonimu bessit in su pro sa collana il manifesto su filu conduttore de sas nobe cantzones chi cumponint s album est bighinu a s ala piùs iscura e trista de sa traditzione popolare romana sos temas printzipales duncas sun s amore in sa bisura pius tragica sa morte sa traittoria sas insidias de su tevere ei sa presone in su est bessidu su segundu discu issoro chimera semper pro sa collana il manifesto tonos pius allirgos de su de prima ei atera cosa noa rispettu a su primu lp tres cantzones originales su movimentu de unu corpu in fìsica est su mudare de su logu in su colare de su tempus est unu de sos contzetos pius fàtziles e printzipales de sa mecànica a segunda de sa fromma e de sa proportzione intro de logu e tempus bi sunt tipos divressos de movimentos sos chi ant dadu s azudu pius mannu a sa formulatzione de sos movimentos e de sa mecànica fint prima galileo galilei a pustis isaac newton e sas lezes suas de sa dinàmica intra sos movimentos clàssicos bi sunt est importante meda finas su movimentu armonicu chi pro sa lezes de sa mecànica est acumonadu a su movimentu tzirculare unu corpu si movet in unu movimentu in caminu deretu si sa sua velotzidade no cambiat in diretzione e vessu si mancu s intensidade cambiat su movimentu si giamat paremighe su movimentu uniforme in caminu deretu est a sa base de su printzipiu primu de sa dinamica printzipiu de inertzia s ecuatzione printzipale de su movimentu est cun v x t chi sunt sa velotzidade su logu in una dimensione sola e su tempu si s intensidade de sa velotzidade cambiat in su passare de su tempu s egalidade de supra no agiuda pius e pro aere sa velotzidade in unu mamentu pretzisu amus a impreare su carculu infinitesimale in custu modu cun sa notazione de leibiniz pro sas derivatas s ecuatzione est o cun sa forma integrale s integrale no si podet simplificare in sa realidade si che bogamus movimentos chi ant un acradiadura paremighe o a su mancu bene iscrita sinòno comente pro totos custos integrales s impreat s anàlisi numèrica s integrale si podet simpilificare in unu modu fazile si pro esempiu s acradiadura no cambiat in su passare de su tempu s ecuatzione duncas est cun a chi est s intensidade e sa diretzione de s acradiadura e de su movimentu su rugby est unu sport de squadra meda difùndiu in totu su mundu specialmenti in francia irlanda in is paisus britannicus e in is ex colonias de s inghirterra cum enti s australia sa nuova zelanda e su sudafrica est praticau meda in argentina e in italia puru su giogu de su rugby est dividìu in tres codicis de regolamentu su rugby a su prus diffùndiu su rugby a e su rugby a gestius de federazionis e organismus internazionalis diversus ca no funti collegaus fra issus is variantis a e a dipendint de sa propriu federazioni internazionali rugby football union invecis sa varianti a dipendit de sa rugby football league est definiu unu sport de combattimentu e de situazioni est unu sport de toccamentu e de combattimentu poitta sa cumparanzia fisica fra is giogadoris ddu at sempri in su giogu est definiu peri unu giogu de situazioni poitta cun is annus est sempri prus importanti sa capacidadi de cumprendiri su contestu de su momentu momentu tatticu aundi ogna parti de sa partìa si svilupat in manera cuncreta sa definizioni de is ruolus candu su giogu torrat a partiri de una situazioni firma parit in su rugby de oi limitanti bitta sa necessitadi po ogna giogadori de s adattai a ogna posizioni in campu e a ogna fasi de giogu si giogat cun d una boa ovali e in giogadoris sa boa si pigat cun is manus o cun is peis ma si poit passai cun is manus sceti in fatu si faint cincu puntus faendi meta est a nai crakendi sa boa a terra innantis a sa lìnea de meta candu si fait meta si poit tirai cun is peis in mesu a is palus de sa porta e fai atrus duus puntus nci funt tres puntus po sa punitzioni e po su drop una puntada de pei pighendi sa boa candu est bolendi sempri in mesu a is palus formas antigas de giogus cun sa boccia funti sempri esistias in ddogna parti de su mundu de custas is prus nomenadas funti s episkyros gregu s harpastum romanu su calcio storicu fiorentinu e sa soule francesa in origini su tremini inglesu football invecis de su chi si pensat no indicada sempri giogus auba si depiat calai una puntada e pei a sa boccia ma tottus is chi faiant is artigianus e e is massaius a pei to play at ball on foot de custu su tremini modernu football in manera diversa de is nobilis ca impreanta is cuaddus po nci passai su tempus in su cursu de is seculus is barius football furint introdusius in medas public schools inglesas cun regolamentus duncas diversus sia po sa forma de sa boccia e a su ettu de ddu manixai o ddu carciai sia po su numeru de giogadoris in campu sa liggenda apponit a william webb ellis unu studianti de sa scola de rugby s invenzioni de s omonimu giogu in su in occasioni de una partia de football giogau cun regolas ancora no standard william webb ellis iat arregortu sa boccia cun is manus e iat incumenciau a curriri conca a sa linia de fundu campu avversaria streccandudedda addai de sa linia de fundu campu aboxinandu meta custu stremu maravigliada ed incuriosada medas personas ca tandu iant incumenciau a praticai custu sport in onori de william webb ellis ddu est a immoa ancora una statua de brunzu a innanti a sa scola auba est stetiu imbentau su mannu sport de su rugby sa farta de s uniformidadi in is regolas intr e is barius ettus de giogai a football iat causau una prima manna scissioni in su is rappresentantis de unu grupu de club inglesus iat decidiu de adottai is regolas de cambridge in parti mudadas e iant fundau sa football association e anti aicci fattu nasciri su chi at a essiri connottu comenti association football o soccer is club ca iant mantenniu is regolas de rugby iant fundau peri issus in su s organismu offissiali insoru sa rugby football union sa segunda partidura est avvennia a intru de sa rugby football union in su candu po problemas socialis e economicus calincunu club de su nord de s inghilterra iat formanu sa northern rugby football union divennia a pustis sa rugby football league custa a lestru iat incumenciau a mudai grandu partis de is regolas erribbandu a tenni una versioni de su rugby football meda diversa de sa ca fut gestia de sa rfu sigomenti ca is bariedadis offissialis de su rugby furinti a cussu puntu duas si furinti deppius distinghiri peri in su nomini su rugby union fut cussu gestiu de sa rfu e su rugby league su disciplinau de sa rfl in medas paisus de cultura anglosassoni su rugby fudi storicamenti cunsiderau unu sport elitariu e amatoriali est a nai giogau prus che atru de genti de is classis erriccas peri oi pon esempiu medas studentis de scolas privadas e scolas segundarias a indirizzu umanisticu faint comenti sport su rugby union de custu modellu ndd est bennia sa rugby league faendu nasci una disciplina semi professionistica giogada de is classis medias e de traballadoris unu superamentu de custus stereotipus ideologicus est benniu a lestru in inghilterra su sport est istetiu insertau citzi in su sistema de is public schools is scolas indipendentis privadas mentris in is biddas de su galles funti nascius is piticus clubs ca ponint paris operaius minadoris e sa borghesia pitica de is annus a innantis cun su professionismu meda est mudau totu su sistema depit criai giogadoris professionistas de artu livellu is clubs si funti assoziaus in franchigias est erribada s attenzioni mediatica e cun issa sponsor esigentis peri su regolamentu s est avvesau a is esigenzias mudadas favoressendu sempri de prus sa spettacularidadi de su giogu invecis de is fasis firmas calincunu ritu po is professionistas de su traballu no nc est prus ma su spiritu de s origini est abarrau su matessi e accanta a su professionismu abarrant ancora medas clubs dilettantisticus in noa zelanda galles e in particulari in llanelli in sa contea de carmarthenshire cornovaglia scozia county limerick in irlanda languedoc in sa francia meridionali e is isulas pacificas su rugby union est populari intre is classis de is traballadoris eppuru su rugby league benit cunsiderau su sport de is classis de traballadoris in is conteas inglesas de yorkshire lancashire e cumbria e in is stadus australianus de new south wales e queensland in su regnu uniu su rugby union benit medas bortas tzerriau de is fan rugger in calincuna regioni su kick off benit mutìu rug off po comenti est fattu su sport inci funti medas contattus in is partìas intre is giogadoris su mundu de su rugby no permittit su cumportamentu antisportivu poitta peri una infrazioni pitica de is regulas iat a podiri fai benni infortunius serius o adderettura sa morti propriu po custu is federazionis faint is regulas prus cirdinas is tifosusi francesus de rugby league medas bortas issus e totu treizistes custu foeddu benit de su nomini francesu de su rugby jeu à treize custu nomingiu s est a immoa diffundiu in totu sa francia e peri in is nazionis anglofonas sa lizza est cumposta de su campu de giogu e de s area de sa meta su campu de giogu no deppit essi prus longu de metrus e prus largu de metrus a pustis de sa linia de meta ddu at s area de meta ca deppit essi tra is e is metrus de longaria in modu ca sa longaria massima de su campu siat de metrus massimu sa longaria e sa largaria de s area de giogu deppint essi su prus possibili accanta a is mesuras indicadas su campu de giogu est dividìu in de sa linia continua de metadi campu in dogna metadi funti tiradas atras linias parallelas a sa linia de mesanìa is gennas a forma de h s agatant in mesu a is linias de meta su tretu tra is duus palus de is gennas de metrus de artaria minima depit essi de metrus is duus palus funti unius fra issus de unu palu postu de trevessu su lau de susu depit essi a metrus de su terrenu cussas in custa lista funti solu is regolas principalis de su rugby a a is ottu giogadoris ca cumponint prima segunda e terza linia ddi nanta innantis avanti issus funti is chi si cuntendint is accioccus e is remittias lateralis s accioccu podit essiri serrada o oberta in ddunu accioccu serrau ddu ant giogadoris po parti e minimu atrus giogadoris abarrant accanta fincias candu ddu at s obertura de su giogu mentris in ddunu accioccu obertu ruck ddu ant unu o prus giogadoris a camba a deretu toccamentu cun s avversariu candu sa boccia est in terra in s ordinanza in campu a palas de is innantis abarrant is duus mesanus mediani a palas de is mesanus abarrant quattru tresquartus trequarti e a palas de is tresquartus ddu at s estremu estremo s utility back est unu giogadori particolari ca podit fai diversus ruolus de tresquartus is atletas de ogna ruolu in is scolas de tecnica po principiantis imparant a fai s azioni prus importanti su placcaggiu in dduna partìa si podint fai massimu sostituzionis in su rugby union sa varianti prus diffundia in su mundu is rolus de is giogadoris in campu funti is sighentis inglesu italianu sardu ogna meta fata balit cincu puntus sa squadra ca at fatu una meta tenit deretu a una puntada de pei de conversioni o mudanza ca balit duus puntus su carci si donat de sa posizioni e perpendicolari a su puntu aundi s est fata sa meta cicchendi de arziai sa boccia prus in artu de su palu trevessu de sa genna atrus tipus de carcis funti is de castigu e de rimbalzu ca chi arrenescint donant tres puntus a su carci de castigu comenti su de mudanza ddi nanta assentau poitta sa boccia est firma in terra invecis su carci de rimbalzu benit fatu in dduna azioni de giogu a pustis de essi fattu rimbalzai sa boccia in su campu cun is annus su rugby at mudau medas bias su contu de is puntus e po unu pagu de tempus fincias a su mudada peri de paisu a paisu in is primus tempus baliant sceti is mudanzas e is drop e is metas baliant puntu ca naranta goal su tremini try impreau in s inglesu boliat nai propriu ca donada su deretu a provai sa puntada de pei no si podiant tentai carcis a puntu in is castigus custu est istetiu permitiu sceti de su tra su e su di podiat tentai de agatai una genna cun su carci de mark fatu cun sa manera de su drop si tenit deretu a carciai sena fasciugu de is avversarius a pustis de s arregorta de sa boccia primu chi tochit terra a pustis de unu carci up and under avversariu oi si podit fai sceti arregollendu sa boccia in is proprius metrus e de su non si podit carciai in sa genna is puntus furint introdusius a su mancu in s inghilterra in su in su tempus ant a acabai peri poitta est istetiu postu su carci de mark boccia pigada primu de tocai in terra introdusiu in su pesau po contai is puntus in su sa mudada a su mancu po sa rfu inglesa at a essi sa sighenti fincias a su nci furint maneras unu pagu diversas de paisu a paisu de contai is puntus una tradizioni importanti in su giogu de su rugby est su terzu tempus candu acabat sa partìa is giogadoris de is duas squadras s attoppant paris cun is tifosus e a totus is chi ant pigau parti a s arrenescia de sa gara po festeggiai sa partia appenas acabàda sa tradizioni bolit unu rmurgiu cumbidau de sa squadra ca hat ospitau sa partìa s aria de cordialidadi auba si pasant is tensionis de sa partìa est una de is cosas ca brexiant de prus chini ddi pigat parti e prus affascinant chini sihit custu sport de foras su rugby a in italia si giogat de casi annus e su svilupu suu prus mannu s est tentu candu ant cumenciau a s affermai peri a foras de s itàlia giogadoris de scola italiana comenti sergio lanfranchi mario battaglini e paolo rosi in su annu de sa primu coppa de su mundu est toccau propriu a s italia giogai sa primu partia in totu de custa competizioni peri chi iat pigau unapiastada contra sa noa zelanda in su gratzias a totu is girus diplomatcus de giancarlo dondi presidenti de sa federazione italiana rugby s italia imbuccat in su storicu torneu de is nazionis mudandudeddi su nomini in nazionis s martzu po sa primu borta s italia est arrenescia a conchistai unu puntu a foras de domu in su ses nazionis accabbandu paris a cardiff contra su galles su febbraio est un atra data storica po sa nazionali italiana prima bincida a foras in totu azura in su nazioni in murrayfield cun su punteggiu de a su nazioni de cuss annu est nomenau in sa storia comenti su primu cun duus bincidas difatis a pustis de petti duas cidas de s attoppu storicu de edimburgo su de martzu de su sa squadra italiana bincit po a contra sa squadra gallesa in ddunu stadiu flaminio totu prenu cun custa bincida s italia arrenescit a binciri su galles po sa primu borta in sa storia in su ranking mondiali ponendusì a s u postu su martzu de su s italia fait un atra impresa storica bincit in su ses nazionis po sa primu borta in dduna gara grandu tirada is titulatissimus francesus po su martzu de su s itàlia at bintu in su ses nazionis contra sa scotzia s unica sua partia de custa edizioni de su torneu lassandu a sa scotzia e totu sa cullera de linna ca benit binta de is squadras ca perdint totus is partias de su ses nazionis su campionau rugbisticu prus artu est s eccellenza postu in fatu de campionaus nazionalis serie a serie b postus in fatu issus e totu de is campionaus regionalis de serie c e de serie d e is ligas prus piticas dilettantisticas de su duas squadras italianas pigant parti a sa celtic league in sa stasoni ddu ant duas squadras sardas in sa serie a de rugby a s amatori rugby alghero e s amatori rugby capoterra sa a est su campionau de segunda divisioni a suta de s eccellenza est dividìu in duus gironis a e a is primas duas classificadas de de su propriu gironi giogant is play off po andai in s eccellenza intre is film prus nomenaus s ammentant partias de rugby de diversas specialidadis e competizionis funti trasmittias d ogna dii de medas emittentis nazionalis e localis in su mundu inoa arremonaus sceti ca in italia su torneu ses nazionis fudi trasmittiu de sa rai giai de candu is nazionalis ammittias furinti cincu cun su comentu de paolo rosi in segus fincias a s edizioni est istetiu trasmittiu in craru in la cun comentu de cecinelli e mazzariol ma de su is partias de su torneu funti trasmittias in deretta in sky sport e in differia in la gratzias a unu accordiu cun sa rai invecis is partias de su campionau professionali italianu prus mannu benint trasmittias in rai sport satelliti e digitali terrestri e peri in streaming in su giassu sempri rosi iat comentau medas partias de sa nazionali po campionato europeo per nazioni di rugby e est craru ca su campionau mondiali de rugby a est sa competizioni rugbistica prus sighìa e tandu est peri s eventu televisivu prus commerciali segundus de pubblicidadi in sa finali costat tanti dinai ca sceti is multinazionalis si podint permittiri is competizionis tri nations super heineken cup national rugby league e super league funti a su solitu trasmittius de eurosport e sky sport is campionaus mundialis e is prus importantis competizionis de rugby a in su tempus passau funti istetius trasmittius de sky sport e sportitalia custa trasmittit de pariccius annus total rugby programma de un ora condusiu ogna giobia de s ex rugbista de serie a luca tramontin e de sa giornalista daniela scalia is primus edizionis de su tri nations furinti istetias trasmittias in differia de tmc monte carlo ca degaici iat donau a is amadoris italianus sa possibilidadi de biri medas partias in craru rugby a rugby a rugby a su giogu de su rugby serbit meda po educai poita imparat su rispettu po s avversariu e s arbitru imparus ca atrus sport no donant o chi ddu onant non in sa cantidadi ca serbit in prus a sa socializzatzioni a su rispettu de is principius e de is regulas su mini rugby donat s opportunidadi po is pippius de si ponniri facci a pari cun sa aggressividadi insoru e de is atrus in ddunu giogu in particulari sa federazione italiana rugby tenit una parti dedicada a sa promotzioni de su mini rugby in is scolas auba benint attivaus progettus po s educazioni e a sa formazioni de is studiantis s allegat de mini rugby in is piccioccus cun dduna etadi intr e is e is annus est a nai is piccioccus ca giogant in is under su mini rugby in prus est unu giogu ca favoressit sa socializzatzioni e integratzioni podint giogai in squadras amescuradas sia pippius ca pippias in prus peri piccioccus diversamente abilis in is partìas de rugby no benit mai sonada sa canzoni we are the champions de su grupu inglesu queen comenti invecis si fait in medas atrus sport poitta tenit sa fràsia no time for losers no ddu at tempus po chini perdit ca est cunsiderada de arreulu po is avversarius eppuru a pustis de sa finali de su mondiali de rugby de su bintu de s inghilterra custa canzoni est istetia sonada unu corpu si movet de movimentu in caminu chirculare candu si movet in unu chircu sigomente sas dimensiones sunt duos no si podet pius bogare sa fromma vetoriale si sa velotzidade cambiat in intensidade est giamadu su mattessi paremighe puru si sa velotzidade cambiat in diretzione e vessu in sas coordinatas polares su motu est cun una f generàle e r comente su raju de su chircu sigomente su caminu est chirculare sa velotzidade in su raju est sempre nudda in sas coordinatas cartesianas su motu est duncas e fazilmente giamamus velotzidade angulare o pulsatzione s angulu pro unidàde de tempu issa est medida in rad s e s iscriet cun sa litera grèca omega cun sa notatzione de leibniz pro sas derivadas sa velotzidade tanghentziale est sa velotzidade de sa componente in su raju r e iscriende su vetòre logu cun sa litera r sa sardigna est un ìsula de su mare mediterraneu occidentale posta a unos km dae sa peninsula italiana su matessi de sa tunisia unos km dae sa ligùria e dae s ispagna sa terra prus a probe est sa corsica appenas km sa fromma de s ìsula est cussa de unu retàngulu longu de unos km in diretzione ns e unos in sa eo sa punta a n est sa bidda de longone lungoni in galluresu sa de s su cabu teulada sos mares chi l inghìriant sunt su mare tirrenu a e e su mare de sardigna a o s àrea est de ca km s oru de mare de unos km monte po su montigru po su e pianu po su su monte pius altu tirat m punta la màrmora in sa serra de su gennargentu in sa zona centrale tra su nuoresu e s ozastra dae su gennargentu naschet su flumnedosa su segundu fiumene de sa sardigna su tempus tirat a su sicu in istiu e in ierru sa temperadura mèdia est de c cun cambiamentos mannos intre pranu e monte istade e ierru si podet passare de is o a is c su bentu podet esse forte meda ispètzia su bentu estu de no proit pagos mm a s annu cun diferèntzias mannas intre monte e pranu oru de mare e terra aintru bi at finas unu lagu naturale su lagu baratz in su no de s ìsula in territoriu de tàthari e de s alighera sos rìos sunu pagos de n a s su coghinas su mannu de tàthari su temu su cedrinu su tirsu su frumindosa su mannu e su cixerri sos àteros sun rios sicos in parte de s annu su frùmene prus longu est su tirsu chi tirat km e isbucat in su mare de sardinna apustis de aere tocadu sa tzitade de aristanis in sardigna s agatan sas primas istigas de presentzia umana solu dae su neolìticu de cuss epoca est s isfrutamentu de s ossidiana su idru vulcànicu nieddu de su monte arci dae su neolìticu a s edade de su brunzu xix xiii sèculos innantis de cristos sunt nàschidas tzivilizatziones chi connoschimus cun su nùmene de prenuràgicas ca sunt bènnidas innantis de cudda prus manna e famosa de sos nuraghes su perìodu nuràgicu at bidu su cumparrer in sardigna de una tzivilidade peculiare distinta dae construtziones megalìticas ùnicas sos nuraghes matessi sos putos sacros sas tumbas de gigantes ma si podet esser seguros chi su mare est istadu sa bia printzipale chi at muntesu sa sardigna a tzentru de sa tzivilidade mediterrànea podet èssere chi sos chi biviant in sardigna fint issos sa gente de su mare chi timiant sos egitzianos antigos ma est seguru chi dae su mare appet comintzadu a bènnere gente chi chircaiat ràmine prumu trigu e àteras cosas pro faghere commerciu innantis a tottus sos fenitzos chi arribant in ue oe b est casteddu annos innantis de cristu appustis ant fraigadu ateras tzitades tharros nora bithia sulci sant antiogu sas urtimas fint mannas meda ca inie b aiat su minerale chi ddi serviat non s ischit meda de comente fin sas cosas cun chie biviat in sardigna e custos fenitzos ma issos abbarraiant accanta de su mare e chircaiant de istare in accordu con sa gente autoctona sunt bistados sos fenicios a iscriere a primmu su lùmene sardigna in d una preda chi est in su museu archeològicu de su castrum de casteddu si podet narrere chi issos non impreaiant sas bogales cando iscriiant paret chi comente s est passadu dae sos fenitzos de su libanu a cussos chi bivende in africa sunt nados punicos carchi cosa siat cambiada ca custos fint peus e cheriant fàghere sos meres in custu tempus sa sardigna fit puru una base milidare de sos punicos ca sas naves issoro dae cartàgine e su portu de capu malfatanu accanta de teulada serraiant in d una morsa su mare mediterraneu e nemos podiat passare appustis de sa segunda gherra pùnica arribant sos romanos e po sèculos meda sa sardigna abbarrat romana e diventat sa dom e trigu de roma sas tzittades accanta e su mare sunt semper prus mannas mea es seguru chi sos romanos non bi l apent fatta a romanizzare sa barbagia sun arribados a fordongiani forum traiani austis augustus ma inie sun abbarrados cando roma est rutta sun arribados sos vàndalos chi teniant puru sa parte de africa chi est acanta acanta a sa sardigna ippona chi oe si narat annaba in algeria est sempre istada prus acanta a casteddu de onzi tzitade italiana in carchi manera sos romanos de oriente sos bizantinos in sardu aregos nde giàgarant sos vàndalos e pro chimbichentos annos abbarrant in sardigna a sa fine si nd andant ma lassant famìllias nobiles chi sunt sas chi ant a andare a cummandare in su perìodu de is giuigados de sos aregos abbarrant sos santos e sos lùmenes costantinu bachis chìrigu pro narrere de ammentare chi sos aregos comente sos atteros romanos no bi l apent fatta a intrare in barbagia e comente sos àteros ponent su dux militaris in fordongiani pro chircare de firmare sas bardanas de chie biviat in sos montes de interessu mannu sos sèculos intra su ix e su xv d c cando s est isboligada sa tzivilizadura de sos giuigados bator rennos autòctonos de traditzione romana no feudale nàschidos dae s isolamentu de sa sardigna in sos sèculos de su domìniu àrabu de su mediterràneu sos sèculos viii ix d c in s annu sos aragonesos conchistant casteddu cun s agiudu de su giuigadu de arbaree boghende a foras sos pisanos est sa nàschida de su rennu de sardigna dae su a su cun fases divressas addurat sa gherra intro de su rennu aragonesu e su giuigadu arbaresu s ùrtimu abarradu de sos bàtoro rennos sardos antigos pessones de importu de cuddu perìodu de gherra e pestilèntzias sunt su giùighe arbaresu mariane iv e sa fìgia sua eleonora eleonora de arbaree in su s ùrtimu giùighe guillermu de narbona bendet su tìtulu giuigale a su re de aragona pro chentumìgia fiorinos de oro abarrat unu rennu solu in s ìsula su rennu de sardigna prima cadelanu e a pustis ispannolu cun sos cadelanos e sos ispannolos sa sardigna connoschet su feudalismu e s abarat pro sèculos isulada e a fora de s istòria in su sa corona colat in conca a sos ducas de savoia chi in custa manera si faghent res de importu suta sos piemontesos su perìodu revolutzionàriu de sos annos cun unu protagonista mannu giomaria angioi su rennu de sardigna durat cun totas sas prerogativas suas fintzas a su cando su re càralu albertu cuntzedit s unione perfetta cun sos istados continentales de su rennu in su a pustis de sas duas primas gherras de indipendèntzia italiana e de sas conchistas garibaldinas mudat nùmene in rennu de itàlia in su sèculu de binti sunt de ammentare sos fatos de sa brigata tàtari in sa prima gherra mundiale dae chi s est ischidada torra s identidade e su natzionalismu sardu de su est sa nàschida de su partidu sardu de atzione fundadu cun àteros dae emìliu lussu in sos annos ant picadu comintzu fatos noos est istada bogada sa malària gràtzias a su dinare de sa fundatzione rockefeller e custu est istadu unu fatu bonu pro sas populatziones de sas marinas e su turismu in su matessi tempus sunt istadas impostas però sas tzerachias militares mìgias e mìgias de ètaros leados a sas atividades econòmicas e postos suta sa cumpetèntzia militare de sa nato e de sos americanos de sos annos imbetzes est su pranu de rinàschida una leze de s istadu italianu chi cuntzediat dinare meda pro fraigare industrias mannas in sardigna gai sunt nàschidos sos polos chìmicos in otana portu vesme e portu torres e sas rafinerias in sarroch ma a pustis de tantos annos si podet narrer chi est istadu unu faddimentu cumpretu unu faddimentu econòmicu ambientale e sotziale puru ca sos problemas de sa modernizatzione de sa sardigna sunt abarrados bell e totus e nde sunt nàschidos àteros noos sa sardigna est una de sas regiones autònomas a istatutu ispeciale de itàlia sa sardigna est s ùnica regione de itàlia imparis cun su veneto chi sos bividores hant de manera ufitziale su nùmene de popolo dadu dae su parlamentu italianu assentada in sa costitutzione de sa repùbrica italiana est nàschida in su sas primas eletziones sunt istadas fattas in su oe su presidente de sa regione est frantzìscu pìgliaru sa regione tenet provintzias provìntzia de aristanis cap aristanis provìntzia de su campidanu de mesu cap seddori e biddexidru provìntzia de carbònia igrèsias cap carbònia e igrèsias provìntzia de casteddu cap casteddu provìntzia de nùgoro cap nùgoro provìntzia de ogiastra cap tortuelie e lanusè provìntzia de tàthari cap tàthari provìntzia de terranòa tèmpiu cap terranòa e tèmpiu sa sartiglia aristanis su redentore austu nùgoro sa essida de sos candaleris la faradda di li candareri austu tàthari sa essida de sos candaleris austu nùivi sos martires turritanos portu turre sa festa de santu simpriziu maju terranòa sa festa de sant efisiu maju casteddu sa die de sa sardigna festa de su populu sardu s isula est portada a nùmene pro sas localidades turisticas suas e intra custas podimus amentare sa costa smeralda sa tzitade de terranoa olbia e totta sa gallura sas isulas de sa madalena e caprera sa tzitade catalana de s alighera pro sas calas ispantosas de s ozastra incastradas in sas falèsias calcàreas artas cala goloritzè cala luna cala gonone e puru pro s internu sou e in particulare su gennargentu in sos ùrtimos annos in su sud ant fraigadu paritzas locandas e sìtios turìsticos a se crabonaxa e muraera a so santa margarida de pula chia interessantes pro su turismu s archeologia sas ìsulas de s arcipèlagu sulcitanu santu antiogu e san pietro in custu arcipèlagu in su perìodu maju làmpadas faghent oe galu sa pisca de su tunnu ruju tunnus tynnus cun sos brancos de tunnos chi benint dae s atlànticu in fase riprodutiva su judicadu de gaddura fiat unu de sos bator judicados chi partziant sa sardigna sas primas testimonias de s esistèntzia sua remontant a su de sèculos fiat intre sos judigados su prus a norte e teniat capitale in cìvita oe narada terranoa lacanaiat a ponente cun su giuigadu de torres a sud este cun su giuigadu de arbaree a sud cun su giuigadu de càlaris sa ruta sua fiat acontessida in su is orìgines suas sunt acàpiadas a s istadu de abandonu de s ìsula in sa segunda metade de su de sèculos cando sos guvernadores locales aiant pigadu pòdere de soberania de sos primos guvernadores intre su de e su de sèculos no abarrant regìstros e sas fontes subra de sos primos giùighes sunt pagu pretzisas segundu g b fara de rebus sardos torinu su primu giùighe reconnotu si diat nàrrere manfredi galu biu in su e sighidu dae baldu o ubaldu mortu in antis de su e de unu costantinu biu in su chi fiat indentificadu cun una lìtera de paba grigòriu vii datada a su atualmente si creet ca giai sos primos guvernadores diant pòdere èssere pisanos e costantinu membru de sa famìllia gherardesca a sa ghia de su logu s agataiant su re denominadu giùighe e unu cussìgiu deliberativu e sa corona de logu su giuigadu s isterriat a longu a longu de s area de costera norte orientale de sardigna imbatende a sa màssima istèrrida in su de sèculos cun unos km cuadrados de subrafache is bividores sunt istimados èssere istados unos sa capitale fiat cìvita pesada subra sas ruinas de s antiga tzitade de olbia su cale nùmene est atestadu pro sa prima borta in su su palatu giuigale e sa capedda palatina de santu paulu s agataiant in atuale corso umberto inghiriados de muros turres e portales chi galu si podiant in parte intretzare fintzas a primìtziu de s otighentos si ipotizat ca sa corte de su judicadu si mudaiat intre sos tzentros majores de sas curadorias de su rènniu mancari non siat tzertu is casteddos de pedres e de sa paulatza istaiant a defensa de cìvita sunt istadas residèntzias giuigales sos casteddos de baldu e balaiana in is intorinos de logusantu comente fintzas tèmpiu in ue galu oe in die s agatat sa domo de nino visconti e su casteddu de sa fava in pasada sos giùighes de gallura fiant tumulados in sa cripta de sa capedda palatina de santu paulu in cìvita e in sa basìlica de sennora nostra de logusantu is viscontis in santu frantziscu de pisa e s ùrtimu soberanu nino in santu frantziscu de lucca su territòriu de su giuigadu fiat partzidu in duas diòtzesis cun seas de obispadu in cìvita e in garteddi a primìtziu dipendentes dae sa santa sede e dae su sutapostas a s achibiscamu de pisa sa diòtzesi de cìvita fiat eredera de s antiga diòtzesi de fausània documentada dae su de sèculos e chi probabilmente costituiat sa base pro sa formatzione de su giuigadu fintzas a su cun denominatzione de episcopatus gallurensis ammuntaiat su territòriu giuigale intrenu su patronu fiat santu simplìtziu primu protopìscamu de fausània a chie fiat dedicada sa seu de cìvita s istemma fiat s imàgine de unu cabone ùrtimu giùighe de gallura fiat nino visconti in su sa fìgia giuanna bantaiat petzi tìtulu nominale e aiat a pustis tzèdidu sos deretos a su frade concoinu sennore de milanu atzone visconti s arèntzia de chie aiat renununtzidu in favore de sos soberanos de aragona in època romana òlbia fentomada fintzas che ulbia o ulpia aiat rapresentadu unu munitzìpiu de importu econòmicu mannu pro sa sardigna e su portu afiantzaiat cuntatos istrintos cun su de òstia e cun sa capitale imperiale s interiore setentrionale fiant antimes bìvidu de populatziones definidas corsas chi cun sas populatzione de sos balares chi dd istaiant a curtzu de de sos ilienses non fiant cumpletamente sutamìtidos e diant fatu fatu chircare de arrobare sas terras prus saliosas segundu da traditzione agiogràfica in su suta diocletzianu in òlbia bi fiat istadu su martìriu de su protopìscamu simplìtziu cun sas lòmpidas vandàlicas intre su e su p c sa tzitade romana fiat ruta in desgràtzia su portu distruidu e fiat sighida una fase de incuida econòmica e demogràfica in su s imperadore bizantinu giustinianu i aiat torradu a conchistare sa sardigna a sos vàndalos in su de sèculos resurtant atestadas in sa gaddura interiore prus aspritza formas de vida eremìtica dae parte se sos santos nicolau e tranu in sos intorinos de logusantu in su paba grigòriu su mannu cun s obietivu de promòvere sa vangelizatzione de sardigna e de còrsiga si fiat indiritzadu a su pìscamu de càlaris pro ordinare vitore pìscamu de sa sede de phausània locus intra provinciam sardiniam probabilmente pagu prus a s interiore de sa tzitade romana chi fiat descrita dae diora bagante unu sèculu in antis in su in sardigna fiant atestadas is solas diòtzesis de càlaris sulcis forum traiani sanafer e turris lybissonis s amministratzione in s ìsula in su perìodu bizantinu fiat lassada a sas figuras de su praeses naradu fintzas iudex insulae o iudex provinciae autoridade giuditziària e amministrativa cun sede in càlaris e de su dux magister militium autoridade militare cun sede in forum traiani chi in su de sèculos si fiant fùndidos in sa sola figura de su iudex sardiniae giùighe o arconte con sede in càlaris càrriga chi fiat intregada a sas famìllias imparentadas de sos lacon e gunale e chi dae sa metade de su de sèculos suta apretu de sas lòmpidas àrabas in su mediterràneu de ponente chi dae su aiant comintzadu a interessare s ìsula ischirriende dda cummertzialmente e politicamente dae costantinòpoli e sa dificultade in sos relatos cun s impèriu diant mandare membros de sa famìllia a gestire is bator tzircuscritziones printzipales cun chi aiant partzidu s ìsula is logusalvadores lociservator agiuntu a pagu a pagu s autònomia e cumandende in logu de s autoridade tzentrale de trassa bizantina aiant assumidu issos e totu tìtulu de iudex loci o iudike de logu dende progressivamente vida in su de sèculos a s edade giuigale cun s iscontzu de s impèriu bizantinu e suta menatza de invasione musulmana sa sardigna si fiat torrada a organizare in bator entidades istatuales autònomas pighende a modellu sa partzidura amministrativa bizantina chi probabilmente sighiat sa trassa de is primas e prus antigas diòtzesis paleocristianas e de sos munitzìpios romanos su giuigadu de gaddura depiat èssere su prus pòburu e prus pagu populadu de sos bator ma fiat fintzas su chi geograficamente s agataiat prus favoridu dae sos relatos cun sa còrsiga chi dd istaiat a costadu e cun sa penìsula italiana de sa gaddura artu giuigale no est abarrada peruna fonte documentale e sa gestione e su cuntrollu de unu territòriu tanti istèrridu cantu pagu populadu depiat èssere particularmente complicada su ligamene cun bisàntziu in cuss època si fiat fatu esclusivamente ideale foras pro sos costùmenes religiosos su judike comente in sos àteros rènnios teniat una càrriga chi ddi beniat in parte pro deretu ereditàriu is prus antigos giùighes sardos nodìos parent pertènnere totus a sa famìllia lacon chi probabilmente aiat otentu su pòdere amministrativu in perìodu bizantinu e in parte pro cunfirma eletiva pro contu de sos majorales chi beniant a èssere sas autoridades religiosas e sas classes prus artas segundu sa traditzione romana de sos praesides si ipotizat ca sa corte giuigale si mudaiat intre sas biddas majores de sas curadorias pro bi pòdere amministrare sa giustìtzia in cudd època depiat èssere galu presente unu casteddu sede de sas autoridades bizantinas chi fiat istadu torradu a acontzare che residèntzia giuigale e segundu sa traditzione bizantina s obispu e totu depiat tènnere unu rolu importante in s amministratzione de sas biddas e de sa giustìtzia a pustis de una relativa apaghiadura chi diat èssere durada dae su intre su e su sa sardigna comente su restu de su mare tirrenu aiat dèpidu acarare medas lòmpidas musulmanas in su sa flota pisana aiat cumpridu unu sachìgiu a manu de sa costera orientale de s ìsula afrachende a cìvita e a s ogiastra in sos cales territòrios si fiant probabilmente acussorgiados piratas musulmanos remontat probabilmente a custu perìodu sa mudàntzia o sa fraigadura de una residèntzia giuigale aternativa in sa gaddura interiore in su casteddu de balajana in is intorinos de logusantu in abbrigu dae sas lòmpidas àrabas sa traditzione cheret chi custu siat istadu da sede de sos primos giùighes e pro sa matessi resone in su giuigadu de torres sa capitale fiat mudada dae torres a àldara intre su e su su dugone àrabu mujhid al mir musetu aiat proadu a invàdire sa sardigna e aiat conchistadu manna parte de su campidanu in sa batalla fiat mortu s arconte salùsiu giùighe de càlaris s atacu de musetu a sas costeras de sa toscana e a sa tzitade de luni aiat cumbìnchidu pisa e gènova a s alliare apressurados dae su paba beneitu viii e de s imperadore pro liberare su tirrenu de sas bardanas musulmanas in su pisa e gènova aiant liberadu sa sardigna dae sa menatza musulmana e aiant induidu musetu a si nche fuire sos giùighes sardos apentzamentados pro su riscu de atacos noos aiant istrintu alliàntzia cun sas duas repùblicas marineras sas cales aiant comintzadu a s interessare a s ìsula a primìtziu pro otènnere mandos cummertziales e a pustis pro s intrusire in su guvernu e intrare in sas dinastias giuigales a pustis de s iscisma mannu intre crèsia romana e sa de oriente de su in su su paba grigòriu vii aiat imbiadu una lìtera cun sa cale torraiat a afirmare sa suprematzia polìtica pontifìtzia subra sos bator giuigados sardos in custa epìstula indiritzada a sos giùighes sardos pro ddos invitare a si sutamìtere a sa crèsia de roma in riferimentu a constantinus gallurensis cumparent pro sa prima borta sa denominatzione gallura e su primu nùmene de unu giùighe gadduresu costantinu in sa segunda metade de su de sèculos is giùighes chirchende de no si pònnere in cuntierra cun sa crèsia romana aiant abandonadu su tìtulu de arcontes e aiant favoridu s acusorgiadura in s ìsula de sos mòngios benedetinos dae montecassino e de santu vitore de marsìllia in gallura a pasada larathonos in terranoa surrache in lungone e corte in durgale pro remprasare su ritu romanu a su gregu mancari in aberta cuntierra cun sas posiduras obispales locales chi si oponiant a sa ispainadura de su monacadu e a sas pretesas de roma in garteddi in sa crèsia de santa maria de turris a pustis divènnida santu cristos s agataiant sos vitorinos e sos màngios de sant onoradu de lerinu chi aproliant comente sos vitorinos dae sa proventza petzi su giùighe nou torchtor de zori aiat assuntadu posiduras filoimperiales e aiat apoderadu su cleru locale cosa chi ddi fiat bàlida s iscomùniga dae parte de paba urbanu ii a sa segunda metade de su de sèculos remontat su primu fraigu de sa basìlica de santu simplìtziu chi s agataiat in su retroterra a foras de su burgu muradu e discretamente a tesu de su mare segundu modellu romànicu parìvile a su de sa basìlica de santu gaine in torres intre su e su s antiga diòtzesi episcopatus gallurensis chi tocaiat a su territòriu intrenu giuigale fiat partzida in sas diòtzesis de cìvita e in sa de garteddi in su fiat cumparida pro sa prima borta sa denominatzione de cìvita o kivita fortzis torrada a èssere ocupada a pustis de unu temporàneu abbandonu in su pisa aiat ordingiadu unu imbiu mannu a chi aiant pigadu parte numerosos istados italianos e is giuigados sardos ma non gènova ghiada dae su capitanu generale de sos pisanos su conte gherardu caetani de terriccio contra sos àrabos acussorgiados in sas ìsulas baleares e sas naves suas partidas dae pisa unas galeas aiant atregadu in santa reparada in sas bucas de bonifàtziu in antis de fàghere atapa in torres apoderados de su giùighe galluresu itocor de gaddura chi aiat comomai afortiadu s amistade cun pisa cun s incomintzu de su de sèculos is giuigados bàrios si fiat afainados in mandos e esentziones pro sos mercaderos pisanos e donatziones a s òpera de santa maria de pisa in sa prima metade de su de sèculos fiat probabilmente cumpletada sa seu romànica de santu simplìtziu chi presentaiat elementos istilìsticos de su romànicu toscanu e lombardu fiat tando archipìscamu villanu gaetani villanus probabilmente de orìgine pisana in su fiat fintzas atestada una perrica intre su giùighe costantinu ii e sos fìgios de s antetzessore pro su possessu de su casteddu de balajana ci depiat probabilmente rapresentare una residèntzia giuigale istiale fatu mentovadu in su condaghe de santa maria de bonàrcadu insu pro atrimingiare sas cuntierras intre pisa e gènova subra sos possedimentos in còrsiga paba innotzèntziu ii aiat elevadu a gènova che sede de archidiòtzesi de su su norte de còrsiga de mariana nebbio e accia a prmìtziu indipendentes dae pisa e chi costituiant su fundamentu de s intrusida genovesa de s ìsula mentras pisa aiat mantentu cuntrollu de aleria ajaccio e sagona a compensu de sa pèrdida in su sas diòtzesis de cìvita e garteddi a primìtziu dipendentes de sa santa sede fiant sutapostas a s archipìscamu de pisa in sa segunda metade de su de sèculos teniat comintzu su recùperu de su portu de cìvita su prus a curtzu in sardigna a sa penìsula italiana in su de bator tres de su de sèculos fintzas su casteddu de balajana fiat afortiadu e dodadu de sa capedda palatina de santu lenardu in sos intorinos in sa biddighedda de santu istèvene fiat fintzas realizadu su mannu palatu de baldu mannu m e cun aposentos retangulares dispostos a inghìriu de unu corrale mannu cun unu palatu de tres prantas cun tècnica de fraigadura chi fentomaiat sa de sas crèsias romànicas in custos casteddos residèntzias istiales giuigales aiat bìvidu fatu fatu sa giuighissa alena cun su maridu lamberto visconti de eldizio su fìgiu issoro ubaldu cun adelàsia de torres pro si nche fuire de sa basca de cìvita a cara de su alena de lacon aiat eredadu su giuigadu galu minore de edade cun s amparu de sa mamma odolina in sa cumproada de si fàghere mere de su rènniu fiat corteada dae pretendentes numerosos mandados dae pisa gènova e dae su paba innotzèntziu iii intre chie gulliermu malaspina trasamundu de segni itocor de torres e a ùrtimu su pisanu lamberto visconti di eldizio chi dd aiat cojuada contra sa voluntade de su paba chi aiat pronuntziadu una iscomùniga custu fiat divènnidu giùighe de gallura dende comintzu a su perìodu de su domìniu de sos viscontis a cunsighidu de custos acontessimentos in su comita de torres aiat ocupadu cìvita pro si retirare prus a tàrdiu dae sa gaddura sa polìtica de ispainadura pisana cumandada dae lambarto visconti si fiat indiritzada fache a sud e si fiat annesionadu sas terras de sas seculares abadias de girifai sa giurisditzione de girifai fiat ingastada intre sos bator giuigados chi fintzas a tando nde aiant respetadu s autonomia lamberto visconti ddas aiat dadas in propiedade a su pìscamu barone de garteddi e aiat tiradu in antis punnende a sa conchista de su giuigadu de càlaris intre su e su in cìvita e orosei fiant lòmpidos sos cònsules de sos mercaderos pisanos istitutziones cunsolares chi rapresentaiant sos mercadors e sa madrepàtria e si fiat cunsolidadu su burgu de cummèrtzios in is intorinos de su portu is pisanos de lamberto visconti aiant ocupadu durgali e nde aiant afortiadu su castrum in su sos giùighes ambaduos pisanos de gaddura giovanni visconti e de arbaree gulliermu de capraja aiant declaradu gherra a su giùighe de calaris chianu de massa chi si fiat alliadu cun gènova a segus de sa vitòria su giuigadu de galllura aiat azuntu sa màssima istèrrida assotziende nche cun sa partzidura de su de càlaris in su parte de sas barbàgias s ogiastra gipi e su sàrrabus dae su si fiat remarcada sa contraposidura intre su giuigadu de gaddura in manu a sos viscontis de parte guelfa filoimperiale e su de arbaree de marianu ii de bas serra apoderadu dae sos ghibellinos in su matessi perìodu fiant megioradas sas afortigaduras de su rènniu cun sa fraigadura de turres numerosas comente sa fortalesa de su casteddu de padres de chi si tenent novas intre su e su in perìodu impretzisu fiat fintzas trasportadu a pisa s arcale in granitu de su templu distruidu de cèrere chi remontaiat a su p c chi fiat a primìtziu ingastada in sa fatziada meridionale de sa seu e in tempus afatante posta in su campusantu monumentale in sa segunda metade de su dughentos suta poderiu de sos visocontis subras sas rastas de s antiga tzitade romana ma lassende nde a foras sa seu de santu simplìtziu fiat nàschidu su burgu mercantile nou terra nova su topònimu de cìvita at a abarrare petzi pro inditare amministrativamente sa diòtzesi tzitade murada cun sas classes de mercaderos e artesanos e chi aiat batidu una importante crèschida econòmica a su tzentru e a sos intorinos suos giovanni visconti sighidu a su fradile ubaldo fìgiu de alena e lamberto aiat cojuadu adelàsia de torres chi fiuda aiat proadu a ddi sighire cun su segundu maridu enzo de isvèvia in su fiat bandiadu dae su comunu de pisa derrotadu in sa regione de sa trexenta e su gipi dae sas tropas pisanas ghiadas dae anselmu de capraja su corsu e in su ddi fiant cunfiscados totu sos benes e fiat mortu in batalla in toscana in su unu annu in antis chi pisa firmaret su tratadu de paghe cun sa lega guelfa torrende nde a amìtere sos cumponentes a pustis fiat artziadu a su pòdere de nuno visconti ùrtimu giùighe regordadu dae dante alighieri in sa divina commedia impare a su vicàriu suo su para gomita issu a segus de otènnere tìtulu de podestade de pisa fiat bandiadu e disterradu dae sa tzitade toscana contra chi promoviat propostas numerosas a custu perìodu remontat fintzas s abitare de sas cortes sardas de su literadu giròlamo terramagnino dae pisa a pustis de sa morte de nino visconti in su dae su sa gallura fiat acometada deretamente a pisa peri unu vigheri su subrabìvidu giuigadu de arbaree nde diat ocupare però sa barbàgia de vitzi e su monteacutu chi fiant istados sutraidos a s ispèdridu giuigadu de torres pagos deghes annos a in antis mentras chi sos dòrias aiat ammanniadu is poderios suos a manu de anglona e a sa curadoria de balajana cun unu atu de fortza in su paba bonifàtziu viii aiat imbestidu su re giagu ii de aragona de s inèditu rènniu de sardigna e còrsiga terranoa comente fintzas orosei fiant chintadas dae sos pisanos de muros sunt difatis fentomadas che castrum nde fiat promòvida sa crèschida demogràfica e fiant passadas de s istatus de burgos sennoriles a su de comunos cun podestade pròpiu camerlengos e notajos mancari sutapostos a su poderiu pisanu quasi civitas liberende si dae manna parte de sos intremedios de sa famìllias giuigales e de s autoridade obispale in paris tempus fiant potentziados sos portos de terranoa orosei santa reparada posada e santa lughia s evolutzione fortzada si fiat interruta pro efetu de sos acontessimentos istòricos giai intre su e su beniant sinnialados s istadu de digradu de terranoa e de sos muros suos sa fuida de sos bividores sa cussighente crise demogràfica e sa falta de seguresa cun sa conchista aragonesa de su si fiat concluida definitivamente s istòria de su giuigadu e in su terranoa matessi giai in dificultade pro sas perricas interiores aiat suportadu una lòmpida grae de sos genovesos chi ddi aiant posti fogu e dd aiant ispoulada su casteddu de pedres in su resultaiat intregadu a s amparu de unu para de s òrdine de santu giuanne de gerusalemme e intre su e s agabbu de su s culu fiat passadu fatu fatu una bosrta in manu aragonesa e un àtera in manu arborense in su repatimiento de cerdea de su terranoa a pustis de unu perìodu longu de gherras rebellias e pestas contaiat a penas cabos de famìllias sugetos a imposiduras fiscales paris a una populatzione non superiore a bividores a pustis de unas deghinas de annos de continuidade cun sa metade de su terschentos sos aragonesos aiant fratzionadu sa gallura giuigale in entidades amministrativas bàrias determinende sa definitiva ischirridadura de su territòriu giuigale intre s odierna gaddura e sa bàscia gaddura s atuale baronia cun epitzentru in orosei si fiat realizadu in custu momentu su prenu isvilupu de sos duos tzentros chi dd istaiant a curtzu tèmpiu e calanzanos tando tempiu e calanjanus in gemini respetivamente is duos tzentros prus importantes in cuss època comente totu sos giuigados su rènniu de gaddura fiat amministrativamente partzidu in curadorias formadas cadauna de unas cantas biddas dipendentes de unu cabulogu in ue teniat sede su curadore chi s ocupaiat de s amministratzione locale cumposta de funtzionàrios bàrios maiores faghiant istoricamente parte de su giuigadu de gaddura is curadorias e is biddas de carbònia o crabònia in italianu carbonia est una citadi sarda uficialmenti comunu o municìpiu italianu cun bividoris posta in sa parti meridionali e ocidentali de sa sardigna su nomini suu inditat su logu o sa terra de su craboni testimòngiu de sa vocatzioni mineraria sua sa citadi est nàscia in su a km a ocidenti de casteddu mannu po mori de s atividadi minerària aviada dai su regimi fascista in is annus de s autarchia carbònia fiat pesada acanta a sa minera de serbariu ponendi asuta de s amministratzioni sua su comunu omònimu istituidu in su sèculu xix chi immoi est unu cuartieri meridionali e orientali de sa citadi arrutu su regime fascista e spaciada s atividadi minerària carbònia est dibentada unu centru de servibtzius po su territòriu ponendi in sa basi de s economia sua pruscatotu is setoris tertziàriu e industriali donendi traballadoris medas a sàrea industriali de portuvesme in su comunu de portuscusi carbònia est situada in sa parti meridionali e occidentali de sa sardinia in sa stòrica regioni de sa maurreddia aundi est su principali centru urbanu posta casi a km a ponenti de casteddu in un area unu tempu paludosa e pustis bonificada in su periodu de sa costruzioni de sa cittadi sa morfologia de su territòriu est in bona parti cun pranus cun pagus rilievus de altitudini modesta inferiori a is metrus de custus monti sirai de aundi si podit ammirai unu panorama de sa baia de s ìsula de sant antiogu monti crobu monti lioni e monti rosmarinu su monti prus artu in su comunu est su monti de santu miali in italianu san michele arenas artu m s l m de custu monti accanta de i ruinas de sa cresiedda de santu miali forzis cun origini bizantina ma de giai scumparia si podit ammirai un mannu panorama cun casi tottus is comunus de sa maurreddia eccettu gonnesa e teulada carbonia po cumenti est posta geograficamenti donat puru sa possibilidadi de arribai in is logus de su mari in minutus scetti s istòria de carbònia est s istòria de is menas o mineras de craboni e de is minadoris carbònia est stètia costruida in dus annus scetti po recabai da is mineras de sa zona sa prus manna parti possìbili de craboni sa minera prus importanti cudda de serbariu est stètia imperada po tottus is annus de sa segunda gherra mundiali e fintzas in is primus annus a pustis de sa gherra cun su passai de is annus su craboni est stètiu imperau sèmperi prus pagu fintzas a candu sa minera de serbariu est stètia serrada in su una borta serrada sa minera de serbariu est stètia abbandonada e tottus is edifìcius e is istrumentus si funt arruinaus po meritu de is finantziamentus donaus dae sa unioni europea sa minera de serbariu est torrada hat essi cumenti fiat e oi si tzerriat centru italianu de sa cultura de su craboni aintru de sa minera oi s acattant su museu de su craboni e su museu paleontologicu paleo ambientis sulcitanus o de sa maurredia aundi funt espostus medas repertus de su tempus antigu a crabònia ci funt puru su museu archeologicu de villa sulcis de pagu tempus torradu a nou e su parcu archeologicu de monti sirai chi donant sa possibilidadi de conòsciri sa civilidadi fenìcia e cudda pùnica ma s istòria de carbònia est prus antiga puru is repertus accattaus a su carroppu de sirri cumenti puru cuddus de is domus de janas de cannas de sutta in sa localidadi medau sa grutta a pallas de cursu iglesias monti crobu e cortoghiana faint pensai ca s hòmini hat bìviu in su territòriu de carbònia giai da su vi millènniu innanti de cristu po cuddus chi aggradessint s istòria prus recenti si cunsillat de andai a biri sa cittadi chi est unu bellu esèmpiu de s architettura ratzionalista de su cumenti demostrant is edificius postus in pratza roma comenti sa crèsia su comunu su campanili is attrus ancora a urtimu regordaus is importantis strutturas nàscias po hospitai is attividadis sportivas cumenti su palazzettu de su sport sa piscina e is attrus logus a su sport dedicaus a carbònia ci funt puru medas logus dedicaus a sa cultura cumenti su teatru centrali sa biblioteca sa mediateca e attrus logus puru chi fainti de carbònia una cittadi culturalmenti ricca carbònia tenit puru una ricca traditzioni enogastronomica chi mesturat is traditzionis de sa pastorìtzia e de sa pisca non si podit scarèsciri nimancu su binu bonu de sa sardigna comenti su carignanu o carinianu corona de cittadi medaglia d argentu o pratta a su mèritu civili fordongianus est una bidda antiga e rica meda de istòria de su barigadu sa bidda est de orìgine romana e si giamaiat forum traiani est abitada de ànimas e sa prus parte triballant traballant in sa pastoria e in sa messarìtzia ma su triballu traballu chi at fatu fordongianus famada in su mundu est sa perda de trachite chi si prestat po s alasciamentu de totu is domus po is pratzas e is crèsias sa genti benit numerosa in custa bidda po biri is famadas termas romanas inue s abba arribat a sa temperatura de s ospidàgiu de is fordongianesus si podit biri su bintunu de austu po sa festa de santu lussùrgiu recurrèntzia meda sentida in sa bidda chi in sa processioni acumpàngiant su santu cun is cuaddus in sa crèsia de monti chi pigat su lùmini de su santu patronu de pagu tempus est naschiu unu centru termali chi pigat s abba de is termas po sa cura de su corpus e chi at fatu de fordongianus su centru po sa riabilitatzione de is malàidus no mancat s arti de sa mùsica coltivada de sa gioventude fordongianesa est naschiu unu grupu tzerriau hypsia in arregordu de is orìginis antigas de sa bidda agiudu comuni foghesu est una bidda de sa provìntzia de nùgoro s agatat a metros in pitzu su mare e jughet bividores perdasdefogu est unu nòmene cumpostu de tres faeddos perdas de fogu in limba sarda bolet nàrrere siat carbone siat pedras pro fàghere su fogu o finamentas perdas chi ghetant fogu est a nàrrere diamante is abitantes in limba issoro tzerriant sa bidda cun su nòmene de foghesu dae custu nde benit su nòmene de is bividores foghesu masch sing foghesa femm sing foghesus masch plur e foghesas femm plur is abitantes in italianu si narant foghesi o foghesini nòmenes de rios e bighinados de foghesu piss e tacu s argidda perd e palassiu sa mura gessa s antonalai s orgioledda su cucuru e sa furca is orgiolas su mont e s argidda sa serra maraidda santu serbestianu santa barbara su cungiau de is morus frùmini funtana e mariarraspa abbamessi su runcu su tac e s olu su nuraghe sa domu è s orku martinusala sa peddi e cani tueri arruin e puligi fumia de mancant medas de agiùnghere juanne maria angioy o giovanni maria angioy nàschidu in bono in su est istadu unu polìticu rivolutzionariu indipendentista e patriota sardu at ghiadu sos motos rivolutzionàrios sardos contra a su feudalesimu e a pustis de su degolliu de su movimentu est istadu custrintu a s esìliu in frantza in ue est mortu in sa tzitade de parigi in su giuanne maria angioy est nàschidu in bono is babbos fiant de is printzipales de sa bidda issos si nche moriant cande giuanne fiat minoreddu ma is parentes de giuanne aiant asseguradu una educatzionie pro giuanne maria aiat istudiadu in tàtari e a pustis de s universitade fiat diventadu professore in sa facultade de lege in casteddu cando fiat giòvanu meda a pustis angioy fiat diventadu unu abogadu e a sighire giugi de s audièntzia reale s audièntzia reale reale udienza fiat una istitutzione chi teniat su podere de sa giustìtzia in su regnu de sardigna angioy fiat unu bonu imprendidore puru aiat criadu una fràbbica de berritas e aiat isperimentadu tzertos cultivos de cotone in sa vida sua iat ammuntonadu unu patrimoniu mannu chi issu curàt cun giuditziu angioy leat dinare a prestitu ma fiat generosu puru aiat donadu una arrenda a calincunu predechi teniat bisongiu in sa fatzada de su munitzìpiu de bono si leghet in sardigna puru fiant arribbadas is ideas chi aiant animadu sa rivolutzione a seguru angioy aiat lèghidu is ideas de is grandu entziclopedistas voltaire montesquieu e de rousseau in sa burghesia sarda chi si fiat fraighende in cussos annos tzirculaiant ideas a manera clandestina opuscolos e pamphlet politicos frantzesos o de ispiratzione rivolutzionaria is ideas de sa rivolutzione frantzesa aiant infulentzadu meda su pensieru de angioy ca fiat cumbintu de dèpere gherrare contra a sa tirannia in cussu tempus in sardigna nche fiat sa tirannia de is savoja a dannu de is sardos vittorio amedeo ii di savoia aiat retzidu sa sardigna in cambiu de sa sitzìlia cun su tratadu de s aia freargiu de su diventende su de deghesete re de sardigna a inaugurare su regnu nou aiat imbiadu su luogotenente suo a pustis vice re filippo guglielmo pallavicini barone de saint remy propriu su feudalèsimu fiat su grandu male pro sa sardigna fiat unu sistema ca si basaiat a pitzus de s isfrutamentu de is suditos penalizaiat s unica fonte de rèdditu de sa sardigna sa massaria in cussu periodu s isula fiat pratzida in feudos a parte is tzitades regias casteddusardu tàtari s alighera bosa aristanis igresias e casteddu ca fiant esentadas fintzas de su periodu ispagnolu a pagare is datzios feudales e artas meda fiant is renditas dèpidas a is archibiscamos de casteddu e de aristanis comente puru is feudatarios printzipales comente alagin di villasor is marchesos alagon de biddesorris is marchesos manca de biddaramosa de tiesi e de mores su barone de ossi su barone de sòssu e meda àteros is tzitades in cussu perìodu fiant abitadas meda mentres sa majoria de sa populatzione biviat in su sard in ue depiat sutaistare a sa grae impositzione fiscale feudale a is massajos beniat pigadu unu unu cuintu de su chi seminaniant diritu de giogu mentras pro is pastores su tributu consistiat in unu pegus ogni deghe animales deghinu pro is vassallos is tassas fiant medas ogni mere de famiglia depiat pagare no is tributos ebbia ma unu reale feu e versare a su feudaàriu una parte de is animales de corte puddas de corte sa sarda riva rivolutzione est su perìodu rivolutzionariu sardu de s annu a s annu in custu perìodu is sardos incomintzaiant a gherrare contra a su feudalesimu impostu de is potentzias istrangias in sardigna e pro su deretu de si guvernare issos etotu in sa patria issoro angioy fiat un òmine de grandu importu in custu perìodu a innantis de sa rivolutzione nche fiat istadu un arrumpellamentu in tàtari in su mancari una de is allegas de custu arrumpellamentu fiat sa mancantzia de trigu in sa bidda s arrumpellamentu teniat allegas politicas puru e fiat causadu pro su scuntentu cun sa corrutzionr e su malu guvernu de is piemontesos carchi annu a in antis de su is tataresos aiant iscritu a su re pro denuntziare sa corrutzione e su disputismu de su guvernadore piemontesu tondut e de pobidda sua e su re iat mandadu calincunu funtzionàriu a fàghere unu perrogu is funtzionàrios de su re aiant confirmadu sa corrutzione e disputismu de is tondut ma aiat carriadu sa neghe a sa mugere de tondut pro no donare barrancu a sa carica isitutzionale de su guvernadore sa rivolutzione aiat initziadu imbetzes a pustis de s invasione de is frantzesos in su is frantzesos boliant conchistare sa sardigna ca s ìsula fiat importante pro su controllu de su mediterraneu carchi bastimentu franctzesu aiat bombardadu casteddu e trumas de sordados frantzesos aiant sbarcadu in su puetu de cuartu in su matessi tempus napoleone bonaparte aiat leadu voluntàrios corsicanos pro atacare s isula de santu istèvene is piemontesos no fiant bonos a defendere sa sardigna e mancu ndi dd importaiat ca fiant impiciados cun sa defensa de su piemonte intzandus sa nobilesa e sa burghesia de sardigna si fiant ordingiadas pro apariciare un esèrtzitu pro sa defensa de sa sardigna nobilis e burghesos meda aiant donadu meda dinare pro apariciare is trupas fintzas angioy etotu aiat donadu dinare mancari no meda cunsiderende sa richesa de issu is frantzesos fiant arreusados de is sardos a pustis de custa bìnchida sa nobilesa su cleru e is militares aiant convocadu is istamentos su parlamentu sardu e aiant iscritu preguntas a su re de sardigna is preguntas fiant is preguntas no fiant preguntas rivolutzionarias sa nobilesa e is funtzionarios preguntànt isceti de tènnere prus importu in s amministratzione de sa sardigna mancari is preguntas no fiant rivolutzionàrias e no costrantaiant s autoritade de su re e de su guvernu piemontesu su re iat naradu no a totu is preguntas custu che nde at pesadu una tale discuntentèsa chi una dìe connotta in casteddu comente sa dì de s acciàppa oe comente sa die de sa sardigna su pòpulu nche at bocadu totus is funtzionarios sabaudos vicerè cumpresu catzande nche ddos a foras de sa sardigna a sa fine de custos disordines su frearfgiu de su su vicere filippo vivalda e is rapresentantes de is istamentos anint detzididu de imbiare gianne maria angioy chi fiat magistradu de s udientzia reale in su cabu de subra a issu beniant donados is poteres de alternos podiat pro custu esertzitare is poteres de viere a issu spetaiat su plurale maiestatis nos cun pagu scorta issu mentres si moviat de casteddu a tàtari passaiat in is biddas de sardigna in ue fiat bene collidu e in ue ascurtaiat is disagios de is populatziones rurales issu parait a totus unu liberadore e aiat allutu isperantzias de cambiamentu issu podiat bìdere cun is ogros sa cunditzione arretrada de s ìsula cun una massaria pagu moderna e oprimida de s ipressione feudale e misenia funguda de is biddas ogni paisu ddi aiat dinadu una iscorta de òmines e cando issu fiat a rribbadu a tàtari sa scorta sua fiat manna abberu s acasigiu est istadu trionfale e medas canonicos de sa capitale de su cabu de susus aiant intonadu su te deum in s afrescu mannu chi giuseppe sciuti aiat pintadu in a sa fine de su xix sèculu in su su salone de is assembleas de sa provintzia si bidet guanne maria angioy ca imbucat trionfante pro sa gente issu no fiat ebbia unu alternos o unu magistradu ma unu liberadore sa situatzione fiat bullugiada abberu su pòpulu in sa campagna non cherìat pagare imposta nen decima perùna e atacaiant is domos aristocraticas e is sedes de su guvernu piemontesu tando chi in casteddu si mandat in su capu de susu s angioy pro apachiare sa populatzione ma s angioy cando napoleone bonaparte invadìat s italia traballabat cun emissarios frantzesos pro liberàre sa sardigna dae su giogo piemontesu cun sa paghe de cherasco e cussa de parigi in su comùncas est bènnidu a mancare s apogiu e s angioy promovet una màrtza revolutzionaria in casteddu chi si at fatu inìmigu nobiltade crèsia e burghesìa s angioy fiat custrìntu a si nche firmare in aristanis in s òto de làmpadas cando medas chi lu apogiavant lu aiant lassadu ca su re aiat retzidu sas chimbe preguntas de is istamentos angioy aìat tando dèpidu disterràre andande si nche a parigi in ue si nde fiat mortu in povertade in su in su mentras is piemontesos aìant attacadu is biddas chi galu resistiant cundannende a sa furca totus is chi faghiant parte de su movimentu antifeudale rivolutzionariu is cumpangios suos de ideas e de partidu però ddu fiant abbandonende e sa rebellia populare chi creiat de artziare a casteddu fiat acabbada in su nudda in cussos meses su piemonte beniat invasu de is trupas de napoleone bonaparte e issu aiat tentu cuntatos cun agentes frantzesos pro preparare unu pranu eversivu e nche bogare sa monarchia ma is eventos sunt andados de un àtera banda vittorio amedeo iii fiat istadu custrintu a firmare su tratadu de cherascu e a pustis a parigi su de maiu de su sa paghe cun is frantzesos s est agatadu aici chentza de sustegnu de a foras a capu de sa rebellia su vicere dii aiat pesadu su ruolu de alternos e si fiat preparende a ddu cumbatere a pitzus de sa cinca sua fiat istada posta una taglia de francos sardos mentras is sordados de su re chircaiant in ogni manera de ddu impresonare su de làmpadas fiat partidu cun un esertzitu antifeudale deretu a casteddu s de lampadas est arribbadu a aristanis ma inguni aiat pèrdidu sa batalla e is fideles suos dd ant abandonadu aiat agatadu reparu de s amigu suo michele obino in santu lussurgiu e in sa note intra su e su de làmpadas de su sighidu in su latu de manca de sa cavalleria de su caballeri marcello de cuglieri e in su costadu deretu de àteros òmines de su nobile macomeresu don giuseppe passino e de unu regimentu de milites a caddu ca nde beniant de padria angioy fiat reneschidu a fuire de is sighidores gràtzias a is diversivos atuados de is frasdes miguel e andrea de lorenzo con popolanos reduces de s scontru de aristanis ormai abbandonadu de is partigianos suos est istadu agiuadu de is cavballeris scanesos ca ddu acostumaiant de popolanu e mancari sa taglia a pitzus de sa conca sua e sa minorantzia numerica ddu scortaiant intra is baddes de su montiferru in diretzione de thiesi su sero de su de làmpadas s est diretu abbia portu turre de in ue si fiat imbarcadu a manera clandestina pro genoa isperaiat de andare a torinu pro otènnere s abolitzione de su feudalesimu un ispera ca est acabbada in fuida in sa frantza in s esiliu longu frantzesu aiat imprassadu de su totu s ideologia libertaria e repubblicana nàschida de sa rivolutzione de su in nomine de sa libertade politica de sa sardifgna galu oprimida de su dispotismu aiat chircadu de cumbinchere su primu console napoleone bonaparte unu pranu militare pro sa cunchista de s isula e pro nde fàghere una repubblica indipendente a suta de sa protetzione de sa frantza cun grandu probabilidade ci diat èssere renèschidu chi su corpus de esèrtzitu de sa còssiga in su no est istadu impreadu a s urtimu momentu de s ispeditzione in sardigna pro sedare una rebellia reatzionaria in cossiga in cumpensu sa frantza podiat tènnere is produtos de sa sardigna pegus casu peddamene trigu metallos e in prus podiat tènnere unu controllu istrateicu megiore de su mediterràneu otzidentale cun sa base navale de sa maddalena tando presidiada de sa fluta inglesa e e de is aprodos de is ìsulas de santu pedru e santu antiogu punto obligados de trànsitu intra sa proventza e s àfrica de su norti g m angioy aiat pensadu galu pro calincunu tempus de sensibilizare is frantzesos pro is sortes de s ìsula in su aiat iscritu su le mémoires sur la sardaigne in ue contaiat is cunditziones econimicas de s ìsula pedende su sustegnu militare frantzesu e sa liberatzione sua comente repubblica indipendente ormai chantza de apogios polìticos mannos siat in sardigna in frantza giovanni maria angioy si nche moriat a parigi poberu e a solu su de friargiu de su assistidu e sostènnidu de sa fiuda dupont no si connoschet su logu de interrada fortzis unu tuvu comunu roy thomas nasciu su novembre de su in su missouri istados unidos est unu iscritori de fumetos e editor e su ki adi sighìu cumenti editor in chief stan lee me sa marvel comics est istetiu connotu mellus poita ca adi portau su personagiu de is arrivistas pulp conan il barbaro in is fumettos americanus cun una serie chi partiada de is istorias de robert e howard e in custa manera adi ghettau su generi sword and sorcery in is fumettos thomas est connottu puru poita ca adi iscrittu istorias de sa justice society of america de is x men e de is vendicatori in sa marvel e de all star squadron pro sa dc comics sa federatzioni russa rus rossijskaja federacija rs sijskj fd raij tzerriada puru rossija rs sij est unu stadu chi si sprundit intre s europa e s asia sa capitale sua est mosca cun una tirada de chilòmetrus cuadraus est sa prus natzioni manna de su mundu est lacananti cun norvegia finlandia estònia lettonia bielorussia lituània polonia ucraina georgia azerbaigian kazakistan cina mongolia e corea de su nord est sfusta a su norti ovest de su mari balticu a su norti de su mari glatzali articu in s est de s oceanu pacificu e a su sud de su mari nieddu e de su mari caspiu sigumenti est su prus stadu de importu chi benit de s unioni sovietica sa rùssia est oindii una natzioni cun d una fortza polìtiga manna po su prus aintru de sa cii chi abratzat totu is natzionis de sa ex unioni sovietica bogadas is tres repùbricas bàlticas letònia estònia e lituània e sa geòrgia sestu s agatada a kilometrusu de casteddu in sa sardigna de iossu in su campidanu contat bividoris s economia de su logu si faidi prima de tottu a s agricoltura arraiga latia etc fruta axina e trigu in sestu dui funti cincu cresiasa santu millanu sec santu jorgi sec santu srabadori sec santu antoni annus de su e nosta sinniora de is gratzias annus de su is arrestus arkeologicus antigus agatausu testus ki s imperànta in domu funti de su iii millenniu a c scrobertus in d una necropoli in sa zona de corso italia si pentzat ca is originis de sa bidda siant cartaginesas in atras zonas funti stetias agatadas monetas de su periudu de caligola e domiziano una losa romana una cordonera e una perda milliari ki s agatada in cresia de santu jorgi su nòmini de sa bidda benidi de su perìudu romanu e pigada su nòmini de sa ia ki percurriada dae casteddu a porto torres sexto ab urbe lapide o siada acanta de sa pedra milliari agatada in sa bidda cun s iscrita ad sextum lapidem in s idadi de mesu sestu fiada patti de su judicàu de casteddu i esti stetia posta in sa curatoria de su campidanu candu su judicàu esti arrutu sa bidda fadiàt parti de su comunu de pisa prus ananti esti passada a is aragonesus ki in su fadiat patti de su feudu de berengario carroz in su esti stetia criada sa contea de quirra e sa bidda de sestu esti intrada a fai patti de sa baronia de santu migheli sempri feudu de is carroz in su fadiada patti de su feudu de is centelles e prus ananti esti passada a is osorio ki d anti tenta fintzas a s abolitzioni de su feudalesimu de su sestu esti comunu liberu oi sa bidda de sestu contada bividoris thomas alan waits nòdidu tom waits nàschidu in pomona california su de nadale est unu cantautore componidore e atore istadunidesu tom waits naschet comente ùnigu fìgiu de una famìllia iscotzesa irlandesa e nurvegesa chi a pustis de èssere nàschidu issu andat a bìvere in sa california de bassu cun sa famìllia bivet in san diego laverne pomona silver lake north hollywood pro unu pagu de tempus bivet in whittier aunde est nàschidu fintzas richard nixon su babu e sa mama si lassant cando tom tenet deghe annos bivet pro totu su tempus de sa pitzinnia cun sa mama e is sorres e passat su tempus a solu cun su babbu est cuntentu connoschet sa musica in particulare su pianoforte e su jazz de is annos trinta johnny mercer george gershwin e cole porter inghitzat a traballare in unu restorante a annos comente isciàcuapratos e a pustis comente coghineri cando est prus mannu faghet su gianneri in su folk club di los angeles seritage club aunde cantat puru su produtore herb cohen in su ddu ascurtat e poita ca ddi praghet ddu pigat a traballare is discos suos de su printzìpiu sunt pràghidos meda a sa crìtica e a su pùbricu acostumados a cantzoneddas s agatant cantzones chi chistionant de solidade de emarginatzione de arculismu e cosas diaici tom devenit unu pessonàgiu corcadu in su pianoforte meda bortas imbriagu cun sa boghe chi s arreschet pro is sigareddas e po is superarcòlicus su primu discu suo closing time bessit in su sighìdu de heart of saturday night in su e de su live in studio istravanadu nighthawks at the diner in su is primos traballos fiant influentzados meda dae su poeta beat jack kerouac e praghent meda in manera ispetziale a sa crìtiga waits sighit sa filosofia neobeatnik me in s arte e me in sa vida cosa sua is cantzones suas refressionant sentidos berdaderos e contant malas benturas de sa vida sua isfurrat album unu fatu de s àteru small change e foreign affairs chi faghent bìere una bena jazzada in manera prus marcada blue valentine e heartattack and vine ue waits lassat pro sa prima borta su pianu po sonare sa ghiterra a s acabu de custos annos waits lompet a su fundu de s istòria autodestruidora cosa sua umpari a un àtera artista malaita comente rickie lee jones arribat a sa fine a pustis de àere pintadu sa musa sua de s època in su cofanu de sa màchina in sa cobertedda de s album blue valentine tom bortat pàgina siat in sa bida brivada chi in cussa artìstiga in is annos otanta waits detzidit de isplorare sonoridades sena lassare pèrdere s ispiratzione poètiga cosa sua resessende a bessire in manera perfeta dae su cliché de sa pessone chi si fiat criadu e ue podiat abbarrare trampadu in custu sentidu sa mugere sua kathleen brennan est fundamentale devenende sa musa sua noa agiudende ddu a pònnere a conca sarvende sa bida sua comente issu etotu at decraradu bortas meda e faghende ddi iscobèrrere su piaghere e sa responsabilidade de tènnere una famìllia imoe iscrient umpare is cantzones e tenent tres fìgios su prus mannu casey xavier paret chi bògiat sighire is orminas de su babu in su get behind the mule tour de su si est aunidu a sa band in medas ocasiones setzende si in sa bateria pro cantzones no aici simpres comente big in japan waits non tenet pinnicos de coerèntzia nde bessit dae sas classificatziones e iscriet mùsica originale che isfidat calesisiat prova de definidura e constituit s espressione formidàbile de unu talentu etzèntricu chi istimat sas iscarpas puntudas italianas a pustis de is annos setanta sos gai nados asylum years waits affrontat cun passione e professionalidade un progetu de francis ford coppola iscriende sa mùsicapo su film one from the heart in su est in cue chi at connotu sa mugere benidora su film est istadu unu disastru comente pùbricu e sa culonna sonora est su chi benit regordadu de prus sa bortada professionale de sa àndala de waits coincide con il trasferimento alla casa discografica island records dove tom produce il trittico degli anni ottanta cominciato con swordfishtrombones nel colende per rain dogs nel fino ad approdare all opera teatrale frank s wild years nel senza dimenticare la raccolta live del big time la distanza a livello compositivo rispetto agli anni settanta è netta ma non per questo infierisce su di esso anzi proprio la sua inventiva e la sua voglia di esplorare raggiungono il culmine probabilmente in questo periodo produttivo in cui waits si dedica anche a diversi altri progetti sia cinematografici che teatrali nei primi anni novanta tom pubblica altri album di alto livello bone machine del e mule variations del entrambi vincitori di un grammy ciascuno nonché la colonna sonora del film di jim jarmusch del down on earth proprio col tour di supporto a mule variations per la prima volta tom waits include l italia nelle sue tappe musicali se si esclude una breve apparizione al premio tenco del in questo periodo instaura una profonda amicizia col regista teatrale bob wilson da cui nasceranno diverse collaborazioni che porteranno alla pubblicazione di album come the black rider del a cui partecipò anche william s burroughs e l accoppiata blood money alice del nel esce real gone opera in cui tom estremizza la propria personalissima ricerca musicale senza tuttavia dimenticarsi di quei brani dolci e riflessivi che lo avevano portato al successo negli anni settanta nel natale dello stesso anno durante un mini tour italiano si esibisce assieme al musicista cristiano testa in alcuni pub della capitale tom waits definisce testa come un amico sincero nel waits appare nel film italiano la tigre e la neve diretto dal suo amico roberto benigni con cui aveva già lavorato anni prima in down by law nel film canta un suo pezzo you can never hold back spring tratto dal suo ultimo triplo cd orphans brawlers bawlers bastards nascinti cum enti guerrilla s band a iscola a torino si zerrianta franti in su piganta su nomini de su protagonista de cuore de edmondo de amicis cussu chi n ci ghettada is cogorrus a is birdis e arridi candu ca morridi su rei cojanta una politica de autogestioni e autoproduzioni candu ca in italia du fadiada pagu genti inantis fainti una cascitta cun duas canzonis poi un artra luna nera in copias a pustis fatta torra in vinile po issus su copyright esti una forma de fascismu a pustis de luna nera sighinti is autoproduzionis cun sa collaborazioni de etichettas e distribuzionis de su mundu e s autogestioni ma sempri controlladas in tottus is aspettus de is cumponentis sa banda fit cumposta dae stefano giaccone sassofono chiterra boghe vanni picciuolo chiterra massimo d ambrosio basciu marco ciari baterìa e lalli boghe su fumetu est unu manera de espressare unu limbàgiu formadu de prus codigos a intras sos cales si podent acatare printzipalmente cussos de s imàgine illustratzione colore prospetiva montagiu e de tempu armonia ritmu narratzione faghet parte de sas artes visivas will eisner biat su fumetu comente un arte sequentziale in itàlia su fumetu at tentu e tenet immoi puru un importàntzia meda manna s aiat pòdere nàrrere ca sa cultura fumetìstica italiana incumentzat chentos annos faghet cun sa nàschida de su gazzettinu de sos piticos il corriere dei piccoli aundi est istadu publicadu su primu fumetu italianu tziu bonaventura in sos annos a pustis fiant nàschidos àteros giornales de fumetos comente il vittorioso il giornalino e topolino sos istados unidos d américa abbreviadu iua in inglesu united states of america abbreviadu usa sunt una repùblica federale e constitutzionale integrada pro istados e unu distritu federale sa repùblica est situada printzipalmente in su centru de su subcontinente nord americanu ue s agatant sos istados continentales e washington dc su distritu capitale chi sunt a làcana a su nord cun su canada e a su sud cun su mèssicu s istadu de s alaska si agatat in su nord ovest de su subcontinente a su nord de su canada a s est e a su sud e cun rùssia a s ovest in rujant s istrintu de beringu s istadu de hawaii si agatat a su centru nord de s otzèanu patzìficu sos istados unidos administran finas diversos territòrios e areas insulares de su pacìficu e su mare de sos caraìbes su rennu unidu de britànnia manna e irlanda de su nord o rennu unidu in inglesu united kingdom of great britain and northern ireland mera bortas nomenau sballiendi cun sa sineddoche inghilterra esti unu istadu de s europa occidentali sa capitale est londra esti stettiu formau de meras attus de unioni ki aunianta custas natzionis costitutivas inghilterra galles scotzia e irlanda de su nord sa parti prus manna de s irlanda sinci bogaara a foras in su criendi di aicci sa repùbrica de s irlanda sa parti chi nun si fiara bogara esti immoi parti de su rennu unidu e esti narara irlanda de su nord e benit a essi sa manna parti de sa regioni de s ulster su rennu unidu tenit istèrrida de km e populatzioni de unus bividoris primu stadu a s industrializai in su mundu s est dotadu de costitutzioni giai in su de sèculus diventendi modellu po is sistèmas democràticus chi fiant nàscius pagus a pustis in totu is stadus ocidentalis de s europa po totu sa durada de su de sèculus su rennu unidu s est impostu in su mundu che sa potèntzia prus manna solu istadu intra de is atras cosas a rennesci a non si fai invadi ni de is tropas napoeònicas a primìtziu de s ni de is tropas nazistas in sa segunda gherra mundiale is spesas poderadas pro cumbati is duas gherras mundialis impari a su scònciu de s impèriu coloniali nd ant menguadu s influèntzia in su mundu cun tantu custu fatu est in dii de oi sa de cincu potèntzias econòmicas mundialis a fatu de istadus unius cina giaponi e germània est duncas su segundu stadu prus potenti de europa a fatu de sa germània tenit fintzas unu de is inditus de isvilupu prus artus de su mundu est membru fundadori de s onu e de sa nato de su g e de su g membru de s unioni europea dae su nd est bessida a pustis de su de làmpadas data de su referendum in ui su pòpulu britànnicu at scioberau de nci bessiri dae s unioni fintzas in sinu a s unioni europea su rennu unidu comenti chi siat fiat foras s unioni econòmica monedària e duncas at sempiri sighiu a impreai sa sterlina in logu de s euro nuxis est unu comunu de abitantes de sa provìntzia de sud sardigna su nòmini benit de sa paraula fueddu nuxi in italianu noce cussu poita s at a pensai ca in àrboris de sa nascita de sa bidda pròpia sa ruga printzipali fiat prena in ambus is làdus de mattas de nuxis su bistiri tipicu a bala de tottu siat in su sulcis tennit connotaus tipicu de su campidanu commenti cussu de usai seda e tessidus ca cambiant colori in me de su soli sa mantillia de tottu su sulcis tennit a nuxis su colori birdi àccuamarina e biancu a differentzia de cussu de bidd e crèsia ca est assulu a cambiu de cussu sa repùbrica de turkia est una natzioni chi s estèndit in dus continentis sa parti prus manna est in sa penìsula de anatòlia in s àsia e una parti prus piticca est in s antiga tracia in s europa cunfinat a setentrione cun sa bulgaria su mari nieddu e sa geòrgia a orienti cun s armènia s azèrbaigian e s iran a meridioni cun s iraq sa sìria e su mari mesuterràneu orientali a otzidenti cun sa grèghia e su mari egeu ìntras sa parti europea e sa parti asiàtica de sa turkia ddui est su mari de màrmara chi dividit is dus continentis cun dus istrintus is dardanellus e su bòsphoru aundi s agatat sa citadi de istanbul in limba turca chi est sa prus manna e importanti de sa natzioni mancari sa capitali est ankara in s anatòlia sa religioni prus sighia est s islam ma ddui funt fintzas minorantzas cristianas ortodossas e giudeas su fundadore de s istadu turku e su primu presidente fidi istadu atatrk santu antiogu esti unu comunu de abitantisi de sa meria o provìntzia de sud sardigna postu in s insula de santu antiogu in s isula de sant antiogu s agàtada sa cittàdi omonima esti sa prus manna de tòttus is isulas sardas e cun is km esti sa cuarta de s italia po estensura a pustis de sa sicilia sa sardinia e s isula d elba sa de setti de su mediterraneu po estensura de prus o mancu abitantis est attesu de casteddu prus o mancu km i est accappiada a s isula manna cun un arrastu artificiali su territoriu de s isula esti sparzìu de su comunu de sant antiogu su prus popolosu e s agàttada aundi ci fìada s antiga cittàdi feniciu punica de sulci e su de calasera sa segunda bidda de prus importu de s isula ci funt aterus centrus bivius turisticus de maladroxia ca fàidi parti de su comunu de sant antiogu e cussu de cussorgia me su giassu de stann e cirdu de su comunu de calasetta prus in basciu de s isula s agàtant dus isulas pitticas su toru e sa bacca e in pari cun custa c est su vitellu s isula tènidi logus medas bellus de biri arroccas a picu in su mari de sa parti occidentali e prajas in sa parti orientali meda bona est sa coxina a basi de pisci molluscus còcciua e vongolas e crostacius alegusta in s isula est tambeni traditzioni sa navigadura a vela latina sant antiogu est intra is pagus comunus italianus aùndi s agàtàda sa tradizioni de is maistrus de segudi po sa fabricadura de bàrcas me is pittìcas aziendas familiaris quindixi dis a pustis de sa pasca si svòlgidi sa sagra de sant antiogu protetori de s isula e santu patronu de sa sardinnia de tota s isula arrìbant meda trumas folcloristicas e isfìlanta me is istradas de sa bidda apalàs de su simulacru de su santu su sàbudu prima de sa festa si svòlgidi s isfilada de is coccòis po s ocasioni is fèminas prus espertas de sa bidda in sa produssidura de su pani prepàrant paninèddus piticus ispecialis de arbu e levitàus ke si nanta coccòis de su santu alichidìus a tipu fròris e pillonèddus is cocòis fùnt portàus de is trumas de fidèlis in sa cresia e po ascàntus cìras fùnt acànta de su simulacru po ornamentu de is relicuas custas funt allogàdas in sa cresia de santu antiogu e puru cùssas fùnt portàdas in processioni aculliaus asuta de unu relicuariu doràu est allogàda in cresia sa conca ossamentas de su santu in pari cun ascàntu òssus de su femori e de su ghinzu sa sagra de sant antiogu est sa prus antìga festa religiosa documentàda in sardinnia in unu documentu de su millicincuxentubinti a firma de su giudixi de castèddu ca s agatàda me cùssus tèmpus sant antiogu bènidi atestàu comenti santu patronu de sa sardinnia s orìgini de sa sagra de oi in dii est datàda a su millisexentukìndixi s annu aùndi s est agatàu de cussàs ki si crèidi is relicuas de su santu me is catacùmbas in basciu de sa cresia su primu de austu si nàdada un atera editzioni de sa sagra in onori de su santu no est prus pagu bella de cussa beranili in custa puru cun processioni religiosas e parada de trumas in bestimenta sarda su trexi de donniasantu si cèlebrada sa ricorrentzia religiosa cun processioni a medì is bividoris de sant antiogu festìgiànt su santu meda cun coru e sentimentu prus forti de sa religioni a su santu est afìdada sa protetzioni de sa famillia e in issu is antiokèsus agàtanta cunfortu in tempus de dificoltadi o maladìa sa protzessioni in bestimenta a kini no dda conòscidi podi parri allìrga meda e arruidosa e disarrimàda ma apàlas de su folklori si aculliad unu sentimentu de afetu e devotzioni po su santu a sant antiogu funt meda intèndius is arritualis de cira santa sa processioni de su cenàbada santu de origini catalana est meda assugetadori unu cristu mortu bènidi portau in processioni a su scurigài de sa diì a pitzus de unu catafalco dorau sighìu de sa madonna bistia a lutu su mengiànu de pasca si fàidi s arrituali de s incontru cristu arresortu e sa madonna bèssint de sa crèsia de sant antiogu martiri e sìghinti duas istradas diferentis a passu lestu e arrìbant in duus partis diferentis de pratza umbertu inòi s incòntrant e si ispàrant scuètus foghetus o boetus me su chelu is bestimentas traditzionalis de sant antiogu fùnt oi in dii portas sceti in ocasioni de is sagras religiosas scetti pàgus feminas prus bècias pòrtant tambeni oi donnia dìi unu tipu de bistìri de su bestiri tradizionali is bestimenta de sant antiogu funt diferentis e arrespetant sa positzioni sociali de kini du bestidi su bistiri a nostrana fìada bistiu de is femminas de sa borghesia messaja est una farda a piègas sa fardetta de mesu grana arrùbia de orbaci fini su ventalliccu unu grembiuli nieddu ricamàu su gipponi corpettu strintu de rasu o vellutu sa camisa a polanias sa camisa bianca ricamada su praneddu de poni in pizzu de is ispallas sa perr e sera su muncadori ricamau is bottinus is crapìttas arrùbias cun su taccu is gioiellus sa gioia una collana is arreccadas is orecchinus is anèddus in qustu bistìri ci funti su gipponi sa perr e sera e su ventalliccu in conca una ciccìa arrùbia sa scuffia in is peis is cappus de lina imbodiàus cun una fascia arrùbia is cappus importanti esti su bistìri de su massaiu s òmini caratterizzàu de is coloris nieddu de is crazzònis is craccionis de orbaci e aguantàus strintus in vida de unu xintu de peddi e de su biancu de sa camisa de linu ricamada sa camisa a su xintu c esti sempri postu unu muncadori piegàu de colori arrùbiu in conca una berretta niedda is crappìttas cropettas de mìggias nieddas is craccias su corpettu nieddu de poni appizzus de sa camisa su cossu esti adornau de una doppia fila de dinàì monetas doràdas a tipu buttonis su cappottu de lana marroni su gabbanu meda bellu còmudu eleganti e assimbìlada prus a unu mantellu de unu cappottu ma tènidi is mànigas si singiolant prus che àteru su museu archeològicu ferruccio barreca sa basìlica de santu antiogu su forti sabaudu forte su pisu su museu etnogràficu is ipogeos pùnicus adataus a domus s arruga e is gruttas su tophet sa necròpoli is insediamentus nuràgicus museu etnogràficu museu de su bisso est sa cidade aundi est nàscida lisa masia chitarrista e cantanti de sa band lilies on mars supporter de s ùrtimu tour de franco battiato est sa ciitadi de orìgini de su senadori antonello cabras segretàriu regionali sardu de su partidu democràticu sa cina a sa lìtera terra de mesu est unu stadu de s àsia orientali capitali pechinu est su prus populosu de su mundu e su chi tenit làcanas cun prus stadus làcanat difatis a nord cun sa rùssia sa mongòlia a est cun sa corea de su nord a sud cun su vietnàm sa birmània su laos su bhutan e su nepal a ovest cun s ìndia su pàkistan su kazàkistan su tagìkistan s afghànistan e su kirghìzistan a est si afàciat a su mari grogu e a su mari tzinesu orientali e a sudest a su mari tzinesu meridionali sa capitale sua est pechino su giappone nihon o nippon est una natzione insulare de s asia orientale edd est un arcipelagu e sa bator ìsulas printzipales sunt honshu kysh shikoku e hokkaid s agatat in su ocèanu pacìficu a est de sa cina corea e russia s allongat dae su mare de okhotsk a nord fintzas a su mare cinesu meridionale a sud sos caràteres chi cumponent su nùmene de su giappone cherene narrer literalmente accantu naschet su sole pro custu su giappone est connotu finas comente terra de su sole levante unu nùmene chi derivat dae sa positzione orientale de s istadu rispetu a sa cina sa capitale e tzitade printzipale est tky sa popolatzione de su giappone est milliones de bividores si creet ca su nùmene impreadu in otzidente siat derivadu dae su de unu dialetu de sa cina meridionale su cale est pronuntziadu jk bng su nomene ufitziale est nihon koku o nippon koku su giappone est una monarchia costitutzionale s imperadore como naruhito segunde sa costitutzione de su est su sìmbulu de sa natzione e de sa unidade de su pòpulu fattende de issu mascamente una figura simbòlica su podere efetivu est ténnidu dae su primu ministru como shinz abe e sos àteros elezidos in sa dieta su partidu indipendentista portoricanu o pip in spagnolo partido independentista puertorriqueo est unu de sos tres partidos politicos prus mannos de porto rico s ideale de fundu de su partidu est sa luta pro s indipendentzia su partidu est de tipu socialdemocraticu e fait parti de su copppal conferencia permanente de partidos polticos de américa latina e de s internatzionale sotzialista su pip denùntziat s associatzione libera cun sos istados unidos comente unu istadu de colonialismu est nàschidu su ottobre a bayamn su fundadore de su pip est istadu gilberto concepcion de gracia immoi su presidente de su partidu est rubén berros elini est una bidda de sa provìntzia de nùgoro de bividores est posta a un artària de metros in pitzu de su mare est sa bidda prus pitica de s ogiastra in mesu bidda s agatat s istatzione de is trenos chi imoe portat is turistas de su trenino verde su sartu suo ricu de ulivàrios e èlighes betzas tirat pro ha e inserrat peri su jassu naturalìstgcu de su parcu de su cramu est a làcana cun àrthana irbonu lanusè loceri barì e tortuelie in bidda b est peri una sea ischiliada de sa facultade de giurisprudèntzia de s ateneu de tàtari sa funtana mutida funtana manna bogat a totu annu su matessi tzurru de abba gelisuli girasole in italianu est una comuna de abitantes de sa provìntzia de nùgoro e s agatat a metrus in pitzu de su mare sa positzione tzentrale in sa campura ogiastrina in sa riba nord ovest de s istàniu de tòrtuelie sa vicinanzia a su portu de arbatax e a s aeroportu km nde faghet una meta disigiada e fàtzile de agatare dae medas turistas s istàniu est s abitat de medas pugiones e prantas su toponimo gelisuli at àpidu medas mudas in is suos annos de istòria in su est divènnidu gerosuli in su gelisoli e in fines dae s istudiosu allodio est tzerriadu cun su nùmene girasol mancari chi in su sardu de sa bidda est mutidu gelisuli is fontes istòricas e is chircas archeològicas fatas in varìus perìodos cunfirmant ca gelisuli antigamente tzerriada sulci o sulsi diat essere istada in su pròpiu logu de oe dae pagu prus o mancu annos primu de su xii sèculu is iscàvos fatos in su batidu a sa lughe iscòbios de fràigos a contones mannos postos a sicu chi assimìgiant a is fràigos pùnicos de sant antiogu e chi no podent ca èssere atribuidos a unu fràigu cartaginesu datàbile tra su iv e su iii sèculu a c cun d ogna possibilidade antepostu dae unu àteru edifìtziu fenicio prus antigu romano prodi pronùntzia ro mano prdi scandiano austu est unu polìticu economista e istatista italianu presidente de su cossìgiu de sos ministros de sa repùbrica italiana dae su de maju disessidu su de ghennargiu a pustis de sa refusada de sa confiàntzia a su guvernu suo dae su ghennàrgiu a pustis de sa disessida de su guardasigilli clemente mastella at leadu fintzas sa gàrriga de ministru de sa giustitzia ad interim docente universitàriu de economia e politica industriale in s universidade de bologna est istadu in su ministru de s indùstria e a pustis presidente de s iri intradu in su in s issena polìtica est giai istadu presidente de su cossìgiu e presidente de sa cumissione europea dae su de maju est istadu presidente de su comitadu natzionale pro su partidu democràtigu e cun sa fundada de custu est devènnidu presidente de s assamblea costituente natzionale silvio berlusconi milano de cabudanni est unu politicu italianu at fundadu e tenet sa sotziedade multimediale fininvest oe giamada mediaset su partidu politicu popolo della libertà e tenet comente presidente su club de fubalu de su milan est connottu puru comente il cavaliere ca l ant dadu s onorefitzentzia de cavaliere del lavoro cavaglieri de su trabagliu comente politicu setzit a sa camera de sos deputados dae su dae sa prima sua eletzione at tentu tres mandados de presidente de su cossizu su primu in sa xii legisladura e sos ateros duos consecutivos in sa xiv e lende in custa occasione puru sos ingarrigos ad interim de ministru de sos esteros de s economia de sa salude e de sa funtzione pubbrica tertenìa est una bidda de abitantes de sa provìntzia de nùgoro s agatat a is pees de su monte tacu mannu in sa badde de su riu de cirra a metros subra su mare giughet unu territòriu de km su territòriu suu arribat a su mare peroe sa bidda non godet sa bida de su mare pro ite ca b at sa serra de sa piodadi chi dda dibidet de sa marina chi si narat sàrrala is montes prus artos sunt su monti de ferru m e su monti arbu m a is pees de su cale b at su notu padente de su crabiolu is rios prus importantes sunt su riu mannu o riu de cirra e su riu de corongiu tertenìa allacanat cun is biddas de cardedu gàiru iersu lanusè loceri osini ulassa e biddeputzi is primas rastas de insediamentos umanos in su territòriu de tertenìa sunt de su neolitico is ritrovamentos de trastos de buncones de stergios e àstulas de pedra cròbina in unas grutas in sa zona de giuilea sunt is testimònias de su naradu cannas ma is rastas prus importantes sunt de su eneolitico sunt testimongios is nuraghes ispainaos in totu su territòriu e is numerosas tumbas de giigantes segundu spano unu de sos pagos istòricos chi faeddant de tertenìa su nòmene tertenìa derivat dae su fenìciu tzar chi cheret nàrrere fortetza pro ite sa bidda s agatat in costa segundu àteros istòricos derivat dae dardanos o tartanos àteru nòmene de sos trojanos segundu la marmora intra sos sarcopitanos abitantes de su sarrabus e sos sulsitanos abitantes de sa zona de tortuelie bi fiant sos saralapenses abitantes de saralapis dae su cale derivat su nòmene sàrrala sa marina terteniesa custu est atzertau dae una còpia de carta de tolomeo de su in sa cale s agatat sarala segundu sa traditzione de su logu in antis sa bidda fiat in sa marina e petzi a pustis de is incursiones de sos vandalos e de sos moros est istada abbandonada dae sos abitantes suos chi aiant preferiu logos prus seguros a s internu dae custas popolatziones sunt naschidas tertenìa e gàiru segundu sa traditzione tertenìa in antis fiat in sa costa prus arta mutia giuilea abbandonada a pustis pro ite ca su terrinu no fiat istabile mansimu in s jerru pro s ispostare prus a jossu in ue s agatat in die de oe su territòriu terteniesu est infustu dae su mare tirrenu pro km chi andant dae capo sferracavallo finas a barisoni in custas costas galu a tesu dae is flussos turìsticos mannos agatat domo una fauna ecetzionale astore pellegrinu leporàrgiu pugiones de mare cormoranos e corbos marinos domo pro sa fauna terrestre sunt sos padentes de ilighes de su monti de ferru m in ue bivent su sirbone s irbirru martora su gatu areste sa perdighe sarda s abila reale e cussa de bonelli sa vegetatzione de custu territòriu est cumpònnia dae suergios ogiastros silibbas laueros ilighes e chercos chi si bient dae su nivellu de mare a is cucuros de is montes prus artos su sutta boscu est cumpònniu dae liones issipire chessa sinneberu rubiu s ammentent intra is arbores de sa flora medas endemismos comente helichrysum saxtile seseli bocconii scrophularia trifoliata e psoralea morisiana orchis brancifortii polygala sardoa cymbalaria equitriloba etc intra sos artistas terteniesos sunt de ammentare albino manca armandino demurtas giò pisu gian battista loi ottavio manca pierpaolo loi tommaso loi tertenìa a metade intra mare e monte cunservat cun orgogliu traditziones chi mustrant custa duplicidade de sa cultura de sa bidda sa coghina est sòbria ma saboria sighit is istagiones e is tziclos de sa terra intra is produtos ammentamus is culurgiones sa cordula sa cocoi prena is pardulas sa petza a rustu su pische a rustu su pane pintau e urtimu su famosu casu is festas printzipales de tertenìa sunt partende dae ghennàrgiu in s istiu si faghent medas festas intra custas sunt dae ammentare sa ulassa est una bidda de abitantes de sa provìntzia de nùgoro ulassa est posta in su coru de s ogliastra in mesu de is montis su territoriu cummunali esti de km chi andat de sa bidda a sa làcana de sa provìntzia de casteddu sa bidda est posta intra mesu su tacu a nord e su monti tisiddu a sud in is peis de su taccu due funti una bella pariga de grutas sa prus connota esti sa gruta de su màrmuri chi est longa prus de metrus est su principali logu po is turistas de sa zona tristan da cunha est unu gruppu sperdidu de isulas de s oceanu atrantigu meridionali distanti km miglias de su sud africa e km miglias de su sud ameriga fairi pati de is territorius britannicus de s atrantigu e sa seu amministrativa est s isula de sant aleni ki est km miglias prus a nord su territoriu est cumpostu de s isula principali tristan da cunha km e de una pariga de isulas senne abitantis s isula inaccessible e is isulas nightingale puru s isula gough posta a km a sud est de s isula principali fairi parti de su territoriu sìndia hindi bhrat ufitzialmenti repùblica de ìndia hindi bhrat gaarjya est un istadu federali de s àsia meridionali cun capitali noa delhi cun km s ìndia est su de istadus de su mundu po superfìtzi mentras cun bividoris est su prus populosu a pustis de cina est infusta de s otzèanu indianu a sud de su mari aràbicu a ovest e de su golfu de su bengala a estu possedit una lìnia costera chi s iscàmpiat po km e allàcanat cun su pakistàn a ovest cina nepàl e bhutàn a nord estu bangladèsh e myanmàr a estu bixinus de acanta istesiaus de s otzèanu indianu funt su sri lanka a sud estu e is maldivas a sud ovest sedi de sa civiltadi de sa baddi de s indu e regioni de bias cumertziales istòricas e de impèrius mannus su subcontinenti indianu est istètiu identificau cun su cummèrtziu e sa richesa culturali po una parti manna de s istòria longa sua cuatru religionis mannas de su mundu su buddismu s induismu su giainismu e su sikhismu funt nàscias inoi mentras su zoroastrismu s ebraismu su cristianèsimu e s islam ddui sunt arribaus intra de su primu millènniu p c donende forma in sa regione a una diversidadi culturali manna a diaderus espressada massimamenti de su sultanau de delhi de s impèriu moghul de s impèriu de vijayanagara e de s impèriu maratha suta de su regnu de s imperadori aurangzeb s ìndia est istètia s economia prus forti e produtiva de su mundu balendi su de cuatr unu de su pib mundiali cun un intrada po annu dexi bortas prus mannas de s impèriu francesu a pagu a pagu annessionada a sa cumpangia britànnica de is ìndias orientalis de is primus dexi de annus de su de sèculus e colonizada de su regnu unidu de sa metadi de su de sèculus s ìndia s est fata un istadu natzionali modernu in su a pustis de una gherra pro s indipendèntzia chi est istètia caraterizada de una resistèntzia non violenta difusa dereta de gandhi s ìndia est sa de doxi prus economias mannas de su mundu in tèrminis nominalis e sa de cuatru in tèrminis de pòdere de achistu reformas econòmicas ant trasformau s istadu in sa segunda economia a prus crèschida lestra est unu de is cincu paisus in ui si fait referimentu cun s acrònimu brics ma cun totu custu su paisu sufrit ancora de livellus de poberesa analfabetismu e malu nudriamentu artus foras de tenni unu sistema sotziali basau a sus de is castas sotziedadi pluralìstica multilìngui e multiètnica s ìndia est annotamala rica suta su pranu naturali cun una diversidadi de fera aresti e de habitat amparaus bosa est una bidda de sa provìntzia de aristanis de abitantes naramos chi est una tzitade in sun nord ovest de sa sardigna in una regione giamada planargia o pianalza e de origine antiga meda portu de mare po barcas de pisca subra unu riu su temo po tres o battoro km navigale dae barcas de piscadores b est unu antigu castellu su castellu serravalle de sos malaspinas signores de su logu in seculos passados bosa ada fattu parte de su giudicadu de torres e a poi de arborea unu pagu fora de bosa sa creja de santu pedru s antiga cattedrale de bosa bosa est istada sea de diotzesi dae su seculu xi fintzas a su est istada logu de commerciantes logu de binzas e si produede sa malvasia in terrinos de bosa e de sas biddas a s inghiriu logu de olivarios bi funi sas conzas e ancora si idene sos dominarios po su tribagliu de sas peddes e de su colzu oe bosa est impignada a si presentare comente localidade turistica chachapoyas est una idda de su perù capitale de sa provintzia de chachapoyas e de sa regione de amazonas in sa sierra nord de su peru chachapoyas enid de sa paraula indiana chachapoyacuno chi cheret narrere monte de neula o buscu sa idda chi fid su logu de sa civilisatzione de sos chachapoyas fit conquistada dae sos icas issu xv seculu e appoi cando sun suppridos sos ispagnolos fit torra fondada dae alonso de alvarado chi l had muttida san juan de la frontera de los chachapoyas sa pratza de armas e sos istradonittos de pedra de oe sun los mattessis de su xvi seculu in los patriotas peruvianos sun suppridos a chachapoyas e han fattu sa idda unu de sos primos dipartimentos in chachapoyas b est su piscamu e sa biblioteca est meda connotta custa idda est a un artesa de m s l m in su nord est de su peru accurzu a su riu utcubamba grazias a su tempus temperadu in sas inzas bi fagent meda cereales cannas a tuccaru gaffè e manioca in custu zassu de su peru accurzu a sa selva sa temperatura media est de c e s umididade relativa est de pro chentu no si deppet pessare chi siat unu logu meda caente ca in zertos zassos sa temeratura che podet falare a c in chachapoyas su tempus est temperadu bi proet de manera moderada e sas temperaturas no cambian meda sas medias pro annu de temepatura prus arta e prus bassa sun de c e c b had un istrada chi che leat a sa costa e carchi aereo chi che leat a lima e a atteros zassos de s internu s istrada chi che leat de sa marginal de la selva carretera fernando belande terry a su monte de pedro ruiz e a chachapoyas est de terra ma in han impizzadu a ponner s asfaltu cust istrada est de km ma bi cherent duas oras pro bi colare ca est male posta plaza de armas de la ciudad de chachapoyas sa pratza de armas posta in su mesus de sa idda chind una funtana coloniale unu pagu prus attesu b est sa sede de su piscamu inue est naschidu su precursore de s indipendentzia peruviana don alejandro toribio rodrguez de mendoza collantes pozo de yanayacu su puttu est in su mattessis zassu inue nacchi chi santu toribio de mogrovejo hat fatu essire s abba dae unu monte e hat accabbadu sa sicchesa zassu cerro luya urco a km dae sa pratza de armas de sa idda che chachapoyas unos bindighi minutos a pè pro s abba trasparente la muttini fuente cuyana o fuente de amor si narat chi chie visitad custu zassu e bied s abba had a bier pro sempre in chachapoyas pampas de higos urco zassu inue b had appidu sa battaglia de higos urco a s epoca de salutta pro s indipendentzia zassu el triunfo s n in sa e higos huancas est una iddighedda traditzionale chi had mantennidu sa sua traditzione puru si est accurzu a sa idda de chachapoyas est postu a nord e sa zente de sa idda vivet de sa inza sos omines e faghet vasos sas feminas todu sa robba comente sos isterzos e sos vasos si faghet a manos est interessante de annottare comente los faghene in sa natura e chin sa linna de sa idda sua a vinti minutos de caminu b had unu monte dae inue si podet bidere su riu sonche e su nord a ora de caminu in su montigheddu de huanca urco si poden bidere restos archeologicos orchideas e su panorama de sos planos e de sos rios utcubamba sonche e vituya su santu patronu de huancas est su sennore de sos miraculos unicu ca su cristu moradu de custa iddighedda est un immaggine e no una tela comente su e lima torrende a huancas dea sae su colorado si poden bidere santuario de la virgen asunta modernu chin carchi cosa de coloniale inoghe b hat sa patrona de sa idda de chachapoyas s assunta sae s iniziu de sa festa in su mese de austu sae su piscamu sa domo inue est naschidu toribio rodrguez de mendoza est in sa domo e su piscamu de sa diocesi de chachapoyas in custa domo b hat armoirs bezzos e importantes ritrattos de sos piscamos de chachapoyas una bibbia ezza meda e carchi arazzu coloniale la casona monsante monumentu istoricu est fattu comente in sa tradizione de chachapoyas bi fidi una buttega de tambaccu e oe b had un ostellu chind una corte manna inue bi sunu begonias orchideas e prus de atteras piantas de su zassu naran chi a su tempus de sos incas sa zente mala che la leaian attesu de sa capitale cusco in sas terras de huancas cascata di gocta sa terza cascada prus manna de su mundu e una de sas prus bellas est in su departamentu de amazonas est sa cascada gocta chi no b est in sas cartas e chi no si connosched ca ch est troppu attesu si unu b andat dae san pedro valera o cocachimba bi supprit in oras sa cascada est ind unu planu de buscu tropicale e contat cascadas de abba palermu est una tzitade de abitantes cabu de logu de provìntzia e de sa regione sitzìlia su territoriu inghiriu est connottu comente la conca d oro po sa coltivatzione de arantzos e limones fundada dae sos fenicios est istada a poi grega e romana conchistada dae sos barbaros bandalos e ostrogotos a poi po tres seculos sutta sos bizantinos e apoi sutta sos arabos conchistada dae ruggero d altavilla normannu su a poi de unu assediu passat poi sutta sos angioinos su palermo e sa sizilia intrea passat sutta sos aragonesos su sutta sos ispagnolos e apoi sutta sos borbones e sos savoias sos normannos ant fraigadu monumentos importantes sa cattedrale de santu giuanne de sos eremidas incomintzada comente basilica a poi mudada in moschea dae sos arabos tòrrat a essere creja cristiana monumentu imponente e de bellesa manna su palattu reale fraigadu dae sos normannos restauradu in su est istadu s abìtu de sos res ispagnolos de sos res borbonicos e de sos savoias sa cappella palatina unu gioiellu architettonicu cun colunnas e mosaicos chena fine e cun su cristos pantocrator in sa gupula ateras crejas chi meritant un ammentu san giuseppe ai teatini santa caderina e alessandria sa creja de su gesù a casa professa gesuitas creja meravigliosa rinascimentale e prebarocca sa creja gotico catalana santa maria de sa cadena affaca a palermo su duomo de monreale fraigadu sutta sos normannos dae mastroa arabos o de iscola araba xii xiii sec un ispantu riccu de mosaicos attaccadu a su duomo unu chiostro in istile arabu cavaliere splendente est su nomini de tres supererois de s universu dc comics criau de creig flessel in adventure comics sir justin membru de is cavalieris de sa mesa rotonda a sa corte de re artù ki mago merlino d ari donau un armatura e una spada magicas e unu quaddu alau de nomini victory su cavaliere splendente s esti unniu a is setti suldaus de sa bittoria e a su all star squadron e ari fattu sa guardia e su corpu de sir winston churchill candu ca ci fiara sa segunda gherra mundiali justin est stettiu sposu de sa segunda firebrand in su unu nou cavaliere splendente est cumparsu in sa megaserie de is setti suldaus de sa vittoria de grant morrison crabas est una bidda de sa provìntzia de aristanis de bividoris sa bidda s agatat in sa costera centru otzidentalli de sardigna a su norti de su golfu de aristanis in su chirru prus setentrionalli de sa pati de su campidanu chi si narat de aristanis tenit làcaras cun is biddas de aristanis arriora e nurachi su territòriu de su comuni tirat a totu sa pati centru meridionalli de sa penìsua de su sinnis e s iscerat po sa richesa de istànius e de rius fendi pati de una de is àreas ùmidas prus istèrrias de sardigna aciunghit a atària de unus metrus a sus de su mari pertenint a crabas is ìsuas de malu entu e de su cadallanu chi s agatant pagu a illargu de sa costera de su sinnis est pati de crabas fintzas su cungiau de gerruso un ìsua amministrativa istesiada de su territòriu comunalli s àrea s agatat in sa riba de dareta de sa foghi de su frùmini tirsu in tempus medievalli crabas fiat pati de su giuigau de arbaree in ui fiat su centru prus importanti de sa curadoria de campidanu majore is primas documentas in ue crabas est ammentuada andant torra a su de sèculus in ui si ddi naraiat domus de masone de capras si trataiat de unu atu in ui su giùighi orzocor ii de lacon zori cunfermaiat sa donatzione de unus cantus benis fatus de s ajaja sua donna nibata chi issa a totu aiat arrìciu de su giùighi torbèniu de làcon zori crabas fiat insaras una bidda dotada de casteddu residèntzia in s oru de s istàniu in ue is giùighis s arretiraiant fatu fatu e a chi naraiant domo de su rennu in dii de oi nd abarrant pagus fundamentas chi podint essi bias a pabas de sa crèsia de santa maria assumida bessendi a pillu de s acua su casteddu taniat bàllida istratègica po su giuigadu difatis fiat una bera fortilesa in ui is giùighis cricaiant aprigu duranti is gherras vàrias cun is atrus giuigaus mancai in su tempus iat predi importàntzia in favori de aristanis in època de su giùighi marianu iv su de sèculus crabas contaiat unos fogus chi benint a essi famìllias e duncas teniant aprossimadamenti unus bividoris in su cun sa arruta de su giuigau de arborea e sa colonizatzioni de is cadallanu aragonesus sa bidda fiat assignada a su marchesau de aristanis po essi srubida a tìtulu prenu in sa canoa de aragona cun s arruta de su marchesau e a pustis in sa canoa de ispagna in su crabas fiat atacada de is sodraus frantzesus de su conte d harcourt isbarcaus a turrimanna ma is crabarissus aiant bogau is sodraus grogus in su su gurrei filipu iv po cumbati sa gherra de catalugna si fiat fatu prestai dinai de unu bancheri de genova gerolamo vivaldi comenti fiantza de s imprèstidu aiat giau s istàniu de crabas e su de santa justa no arrannescendi filipu iv a pagai su dèpidu s istàniu fiat passau de propiedadi a sa famillia vivaldi in su sa idda fiat passada a is ducas de savoja prìncipes de piemonti chi fiant fatus gurreis de sardigna suta de is piemontesus crabas fadiat pati de su marchesau de arcais in su mesi de trèguas de su is eredis de sa famìllia vivaldi aiant cèdiu sa propiedadi a unu notaju de aristanis don srabadoi carta duus annus a pustis fiant incomentzadas is primas gherras po torrai is terras a s istadu e difatis in su s istàniu de santa justa fiat ispropiau su de crabas aiat però aguantau in manu a is privaus fintzas a s agabu is annus is piscadoris de sa bidda funt duncas istètius a totus is efetus tzaracus de sa famìllia carta e po podi piscai dèpiant arrespetai is cumandus chi su meri ddis giadiat su traballu fiat organizau de manera chi nchi fessint piscadoris chi podiant piscai cantidadis de pisci majoris o minoris segundu un iscaba geràrchica istabillida de règulas feudallis chi duraiant de sèculus e chi ddus obligaiat totus a lassai a su meri a su mancu unu de is guandàngius chi si ribellaiat a su sistema fiat bogau e non podiat prus triballai chi no a fura is ispadonis cosa chi cheriat nai riscu de essi cassaus e postus in prasoni o fintzas bochius a fosìlliu de is guàrdias de s istàniu is gherras de is crabarissus e de is autoridadis po torrai s istàniu a s istadu ant tentu durada de prus de unu sèculu is piscadoris ant arrìciu s istàniu in cuncessioni de sa regioni sardigna in su fentzas a su de sèculus sa populatzioni de sa bidda s est dèpida difendi de is lòmpidas de morus chi fatu fatu arribaiant de mari i sa prima metadi de su de sèculus sa bidda fiat inclùida in sa provìntzia de aristanis fintzas a su candu fiat passada a sa provìntzia de casteddu crabas at torrau a fai pati a sa provìntzia de aristanis in su annu candu fiat torrada a costituì arrastus e testimonias de bividoris antigus nd at medas ispaniadas in totu su territòriu de su comuni si contant in totu uarchis a turri soa e cumpostus est pretzisu nai ca po sa prus pati funt meda addanniaus intra de is situs prus importantis cherint ammentuaus su situ neoliticu de cùcuru e is arrius s ipogeu chi s agatat a suta de sa crèsia de santu srabadoi in sa biddighedda omònima e chi fiat nàsciu che putzu po su cultu de is abbas e is arruinas de s antiga citadi de tharros andat torra a su s iscrobeta de is istàtuas oi nodias che gigantis de mont e prama in s àrea omònima de sinnis agatadas fatas a cantus e torradas a montai funt isculturas a totu tundu atas fintzas unus metrus datadas intra de su de e su de sèculus a c cosa chi ndi fait is prus antigas de s àrea mediterrànea otzidentalli segundu istùdius fatus cun su georadar suta diretzioni de su geofìsicu gaetano ranieri e suportadu de is archeòlogus de s universidadi de sàssari interrados suta s àrea de mont e prama s agatant is arrastus de una citadi antiga cun istradas fàbricus mannus templus e tumbas chi tirat a unus ètarus in su funt istadas agatadas fintzas unas ses taulleddas in bronzu naradas taulleddas de tzricotu comenti s uarchi in sinnis acanta de in ui funt istadas aciapadas s origini de custus repertus no est crara segundu certus istùdius datant a su de sèculus a c e cuntenint iscrituras in caràteris cuneiformis is mèdius de anàllisi a disponimentu in dii de oi però non funt de ajudu po ddas podi datai mellus e a lughi de is datus obietivus tentus a parri de archeòlogus istimaus funt isceti odrìngius de època bizantina in su centru s agatant domus antigas pesàdas cun su làdrini caraterìstica de su centru est s assentadura in arrugas istrintas grutzas e introchilladas segundu cuncua boghi funt istètius is antigus ddas ai crèfias aici po cricai de cunfundi is istràngius iscasi ca timiant is lòmpidas de is morus chi fatu fatu afracaiant sa costera is crèsias de santa maria assumida su de sèculus e de s ispìritu santu su de sèculus funt is monumentus chi mellus s iscerant a intru de sa bidda s agatat unu museu archeològicu cun agataus chi benint de tharros e de totu is situs de su sinnis e chi de su de mratzu tenit in ammostu fintzas cancuna de is istàtuas cannotas che gigantis de mont e prama pretzidas po imoi cun su museu archeològicu de casteddu bessendi de sa bidda si podit isceberai de pigai su longu istàniu camìnu de sighì a pei o in bricicreta chi partendi de sa pratza de sa crèsia de santa maria sighit s oru e s istàniu andendi fachi a sinnis s inciapat sa biddighedda de preda de santu srabadoi de sinnis cun sa cresiedda e s ipogeu in sant uanni de sinnis s agatant is isgavus de sa citadi fenìtziu pùnicu romana de tharros e sa crèsia paleocristiana dedicada a sant uanni batista sèculu vi x a longu a longu de sa costera e de s istàniu s agatant is turris de càstiu ispagnolas chi unu tempus in acàpiu cun àtras fintzas a bosa e a su territòriu de arbus funt srebias a annoditzai is lòmpidas de mari in sinnis podit essi visitau su situ archeològicu de mont e prama in ui funt istadas agatadas is istàtuas omònimas su situ neolìticu de cùcuru e is arrius chi s agatat inghiriadu de s abba de su canai iscucuradori in dii de oi non podit essi visitau e est in istadu de abandonu un ammentu deghit fintzas a sa pischera de mar è pontis chi foras de sa bàllida po is fainas de cosa de is piscadoris ammostat fintzas acabbiddamentu e architeturas de interèssiu su territòriu chi inghìriat crabas ammostat fintzas bellesas naturallis is arrius e is istànius funt nodius po sa richesa de fera de paui intra de custus is mangonis funt is animais chi atirant prus de totus sa curiosidadi de is turistas a segus de s istàniu de mar e pontis o istàniu de crabas deghit vìsita fintzas a sa paui de pa e sai chi s agatat in in s oru estu de mar e pontis pagu a norti de sa bidda e sa laguna de mistras chi s agatat in sa costera de sud de su sinnis famadas is riberas de sant uanni de sinnis e de is arutas ma fomentzas is de maimoni e de mari ermi de su est istètiu istituiu su parcu maniu penìsua de sinnis ìsua de malu entu a su fini de tutelai sa fera e sa frora in totu su territòriu de mari e de sa costera s economia de sa bidda s apoderat a sus de sa massaria e sa pisca prus pagu su pastoriu chi fiat prus ispaniadu in tempus andau su turismu est una faina in ammanniamentu e cussa cun prus possibilidadis de isvilupu fintzas gràtzias a s agiudu de is istàtuas de mont e prama chi ant fatu guadangiai fama a sa bidda e a totu su sinnis in is ùrtimus annus s organizatzioni in acàpiu cun is atras biddas de sinnis e fintzas de su montiferru acumpangiada a una proposta culturalli e de unu pranu de atraida adecuau iat podi permiti s isvilupu de una arretza tirìstica sustenìbili e moderna est cussa po santu srabadoi sa festa prus caraterìstica e fintzas sentida de sa bidda difatis in onori de su santu is òminis andant in prucessioni currendi iscrutzus e bestius cun una camisa longa bianca de sa biddighedda de santu srabadoi a crabas s orìgini de custu cultu iat essi acapiada a una lòmpida de turcus me in is primus annus de su de sèculus candu is òminis fiant andaus a difendi sa costera e is fèmias fiant andadas a ndi betì s istàtua de su santu de sa iddighedda santu srabadoi a crabas in beridadi is fèmias mancai no siat cannotu de medas allènus a sa bidda ancora sighint a fai una prucessioni insoru dònnia annu me in is pròpias diis is mandiaris prus pròpius de crabas funt fatus cun su pisci is binus tìpicus de crabas funt sa crannàcia e sa nieddera su sadru fueddau in crabas tenit trassas in sustàntzia de su campidanesu foras po cuncua caraterìstica chi nchi dd acostat a su logudoresu est po custu fatu classificau a intru de sa variedadi arborensi su crabarissu difatis cun pagus ecetzionis coxinai bixinu paxi e pagus atrus fueddus mentenit sa g e sa k velaris anantis de is vocallis i e e po esempru si narat atra caraterìstica chi si podit agatai mancai in prus pagus fueddus est sa trasformatzioni de su sonu gu qu a comentzu de fueddu o intra de vocallis in b o bb duncas si narat a esempru atrus fueddus si narant a sa moda campidanesa po esempru fomentzas in su lèssicu est manna s influèntzia de su logudoresu unu esempru chi podit balli po totus est su de su vèrbiu cherri in logudoresu cherrer chi est meda prus usau de su sinònimu campidanesu olli bolli est pretzisu nai ca agatendi sì sa bidda in una zona de mesu intra prus variedadis medas fueddus podint essi intèndius pronunciaus siat in una manera siat in un atra s usu de una forma o de s atra càmbiat susetotus segundu s ati de chi fueddat messaju pastori piscadori de istaniu piscadori de mari e aici sighendi si narat po esempru fintzas su matessi fueddu podit essi pronunciau a sa manera logudoresa o a sa manera campidanesa segundu su cuntestu in ui si cherit usai est su chi suntzedit cun su diminutivu de s agetivu bellu chi si fait bellixeddu isceti in chistionis de estètica però s usu s est ispaniau isceti in is ùrtimas deghinas annus e belligheddu isceti in chistionis de callidadi po atrus fueddus e is derivatzionis insoru s agatant fenòmenus simbillantis pro esempru si narat druchi drucori indrucai ma unu mandiari comenti una truta est unu druci si narat paxi però unu chi agatat un acòrdiu a pustis de una briga s apàghiat e agatat apaghiamentu cun atrus fueddus me in is ùrtimas deghinas de annus prus de totu sa limba chistionada padessit de una italianizatzioni marcada aici a esempru su vèrbiu suntzedi podit èssi nau sucedi s agetivu capatza u podit èssi mudau in capaci e atrus fueddus chi in tempus andau podiant essi pronunciaus chentza de diferèntzia in duas maneras comenti po esempru provìntzia detzidi tzivilli s intendint sèmpiri de prus naus isceti provìncia decidi e civilli paris a totu sa zona de campidanu de sus fintzas in crabas s agatat s elisioni de sa n intra vocallis pani pa beni be manu ma de sa l intra vocallis soli soi colori caori meloni mao de sa r in is sìllabas cun rt intra vocallis portu potu murta muta martis matis e prus chi non in atrus logus s inversioni de is cunsonantis cherbeddu crabeddu marxani mraxa barca braca in is sèculus passaus su sadru crabarissu comenti totu is chistionaus in is biddas de sa zona taniat seguramenti caràteris meda prus simbillantis a su logudoresu mancai sempiri in ammesturu cun atrus tìpicus campidanesus rastas de custu fatu si point agatai in unus cantus topònimus esemprus s arburi longu abba chen e soi su forraghe sardigna natzione indipendentzia s abbreviat comununemente cun sa sigla sni est unu partidu polìticu indipendentista sardu fundadu in su in nùgoro cun su nùmene de sardigna natzione dae anghelu caria e dae àteras baranta pessones chi beniant de su psin partidu indipendentista sardu a pustis de su primu cungressu tentu in su mese de arjolas de su at pigadu su numene attuale sa comunicatzione ufitziale intra sos organos de su movimentu e de sos militantes benet praticada casi esclusivamente in sardu s imperu de s italianu est limitadu a sa comunicatzione cun sos chi sunt a foras de su movimentu e pro sos arajonus polìticos cun cussa gente chi no intendet su sardu chirchende in custa manera de fomentare s impreu de sa limba siat in sas bariedades istitutzionales lsc limba sarda comuna siat in cussas sub bariedades locales jethro tull est unu gruppu rock originàriu de blackpool in su rennu auniàdu fundau dae su scotzesu ian anderson pifferu travessu e polistrumentista sa band pigara su nomini dae su pioneri de s agricurtura moderna jethro tull s issoro mùsica est contraddistinta dae sa presèntzia dominante de su flàutu traessu sonadu dae su virtuosu leader ian anderson a pustis de un esòrdiu a s insegna de su richiamu a su blues sos jethro tull ant rugradu s istòria de su rock isperimentende varas gèneras dae su folk rock a s hard rock dae su rock progressivu a sa mùsica clàssica ant bèndidu prus de milliones de albums in totu su mundu in su mese de abrile anderson at decraradu chi sos jethro tull comente a bandas no esistent prus e sa voluntade de lassare s eredade de su nùmene sighende sa carriera solista sua nointames in su cabudanni ian anderson at annuntziadu sa torrada de su grupu in sas iscenas pro tzelebrare su de chimbanta annos de atividade in su cun unu giru e unu nou album in comintzu sa band capitanada siat dae ian anderson chi dae su chitarrista mick abrahams fiat in manera sustantziale orientada cara a su blues a pustis de s èssere ammustrados in carchi tzìrculu londinesu cun nùmenes diferentes ant detzìdidu de adotare jethro tull in riferimentu a s omònimu agrònomu britànnicu bìvidu in su de degheoto sèculos nointames s issoro sìngulu de imbucada sunshine day est bènnidu erroneamente distribuidu a nùmene jethro toe su primu album issoro this was at postu in fila una sèrie de petzos rock blues intra sos cales ispicat song for jeffrey in cantu cun probabilidade sa prus serente a s istile chi sa banda diat àere pigadu in sos annos imbenientes in su grupu s at abertu dereta una discussione in sa diretzione de pigare at prevàlidu ian anderson e mick abrahams est essidu dae sa formatzione andende a fundare sos blodwyn pig cun sos cales at sighidu su pròpiu caminu in su british blues sos jethro tull dae inoghe in posca si sunt incaminados in unu percursu chi cunsiderat in su matessi tempus bator istiles chi cun echilìbrios diversos in sas vàrias fases de sa longa vida issoro faghet a los individuare in sa mùsica folk in sa mùsica jazz in sa mùsica clàssica e àncora su blues chi restat comente si siat in sos ingredientes de sa produtzione issoro in cussu perìodu at militadu in sa formatzione pro unu breve perìodu fintzas tony iommi chitarrista de sos black sabbath in antis de s arribu de su benidore cumpàngiu de longu tempus de sos jethro tull su chitarrista martin lancelot barras milis est una bidda de sa provìntzia de aristanis de abitantes connota pro sa produzioni de aranzus e mandarinus milis esti stetia fundada in su sfruttendi una zona arricca de abba e de terra bella da is paras camaldolesusu chi ianta prantadu i primus aranzus in una zona chi poi ianta zerriau s ortu de is paras in prusu ianta cuminzau a fabricai is pontisi e cresiasa in tempusu pru modernusu milis è diventada una provintzia de su campidanu de aristanis e si zerriada campidanu de milis is atrasa biddasa fuantasa santeru senighi baullau tramatza bronacudu e narabullia fu sedi de pretura e de cumandusu de carabinerisi e polizia aristotele in gregu antigu aristotéls stagira làmpadas a c calcide martzu a c est istadu unu filòsofu lògicu e iscientìficu de sa greghia antiga sas bideas suas an influentzadu s istòria intelletuale de su otzidente pro pius de dua miza annos aristotele at iscritu tratados de sos cales esistint oe petzi a propòsitu de una enorme variedade de temas comente sa lògica sa metafìsica sa filosofia de sa iscièntzia s ètica sa filosofia polìtica s estètica sa retòrica sa fìsica s astronomia e sa biologia aristòtele at trasformadu medas si non totus sas àreas de sa connoschentzia chi at contivizadu est cunsideradu su babbu de sa lògica e de sa biologia intre medas àteras contributziones aristòtele at formuladu sa teoria de sa generatzione ispontànea su printzìpiu de non contraditzione sas notziones de categoria sustàntzia acto potèntzia etc sa còssiga est un insula de su mare mesuderraniu et est una regione chi appartenit a sa frantza s agatat in subra de sa sardigna e a zòsso de sa liguria e de sa provenza sa capitale sua est ajaccio sa segunda tzittade est bastia est sa cuarta insula pius manna de su mesuderraniu omines de importu mannu pro s istoria tenint origine còssa cumente napoleone bonaparte a diferentzia de sas ateras regiones de frantza gòsat de una autònomia majore e pro custu si tzerriat coletividade territoriale de cssiga s insula est dividida in duas partes còssiga arta e còssiga bascia sa limba de sa populatzioni cossa est su corsicànu limba noulatina su corsicanu est unu limbàzu toscanu de s atteru s italianu est istadu limba ufitziale finas a su dae su tempus de s intrada a suta e su guvernu frantzesu is cossus tennint però a limba ofitziale su frantzesu su buddhismu iscritu puru buddismu est sa disciprina ispirituali nascia de s esperièntzia mìstica bivia de su personagiu istoricu siddhrtha gautama ca si podit cumprendiri me is letzionis suas fundadas a susu de is cuatru nobilis beridaris cun buddismu s indicat puru totugantas is tradusiduras sistemas de pentzamentu praticas e tecnicas spiritualis individualis e devotzionalis chi tenint in comunu su chi at cicau de imparai siddhrtha gautama buddha a s umanidadi intrea s istoria de su buddhismu chistionat de s isvilupu suu cumintzendi de su séculu vi a c in asia orientali in manera printzipali india tibet tzina corea giaponi indotzina e de su séculu xx in europa e me is istadus unius de america puru siddhrtha gautama nominau shakyamuni su sabiu de sa tribù shakya at biviu me s india de su nord a intru de su a c e su a c is urtimus istudius a pustis de is annus noranta proponint commenti datas de nascimentu e mòrti de su buddha is annus a c e a c buddha est a nai su chi est scidu est nasciu duranti su biagiu ca depiat potai s arreina maya pobidda de su nobili gherradori suddhodana a iscendiai su primu fillu in sa dommu de su babbu ma sa traditzioni narat ca sa giovana no arrannescendi a lompiri in sa dommu aiat depiu iscendiai in unu boschixeddu a lumbini in su sud de su nepal ponendi a su mundu su chi at a bessiri su buddha a innantis de cummintzai sa cica sua spirituali issu biviat in s arrichesa e in sa comodidadi in su palatziu de su babbu candu fiat acanta de fai trint annus bessit de su palatziu e in cuatru ocasionis diferentis bit unu pipieddu unu mobadiu unu omini beciu e un interru custas esperièntzias ca po issu fiant noas dd ant a fai arraxonai a susu de sa vida cummintzendi a elaborai su chi at a essìri su fundamentu de su pentzamentu buddista arrisolviri is cuatru sunfrimentus fondamentalis de sa vida nascimentu mobadia beciesa mòrti a s orìgini e a fundamentu de su buddhismu agataus is cuatru nobilis beridadis ariya sacca narant ca su buddha meditendi a suta de sa ficus religiosa ddas cumprendit in su momentu de sa scidada spirituali sua issas funt nominadas in su dhammacakkappavattana sutta in limba pli o dharmacakrapravartana sutra in sanscritu est a nai in s allegàda de su ponniri in motu s arroda de su dhamma dharma in sanscritu est sa prima allegàda pùbbrica de su buddha fata in su parcu de is gazellas no atesu meda de sarnath acanta de benares in su a c a s edadi de annus a pustis de essìri lompiu a sa scidada spirituali in sa bidda de bodhgaya de s istadu de su bihar unu de s istadus prus pagu arricus de india connosciu commenti satori in su buddhismu zen custa allegàda est connota puru commenti allegàda de benares fundamentali po su buddhismu de custa prima allegàda pùbbrica nascit sa prima comunidadi buddhista sangha formada propriu de cussus cincus eremitanus ca a pustis de ddu aì sighiu po tempus meda dd aiant abbandonau po sa pagu fidùcia chi teniant in custa allegàda si identificat su buddhismu commenti su caminu de mesu majjhim patipad innui si cunsiderat ca sa manera prus giusta de si cumportai s agatat in sa linea de mesania de sa cunduta de vida evitendi is ecessus e is assolutismus cantu su lassismu e s abbandonu in s ocasioni de custu sermoni su buddha afirmat is cuatru nobilis beridadis frutu de sa scidada spirituali scrufia sa cuarta nobili beridadi cunsìstit in su nobili caminu de otu partis ariyo atthangiko maggo ca condusit a sa prena e cumpleta realizatzioni spirituali buddhista gratzias a su lassai a pabas cussu conditzionamentu costituiu de su sunfrimentu esistentziali ca acumpangiat sa vida de s omini de candu nascit is elementus de su nobili caminu de otu partis podint essìri cracullaus sigundu tres tipologias perou custu ordinamentu no bolit nai ca esistit una mata gerarchica a intru de is otu elementus e nimmancu ca esistit unu ordini de sucessioni e de importàntzia a intru de issus atotu sa pratica buddhista dona cura a is otu elementus totu paris e issus movendi si paribari giaint vida a una realizatzioni sinergica ddui funt cuatru dhyna sanscritu o jhna pli su fueddu dhyna est a s origini de su fueddu sinogiapponesu zen candu su buddhismu est arribau in cina fut istetiu adatau a sa limba cinesa chan in seghida su buddhismu fiat lompiu in giapponi i una iscolla de importu mannu tenit custu nomini po cantu spetat a sa definitzioni de su buddhismu ddui funt opinionis diferentis su dalai lama at definiu su buddhismu una scèntzia de sa menti sigundu cancu atru s iat podiri puru definiri religioni o a onnia modu iat tenniri carateristicas de tipu religiosu sigundu atrus s iat podiri puru definiri una filosofia de vida o a onnia modu iat tenniri carateristicas de tipu filosoficu sigundu atrus ancora in su buddhismu ddui funt totu e is duas carateristicas e po urtimu atrus negant ca su buddhismu fetzat parti de custas categorias specificas de su momentu ca su buddha atotu candu s agatataiat a chini ddi pregontaiat si is cosas ca naraiat fiant teistas ateas o costituiant una filosofia de vida no arrispondiat mai e si nd abarraiat sempri citiu propiu custa assèntzia de indìtzius e informatzionis at permitiu ca su buddhismu in prus de milli annus de istoria e de isvilupu in onnia parti de su mundu fessit tolleranti de una manna variedadi de praticas a intru suu fintzas a ndi bessiri cussa complessidadi de manifestatzionis e de facis oi presentis e ca funt puru causa de custa diversidadi de orientamentus e de opinionis a susu de sa definitzioni sua in s origini sua su buddhismu si nd abarraiat efetivamenti atesu de calisisiat pentzamentu religiosu buddha in sa cica sua spirituali e in sa predica sua s arrefudat de afrontai chistionis de tipu religiosu chi interessant s esistèntzia de un printzipiu divinu assolutu o s ipotetica natura de una anima separada de su corpu chistionis de custa arratza no benint ni negadas ni afermadas ma simplementi lassadas in su mudori castiendi ddu aici su buddhismu a su printzipiu si ndi stesiat meda de s induismu de insandus ca teniat commenti nùcleu s identidadi intre su deu individuali e s assolutu divinu puru po cantu spetat a su nirvana ca puru est s obietivu urtimu de sa pratica buddhista su buddha e sa literadura buddhista ca sighint preferint ddu definiri in negativu chentz e nd afirmai nudda de su chi a issu pertocada custu no bolit nai ca su nirvana cunsistada in su nudda bolit nai simplementi ca limbagiu e pentzamentu no si podint acostai ca no s arranescit a contai cun is categorias concetualis poita sa sustàntzia sua est sa sbudiesa onnia modu pagu tempus a pustis de sa moti de su buddha si cummintzat a biri unu protzessu de deificatzioni de su maistu contzepiu sempri prus pagu commenti omini ugualli a is atrus e sempri prus commenti creadura dotada de facultadis ispantosas e subrumanas a custu protzessu de deificatzioni si nd acostat unu cultu populari relativu a su buddha e a is arrelìchias suas in su sèculus a pustis duncas benit isvilupada a intru de su buddhismu una fenomenologia devotzionali fata de témpius oratzionis e mitologia ca si cunfigurat a intru de is lacanas commenti una religioni de a berus castiendi ddu aici ddui est chi afirmat po cantu spetat a su buddhismu mahyna ca issu siat una religioni ddui est de nai ca puru si is diversas iscollas de su buddhismu funt de acordiu in su de s arrefudai de definiri in sensu positivu unu eventuali printzipiu divinu assolutu no benit a onnia modu negada s esistèntzia de entidadis superioris a s omini est a nai is numerosas divinidadis de su politeismu su buddhismu no at mai negau s esistèntzia de is deva in s induismu aici commenti no at mai negau cussa de is kami giapponesus i antzis ddui est de nai ca nd at acciuntu atrus sceti in sa manera de biri buddhista puru custas divinidadis no contzepias commenti eternas o incorrutìbilis faint pati impari a s omini e a totugantas is criaduras biventis de su ciclu de su diveniri e de su sunfrimentu su buddhismu at imbentau duncas meda contus innui una o unu niaxi de divinidadis cabat de su celu po ascutai cun arrispetu su fueddu de su buddha o po ddi fai cancua praxeri incluendi ddus a intru de is laicus fendi ddus devotus de pigai a esempiu e protetoris de su buddhismu ddui est de notai a sa fini ca in dì de oi me is biddas innui sa pati prus manna de sa populatzioni est buddhista o innui su buddhismu at tentu una influèntzia culturali manna giaponi e indotzina po esempiu in sa percetzioni populari su buddhismu est biu e cunsiderau commenti una religioni cancunu pentzat ca sigomenti su buddha at sempri bòfiu evitai de fai afermatzionis a susu de s assolutu s imparamentu suu est de siguru ateu atrus creint ca su buddhismu est ateu poita is divinidadis de su brahmanesimu ca a sa fini at a diventai induismu no podint fai evitai a s omini su sunfrimentu de sa vida e duncas ddui creiri o no ddui creiri no at a cambiai is cosas e s omini sigundu su buddha s omini depit agatai su camminu ca condusit a sa scidada interiori propia i a sa personali realizatzioni spirituali gratzias a sa pratica individuali e a s esamini criticu de s esperièntzia personali su dhamma vicaya sighendi su métodu introspetivu indicau de su buddha atotu su bodhipakkhika dhamma puru papa giuanni paulu ii at biu in su buddhismu unu fundamentu de ateismu fendi cresciri aici sa tesi e is argomentatzionis de chi cicat de cumprovai in su buddhismu unu sistema essentzialmenti ateu issu afirmat in su libru intervista varcare la soglia della speranza de giovanni paolo ii ca su buddhismu est po su prus unu sistema ateu de su momentu ca dd ammancat s acostamentu cun deus sa prenesa de su stesiamentu buddhista no est s unioni cun deus ma su chi narant nirvana est a nai unu istadu de indiferèntzia perfeta po su chi pertocat su mundu e sighit narendi ca su buddhismu est commenti su cristianesimu una religioni de salvesa ma is dotrinas de salvesa de s unu e de s atru funt a intru de issas cuntrarias s evidentziat duncas s ammancàntzia de riferimentus a is fueddus de deus e o divinidadi fendi notai ca si riferit sceti in una manera generica a unu agiudu superiori ca no est agiudu divinu custas opinionis naradas de su rapresentanti prus importanti e mannu de sa cresia catolica a susu de su buddhismu funt fundamentalmenti de acordiu cun unu documentu pretzedenti de su conciliu vaticanu ii nostra aetate de santuaini puru si innoi si usant fueddus prus cuntziliantis poita sa politica interreligiosa ca ddui fut istetia innantis fiat prus moderada in su buddhismu sigundu is varias iscolas suas benit connota sa insuficièntzia radicali de custu mundu mudangiosu e si imparat unu caminu innui is ominis cun coru devotu e fiduciosu arranescint a acuistai s istadu de liberatzioni perfeta o de imbàtiri a s istadu de alluidura suprema gratzias a is isfortzus fatus e a s agiudu begnu de su celu custas funt is printzipalis arraxonis de chi iat bolliri identificai su buddhismu commenti una genia de ateismu negada est custa interpretatzioni atea de su buddhismu de chi narat ca s ateismu essendi sa negatzioni massima de déus costituiscit issu atotu unu assolutismu e duncas si depit cracullai commenti istrangiu a su buddhismu ca si fundat in s echilibrau caminu de mesu su nobili caminu de otu patis ca bogat po natura sua atotu caisisiat forma de assolutismu si ndi stesiat duncas de s unu e de s atru de su teismu e de s ateimu puru duncas is iscrùpulus ca su buddha sempri s est postu in sa chistioni de s assolutu fiant po evitai de arruiri in una de is duas positzionis stesiendi si duncas de onnia forma de assolutismu su buddhismu essendi espressioni de su caminu de mesu indicau de su buddha in su famosu e fundamentali discorsu suu de benares no podit a onnia modu no cunsiderai is chistionis esistentzialis propostas de s ideologia teista e de cussa ateista puru si ancòra no funt stetias risolvias custas funt is printzipalis arraxonis de chi creit ca no esistit sa possibilidadi de identificai su buddhismu commenti una genia de ateismu e duncas de ddu biri commenti negatzioni assoluta de divinidadis deismu e o de unu deus specificu teismu si s ateismu si bolit cunsiderai commenti s abilidadi de afrontai in manera critica is dificultadis chentza de fai riferimentu a su chi superat sa realidadi insandus si depit amitiri ca chentza de custa abilidadi est impossibili imprassai su buddhismu est a nai si ndi scidai su buddhismu nudda negat mancai a onnia modu est una religioni chentza deus chentz anima e chentza sei chentza credèntzia e chentza misteru basat a susu de sa cumprensioni de is ideas ca dda fundant e no in sa fidi ddui est istetia una seta sceti sa mahsmghika de is lokottaravdin ca cunsiderada buddha unu omini trascendenti lokottara est a nai commenti de deus e su buddha istoricu commenti unu fantasma nirmnakya derivau de issu funt istetius issus a scurpiri is monumentus mannus de su buddha me is rocas de su bamiyan is propius ca funt istetius bombardaus de is talebanus essendi musulmanus iconoclastas is talebanus est a nai destruidoris de immàginis ant fatu s errori de cunsiderai is scurturas commenti paganas puru si me is intentzionis de sa seta ddui fiat idolatria is istatuas rapresentaiant unu omini e no unu deus e is talebanus ant sciasciau una rapresentatzioni umana e po nudda divina poita buddha est a donnia modu sceti unu omini po cantu spetat a is arraportus a intru de buddhismu e filosofia sa chistioni est rendia prus complicada de sa definitzioni difitzili de su cuncetu de filosofia in su pentzamentu modernu ca sighit a su sigulu xvi e a sa rivolutzioni scentifica comunementi po filosofia s intendit su studiu de su significau e de sa giustificatzioni de sa connoscèntzia de s aspetu prus universali de is cosas sa filosofia est duncas una forma de spricuadura de su sciri ca bolit descriri sa natura prus profunda de sa realidadi in custu sentidu est possibili rilevai aspetus filosoficus a intru de su buddhismu sa presèntzia de chistionis bias commenti incongruentis in sa dotrina de su buddhismu prus antigu po esempiu sa negatzioni de s esistèntzia de unu deu individuali iat generau me is séculus a pustis speculatzionis teoricas mannas meda in sa tenta de ddas arrisolviri speculatzionis teoricas meda botas estremamenti complicadas basadas assusu de sistemas de logica sofisticaus ca discutint chistionis commenti cuddas de s esistèntzia de su deu o de unu printzipiu de causalidadi ca podint agatai de is analogias a intru de sa filosofia de origini europea custas speculatzionis s agatant po esempiu in s iscola de su madhyamaka o de su vijnanavada ddui est chi fait notai ca in su buddhismu custas speculatzionis teoricas no funt diretas a definiri una descritzioni definitiva de sa realidadi ambitzioni custa tipica de sa filosofia europea moderna ma prus chi atru funtis strumentus momentaneus po permitiri a su praticanti buddhista de fai svanèssiri is pregiudìtzius ratzionalis chi tenit arrispetu a sa realidadi in vista de s ampuàda a su nirvana a onnia modu ddui est puru chi arrispondit ca in sa filosofia europea prus antiga est a nai in cussa greca su sciri ratzionali no fiat fini a sei atotu ma teniat una funtzioni strumentali in vista de un ampuada spirituali aici sa dialetica platonica srebiat po podiri ampuai a su mundu puru de is ideas i a sa propia manera is iscolas ellenisticas usaiant sa cica speculativa po scrufiri unu istadu mentali a s aprigu de is strumbulladuras emotivas commenti in su stoicismu o in s epicureismu o po ampuai a una realidadi noa no definibili a fueddus commenti in su neoplatonismu de notai ddui est ca po cantu spetat a sa filosofia greca s ampuada filosofica non fiat sempri sceti mentali ma si codrimingiaiat puru cun esercitzius fisicus commenti po esempiu su cuntrollu de s arrespiru meda simbillantis ai cuddus buddhistas susténnia est custa teoria de pierre hadot istudiosu de su pentzamentu grecu antigu a sa fini ddui est de nai ca po chi afirmat sa possibilidadi de fai analogias a intru de sa filosofia europea e su buddhismu no funt de lassai is assimbilàntzias cun sa teologia negativa ca afundat is arrexinas suas in su neoplatonismu e gratzias a su pseudu dionigi e meister heckart arribat cun nicola cusano fintzas a su printzipiu de sa modernidadi sigundu sa manera de pentzai de su buddhismu s origini e sa fini de s universu no podint essiri avertias o cumprendias de s omini commenti puru totugantas is callidadis chi interessant a sa menti atotu s universu tenit in su fundu suu sa sensatzioni s intendimentu sa connoscèntzia e is efetus mentalis relativus connosciri custu spàtziu po su chi est e in onnia cosa e lompiri a ddu superai est lompiri a sa prena alluidura meda botas sballiendi benit interpretau commenti unu nudda una ammancàntzia o unu stampu nieddu in beridadi issu acapiat onnia cosa a custu spàtziu su buddha ddu definit commenti sbudiesa ca cumprendit e connoscit totu is tempus e totugantas is diretziònis is positzionis de cuddus ca funt favorevolis a definiri su buddhismu unu caminu spirituali magga de pratica e disciprina dhamma vinaya individuali ca lassat de una pati is concetus de teismu ateismu e filosofia de vida e duncas no ddu incluint a intru de is religionis ni a intru de is ideologias e filosofias s arrimant a susu de diversas genias de motivus de sighida una bibliografia arraxonada de is testus de su e a susu de su buddhismu in limba italiana funt is testus cunsideraus canonicus de totugantas is iscolas buddhistas tocat arragodai ca s iscola theravda cunsiderat canonicas sceti is operas cuntennias in su canoni pli funt testus cunsideraus canonicus sceti de is iscolas de su buddhismu mahyna e de su buddhismu vajrayna no funt cunsideraus canonicus de s iscola theravda e de is atras is iscolas de su buddhismu de is nikya cust urtimas funt totugantas sparessias gonnos gonnosfanàdiga in italianu est una bidda de bividoris me sa meria o provintzia de casteddu ca fintzas a s annu imoi pertenessid a sa meria de provìntzia de sud sardigna su is biddaius de gonnos si tzerriant gonnesus sa bidda est situada me sa vaddi de su monti linas in antigoriu fiant duas biddas dividias dae s arriu riu piras gonnos sa prus becia a monti e fanadiga in pranu est connota po is ortus si narad ke sa tzindria de gonnos est sa prus durci de totta sa sardnnya s ollu e is olias gonnos est città dell olio dae medas annus bendidi s ollu suu me tottu su mundu sa genti bivia de masseria ortus olivarius e bingias e cun su traballu in miniera ingurtosu e monti becciu fintzas a is annos s arriu piras nascidi a perda de pibera aundi ci fiat sa miniera beccia de molibdenite serrada me s annu oi perda de pibera est parcu naturale giotto di bondone fortzis incrutzadura de ambrogio o angiolo di bondone connottu simplemente che giotto vespignano firenze ghennàrgiu est istadu unu pintore italianu pintore de sos pius mannos in sos annos de su trabagliat in assisi in sa basilica superiore inue pintat istorias de santu frantziscu dante in sa commedia in su cantu xi de su purgadoriu narat de giotto sa legenda de santu frantziscu est presentada in iscenas e de custas ammentamos su presèpiu de greccio sa preiga denanti de onoriu iii sa cunfirma e sa regula sa preiga a sos puzones sa renuntzia a sos benes sa visione de su carru de fogu tra su e su trabagliat a padova in sa cappella nada degli scrovegni o de s arena e dedicada a nostra segnora inuie giotto at illustaradu sos misterios de sa vida de cristos e de maria b est s iscena de sannuntziatzione de s anghelu a maria sa freguras si mustrant intro duas ediculas cun evidentzias de sa prospettiva una novidade sighini ateras iscenas marianas tota sa cappella est pintada si devet notare s adoratzione de sos tres res s istrage de sos innotzentes sa fuidura in egittu sa resurretzione de lazzaru s ultima chena su tradimentu de giuda iscena ricca de particulares gesus denanti a anna e càifa s iscena de gesus mortu cun meda anghelos chi mustrant dolore se resurretzione de cristos s iscena de su giuditziu finale cristos zuighe sètzidu in tronu inghiriadu dae anghelos e santos sutta una rughe rezida dae duos anghelos pius in basciu s offerta de sa cappella a sa madonna sa rughe dividet sos santos dae un ala dae sos diaulos e dannados dae s atera dae su giotto trabagliat a firenze in sa creja de santa rughe po decorare tzeltas cappellas bardi peruzzi su incomintzada su trabagliu po su campanile de su duomo de firenze dende proa de essere unu architettu giotto morit su e i su campanile no est finidu lu continuat andria pisano e lu finit frantziscu talenti dago est unu pessonàgiu de is fumetos creadu dae robin wood e alberto salinas pessonàgiu printzipale de sa sèrie in biancu e nieddu gai nada pubricada a pustis de su in sa revista argentina nippur magnum imprentada dae s editorial columba benit pubricadu in italia a pustis de su in su chidàriu lanciostory pubricadu dae sa edizioni lancio a pustis debennidas grupu eura editoriale est istadu torradu a imprentare in divressos insertos de skorpio in su mensile ristampa dago e in sa cannaca de volùmenes cartonados a colores euracomix àteras aventuras de su pessonàgiu sunt pubricadas dae su in su monogràficu bonellide dae edicola dago alan ford est unu fumetu còmicu ca est istadu fraigadu de max bunker luciano secchi e magnus roberto raviola in inprenta de su su fumetu comicu est una pigada in giru satirica de is agentes segretos ammesturadu cun su surreale e su humore nieddu e riferimentos sardonicos de sa sotziedade moderna otzidentale e in particulare italiana mancari est diventadu bastante populare in italia a pustis s introdutzione sua alan ford est abbarradu disconnotu a foras de s italia s editzione frantzesa danese e brasiliana sunt faddisas luego ma in yugoslavia issu at tentu sutzessu mannu diventende e abbarrende unu de is fumetos prus de sutzessu in su paisu sotzialista e in is sutzessores suos mancari sa trama initziale in is primos episodios si nche isvilupaiat a inghiriu de un agente mutidu alan ford a pustis custu est diventadu un de su grupu de is personàgios printzipales su grupu tnt est un assemblea de agentes segretos disadatados ca trabballant de unu negòtziu de froresi a new york city istados unidos de amèrica ca impreant che copertura pro is cuartiers generale issoro segredos issos sunt inciumpetentes e mandrones ma intelligentes e margianes specialmente cando tocant is interessos personales issoro is biografia issoro sunt piticas a cunfrontu de is furbos leader issoro su tormentadu nùmeru unu in cadira cun rodas unu personàgiu ca si pigat indebitamente is miliones pagados a su grupu de su governu americanu pro is missiones segretas e pagat is agentes una misenia su fumetu ponet in rìdiculu aspetos de sa sotziedade americana inclùdidos su capitalismu e su ratzismu ci sunt riferimentos a sa realidade locale italiana in ue is maladias sotziales sunt satirizadas de magnus bunker aici comente tèrrmines in dialetu milanesu alan ford est pubblicadu mese cun mese de mas bunker press in itàlia ci sunt puru editziones in bòsnia e erzegòvina croàtzia a su mancu editziones de su sèrbia e slovenia una editzione de sa repubblica de matzedònia de su norte si agataiat pro unu pagu de tempuse e s editzione de serba sunt importadas immoi in macedonia e montenegro abbarrende galu meda populares su fumetu còmicu est istadu adatadu a film animados e retzitas de teatru aici comente est istadu de ispiratzione pro libros e film sa die de sa sardigna est una festa posta dae sa ras in su de capidanne de su comente festa de su pòpolu sardu sa festa serbit pro ammentare sa rebèllia de su de abrile de su in cussa die su vicerè balbiano impare a sos àteros amministradores continentales si nch est dèpiu fughire dae casteddu e sa sardigna ca su guvernu torinesu aiat refudau de reconnòschere sos deretos de sos sardos chi teniant dae sèculos sos sardos boliant puru unu cunsizu de istadu insoro sa sede de su vicerè e unu ministèriu pro sos afares de sa sardigna in torinu sos piemontesos no aiant atzetau nudda de totu custu e pro cussu bi aiat àpiu s atu de rebellìa populare chi est acabbau cun una tuccada de su vicerè cun sa crèschida de su discuntentu in sos cunfrontos de s amministratzione piemontesa in sas ùrtimas dècadas de su setechentos s est creadu unu movimentu de rebbellia chi at rugradu totu s ìsula in bighinàntzia cun sos eventos revolutzionàrios frantzesos e sos fermentos nàschidus in vàrias alas de europa irlanda polònia bèlgiu ungheria tirolu in su una flota frantzesa aiat intentadu de s appropiare de s ìsula longu duas lìnias una in su territòriu de casteddu e s àtera acante a s arcipelagu de sa madalena ghiada dae su giòvanu ufitziale napoleone bonaparte reparadu in frantza continentale a pustis de s insurretzione paolina sustènnida dae sos inglesos sos sardos ant peroe opònnidu resistèntzia e irbentidu custu pianu at cumintzadu duncas a crèschere in s opinione pùbblica unu sentimentu de revesa in sos cunfrontos de sa corona sabàuda pro sa defensa de su regnu sos sardos ant pedidu gai chi si seret riservada a issos s ala manna de sos impreos tziviles e militares e un autonomia prus manna respetu a sas detzisiones de sa classe dirizente locale a su perentòriu refudu de su guvernu piemontesu de acollire calesi chi siat rechesta sa burghesia tzitadina at organizadu cun s azudu de su restu de sa populatzione su motu insurretzionale s episòdiu finale chi at giutu a sa cuntestatzione est istadu s arrestu ordinadu dae su vitzeré de duos capos de su partidu patriòticu sos abbogados casteddàius vincenzo crabas e efisio pintor su abrile de su dada nòdida comente sa dii de s aciappa sa populatzione inferotzia at istesiadu de sa tzitade totu sos funtzionàrios continentales cumprèndiu su vitzeré balbiano chi in su mese de maju de cuddu annu sunt istados imbarcados cun sa fortza e bocados de s ìsula incorazidos dae sos fatos de casteddu sas populatziones de s alighera e tàtari ant fatu ateretantu sos motos antifeudales sunt istados posca ghiados pro unos àteros duos annos de giovanni maria angioy magistratu artu de su regnu de sardigna fintzas a candu sunt istaos repressos de sas fortzas lealistas bessidas prus mannas a pustis de s istipulatzione de su tratadu de paghe sutascritu de napoleone e vittorio amedeo iii s esperimentu revolutzionàriu sardu at lòmpidu gai a su tèrmine e s ìsula est abarrada suta de sa giurisditzione sabàuda a cussu est sighidu unu perìodu de restauratzione aristocràtica e monàrchica finidu cun sa fusione perfeta de su chi no at chessidu a istudare unos àteros incumentzos ispontàneos de rebellia acontèssidos tra su e su comente sa congiura de palabanda de casteddu de su e s abbolotu aligheresu de su ad apostolorum principis mese de lampadas est una entziclica de papa pio xii a pitzus de su comunismu e de sa cresia catòlica in tzina descrivet persecutziones sistemàticas de is epìscopos predis religiosos e chirca de ispiegare a manera cumpria is tentàtivos de su guvernu de istabilire una cresia catòlica patriotica indipendente de roma sa cresia catolica in tzina aiat prosperadu in is primos de su mancari meda ostàcolos una gerarchia est istada fraigada in tzina aberende oportunidades mannas ma a pustis sa vitoria comunista in sa gherra tzivile tzinesa is counidades cristianas sunt istadas destruidas e is missionarios espulsos meda pìscamos predis e òmines e fèminas religiosos sunt istados impresonados imbiados in is campos de rieducatzione sutapostos a tortura e protzèssos farsas papa pio xii aiat emanadu in su s entzìclica cupimus imprimis in ue issu acusaiat is persecutores e aiat dèfendidu sa cresia contra a s acusa de èssere contra a su pòpulu de sa tzina in su issu aiat publicadu un àtera letera entziclica ad sinarum gentem in ue issu aiat refudadu is acusas fata contra a is catòlicos in tzina afermende ca isosos sunt leales e fideles a su paisu issoro de cussu tempus sa cresia in tzina at dèpidu sutastare a meda prus dificultades unu movimenrtu catolicu patrioticu est fortzadu pro totu is fideles movimentu pro su patriotismu e sa paghe ca depet èssere contra custu in beridae est una frode custu sotziu bolet fàghere abratzare gradualmente a is càtolicos is printzìpios de su materialismu àteu totus sunt custrintos a aprovare e partetzipare e cussos pìscamos predis òmines religiosos mognas e is fideles in nùmeru considerevole ca no partetzipant sunt giai in presone predis òmines e fèminas religiosas istudiantes ecclesiasticose fideles de totu is edades sunt custrintos a sighire cursos e una seriede cunferentzias e dibatas casi chentza de fine ca durant pro chidas e meses pro indebilitare sa fortza de voluntade sa determinatzione atressu unu tipu de coercitzione psicologica ubuntu est una distro linux de sas prus famadas de sos urtimos annos ubuntu est una distro de su sistema obrativu gnu linux naschida in su e fata partinde de sa debian ubuntu est pessau pro faghere prus fatzile s impreu de sa computadora o donnia meses bessit una versione noa ki da nanta upgrade ubuntu est finantziàda dae sa canonical ltd sotziedade arregistrada in s insula de man sa fundamenta de ubuntu est de mark shuttleworth unu zovanu imprendidore de s africa e josso grandu amigu de su software liberu su nomene ubuntu bennet de unu fueddu africanu chi cheret narrer umanidade pro sos atteros o fintzas deo soe su chie soe pro meritu de cussu chi semus totus comente donnia distro de linux ubuntu si podit installai in d una computadora ue b est un ateru sistema pro narrer impari a windows a su macos o ateru sistema s idea est de no fai pagai pro su sistema obrativu e totu ma sceti pro su serbitziu tennigu comente ateras distros de linux ubuntu tennet virtudes ke est a gratis est stabili et donnat seguresa ubuntu impreat sos paketos debian deb pro azorronare o installai programas nous dae su menu grafigu podis impleai su programa synaptic pro agatare i installare dae sa lista ofitziali donnia programa ki ti podit serbiri ki siet de multimedia de ofitziu o de seguresa linux est una famìlia de sistemas operativos lìberos formados dae s unione de su nùcleu linux e is programmas de su progetu gnu s isvilupu est incumentzadu in su dae linus torvalds a cussu tempus istudiante a s universidade de hèlsinki in finlàndia torvalds at detzìdidu de distribuire su còdighe de linux comente programma lìberu cun lissèntzia gnu gpl e custu nd at favoridu s ispainadura e at incoragidu medas àteros programmadores a pigare parte a s isvilupu suo dae su cumintzu a su nùcleu linux benint s ispissu unidos sos programmas de su progetu gnu pro creare unu sistema cumpletu custos sistemas segundu richard stallman fundadore de su progetu gnu diant dèpere èssere narados gnu linux imbetzes ca isceti linux fintzas pro ite esistent sistemas comente android chi impreant su matessi nùcleu ma non is programmas gnu is sistemas linux sunt parte de sa famìlia unix fintzas chi a cumentzu su nùcleu fiat criadu pro andare cun carculadores de arratza x cisc ibm cumpatibile oe in die est istadu portadu a diferentes architeturas comente is de tipu risc e sa arm is distribuiduras de linux sunt formadas de su nùcleu linux acumpangiados dae unu programma de installadura e de unu set de programmas utilidades i drivers chi podent permìtere in cussas prus a sa moda de installare de manera simpre e crara unu sistema lestru modernu e cumpletu de totu su chi podet serbire pro traballare o s ispassiare cun sa computera aici etotu s agatant distribuiduras de linux prus pagu craras i bonas pro is prus espertos su nùcleu linux est istadu creadu su austu dae s istudiante finlandesu de informàtica linus torvalds chi apassionadu de programmatzione fiat pagu cuntentu de su sistema operativu minix sistema operativu didàticu tipu unix iscritu dae andrew tanenbaum professore ordinàriu de sistemas de retze a s universidade de amsterdam ca suportaiat male s architetura i a bit a cussu tempus noa econòmica e pobulare aici torvalds at detzìdidu de creare unu nùcleu nou pro s ispassiare e istudiare su funtzionamentu de s elaboradore suo nou unu mancari siat istadu programmadu a s incumentzu a suta de minix linux no at mai impreadu còdighe de cussu sistema at imbetzes impreadu dae luego partes de su sistema gnu pro funtzionare s impreu de sa lissèntzia gnu gpl at permìtidu de distribuire linux e gnu in paris fadende nde unu sistema cumpridu e lìberu torvalds preferiat pònnere freax a su nùcleu chi fiat iscriende ma aret lemmke assistente a s hèlsinki university of technology chi dd aiat ofertu s ispàtziu ftp pro su progetu ftp funet fi at prefertu assignare a sa subdirectory dedicada su nùmene de traballu linux chi a sa fine est essidu su nùmene definitivu giai dae sa versione faghiat a compilare e aviare sa shell gnu bash finas a sa versione fiat rechertu unu computer cun minix pro cunfigurare compilare e installare linux ca custu impreaiat su pròpiu sistema de archìvios dae sa versione podiat èssere compiladu dae linux matessi su martzu linus torvalds at presentadu sa prima versione istàbile de linux a s universidade de hèlsinki barrali barrabi est unu comunu de abitantes de sa provìntzia de sud sardignae fai parti cumente a zona de sa trexenta e posizionadu ais peisi de monte uda ed esti finchegiadu de su riu mannu is abbitantis de barrabi si naranta barrabesusu ancora prima in sa antighidadi si naranta arrabesusu sa bidda de barrabi s agatada in unu crocivia geograficu tra tresi zonasa diversasa infati fai lacana cun sa idda de donori chi esti in sa zona de su parteola faidi lacana cun samatzai chi esti in su campidanu e a sa fini fai lacana cun sant andria e frius ortacesus e pramantellu chi funti in trexenta cumenti esti barrabi e tottu studiososo ante stabilidu a barrabi esistiada gia fida de annos prima de cristu su territoriu este riccu de logos de importanzia archeologica de differenti periudusu storicusu nuraxi de monte uda nuraxi de su guntruxiu sa domu de s orcu natabi muridinas s aruta sa rocca de sa trinidadi sa terra de is aurras e aterusu logos puru storia barrabi in su periudu mediuevali fadiada parti de sa curatoria de dolia cun sedi un santu pantaleu in cusu tempusu barrabi fiada una bidda meda pittica dopu chi is aragonesusu invadinti sa sardigna a metadi de su seculu barrabi passada a is feudusu de sa trexenta su territoriu de barrabi esti attraversadu da nord a sud de su riu mannu in s antighidadi su riu a contribuiu a s economia agricola is agricoltorisi usanta is carropusu po acquai is terrenusu barrabi esti stetiu sempri serbiu de sa ferrovia casteddu lanusei arbatax e casteddu sorgonu ponendidu in una situazioni de collegamentusu meda favorevolisi deximumannu connottu fintzas comente dèximu mannu in italianu decimomannu est unu comunu de abitantes de sa tzittadi metropolitana de casteddu sa festa de sant arega est potada a nòmini in totu sa sardigna sa festa tocat sempri s ùrtimu domìnigu de su mesi e cabudanni e durat cincu dis po s occasioni arribat a dèximu genti meda po pregai po bendi e po si spassai totus in paris sa festa de sant antoni si fait a ghennàrgiu su dexiaseti sa notti innanti de su in ònnia bixinau alluint su fogadoni si pappat si baddat e si cantat a giru a giru e su fogu sa di in fatu a sa missa manna donant su pani beneditu a totus sa festa de santu sidoru si fait in su mesi de làmpadas peri a sa fini de su mesi de maju custa est sa festa de is massàrgius e de chini bivit de sa terra ìsili est unu comunu de sa provìntzia de sud sardigna seu de sa comunidade montana de su sarcidanu e de sa barbàgia de seulu su nòmini isili parit chi bengiat de ilienses antiga populatzioni ca secondu su romanu pausania bivviu ne is annus accanta de d c si fiat posta in sardigna a pustis de sa distrutzioni de s antiga tzitade de troia su territoriu est istetiu biviu giai de su neoliticu cumenti testimonianant medas insediamentus e medas domus de janas a sighiri colonizzau de is romanus is cali dianta pigau a is cartaginesus in su ii d c importantis insediamentus romanus funt presenti in sa zona a lacana cun nuradda innui dui fiat s antiga bidda beccia e a lacanas cun nurri e serri in baraci innue dui fiat su brugu de biora in s epoca medievali isili faiat parti de su giudicau de arborea cun sa nascita de su ducato de mandas in su fiat intrau mi ne is propriedais de don pedro maza de carroz ladron sighendi a fai parti de is territorius de su ducau fintzas a sa fini de su feudalesimu avennia cun is savoia in su s de nadale isili divéntat seu provintziale con d una populatzioni de unas cincuanta mila pressonis distribuias in cincuantunu comunus in su sa provintzia de isili est istetia isperdia e sa bidda fiat intrada in cussa de casteddu fintzas a su passendi a pustis a sa provìntzia de nuòru innui est abarrada fintzas a su maju candu est torrada a fai parti de sa provìntzia de casteddu a pustis de sa nascita de is cuatru noas provìntzias isili est postu a is peis de unu artipranu a s estremidai de susu de sa provìntzia de casteddu e a lacana cun is provìntzias de nuòru e de su campidanu de mesu su sartu est prenu de baccus e coddus sa terra est fertili gratzias a is medas flumineddus e arrius est coltivada in grandu parti a trigu oxru avena e bellus erbaius de foraggiu isili est nodia pro sa produtzioni ortalitzia poita due faidi beni sa temata su pisolu su pisoleddu su pisucci su cixiri sa patata sa crucuriga s aeda sa latia su perdingianu su piberoni s appiu e in misura prus pitìa sa sìndria e su melòni duus arrius funti incungiaus in sa diga is borrocus su prusu importanti esti s arriu mannu e formada aici su lagu artifitziali de santu srebestianu su lagu pigat su nòmini dae sa cresia posta in pitzus de s isuledda ca s est formada a su tzentru de su pauli a isili dui est sa traditzione de su traballu de s arramini e de sa tessidura antiga sa tessidura còntada una tradizioni importanti isili tenìada una scola de tessidura chi ia qualificau sa genti e donau calidadi a is trebballus si dui trebbàllada s oru ma non po tradizioni ca is maistus anti cummenzau pagus annus su trebballu de sa linna po fai cascias sardas e atrus mobilis s esti sperdiu pagus abitantis fueddant un dialetu nadu arromanisca ca si crei bengiada de is zingarus maracalagonis o mara est unu comunu de abitantes de sa tzittadi metropolitana de casteddu a chilometrus de casteddu a metrus impitzus de su mari prus o mancu ddoi est mara cun bividoris maresus in d unu territòriu de chilometrus cuadraus maracalagonis est nasciu dae s unione de duos locus ruralis bixinus mara e kalagonis sa bidda est a nord est de sa capitali a printzìpiu de su sarrabus tenit unu comunali mannu meda chi incumentzat de is seti fradis e lompit finsas a su gulfu de casteddu sighit finsas a crabonaxa e nci acabat in su mari de genna e mari e de bacu màndara finsas a is fratzionis de villaggio dei gigli villaggio delle rose su reu e monti nieddu su comunali de mara est mannu ètarus movit de is montis de is seti fradis nci passat in pranu e in montixeddus e nci stupat a mari in su tretu de bacu màndara e genna e mari torre delle stelle a manu dereta in su gulfu de is àngiulus foras chi siat sa parti de su reu su monti de mara est pagu sfrutau po traballai sceti pagu pagu de pastoris e messajus in is montixeddus ddoi at ìlixis olioni murta e finas modditzi e murdegu po mori ca su logu est unu pagu sbendonau in su pranu ddoi at bìngias e ddu prenint a lori e a ortalìtzia ddoi at finas paricis animalis mancai su logu siat unu pagheddu sciutu giai ca su prus de is arrius funt mesu sicaus arriu stàini arriu sesulu arriu cortis arriu padru arriu loi arriu piscina nuxedda de arregordai su stàini bèciu a manu dereta de sa bidda in bàsciu a metrus impitzus de su mari sa mannària est ètarus tundatzu su màrgini de bàsciu est su prus artu in su tempus passau ddoi curriat àcua meda e fiat uno logu de traballu po is maresus su de s essi sciutau est po mori ca ant smasciau totu is arritzolus chi ndi calànt de sìnnia giuanni spanu su stòricu at scritu ca in su stàini de mara in s ierru ddoi iat pùligas a trumas e in s istadi mancai fessit mesu salidatzu puru serbiat po donai a bufai a is animalis sèmpiri po su stàini casalis in su iat scritu a pagu tretu de mara ddoi est una pauli anca in s istadi ddoi abitant anadis mangonis e àterus pillonis de àcua durci s òmini biviat in su logu chi oi est de su comunu de mara giai de su tempus de su enolìticu custu si ddu amostant beni is tumbas chi ant agatau in cùcuru craboni chi no est aillargu meda de su centru de sa bidda conca a nord in sa necròpoli ant agatau arrestus de sa cultura de monte claro chi ddi nant de s edadi de s arràmini e de bunnànnaro de s edadi de su brunzu e finas testimonias de su tempus chi est bènniu apustis cun is pùnicus e is romanus po finas sa tzivilidadi nuraxesa in totu is fasis suas at lassau arrastus mancai oi nd abarrit pagu cosa pagu cosa nd abarrat de su nuraxi genna e mari torre delle stelle acanta de cannesisa chi est chentza de nuraxi àterus nuraxis fiant is de bedutzu sa màrdini sirigraxu anca ddoi fiat su forru de fundi puru spantosa sa tumba de is mannus de murta stèrria e pitzus manna sa presèntzia fènicia puru e infatu cudda pùnica comenti in totu su campidanu in su in carroi chi oi est aìnturu de sa bidda ant agatau custus brocus scuadraus e àterus arrastus de unu tèmpiu pùnicu cun duas stàtuas de su deus bes ii i a c chi ant allogau in su museu archiològicu natzionali de casteddu àterus arrestixeddus pùnicus ddus ant agataus faci a arriu su stàini serigraxu cùcuru crobu e cùcuru craboni po cunfirmai s òrigini pùnica de su logu spano pensàt ca is nòminis mara e calagonis ndi fessint benius de is fueddus semìticus hamara pauli est a nai o stàini de àcua salia e chalaca est a nai logu de terra bona de pagu perou ndi ant bogau a pillu un àtera idea chi narat ca su fueddu mara ndi benit de magar semìticu custu puru chi bolit nai gruta giai ca ddoi funt is tumbas a camera de cùcuru craboni comenti in totu sa terra chi fait a traballai in sardìnnia is pùnicus iant impostu a dda preni a lori chi de insandus est una cosa tìpica de s economia isulana sa sardìnnia fut unu logu de trigu pretziau meda ca furniat a is tzitadis de is dominadoris chi iant cuncordau su sartu po chi su trigu e s òrgiu no ddis amanchessint mai po mara puru fut diaici e custu cuncòrdiu de su sartu in is biddixeddas anca ddoi biviant is colonus e is messajus acapiaus a sa terra chi depiant traballai iat sighiu po finsas cun is romanus e in su mediuevu sa presèntzia de is romanus est provada de unu muntoni de arrestus chi ant agatau prus de totu in d unas cantu necròpolis una muneda de su tempus de is filipus d c chi ant agatau in su sartu paricis strexixeddus e una fìbia pretziada un acodeddu de scrita de su de iii o de iv sèculus apustis de gesugristu de candu iant arrangiau is termas rufiane portat una scrita a parti e palas chi chistionat de custu johannes presb giuanni presbìteru custas testimonias s amostant su grandu interessu romanu po custas terras fèrtilis po depi permiti a roma de incungiai totu su chi donat sa terra su sartu dd iant pratziu in latifundus anca ddoi traballànt is messajus chi biviant in biddixeddas de pagu genti in su sartu etotu in su latifundu ddoi fut sa grandu domu de is meris sa villa padronali cun is magasinus e is termas in su sartu de mara e de is biddas de acanta depiat essi de importu finas s arregorta de is mineralis giai ca in sa chi est oi sa faci a su chilometru in su caminu chi nci torràt a terranoa òlbia passendi nci de sarcapos ddoi fut su centru romanu de ferraria innui pinnigànt e scerànt su minerali po is portus e po is prus arrugas de importu in is primus sèculus de sa era volgari s est spainau in sardìnnia su cristianesimu prus de totu in is pranus colonizaus asuta de s urrei vàndalu trasamondo in su d c nd iant betiu a custus obispus de su nord de àfrica a is partis de caralis su cristianesimu fut giai intrau beni sa crèsia fiat giai cuncordada comenti si spetat e difatis in custu tempus duus papas de roma fiant sardus ilàrio e sìmmaco e nci iat monastèrius in paricis logus de eremitanus e finas àterus logus de cultu in campidanu apustis de sa conchista de is vàndulus d c sa sardìnnia at fatu parti a s imperu romanu de orienti is bizantinus nd iant betiu su cultu de paricis santus orientalis e custu ddu podeus biri finsas in su logu nostu etotu santu gregori e santu basili centrus a pagu tretu de sa bidda conca a est chi depiant essi logus po is eremitanus e chi ant mandau a innantis su cultu in su sartu de bidda ddoi funt ancora nòminis de logu chi s arregordant is cultus orientalis che a santu sesulu santu stèvini e santu giorgi in custus sartus ddoi funt arrestus de logus cresiàsticus custa fasi stòrica de importu dda podeus biri beni de su materiali bèciu chi ant torrau a imperai po sa crèsia noa de sa beata vergine assunta e finas po sa crèsia de nostra signora d itria in sa parròchia funt de s ùrtimu tempus de is bizantinus duas barandìllias cun figuras de matas e de animalis beni fatas meda unu lioni mascu e unu lioni fèmina e una colunna posta aìnturu de crèsia a parti de foras in mesu de is murus a manu dereta ddoi est unu bassorilievo mesu spaciau anca ddoi est sa figura de un òmini a tùnica cun d una dòpia scrita romana e unu pilastreddu piticheddu totu traballau e imbelliu cun arrosas chi ndi benit forsis de un artari giai oguali a un àteru acodeddu de pilastrinu allogau in d una domu privada acanta de sa parrochiali po ndi pesai sa crèsia de nostra signora d itria ant torrau a imperai paricis colunnas e trancafilus capitellus bècius impari a custus materialis tocat a nci aciungi finas àtera cosa chi oindii s est pèrdia una scrita a sa moda arega ingiriada de scenas de cassa a su cerbu e a sirboni e de una gruxi nant chi siant de sa basìlica de santu stèvini in sa bidda bècia de calagonis anca ddoi est ancora su nòmini de logu santu stèvini una centena de metrus a sud est de sa bidda de oi in santu stèvini est a nai in sa chi fiat calagonis de pagu nd est bessia a pillu una tumba ipogèica medievali comenti est acabau su tempus de is bizantinus in sardìnnia a s acabu de su de x sèculus apustis de gesugristu est nàsciu s arrènniu de is giugis connotu comenti a càlari o plùminos su sartu de sa chi est oi mara fiat in s aministratzioni chi ddi narànt curadoria de su campidanu is pagus documentus chi teneus de su tempus de is giuigaus si nant ca in su logu nostu nci iat unas cantu biddixeddas de dexi domus prus o mancu is prus mannas chi fiant calagonis coròngiu geremeas mara massàrgia misa o nisa nuxedda santu pedru santa maria de paradisu sici sirigàrgiu is urreis de s arrènniu de càlari iant circau a s òrdini benedetinu de is vitorinus de marsìllia faendi ddis donatzionis de crèsias terras e serbidoris agiudaus finsas de is papas romanus chi ndi boliant torrai a sa sardìnnia in su giru de sa crèsia romana e finas de is repùbricas marineras de pisa e genova cun is seus catedralis insoru custus sceberus fiant beni fatus diaderus poita ca is vitorinus iant agiudau a torrai in trassa sa messarìtzia e is pisanus iant favorèssiu sa benda de is produtus de is messajus e de is pastoris mara puru ndi iat tentu proi de custus traballus is vitorinus teniant finsas de printzìpiu de su de xiv sèculus paricis possidimentus in is biddas de mara calagonis e sici po nai in mara nci teniant is domèstias domus colònicas de santu lusciori e silli in calagonis sa domèstia de safa e in sici s ortu de sabuina sa bidda de mara chi fut intra is prus populosas de totu sa curadoria fut in su chi est oi su centru stòricu intra sa parròchia e sa crèsia de nostra signora d itria custas fiant is crèsias suas impari a santu lusciori chi oi no s agatat prus e chi est nomenada in d una donatzioni de su de abrili de su faci a su iant stabilèssiu is trèminis intra is terras de mara e is de is mòngius vitorinus de sìnnia acabau s arrènniu giuigali de casteddu in su finas sa bidda de mara nci dda iat acabada in is domìnius de pisa faci a sa metadi de su de xiii sèculus e su printzìpiu de su de xiv sa bidda de mara chi insandus si naràt villa iat incumentzau a si preni beni beni e pròpiu po custa arrexoni in su de xiii sèculus ndi iant pesau duas crèsias noas beata vergine assunta sa parròchia chi ddi nant oi e nostra signora d itria faci a su in bidda nci iat giai personis in su nci iat òminis est a nai ca nci iat prus de bividoris sa bidda de calagonis prus o mancu fiat tra santu stèvini e santu sesulu anca ddoi iat duas crèsias de su tempus de is bizantinus is orìginis perou funt prus antigas meda po su nòmini de su logu nant chi ndi bengat de su fenìciu chalaca logu fèrtili e difatis ant agatau paricis arrestus de is fenìcius anca ddoi fiat calagonis chentza de duda peruna su tempus mellus po sa bidda est stètiu cun is bizantinus de custu tempus s at abarrau paricis arrestus chi ant finas torrau a imperai pensendi ndi sa crèsia gòticu aragonesa de sa parròchia de mara e sa crèsia de vìrgini de ìtria sa bidda de calagoni campitani est arregordada po sa primu borta in d unu documentu de su de donniasantu de su anca ddoi est unu testimòngiu chi ddi narànt petru de serra calagonesu acumpangiau de su fradi gunnari in sa conta chi iat fatu pisa in su nci iat famìllias e bividoris e est nomonada finsas in is relationes decimarum in su nicholao de podio rectore de talagonas iat pagau is dèximas a su missu de su papa cun sa conchista de is cadalanus e sa nascimenta de s arrènniu de sardìnnia aìnturu de sa corona de aragona su de làmpadas de su finas is biddas de mara e de calagonis nci fiant acabadas in su stadu nou e ddas iant infeudadas is arrapresentantis de sa bidda de calagonis marco de heso pietro de hemana iohannes murro marquo acso perdus pupusa iant fatu parti a sa sètzida de su primu parlamentu de s arrènniu de sardìnnia sa grandu crisi econòmica po mori de s atropèlliu de is gherras de conchista e de sa tropu cosa de pagai a is feudatàrius spanniolus iat fatu lassai sa vida de su sartu e finas is biddas in logu nostu fut abarrada sceti sa bidda de mara chi iant donau po fèudu a is oulamar cunforma a sa moda de su more italiae a mara ndi fiant aproillaus is de calagonis puru chi iant sbendonau sa bidda insoru giai innantis de su iant apoderau perou s identidadi de cussus e su nòmini chi agoa nci iant aciuntu a su de mara chi fiat bènniu a essi mara de calagonis incurtzau in maracalagonis e finas su santu patronu santu stèvini finsas is biddixeddas de coròngiu geremeas massàrgia misa nuxedda santu pedru santa maria de paradisu sici sirigàrgiu ddas iant sbendonadas in su is oulamar iant bèndiu su fèudu cosa insoru po fiorinus a is carros is feudatàrius de cirra chi nci iant postu a mara e a calagonis in sa baronia de santu miali in su iant fatu un acòrdiu intra su meri e is vassallus po arregulai su poderi de su meri etotu in su candu si fut morta s ùrtima de is carros totu su marchesau cun mara e calagonis puru nci fut passau a is cantelles in sa primu metadi de su fiant nàscius in sa bidda de mara giuanni e andria sanna obispus de abas e de tàtari e incuisidoris de s arrènniu de sardìnnia in su fiat nàsciu su para salvador vidal est a nai giuanni andria còntini chi si fiat mortu in su cussu annu etotu is cantelles iant bèndiu sa bidda impari cun brucei e sìnnia a su mercanti benedetto nater chi in su dd iat torrada a bendi a agostino martin in s interis sa genti de sa bidda iat smenguau meda po mori de sa pesta de su apustis de una chistioni manna meda sa bidda nci fiat torrada a su marchesau de cirra in su aprimu cun francesco borgia duca de gandia e apustis cun is català in su infatu de nci ai postu totu sa cosa in giustìtzia a s acabada in su nci fiat passada a is osorio de la cueva chi si dd iant comporada su de mesi de idas de su su decretu de s urrei n de su de maju de su iat serrau su comunu de mara e su de sètimu puru e nci ddu iat postu impari a su de sìnnia su comunu dd iant torrau a aberri cun su decretu de lei luogotenenziale n de su de gennàrgiu de su in sa bidda ddoi at giai sèmpiri tempus bellu ddoi proit pagu in s ierru ma incapitat de agatai sa nii in su cùcuru de monti serpeddì chi si scallat luegus e no lompit mai a bidda foras chi siat sa borta de sa niada famada de su candu sa nii nd iat prenu totu sa bidda po oras prus o mancu is àteras niadas mannas fiant in su in su e in su spantosa sa de su is domus aìnturu de sa bidda funt postas de sa pròpiu manera de is terrinus de is messajus aicetotu in su logu de acanta aìnturu de bidda nci at duas calidadis de domu sa prus antiga est cudda campidanesa a pratza in mesu e a lolla totu aingìriu agoa est nàscia sa domu a duus pianus uno po ddoi bivi in fundu e s àteru in s oru e sa bia cun su portali in sa faciada nci at giai postalis dònnia dii po casteddu e po is àteras bidda de acanta messajus e pastoris funt is primus traballus de sa bidda e pagu pagu cumèrciu puru po cussu su prus de is maresus s agatant traballu in is biddas mannas comenti a cuartu o a casteddu etotu duas crèsias medievalis funt testimòngius de su tempus passau e funt sa crèsia de la vergine degli angeli e de sant ìllaru madonna de ìtria santu stèvini est su patronu de sa bidda e ddu afestant su de argiolas cun sa festa tzivili e su de donniasantu cun sa festa religiosa in su centru de sa bidda ddoi est su prus de is entis aministrativus e de is fainas cumercialis in mesu de is monumentus depeus arregordai su de su milite ignoto po arregordai a is mortus de sa gherra in pratza de crèsia e su de su para sarbadori vidal in sa bia natzionali a lestru ant a acabai su centru po is antzianus puru tocat a arregordai finas unus cantu centrus sòtziu culturalis comenti a su centro di recupero il samaritano chi est in su comunu bèciu sa pro loco is assòtzius culturalis signium e nuova realtà chi si donat meda ita fai finsas pubrichendi su giornali hamara dònnia duus mesis in paperi e in internet puru sa assoc cult musicale s stefano sa ass combattenti reduci di gherra sa ludoteca comunali sa biblioteca comunali s informagiovani comunali e totu is assòtzius sportivus chi nci tenit mara murera in lingua italiana muravera est una bidda de e prus bividoris in sa provìntzia de sud sardigna sa bidda de murera est cunsiderada su tzentru de prus importu de totu su sarrabus est connota meda po sa produtzioni de arangius e agruminis in generali su territoriu costieru cosa sua s estendit in prevalentzia a bentesoi de su tzentru bividu e me is urtimus annus est spaniendi sì me is logus prus a nordu puru sa bidda de murera est connota meda po is prajas mannas de sa foxi e su flumendosa de san giuanni de sa turri salinas e de colostrai a palas de cust urtima s acatada sa de cabu ferrau unu promontoriu de arrocas trachiticas prus a su suddu tambeni s agatada a km sa praja de costa rey una de is prajas arenosas prus longa de totu sa sardinnia cun s insediamentu turistico de su matessi nomini inguni acanta si podint bisitai giasus ancheologicus de importu mannu in particulari su menhir de piscina rey e su de cuili piras sa bidda de murera s acatat in sa parti centru orientali de sa sardinnia in pitzus de una vaddi fruviali abrigada de unus cantus montis a giru de sa bidda custus serrant unu sistema lagunari cun is poetus e piscinas de feraxi colostrai turri salinas e san giuanni cun probabilidadi meda is primus acontzus de domu funt stetius faci a mari de inguni si nci est depiu transiri po no essi atacaus po is invasoris e de is corsarius sa bidda oiindii si presentat che una bidda crescia in dd unu spatziu obertu su de sa piana chena de peruna barrera naturali e tambeni acapiada a su mari a palas de basciu funt segadas de is strintas vaddis de su riu picoca arriu picoca s antigu saerpus ki cun probabilidadi meda podit ai donau su nomini a sa micro regioni storica de su sarrabus po aterus amantiosus de is paristorias sa boxi sarrabus iat a depi lompi inderetura de is fitianas incursionis de is piratas saracenus rabus diaici is arabus is arrabus i sarrabus o po aterus iat a podi derivai puru cun meda prus probabilidadi de sa prus antiga citadi punica de sarcopos situada oi in su cumunu acanta de biddeputzi chi po richesa e influentzia depiad controllai in cusus tempus unu logu bastanti prus mannu chi cumprendiat murera e cirra puru nuradda o nuradha in italianu nurallao est unu comunu de bividoris me sa meria o provìntzia de sud sardigna su territòriu e nuradha est arricu de arregodus de su tempus de sa preistòria finzas a su medioevo importantis meda po s archeologia su monumentu prusu importanti est prus che siguru cussu de sa seportura megalitica de aiodda de s edadi e su brunzu po da fai iant umperau is statua menhir de epocas foras de arregodu scrittu in localidadi nieddìu s agatat ancora un aposentu a tholos chi iat appartènniri parit a unu tempiu a putzu de una citadi nuragica prus manna arregodus de su tempus nuràgicus funt finzas is duas seporturas de gigantis in localidadi sa cott e sa tella forrogadas cun iscàvus fattus a fura in custu territòriu nci funti bivius is romanus puru in su monte e cannedu du at ancora fàbbricus chi faiant parti de is bàngius romanus de s edadi imperiali de pagu anti agatau tres seporturas de s epoca imperiali in localidadi aravoras de acciungi a cussas giai connottas de pibitzoi e pranu e fa arriccas de tottu s assortimentu de munèras broccàs làntias e pratus s omini a sighiu a bìvi in cussu logu in i seculus appustis puru comenti testimòngias sa sepoltura tardo medievali e sa necropoli campusantu antigu agatada ultimamenti a sa coronedda accanta de sa crèsia antiga de santu sarbadori arrutta e scarèscia s ìsula de tzipru in gregu kypros o kbrs in turcu est posta in su mari mediterràneu orientali i est sa tertza isola de custu mari pro estensioni pùstis de sa sitzìlia e de sa sardigna s ìsula tenet istèrrida de km e populatzioni de unus bividores est situada a meridioni de sa turchia e a otzidenti de sa siria e de su lìbanu sa capitali sua est nicosia in gregu lefkosia e in turcu lefkoa chi est posta in su tzentru de s ìsula etotu s ìsula est occupada pro dus de tres partis dae sa repùbrica de tzipru chi fait parti de s unioni europea pro s arrestu est occuppada dae sa repùbbrica turca de tzipru nord dae su e chi est un istadu arreconnotu dae sa repùbrica de turchia sceti sa collocatzioni sua fait allegare is studiosus si geograficamenti podit essi considerara àsia politicamenti e culturalmenti est considerada europa tzipru est difati in sa uefa in s eurovisioni e in mèdas organizaduras europeas bidda de sa provìntzia de nùgoro fundada in su circa dae unu pastori artzanesu contat a su mancu personas su nòmini suu derivat dae s espressioni gàudiu onu godu de saludi bona gadoni est famosa pro sa minera de arràmini in localidadi funtana raminosa ca in passau at garantiu benesseri et trebbaxu a sa bidda gadoni est arribbada a tènniri a su mancu personas fra sa bidda e su villàggiu minerariu comu purtroppu sa minera non est prus in atividadi ma funtzionat comenti parcu geomineràriu apertu pro is visitadoris e is turistas sa zona de gadoni est bellìssima et specialmenti sa zona de coròngia unu fra is prus bellus boscus de su mundu su territòriu de gadoni partit dae su monti artzanadolu m a su confini cun aritzo e arribat fintzas a su flumendosa confinanti cun seulu gadoni at tentu medas personas famosas comenti antiogu polla illustri filòsofu sardu e marc antoni ghiani su chi at ocitu su visurrei spagnolu gadoni bidda de genti orgoliosa at tentu medas bandidus fraitzus e malus ad aciapari in mesu a cui su prus chi at fatu penari sa giustìtzia istràngia est istètiu torracorti bandidu fra is prus fraitzus et chi at fatu amachiari metadi de is carabineris de s esèrcitu italianu sa mèngius ora pro bisitari gadoni est a is primus diis de nadali dicèmbri candu ddu est sa festa de prèndas de ierru et su de trèulas pro sa festa de santa marta samatzai nòmene antigu santu maccari est una bidda posta in sa sardigna de giossu in su territòriu de sa provìntzia de sud sardigna tenit personis e est a km de sa capitali sarda casteddu samatzai est una bidda de giai giai personis e su logu suu est in sardìnnia de giossu in sa provìntzia de casteddu atesu km de sa capitali est km atesu de aristanis km atesu de nùgoro e km de tàtari is cordinadas giogràfigas funt de latitùdini e de longitùdini de su meridianu de casteddu su territòriu cumunali tenit una mannària de km de manera arregulari de sud est a nord ovest intru de sa làcana de is cùcurus de sa trexenta e is pranus de campidanu su territòriu tenit a làcana de nord guasila a est pramentelu e barrali a sud donori e ùssana e a ovest nuràminis biddagrega e serrenti samatzai est in sa làcana de su pranu mannu campidanesu unu pagu in sa costa de su cùcuru acanta de un arriu est intru de e metrus apitzu de su pillu de su mari e cun una mesana de metrus est prus chi totu pranu cun calincunu cùcuru in su sartu chi ddi nant monti chi faint parri su sartu prus de interessu acarendiddu cun is pranus campidanesus e dd assimbìllat de prus cun su sartu trexentesu totu is cùcurus funt unu pagu atesu de sa bidda chi est a metrus apitzu de su pillu de su mari sa majoria de su territòriu su tenit pendèntzias no mannas meda de mancu de su chi ddas agataus in su fundali de sa baddi e acanta de s arriu mannu cun lozanas e arenàrgiu pendèntzias prus mannas fait a ddas agatai a nca ddoi at perda prus tipia est a nai perda de cracina granitu arenàrgiu tzimentau su sartu ddu at fatu in parti sa perda de cracina cun d unu pillu ativu bastantementi fundudu prus de metrus e unu gradu de pedrosidadi chi no lompit bogau calincunu logu su e in parti inundamentu fini e de fundu de baddi agataus siat terra màini a profilu omogèniu siat terra bècia arrùbia tìpigus de su campidanu de casteddu ddus cunsìderant terras bonas e bonas meda chi no tenint barrancus a ddus imperai e chi traballaus e acuaus beni faint medas cosas de s antigòriu su sartu de samatzai dd ant traballau meda e is matas spontàneas funt arrenconadas su sartu traballau est in dònnia logu bogau a nca sa pendèntzia est meda e a nca ddoi funt domus e a nca ddoi at atividadi de bogai cosa de sa terra e de fraigadroxu no ddoi funt arrius medas difatis ddoi at un arriu sceti s arriu mannu chi ndi càlat totu s annu perou unu pagu atesu de su sartu s arriu mutedu pardu e s arriu margiani pìgant àcua de unus cantu mitzixeddas e truèssant sa bidda e s atòbiant in is benatzus in is annus e funt nascias duus fraigadroxus de importu mannu calcidrata e italcementi chi ant sfrutau sa sienda de su logu perda de carcina terra màini arenargiu chi at fatu agatai traballu a genti meda de sa bidda su de is traballadoris de su tzimentudroxu bivit in samatzai e at fatu allestrai sa crèscida de sa bidda ma custus fraigadroxus ant pagu pagu papau su territòriu boghendiddi su connotu suu in prus oindi puru custus fraigadroxu faint bessiri una cuntierra intru de is abisòngius de sa sienda stòrigu archiològiga cun sa crèscida sòtziu econòmiga sa bidda est a km de s arruga stadali custu permitit a si movi de manera lestra in totu su campidanu e un acàpiu lestru a casteddu is acàpis cun is atras biddas acanta bogadas nuràminis e pramentelu funt prus trabballosus ca is arrugas no ddas ant asfartadas is ùnigus arrugas cun asfartu funt sa provintziali a s nuràminis samatzai pramentelu e sa a s custa mancai truessendi su territòriu est unu pagu arrenconada de sa bidda is atras arrugas no funt bonas e duncas calincunu logu de su sartu mancai bonus funt malus a lompi su pròpiu medas logus archiològigus funt malas a nci arribai ddoi funt logus archiològigus meda e cosa architetòniga de importu in bidda sa majoria de custas cosas sa soprintendèntzia no dd at arregistrada e duncas no funt amparadas fintzas de s antigòriu su sartu est pratziu in duus sartu de susu e sartu de bàsciu po sartu de susu naraus totu su logu chi àndat a nord chi làcanat cun serrenti guasila e pramantellu po sartu de bàsciu sa parti chi àndat a sud est e làcanat cun biddagrega nuràminis ùssana donori barali e pramentelu torra sa lìnia chi spèrrat is duas partis pàssat in mesu a is duas arrugas chi partendi de sa bidda betint a ortacesus conca a nord est e a biddagrega conca a sud ovest scedas apitzu de su cumunu de samatzai pigadas de sa storia nostra de antonio leoni editzionis nuove grafiche puddu is primus arrastus de sa presèntzia de s òmini in su logu de samatzai ddus agataus in su innantis de cristu in sa curtura de otzieri de custu tempus funt is domus de janas chi agataus in su sartu samatzesu in s arroca pertunta atras domus de janas ddas agataus in su sartu de bàsciu in su logu coròngiu araxinus acanta de sa làcana cun nuràminis a s acabu de su innantis de cristu cumentzat sa cultura de monte claro nascendi biddas de messajus chi faint testus e traballant is metallus cumentzant a fai is menhirs chi in sardu ddus naraus perdas fitas perdas mannas e longas cravadas in terra is perdas fitas chi fait a biri ancoras in su sartu de samatzai funt is de bruncu sa furca de su sisu de s arroca nicolau de sa carròcia e de santa maria in su innantis de cristu cumentzat su nuraxesu arcàicu e in su sartu de samatzai ddoi agataus duus de is cincuanta proto nuraxis chi ddoi funt in sardìnnia est a nai in su curruncu e in sa corona in su sartu de biddagrega nuràminis ma in sa làcana cun samatzai sa majoria de sa cosa nuraxesa de samatzai est de su brunzu de mesu innantis de cristu e de su brunzu de acanta innantis de cristu arruinas fait a nd agatai in nuraxi de carrogas bruncu musu còngiu maurreddu domu is abis e santa maria sant aleni in su sartu de samatzai ddoi funt binti insediamentus ma su prus bellu e mellu postu est su nuraxi in domu is abis in prus in su sartu agataus puru putzus sacrus e gisterras po s àcua e is prus bellas funt is de perdas de maria mancosu intru de su e su innantis de cristu is fenìcius cumentzant a abitai sa sardìnnia de cussu tempus no s est abarrau meda bogau arrogus de testus màrigas e arrocas a nca agataus cosa scurpia a nca ddoi at un òmini preghendi sa deidadi tanit e s arroca chi fait a agatai in sa domu de sa pro loco in pratza maju spaciada sa gherra intru de arroma e cartàgini sa sardìnnia bessit provìncia arromana innantis de cristu e su campidanu fiat bessiu su donadori de trigu po arroma fait a agatai cosa meda de su tempus arromanu arruinas de domus bàngius e necròpolis e fatu fatu is messajus agatant traballendi sa terra molas arromanas arrogus de testus e de màrigas arruendi s imperu arromanu is vàndalus cunchistant sa sardìnnia ma po otanta annus sceti de s àfrica nci iant bogau unus duxentus obispus chi ddus ant mandaus a sardìnnia e intru de custus ddoi fiat puru bertòriu sigumenti is vàndalus funt abarraus pagu tempus no ant mudau sa vida de is sardus e no ant lassau cosa in su is bizantinus iant bintu a is vàndalus e ant pigau sa sardìnnia sa presèntzia insoru fiat manna meda e in su sartu de samatzai puru fait a agatai cresixeddas bizantinas che sa de sant aleni sant esu e santu nicolau sa sardìnnia innantis de s annu milli si fiat agatada a sola po nexi de is arabus chi fiant cunchistendi totu su mediterràneu aici isulada sa sardìnnia at adelantau una froma de gruvennu totu sua sa de is giuixaus difatis fiat spratzia in cuatru su giuixau de casteddu su de torres su de arbarei e su de gaddura dònnia giuxau fiat spratziu in curadorias e dònnia curadoria teniat unus cantu biddas sa bidda de samatzai fiat in sa curadoria de nuràminis s economia de custu tempus fiat totu apitzu de su bestiàmini e de su sartu no esistiat dinai pagu scieus de samatzai de unus trexentus annus de su milli a su milli e trexentus ma dd agataus arremonau cun su nòmini de santu macarj in su dogumentu a nca su gùixi torchitòriu de casteddu dònat sa trexenta a su fillu salùsiu de lacon in su is pisanus ant cunchistau su giuixau de casteddu e s annu infatu samatzai fiat bessia bidda de is contis de sa gherardesca in su arribant is aragonesus chi sculant totu su sistema guixali e cumentzat po sa sardìnnia su tempus malu sa genti arròscia de sdorrobòrius e bocimentus de is aragonesus si ndi fuit de is biddas de su sartu e si cuat in mesu a is montis o si nci ghetànt in is biddas prus manna che sa de samatzai che iat pigau sa genti de is biddixeddas de su sartu in su bernardu ballaster cadalanu bessit meri de su fèudu de samatzai ma po mori de sa pesta in su sa familla sua si sperdit e duncas custu fèudu fiat andau a gullielmu de torres e in su sa familla de ampurias ndi bessit meri in su sa bidda se samatzai dd ant donada a antoni de pujalt cumenti a fèudu e passendi su tempus teneus datus apitzu de sa genti chi biviat in in samatzai in su tempus de su feudalèsimu in su teneus fogus famillas in su ndi teneus e in su ndi teneus in su in sardìnnia cumentzat sa dominadura spanniola e cincuanta annus agoa samatzai fiat passau a sa familla aymerich e in su fiat passau a is cervellon in su sa sardìnnia bessit terra de is savojas chi cumentzant a dominai in su s economia de su sartu fiat posta mali meda su trigu fiat pagu is matas de fruta acetotu is uliaxus fiant sparessendisi insandus carlo emanuele iii at donau sa diretzioni de sa cosa sarda a su ministro bogino chi in su fait nasci su monti granàtigu in samatzai gruvennendi carlo felice de su cumentzant is traballus po s arruga casteddu torres si circàt de frimai is morus chi ancoras beniant a fai furas in sardìnnia perou sceti cun carlo alberto nd arruit su feudalèsimu e su còixi de lei sardu sa carta de logu dd ant arremprasau cun su statuto albertino in samatzai puru fiat spaciau su tempus de su feudalèsimu de su samatzai at tentu cosa noa sa scola elementari sa domu cumunali arrugas mellus po si movi intru de su e su ant arrangiau e amanniau su campu santu est de su su sciacuadroxu pùblicu e su lacu mannu in pratza funtana manna in su ant arrangiau sa funtana pùblica de santa maria s ùnigu chi donàt àcua bona de bufai a sa genti e faci a s annu ant fatu is arrugas po nuràminis e pramantellu sa sardìnnia fiat posta mali meda in su cumentzu de su noixentus arremonaus is avolotus de bugerru de su candu sa genti fiant manifestendi po una vida mellus e is sordaus ddus ant sparaus samatzai puru at pigau parti a is gherras mandendi is fillus suus a lìbia teneus testimonias de sa furriada a domu de vincenzo leoni e a sa primu gherra is samatzesus partius a sa gherra fiant ma no funt prus furriaus a domu arribau su fascismu samatzai puru at biu sa domu de su fàsciu chi fiat in bia de santa maria e su segretàriu de su partidu fiat po medas annus gino musiu su dotori sa currenti fiat arribada in su ma sceti po is arrugas e is arricus sa genti iat sighiu a no dda tenni in domu in su s aministratzioni cumunali at pesau unu monumentu po arregordai is mortus de sa gherra manna in samatzai puru ddoi est stètia una bonìfica de is paulis est a nai in is benatzus e in is tramatzeddus chi ddas ant sciutaus in su mesi de axrolas de su cumentzada sa segundu gherra medas piciocus samatzesus funt partius e no funt prus furriaus a domu e is chi fiant abarraus in domu ant patiu su fàmini e sa scassesa spaciada sa gherra fiat cumentzada un atra gherra sa contras a su sèntzulu chi betiat sa malària gherra binta gràtzias a prus de milla òminis e meda ddt de is annus sessanta fintzas a oi samatzai at tentu una furriada manna in su sartu e in atividadis econòmigas in sa segundu perra de is annus cincuanta is terras chi fiant de battista melis ddas ant spratzias intru de is messajus e a su nascimentu de s indùstria de sa cracina in su sartu acanta de sa bidda pronuntziau sa candebera in samatzesu custa festa arregordat s arrituali po purificai a sa madonna agoa chi at tentu a gesùs comenti fiat sa lei in su tempus sa festa est su de su mesi de friaxu de sèmpiri dònnia annu scioberant fèminas sa priorissa chi depit essi sa mulleri de unu cunfrari de sa madonna de s arrosàriu duas priorisseddas chi depint essi piciocas e una suta priorissa s arrituali est longu e bellu meda est abarrau su pròpiu de s antigòriu innantis de sa missa manna sa suta priorissa si fait acumpangiai de is priorisseddas a nche sa priorissa anca cuncodrant is cìrius e ponint duas trutureddas e un ampudda de binu in d unu cofinu po ddu donai a su predi agoa totu s acumpangiamentu andat a s oratòriu bèciu anca si mudant de bistiri e si ponint is bistiris tìpicus de sa festa fatu custu andant a ndi pigai a su predi po andai totus imparis a s oratòriu anca ddoi est sa stàtua de sa madonna po s arrituali de sa beneditzioni in sa missa santa su predi beneixit is stiàricas chi agoa ddas donant a sa genti e acabada sa missa totu is cumbidaus andant anca bivit sa priorissa po si donai is presentis su mengianu acabat cun d unu pràngiu mannu sa dii de sa festa sighit a de noti puru e acabat cun sa cena manna in sa domu de sa priorissa sarroccu est unu comunu de abitantes de sa tzittadi metropolitana de casteddu nùmene su numene de sarroccu naschiti dae sharru kin su re veru in accadicu o su mere mannu in sardu chi diat esser sargon de akkad chi at rennatu in mesopotamia dae su a su a c in uve naschiti sa jenesi de sos urim in su a c sargon de akkad at fundatu su sambenatu sargonide sandanide o sardanide in su ac sa carestia manna at custrintu sos pobulos de s asia minore a sa migratzione in s ozzidente libanu palestina e isolas mannas de su mediterraneu ozzidentale ceraxius o ceraxus in italianu selàrgius est unu comunu de bividoris in sa provìntzia de casteddu postu in su cabu de giossu de sardigna in logu de campidanu su centru istòricu de ceraxius at allogau medas testimoniàntzias de importu culturali cunsideradas patrimòniu artìsticu culturali de sa comunidadi funt is domus campidanesas fatas de làdiri de su latinu later e caraterizadas de su potali mannu de linna de sa pratza stèrria in mesu a sa domu e ananti de is aposentus sa lolla chi castiat a sa pratza in s architetura si podit tenni contu de s influèntzia ispagnola ca das fait assimbillai a s hacienda tìpica de s andalusia po sa mellus pati custas domus funt ancora imperadas po nci bivi mancai siant pagus is chi d imperant fintzas po traballai cumenti fiat su costumu de una comunidadi de messàjus e patoris che cussa de ceraxius in s antighidadi sheavy metal chi cheret nàrrere metallu grae est sa genia musicale pius tzacosa de su rock est naschidu intra de is annus setanta e de is annus otanta che ebolvimentu de shard rock una bersione meda prus cravosa de su blues bessida in is primos annos settanta in inghilterra pro mesu de grupos musicales che is black sabbath e is deep purple s heavy metal at ritmos meda agressivos e sonos meda potentes otennidos pro mesu de s amplificatzione e de sa recracadura de sas chiterras eletricas de sos bassos e carchi borta finas dae is boghes e in is annos otanta e noranta s est divididu in diversas sutagenias is grupos suos pius famados ancoras ativos sunt is iron maiden birghine de ferru is judas priest predis de giuda e is metallica solèminis est unu comunu de abitantes de sa provìntzia de sud sardigna situau a circa km de casteddu su territoriu de solèminis esti abitau sinzas de s antichidadi cummenti est dimostrau da is aeras archeologicas de sa bidda cummenti facc è idda is calitas e cuccuru cresia arta in tempus giuducali solèminis faiads patti de su giudicau de casteddu in sa curatorìa de parteolla dopu sa conquista aragonesa de sa sardigna fui donau in feudu a feudatarius ibericus ma in su xv sèculu fiada ormai disabitau dopu su sa bidda torrò a si popolai grazias a s azioni de su nepodi de francesco vico in su sa bidda torrò a si spopolai po cruppa de sa pesti chi iada colpiu tottu s isula scetti cun su passai de is annus solèminis torrò a nasci grazias a is nousu abitadoris ollollai ollolai in italianu est una bidda de sa sardigna in provìntzia de nùgoro sea antiga de curadoria e capitale se de sa barbagia chi dae issa leat su nomene s agatat a s artària de metros subra su mare jughet bividores e su territoriu suo est mannu etaros subra su monte de santu basili bi sunt sas rastras prus antigas de sa bidda inoghe s agatant sas rastras de insediamentos umanos de su a c a pustis a custas populatziones si sunt summadas ateras populatziones de nuragigos chi si fuiant dae campidanu pro more de sos cartaginesos si creet ca su nomene de sa bidda bengiat dae custas populatziones sos iolaesos ateras rastras las ant agatadas in sos logos de sinasi su trichinzu puzone s enucrarzu sa erina sos molinos sos gadones moroniai orrocochina e donnicheddu de epuca juigale sos abitantes in su iv seculu fint galu paganos mentras in totu sa sardigna fint jae cristianos s imperadore bizantinu mauritziu aiat cumpresu ca su controllu de sa sardigna non podiat essere cumpletu chentza su controllu religiosu duncas aiat pedidu agiudu a su papa gregoriu mannu su cale tramite su capu de sos barbaricinos ospitone chi fit jae cristianu e chi si narat biviat in su monte de santu basili aiat cunvertidu sa populatzione cun su agiudu de santu felice e santu ciriacu in epuca giudicale faghiant parte de sa curadoria de ollolai sas biddas de gavoi lodine fonne ovodda ortzai mamoyada teti austis tìana orgòsolo e ulìana importante de custa epuca est su fogu chi su de austu de su chi aiat distruidu totu sa bidda si narat ca est istadu su frutu de sa disamistade intra sas famiglias de sos arbau e de sos ladu sos primos dae sa parte de sos aragonesos sos urtimos dae sa parte de su juigadu de arborea particulare est su sardu chi si faeddat in ollolai paris cun sas biddas de ovodda mamoyada orgòsolo ulìana fonne lodine ortzai e gavoi su cale est caraterizadu dae una oclusione laringale su corpu de glotide pro sas literas k e f paris fintzas cun sas biddas de su sarrabus est s unicu casu intra totu sas limbas romanzas sas festas printzipales sunt santu mighele su de cabudanni e s de mayu santu basili sa primu die de cabudanni santu antoni su de jannarzu sa festa prus importante in die de oe est santu porthulu sa cale durat batto dies dae su de austu meda importante est su carrasegare cun sas mascheras lìmpias sos intintos e sos bumbones totu sas festas de s istiu sunt caraterizadas dae sas protzessiones a caddu giuseppe garibaldi nizza de triulas isola di caprera de làmpadas fiat unu generale italianu tzeriau eroi de is duos mundoso eroi dei due mondi adi donau sa vida sua a cumbatti is prepotenziasa de is potentisi contrasa is poburusu ei debilisi iada gherrau piusu de una borta cum sa roma de is papasa e de is predisi de is paras e is mongiasa garibaldi est una figura importante de su risorgimento italianu e zertamente est istadu e d est su personaggiu chi pius de tottu ada istimuladu s immaginazione de medas italianos e non solu sa vida sua est istada meda avventurosa e issu est istadu autore de memorabiles impresas in europa e sud america garibaldi est sepultadu in s isola de caprera in sardigna inue si fit retiradu pro passare sos ultimos annos de sa vida antonio gramsci abas de ghennàrgiu roma de abrile fiat unu filòsofu iscrittore politigu e teoricu de sa polìtiga italianu est istadu unu de sos fundadores e leader de su partito comunista italiano sos iscrittos suos sunu meda interessados a s analisi de sa leadership culturale e politiga e dd est cunsideradu comente unu pensadore altamente originale in sa traditzione marxista unu de sos contributos suos pius importantes est istadu su cunzettu de egemonia culturale comente e mesu de sas classes dominantes pro imporre a sas classes subalternas sos valores fatendelos passare comente universales chi servini a mantenne s istadu de sa soziedade capitalista impresonau suta su regime fascista de benito mussolini est mortu appenas bessidu dae su carcere inue tra su a su aiat iscritu subra e diversos argumentos sos iscrittos sun istados poi regoltos in quaderni del carcere gramsci fit naskidu in ales aristanis e fit su quartu de sos sette fizos de giuseppina marcias e franzisku su babbu nde derivaiat dae una familia albanese chi fit relatada cun gramsh una tzitade albanesa antonio gramsci est oe unu de sos autores italianos pius connottos e istudiados in su mundu ma a parte in calchi raru casu in sa sinistra e in su mundu accademicu in italia custu produidi indiferentzia beru est chi non mancana sos omaggios e sas cerimonias istitutzionales in sos anniversarios ma in sa realtade s obera de gramsci non benit leada in cunsidèru edd est ignoradu s omine e su politigu e duncas in sos fattos non sun regoltas s eredidade politica e culturale suas shri nirmala mata ji devi nascia a chindwara sa primu die de benai coiada cun su sennori srivastava sir c p srivastava mamma de duas fillas e jaja de netas i nebodis candu fiat picioca iada biviu cun cussa anima manna ki fiat gandhi mahatma gandhi de su si dedicada a fai connosci a tottu su mundu su bentu friscu de sa kundalini fueddu in sa lingua sanscritto cun d unu movimentu de issa e tottu fundau sahaja yoga mellus nau su scimbullamentu de s enegia primordiali sa kundalini atrotosciada in issa e tottu sanscritto a totu oi girada su mundu ad donnya etnia po fai connosci a tottus sa bellesa de su scimbullamentu de sa kundalini si poderi narre nai ca in prus de setanta natzionis est connotu e in meda biddas in totu su mundu ddu at omminis e femias ki si spasiant a fai conosci a ki ndi tenidi praxeri su sciumbullamentu de sa kundalini tzerriau me inglesu self realisation teulada est unu comunu de bividoris de sa provìntzia de casteddu s istòria de s origini de sa bidda si perdit in su tempus is primus sinnus de s omini funt is medas nuraxis chi s agatant in totu is satus de su comunu e is arrestus chi s agatant in s isula arrubia puru is punicus funti arribaus in custus logus cun sa costruzioni de s importanti potu de melqart a mrafidanu pustis usau puru de is romanus chi podeus sciri ca c est stetia una presenza fenicia in sa zona non podeusu nai perou ca ianta criau na bidda accant e su potu su primu logu aundi est nascia sa bidda si pentzat ca potzat essi a palas de s antigu kersonesus connotu oi in diri cumenti cabu teulada aundi parit ca ci fessint unas domus de militaris romanus po castiai e difendi is baìas de cala prumu e zafaranu podit essi ca sa bidda siat sighia a abarrai inguni po totu sa simàna romana candu sa bidda pigat su nòmini de tegula seculus a pustis fortzis po is bardanas chi lompiant dae su mari sa bidda s est movia cumenti amostant unus cantu arrestus archeologicus agataus acanta de sa cresia de sant isidoriu in sa prana de sa tuerra chi est unu logu prus atesu de su mari sa bidda perou no ada abarrai po meda tempus innoi e biendi ca is bardanas de is saracenus sighiant is teuladesus a s acabu de su seixentus s ant torrai a movi stesiendisiri de su mari in custu tempu difatis is teuladesus anta incumentzai a aproillai in su logu aundi s agatat oi in diri sa bidda aundi ci fiant giai unas cantu domus nascias acanta de sa cresia de santu franciscu propriu poita si timiant is bardanas de is piratas si nci aziant in totu sa costa de sa baìa de teulada anci cumenti in totu sa sardigna turris de posta ca s agatant ancora oi mancai no si potzat stichiri a intrus a mrafidanu pixinnì oi asutta su territoriu mariesu potu budellu potu scudu e cala prumu in s otuxentus e in s incumintzu de su noixentus s acolumia de sa bidda est casi totu in sa messartzia ma meda genti traballa fintzas in is minièras de su sulcis a pustis de is gherras mundialis sa bidda lompit a su numeru prus mannu de bividoris pustis unu numero mannu de giovunus patint in disterru fendi arribai is bividoris a is de oi in is annus cincuanta ha milionis de m de su comunu benint secuestraus dae sa basi militari nato ca no permitit a sa bidda de sfrutai de manera acolumica sa mellus pati de sa costa oi teulada est una bidda chi circa mancai is strobus mannus de sa basi militari de ndi bessiri de sa crsi cun su turismu de calidadi ponendi impari su mari de sa costa cun su monti de aintrus po custu s est aconcendi su potu turisticu ca fiat stetiu fatu a patiri de su po ddu fai essi una frimada de is medas turistas chi prus che totu in s istadi benint in sardigna in bàrca po is turistas ianta cumenzau puru unu complessu de albergusu a mrafidanu ca pustis s esti frimmau in is traballus po is protestas de is ambientalistas e de nu pastori de bidda importanti est stettia puru sa presentzia de artistas in is primus annus de su noixentus cummenti cesare cabras giuseppe biasi e s amigu de cust uttimu mario mossa de murtas abarraus fascinausu de sa bellesa de sa bidda in cuddus tempus e de su costumu teuladesu particolari po s influenza spagnola abarrada finzas imoi biasi e murtas si fianta puru zerriai ponendi de teulada a sa fini e su nomini cosa ca faidi cumprendi cantu du sus fiada praxia sa bidda est su logu prus visitau de is ùrtimus annus file climbing in ogliastra jpg px thumb right in sardigna su turismu est amanniende su turismu est sa pràtica s atzione assolta dae sos chi biàgiant e bìsitant logos a iscopu de divagu connoschèntzia e istrutzione a su tzentru de s esperièntzia turìstica ddu est su turista definidu dae s organizatzione mundiale de su turismu world tourism organization agentzia ispetzializada de is natziones unidas comente su chi biàgiat in logos diversos dae cussos chi bivet a foras de s ambiente suo cuotidianu pro unu tempus de a su mancu una note ma non prus de un annu e su cale iscopu abituale siat diversu dae s esertzìtziu de cada atividade remunerada a intro de s istadu bisitadu cun custa paràula sunt inclùdidos cussos chi biàgiant pro isvago reposo e licanza bisitas a amigos e parentes motivos de aziendas e professionales de salude religiosos sagricultura est sa attividade econmica cunsiste in su cultivu de ispètzias vegetales su iscopu printzipale de sa agricultura est cuddu de otènnere produtos de sas prantas dae impreare a iscopu alimentare o non ma sunt possìbile fintzas àteros iscopos chi non previdint netzessariamente sa bocadura de sos produtos s agricoltura est istada una de sas attividaes pius antigas de s omine a poi de sa regolta de sos frutos comente si agataiana in natura sunu cambiados meda sos modos de trabagliare sa terra su tzappu arados de linna de ferru tirados dae animales fintzas a sos tempos modernos cun su trattore e ateras machinas agricolas fruttu importante de s agricoltura est sa produtzione de trigu po alimentatzione de su risu de trigumoriscu po mànicu po animales e ateros produtos irduras varias cartzofas pummattas caules fenujos corcorijas sindrias melones importante est puru s erva po nde faghere fenu po su bestiamene in tempos retzentes si faeddada de agricoltura biologica cando si produidi a su naturale chena impreare fertilizantes e pesticidas abrile est su de bator mese de s annu secundu sa calendàriu gregorianu su de chimbe in su pretzedente calendàriu giulianu su primu de is bator meses cun una durada de dies e su secundu de chimbe meses ca tenent una durada de mancu de dies aprile est comunemente assotziadu cun s istagione de s atongiu in s emisfèriu sud e su beranu in s emisferu nord in ue est s ecuivalente istagionale de mese de ladàmine santu gaine in s emisferu sud e a s imbesse is romanos aiant donadu a custu mese su nòmene de aprilis ma sa derivatzone de su nòmene suo est disconnota s etimologia traditzionale nde benit de su verbu aperire abèrrere alludende a s istagione de s annu cando is frores e is matas cumintzant a s abèrrere ca est suportadu cun sa cumparatzione cun s impreu de su grecu modernu de nixi aberrende pro beranu si comente calincunu de is mese romanos nde benint de is nòmenes de divinidades e abrile fiat consacradu a sa dinindade venus sa veneralia sua si teniat in sa primu die de su mese est istadu inditadu fiat in origine su mese suo aphrilis de s ecuivalente divinidade greca aphrodite aphros o de su nòmene etruscu apru jacob grimm at inditadu su nòmene de un ipotèticu deus o eroe aper or aprus aprile fiat su secundu mese de su pretedente calendariu romanu prima de ianuarius e februarius sunt istados annantos de numa pompilius prus o mancu in su a innantis de cristu est diventadu su de bator mese de s annu s annu ca is doighi meses sunt istados postos in ordine durante su tempus de is decemvirs prus o mancu in su a c cando a issu puru sunt istados donados dies sa de trenta die est istada annanta durante sa riforma de su calendàriu sutascrita de giuliu cesare in su mesu de is annos a innantis de cristu ca at prodotu su calendàriu giulianu is anglosassones ainat mutidu abrile astre mona the santu bede in s opera sua the reckoning of time su còmputu de su tempus aiat iscritu ca custu mese fiat s arrighinade su faeddu easter pasca in annanta aiat declaradu ca su mese fiat istadu nominadu in onore a sa divinidade eostre ca sa pichetada o festa sua fiat uin cussu mese custu est atestadu puru in su traballu de einhard vita karoli magni sa die de santu giorgiu est su de custu mese e sa vigilia de santu marcu cun sa superstitzione sua ca is pantàsimas de cussos chi sunt cundannados a si nche mòrrere entru s annu ant a èssere bitos passare in is crèsias ruet su in tzina s aradu simbòlicu de sa terra de banda de s imperadore e de sa principessa de sàmbene fiat fatu in de tres mese de s annu ca frecuentemente currespindet a abriletook place in their third month which frequently corresponds to april in finlandesu abrile ddu narant huhtikuu ca bolet nàrrere sega e brugia in slovenia su nòmene traditzionale prus difùndidu est mali traven ca bolet nàrerre cando is matas cumintzant a crèschere custu est istadu iscritu pro sa primu borta in su in sumanuscritu kofja loka su mese de abrile tenet dies numa pompilius dd aiat fatu de dies a sa fine sa reforma de su calendàriu de giuliu cesare nche dd at torradu a dies ca no est cambiadu in sa reforma de su calendàriu giulianu fata de su cesare augustu in s a c in annanta in is colonias ispagnolas is isulas filipinas su mese de abrile tenet unu significadu paticulare pro is nativos ca est assotziadu a s influentzia de is tzinesos in su periodu coloniale ispagnolu s importatntzia de custu aspetu pro is nativos fiat assotziadu cun un eventu mutidu abril na ikaw ca est collegadu cun su famadu mercanet april yu in s antig roma su festival de cerealia fiat tentu pro ste dies de sa metade fintzas a sa fine de abrile ma is datas tzertas sunt disconnotas feriae latinae puru si teniat in cistu mese cun sa data chi no fiat fissa ateras osservantzias romans includiant veneralia primu de abrile megalesia abrile fordicidia de abrile parilia de abrile vinalia urbana robigalia and serapia tzelebradas su c de abrile floralia fiat tenta su de abrile in s era republicana o su in su calendàriu giulianu e duraiat fintzas a su de maju comuncas custas datas no currespundint a su calendàriu gregorianu modernu sa ruta de is meteoras liridi apparit de su a su de abrile ogni annu cun su picu ca a s ispissu arribbat su sa ruta de is meteoras eta aquaridis puru nde arribbat a abrile est visìbile de abrile fintzas a su de maju cun su picu de atividade su ses de maju o in cussas dies sa ruta de is meteoras de is virgines nde arribbat a diferentes datas a abrile is dies de abrile journées d avril est su nùmene donadu in s istòria frantzaesa pro una serie de insurretziones a lione parigi and in àteras bandas contra a su guvernu de luigi filipu in su chi at portadu a mesuras repressivas e a unu famadu protzessu mutidu procès d avril donniassantu santandria est su de undighi mese de s annu secundu su calendàriu gregorianu e su de tres e urtimu mese de s atongiu in semisferu boreale de su beranu in s emisfèriu norte contat dies e si collocat in sa secunda metade de un annu tzivile in custu mese si ammentant is mortos su primu de donniassantu difatis c set sa festa de is defuntos su de donniasantu c set sa festa de sa madonna de sa medaglia meracolosa su nòmene nde benit de sa limba latina november novembris derivadu custu de novem nove ca fiat su de noe mese de su calendàriu romanu ca incumentzaiat cun su mese de martzu fintas a su a c fiat sighidu de maglio mese di cassa imperiale traditzione adotada de s impèriu bizantinu secundu la cultura longobarda is primas dies podent èssere caraterizadas de unu breve perìodu de bellas dies culminantes s de donniassantu die connota comente istiu de san martino pro s arrepente maveliade su clima su poeta giovanni pascoli at dedicadu a s incantu de custu fenòmenu singulare cantu breve unu componimentu in versos intitoladu novembre is segnos zodiacales de su mese de donniassantu sunt s arpau de su de mese de ladamine a su de donniassantu e il sagitariu de su de donniassantu a su de nadale gesus de nazaret pro sos cristianos est su fillu de deus e benit tzerriau cun tantos ateros nomenes est a narrere su nazarenu su messia o cristu su sarbadore su redentore propriamente su nòmene gesus bolit nai sarbadore segundu is cristianus gesus est bennidu in custu mundu dusmila annus fai a su tempus in su cale fiat imperadore cesare augustu comente narat su vangelu de luca est naschidu in betlem pro batire sa paghe sarbamentu a sos òmines chi lu fint isetende comente si leghet in sa bibbia ischimus su nòmene de sa mama maria de nazaret gesus at bividu in pitzinnia e gioventude in nazaret inoghe at trabagliadu faghinde su mastru de ascia e cando teniat trint annos at comintzadu a preigare si leghet in sos vangelos chi s incomintzu fut su regnu de deus est vicinu cunbertidebos e creide a su evangelu in sos vangelos si leghet su chi cristu at fatu e s insegnamentu chi at lassadu s insegnamentu sou lughede in sas parabulas o contos chi at contadu pro faghere cumprendere medas cosas de deus de s òmine e de su destinu de s òmine chi bivet subra sa terra ma est destinadu a una vida chi non acabat mai cristu mutiat deus su babbu meu e cando faeddaiat de sos òmines de deus naraiat su babbu bostru su sarrabus gerrei est una istorica e giografica de sa sardinna sud orientali pertenessidi cumenti a s aministrazioni a sa provìntzia de casteddu s origini de su nomini sarrabus portad unas cuantas interpretatzionis ma po sa parti manna de is istudiosus derivat de s antiga tzitadi punica de sarcopos posta oi in su cumunu de bidd e putzi chii po richesa e influentzia depiat controllai in cuddus tempus una zona bastanti manna chii cumprendiada prus o mancu su sarrabus de oi in dii su sardu ki si fueddat innie tenit sa particularidadi de su corpu de glotide allàcanat cun s ogiastra e sa parteolla is biddas ki ddu cumponint funt murera biddeputzu santu idu e castiadas biddeputzi villaputzu in limba italiana est una bidda e unu cumunu de bividoris de sa provìntzia de sud sardigna est in sa regioni geogràfica de su sarrabus e fait parti de sa diocesi de lanusèi tenit calincunas fratziones in su territòriu suu portu corallu portu tramatzu chirra santu larentzu santa maria cala murtas su comunu est postu metrus apitzus de si livellu de su mari su territòriu suu tenit un isterrida de ha e allacanat cun is comunus de murera santu idu tertenia e foghesu sa bidda est posta in dd un brevi tretu formau cun is aremaduras de sa foxi de su flumendosa a canta de is cucurus de su sarrabus su toponimu de sa regiòni geogràfica sarrabus lompit cun meda probabilidadi de su nomini de sa bidda antiga de sarcopos is calis arruinas s acatant innantis de sa localidadi de santa maria is distàntzias de is comunus prus de importu su logu fiat giai bividu in s edadi nuraghesa cummenti narant is nuraghes e calincunus scvius agataus in su sartu aundi oi nc est su bixinau nou de santa maria fintzas a s edadi de mesu biddeputzi fiat sa bidda antiga de sarcapos fundada de is punicus cummenti logu de cumérciu cun meda probabilidadi accanta de sa foxi de su flumendosa in s incontràda tzerriada eringiana custa bidda po richesa e influentzia depiat controllai in cussus tempus unu logu bastanti prus mannu chi cumprendiat murera e chirra puru pustis de sa primu gherra punica e de sa gherra de is mercenarius sa sardigna diventat provitzia romana sarcapos s ammanniaiat de importu meda in s opera de tolomeo itinerarium antonini sa bidda est marcada in sa bia chi de caralis casteddu lompiàt a terranova terranoa intra ferraria santu gregòriu de sinnia e porticenses tertenia po nexi de is incursionis fitiannas de is barbarus de su séculu viii sa bidda si trasladat in su logu aundi pustis est nascia biddeputzi biddeputzi est connota po sa cuxina sua rapresentada de is culixonis e de is malloreddus de su casu de is arrustus de petza e de pisci e de durcis traditzionalis che is pardulas is pabassinas e is amaretus est difondia sa produtzioni de arangius e agruminis in generali istoricamenti est sa bidda innui si funt distintus particularmenti is prus mannus sonadoris de launeddas de su tempus passau ma in is urtimus tempus no at perdiu sa traditzioni sua biddesatu est una bidda de animas de su gerrei in sa provìntzia de sud sardigna sa bidda s agatat in sa zona tzerriada gerrei fintzas a s ottucentus imperant fintzas su nomene galilla e s agatat a un atesa de circa metrus a s alivellù de su mari sa zona de biddesatu s afaciat a nord est in su flumendosa riu de importu mannu pro itè fai sì ca sa terra siat fertili e bona at essi traballada e arribat à pusti su riu e fintzas a su saltu de cuirra in sa zona tzerriat barigau su territoriu andat e sighit a sud in diretzioni de monte genis metrus ca s agatat in su comunu de biddesatu e connotù po sa mozza d aqua bona pro donnia cosa in su cuccuru de monte genis monti ca fai parti de su parcu naturale de su monte dei sette fratelli monte de is setì fradis sì godit de una bona vista e si podint biri i montis de s ogliastra e de su gennargentu a nord e is montis de su casteddaiu a sud serpeddì sette fratelli ecc sempre in pitz e su monti ddu est una costrutzioni de nuraghes in fra mesu e sas tupas de ilixi olioni e atras matas ca s agatant in custa zona si podint agatai stranas figura ca s aqua e su bentu ant traballau in sas perdas in s est su territoriu est serrau de su monte lora connotu pro sa forma de sfinge ca sinniat su tremini cun su comunu de santu idu duncas cun sa regione sarda de su sarrabus de sa bidda sì podint biri is cuccurus de su gennargentu pro esempiu su monti de santa vitria de esterzili sa punta de sa marmora is cuccurus de s ogliastra sa perda liana de gairo is taccus de jerzu is montis de tertenia monti cardiga de perdesdefogu fintzas a su mari de sa costa orientali de sa sardigna ca sì podit arribai in pagu tempus cun sa ventura in sa zona de biddesatu ddui funt calincunas grutas sa grutta manna e sa grutta e scusi inui bivit su geotritone sardo sa zona è arricca de ilixi olia moddizzi olioni murdegu sparau e cardollinusu funti medasa finciasa ins animallisi ca s agattanta in sa zona cerbus e murvonisi in su territoriu de monte genis achillisi storisi spraberisi sribonisi marciusu gattusu su nomini biddesatu benidi de su latinu saltus sa r tu po nai propriu una bidda de satu finciasa de s etadi prenuragica sa zona furiada popollada in su territoriu dui funti infatti tombasa menhir nuraxisi ancora intreusu commenti sa dom e sa nì e corrolia sa zona è poi passada asutt e su dominiu de is fenicius e cartagine po poi passai in manu ai romanus de su ii seculu a su v seculu appust e cristu sa bidda è stetia asutt e su dominiu gallilense ca adi protteggiu sa terra da is invasionisi romanasa e ancora oi s agattanta is segnallisi a cea romana e monte arrubiu testimonianzaza de custas cosasa funti scrittasa in sa tavola di esterzili sa zona furiada logu de scorribandasa vandallicasa e bizantinasa appusti succiadasa custas cosasa si ennidi a farmoi una bidda protetta e ricca de acqua po agattai protezioni da is bandidusu de sa barbagia in su medioevu sa zona furiada asutt esu dominiu sa giurisdizione de casteddu finciasa a essi governada de sa gallura cun sa conquista de sa sardigna de patti de is aragonesusu la zona passò a is spagnollusu e in su la idda fu comprendia in sa cuntea de biddesatu in su sa zona passò a is austriacusu po poi arribbai in su a su duca de savoia sa bia chi cullegada su gerrei cun su campidanu è stetia pagada de is biddesatesusu cun sa bendida de parti de is terrenusu gratzias a sa nascida de custa bia is circadoris ligurusu e francesusu iant agatau meda mineralis ca ianta portau a sa nàscida de sa miniera de su suergiu fondamentalli po sa storia de sa comunidadi locali in su in biddesatu e in su bixinu iglesienti c è stettia una protesta manna de is minadorisi po is pretziusu tropu attusu de sa cosa de pappai e de sa bida in generali ed è stata fatta una lastra po arregordai is mortus e unu libru che contada cussu che est acadèssiu biddesatu cun sa miniera de antimoniu de su suergiu esti una interessanti area de su parcu geominèrariu de sa sardigna funti medas is minieras de su gerrei che dipendiant de sa miniera su suergiu de biddesatu in custa miniera in su dixiannoiesimu séculu fiat nàscia una fonderia che ne is annus est diventada unu centru de produtzioni de antimoniu meda importanti po s europa cun prus de cuatruxentus operaius candu est spaciau su giacimentu in su sa fonderia iat incumentzau a traballai mineralis de àteras minieras sardas e agoa aiat pigau sa materia prima de su mercau stranju ne is annus anti studau is forrus e is tenicus e is minadoris anti serrau po sempri is gallerias funti medasa i biddesatesusu pastorisi in sa zona de biddesatu e si dedicanta ad allevai animmallisi de fattoria commenti crabasa brabeisi baccasa e boisi procusu cuaddusu puddasa a bottasa is imprendidorisi anti decidiu de si dedicai a custu settori imperendi macchinariusu po allebiai su traballu e ottenniu unu maggiori guadangiu e produzioni de latti de bacca e de brabei s agricoltura graziasa a su terrenu fertilli esti beni svilluppada e permittidi de produrri meda frutta berdura leguminisi e cereallisi po du imperai o po du endi graziasa a una pariga de contributusu po s imprenditoria giovanilli sa bidda s esti arricchia de buttegasa po sa cosa de pappai is oggettusu e sa produzioni de cosasa de sa zona una pariga de biddesartesusu funti impiegausu in su settori terziariu e in is traballus statallisi sa bidda è divida in duas partisi sa parti bascia s agattada tott a giru a giru de sa cresia de santi michelli arcangellu e sa noa a gir e sa prima cresia de sa bidda una cresia de su dedicada a santa brabara sa bidda è dividia in rionisi corea terrepedis concia su cuccuru terrapieno bracuccia funtana de josso forreddu su occili su battumeo cott e ois ziu antini camminendu in su impedrau in su centru storicu de sa bidda s agattada sa omu museu innui si bodinti biri medasa attrezzusu de traballu imperausu in su passau in sa bidda e medas omusu costruisa cun sa pedra sa bidda tenidi ognia serviziu necessariu a una vida dignitosa in su pallazzu ca fiat sa domu de su diretori de sa mina e de is ofìtzius aministrativus oi s agattada su museu de sa mina e innai funti espostasa tottus is cosasa ca imperanta po traballai custa mina fiat una de is prusu importanti po sa produtzioni de su antimòniu ca eniada imperau in is gherras est in sa prus arta parti de s àrea e de innia su diretori podiat controllai de pitzu is traballus de su scalladroxu e is àterus ofìtzius is traballus funt acabaus in is annus proita ca nci fiant meda spesas e cumbeniat a portari is mineralis de àterus logus santu michelli arcangelu è su patronu de sa bidda e si festeggiada su cabudanni sa festa ennidi cellebrada scetti relliggioamenti e scetti ognia tanti c ha festa civilli santa brabara sa festa prusu manna de sa bidda esti cussa de santa brabara cellebrada su primu lunisi de su mes e làmpadas sa festa durada assummancu disi e in custa occasioni sa bidda si prenidi de genti ca benidi de sa barbagia de su sarrabus sa stessa festa benidi fatta su primu dominigu de argiolas po donai sa possibillidadi a is turistasa e a is immigrausu de partecippai is festasa funti organizzada cun processionisi in giru po tottu sa bidda e cun cantusu e ballusu santu cristollu a una pariga de chillometrusu de da bidda s agattada sa cresia de santu cristollu po sa festa cellebrada tra su de austu e su benidi fatta una processioni partendu de sa cresia parrocchialli e a pei s arribbada a sa cresia campestri su rientru de su santu a sa cresia parrocchialli enidi fattu cun una processioni in macchina ca accabada cun sa benedizioni de is autistasa sant antoni e santu srebastianu sa festa de custus dusu santusu esti su e su de gennaxiu po custasa duasa cellebrazioni funti organizzaus is fogaronisi in pratz e cresia e a sa genti si onanta arangiusu po una festa e pani po s atra is animeddas una festa po is mannusu e is pitticcusu sa mingianu de su de su mes e ladamini is pippiusu andanta de domu in domu e sa genti di onada cos e pappai drucisi o frutta in onori de is mottusu sinnadroxiu sa festa si faidi in su sattu accant e sa bidda in sa dì de s ascensioni su sinnu po arrecconnosci su bestammini benidi fattu in custasa disi e po custu motivu enidi fatta custa festa is pastorisi fainti su casu e custu enidi arregallau a sa genti in unu muncadori e sa proloco de da bidda faidi unu prangiu con pezza de brabei in ognia festa su gruppo folk de santu cristollu si bestidi cun su custummu de biddesatu e baddada su ballu sardu candu si arribbada a paollisi si depidi lassai sa strada statalli e pigai sa strada provincialli chi potadda a biddesartu e armungia sa strada tenidi medas curvasa ma funti scetti chillometrusu e c ollidi un oretta po arribbai arribbausu ad archefossu tra santu idu e ballau si girada a s incrociu chi aziada in sa vallada de su rio cannichili finciasa ad arribbai a biddesatu i abitantisi funti distribuiusu in famigliasa cun una media po famiglia de personasa i sangunausu ca s agattanta demprusu funti congiu cotza lusso melis cappai cinus murtas angius gessa usai spagnesi biddaspitziosa est unu comunu de abitantes de sa provìntzia de sud sardigna s agatat in sa parti de bàscius de campidanu in su tretu intru de casteddu e igrèsias a prus pagu de km de sa capitali sa bidda est a canta de mari a km de su portu canali de casteddu e de su mari turìstigu de sardinnia de bàscius a km de is minas de su surcis e de s igrèsienti est una bidda chi fait de coronamentu a su logu de sa tzitadi de casteddu e po custa arrexoni at pigau parti a sa gana de cambiamentu chi sa tzitadi fait arribai in is biddixeddas acanta e chi faint cambiai sa manera de bivi sa strutura e sa forma de is biddas in custus ùrtimus annus sa populatzioni est crèscia meda nci funt personas e meda prus domus sa bidda s agatat in d unu tretu paris a intrus de unu logu mannu chi est pagu pagu ondulau in sa parti nord ovest sceti ca ddu trebessat su frùmini cixerri su traballu in su sartu mancai siat in crisi faci is atras atividadis conditzionat oi puru sa strutura de sa bidda difatis in su centru bèciu nci funt domus de làrdiri chi tenint una pranta a corratzu sa chi teniant in s antighidadi is domus de is arricus s agatant puru esemprus de domus pòbiras de is serbidoris chi imoi no fait a impreai ca no funt adatas a is apretus de oi s atividadi econòmica est diferentziada sa laurantza imprendat unu cuartu de sa populatzioni chi traballat de unu cundutu de familla in d una terra manna a un atru cun traballadoris dipendentis chi funt sempri de prus fintzas a is siendas piticheddas su de is siendas tenit ètarus de terra sceti arant lioris ortalìtzia e forràinis po pesai bestìamini brebexinus is siendas de bestiàmini po su prus funt piticheddas ma comuncas modernas fintzas a pagus annus a oi s agàtant pagus fàbricas unu casefìciu tres de mobìlia una po traballai mineralis ma cumenti ant amanniau su logu industriali chi ddu nant pip oi s agàtant atras siendas una fàbrica de salàmini una butega de linna industriali e aici nendi anti giai donau de lotus aprontaus su de sa populatzioni chi traballat est in is setoris de duus secondario e de tres terziario ca sa bidda est acanta de casteddu santa maria navarrese est sa fratzione in soru de mare de su cumunu de baunei in sa provìntzia de s ogiastra in sardigna santa maria navarrese est a presu a sa biddighedda de tancau in su cumunu de lotzorai sunt angasi a presu s unu cun s atera ca parent chi sunt una bidda petzi in d unu ùnicu tretu de costa connotu comente logu de villegiadura est a km de baunei e km de lotzorai de santa maria si biet su portu de arbatax in su cumunu de tortuelie in ue arribant sas naves mannas de genova e roma in antis de su mare de santa maria b at unu grupu de isulotos mutidos in italianu isolotto d ogliastra e in sardu solu s isulotu santa maria jughet unu portitzolu turistigu impreadu pro s imprus in s istade pro sas barcas de sos turistas e pro sos barcones chi tragant sa zente in giru in sas calas prus connotas cala goloritzè cala luna is pùligis de nie cala mariolu e cala sisine su nòmene de santa maria navarrese est unu imbescuru intra istoria e traditzione paret chi bengiat de una printzipessa de sa navarra ispagnola in su in d unu biàgiu in nave l aiat ingollida su tempus malu e in custu puntu de sa costa sarda aiat agatadu logu a prigu tando pro rengratziamentu aiat fatu costroire una crèsia e propriu in sa pratza principessa di navarra b at una crèsia de su xi seculu ristruturada in su su trataméntu in sa cultura de sa bidda in sa cultura de sa bidda a tentu semper importanzia manna su tratamentu como diamus podet narrer s amistade s amicizia sas mamas ma de prus sos mannois cando su édu creschende furriaiat a domo iscutu ca jogande in sas partzas o in monte sas brigas funt cosas de donnia die naian trattàie bos bene comente frades si ti toghan prima difendedi ma tratài che frades e de gasi pranghende riende tra briga e paghe si aghiat a mannos e si cumprendiat su sensu de sas allegas intendias dae minores in sas familias calegunu prus ischentiddosu che fudit semper e a cussu ddi naian a colare dae su tratamentu a non tratare che cheret paghu a bortas unu nudda ma coment a coi chi siat s abilidàde est a si firmare prima prima chi si arribet a puntu chi non si podet prus torrare inségus su tratamentu chi fintzas a tando nos fudit passiu bonu pro apaghiàre brigas de minòres totu in dunu nos gàrrigaiat de pentzamentos si cumprendiat s importu in logos nostos de custa responsabilidade po mantenner sa paghe tra familias e duncas de sa bidda si imparaiat a pesare sas allegas e a si formare comente pessona sos mannos connoschian a su éthu in cale familia fudit istau pesau unu zovanu a e naian donniunu a sa pesamenta si ch andat cando sa pessona fudit manna cumprendiat ca custu narrer fudit caleguna cosa in prus de unu arresonamentu maternu o de jajos in logos nostos su tratamentu fudit unu dovere de donni unu po aghet torrare in bonu murrunzos tra familias e istrantzire tzertu fintzas a inube si dia podet batallas e odios fudit un impegnu fintzas po sas biddas de afurriu ca su tratare cheriat narrer a esser rispetau e difendiu mascamente si s ofesa beniat de foras su tratamentu a bisu meu aghiat òmines e feminas chi essen pessonas de valia sabicoltura est a pesare abes est unu de sos traballos cunsideraos agricolos s ùnicu abberu eco cumpatibile chi si basada in s isfrutamentu de risorsas rinnovabiles chi non si poden isfrutare de àteru modu nètare galureu cherapighe s atzione pronuba de s abe est a sa base de sa riprodutzione de sas mazores ispètzias vezetales e de sa produtividade de medas piantas de interessu agrariu s istrintu lionzu tra abicoltura e ambiente assumede unu significadu ancora prus atuale a sa lughe de sa creschente espansione de s agricoltura biologica ambitu inube s allevamentu de sas abes podet agatare ispatziu zustu po unu potentziamentu suo e po sa valorizatzione de sos prodotos tipicos e de calidade comente in sardigna nche sunt totus sos presuppostos po unu cunsistente isviluppu de custa atividade s abicoltura in sardigna giughet origines antigas in ulìana in su ant agatadu una istatuina in brunzu chi raffigurada unu zovanu nudu cun chimbe abes bene assetiadas in pitzu de sa carena spano pentzaiat chi esseret rafigurau aristeo s eroe de sa lìbia chi a cantu ant lassadu iscritu diodoro siculo cicerone e àteros at imparadu medas populos intramesu fintzas sos sardos a faghet su ghasu s ozu allevare sas abes e a faghet su mele e sa chera ma nos ischimus ca sos fenicios cartaginesos e sos romanos ant acatadu de seguru in sardigna un abicoltura bene aviada e si est beru ca cun sos fenicios sos sardos cumerciaian sa chera sos romanos dominadores aghian paghare sos tributos in pitzu de sa produtziones de chera e mele e sunt semper sos romanos chi ant dispretzadu su menzus mele chi sa sardigna produit su mele arranchiu de olidone omnia que sardinia fert homines et res mala sunt etiam me quod in ea insula abundat amarum est in su periodo giudicale su ruolu de s abicoltura est cussiderau istrategicu po s economia de s isola a su puntu de cumbinchere sos estensores de sa carta de logu a previdire ispetzificas santziones po sos furtos de alveares sa carta capitulu xxxi infatis narat de chi furarit ortu de abis item ordinamus chi si alcuna persona furarit ortu de abis ed esserit dessu rennu paghit infra dies bindighi de chi hat a esser juygada pro s unu deghi e si esserit de ecclesi over de àtera persona paghit pro s unu chimbi e niente deminuspaghit de machicia assa corti soddos centu et emendit su dannu a cui hat a esser e si non pagat issa over atter homini pro see infra dies bindighi de chi hat a esser juygada tangintilli un origlia sas abes domesticas o mellifiche appartenent a s ispetzie abes mellifera l o abes mellifica l si tratat de insetos sotziales chi appartenent a s ordine de sos imenoteri familia de sos apidi a su genere apis appartenent atras tres ispetzias comente sa mellifera totus originarias de sas regiones tropicales de s asia sud orientale oe s abe mellifera s agatat distribuida in totu su mundu ma prima fiat cunfinada in europa asia e africa infines si sunt formadas varias ratzas de abes mellifera chi si partzin in tres grupos s abe mellifera ligustica est ispartzinada in totu su mundu e in sas zonas chi funt presentes àteras arratzas sunt naschidos incròcios e duncas àteras abes selezionadas sas arratzas de importu mannu economicu sunt sas abes mellifera sunt insetos sotziales e bivent in familias o colonias de pariga de milliaias de individuos dae a sas familias de sas abes bivene in sos panes de chera costruidos o in bucos naturales comente truncos tuvudos etz o in domos fatas de s òmine arnia in sa sotziedade de sas abes esistidi s abe mascu e duas castas de abes feminas sas fecondas chi sunt sas reginas e sas isteriles chi sunt sas operaias de su puntu de vista geneticu non ca peruna diferentzia tra custos duos tipos de feminas de unu obu fecondadu difatis si podet isviluppare siat un operaia siat una regina sa diversidade est depiu a sa cosa de papare chi ddis giant cando sunt galu larvas in su tempus de s isviluppu issoro sa regina est prus manna de sas operaias e su traballu suo est a ponner sos obos podet bivere fintzas a bàtero o chimb annos su ruolu de s abe mascu est de fecondare sa regina e bivet paghu prus o mancu un istagione s abe tenet diversos compitos in sa vida sua e sunt uddusò est una bidda situada in su monte acutu in provìntzia de tàtari cun una populatzione de abitantes si podet narrer sa bidda de sas abbas o de sos buddos devatu est in s altupianu de sa pianedda chi ogat sos primos buddos de sas abbas chi originan su tirsu e in sos montes de s ena sos afluentes de su riumannu e forsis su nome de buddusò ca a parte cussu totu su territoriu est pienu de rios trainos putos e medas funtanas sa pius importante pro sa naschida de su burgu isteit sa funtana de sos arestes chi alimentait su primu molinu e duas iscias de terras bundarosas nomadas ortumannu e ortuminore sighiat funtananoa su bucu olostris birolo donufreale poi in giru de su vastu territoritoriu culipertuntu de sos bandidos mesumata pentzima su linnarzu filighemasciu lughida pedracana secretore de pirastros bidolzu martine sas iscias sa zura su lizu esedrele codinepedra e ateras medas sas funtanas in medas casos dana su nome a sos trainos sos afluentes de su riu mannu in buddusò sono bitzolu s additzola coltzucaddinu sas concheddas mesumbrosu de s abbanoa de s ajana de sa roca sos cucuros su fraile filigheri aramamò de sas trotas tertu sos trainos de pedru cossu afluntes de su tirsu sempre in territoriu uddusoinu sono enamajale baddefadosa baddetuvuda lughiaeroma sa zura malu entu in italianu mal di ventre est un ìsula de su mari de mesu chi est posta km mìglias marinas a illargu de sa peninsula de su sinis in sa costa tzentru otzidentali de sa sardigna s agatat in sa provìntzia de aristanis a intru de su territòriu de su comuni de crabas de su est parti de s area mania peninsula de sinis insula de malu entu sa tradutzione in limba italiana de su nòmini chi torrat a coa a su sèculu de si depit a su dominadori piemontesu e non correspondit in significau cun su chi tenit in sadru sendi istetia fata chentza critèriu limbìsticu e filolòzicu chi su nòmini in sadru est istetiu giau po su entu meda forti de maistrai a chi s isula est sugeta su in italianu cherit narri in sadru daori de brenti est prus a prestu possibile chi sa tradutzione fessit fata chirchendi de agatare una simbillàntzia genèrica intra is sonus de is fueddus in is duas limbas esemprus de furriaduras fantasiosas in is nòminis de localidadis nd at de su restu àturus in sardigna unu esempru intra tantis est s apendìtziu de su margine rosso in su comuni de cuartu sant aleni chi est una furriadura chi pagus acàpius agatat cun su nòmini sadru de marxiani rubiu in su mesi de austu s ìsula chi non tenit bividoris est diventada nodia po essi istètia ocupada de unu grupu indipendentista guidau de sarbadori meloni prus connotu comente doddore meloni cun s obietivu de otènni su riconnoschimentu internatzionale de s isula comente repùblica de malu entu meloni at mandau su progetu suu siat a is natziones unidas siat a su chi insaras fiat presidente se su cunsizu de is ministrus italianu silvio berlusconi e at dimandau a su comuni de crabas sa residèntzia in s ìsula po giai una signìficu prus forti a s intentu suu intra atras cosas at fatu fintzas coniare banconotas cun sa fachi sua chi beniant a essi moneda de s istadu in su grannazu de su una lòmpida de su corpus forestali de su càstiu ambientali e de sa capitaneria de portu at fatu isbarratzai is indipendentistas cun imputu fintzas de ai addanniau s ambienti e de ai ismaltiu illitzitamente aighinzu chi aiant fatu in is mesis de ocupatzioni de s ìsula malu entu in beridade fiat zai istetia a su tzentru de unu cumplotu separatista in is annus a òpera de is grupus indipendentistas sardus de s època segundu atrus però no fiat unu cumplotu indipendentista ma unu imbentu de is servìtzios segretos italianos po ghetare iscretia in su movimentu sardista chi si fiat isvilupendi in cussus annus zeolozicamente s ìsula est meda antiga e rappresentat un relittu de sa prus remota orozenesi sardu corsa chi hat dividiu definitivamenti is duas insulas gemellas de s àrea intra s attuali catalugna e sa provenza comenti testimonzant is formatzionis impedradas de cristallus de quarzu de sa fini de su mesuzoicu tenit una tirada de km e s artiori massimu est de metrus subra su mari a causa de su bentu de maistrai chi suat de no po manna parti de s annu sa costera est arenosa in su chirru orientali in cuddu otzidentali est imbetzis de rocca sendi custu parau in fachi a su bentu s isula est disabitada mancai turistas no n di mancant mai spetzialmenti in s istadi candu cun imbarcatzionis piticas e mannas fattas po su diportu illompint de is localidadis costeras de acanta elisabetta canalis est nàschida in tàtari su de cabidanni de su est una showgirl attrice e modella sarda su babbu est radiòlogu e professore universitàriu sa mama maistra de lìteras in pensione su frade luigi est radiòlogu issu puru pustis sa maturidade clàssica leada in su litzeu d a azuni de tàtari andat a istare in milano ue s iscriet in limbas e literaduras istràngias in s università statale pigat parte a unos cantos casting finas su pro su film il pesce innamorato de leonardo pieraccioni in su addia de presentziare comente valletta a sos telegatti e fàghere unu spot pro sas caramèglias mm s dda issèberant comente velina pro sa trasmissione striscia la notizia faghet custu triballu finas a su impare a maddalena corvaglia chi si faghet amiga sua de coro in su issa e maddalena corvaglia faghent unu calendàriu pro sa rivista gq a pustis de su sutzessu ispantosu de su calendàriu pro sa rivista max pigat parte a sa condutzione de duas editziones de su programa isportivu controcampo in unda in italia est atora in sa de tres e in sa de bàtoro sèries de sa fiction carabinieri in su impare cun federica fontana pigat parte a su programa de rìere ciro presenta visitors e unu annu a pustis a su sequel super ciro sèmpere in italia in su est sa protagonista de su videoclip de sa cantzone de biagio antonacci convivendo in su est protagonista impare cun fabio de luigi de sa de duas sèrias de sa sit com love bugs dereta de marco limberti a pustis si nde andat a sos istados unidos pro pigare parte a cursos pro atores e de limba inglesa aparet finas in duos film deuce bigalow puttano in saldo de mike bigelow cun rob schneider e decamerone de david leland ma ambaduas sas bortas faghet pagus prus de unu cameo in su conduit pro una chida striscia la notizia paris a s ex collega maddalena corvaglia in su leat parte a su cine panetone natale a new york de neri parenti ue est sa fìgia de christian de sica in s ispetantu est paris cun issu in televisione in tzertas unas reclamizaduras de sa tim e nde diventat testimonial torrat a costàgiu de sandro piccinini in controcampo ultimo minuto a s incomintzu de s istagione in su presèntziat fissa in su programa de sa gialappa s band mai dire martedì agiudende in sa condutzione su mago forest conduit fintzas su festivalbar paris a giulio golia e enrico silvestrin in su matessi annu leat parte comente ospite a surpresa in buona la prima trasmissione de ale e franz de improvisatzione in unda in italia uno elisabetta canalis est una pitzoca isportiva praticat su kickboxing e narat de èssere tifosa de su inter narat fintzas de èssere una fan de su rapper eminem e s at fatu tatuare su nòmene suo in su bratzu ca narat chi l apet fatu cumpangia cun is cantzones suas in sas dies tristas mancari imoe su tatuàgiu siat istadu tramudadu in una canaca de rosas at tentu relatziones cun tzelebridades nòdidas che a su fubaleri christian vieri e a su diretore cinematogràficu gabriele muccino in su s est nadu chi esseret istada fastigiende cun fubaleris de serie a in atividade che a su romanu manuele blasi chi giogat in sa napoli e su brasilesu reginaldo ferreira da silva de su parma innantis si fiat finamentas faeddadu de aventuras semper negadas cun su fubaleri didier drogba su campione de mototziclismu valentino rossi e s imobiliarista niccolò minardi rabia zden kazan est nascia a malatya su de lampadas de su est una giornalista e scritora turca ari cumenzau sa carriera sua cum enti currispundenti televisiva in su cun su programma later hosting istanbul po saturkish flash tv aundi est aparrara duas annus a pustis ari fattu sa giornalista po ortadou po seis annus in custu tempu issa est bennia famosa in turkia po s intervista a su terrorista c ari provau a boccì su papa giuanni paulu ii mehmet ali aca sa kazan ari fundau a pustis s arrivista haber revizyon e est s editrixi in su ari scritu unu reportage a pitzus e sa conditzioni de sa femmina a teheran intitolau tahran melekleri is angelus de teheran aundi si kistionara puru de sa coja a tempu mut a ki poiri cuai una spetzie de prostitutzioni legalizzara cussu libru ari giai provocau reatzionis de parti de su orienti de mezu e de sa turkia monti monte in sardu mònti in gadduresu est una bidda in su nord est de sa sardigna posta a lacana de su logudoro cun sa gallura in sa regione de su montacuto est abitada dae animas contende puru sas fratziones de su canale sos rueddos cuccuruedre stazione chirialza a s ala nord agatamus sa bidda de telti a est una parte de su logu de olbia o terranoa a sud alà dei sardi e a ovest berchidda su logu montinu presentat cuccuros in totue e una paia de flumineddos chi current fintzas a su lagu de su coghinas dae su belvedere si podet mirare totu su meravizosu ambiente chi ingiriat sa bidda fatu de binzas e furestas de chercos e suelzos in s alciada chi che leat a alà si passat pro sa pineta e s arrivit a monte pinu terrinos imbuschidos parte de sos cales impitada che zona campeggio e parte lassada a sa natura chi b at postu leperes chervos groddes porcrabos astores e cantu b at paret chi sa bidda appat origines medioevales cando faghiat parte prima de su juigadu de torres e posca dae su xiii sec de su logu de arborea fintzas a s invasione e s ocupadura de sos catalanos aragonesos e pius a tardu de sos piemontesos propriu in su suta a sa dominatzione turresa est istada fraigada sa cheja de santu paulu cun su santuariu omonimu incuddae donzi annu s isvoligaiat sa prutzissione de s paulu chi bidiat arrivire zente dae tota sa bidda e fintzas dae sas biddas acultzu chi a pes pigaiant e falaiant pro sos nessi chilometros de andadolzas chi giughent a sa cheja ancora oe b at zente chi s intendet de faghere custu isfoltzu e si tuccat atera festa importante est sa de su patronu de monte santu gainu chi si isvoligat propriu ìn su mese de santi gaini cun musicas ballos e cantos fintzas a pagos annos faghet b aiat puru sa gara dei poeti improvvisatori chi como però s est perdida s economia montina est tota intzentrada subra a sas binzas e a su turismu sende sa bidda acultzu meda a s ala turistica pius famada de sa sardigna sa gallura e a sos incantevoles paesagios suos chi donzi annu retzint turistas a millaja sos montinos ant puntadu meda subra a su setore agroalimentare abelzende agriturismos e tratorias de alta calidade famados fintzas in continente b at pois su setore printzipale de s economia montina sas binzas in monte si narat chi fintzas chie no tenet binza est binzateri dae cantu sa cultura de s ua est irraighinada in sa mentalidade montina sas binnennas diventant gasie unu momentu de aunione e de festa pro tota sa comunidade connotos in meda istados europeos sunt sa cantina del vermentino e sos licchitos binos suos rujos rosados e biancos dae s abbaia ae su thaora passende pro su galana e su funtanaliras apretziados fintzas a s estèriu sa chentina d onzi annu ammanizat sa sagra del vermentno ue si podent assazare sos produidos tipicos de sa bidda s acciapant puru atividades artejanales chi tribagliant sa linna e su oltiju a livellu limbistigu su sardu montinu logudoresu a s incumintzu leat medas influentzias dae su galluresu tantas paraulas sunt in comunu o bortadas in logudoresu pro fagher s esempiu su mezoradu su gioddu su coltzu s iscuru sa moda de impreare ancora de pius de sas biddas acultzu sa l imbetzes chi sa r in medas paraulas comente sos saldos s alveschida gnu est unu progetu cumentzau in su de s hacker richard stallman a pustis de essi lassau su traballu sou in su massachussetts instutute of tecnology sa tenta de custu progetu est sa de criai una colletzioni de programas i librarias de programatzioni libera i oberta ai su pubricu aici ki spertus de totu su mundu potzant ajudai pro dus amellorai gnu est fintzas su nomini de unu sistema operativu criau a pitzus scèti de software gnu su kernel de su sistema gnu depiat essi hurd ma no sendi ancora cumpletu medas distrubuiduras ant preferriu s impleu de su kernel linux sistemas gnu linux ke debian o de aterus sistemas comente su kernel opensolaris de nexenta os oindie medas programas de sa gnu sunt istados portados pro sistemas a pagamentu ke microsoft windows o apple mac os x bsd est unu sistema obrativu de sa familla unix criau in su in s unibersidade de berkeley in california a cumentzu fiat unu sistema serrau a pagamentu ma in su benniat ispainàda sa bersioni bsd lite oberta a sa programadura dae bsd lite funti naskidas medas distribuiduras comente freebsd netbsd openbsd i darwin su sistema basicu de mac os x bsd est sempiri istau unu sistema meda innantis est istau su primu a tenni su suportu po su internet protocol tennit unu codighe de programadura limpiu i craru ei gratzias a su layer de compatibilidade podet impleare programas criaus pro aterus sistemas ke linux a prena lestresa pro custas arrexones s agatant portaduras de bsd po donnia arkitetura bsd impleat la lissentzia bsd macos est su sistema obrativu bendidu dae sa apple inc po is computers suus etotu macos bennet a pustis de s originali mac os ma sa diferentzia de cussu est ki tennet unu coru unix bsd i una tecnologia adelantàda dae sa next dae is annus fintzas a su s annu ki sa apple inc at comporau sa next sa primu versioni de macos fiat bessia in su criau a cumentzu pro s arkitetura powerpc in su su sistema est istau portau a is processoris intel sa tenta est sa de criai unu sistema modernu cun d una bella cara grafiga i simpli meda de oberai istudiau pro su multimedia sas carateristicas de macos variant a segunda de sa bersione impleàda una de sas carateristicas comuna a totas sas bersiones est sa cara grafiga aqua gui ki tennet funtziones comente s anti aliasing unu motori grafigu opengl nomenau quartz et unu sistema de output de s imagine ke pdf una de is carateristicas prus famadas est su dock una barra transparenti in sa parti e basciu de su desktop ki cuntennit iconas amostadas peri efetus grafigus mac os est unu marcu cummertziali impreau de sa apple inc po inditai su software de sistema pro is computeras macintosh su mac os fiat naskidu in su i fiat unu de is primus a impleai una cara grafica et su mouse is primus bersionis de custu sistema andaiant scèti cun carculadoris motorola fintzas a candu sa apple aiat detzidiu de impleare s arkitetura powerpc fintzas a su s annu de sa torràda de steve jobs a sa apple fiat possibili comporai su mac os pro ateras computeras cun carculadori powerpc mac os est acabau cun s arribu de mac os x ki est unu sistema unix bsd cun tecnologia next e una cara grafiga prus moderna in mac os x pro powerpc s agatat una utilidade ki permitit de impleare macos betzu cun su nomini de macos classic sirlandesu o gaelicu irlandesu in irlandesu est una limba tzèltica ofitziale in sa repubrica de irlanda sa connoschentzia de custa limba si fit perdende pro more de su domìniu de s inglesu chi est una limba germanica in s isula s irlandesu in pare a s iscotzesu e a su gaelicu de man faghet parte de su rampu goidelicu de is limbas tzelticas e tenet sa literadura prus antiga de s europa a pustis de s aregu e de su latinu in totu s isula bi sunt unas persones petzi chi faeddant su gaelicu comente limba mama e s agatant prus de totu in cussas terras nomenadas gaeltachta in prus de miliones de bividores ischint faeddare sa limba su rastu podet petzi cumprendere pagas cosas o tenet petzi una connoschentzia generale de sa limba s irlandesu est obrigatoriu in is iscolas pubricas e bi l ant dedicadu fintzas unu canale de telebisura tg comente totus is limbas fintzas s irlandiesu tenet dialetos populares su de susu ulaidh o dun na ngall su tzentrale connachta e su de josso an mhumhain lùvula connotta fintzas comente lùgula in italianu lula est una bidda de sa provìntzia de nùgoro in barbagia s agatat a metros supra de su mare e jughet de popolatzione est istada un importante tzentru minearàriu sa mina de guzzurra est istada abberta dae sos romanos sa mina de sos enattos at serradu de produire unos deche annos faghet cun custas minas lùvula cun àteras biddas de sardigna est parte de su parco geominerario della sardegna decraradu patrimòniu de s umanidade dae s unesco lùvula est connota pro santu franziscu e meda zente onni annu venit a bisitare sa crèsia e sas cumbessias a fàghere sas novinas a su santu de sos poveros sa festa est affestada dae sos bovoreddos de nùgoro chi che l ant furada a luvula festa chi in passatu colliat meta dinari difatis in nùgoro b est su dìtziu chi narat a ti vìdere priore de santu franziscu tradiziones su ballu e sa vaglia una cerimonia chi acchiana in processione pro che occare s ocru malu a sa pessone chi lu teniat prus imporatante pro s istudiu chi n est istatu attu est su battiteddu una mascara de carasecare vesita de pedde de erveche o de mascru su mucatore in conca chin sa cara pintata de carvone in sa petorra picat sos marrazzos e appena sutta su chetu puzzone ortatu chi est una entre de erveche prena de sambene e abba in sa processione li veniti instamaptu pro li acchere issire su sambene chi nd rughet a terra pro l accher proicare lu sichin sos battileddos omines vestitos de eminas gatias sa cara pintata de carvone sichin cantante un lamentu de mortu pichan ifattu una bamboledda de istrazzos chi la daen vasare a sa zente in su caminu un istudiu narat chi sa maschera de su batileddu est un ritu anticu ritu dionisiacu de lebeddu zente connota de sa idda e luvula pauleddu calia scenografu de federico fellini istat in parigi inuve sichit in s arte sua libros le bacchette di lula de a bernardini pasada in italianu posada est unu comunu sardu de abitantes de sa provìntzia de nùgoro e su cabulogu istòricu de s omònima baronia pasada est unu de sos tzentros abitados sardos prus antigos in assolutu s iscoberta in sos annos de unu bulteddu chi rapresentat un ercole itàlicu de su v iv sèculu a c in paris a s acatamentu de repertos de parinales època testimòniat sa presèntzia de s òmine dae tempos remotos difatis pasada fit istadu unu tzentru itàlicu etruscu capatzes falisco collegadu cun probabilidade a su primu tentativu de colonizatzione de sa sardigna atuadu dae sos romanos giai in època pùnica diodoro siculo referit de s imbiu in s ìsula de colonos romanos tra su e su a c unu sèculu in antis de sa conchista feronia est su nùmene chi si reperit pro àreas riferìbiles a cussas de pasada in sas primas cartas nàuticas e fintzas carchi documentu indicat s esistèntzia de unu tzentru abitadu cun custu nùmene su logu est però ispàrfidu e petzi carchi teorìa mirat a nd identificare su situ cun s àrea narada de santa caterina feronia in realidade est fintzas su nùmene de una dea etrusca su cale cultu si tzelebraiat a capena tzitade antiga pagu a nord de roma e a terracina in su sud pontino fit una dea de sa fertilidade de sas abbas de su cummèrtziu e de medas unas àteras importantes cumpetèntzias e s est proadu a averguare si sos topònimos podet dare essende si estèndidos dae templos o comente si siat de tzentros dedicados a sa dea poderent riflètere elementos de comunanza intre sa nostra e sas naradas localidades s elementu comunu printzipale paret s individuare in sa positzione de coladòrgiu cun sa presèntzia de un istampu mercantile a paga distàntzia in relativu de s abba su riu tevere pro capena a beru sos tres sìtios fiant importantes mercados de iscàmbiu navale terrestre fiant totus tapa intermèdia naramus distributiva pro sas zonas de retroterra e sa dea apuntu daiat patrotzìniu in su cummèrtziu ultres chi in sa fertilidade de sas terras cosa importante pro sa sardigna produtora de trigu in tema de etimologia toponomàstica s est fintzas formulada s ipòtesi pro latina coordinada cun cussa pro su topònimu de onieri pro sa cale su nùmene diat bènnere imbetzes dae carchi forma de su verbu batire fero fers sighida dae omnia a indicare su logu inumbe totu si batit intendende sa connotatzione de mercadu riferimentu in manera efetiva bàlidu fintzas pro onieri tando pro custa teoria su matessi nùmene etruscu non diat èssere chi una cointzidèntzia cheret nadu però chi custa tesi non godit de meda accordu intre sos istudiosos nemmancu sa lòmpida de sos romanos aiat dèpidu èssere casione de s iscumpàrfida de su sìtiu ca sas cartas nauticas chi lu ricramant sunt de meda imbenientes a s arrìbu issoro su perìodu de segus a sa conchista romana de sa sardigna a c est signadu in custa zona dae sa creatzione o meda prus cun probabilidade s ampliamentu de su portus liquidonis o portus luguidonis chi aiat ubicazione in localidade paule mare in sa cala a cutzu de sa turre aragonesa est interessante notare chi pasada a su tempus fiat unu vivace tzentru de iscàmbiu cun sos mercados de s internu faghende de tapa intermèdia cun terranoa a terranoa difatis lompiat su naviglio de grussu tonnellaggio bènnidu dae ostia e dae sos unos àteros portos tirrènicos e dae terranoa sighiat cun natantes prus lestros pro su portus liquidonis ue diat èssere istadu isbarcadu pro sighire in terra cara a su chirru de nùgoro serente sas baddes costa costa cun su monte albo su percursu nautico fiat perigulosu in manera estrema dada sa conformatzione de sas costas pedrosas prenas de iscglios e proadas dae unu tremendu bentu de maestrale o de scirocco sos romanos duncas previdiant in manera realìstica e in manera cunsighente giai contaiant una pérdida de una parte de tres de su navizu biazante intre custas duas destinatziones chi de abbberu sunt a largu intre issas belle una trentina de mìllios nauticos in sas abbas de su golfu de pasada piscadores de sa metade de su noighentos ant referidu de numerosos acatamentos de òperas marmòreas e de brunzu istàtuas e àteras fainas destinadas podet dare a s arredamentu de abitòrios de rapresentantes de s urbe tales repertos manchende de connoschentzia de su potentziale balore issoro beniant simplemente iscostiados in zonas non navigàbiles o cara a su mare abertu essende su bisòngiu primàriu issoro cussu de salvaguardare sas retzes cun sos romanos cumintzat a si difùndere su nùmene nou de pausata poi postu a pare in su spagnolesco atuale fintzas in sas variantes possata pasada atuale in sardu colada latinu vulgare in su nùmene su destinu de unu logu de pàsida tapa de biàgiu istatzione de cambiada caddos nodu de iscàmbiu intre trasportu terrestre e marìtimu logu de frontera duncas intre terra e mare ma fintzas intre terras e terras comente a sustentant unos àteros istudiosos su nùmene pausada diat pòdere derivare de s antigu nùmene pausania o fausina chi benit a su sòlitu referidu a s antiga terranoa e no imbetzes a s atuale pasada su nùmene annotamala gasi comente si bolet pro medas unas àteras localidades postas a sa foga de unu riu diat pòdere significare pròpiu custu logu ue su riu formende istànios in antis de ghettare si in mare si posat in su cun sa bubbulica de su de abrile su paba urbano ii s ispiradore de sas rugradas nòmina sa prima borta pasada in documentos ufitziales de s edade giudicale sa corte de santu istèvene de pausade in manera pobulare mutida sa cathedrale fiat cunfirmada intre sas disponibilidades de sos mòngios benedetinos clunyacensos de s abbadia de san vittore de marsiglia sos vittorinos in su fiat istadu gregorio vii a la dare a issos in cuntzessione pro devenneret sede de priorato e ispidale salvatore italo deledda istòricu sardu s ispinghet a identificare pasada cun cussa no atzertada phausania chi s ispissu cumpariat in sos documentos de s època comente a tzentru de sos interessos de sos mòngios benedetinos e de s afirmadura de s issoro pòdere temporale in s ìsula puru caserma teològica pro s òpera de evangelizatzione de sas àreas internas probàbile sede de diòtzesi pro àteros su nùmene pasada diat pòdere derivare de poseidon s edade de sos giudicados sardos chi andat dae su ix sèculu a su xv sèculu aiat bìdidu pasada belle in manera costante in una difìtzile situatzione de terra de làcana a su lìmite meridionale de su giudicadu de gallura de cale fiat una curadoria e a cussu superiore de su giudicadu de arborea a custu si depent duncas su fàbricu de su casteddu de sa fae xii sèculu prus tardu definidu multis proeliis clarum e sa fortificatzione de s abitadu cun prus chintas muràrias de sas cales subravivet ebbia cussa prus artziada conchistadu e torra pérdidu prus e prus furriadas a pustis de ocupatziones alternas su casteddu fiat istadu sede de residèntzia de sos giùighes gadduresos e de s àteru chi bessat bi istaiat donzi in tantu fintzas eleonora de arborea no essende unu presidio militare bene difendibile a paragone de sos àteros casteddos de su tempus e tando seguru medas istudiosos adduint chi si poderet a beru tratare de una bènnida de residèntzia turìstica ante litteram su male de sa malària favorida dae su mannu numeru de sas superfìtzies a istàniu aiat causadu un ispobulada de sa bidda a inghìriu de su e unu calu de sa produtzione ma non de sas tassas aiat pretèndidu de sa corona de aragona in gherra cun s arborèe tantu chi prus pro s opressione fiscale chi pro timorias sanitàrias sas zonas aiant istadu belle in manera cumprida abbandonadas pagu pustis pasada fiat istada torra arborense e gai fiat abarrada finas a su definitivu declinu de sa potèntzia autòctona rùida arbarèe in su s ùrtimu giudicadu sardu pasada diat èssere istada infeudada deretta dae sa domo de aragona a sos carroz contes de mandas e terranova fintzas formalmente artziada a su rangu de baronia lu fiat giai nessi territorialmente de belle unu sèculu e organizada comente a cabulogu de cussu agrupamentu de bidditzolos chi naturalmente bi si diant èssere referidos torpè thiniscole lodè posca èssere istada teatru de su primu secuestru de persone a mira de estorsione de s istòria de sardigna sa baronia como territòriu perifèricu de unu regnu attesu fora de s ìsola fiat istadu ogetu de intensas furas de sos pirates saratzenos s ispissu tunisinos e algerinos e de cussos lanzichenecchi e bàrbaros in su matessi tempus unu bandidozu internu de grassazione de cale faghiant parte ispissu preìderos isbandados teniat costantemente sas populatziones in nd unu clima de minetza sos barones chi bi s aiant sutzèdidu no aiant tentu mai meda cura de su feu tantu chi in su appustis de una de sas medas sambenosas furas su cussìgiu de su real sienda de aragona in pràtica aiat secuestradu su feu a su legìtimu titulare michele portugues su cale non b aiat organizadu carchi sistema difensìvu provochende gai sa fertura e l aiat costrintu a protzedimentos giuditziàrios de riscatu chi poi l aiant conduidu a sa pèrdere fallimentare de sa propiedade e de su tìtulu su bandidozu si naraiat aiat cunditzionadu sas fainas produtivas locales cun su resurtadu de impoverire sas comunidades a su puntu de si registrare una tristemente connota carestia in su in cunsighèntzia fatzile de segherare su seschentos fiat tando istadu fintzas su sèculu de sa peste chi ponendesi insubra a sa traditzionale malària aiat deghinadu sa populatzione torpé aiat istada addiritura annientada e aiat batìdu issu matessi novos bandidos in sas filas de sos malos coladu su setighentos belle petzi in sa duplice funtzione de pagadora de tassas e de frunidora de tropas pro esèrtzitos esternos sa baronia de pasada diat èssere poi istada s ùrtimu feu a èssere pigadu dae sos savoia a inghìriu a su s ùrtimu impèigu a sa cumpositzione de su regnu de itàlia su coladòrgiu a s istadu italianu aiat istadu bìvidu in pasada sena mannos entusiasmos e in farta de graves disacatos sa noa amministratzione de istampu piemontesu aiat pigadu pee in logu de sa illaunida pretzedente organizatzione feudale imponende unu sistema chi de totu s ìsula fiat istadu bìvidu comente a esternu e chi fintzas incue aiat tardadu a èssere definitivamente atzetadu comente a aterue fintzas inoghe fiat istada mescamente sa mudadura de su sistema de sas propiedades de terra impostu giai dae su cun su nòdidu editu de sas serraduras a creare chensciosos e iscussertos lentos a irmentigare gai sa netzessidade de unu riòrdinu catastale no acumpridu pro sos assetos de potestade sa sutzessione de sos cambiamentos sa burocratitzazione de s istadu no aiant tentu prontu acumprimentu a inghìriu de pasada e fintzas in suta de su regìmene fascista bi fiat istadu una continuidade de su solu caos amministrativu sa progressiva tzèdida de territòrios a sos naschentes comunos de santu deadoru e de budùne at in su tempus privadu pasada de terrenos poi aende si rivelados istratègicos in suta de unu perfilu econòmicu pro s avveniente fenòmenu turìsticu cando chi de su restu non los poderet gestire e antis non b ammustraret interessu calicunu su naradu iscussertu catastale at fatu ei non pro àteru chi sa comuna de santu deadoru non prus diretamente confinante possedat de sas misteriosas cantu no impreabiles enclaves in sas zonas meridionales de sa comuna de pasada andat però naradu chi sas biddas de budùne e santu deadoru pro cultura e variante linguìstica de su sardu sunt a totus sos efetos terras de gallura in paga comunanza de mentalidade cun sos baroniesos mancari sa minuja distàntzia sas tzèdidas a sos comunos naschentes no aiant fatu duncas chi torrare ecuànime resone de custas diferèntzias pòbera prus chi in antis in suta de sa segunda gherra mundiale pasada fiat istada in parte ispattada in su pustis gherra in su cuadru de su piano marshall e pustis ma non in manera cunsighente fiat torradu a naschere carchi tìmigu protzessu produtivu de laorera cando chi sas oportunidades ofertas dae su territòriu fertile in manera piessigna gràtzias fintzas a s orìgine sua alluvionale siant pagu utilizadas nointames sa realizatzione de un isbarramentu in su rio pasada diga de maccheronis pasada aiat tentu semper a sufrire in manera grave finas a tempos de oe de crisi ìdrica fatore de allentada de sa produtzione agrìcula ma fintzas de su puru straripante acontessimentu turìsticu puru in ausèntzia de servìtzios e in sa consièntzia de s impossibilidade de nde frunire in tema de turismu fiat istadu pensada sa lotizatzione de su territòriu costa de su riu de paule e mare divenidu santu juanne e connotu comente san giovanni in italianu ogetu de unu rimboschimentu a pineta incumentzadu in sos annos sessanta e de una partitzione urbanìstica poi non respetada de su totu in tèrmines de inditzes chi diat àere pigadu corpus durante sos annos setanta de su nòdidu abusivismo edilìtziu su tzentru finas pagu tempus faghet sede de un istòricu cantu connotu istabilimentu balneàriu de sa politzia aiat superadu comente si siat sa fase edificatoria e aiat supridu in modos ispontàneos a sa carenza de servìtzios e est un òtima destinatzione de villeggiatura a sos ùrtimos de deghe annos andant naradas sas giai numerosas initziativas de recùperu de su pregiadu tzentru istòricu de pasada bene rapresentativu de s originàriu burgu medievale ultres a sa narada feronia si ischit de sa presèntzia in bighinàntzia de pasada de àteros tzentros abitados iscumpartos si trataiat de comunidades de sa cale esistèntzia ischimus gràtzias a sas registratziones de su liber fondachi una ispètzie de registru de sas intradas fiscales in ue si deduit chi finas a su treghentos inoltradu si coberaiant tributos de sos bidditzolos arischion sollai loquilla stelaya e de àteros logos sos cales nùmenes non sunt rilevados cun parìvile definitzione in s efetiva ubicazione de tales sìtios bi sunt petzi ipòtesis o mègius indìssios mancantes però de iscumbatas bàlidas pro esempru si narat chi sollai beniat bighinu a sa fratzione de sas murtas ma non sunt mai istados fatos de sos iscavos pro nd averguare sa notizia andat registradu chi mancari siat reconnotu s eventuale potentziale balore de un aprofundimentu in sos argumentos precipuamente a su fine de determinare cun majore pretzisione cales e cantas tziviltades si siant sutzèdidas in su territòriu e cando s interessu de sos istudiosos e de sas autoridades sighit andantas indudosas a bortas sugerende noas campagnas de istùdiu àteras custuinde operatziones de iscavu prontas pro partire non podende si non pro àteru esclùdere influèntzias de interessos ligados a sa terra partinde dae sos traballos pro sa realizatzione de sa superstrada terranoa nùgoro in contrariedade cun sas fainas archeològicas in su comunu de pasada torrat a rùere un ala de su territòriu de su parcu naturale regionale de tepilora santa anna e riu pasada chi acasàgiat sa badde de su riu omònimu finas a sa foga sua sa badde de pasada in pràtica aende si creada pro sedimentatzione alluvionale a sas fogas de su riu pasada cuntenet numerosos ispuntos de interessu naturalìsticu si giai sa peculiare conformatzione geològica manteniat una tzerta dificultade de atzessu a sas terras iscobertas su partidura de numerosos istànios e bidiles dévida de sos vàrios cantzos de su riu at tzertamente tentu unu ruolu suo de fundamentale importu in su presarbamentu de endemismos e raridades botànicas e de fàuna aende difatis tentu a contivizat sos fisiològicos protzessos de antropizatzione fintzas su de infetamentu contras malària de su pustisgherra fata dae sa fundatzione rockefeller a su cale est istada dedicada una de sas pratzas printzipales de sa bidda in esecutzione de su nòdidu piano marshall no at lassadu rastas ladinos de su coladòrgiu suo no essende si reperidos resìduos contaminantes ddt a una verìfica esperta pagos annos de segus oe est possìbile praticare osservatzione naturalìstica a bias sena nemmancu abbandonare sos caminos asfaltados deseguru interessu e prétziu dae sa tostoine de abba durche a su cadderi de itàlia e su puddu sultanu unu puzone de colore biaitu intensu chi faghent su nidu dae anos in carchi logu de su delta de su riu pasada presente fintzas su maestosu astore de paule fàtzile a reconnòschere de una mantza bianca in sa conca sas zonas oferint diversos iscenàrios de fàuna meda singulares essende cussos entomològicos ornitològicos e botànicos no ùnicos fintzas su mare cando chi oramai isfrunidu de pische dae sa pisca a strascico restat amajadore e ìnnidu siat a càusa de sas dimensiones de sas marinas chi in donzi casu non curret arriscos de s attruppare su golfu de pasada s estendet dae s atza de orvile a santa lughia de thiniscole pro belle km siat pro su raportu intre sa longària de sas marinas e sos cherbeddos de retroterra diretamente isfruttabile est a nàrrere sas zonas no ùmidas comente a in su restu de sa sardigna sunt essende portados in dae in antis matzucos programmas de fàbricu chi calicunu intendet comente a unu perìgulu pro s ambiente ca riguardant àreas commaggiumai imbenientes a sos oros de sas zonas ùmidas cust attinnu chi non pro àteru non tenet unu cuncretu fundamentu econòmicu sigomente sas volumetrias disponìbiles sunt giai bene superioras a sa dimanda fintzas turìstica de allògiu at azumai de su totu intreveradu sos pretzedentes progetos de realizatzione de unu parcu fluviale amparadu annos noranta segundu sos datos istat a su de nadale de su sa populatzione istràngia fiat de persones sas natzionalidades in manera majore rapresentadas in base a sa pertzentuale issoro in su totale de sa populatzione residente fiant sa variante de su sardu faeddada in pasada est cussa logudoresa tzentrale o comuna tra sas diferentes sagras sa printzipale festat sa madonna de su sucursu chi ruet in data variàbile s in antis domìniga posca pasca annotamala in pasada si festat su patronu santu antoni abate su de jennarzu cun una festa in pratza ue si dat fogu a un ùnicu immensu cùmulu de mudregu cisto in italianu regollidu in sas dies in deretura pretzedentes su caraterìsticu rituale previdet giros a inghìriu de su fogulone in professone appustis si distribuint sos durches tìpicos cales sos cogoneddos e s aranzada beneìtos in sa tzerimònia eclesiàstica e in manera rigorosa fatos a manu de sas signoras de pasada ultres a custu unu minore comitadu est incarrigadu de organizare unu ispuntinu fatu de paninos cun sarditza arrustu e binu a fine cabudanni s acumprit fintzas sa sagra arvale in su santuàriu de santu micali in sos ùrtimos de deghe annos si sunt multiplicadas in pasada sas initziativas culturales printzipalmente furriadas a su recùperu de balores de valèntzia regionale in sa literadura sarda pasada est sede de s omònimu prèmiu a beru famosu de poesia su sèberu riguardat òperas in limba sarda rimadas o prus pagu afiotadas pro diversas setziones in sa mùsica su pasada jazz project est istadu unu famadissimu esperimentu de promotzione de custu gènere cunsistente in su sèberu de giòvanos talentos de jazz de premiare cun sa cobertura de sos gastos de produtzione de sos rispetivos primos discos posca diversas editziones totus de sutzessu e pro motivos non connotos sa manifestatzione est istada suprimida a inghìriu a su s oferta turìstica de pasada s assentat de carchi albergo e residence e numerosos b b tramudados in totu su territòriu presente fintzas affittanza istajonale in domos tziviles sas localidades de allògiu sunt su tzentru istòricu de pasada sas zonas perifèricas e sa borgata de san giovanni in su mare ultres a sas marinas de san giovanni su tiriarzu iscraios suta e riu e orvile sunt ogetu de bìsita sos percursos fluviales su lagu de maccheronis in su bighinu comunu de torpè su tzentru istòricu sos nuraghes e sa tumba de sos gigantes sas marinas de pasada annotamala de su a su ant otentu s importante reconnoschimentu de sas chimbe velas cunferidu dae legambiente s ampru portu de sa caletta thiniscole ca postos scafa co gestidu paris cun su comunu de thiniscole cun su cale pasada cumpartzit sa cumpetèntzia territoriale est in cursu de adeguamentu pro pònere in òpera istruturas e servìtzios pro diportistas s iscuadra de fùbalu de sa tzitade est sa polisportiva dilettantistica pasada chi militat in su girone d sardu de categoria est naschida in su aiat arruoladu su portieras de su psg e de sa natzionale italiana de fùbalu su nòdidu salvatore sirigu in sos primos annos suos de formatzione de fùbalu silanos silanus in limba italiana est unu comune italianu e est una bidda de sa provìntzia de nùgoro naschet subra e una sedda a metros subra e su mare in d unu zassu de kmq e faghe parte de sos montes de su màrghine e jughet abitantes dae su de maju de su su sìndigu e sa idda est luigi morittu su zassu in ube commo s agàttat sa idda resùrtada abitàda dae su tempu e sos nuràghes a tando s antìga idda romana s agattaìada accùrzu a ube commo best sa gava e sa carchìna in antighidàde fìnas a pàgos ànnos commo in sa gava bi fidi su furru e sa carchìna segùndu una traditziòne si nara chi b èppan tribagliàdu sos presonèris chi fin condannàdos a sos tribàglis fortzàdos invèze sa gava est bistàda abèrta da sos padres de s ordine cistercense incùe bi tribagliaìan sos padres e solu dopo sa gava est bistada aberta a su restu e sa zente e sa idda in cussu zassu e tottu sos cistercensos de cabuabbas sindia han fraigàdu sa crèsia de santu larettu xii sec in su tempus giudicale sa idda e silanos a tando sjlano faghìat parte de sa curadoria de su màrghine e appartenìada a su giudicato di torres o de su logudoro silanos si càmpat allevànde su bestiàmene e cun s artigianàdu tipicu faghìnde tappettos durches e pane su terrìnu meda onu es prantàdu a orzu fae olìa bide e àrbules de frutta su campu est prenu de àrbules de piràstru meda de custas sun bistàdas innestadas a diversas calidàdes de pira su territoriu est bistadu popoladu finzas dae sos tempos de sa preistoria commente jai nadu in subra lu dimostran sos repertos chi s agattan commo santa sarbana nuraghe puttu sacru tumba e sos gigantes de pedra pinta sos bettiles de santu larettu e sos nuraghes corbos s ulivera e madrone in su tempus giudicale sa idda e silanos a tando sjlano faghìat parte de sa curadoria de su màrghine e appartenìada a su giudicato di torres o de su logudoro in su morta sa giudicessa adelasia sa curadoria cuntesa tra sos doria e sos arborea benit posta in su giudicato de arborea sa villa passa gai a su visconte de narbona in su in su in mano a sos aragonesos che l han dada poi a su valenzanu bernardo centelles commente feudo in su benit zedida a salvatore cubello intrande a faghe parte de su marchesato de oristanis finas a su dae custu momentu sa idda torrada a bintrare in sa contea de oliva infeudadu prima a sos centelles diventados contes de oliva in su e poi a sos borgia una orta estinta sa famiglia sa villa benid dada a sos pimentel con maria giuseppa s erede de sos borgia e muzzere de pietro tellez giron in manu a custos ad abbarare finzas a su cando benid riscattadu su feudo segundu a commente es bistadu partidu dopo dae su guvernu sardo piemontese silanos benid assegnada a sa provincia de cùllieri in su benid compresa in sa divisione amministrava de nuoro e in su in sa provincia de tattari cirdondariu de nuoro e mandamentu de bolotana una orta fatta sa provincia de nuoro in su sa idda intrada a faghe parte de custa provincia s istemma de silanos est de su matessi tipu de tottus sos istemma araldicos de sos comunes sardos infattis est cumpostu da unu iscudu franzesu sannitico postu subra de duos rampos de chercu e de lavru presos dae unu presorzu de tres colores irde biancu e ruju sos colores de sa repubblica italiana subra e tottu best posta una corona fatta commente una turre de pedra con fundu ruju s iscùdu est divìsu in dùas pàrtes una in susu e una in bassu in sa e subra si che ìede sa crèsia de santa sarbana cun su nuraghe in palas in d una bella die cun su chelu lìmpidu e s erba irde in pese sa parte e bassu est in colore ruju e in mesu si bìede unu màttulu de trigu cun sette ispigas in colore e oro presu dae unu presorzu in colore e chelu thiniscòle est una tzitadina de sa costera orientale de sa sardigna in provìntzia de nùgoro este su tzentru prus importante de sa baronìa e jughet bividores inoche sun naschitas personalitates importantes comente luisu ozzanu politicu antifascista chi hata fundatu cun emilio lussu su partitu sardu partito sardo d azione e chi est istatu senatore de sa repubblica italiana albinu bernardini iscrittore e mastru de iscola chi comente educatore ha collaboratu cun gianni rodari su nugoresu salvatore sirigu jogatore de pallone est creschitu in thiniscòle su cantante vasco rossi hata passatu sa pitzinnia segundu tzertos linguistas su nùmene est naschitu prima de sa dominatzione romana pro su glottologo beni invetze da su fnis scholae confine de corte in logu este accostatu in manera a fnis colle a sos pedes de sos repertos de su tempus prenuragicu in sos territorios de thiniscòle bi sunt sos petras geometricas in selce e de ossidiana de su tipu a trapezio e a mesaluna chi podent facher risalire a su neolitico anticu medio a c sunt istatos picatos in passatu in sas dunasa de capo comino in ue si podent mirare claras peadas de frequentatzione umana galu de su neolitico sa fazada de grutta de elène portiche in sa falata occidentale de monte lattu e in su terrinu in ghiru sunt acciapatos bicculettos de vasos pintados e decoratos seconda metà del a c in sa punta e mont arbu sun presentes nurache sas piperas nurache de punta e su pitzu e bona fraule nurache concas nuraghe sa punta e sa thurulia nurache punta nurache nurache punta su ramasinu e nurache punta ischiriddè grutta sa prejone e s orcu grutta sa conca ruja in monte lattu nurache sa gurutta a sos pedes de monte tintiri ichinu a su caminu chi porta a sa caletta su nurache gorropis nurache sa domo bianca in ie un monumentu proprio in sa foce de su riu de thiniscòle in su giardino de un abitazione nurache conca umosa nurahce paule e luca e su villaggio de rempellos ichinu a bèrchida nurache artora s estrema punta di capo comino a m de altaria nurache nidu de abile a capo comino oie diruttu chin una punta de m domus de janas di cuccuru e janas in s istrata provinciale intra thiniscòle e sa caletta tumbas de sos gigantes de su piccante di sas colovranas e su itichinzu intra capo comino e irgoli sòrgono est una bidda de sa provìntzia de nùgoro in su mandrolisai s agatat a metros subra su mare e jughet bividores l agatamus propriu in su centru geograficu de s isula e podet essere cunsiderada sa bidda sa prus importante de su mandrolisai difatis b est s ispidale sa pretura s ufisciu de collocamentu s isetoria e ateros servitzios de riferimentu pro tota sa leada coment e sas iscolas s iscola materna s iscola elementare s iscola media su liceo iscientifico frades costa azara s istituto professionale superiore pro sa masseria sa sede gemmada de s universidade de casteddu facultade de informatica sos nuraghes nurake biru e concas nurake calamaèra nurake costa e feùrra nurake crastutòrro nurake crebos nurake crecos nurake cungiau e su crèccu nurake funtana frida nurake funtana morta nurake ghenna e pranu nurake grùghe nurake iscalas nurake lò nurake niu e cròbu nurake orrubiu nurake pastoreddu nurake prànu nurake santu giàccu nurake santu perdu nurake su angiu o molimènta nurake talalù nurake talei nurake tanca sa cresia nurake terriscana tumbas de zigantes cungiàu e tòre funtana morta ghènna e prànu pastoreddu santu perdu serrazzàrgiu su ebregàrgiu talei trodolossài domus de janas pardu e cresia perdonighèddu santu loisu saùri menhir biru e concas zassos de idere logu de mesania de sa sardigna zassu funtana de meurra e foresta massanì cheja fora de bidda de san mauro chin sos muristenes cheja fora de bidda de santu giagu cheja fora de bidda nostra segnora de itria foresta s loisu e i s oasi naturalistica in sa leada de bardacolo logu ue si pesat su chervu sardu foresta monte littu serra longa funtana de perda e manza zassos culturales museo de sa linna in fase di allestimento istazione ferroviaria de sa linea casteddu sorgono architettura de ingegneria ferroviaria de sos urtimos e s chi che colat in logos galanos e ispetaculares cantaru pisanu de su in su ighinadu funtana lei b at pius de totu in su ighinadu forreddu paritzos esempios di architetura domestica aragonesa domo carta e su propriedade sias di istraordinaria bellesa sa cheja fora e bidda de s mauro chin su rosone de istile pisanu pius mannu e tota s italia e i sos muristenes impitados sas dies de sa festa pro espositzione de sas cosas fatas in su logu sa cheja e santu jagu fata dae sos romanos la cheja de s itria chi dae un altaria dae pius a mancu de metres permitit una panoramica istraordinaria tonara est una bidda de sa provìntzia de nùgoro in sa barbàgia de brevìe e de su mandrolisai s agatat a metros subra su mare e jughet bividores in tonara est naschidu su poeta peppinu mereu e s avvocadu e rivolutzionariu in casteddu in su vicenzo cabras est connotta po sa produtzione de su turrone e de sos sonaggios sos bividores de tonara in totu in su si muttint tonaresos su dialettu de sa limba sarda faeddada in tonara assimigiat a su de sas biddas lacanantes comente dèsulu aritzu brevìe tonara est famada po sa produtzione de su turrone e de sos sonaggios mancari chi sa bidda siat inghirada dae arbures de castagnas e de nitzolas custos non sunt isfrutados a iscopu economicu tonara comente la connoschimus immoe est dividida in tres riones antigos arasulè su prus mannu po bividores e tirada toneri chi conservat galu domos antigas comente sa domo de is porru e teliseri o taliseri su prus piticcu s urtimu rione su pranu fit costruidu in su su numene tonara est antigu meda e fortzis benit dae su gorropu de carcare de su toni o fortzis dae una peraula accadica chi inditat sas funtanas chi sunt medas in tonara in su sartu s agattant sa domo de janas de is forreddos a c e sa losa in sa ruta de pitzu e toni in tonara s agattant sas ruinas de una antiga bidda de su periodu nuragicu in idda intr errios tracullau trocheri e gonnalè in tonara b ant sas domus de janas de is forreddos a c sa cresia de santu crabiele su patronu costruida in su xvii e ricostruida in su xix ateras cresias sunt sant antoni santa maria santu giaccu santu trebestianu e sant anastasia sa camisa de tela palettas de seda su tzippone s abratzeddu de furesi orrubia sa chinta de furesi o panno orrubiu fattu bellu cun s arreffettu e s orrolu su deventale de seda sa berritta longa de pannu nieddu sa camisa de tela o linu su zippone de furesi orrubia sa este e pedde de agnone o de crabittu nieddu sa cardagula de furesi niedda sos carzones de linu arbu sas carzas de furesi niedda iscanu est una bidda de sa provìntzia de aristanis in su montiferru s agatat a metros subra su mare e jughet bividores naschet a sos pes de su montiferru ind una de sas zonas prus sanas de s isula a mt subra su livellu e su mare da in ue ch est attesu solu pagos chilometros creschidu in su cratere de un antigu vulcanu mortu ponet fundamentos subra roccas basalticas e trachiticas su territorriu sou est ispartu tra montes montrigos e baddes pittorescas in mesu e cales current bundantes rios sa idda est situada ind unu puntu istrategicu in prenu territoriu e monte su monte pius bartu est sa pattada mt da in ue si gosant vistas isconfinadas a solu minutos de escursione s ispiaggia prus affacca est a solu minutos de macchina fazile de raggiunghere da tantos zassos est ebbia kms attesu da s incrociu de macumere de sa macumere de sa pro chie preferit sa friscura e sos buscos b hat una meravigliosa pineta a sos aforas de idda o a solu kms attesu sos benales de sant antiogu addattu pro rebottas in sa friscura cun funtanas de abba frisca in dogni chizzone pro sos appassionados de istoria su territoriu de iscanu tenet differentes sittos archeologicos su prus importante de tottus est su situ nuraghe nuracale una costruzione nuragica quadrilobada cund una turre centrale dae pagu tempus rivalutada pro s importanzia sua e oggettu de iscavos archeologicos internatzionales b hat finzas necropolis prenuragicas cramadas domus de janas domos de sas fadas o furrighesos numerosas tumbas de zigantes ispartas in tottu su territoriu e unu numeru tra sos prus bartos de sardigna de nuraghes unos sa maggiore parte pero quasi cumpretamente dirruttos iscanu est ricca de mandigos da sos sabores antigos su piattu tipicu est sa timballa de arrosu una fromma de arrosu reprena de petta e ortalizias sa coltivazione de s olia e sa ide dat un ozzu saboridu e unu inu de calidade superiore su pane e sos druches amaretos tiricas pabassinos pane e saba benint ancora fattos cun metodos artigianales tra tottu sos casos su chi prus tenet meritu est su casizzolu e su montiferru da sa fromma caratteristica a pira derivadu da su latte de acca e su pilotu s autenticu casu de arbeghes sardas simaghis est una bidda de sa provìntzia de aristanis s agatat a metros in pitzu de su mare e tenet bividores sa bidda est connotta pro sa sagra de s arrosu chi si organizat in su mesi de donniasantu a patti custu sa bidda est connotta fintzas pro su carrasegare organizadu in crai rievocativa de unu fatu realmenti sutzediu e si tzerriat sa coia de tziu damus custa festa arruidi generalmente in su sabudu de sa xida de matisi grassu sa festa cunsistit in d una coia de duos isposus issa atta e prenitedda issu bascìu e langiu sa coia est celebrada dae unu atori chi fingit de essi su sindigu e tottu sa bidda partecipat bestendisìa aicci commenti is isposus cun bestiris de sa traditzioni pastorali sa processioni de sa coia passat in sas rugas de su tzentru istoricu e finit cun sa cena de sa coia innui totus is partecipadoris si bettint de domu sa cadira e sa cosa de pappai aicci commenti nara sa traditzioni totas e duas sas festas funtis organizadas e postas in essi dae s associatzioni turistica pro loco de simaghìs un attera importanti manifestatzioni chi si svolgit in sa bidda de simaghìs esti su mraxani rumor fest unu cuncertu chi esti arribau in su a sa sua quarta editzioni organizzau cun s aggiudu de su comunu e dae sas atividades locales dae sos giovanes de s omonima associatzioni chi funtis arrannescius a bettire in sa bidda insoru artistas famosus commente caparezza motel connection the wailers posse e medas atteros sindigu frantziscu cicci cossu data de eletzioni partidu lista civica mandadu segundu sa bidda de simaghis s agattat in su pranu de su campidanu majori innui su frumini tirsu arricidi is abbas de s arriu santa elena o arriu de biddaubrana su territoriu de simaghis fudi bividu giai dae sa preistoria commente testimongiant is repertos archeologicos agatausu innìa is zonas archeologicas funtis in su periudu giudicali simaghis fadiat parti de s omonima curadoria aintru de su giudicau de arborea terraba o terrarba est una bidda de sa provìntzia de aristanis in su campidanu s agatat a metros in pitzu de su mare e tenet bividores su territòriu de terraba est situau in su campidanu cabesuesu sa populatzioni contat prus de abitantis cumprèndius is de is duas fratzionis marceddì e tanca marchesa una parti de is km de sa superfitzi sua est cumprèndia in s àrea de sa pranura de terraba ca est stètia bonificada cumintzendi de su sa positzioni de su centru abitau agatendi si in mesu a su caminu de s istrada stadali occidentale sarda ca partendi de marrùbiu arribat a sant antiogu ndi fait una gruxi importanti de bias conca a is centrus de sa provìntzia de sud sardigna su municìpiu s agatat a metrus asuba a su mari su livellu massimu e minimu de artària funt m e m a s m terraba stèsiat km de sa tzitadi de sa biddamanna de provìntzia aristanis e km de sa biddamanna de sardegna casteddu martin weinek est nasciu a leoben su de làmpadas de su est attori doppiadori enologu viticoltore regista e imprenditori austriagu formau de su a su de su prof peter p jost si poniri a fai teatru a cumentzai de su po calincuna produtzioni viennesa su primu compitu pitticheddu in unu film est stetiu cussu de s ascensorista in su film nachsaison bassa stagioni in su si pigara una pati in s opera teatrali der lechner edi schaut ins paradies de jura soyfer a sutta a sa regia de georg mittendrein po su festival ruhrfestspiele recklinghausen e sa pati de su spazzinu in su film mllomania de dieter berner in mesu a su e a su est stettiu ingaggiau a su jura soyfer theater a vienna e puru po traballus prus pitticcheddus e traballara cumenti regista direttori artistigu e produttori in su est in sa serie televisiva austriaca calafati joe de su a su est direttori artistigu de su hernalser stadttheater a vienna de su arribat sa popolaridadi sua in italia gratzias puru a sa serie televisiva austriaca il commissario rex tiu gavinu contene gavino luciano contini fit naschidu in siligo su e nadale de su in d una domitta chi est ancora intrea in sa parte pius antiga de sa idda in sa zona e su runaghe ed e mortu su de triulas de su est istadu forzis su poete de gala pius mannu de sardigna de seguru su pius bene cherfidu fidi istimadu meda dae sos collegas chi lu jamaiana de sos poetas su mastru su zigante e altu monte sunu memorabiles sas disputas chi haiat cun tiu zuseppe pirastru e tiu antoni cubeddu cun barore testone pitanu morette tia maria farina e antonandria cucca pagu prima de morrer in su ada iscrittu ottavas in ottava rima serrada chi fini istatas pubbricadas in tàtari in su cun su titulu discursu de gavinu contini et sa morte chi benit a l avvisare essende arrivada s ora sua su poete immaginat de faeddare cun sa morte e con deus in sa ma ottava su poete saludat sa idda sua e si augurat de resessere cun s ajudu de sos santos e de sa madonna a si salvare s anima e a sa fine deu lu assolvet e issu lu ringraziat a parte custu cumponimentu e calchi littera in rima comente pro tottus sos poetes cantadores che a isse sa mazore parte de sa produzione est bistada tramandata grazie a sos appassionados chi haian sighidu sas garas e chi si las ammentaiana in d ogni casu de tiu gavinu sun istadas pubricadas duas antologias contivizadas dae duos silighesos sa prima in sos annos dae antoni carta e s attera in su dae don giommaria dettori bisonza de tennere in contu chi sas ottavas tramandadas a memoria de omine bortas meda sunu diversas una dae s attera e a bortas non semus mancu seguros de s attributzione de zertas ottavas gavinu contene e serafinu pinna de thiesi silighesos ponidebos in luttu chi su caddu famadu contad molstu a currer in thiesi l hana postu e colcorija manna si c ha juttu sa sorre lu pianghed a succùttu nende a frade meu chie l ha molstu naradebilu chie ha molstu a gavinu e su jamadu pinna serefinu cagliadi serafinu mattimannu o tue puru ti contas poeta si ti ponzo in s imbiligu un iscetta mantenese a thiesi a binu un annu caglìàdi e bae nende ite dannu in thiesi falàda è sa saetta su lampu chi ha colpidu a serefinu fid su lampu de contene gavinu atera versione cagliadi serafinu mattimannu ello tue puru ti contas poeta su inu ja lu buffas chena ingannu e mancu sutta e pes ti che lu etta si ti ponzo in s imbiligu un iscetta mantenese a thiesi a binu un annu e si ti ponzo un iscetta in renes a thiesi un annu a binu mantenes est sa literatura iscrita in cale si siat bariante de sa limba sarda o de sas limbas faeddadas in sardigna ma finas sos iscrittos de autores sardos in atteras limbas sos primos documentos inue sun presentes sas prima peraulas in sardu sunu istados iscrittos in su xmu seculu si trattat de sos attos de regalia fattos dae sos judikes a sos varios cunventos de i su continente europeu e de i sos condaghes chi fini documentos amministrativos cumpilados dae i sos padres unu de sos primos documentos pubbricos iscrittu cumpletamente in sardu est su codice de sas legges comunales de tàtari statuti sassaresi sas versiones pius antigas sun duas una iscritta in latinu s attera in sardu in sa pergamena iscritta in sardu b est marcada sa data custu documentu est de grande valore pruite testimonzat de comente fit regulada sa cosa pubbrica in su comune liberu de tàtari custu codice est bistadu pois adottadu dae atteros comunes sardos sempre in su xivmu seculu mariano iv haiad promulgadu sa carta de logu chi ateru no est si no su codice de sas legges de s istadu de s arborea sa carta est bistada poi modificada e aggiornada dae sa fiza de mariano eleonora sa legges de arborea sunu cunsideradas tra sas pius interessantes in su panorama internatzionale de i cussu tempus tiu barore sassu fit naschidu in bànari fit unu poete de grandes abilitades fit meda ironicu e punghinosu in d unu zertu sensu ammentaìat a tiu gavinu còntene in gioventude haìat cumbattidu in sa ima gherra mondiale e l haian fattu puru presoneri de sa presonia tiu barore hat raccontadu unu tentativa de fuga cun d una serie de ottavas una ottava de tiu barore in d una gara e poesia cun sos poetes remundu piras e piredda dae su pubblicu calicunu haiat lanciadu una pumata chi paret fit diretta a piredda invetzes hat leadu in pienu a tiu barore chi fit andende a ripondere in tema ma comente hat rezidu sa pumata s est bortadu ai cussu de su pubblicu e l hat nadu su inari chi in sa pumata has ispesu s idet chi lu tenias de avanzu si aist juttu su brazzu a unu ganzu non m aisti centradu dae tesu sas manos juttas che i su milesu chi cun sos pes contaiat s aranzu e cantos semenes jughet sa pumata t intren ferros de punta e de atta naschida in selargius in su elena ledda ja dae minore hat contivizadu s istudiu de sas artes e de pretzisu de sa musica difattis hat istudiadu in su conservatoriu de cagliari s oboe e su cantu cun sos annos cando est bennidu su momentu de seberare issa hat preferidu a una carriera de soprano su cantu sardu in su hat bogadu su primu discu ammentos umpare a mauro palmas chi est istadu su cumpagnu de trabagliu de sempre cun isse creeidi su gruppu jamadu suonofficina in cui hant isperimentadu formas noas de su cantu sardu cun arrangiamentos noos paret chi sos istudios chi hant fattu mauro e elena siant in calchi modu cullegados cun cussos fattos dae luciano berio in su in sos folk songs chi haiat iscrittu pro sa muzere sa cantante mesusopranu cathy berberian cantos populares de varias natziones de su mundu in mesu ai cussos cantos b haiat puru unu muttu sardu intitoladu mottettu de tristura cantadu dae sa berberian cun originalidade e sentimentu in cussu cantu si notant ja unu zertu tipu de arrangiamentu chi hat a influenzare isperienzias de su crossover chi si sunt isviluppadas in sa musica folcloristica dae sos annos in poi in su est bessidu s album is arrosas in cussos annos elena ledda s est fatta connoschere dae su pubbricu sardu de massa bessende ortas meda in videolina in su programma televisivu sardegna canta ma in su matessi tempus issa hat continuadu a chircare attera istradas infattis in cussos annos collaborat cun artistas comente andreas vollenweider connottu comente su re de sa new age intantu su gruppu suonofficina diventat sonos poi e sa morte e maria carta in su elena est diventada s erede naturale de sa cantante de siligo ultimamente in su elena e mauro palmas hant iscrittu e prodottu unu progettu nou jamadu visioni di sardegna inue sunt assemblados filmados antigos de sardigna recuperados in s istituo luce restaurados sutta sa direzione de rodolfo roberti han sonadu musicistas umpare a sonos elena hat collaboradu cun diversos artistas tipu fabrizio de andré lester bowie don cherry andreas vollenweider savina yannatou maria del mar bonet paolo fresu noa andrea parodi antonello salis rita marcotulli riccardo tesi e gavino murgia sa cheja de nostra segnora de mesumundu jamada finas santa maria di bubalis est collocada in s omonima area archeologica in territoriu de siligo in provìntzia de tàtari su tempiu est istadu fraigadu in su vi sec d c a sos tempos de su paba gregoriu su mannu subra de sos avanzos de unu insediamentu de epoca romana ii sec d c in su fit in s elenco de sos benes cuntennidos in s attu de donazione fattu dae barisone i a favore de sos padres benedettinos de montecassino umpare a sa cheja de sos santos elies e enoc e terrinos e teraccos fidi istada modificada poi de i su dae sos padres chi l aian adattada a sas esigentzias issoro e sas regulas de sa liturgia tziu antoni cuccu santu idu fit un editore e unu endidore de liberos tziu antoni fit unu appassionadu de poesia sarda pro cussu bidu chi niunu lu faghiat haiat dezisu de faghet s editore po pode pubbricare sas poesias sardas chi comente hat iscritu issu e totu l haian ajuadu a cumprende sa vida isse pubbricaiat sos libereddos cun sas garas poeticas antigas e issu los bendiat b hat de pensare chi pro la pode pubblicare tziu antoni sas poesias l has aiat puru regoltas e iscritas su chi pubbricaiat tziu antoni lu endiat diretamente girende per i sas biddas de s isola intrea cun d una valigia e unu lentolu chi poniat in terra pro poggiare sos libereddos in custa manera issu hat contribuidu a faghe connoschere sa poesia sarda de sos poetes chi cantaian a bolu cun custos libereddos pretziosos nos hat tramandadu garas e otavas chi divertsiamente haimis appidu perdidu pro sempre s atividade de tziu antoni est bistad leada in eredidade dae cheikh tidiane diagne chi est bennidu dae su senegal edd est contribuende a faghet connoschere custu patrimoniu culturale s istoria de kustos duos homines mannos est contada in d unu bellu documentariu de sos registas nugoresos antoni sanna e umberto siotto la valigia di tidiane cuccu arkaosfilm sa rebellia de su connotu est sutzedida in nùgoro e s est ispartzinada in sardigna in su de deghenoe sèculu s episodiu naschet e pigat forma a pustis de is leges emitadas in su fintzas a su custos provedimentos fiant narados editu de is chiudendas in italianu editto delle chiudende fiant bofidos dae vitoriu emanuele chi in cussu momentu istoricu fiat re de sardigna custas leges autorizaiant a serrare is terrinos chi fintzas a cussu momentu fiant de sa colletividade pro creare sa proprietade privada sa legge no est mai istada atzetada dae sa populu e tando su guvernu at fatu carchi modìfica in su e in su ma de badas sa gente at cumentzadu a murrungiare e chesciare maneras bargias in totue in su sunt istados bendidos is terrinos de is demanios comunales in ue is bividores teniant su diritu de paschere is bestias e faghere linna pro s ierru in nùgoro me su sa gente s est rebellada cun is faeddos cherimus torrare a su connotu ghidados dae paschedda zau ant rodeadu su comune e donadu fogu a totus is documentos de comporu e bendida de su demaniu giorgio asproni chi tando fiat unu de is polìticos chi contaiat de prus in su logu fiat pro sa reforma e tando chircaiat de nche ghetare is neghes a is preideros pro su carraxu pero a pustis de totu custos murigos a pares cun àteros deputados sardos at pregontadu a su guvernu piemontesu de faghere una chirca a subra sas conditziones econòmicas e sotziales de s ìsula su wrestling prus pretzisamente su professional wrestling est una disciplina naschida in sos istados unidos a sa fine de s ottoghentu naschit dae s isport de sa luta libera in inglesu amateur wrestling galu che pare a s istrumpa sarda comente una liga professionale de luta organizada pretzisa a sa boxe cun titulos fatos de chintolzas chi sos campiones gighiant e gighent finza como in onzi incontru in su noeghentu su wrestling est divennidu simuladu ca sos chi organizaìant sos incontros si sunt abbizados chi a differentzia de sa boxe onzi incontru de wrestling podìat essere meda noiosu gai ant detzisu de pre determinare sos chi deviant binchere s istoria de onzi incontru e carchi orta fintzas onzi movida faghende naschere unu de sos ispetaculos prus sighidos in totu su noeghentu in sas dies nostras su wrestling est praticadu in meda federatziones in totu su mundu sas prus importantes sun sa world wrestling entertainment wwe in particulare sa total non stop action tna e sa ring of honor roh sas primas duas ant coberidura televisiva in totu su mundu cadauna de custas federatziones gighet sas proprias chintolzas e cadauna giamat su propriu campione su campione e su mundu e custu arrejonu valede fintzas pro galu totas sas ateras federatziones minores chi bi sunt in totu su mundu chi sun giamadas indies ateras federatziones importantes chi como sun istadas comporadas dae sa wwe fint sa world championship wrestling wcw e sa extreme championship wrestilng ecw su wrestling est naschidu pretzisamente dae sa luta greco romana e si differentziaìat dae issa in sos primos annos dae sa possiblitate de faghere ateros coppos comente leadas a sas ancas giaes articulares cicchereddas e leadas suta e sa chintolza su primu campione de cussa noa disciplina chi giamaìana free style wrestling vidi tom jenkins in su duos annos a pustis su russu george hackenschmidt est diventadu su primu world heavyweight champion campione mondiale de sos pisos massimos dae chi hat binchidu torneos in tota s europa hackenschmidt s annu a pustis est diventadu fintzas campione de greco romana cussu pro ite pro como su wrestling est leadu comente una greco romana unu pagu divescia in america tom jenkins faghet medas incontros cun frank gotch chi resessit a lu binchere in su cussos duos s ant a gherrare su titolu americanu pro paritzu tempus su gotch resessit a binchere hackenschmidt e divenit su campione mundiale nou comintzende unu periodu longu de imbatibilitate a pagu a pagu s intelligentzia de su wrestling est abitzende si chi custu isport cheret pre determinadu pro essere sighidu de aberus e in sa segunda metade de sos annos deghe cumintzat a divennere su chi est como una fingidura ispetaculare s editto delle chiudende ò editu de sas chiudendas in sardu fit una reforma agraria chi emanada in su dae su re de sardigna vittorio emanuele i at permissu in sardigna de faghere sas tancas serrende sos terrinos chi finas a tando fint a cumone gai est istada introduida sa propiedade privada cun sa punna de modernitzare e isvilupare s agricoltura reformas de gai fint istadas fatas in ateras partes de s europa comente a esempiu in inghilterra in ue sas tancas fint jamadas enclosures su fatu est peroe chi in sardigna sa reforma agraria de sos sabaudos no aiat tentu contu de su fatu chi non si podiat faghere sa propiedade perfeta proite bi fit ancora su feudalesimu in tzertas biddas de s isula in logudoro e in campidanu sa leze calicunu l aiat accolta cun s isperantzia de mezorare finas pro fu fatu chi b aiat meda massajos e serrendesi su logu podiant istare pius serenos ca no bi fit su periculu chi b intrerat bestiamine ma custos fint pagos sa prus parte de sa zente non fit cuntenta in barbàgia e in ozzastra sa cosa non fit atzetada pro nudda proite privatizende sos terrinos chi poi fint sos pasculos sa sienda principale de su tretu issoro sos pastores aiant ite malu passare a manu a manu chi sos cambios beniant postos in essere sas protestas e sas atziones de sabotagiu aumentaiant zente meda chi fit abbarrada chena nudda aiat cominzadu a bandidare tando sos sabaudos aiant acontzadu s editu in su e in su ma su malumore fit meda est in custos annos chi melchiorre murenu aiat cantadu sos versos chi sunt in subra sa bulgaria inblgaru blgarija b arij ufitzialmente repubbrica de bulgaria est una natzione in sos balcanos in s europa sud orientale sa capitale est sofia est membru de sa nato de su cussìgiu europeu e de s unione europea dae su ma non at adotadu s euro sa bulgaria tenet istèrrida de km e populatzione de unos bividores est su de istados prus mannos de su continente europeu allàcanat cun chimbe natziones in su norte cun sa romania in s ovest cun sèrbia e matzedònia de su norte in su sud cun grètzia e turchia is primas culturas organizadas in territòriu de sa bulgaria ant incomintzadu a s isvilupare durante su neolìticu in s istòria antiga fiat bìvida dae is tratzes e a pustis dae is persianos gregos e romanos sa costitutzione de unu istadu bùlgaru unidu remontat a su primu impèriu bùlgaru in su p c tempus cando dominaiat subra sa prus parte de is balcanos diventende tzentru culturale pro sos islavos durante totu s edade mèdia cun sa ruta de su segundu impèriu bùlgaru in su is territòrios fiant passados suta poderiu otomanu pro unos chimbe sèculos sa gherra russu turca at batidu a sa costitutzione de unu istadu bùlgaru de tres sos annos sighidos a s indipendèntzia fiant caraterizados dae conflitos cun is istados a làcana in totu e duas sa gherras mundiales sa bulgaria est istada alleada de sa germània in su fiant fata istadu sotzialista unipartìticu parte de su blocu sovièticu is primas eletziones multi partìticas fiant fatas in su cuntzèdidas dae su partidu comunista a guvernu sa bulgaria s est duncas tramudada istadu democràticu cun economia de mercadu atualmente dae su at adotadu una costitutzione democràtica sa bulgaria est una repùbbrica parlamentare unitària cun artu livellu de tzentralizatzione polìtica amministrativa e econòmica sas atividades cummertziales e culturales printzipales de sa bulgaria s agatant in sa capitale sofia is setores econòmicos prus fortes sunt s industria grae ingegneria elètrica s agricoltura a fatu de unu periodu de incudida manna dèpidu a su passàgiu a una economia de mercadu chi at batidu fintzas a unu collassu econòmicu in su sa situatzione est torrada a si pesare cun crèschida economica cheret naradu però ca prus de su de is traballadores balàngiat prus pagu de a s ora cun rèdditos peròmine paris a su de sa mèdia europea membru de s unione europea sa bulgaria at abandonadu is pranos de adotare s euro sa majoria de is bùlgaros su bivent in àreas urbanas unu bùlgaru de ses bivet in sofia etnicamente is bùlgaros rapresentant s de sa popultzione totale is turcos s e is rom su àteras minorias formant su de sa populatzione e su non s identìficant in grupu ètnicu perunu sa bulgaria est un istadu in crise demogràfica tenet crèschida de populatzione negativa dae su causada de su collassu econòmicu chi at ativadu unu protzessu de emigratzione a manu de àteros istados freddie mercury stone town zanzibar settembre londra novembre est istetiu unu cantadori de su gruppu rock queen freddie mercury est istetiu unu de is prus mannos cantantis de s istoria de su rock in primu po sa boxi peculiari i ermosa e in sa de dus po sa tecnica e sa fortza istravanada ki portada unas de is prus bellas cantzonis iscrita e interpretada po issu e stettia bohemian rhapsody perou de importu meda podemus arremonai puru we are the champions e barcelona cantada paris cun su sopranu ispannyolu montserrat caballè freddie mercury est istetiu su frontman de su gruppu queen ki a bendiu medas discos me is annos e e si podit nai ki sighid bendendi meda puru mancai freddie mercury est mortu sa bravura de freddie est connotta in tottu su mundu e s istampa lu lummenada commente su prus bravu cantadore de semper comenti composidori at iscritu branus comenti bohemian rhapsody crazy little thing called love don t stop me now it s a hard life killer queen love of my life play the game somebody to love e we are the champions josè zatrilla y vico dedoni y manca casteddu de austu fortzis in frantza est istadu unu poete e iscritore sardu chi at iscrittu in ipagnolu castiglianu fit unu nobile de cultura chi aiat puru leadu parte a sa vida politica de su tempus sou fit istadu in su parlamentu dae su a su nominadu marchesi de villaclara in su pagos annos appoi in su l aiana accusadu de traimentu in sos cunfrontos de sa corona e ipagna e custrintu a s esiliu inue est mortu fortzis in frantza hat iscrittu solu duas operas una intitulada poema heroico chi est dedicadu a una monza poetessa messicana chi si naraiat juana inés de la cruz e unu romanzu engaos y desengaos del amor profano juana inés de la cruz su nomene beru fit juana de asbaje y ramrez de santillana de sant andria o segundu zertos biografos de abrile fit naschida in d una idda san miguel nepantla in s istadu de su messico dae una mama chi non si fit mai cojuada finzas si aiad appidu fizos dae omines diverscios juana fit una pizzinna meda intelligente e bella chi a annos ischiat già iscriere e chi fit appassionada a s istudiu aiat imparadu a legere comente autodidatta e at cominzadu a istudiare sas testos antigos in latinu teologia e poesia gai in pagu tempus sa fama de custa pisedda fit arrivida a tzitade de su mèssico e a annos su vicerè ipagnolu l aiat jamada comente dama e corte de sa muzere puru si fit meda istimada a corte a annos dezidit de intrare in cunventu e de si faghe monza paret pro podet continuare a istudiare e a iscriere a i custa poetessa un iscritore e poete sardu josè zatrilla y vico dedoni y manca l aiat dedicadu unu poema intituladu poema heroico al merecido a plauso del el unico oraculo de las musas glorioso assombro de los ingenios y ce lebre phenix de la poesia la esclarecida y ve ne rable seora sor juana ines de la cruz religiosa professa en el monasterio de san geronimo de la imperial ciudad de mexico barcelona monarchia est una peraula chi derivat dae su gregu monrchìs cumposta dae mnos solu unicu e rchìs dae rchein guvernare cumandare sa monarchia est unu ordinamentu pulitigu chi prevedit chi a cumandare siat una persone sola pro tottu sa vida o finas a cando isse e tottu renunziat abdicatzione cussa persona si narat re in sardigna judike e d est cunsideradu diversu dae tottu sos atteros chi sunu sudditos cando su re benit a mancare benit sostituidu da unu re nou de solitu pro eredidade dae unu parente e comunque dae calicunu de famiglia e cando est gai si narat dinastia enkidu est una figura de sa mitologia sumera in sos testos est jamadu puru enkimdu eabani ou enkita in su raccontu issu fit una persone areste allevadu dae sos animales e chi non connoschiat sa esistenzia de sa soziedade de sos omines dapoi de ae cumbattidu contra a gilgamesh fit diventadu s amigu sou pius fidadu su raccontu de sas avventuras issoro constituidi s epopea de gilgamesh segundu sa contascia enkidu est istadu criadu cun s argilla dae aruru sa dea mamma ca li fit istadu demandadu dae su populu de uruk pro che torrare su re gilgamesh in sa deretta via aruru at fattu a enkidu a immagine de anu deus de su chelu e de ninurta deus de sa gherra a su cominzu de s epopea enkidu reprenta s archetipu de s omine areste enkidu viviat cun sos animales arestes e lo protegiada distruende sas trappolas ma unu catziadore ivvilidu dae custas secustantzias si fit cunfidadu cun su babbu chi l aiat cossizadu de andare a preguntare s ite faghere a su re gilgamesh su catziadore andada a ue su re chi li dada a shamat una cortigiana pro currumpere s omine areste enkidu benit sedottu immediatamente dapoi de ses dies e sette nottes passadas cun shamat issu chircat de s avviare mais sos animales non lu cheren pius e issu no bi la faghet pius a los sighire enkidu at perdidu in fortza ma cominzat a usare s intelligenzia ispintu dae s elogiu de gilgamesh fattu dae shamat enkidu dezidit de andare a affrontare su re e a nde proare sas fortzas issa li narat p uru chi gilgamesh l aiat sognadu e chi l est aisettende in uruk enkidu incontrada gilgamesh ma su cumportamentu de su re in sos cunfrontos de su populu lu faghede arrabbiare incomintzad una lotta titanica e a sa fine unu reconnoschet de esse prezisu a s atteru sos duos eroes si jurana una amistade eterna enkidu ajuada a gilgamesh in sa gherra sua contra a humbaba su mostru guardianu de su buscu de sos cedros l ajuat puru pro catziare su trau celeste mandadu dae sa dea ishtar poi de unu sonnu feu enkidu cominzat a si deprimere at malaittu su catziadore e sa cortigiana mandadali pro lu civilitzare primu e morrer addietro a sas peraulas de su deus shamash los at reabilittados gilgamesh pianghet disiperadamente s amigu sa dipartida de enkidu ispinghet gilgamesh a partire pro chircare s immortalidade s epopea de gilgamesh este unu poema epicu sumeru iscrittu annos faghede subra taulittas de terra cotta s epopea non est atteru chi sas contascias de sas impresas de su re de sa zittade de uruk gilgamesh e de s amigu sou enkidu sa bibbia at leadu cosas meda dae custu poema in su xix seculu un inglesu austen henry layard durante unu viaggiu in mesopotamia aiat incominzadu a faghere iscavos archeologicos e aiat acciappadu duas zittades antigas ninive e nimrod in sos iscavos est istada agatada sa biblioteca de ninive chi fit cumposta de taulittas in iscrittura cuneiforme in s epopea de gilgamesh b est su contu de su diluviu universale chi ada a esse raccontadu sucessivamente puru in sa bibbia sa differentzia fra sas duas versiones est chi sos deos sumeros l aian fattu solu po capricciu inveces su deus de sa bibbia genesi lu provocat pro punire sos omines chi ant peccadu sa bibbia dae su gregu biblìa plurale de biblìon chi cheret narrere liberos est su liberu sagradu de sa religione de sos ebreos e de sos cristianos sos liberos chi cumponen sa bibbia sun istados iscritos in d unu periodu de tempus chi andat dae su a c a su d c sos testos pius antigos sunu in su liberu de sos juighes cantu de débora e de su pentateuco chi sun datados in s época de sos duos regnos dae su x a su viii sec a c si cumponede de duas partes antigu testamentu e su nou testamentu s antigu cumprendet liberos o libereddos sos pius nodidos sunt genesi esodu su liberu de su profeta isaia de geremia su liberu de sos salmos su nou testamentu cumprenedet liberos ammentamos sos vangelos de mateu marcu luca e giuanne sas literas de santu paulu de santu padru s apocalisse s antigu testamentu est istadu iscritu in ebraicu pagos liberos in gregu su nou testamentu est istadu iscritu in gregu koinè in su primu seculu de s era cristiana sa bibbia po seculos est istada trascrita a manu dae sos amanuenses in sos monasterios est su primu liberu istampadu dae gutemberg in su oe est traduida intrea o in parte in guasi totas sas limbas sa bibbia est istada bortada in limba sarda nugoresa dae bobore ruju salvatore ruju salvatore ruiu est unu liberu fondamentale po sa cultura occidentale e no solu suggetos de sa bibbia sunt istados presentados in sa pintura iscultura literatura in mùsica e in su tzìnema in su medioevu iscenas de sa bibbia beniant pintas in sos muros de sas crejas cando zente meda non ischiat legere e fut sa bibbia de sos poberos atal hyk est una tzitade neolitica de s anatolia in turchia fundada in su a c sa tzitade est istada iscoperta dae sos archeologos a sa fine de sos annos dapoi in su e in su at iscavadu s archeologo james mellaart in sa zittade de atal hyk sas domos sun attaccadas a pare e sa copertura est a terrazza a sas domos s intraiada pro su pius dae sas terrazzas su cullegamentu a terra avveniat pro mesu de una iscala chi si podiat ritirare tra una domo e i s attera bi fin sas cortes inue bi fit su bestiamine crabas e airveghes sa terrazzas fini meda importantes pruite in cue si faghian guasi tottu sas attividades de domo e in pius fit su puntu de passazzu pro andare dae una domo a s attera custa organitzazione urbana cun sas domos chena jannas a pianu terra fit unu sistema de difesa dae attaccos o intrusiones de omines o animales in atal hyk sa domos fini divisas in duas cameras in sa pius manna in centru bi fit su foghile e in tundu sos sezzidosos e pianos rialzados pro drommire in d unu muru bi fit su furru pro cogher su pane e i sos alimentos sa camera minore fit usada pro conservàre sa provvistas de su manigu in zertas cameras sun istados agatados muros decorados cun pinturas e bassorilievos supra su ghiju e fortsis custas fini dedicadas a cultos religiosos tra sos repertos sunu de signalare sas ceramicas e sos oggettos in pedra subra tottu ossidiana chi fit bundante in cussa regione sos abitantes de atal hyk sepultaian sos ossos de sos mortos mascios e feminas distintos sutta su lettu pero prima de esse sistemados intro e domo sos cadaveres benian lassados a s aria pro chi sos unturzos apperen devoradu sa petta custu sistema est usadu ancora in india e in persia inue sos mortos sunu lassados in sas turres de su selenziu ninive ninuwa o ninua fit s antiga capitale de s assiria sa tzitade est istada fundada in su vi millenniu a c subra s isponda de su tigri su documentu pius antigu inue est fentomada sa tzitade risalit a su ca a c in su ii millennio cando passeit sutta su dominu de su regnu de mitanni sa tzitade fit unu centru religiosu cun un importante tempiu de ishtar durante su regnu de su re sennacherib a c ninive diventat capitale de su regnu assiru in su a c sa tzitade est istada dirrutta dae sos babilonesos e sos medios decretande sa fine de s impèru assiru e de sa tzitade de ninive restan sas muraglias de sa tzitade chi sun longas km unesco akronimu de united nations educational scientific and cultural organization est un agentzia ispetzializada de is natziones unidas united nations pesada su de sant andria me su su propositu de custa organisadura est de agiudu a sa paghe e sa siguresa promovende collaboraduras internatzionales me su campu de is istudios de s iscentzia e de sa cultura pro ki b eppat prus arrispettu de sa justitzia de sa leges de is deretos umanos e de sa libertades fundamentales proclamadas dae sas un una de is missiones de s unesco est cussa de mantenni una lista de patrimonios de s umanidade custos funt logos de importu dae su puntu de vista culturale istoricu o naturale ki keren amparados e mantennidos in siguresa poite est de importu pro sa comunidade mundiale harry potter est una saga literaria fantasy in seti librus ideada de sa scritora ingresa joanne kathleen rowling a s incumentzu de is annus noranta e iscrita me is annus sighintis intru de su e su s opera descrit is aventuras de su magu harry potter e de is mellus amigus de issu ki tenint totus sa pròpia edadi ron weaslsy e hermione granger s istoria s ambièntat in sa scola de maxìa e bruscerìa de hogwarts innui is magus e is bruscias ingresus impàrant sa maxìa is librus coberrinti unu perìudu de tempus de seti annus unu po donnya annu de su momentu candu harry unu piccioccheddu de doxi annus fora de babai e mamai e bivit cun is tzieddus malus adotivus vernon e petunia dursley incumentzat a cumprendit ca tenit su pederi de sa maxìa e andat a hogwarts innui atobiat s innimigu voldemort ki iat bocìu su babai e sa mamai de harry rry potter s est furriau unu fenomenu literariu in inghilterra in su annu candu est bessìu su primu libru in su reìnu unìu de su maghixeddu cun su titulu harry potter and the philosopher s stone harry potter e sa perda de is filosofus in su su sucessu si spraxit in totu su mundu scéti in italia at bendiu copias e bincit puru unu premiu po sa literatura po piccioccheddus me in istadus unìus sa domu cinematografica warner bros comporat is diritus cinematograficus de su libru e in su su libru s est furriau in d unu filme interpretatu de s atori daniel radcliffe in su mesi de abrili de su is ses librus ant bendiu millionis de copias e funti stetius tradussius in prus de linguas is istorias s ambientant casi totus in sa scola de maxìa e de bruscerìa de hogwarts unu casteddu in mesu de montis ki si podit sorigai pighendi su trenu espressu po hogwarts in su binariu e de sa statzioni de king s cross in londra is attrus logus a parti hogwarts funti atrus logus no funti meda importanti ma ki si podinti biri medas bortas in totu sa saga cancunatru logu aparessit scéti in d unu libru atrus no funti mancu frecuentatus de su protagonista sa lista de su patrimoniu mundiale est istabilida dae su comitadu de su patrimoniu mundiale de s organizatzione de sas natziones unidas pro s educatzione s iscentzia e sa cultura unesco s iscopu de su programma est de catalogare e arribare sos sitos logos chi jamamus culturales ou naturales de importu pro su patrimoniu héritage comune de s umanidade a zertas cunditziones sos sitos catalogados poden ottènnere fundos de s organizatzione world heritage fund su programma est istadu criadu cun sa conventzione pro sa protetzione de su patrimoniu culturale e naturale mundiale chi est istadu adottadu in sa cunferentzia generale de s unesco su de s andria de su a su cussa cunventzione fit istada ratificada dae istados membros segundu s ultima lista aggiornada a sa riunione de s unesco in sa tzitade de québec s de triulas de su b at sitos de i custos sun benes culturales naturales e de varias calidades presentes in natziones de su mundu su cantu a chiterra est unu tipu de cantu praticadu in sardigna massimu in su cabu e subra in su logudoro goceano planargia e in gallura si cantada a boghe sola cun s ccumpagnamentu de s istrumentu cun meda probabilidade sos cantos esistian dae primu chi arriveret sa chiterra sa presentzia de sa chiterra in sardigna partit dae s epoca de sas dominatziones aragonese e ipagnola inue fit impreada pro accumpagnare su cantu in sos documentos resultat chi sa chiterra est presente a su nessi dae su seculu xvi difattis in su statuto de su gremiu de sos mastros de ascia de aristanis sunu zittados i chitarrari chi fin sos chi faghian sa chiterras sa chiterra sarda comente la connoschimus est particulare siat pro sa fromma de sa cascia echi pro sas mesuras chi sunu pius mannas de sa chiterra classica finas s accordadura chi si narat a sa sarda est divescia in cantu s intonatzione est pius bascia su logudoru est una regione istòrica e geogràfica de su nord de sa sardigna costituida prinzipalmente dae terrinos vulcanicos custa zona dae sa preistoria est sa prus fertile de s isula pro custu motivu fit sa prus frequentada comente est probadu dae sa presentzia de meda nuraghes su logudoru fisicamente tene comente lacanas sos montes de osile nulvi a su nord su riu coghinas a s est e su sistema montiferru marghine goceano sa costera a su sud faghent parte de su logudoru sas sub regiones de su tattaresu su coros su monteacuto su meilogu sa nurra e sa planargia sas biddas printzipales sunt uttieri ittiri bosa ossi bonorva piàghe puthumajore e thiesi ateras biddas importantes sunt pattada buddusò oschiri berchidda giovanni spano piàghe de martzu cagliari de abrile fit unu preideru unu linguista un archeologo e unu collezionista est istadu unu de sos primos archeologos a istudiare sas antighidades de sa sardigna in su dae piàghe partit a tàtari a istudiare in s iscola de sos padres scolopi in su rezeit su titulu de magister artium liberalium e in su si laureat in teologia in su si ordinat preideru in su si trasferit a roma e continuat a istudiare su gregu antigu e incomintzat a istudiare s arabu e s ebraicu in su benit numenadu docente universitariu de teologia e limbas orientales in s universidade de casteddu e direttore de su museo archeologicu in su est elegidu retttore de s unioversidade de casteddu in su diventat senadore de su regno d italia bharrat jagdeo est nàskidu in unity village guyana su de frealzu de su de religione induista in su jagdeo s at leadu unu master de economa in mosca russia cando est torradu in guyana at trabagliadu comente economista in sa segretera de istadu de pianificatzione finas a sa vittoria de su partidu populare progressista partidu socialista in sas eletziones de su in su est diventadu ministru de s economia dae su est su presidente de sa guyana su presidente jagdeo s est distintu pruite pro frimmare sa deforestazione chi est sa mazore attividade economica de sa natzione at propostu de dare sa foresta tropicale a pagamentu a organitzaziones publicas e privadas a tales chi issa restet intrea e potat servire comente frenu a s effettu serra chi oramai est diventadu unu problema seriu in pius sa foresta podet essere utilizzada pro ecoturismu e pro istudios farmaceuticos sa guyana est una repubblica su nomene justu est co operative republic of guyana km bividores sa capitale si narat georgetown este sa pius a ovest de sas guayanas este una natzione de su nord de s américa de su sud est a lacana cun su surinam cun su venezuela e cun su brasile abitata in origine dae tribùs de arawaks in it aruachi e caribos in it caribi s attuale guyana est istada esplorada dae sos europeos dae sos primos annos de su in su sos olandesos b an fundadu sos primos insediamentos istabiles criende tres colonias essequibo berbice e demerara verso sa fine de su sos inglesos aian leadu controllo de su logu in su sos olandesos ana zedidu formalmente a sa gran bretagna sas tres colonias cun sa frimma de una conventzione de londra dae su sas tres colonias sunt diventadas un unica colonia connotta cun su numene de guyana britannica custa fit s unica colunia britannica in sa regione diffattis si naraiat british guyana sa natzione est diventada indipendente in su su presidente est bharrat jagdeo in su vicinu a port kaituma est istada criada sa comunidade jonestown dae su padre jim jones chi fit su cabu de una setta jamada su tempiu de su populu sa noticia chi aiat fattu su giru e su mundu fit cussa de su novembre de su suicidiu collettivu de persones de sos cales fini criaduras sa guyana est una natzione meda povera una de sas printzipale risorsas de sa natzione este sa deforestatzione de sa foresta tropicale chi coperit su de su territoriu ultimamente su presidente jagdeo pro frimmare sa deforestazione at propostu de dare sa foresta tropicale a pagamentu a organitzaziones publicas e privadas a tales chi issa restet intrea e potat servire comente frenu a s effetto serra chi oramai est diventadu unu problema seriu in pius sa foresta podet essere utilizzada pro ecoturismo e pro istudios farmaceuticos una sotziedade inglesa de londra sa canopy capital at frimmadu pro mantennere intatta iwokrama chi est un area de ha pro custu affare in sa guyana ana a bintrare milliones de dollaros americanos a s annu ico saquito su nomene justu benito antonio fernndez ortiz santiago de cuba ennarzu havana austu fit unu chitarrista cumposidore e cantante cubanu in totta sa carriera at cumpostu pius de cantones est istadu s inventore de su tipu e cantu jamadu guaracha a annos si fit ja fattu notare pro sas cantones suas gai lasseit sa carriera de su baseball e aiat sighidu a cantare e iscrier cantones in su aiat formadu su gruppu sou e dae tando e pro tottu sos annos at giradu a cuba in su ico saquito at fundadu su trio compay gallo trio dapoi torradu a santiago at fundadu su gruppu guaracheros de oriente chi at giradu dae havana a puerto rico e venezuela finas a su poi de sa rivolutzione de fidel castro issu torreit a cuba ma sos atteros componentes de su gruppu nono issu at cumpostu printzipalmente guarachas ma finas medas guajiras e sons sas cantones suas pius famosas sunu bruno martino roma de santandria roma làmpadas fit unu compositore de jazz cantante e pianista italianu a livellu internatzionale esty meda connotu pro su pius pro sa cantone estate cumposta in su chi est diventadu unu jazz standard chi est istadu ripresu dae meda jazzistas e non solu comente joao gilberto e michel petrucciani aiat comintzadu sa carriera musicale in su cando comente pianista fit intradu in sa orchestra de sa radio rai in su matessi tempus sonaiat cun jazz bands locales in su at lassadu s italia e at comintzadu a sonare per i sos locales in tota europa massimu in sa danimarca s orchestra sua sonaiat una muùsica a misciu tra jazz cantones napoletanas e composiziones suas ma sempre a unu livellu meda altu poi chi torreit in italia aiat comintzadu a iscriere cantones pro cantantes comente caterina valente renato rascel e wilma de angelis finas a tando non aiat mai cantadu ma una orta essendeli mancadu unu cantante de improvvisu si ponzeit a cantare e dae tando sigheit pro tota sa carriera cun bonos resultos fit connotu cun s isunzu principe dei nights prinzipe de sos night clubs e sas cantones suas chi andaian de pius fini sono stanco sabato sera cos hai trovato in lui e baciami per domani su sucesso pius mannu est istadu e la chiamano estate chi fit istada registrada finas dae fred buongusto e dae pagu laura pausini ma sa cantone chi l at resu famosu in totu su mundu est istada estate in italianu l ana interpretada mina joao gilberto mia martini ornella vanoni vinicio capossela la crus irene grandi andrea bocelli e ultimamente sergio cammariere estate est diventadu unu standard chi ana eseguidu diversos jazzistas comente joe diorio chet baker toots thielemans mike stern e michel petrucciani in sos annos a sighire at giradu cun s orchestra sua totu sos mezus night clubs de su mundu dae monte carlo a las vegas bruno martino est mortu de infarto su de lampadas de su a annos sangola ufitzialmente repùblica de angola est un istadu postu in sa costa otzidentale de s àfrica meridionale cun istèrrida de km est su de sete istados africanos pro istèrrida e làcanat a norte cun sa repùblica democràtica de su congo a est cun su zàmbia a sud cun sa namìbia e a ovest s acarat in s otzèanu atlànticu faghet parte de s istadu fintzas s exclave de cabinda posta a sa làcana intre repùblica democràtica de su congo e repùblica de su congo sa capitale e tzitade prus manna est luanda su territòriu de s angola est abitadu giai dae de su paleolìticu e at acasagiadu una variedade manna de grupos ètnicos tribùs e regnos s istadu natzionale de s angola at tentu orìgine de sa colonizatzione portughesa incumentzada cun aposentamentos in sa costa e trading post fundados in su de sèculos in su de sèculos is colonos europeos aiant incumentzadu a s aposentare in s internu sa colònia portughesa chi si diat faghere a pustis angola no at tentu is làcanas atuales fintzas su de sèculos pro neghe de sa resistèntzia de grupos comente a is cuamato is kwanyama e is bundas a pustis de unu abbolotu anti coloniale longu at otentu s indipendèntzia in su che a repùblica populare de angola marxista leninista un istadu monopartidicu sustentadu dae s unione soviètica e dae cuba sa gherra tzivile intre su movimentu populare de liberatzione de s angola a su guvernu e is rebeldes anti comunistas de sunione natzionale pro s indipendèntzia totale de s angola sustentados dae sos istados unidos e de su sudàfrica est durada fintzas a su s istadu soberanu dae tando s est fatu una repùblica costitutzionale presidentziale unitària relativamente istàbile s angola possedit riservas minerales e de petròliu ampras e s economia sua est intre de is chi prus a sa lestra sunt creschende in su mundu ispetzialmente dae sa fine de sa gherra tzivile nointames s istandard de vida abarrat bàsciu pro casi totu sa populatzione e s isperu de vida in angola est intre de is prus bàscios in su mundu mentras sa mortalidade infantile est intre is prus artas sa crèschida econòmica angolana no est omogènea cun sa majoria de sa richesa natzionale cuntzentrada in una fita de populatzione meda reduida s angola est un istadu membru de s organizatzione de sas natziones unidas de s opec de s unione africana de sa comunidade de sos istados de limba portughesa e de sa comunidade de isvilupu de s àfrica meridionale si tratat de un istadu meda multiètnicu e sa populatzione de milliones de persones partenet a diversos grupos tribales chi faghent relatu a traditziones distintas sa cultura angolana rifletet sèculos de domìniu portughesu in piessignu in sa limba e in sa crèsia catòlica su benìn afi be nin in frantzesu be n ufitzialmente repùblica de su benìn est un istadu de s àfrica otzidentale in pretzedentemente connotu cun su nùmene de dahomey tenet istèrrida de km e contat unos milliobes de bividores s acarat in su sud a su golfu de su benìn in ue sa costa mesurat belle km làcanat a ovest cun su togo a est cun sa nigèria e a nord cun burkina faso e niger non cheret confùndidu cun su regnu de su benìn connotu fintzas che a regnu de edo chi est oe isparèssidu e chi at tentu orìgine in sa zona a ovest de su delta de su riu niger de custu regnu abarrat oe in die s istadu de edo chi faghet parte de sa repùblica federale de nigèria e tenet a capitale benìn city sa limba ufitziale est su frantzesu su benìn est una repùblica presidentziale sa capitale est porto novo ma sa sede de su guvernu est cotonou est istadu membru de su ecowas su regnu africanu de su dahomey at tentu orìgine in benìn in su de sèculos su regnu guvernadu dae unu oba s isterriat ultres is atuales làcanas ammuntende una parte manna de s àfrica otzidentale fiat fortemente tzentralizadu e aiat istabilidu relatziones cumertziales fundadas in sa trata de sos iscraos cun is europeos in piessignu cun is colonizadores portughesos e olandesos lòmpidos in ie a acabi de su de sèculos in su de sèculos su dahomey aiat incumentzadu a s iscontzare dende tando sa possibilidade a is frantzesos de pigare su controllu de s àrea in su in su su territòriu fiat intradu a fàghere parte de sa colònia de s àfrica otzidentale frantzesa ancora cun su nùmene de dahomey in su ddi fiat garantida s autonomia che a repùblica de su dahomey e sa prena indipendèntzia at fatu in su s indipendèntzia fiat sighida dae unu perìodu trumentadu e fiant acontèssidos golpes medas e càmbios de regìmene in antis chi su controllu de su pòdere esseret pigadu dae mathieu kérékou in su issu at istabilidu unu regìmene de tipu marxista e in su su paisu fiat torradu a numenare repùblica populare de su benìn su regìmene de sa repùblica populare de su benìn aiat padèssidu mudàntzias importantes durante s esistèntzia sua unu perìodu breve de natzionalismu una fase sotzialista e una fase de abertura cara a is paisos otzidentales e su liberalismu econòmicu in su suta de s influssu de is giòvanos rivolutzionàrios su guvernu aiat printzipiadu unu programma sotzialista de nazionalizatzione de is setores istratègicos de s economia sa reforma de su sistema educativu sa criatzione de cooperativas agrìculas e de istruturas de guvernu locale noas e una campagna pro irraighinare is fortzas feudales contende su tribalismu a sa fine de is annos otanta kérékou at abbandonadu su marxismu e at incumentzadu una transitzione dae su sotzialismu a su capitalismu fiat bìnchidu in is eletziones de su ma est torradu a su pòdere cun su votu de su dae su su presidente elègidu est yayi boni is ùrtimas eletziones presidentziales sunt acontèssidas su martzu e ant bidu sa cunfirma torra de yayi boni su botswana ufitzialmente repùblica de su botswana in inglesu republic of botswana in setswana lefatshe sa botswana est un istadu indipendente de s àfrica meridionale sa capitale est gaborone làcanat cun su sudàfrica a sud cun sa namìbia a ovest e a norte cun su zimbabwe a nord estu non tenet bessidas a mare s istadu tirat a km e est populadu dae bividores cun una densidade de ab km is limbas ufitziales sunt s inglesu e su tswana limba de su pòpulu omònimu chi tenet istatus de limba natzionale cun su nùmene de bechuanaland est istadu protetoradu britànnicu fintzas su annu cando aiat otentu s indipendèntzia est unu de sos istados prus istàbiles de àfrica politicamente est organizadu comente una democratzia e segundu sos organismos internatzionales retzit calificatziones bonas pro su chi pertocat su respetu de is deretos umanos s economia ligada in manera istrinta a sa de su sudàfrica est basada subra su pesamentu e subra sa bogadura in piessignu de diamantes su botswana presentat unu de is tassos prus artos de su mundu de infetados dae hiv in su su de sa populatzione adulta fiat seropositiva in su su guvernu at cumintzadu unu programma chi incluet s amministratzione gratùita o econòmica de meighinas genèricas antiretrovirales e una campagna informativa destinada a parare s ispaniadura de su virus su burkina faso fintzas a su artu volta in frantzesu haute volta est un istadu indipendente de s àfrica otzidentale chentza de essidas in su mare sa capitale sua est ouagadougou tenet una superfìtzie de km e làcanat cun su mali a norte su niger a estu su benìn a sud estu su togo e su ghana a sud e sa costa de avòriu a sud ovest sa forma sua de guvernu est una repùblica semi presidentziale su cale cabu de istadu elègidu ogni chimbe annos est fintzas responsàbile de s esecutivu sa populatzione totale istimada a su de su world factbook de sa cia est de pagu inferiore a is milliones de bividores sende su tzensu prus reghente in su paisu de su ex colònia frantzesa fintzas su annu cando at otentu s indipendèntzia assumende su nùmene de artu volta dae su nùmene de s frùmene omònimu su cale cùrsu superiore rugrat su paisu su austu su tando presidente thomas sankara at cambiadu su nùmene de s artu volta in burkina faso chi signìficat sa terra de sos òmines intregos in more e in bambara chistinadas respetivamente dae s etnia mossi e de s etnia dioula chi bivent in su paisu su decretu presidentziale est istadu cunfirmadu dae s assemblea natzionale duas dies a pustis sighende is sortes de unos àteros paisos africanos decolonizados su burkina faso est istadu caraterizadu pro bona parte de s istòria indipendente sua de vàrios corfos de istadu e ditaduras esplìtzitas o de facto una prima furriadura de regìmene s at tentu in su a chi aiat sighidu unu perìodu ditatoriale fintzas a su unu segundu fiat acontèssidu in su cun unu guvernu a pustis ispoderadu in su a issos aiat sighidu sighidu su guvernu de imprenta sotzialista e tertzumundista de thomas sankara chi efiat istadu ochidu dae un aversàriu polìticu chi diat tènnere su pòdere dae su a su de custa data su burkina faso est ghiadu dae unu presidente e unu primu ministru tzivile e is militares non sunt prus a su guvernu deretu de su paisu sa limba ufitziale de su burkina faso est su frantzesu e sa moneda est su francu cfa de s uemoa moneda cumpartzida cun paisos de sa matessi àrea africana comente a benìn costa de avòriu niger e senegàl su burundi est un istadu de s àfrica tzentru orientale postu in unu altipianu in sa rezone de sos lagos mannos a s oru est de su lagu tanganica sa capitale est dae su gitega mancari sa tzitade pius populada e finas capitale pretzedente siat bujumbura sas limbas ufitziales sunt su frantzesu e su kirundi s istadu at superfìtzie de km e at una populatzione de unos abitantes làcanat in su norte cun su ruanda in s ovest cun sa repùblica democràtica de su congo e in s est e in su sud cun sa tanzània mancari siat unu istadu chene mare una parte de sa frontera otzidentale acarat su lagu tanganica sos pòpulos twa tutsi e hutu ant ocupadu su paisu dae sa formatzione sua chimbe sèculos faghet su burundi est istadu guvernadu che unu regnu dae su pòpulu tutsi durante pius de duoghentos annos sende gasi a su cumintzu de su de sèculos germània e bèlgiu aiant ocupadu sa rezone e burundi e ruanda fiant fatos colònia europea connota cun nòmene de ruanda urundi su nùmene antigu de su paisu fiat urundi ubrundi bruwanda urundi est s incurtzadura de urundi ruanda s àteru ruanda gosi comente sos fortzas coloniales belgas costumaiant si refèrrere a su territòriu su nùmene atuale de su paisu benit dae su limbazu bant kirundi s instabilidade polìtica acontèssida in sa rezone pro neghe de diferèntzias intre sos tutsis e sos hutus at provocadu una gherra tzivile a metade de su de sèculos in die de oe su burundi est guvernadu che una repùblica rapresentativa presidentziale democràtica su de sa populatzione est catòlica su est musulmana e sa pertzentuale chi abarrat est animista o partenet a àteras relizones cristianas su burundi est unu de sos deghe paisos pius pòberos de su mundu e at su segundu pib peròmine pius bassu segundu sa banca mundiale a pustis de sa repùblica democràtica de su congo su pib de su burundi est bassu pro neghe de sas gherras tziviles de sa corrutzione de s atzessu limitadu a s educatzione e de sos efetos de su hiv sida est un istadu densamente populadu cun un emigratzione sustantziale su cobaltu e su ràmene sunt sas risursas naturales printzipales suas e unas de sas esportatziones majores sunt su tzùcaru e su cafè cabu birde ufitzialmente repùblica de cabu birde in portughesu repblica de cabo verde es un istadu soberanu insulare de àfrica cun capitale in praia sa limba ufitziale est su portughesu s istadu est situadu in s otzèanu atlànticu prus concretamente in s artzipèlagu vulcànicu macaronèsicu de cabu birde in fache a is costas senegalesas tenet istèrrida de km pro unos bividores sa forma de governu est sa repùblica semipresidentzialista e su territòriu s agatat organizadu in concelhos o munitzìpios su nùmene de s artzipèlagu benit dae sa penìsula de cabu birde s estremu prus otzidentale de su continente africanu acanta de chi istat sa tzitade de dakar senegàl is ìsulas fiant abarradas disabitadas fintzas a s iscoberta in su de sèculos a banda de is portughesos chi ddas aiat colonizadas pro ddas cunvèrtere in unu tzentru de trata de iscraos sa majoria de isbividores atuales de cabu birde est de iscratza de ambaduos is grupos colonizadores e iscraos is gherras pro s otenimentu de s indipèndentzias andant torra a sa metadi de su de sèculos in su a pustis de sa ruta de su regìmene ditatoriale in portugallu cun sa rivolutzione de is gravellos fiat formadu unu guvernu de trasida e afines fiat proclamada s indipendèntzia in su est unu paisu membru de sa comunidade de paisos de limba portughesa su ciàd in àrabu td in frantzesu tchad ufficialmente rèpublica de su ciàd est un istadu de s àfrica tzentrale chi tenet capitale in n djamena e su frantzesu e s àrabu sunt is limbas ufitziales tenet istèrrida de km e unos bividores allàcanat in su norte cun sa lìbia in s estu cun su sudàn in su sud cun sa repùblica tzentrafricana in su sud ovest cun su camerùn e nigèria e in s ovest cun su niger non tenet essida a mare su ciàd est partzidu in tres regiones geogràficas mannas sa zona desèrtica de su norte su chintu àrridu de su sahel in su tzentru e su territòriu sudanesu fèrtile in su sud su lagu ciàd pro su cale su paisu at otentu su nùmene est sa massa de abba prus manna de su ciàd e sa segunda prus manna de àfrica su puntu prus artu de su ciàd est s emi koussi in su desertu de su sahara su ciàd acasàgiat prus de etnias mentras is religiones cun prus sighidores sunt s islam unu de sa populatzione e su cristianèsimu unu de catòlicos e unu de protestantes sighint cultos animistas e àteos a cumintzu de su de millènnios a c populatziones umanas medas fiant arribadas a su territòriu de s atuale ciàd pro fines de su primu millènniu a c fiant nàschidos e fiant ispèrdidos istados e impèrios vàrios in sa zona tzentrale de su paisu totus dedicados a cuntrollare is caminos de su cummèrtziu transaharianu chi rugraiant sa regione in su de sèculos sa frantza aiat conchistadu custu territòriu e su dd at agiuntu a s àfrica ecuatoriale frantzesa in su su ciàd aiat otentu s indipendèntzia suta su cumandu de franois tombalbaye in su sas intzurpadas contra de is polìticas conca a is musulmanos de su norte de su paisu aiant portadu a una gherra tzivile aici in su is rebeldes aiant pigadu sa capitale e aiant postu fine a su cumandu de is cristianos de su sud sende gasi is cumandantes de is rebeldes fiant abbarrados in una cumbata costante fintzas a cando hissène habré si fiat impostu a in antis de is rivales suos ma in su fiat istadu bogadu dae su generale suo idriss déby de reghente sa crisi de su darfur in su sudàn at passadu sa frontera e est desestabilizende fintzas su ciàd cun chentinas de millis de pròfugos bivende in is campos in s estu de su paisu cun totu chi esistent partidos polìticos ativos diversos su podere abarrat firmu in is manos de su presidente déby e su partidu suo su movimentu patriòticu de sarbamentu su ciàd abbarrat inviscadu in sa violèntzia polìtica e fatu fatu tentativos de corpu de istadu in die de oe su ciàd est unu de is paisos prus pòberos e cun majore ìnditze de corrutzione de su mundu dae chi sa majoria de sa populatzione bivet in poberesa che a massajos e pesadores de sussistèntzia dae su su petròliu s est cunvertidu in sa fonte printzipale de esportatziones pro su paisu propassende s indùstria traditzionale de su cotone costa de ivòriu est una natzione in s àfrica e sa capitale uffitziale est yamoussoukro ma sa tzitade pius manna est abidjan sa costa de avòriu o costa de marfilu ufitzialmente repùblica de costa de avòriu repùblica de costa de marfilu in frantzesu république de cte d ivoire est un istadu de s àfrica otzidentale sa capitale ufitziale est yamoussoukro ma sa tzitade prus manna est abidjan tenet istèrrida de km pro unos bividores allàcanat a ovest cun libèria e guinea a norte cun su mali e su burkina faso a estu cun su ghana e a sud tenet essida a mare in su golfu de guinea sa costa de marfilu est una repùblica presidentziale cun capitale amministrativa in yamoussoukro mancari sa capitale econòmica e guvernativa e fintzas tzitade prus manna e populada est a abidjan sa limba ufitziale est su frantzesu ma s agatant limbas locales vàrias comente a su baulé e su djoula sa costa de marfilu possedit una de sas economias prus pròsperas de àfrica mancari fràgile ca si basat prus che totu subra s esportatzione de matèrias primas su mercadu suo dipendet massimamente dae su setore agrìculu difatis unu de sa populatzione ivoriana est impreada in carchi forma de faina agrìcula in manera cunsighente s economia est meda sensìbile a is maretadas de is prètzios internatzionales de custos produtos e a is cunditziones meteorològicas in su santugaine su guvernu ivorianu at pedidu chi s istadu esseret connotu in ogni limba che a cte d ivoire difatis segundu sa lege natzionale su nùmene non podet èssere traduidu dae su frantzesu mancari custu su nùmene sighit a èssere traduidu in is limbas vàrias nointames sa costa de marfilu faghet aplicare custa voluntade s àmbitu de s onu in ue su nùmene no est mai traduidu nemmancu in inglesu seritrea est un istadu multilingue multietnicu e multi religiosu in sa natzione b at duas limbas uffitziales sa tigrigna e s arabu ma finas s italianu s inglesu e s amaricu sunu meda faeddadas sa mazore parte de sas limbas faeddadas in eritrea sunu de origine semitica comente s arabu faeddada dae sos indigenos arabos rashaida tigre e tigrigna e s ultima reconnotta su dahlik custas limbas sun faeddadas dae pius de s de sa populatzione medas sun puru sas limbas de origine cushitica chi includini afar beja blin e saho unu terzu gruppu est formadu dae limbas chi appartenin a sa famiglia nilo saharianas comente sas limbas kunama e nara gabòn in frantzesu république gabonaise est una natzione de s àfrica situada in s equadore in sa costa ovest de s africa centrale sa capitale sua est libreville s economia de su gabon est printzipalmente ligada a su petroliu difattis custu settore rappresentada su de sas bintradas de su guvernu e s de sas esportaziones meda importantes sunu puru sas risorsas de su linnamine diffattis ada milliones de ettaros de foresta tropicale attualmente b ada conflittos in attu pruite sa popolazione est chirchende de frenare sa deforestazione chi sun ponzende in attu zertas multinatzionales in su matessi tempus su guvernu est ponzende in attu unaserie de iniziativas de produtziones de linnamine rispettosa de s ambiente su gàmbia ufitzialmente repùblica de gàmbia est una repùblica de s àfrica otzidentale inghiriada de su totu dae su senegàl francu in s ovest in ue s estuàriu de su riu gàmbia tocat a s otzèanu atlànticu sa capitale est banjul su gàmbia est un istadu minore e istrintu tenet mancu de km de largària chi tirat a km pro unos bividores is fronteras fiant definidas in su peri un acòrdiu intre regnu unidu e frantza est casi una enclave in sinu a su senegàl e est su paisu prus minore de s àfrica continentale antiga colònia britànnica si nd est decrarada indipendente su de freàrgiu de su in calidade de monarchia in intro de su commonwealth est divènnidu una repùblica in su e intre e at formadu una cunfederatzione cun su senegàl chi est istada denumenada senegàmbia salgeria in àrabu a su jazir in bèrberu dzayer ufitzialmente repùblica democràtica populare de algeria est un istadu de s àfrica de su norte chi partenet a su maghreb in parte manna ocupadu dae su desertu de su sahara contat unos milliones de bividores e tenet a capitale algeri est etzentrica respetu a sa totalidade de su territòriu e si sìtuat a s estremu norte su nùmene identìficat fintzas su de su paisu in s interi in trèmenes de superfìtzie est su prus istadu mannu de su continente africanu dae su trìulas cando su sudàn de su sud s est fatu indipendente de su sudàn est annotamala con tirada de km su prus istadu mannu de su mundu àrabu puru su de deghe istados prus istèrridos de sa terra allàcanat a norte cun su mare mediterràneu mentras is fronteras terrestres si partzint cun sa tunisia a nord estu sa lìbia a estu su niger a sud estu sa mauritània su malì e su marrocu a ovest s algeria est membru de s unione africana e de sa liga àraba dae su momentu de s indipendèntzia dae sa frantza in su faghet parte de s opec de su e at contribuidu in manera ativa a sa criatzione in su de s unione de su maghreb àrabu uma costitutzionalmente s algeria est definida unu paisu in s òrdine musulmanu àrabu e bèrberu sa libèria est un istadu de s àfrica otzidentale chi si ghetat in s atlànticu in su sud e in su sud ovest e chi faghet frontera cun su sierra leone in su norte ovest guinea in su norte e sa costa de marfìliu in s estu est istadu fundadu dae antigos iscraos de sos istados unidos de amèrica cun totu chi pro sa majoria est populadu dae africanos indìgenos sa capitale est monròvia sa libèria tenet istèrrida de chilòmetros cuadrados e contat populatzione de unos milliones de bividores de reghente at patidu duas gherras tziviles e chi nd ant iscostiadu mìgias de tzitadinos e nd ant ispèrdidu s economia chi dipendet dae sas esportatziones de minerales in sustàntzia de su ferru o de sos diamantes in die de oe b at prus de unu de disimpreu sos printzipales sòtzios cummertziales suos sunt paisos europeos su clima est tropicale culturalmente est caraterizadu de ammisturu ètnicu e religiosu mannu cun domìniu de diversas formas de cristianèsimu e creèntzias locales sa limba ufitziale s inglesu est connotu petzi dae sas tres partes una de sa populatzione su restu faeddat una bintina de limbas diferentes sa libèria aiat fatu parte finas a su de sa lista de paradisos fiscales non cooperativos de s organizatzione pro sa cooperatzione e s isvilupu econòmicu ocie sa lìbia in àrabu lbiy puru connota che a istadu de lìbia in àrabu dawlat lbiy est una repùblica de su norte de s àfrica allàcanat in su norte cun su mare mediterràneu in s ovest cun tunisia e algeria in su sud ovest cun su niger in su sud cun su ciàd in su sud estu cun su sudàn e in s estu cun ezitu at istèrrida de km e contat unos abitantes su clima est mediterràneu in sa costera e desèrticu a su restu de su territòriu sa capitale est trìpoli cun pius de unu millione de abitantes e sas tzitades chi la sighint in importu sunt bengasi ab e misratah ab finas a su su paisu aiat s ispera de vida pius arta de su continente africanu a segus de sas tzitades de ceuta e melilla sas ìsulas canàrias e sant alena cun un isperu de vida de annos puru pro su chi pertocat su continente africanu aiat su segundu postu de su pib peròmine e unu de sos inditos de isvilupu umanu pius artos mancari dae su at pèrdidu medas positziones in totu sas classìficas sa mauritània in bèrberu cengi o agawej o agawec in àrabu o ufitzialmente repùblica islàmica de mauritània in àrabu trasliteradu al jumhryah a su islmyah a su mrtnyah est un istadu de àfrica otzidentale chi làcanat cun su sahara otzidentale a norte s otzèanu atlànticu a ovest su senegàl a sud ovest su mali a sud e a estu e s algeria a nord est sa capitale est nouakchott tenet istèrrida de km e populatzione de unos bividores su teritòriu est pro su desèrticu de arena e de roca e su solu riu chi ddoe at est su senegàl totu sos àteros cursos de abba tenent caràtere istasonale s istadu est rugradu in s internu suo dae sa làcana intre mundu àrabu e àfrica niedda sa casi totalidade de sa populatzione si decrarat de religione islàmica e s istadu limitat sa libertade religiosa dae su puntu de bista ètnicu sa populatzione est cumposta pro su de àrabos nieddos e metitzos is relatziones intre de is comunidades resurtat galu oe in die caratrizadu dae perricas fortes s iscravidade fiat abolida in su e mancari totu sighit galu a èssere praticada bi tenet cursu una moneda non deghimale e est unu de is istados de su nundu in ue s omosessualidade est cunsiderada unu crìmene pro su cale est aplicada sa pena de morte cun degollu in pùblicu sa situatzione econòmicu sotziale est bastante crìtica sende chi unu de sa populatzione si bivet cun prus pagu de dollaros istadunidensos a sa die su niger ufitzialmente sa repùblica de su niger république du niger in frantzesu limba ufitziale est un istadu de s àfrica otzidentale sa capitale sua est niamey su niger tenet superfìtzie de km e contat unos de bividores allàcanat in su sud cun sa nigèria e su benìn in s ovest cun su burkina faso e su mali in su norte cun s algeria e sa lìbia e in s estu cun su ciàd is zonas setentrionale e tzentrales s agatant is àreas desèrticas de su sahara e su sahel sa populatzione est pro sa majoria musulmana e si cuntzentrat a sa fròngia meridionale in piessignu in sa regione sud otzidentale a s oru de su riu niger est divididu in sete dipartimentos e sa cussòrgia de sa capitale niamey su niger est istadu una colònia europea de s àfrica otzidentale frantzesa chi at agiuntu a s indipendèntzia in su s economia sua est una de is prus pòberas de su mundu e is de duos tres de sa populatzione bivet suta su liminàrgiu de poberesa s ìnditu de isvilupu umanu in su fiat su de tres prus bàscios de su mundu est un istadu ricu in minerales intre is cales si distinghent s uràniu cun totu chi est unu produtu pretziosu registrat variatziones fortes de prètziu a penas su de su territòriu suo est adatu pro sa massaria cosa chi summada a is sicàngias e a sa desertificatzione de su territòriu ddu faghet vulneràbile a is caristias su guvernu at cumintzadu s esploratzione e is progetos de esploratzione dae bassinos de oro e de petròliu sa democratzia est inistàbile e at sufridu corpos de istadu vàrios in is ùrtimas dècadas s ùrtimu in su freàrgiu de su cando fiat depostu su presidente tandja mamadou a pustis de annos a su pòdere fintzas a s abrile de su s istadu est istadu guvernadu dae unu giuntu militare cumandadu dae s ufitziale salou djibo fintzas a sa cunsigna de su pòdere a su binchidore de sas eletziones de s annu su presidente atuale mahamadou issoufu su senegàl ufitzialmenti repùblica de senegàl in frantzesu république du sénégal in wolof réewum senegaal est unu stadu de s àfrica otzidentali cun capitale dakar funt lìnguas ufitzialis su frantzesu e su wolof e is atras lìnguas natzionalis jola mandinka pulaar serer soninke su territòriu si sterrit po km in sa parti otzidentali estrema de s àfrica sudanesa a manca de su frùmini omònimu e in is bassinas idrogràficas de unus cantus rius piticheddeddus a ovest si ghetat a su ocèanu atlànticu su territòriu si scàmpiat in s aici narau sahel sa zona de transitzioni intra de is regionis àrridas saharianas e cuddas ùmidas de s àfrica guineana su clima est tropicali cun una stasoni sica de ierru e una stasoni ùmida de istadi sa cali durada crescit procedendi de norti unus meses faci a sud mesis s ammuntadura vegetali prevalenti in su paisu est duncas sa de sa savana in unas cantas àreas alteradas po nexi de sa presèntzia umana ingiriat giai de su totu su stadu anglòfonu de su gàmbia chi si sterrit a longu a longu de su omònimu riu segundu una stima de su sa populatzioni de su senegàl arribbat a millionis de bividoris sa densidadi de popultzioni est de unus biv km sa populatzioni si cuncentrat aundi sunt mellus is cunditzionis ambientalis a longu sa fasca costera e in s intruterra immediau s internu in bona parti àrridu o sèmi àrridu bidit unu populamentu prus raru aposentamentus sceti a longu a longu de su cursu de is arrius aundi prus mannas funt is disponibilidadis ìdricas sa tzitade prus manna de su paisu est sa capitali dakar chi contat unos millionis de bividoris e cuntenit bona parte de sa populatzione urbana de s istadu difatis is atrus centrus urbanus de annotu natzionali tenint dimensionis demogràficas prus piticas abitantes sa populatzioni senegalesa est costituia de grupus ètnicus diferentis predominanti su de is wolof chi costituit unu de sa populatzioni sa lìngua costituit una sorti de lìngua franca natzionali paris cun su francesu su populamentu de su territòriu senegalesu est antigu cun arrastus chi torrant a artziai a su paleolìticu in èpocas a fatu su senegàl at biu s incontru de populatzionis nieddas aproliadas de sud estu o de estu cun populatzionis biancas bènnias de is regionis nordafricanas islamizau a partiri de su su de sèculus su territòriu senegalesu est stadu interessau de domìniu coloniali europeu perlongau francesu olandesu inglesu e portughesu incuminciau in su su de sèculus e chi si fiat fatu prus forti in su de candu at cumintzau a interessai fintzas is zonas internas de su paisu sa repùblica de senegàl s est fata indipendenti de sa frància in su a primu in unioni cun su mali a pustis a stadu indipendenti de su puntu de bista econòmicu su senegàl cumparit che a una de is natzionis africanas prus pagu fràgilis cun unu discretu livellu de isvilupu de su setori indùstriali indùstria manifaturiera e estrativa e de is serbìtzius in senegàl tenint sedi istitutzionis finantziàrias africanas medas sa messaria chi òcupat sa prus parti de sa populatzioni ativa est bastanti diversificada e eficienti fintzas chi s osservat ancora una dipendèntzia esagerada de sa coltura de su pistàciu de terra eredadi de su passau coloniali de su puntu de bista de s ordinamentu de su stadu su senegàl est de su una repùblica presidentziali càstia democratzia islàmica seychelles est una natzione in s àfrica isolas de corallu e granitu in s aceanu indianu su de su territoriu est patrimoniu mundiale de s unesco po sas piantas e animales raros sa temperatura est temperada tra sos centigrados e solu raramente superat sos b est una istajone in cue pioet bennalzu frealzu e una istajone asciutta maju santuaine populadas dae frantzesos a sa fine de su dae biancos e africanos sunt istadas sutta su dominiu frantzesu fintzas a su cando sunt passadas sutta a sos inglesos est una repubblica indipendente dae su sa popolatzione est de abitantes isviluppadu su turismu e s artigianatu sa religione est in prevalentzia cattolica sunt presentes anglicanos e musulamanos su togo ufitzialmente repùblica togolesa in frantzesu république togolaise est un istadu de s àfrica otzidentale cun capitale in lomé tirat a km e contat unos bividores allàcanat in su norte cun su burkina faso in s estu cun su benìn in s ovest cun su ghana e in su sud tenet essida a s otzèanu atlànticu su puntu prus artu est su monte agou m in su norte su terrinu si caraterizat pro una savana prana in cuntrastu cun su tzentru de su paisu chi si caraterizat pro èssere formadu dae montigros dae s àtera banda su sud de togo est un artupranu chi arribat a su pranu costerinu cun lagunas e istàngios mannos sa economia subsahariana de su togo est pitia e foras de modu dipendente de sa massaria siat cummertziale siat de sussistèntzia su de sa populatzione dipendet dae custu setore chi rapresentat su de su pib is cultivos printzipales sunt su cafè su cacau e su cotone chi totu paris ingènnerant unu de sas intradas pro esportatziones togo est autosufitziente pro su chi pertocat benes de alimentatzione fundamentales cando is regortas sunt normales cun dificultades de frunidura ocasionales sa repùblica tzentrafricana frantzesu république centrafricaine sango kdrsse t bafrka est un istadu de s àfrica tzentrale cun capitale in bangui tenet istèrrida de km e populatzione de unos bividores faghet làcana a norte cun su ciàd a nord estu cun su sudàn a estu cun su sudàn de su sud a sud cun sa repùblica democràtica de su congo a sud ovest cun sa repùblica de su congo e a ovest cun su camerùn est un istadu chene essida mare in passadu est istadu una colònia frantzesa cun su nùmene de ubangi sciari o oubangui chari at assùmidu su nùmene atuale a s atu de s indipendèntzia in su a pustis de trinta annos de guvernu prevalentemente militare in su aiat pigadu logu unu guvernu tzivile duradu deghe annos in su martzu su presidente patassé e su guvernu suo sunt istados depostos cun unu corpu de istadu dae su generale franois bozizé chi at formadu unu guvernu de transitzione in is contestadas eletziones generales de su su generale bozizé est istadu elègidu presidente su guvernu non tenet però su cumpletu controllu de su territòriu e sacas de illegalidade sunt registradas in is campagnas e in is provìntzias de su norte in ue sighint is cumbatos intre is duos grupos rebeldes majores e su guvernu s instabilidade de is paisos chi ddi faghent làcana ciàd sudàn sudàn de su sud e repùblica democràtica de su congo influit annotamala in manera negativa subra s istabilidade interna de sa repùblica tzentrafricana est unu de is istados prus pòberos de sa terra cun un inditze de isvilupu umanu intre is prus bàscios de su praneta suganda ufitzialmente repùblica de uganda est un istadu de s àfrica orientale cun capitale in kampala tenet istèrrida de km e populatziones de tzirca milliones de persones allàcanat a norte cun su sudàn de su sud a est cun su kenya a sud cun sa tanzània e su ruanda e a ovest cun sa repùblica democràtica de su congo non tenet bessida a mare su chirru meridionale de su territòriu cumprendet una parte manna de su lagu vitòria chi pro su restu partenet a kenya e tanzània s uganda est una repùblica cun unu sistema polìticu non partìticu is limbas ufitziales sunt s inglesu e su swahili su nùmene derivat de s antigu regnu buganda chi cumprendiat sa setzione meridionale de su paisu in ue est inclùdida sa capitale kampala cun totu chi at acumpridu passos a in antis in matèria de respetu de is deretos umanos s uganda abarrat unu de is paisos cun puntos de atentzione vàrios pro sos organismos chi s òcupant de chistiones umanitàrias essentzialmente derivados dae su cunflitu in su setentrione de su paisu in ue segundu fontes onu prus de minores sunt istados istesiados dae is famìlias issoro e arrolados a fortza o reduidos in iscravidade dae su cumintzu de sa gherra su sahara otzidentale in àrabu a ar al gharbyah in bèrberu taneroft tutrimt in ispagnolu e frantzesu sahara occidental est unu territòriu perricadu de sa regione de maghreb in àfrica de su norte partzialmente cuntrolladu dae s àuto proclamada repùblica democràtica àraba de sahrawi e partzialmente ocupada dae su marocu fàghet làcana in su norte cun su marocu in su norte estu cun s algeria in s estu e in su sud cun sa mauritània e si ghetat in s otzèanu atlànticu in s uestu tenet subrafache de unos km cuadrados e populatzione de unos bividores chi nde fàghent unu de is istados prus pagu populados in su mundu cun territòriu chi cunsìstet in manna parte de desertu sa majoria de sos bividores s agatat in el aain sa prus manna tzitade de su sahara otzidentale ocupadu dae s ispagna fintzas a sa segunda metade de su de sèculos su sahara otzidentale est istadu in sa lista de sos territòrios no àuto guvernados dae su a fatu de sa dimanda posta dae su marocu est su territòriu prus populadu chi s agatet in custa lista e chene duda peruna su prus istèrridu in su s assemblea generale de sas natziones unidas at adotadu sa prima resolutzione subra su sahara otzidentale pedende a s ispagna de decolonizare su territòriu un annu a pustis una resolutzione nia fiat aprovada dae s assemblea generale rechedende chi unu referendum pro s àuto determinatzione esseret tentu dae s ispagna in su s ispagna aiat tzèdidu su controllu amministrativu de su territòriu a una amministratzione annata dae marocu chi aiat formalmente pretentu su territòriu dae su e mauritània fiat duncas iscopiada una gherra intre custos duos istados e su movimentu natzionalista sahrawi su fronte polisàrio chi aiat proclamadu sa repùblica democràtica àraba de sahrawi rdas cun guvernu in disterru in tindouf algeria sa mauritània aiat retiradu is pretesas suas in su e su marocu si fiat cussighentemente asseguradu su cuntrollu de facto de su territòriu incluidas sas tzitades majores e is resusrsas naturales sas natziones unidas cussìderant su fronte polisàrio rapresentante legitimadu de su pòpulu sahrawi e mantènet firmesa subra su fatu chi sis sahrawis tenent deretu de s àuto determinare a partire dae s acòrdiu pro su tzessade su fogu sustentu dae sas natziones unidas in su sos de tres duos de su territòriu chi bennent a èssere sa prus parte de sa costera atlàntica sa sola parte de costera foras de su muru marochinu s agatat in s istermu sud contende fintzas sa penìsula ras nouadhibou sunt istados amministrados dae su guvernu marochinu cun su suportu mùdulu de frantza e istados unidos e su chi abarrat de sa rdas apoderadu dae s algeria internatzionalmente istados comente rùssia ant pigadu una posidura generalmente ambìgua e neutrale subra sas pretesas de cada parte e ant apressadu chi ambas sas partes agatent una atrèmenu paghiosu siat marocu siat polisàriu ant chircadu de afortiare is pretesas issoro pinnighende reconnoschimentu formale essentzialmente dae istados in isvilupu africanos asiàticos e sudamericanos su fronte polisàrio at balangiadu reconnoschimentu formale de istados e est istadu azuntu a sos membros de s unione africana su maroco tenet suportu pro is posiduras suas de medas guvernos africanos de sa majoria de su mundu musulmanu e de sa liga àraba in ambaduas is istàntzias durante sas ùrtimas duas deghinas de annos is reconnoschimentos sunt istados istèrridos o retirados segundu sas impunnas internatzionales cunforme a su perunu àteru istadu de sas natziones unidas at reconnotu ufitzialmente sa soberania marochina subra partes de su sahara otzidentale noantimes unu tzertu nùmeru de paisos at ispressadu su suportu pro unu reconnoschimentu benidore de s annessionadura marochina de su territòriu che parte autònoma de su rènniu in generale in sa comunidade internatzionale s annessionadura no at balangiadu su matessi incuru de àteras annessionaduras perricadas nazm hikmet ran salonicco de santandria mosca de làmpadas connotu comente nazm hikmet est istadu unu poeta e iscritore turcu est cunsideradu su primu e pius modernu poete turcu e in su mundu comente unu de sos poetes pius mannos de su mu sèculu est descritu comente unu comunista romànticu e rivolutzionàriu romànticu est bistadu arrestadu pro sas bideas polìticas e at passadu carchi annos in presone e àteros annos in s esiliu aiat definidu sa poesia sa pius insambenada de sas artes sos iscritos suos contenian crìticas sotziales edd est istadu su primu iscritore turcu a àere faeddadu de su genocidiu de sos armenos sas poesias suas sun istadas tradùidas in limbas nazm hikmet naschet in salonicco chi como este in grèghia su babbu nazm hikmet bey fit un altu funtziònariu e i sa mama aisha dshalila una pitrice issu fit nebode de unu pascià otomanu aiat istudiadu in su liceo francofono galatasaray a istanbul e aiat istudiadu puru in s iscola navale turca ma fit istadu riformadu subitu poi de su primu imbarcu in sa gherra de indipendèntzia aiat sighidu a atatrk in anatolia aiat istudiadu sa sociologia in s universidade de mosca e in cussos annos fit istadu unu membru de su partidu comunista turcu in su torreidi in turchia chena visto e iscrieit artìculos pro giornales e periòdicos fit istadu cundennadu e arrestadu poi amministiadu in su in su fit istadu arrestadu un àtera orta e cundennadu a annos e meses de galera pro atividades anti nazistas e anti franchistas at passadu àteros annos in presone e in cussu tempus si fit cojuadu cun mnevver anda in su at rezidu su premiu internatzionale pro sa paghe perdida sa tzitadinàntzia turca s ùltima parte de sa vida l at passada comente tzitadinu polacu edd est mortu in mosca de infartu mumbai marathi mumba est s antiga zittade de bombay est sa capitale de s istadu indianu de su maharashtra e d este sa capitale finanziaria de s india ada guasi milliones de abitantes e d est una de sa zittades pius populadas de su pianeta ma contende sos subrbios de navi mumbai e thane arrividi a milliones chi est sa quinta area metropolitana pius populada de su mundu mumbai est in sa costa ovest de s india supra su mare arabicu e in su portu sou passat oltre su de su trafficu de sa merces via mare de sa natzione intrea mumbai est su centru commerciale e de sos ispettaculos de s india ada su de sa produtzione industriale su de su cummerciu marittimu e su de sas transaziones de s economia indiana pro su flussu finantziariu custa tzitade est in sos primos deghe centros de cummerciu mundiale est sede de importantes istitutziones finantziarias comente sa reserve bank of india sa borsa printzipale de s india jamada bombay stock exchange e sa sede printzipale meda cumpagnias indianas e multinatzionales in pius in sa tzitade b est su centru pius importante de s asia de produtziones cinematografigas e televisivas connottu comente bollywood samèrica est unu continente chi est s unione de s amèrica setentrionale e de s amèrica meridionale pro nàrrere amèrica a bortas narant mundu nou o continente nou fache a su mundu betzu o continente betzu comente narant s europa logu de aunde is iscoberidores nde lompiant medas bortas si narat amèrica pro nàrrere siat s amèrica setentrionale siat s amèrica meridionale ma medas bortas puru si narat amèrica in totus is limbas s inglesu puru pro inditare is istados unidos de amèrica isceti segundu sa teoria chi s est ispartzinada in is sèculos su nòmine de s amèrica diat bènnere de s esploradori de firenze amerigo vespucci ponende in fatu a custa teoria unu cartògrafu tedescu martin waldseemller aiat postu in conca s idea de mutire su mundu nou de aici impreende su gènere feminile amèrica de su nòmine suo latinizadu americus vespucius pro inditare su continente nou in una mapa de su mundu dissinniada in su chi s agatat in sa cosmographiae introductio esistit però peri un àtera versione chi ponet su scèberu de su nòmine in unu tempus in antis chi vespucci arribbaret a su continente nou giovanni caboto si comente aiat cumprèndidu ca cristoforo colombo no fiat lòmpidu a s oriente estremu a pustis de essi propostu pro nudda a ferdinando ii e isabella de castiglia de ddi donare unu biàgiu esplorativu bie una rota prus setentrionale s est trasferidu in su in inghilterra pro cumbìnchere su rei enricu vii a sustènnere su progetu suo su rei ca aiat giai pèrdidu s ocasione de tènnere cristoforo colombo a servìtziu pro issu aiat cojuadu a cuntzèdere autorizatzione a giovanni caboto e aiat achistadu su suo progetu de biàgiu cun literas patentes de su de martzu de su in su portu de bristol si nche fiat ordingiada un ispeditzione de chimbe naves armadas cun su dinare de caboto ma cun su finantziamentu prus che àteru a carrigu de su ricu mercante gallesu richard aimeryk peri chi pro regiones ancora de cumprèndere su de mau de su dd est sarpàda una e bia su matthew navu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis su de lampadas de su est aprodadu in s ìsula de cabudu bretoni e at tocadu sa nova scotia apubende s ìsula de terranoa ìsula e creende de àere tocadu s estremidade nord orientale de s asia in dd at pigadu possessu pro nòmine de enricu vii caboto disignende sa mapa costas nordamericanas casi seguramente pro sa primu borta aiat donadu a cussas terras su nòmine de amèrica in onore de su richard ameryk ca fiat su printzipale finantziadore de su biàgiu suo avènnidu duos annos primu de sa ispeditzione de amerigo vespucci resurtat ca s annuàriu de bristol de su apat registradu sa die de santu giuanni sa terra de amèrica beniat iscoberta de is mercantes de bristowe a pitzus de una nave nomenada mathew comente testificadu de àteros documentos de cussu tempus pervennìddos fintzas a oe is primos abitantes sunt migrados in america de s asia sunt connotos insediamentos in alaska e in yukon de a su mancu annos a como ca faghent pensare a edades ca arribbant fintzas a annos a como in prus a custu is ispetzifidades de sa migratzione paleo indiana in diretzione de s amèrica inclùdidas is rotas ca sunt istadas pigadas sunt galu ogetu de chircas iscientìficas su poplamentu de is amèricas est capitadu durante su tardu màssimu glaciale de fintzas a annos a como sa teoria traditzionale est ca is primos migrantes si sunt mòvidos in sa terra de beringia ponte intra de sa siberia orintale e e s odierna alaska de a annos a como cando is livellos de su mare fiant meda prus bascios durante sa glaciatzione quarternaria custos grupos paret chi apant sighidu masones de megafauna immoe estintalongo corridojos de astra ca istaiant intra de is calotas polares de laurentide e de cordillerana un àtera via ca est istada pròponida est ca a pee o impreende barcas primitivas issos sunt calados longu sa costa de su patzìficufintzas in sud amèrica is provas de custu camminu sunt istadas coberats de s artziamentu d e su mare de chentinas de metros ca est sighidu a s urtima era glaciale totu e duos is tragitos podent èssere istados pigados mancari is provas geneticas inditant un ùnica populartzione fondante sa diversidade de microsatellite e sa distributzione de is indìgenos de s amèrica de su sud inditant ca certas populatzione sunt istadas isuladas fntza s a s arribbu de is primos colones europeos una secunda migratzione est acuntessida a pustis su poplamentu initziale de s amèrica is faeddadores na dene si agatant pruschetotu in grupos nord amèricanos a diferentes tassos de genetica cun sa prus grandu agatada intra de is athabaskans a su derivada de custa secunda ondada is linguistas e is bilogos aunt arribbados a conclusione sìmiles basadas a pitzus de sa distributzione de is grupos de limbas amerindia e su grupu sanguignu abo a pustis is pòpulos de s àrticu cun traditziones de utènsiles ca si sunt isvilupadas in sa penìsula de s alaska in sa baia de bristol e de is prajas orientales de su stretu de bering in su a c annos a como si sunt mòvidos in nord amèrica sa traditzione de is utènsiles piticos de s articu una cultura paleo eschimesa s esnt pratzida in duas sa pre dorset e is traditziones indipendentes de sa groenlandia is discendentes de su grupu culturale pre dorset sa cultura dorset est istada ispainada de in sa costa de su mare de bering da is antepassados de is inuit modernos su pòpulu thule de apustis de cristu in su matessi tempus is inuit sunt migrados in groenlandia is insediamento vichingos ant cumintzadu a rribbare in groenalndia in su e in vinland pagu a pustis istebilende unu insediamentu a l anse aux meadows a su costadu de sa punta nord de newfoundland is vichingos ant abandonadu casi luego vinland e sunt isparidos de sa groenlàndia in su s evu pre colombianu pigat in consideru totu is sudivisiones in s istòria e in sa pre istòria de is amèricas prima de s aparentzia de significativas presentzias europeas in su continente nordamericanu cumprendede de is primos insediamentos de su paleoliticu superiore fintzas a sa colonizatzione europea durante su primu pèriodu modernu su tèrmine pre colombianu est impreadu specialmente in su contestu de is grandu civilizatziones indigenas de s amèrica comemte cussas de su mesuamè sa olmec sa toltec sa teotihuacano sa zapotec sa mixtec sa aztec e sa maya e de is andes inca moche muisca caaris meda civilizatziones pre colombianas ant istabilidu carateristicas ca includent insediamentos permanentes o urbanos agricoltura architetura tzivile e gerarchias sotziales cumplessas calincuna de custas civilizatziones si fiant estintas meda tempus prima de is primos insediamentos europeos urtimos annos de su sèculu xv e primos annos de su sèculu xvi e sunt connotas atressu contos istòricos de su tempus calincuna comente is maya tenint testimonias iscritas issoro comuncas meda europeos de su tempus bidiant custos testis che paganos e meda de custos sunt istados destruidos de is fideles de su cristianèsimu isceti calincunu documnetu s est sardbadu lassende calincuna testimonia de custas anticas culturas is amèricas fiant ufitzialmente iscobertas de su betzu mundu su de su mese de ledàmine de su cun su biàgiu de cristoforo colombo unu navigadore imbiadu de sa reina de s ispagna e de su xv sèculu sunt istadas logu de medas esploratziones e sighentes colonizatziones si creet epuru ca is primos europeos a lòmpere in su mundu nou fiant unos cantos de vichingos ca diant èssere isbarcados in s ìsula de terranoa ìsula e forsis in is costas de su canada bie su ispecificatamente su primu abitante de s europa a bìdere is amèricas ca s ischit fiat s esponente de is vichingos bjarni herjlfsson nàschidu in islanda ma de orìgines norvegesas ca in su aiat bitu is costas de terranoa ìsula e de su labrador penìsula s amèrica capet totu in s emisfèriu otzidentale e s estendet pro casi totu sa latitudine de custu emisferu est difatis barigada de s ecuadore de su tropicu de su cancru e de su tropicu de su capricornu s estendet a nord fintzas a si fàghere barigare peri de su tzìrculu polare àrticu mentres a sud no lompet a su tzìrculu polare antàrticu s amèrica istremenat isceti cun mares e otzeanos a nord de su otzèanu àrticu a ovest e sud ovest de s otzèanu patzìficu a est e sud est de s otzèanu atlànticu a sud de s otzèanu patzìficu e de s otzèanu atlànticu a sud su meridianu ca transit pro su cabudu horn su puntu prus meridionale de s amèrica cumpartit difatis conventzionalmente s otzèanu patzìficu de s otzèanu atlànticu in totu s amèrica tenet una superfìtzie de km unu pagu de mancu de sa de s asia de cale est iscrobada de s istrìntu de bering s amèrica est cumposta de duas mannas terras essidas a pilu mutidos amèrica de su norte e amèrica de su sud pro comente sunt postas regionende de su trèmine intra de is duas amèricas is geògrafos sunt casi totus de acordiu a cunsiderare s amèrica tzentrale parte de s amèrica de su nord in particulare prus che àteru si cunsìderat s istmu de darién comente tremini cun prus pretzisione su spartiàcuas de is frùmenes atrato frùmene de sa colòmbia e tuiria frùmene de sa repubblica de panam prus pagu bortas comente tremine intra de is amèricas si cunsìderat su canale de pànama postu prus a nord ovest s amèrica de su nord capet in totu in s emisfèriu norte mentris s amèrica de su sud capit casi totu in s emisfèriu sud cunsiderende s amèrica tzentrale parte de s amèrica de su nord in particulare de s amèrica de su sud no sunt inclùdidos in s emisferu australe su venezuela sa guyana su suriname sa gujana frantzesa una parte manna de sa colòmbia e una parte pitica de s ecuador e de su brasile semper cunsiderende s amèrica tzentrale parte de s amèrica de su nord s amèrica de su sud tenet una superfìtzie de de km mentres s amèrica de su nord tenet una superfìtzie de km tando s amèrica de su nord est prus manna de s amèrica de su sud de prus o mancu su is geogràfos no sunt de acòrdiu pro cunsiderare s amèrica de su norte e s amèrica de su sud duos continenti geografia cumpartidos su continente nordamericanu e su continente sudamericanu is geògrafos ca no sunt de acòrdiu cun custu dda cunsìderant un ùnicu continente e cunsìderant s amèrica de su nord e s amèrica de su sud duos subcontinentes su subcontinente nordamèricanu e su subcontinente sudamericanu segundu is geògrafos ca dda sustenent custa positzione iscientìfica est donada de sa continuidade territoriale ca esistit intra de s amèrica de su nord e s amèrica de su sud is printzipales macroregiones de s amèrica sunt pro positzione geogràfica s amèrica de su norte s amèrica tzentrale caràibes e s amèrica de su sud custas tres macroregiones cunsideradas paris rapresentant s intreu territòriu de s amèrica peri s amèrica latina est una de is printzipales macroregiones de s amèrica custa però si contraddistinghit pro èssere istada meda influentzada de natzione latinas comente frantza portugallu e ispagna in s amèrica latina pigat parte casi totu s amèrica de su sud casi totu s amèrica tzentrale e su mèssicu su amèrica de su norte e s amèrica de su sud ant cumintzadu a s isvilupare una populatzione cumpartzida de flora e fauna carchi cosa comente milione de annos a como cando su movimentu de is continentes at portadu is duas amèricas a si nche tocare atressu s istmu de pànama a s inghitzu is migratziones de fauna e flora intra is duos continentes fiat uguale in ambaduos in sensos nord sud e sud nord custu cambiu est connotu comente s interscambiu mannu amèricandu the great american interschange s interscambiu est diventadu assìmetricu a pustis unu milione de annos cun su scambiu de specias de s amèrica de su sud a su nord meda prus limitadu de s imbesse is parassitologos de rio de janeiro sunt chirchende de donare s agiudu issoro a s iscoberta de is bias de migratziones preistòricas craru sighias peri de is èsseres umanos pro esèmpiu sunt istados agatados parassitas intestinales de is èsseres umanos de chini su tziclu vitale no si diat èssere pòdidu arreguare passende in is fritas regiones àrticas tando is ispetzialistas ant ipotizadu ca a su mancu annos calicunu pòpulu diat àere pòdidu sceberadu un àteru caminu pro si trasferire in su continente americanu tando in prus a cudda àrtica si podent agiunghere comente possìbiles logos de passàgiu sa sub àrtica e sa transoceanica polinesiana is primos bividores de is amèricas sunt istados casi totus ispèrdidos de is colonizadores europeos intra de is prus numenados nche fiant is ca ddi naraiant populatziones precolombianas is prus nomenadas inca maya e atzecos tzerriados de is europeos indios e is indianos de amèrica ca biviant in is ca oe sunt is istados unidos de amèrica e in su canada e ca sunt istados ispèrdidos e inserrados in is tancas de is pionieris europeos sa populatzione americana est cumposta de bividores e una densidade media de ab km discendentes de tres grandu grupos ètnicos e fintzas s amesturu intra de issos e totu amerindios e esquimalis ca formant is abitantes autoctonos de s amèrica europeos de orìgini ispagnola portughesa britànnica frantzesa italiana tedesca olandesa danesa e islava custos in totu faghent prus o mancu moliones de persones est a nàrrere unu de sa populatzione americana e africanos subsaharianos discendentes de iscraos ddoe sunt peri discendentes de àteros immigrantes prus retzentes a pitzus de totu asiaticos tantu de su mèdiu tantu de s estremu oriente mentres in mesura prus manna o prus pitica totus is paisos de su continente tenent ascendentzia europea custa est predominante in paisos comente argentina brasile canada costa rica istados unidos de amèrica cile e uruguay in calincunu de custos paisos de chine is abitantes fenotpicamente tenent tratos europeos predominantes s est bitu cun provas genèticas ca tenent pertzentuales piticas de sàmbene amerindiu e africanu is problemas de sa ratza in amèrica sunt calande in su cursu de s istòria specialmenti in forma legale e ca sa sclavitudine est istada totu abolida in totus is paisos epuru esistent recusas po is minorìas de origine amerindia africanos o asiaticos in diversos paisos de populatziones predominantemente biancas is paisos auba sa pertzentuale de amerindios est sa parte prus manna de sa populatzione sunt guatemala bolìvia messicu e perù sa cumponente indgena est meda significativa peri in ecuador el salvador nicaragua honduras panama colombia venezuela e paraguay sa populatzione in amèrica vàriat segundu is cunditziones de sa vida sa parte prus manna de is abitantes de s amèrica latina sunt giòvanos intra de is e is annos de edade e sa isperantza de vida vàriat intra de is e is annos de edade in prus prus de sa metade de sa populatzione in grandu parte de is paisos est rurale argentina cuba cile e uruguay sunt is paisos de s amèrica latina cun un istrutura demogràfica relativamente imbetzada difatis sa populatzione de annos o prus est uguale o superiore a su in paisos comente guatemala haiti el salvador honduras nicaràgua panam paraguay e repùblica dominicana esistet una populatzione giòvana prus mannas sunt de prus is giòvanos intra de is e is annos de edade imbetzes de sa bolivia ca est unu paisu ca est imbetzende ma peri cun una populatzione giòvana pro ùrtimu in brasile colombia ecuador costa rica mèssicu perù puerto rico e venezuela peri sa parte manna de is abitantes issoro sunt giovunos peri n is urtimos annos in brasile colòmbia costa rica mèssicu e puerto rico ddu at unu progressivu imbetzamentu de sa populatzione relatzionadu a sa diminutzione de sa fecundidade su propriu in guadalupe gujana frantzesa e martinica frantza e in paisos no latinos comente bahamas belize guyana jamaica suriname is antillas piticas trinidad e tobago includende is dipendèntzias europeas comente is antillas olandesas aruba etc in is istados unidos de amèrica e canada sa parte manna de is suos abitantes est adulta binchende sa populatzione giòvana assimbillande sì a su protzessu ca ddu est in europa custa est sa lista de is tzitades americanas pro populatzione ca abitant intra de is lìmites de sa tzitade aici comente fiat in su s annu prus reghente pro su cale resurtat su tzensu de sa populatzione istìmas o proietzione s a breve tèrmine s agatant pro sa majoria de is tzitades custas tzifras no refletint sa populatzione de s agglomeradu urbanu o de s area metropolitana a ca tipicamente no cointzident cun is làcans amministrativas de sa tzitade custas tzifras si riferint a sa populatzione de su mesu cun duas etzetziones ci sunt istados soberanos in is amèricas aici comente unu territòriu autònomu de sa danimarca tres departimentos de oltremare frantzèsos tres colletividades de oltremare frantzesas e unu terrìtoriu inabitadu de sa frantza oto territòrios de oltremare de su regnu unidu tres paisos ca apartenint a s olanda trees territòrios comunes de s olanda e duos territòrios non ufitziales de is istados unidos e unu territòriu inabitadu de is istados unidos su nùmeru in totu de is limbas de s amèrica superat de meda intra de limbas e dialetos is printzipales limbas sunt currispondentes a is ca sunt istadas postas de is colonizadores europeos sighidas de is limbas de is printzipales culturas amerindias calincuna àtera limba tenet una importàntzia demogràfica chentza chi siat ufitziale intra de cussas anguilla antigua e barbuda dominica granada montserrat saint kitts e nevis saint vincent e grenadine santa luca dollaru de is caraibis orientalis ec xcd antillas olandesas fiorinu antillanu olandesu argentina peso de s argentina ars aruba fiorinu de aruba awg bahamas dollaru de is bahamas b bsd barbados dollaru de is barbados bds bbd belize dollaru de su belize bz bzd bermudas dollaru de is bermudas bd bm bmd bolìvia bolivianu bs bob brasile real de su brasili r brl canada dollaru canadesu c cad cile peso cilenu clp colòmbia peso colombianu col cop costa rica coln costaricanu crc cuba peso cubanu cup peso cubanu convertibili cuc repùblica dominicana peso oru dominicanu rd dop ecuador el salvador istados unidos de amèrica turks e caicos isulas vrginis britannicas ìsulas vìrgines americanas puerto rico dollaru stadunidensi usd groenlàndia corona danesa dkk guadalupa gujana frantzesa martinica saint barthélemy antillas san martn èuru eur guatemala quetzal gtq guyana dollaru guyanesu gyd haiti gourde haitianu htg honduras lempira hnl isulas cayman dollaru de is isulas cayman geòrgia de su sud e ìsulas sandwich meridionales ìsulas falkland libra malvinensa fl fkp giamàica dollaru jamaicanu j ja jmd mèssicu peso messicanu mxn nicaràgua crdoba nicaraguensa c nio panam balboa panamensu oficial pab dollaru de is istados unidos de amèrica cursu legali usd paraguay guaran paraguayo pyg perù nuevo sol s pen saint pierre e miquelon suriname dollaru surinamesu srd trinidad e tobago dollaru trinitensu tt ttd uruguay peso uruguaianu uyu venezuela bolvar bs bs f vef van jones naskidu in jackson tennessee in su est un avvocadu de derettos ziviles e ambientalista in sa tzittade de oakland in california chi trabagliat pro acciappare solutziones chi sian a su matessi tempus ripettosas de sa justiscia sotziale e ambientale jones est presidente e fundadore de sa green for all chi est un organitzazione natzionale dedicada a costruire una economia ripettosa de s ambiente e chi a su matessi tempus siat gai forte de ndi ogare sa mazore parte de sa popolatzione dae sa povertade custas teorias van jones las ada presenmtadas cun d unu liberu intituladu the green collar economy sa peraula green collar economy cheret narrer chi sunu trabaglios chi servin a mezorare s ambiente in sa matessi linea s agatan puru nancy pelosi tom daschle e al gore pro fentomare sos pius famosos su mese de martu de su su presidente de sos istados unidos barack obama l aiat nominadu cunsizeri ipeciale in su consizu de sa white house pro sa calidade de s ambiente inue aiat tribagliadu cun varias agentzias e dipartimentos pro aumentare sas initziativas de s amministratzione de obama subra su clima e s energia wang yongchen provintzia de anhui est un avvocadu ambientalista e una giornalista cinesa de sa radio natzionale cinesa subra s ambiente in wang at fundadu sa green earth volunteers una ong chi si interessat de s ambiente e a su mamentu issa est su presidente wang pensat chi si devat seberare tra sa protetzione de s ambiente e s isviluppu economicu siat unu falsu problema mentre ancòra zente meda bidet unu conflittu tra sa protetzione de s ambiente e s isviluppu economicu deo pesso chi cando unu s avvicinada a sa natura pro imparare s abbitzada chi non b at perunu conflittu fra sa duas cosas a su contrariu un ambiente deterioradu rendet s isviluppu economicu una mission impossible est comente cando unu sacrificat su ssaludu pro fagher dinari e daboi devet ipende su inari pro si curare sa green earth volunteers est una famiglia manna de mantes de sa natura si ses interessadu a sos iscopos chi amus nois unidi a nois e asa a restare surpresu de cantu t asa a divertire wang ada organitzadu una campagna pro frimmare sos progettos de pius de deghe digas chi devian esse construidas in su riu nu in cina su riu nu est in su sud ovest de sa cina ed est unu de sos duos rios mannos chi ancora non ada digas digas chi enin fattas printzipalmente pro produrre energia elettrica sos ifortzos de s organitzazione at custrintu su premier cinesu wen jiabao a annuntziare in su chi sos progettos de sas digas fini frimmos pruite b aiat meda oriolos sia pro s ambiente chi pro sas miniranzas etnicas de cussas zonas wang at rezidu meda premios pro sos reportages suos cumpresu su asia pacific broadcasting union prize in su e e su condé nast traveler environmental award in su e su earth award or globe award in su s ultimu est su premiu pro s ambiente de sa cina pius prestigiosu david takayoshi suzuki vancouver british columbia canada su de martu de su est unu divulgadore iscentificu e attivista ambientalista ja dae sa meidade de sos annos suzuki fit connottu pro sas series televisivas sa trasmissiones radiofonicas e sos liberos subra sa natura e s ambiente su programma sou pius famosu fit trasmittidu dae sa cbc television una rete televisiva canadesa intitoladu comente s obera de lucrezio the nature of things sa natura de sas cosas de rerum natura programma chi est istadu trasmittidu in pius de natziones david est finas connottu pro aer sempre denuntziadu sa paga attenzione a s ambiente dae parte de sos varios guvernos attivista dae sempre pro frimmare su cambiu climaticu de su pianeta in su suzuki est istadu fra sos fundadores de sa david suzuki foundation pro chircare de acciapare modos de fagher a tales chi sa soziedade potat vivere in armonia cun su mundu naturale chi nos allattada sas prioridades de sa fundazione sunu oceanos e sa pisca sustenibile cambios climaticos e energia pulida sustenibilidade dae su a su suzuki est istadu direttore de sa canadian civil liberties association associatzione canadesa pro sos dirittos tziviles shai agassi naskidu in su este su fundadore e su amministradore delegadu de sa better place diplomadu a su technion sa famosa universidade de hafa in israele in su at fundadu sa sotziedade toptier software in cui fit direttore tecnicu e poi direttore generale poi est diventadu presidente de sa products and technology group ptg in sa sap ag su e martu de su at dadu sas dimissiones dae custa sotziedade pro sighire sos interessos in sas energias alternativas e su riscaldamento globale de sa terra in santu aine de su at fundadu una cumpagnia jamada project better place chi cheret narre progettu pro un ambiente mezus ponzende s attenzione in su campu de sa mobilidade e in su trasportu cun macchinas elettricas in alternativa a sas macchinas a petroliu in bennarzu de su su guvernu israelianu at annunziadu de cherrer partecipare cun d unu ajudu mannu pro approvare s usu de macchinas elettricas pro cussu si unidi a s iniziativa de sa joint venture tra better place su gruppu renault e sa nissan agassi at regoltu milliones de dollaros pro custu progettu sa cumpagnia in custu mamentu este in trattativas cun pius de natziones in su numdu s iscopu de sa sotziedade better place est de produrre machinas elettricas cun sa idea chi sos costos de sa mobilidade ana a miminare de su e a su matessi tempus sas emissiones de su carbonio segundu agassi in israele in su non bi det aere pius macchinas a petroliu persefone o kore jamada finas kore chi cheret narrere pisedda est una figura de sa mitologia grega fondamentale in sos misterios eleusinos chi curripondet a proserpina in sa mitologia romana in sa mitologia grega persefone este sa dea de sa fertilidade de sa terra e a su matessi tempus fit sa reina de su mundu e sos mortos e muzere de ade fiza de zeus e de demetra fit istada rapiada dae ade su deus de su mundu se sos mortos chi pro si la cojuare contra a sa volontade e sa mama che l aiat leada in sos inferos una olta in su mundu e sos mortos persefone non cheriat manigare nudda finas si ade la pregaiat e li offriat tantas calidades de manigu a sa fine in d unu momentu de debilesa manigheit calchi ranu de melagrenada issa pero non ischiat chi manighende cussos ranos si fit ligada in eternu a sos inferos e a ade sa mama dea de s agricoltura comente reazione a su rapimentu fit impedende a sas piantas de creschere creende un ierru duru chi pariat non epperat mai fine intantu domandeit s interventu de zeus chi non potende faghere atteru arriveit a un accordu cun ade e sigomente persefone non aiat manigadu unu fruttu intreu deviat restare in s atteru mundu solu pro unu numeru e meses curripondente a sos ranos chi aiat manigadu potende gai passare cun sa mama su restu e sos annos gai persefone dae tando deviat passare meses cun su maridu e meses cun sa mama demetra tando ogni annu aisettaiat cun cuntentesa sa torrada e sa fiza subra sa terra e faghiat fiorire sa natura in beranu e in istiu sa limba gallesa nòmene nativu cymraeg o gymraeg faede parte de su gruppu britonicu de is limbas celticasa esti fuedhadu me sa natzione occidentale de sa bretagna manna connota cummente galles cymru e in sa valle de sa provintzia de chubot una colonia gallesa aintru de sa patagonia argentina doi funti fintzes personas ca fuedhant gallesu in meda atrus logus puru prus ca totu in su arrestu de sa bretagna manna is istados unidos de america e s australia s antigu gallesu hem gymraeg est su nomene donadu a sa limba gallesa me su tempus ca si est sviluppada de su britonicu e ca benit agatau de su vi vii a sos cummentzos de su xii seculu candu si sviluppada me su gallesu de mesanìa poemas medas e canthu operas in prosa funt arribadas de custos tempus fintzas a sa die nostras mancai in manuscritos tardos e non originalles cummente su poema y goddoim s iscritu prus antigu in gallesu arribada dae una pedra tombale me sa cresia de tywyn mancai siat arreconnota a sos cummentzos de su viii seculu si pentzat ca s iscrito me su libru de san chad siat stadu iscritu me su tardu viii e su ix seculu ma podit essi sa copia de unu iscritu de su vi vii seculu su gallesu de mesanìa cymraeg canol est su nomini donadu a su gallesu de sos xii xiii seculos dae sa calle abarrant meda prus iscritos de su gallesu antigu dae sa calle si fiat sviluppadu custa est sa limba o asumancu si accostat a cussa in su mabinogion mancai is istorias contadas siant prus antigas su gallesu de mesanìa est puru sa limba de sa mellus parti de sos iscritos de sa legislatzione gallesa segundu su censimentu de su su de sa gente totalle gallesa miliones de personas naraiada de fuedhai su gallesu de prusu de su de su custa percentuali pigat una importanza manna chi si pentza chi su de sa gente totale fiat composta de naschidos a foras de su galles me sa gente gallesa ca fuedha sa limba gallesa arribat a su su numeru de sa gente ca fuedha su gallesu cummente limba veicolare o chi connoscit talli limba in s arrestu de sa bretagna manna no est connota ma si agatat gente ca dda chistionat me is printzipales tzitades inglesas de sos confines aroru de su galles e s inghilterra pagus gallesus chistionant isceti una limba ma sa mellus parte de issos narant ca fueddhant mellus su gallesu de su inglesu sa scioberada se limba de fuedhai est a segunda de s argumentu de chistionai custu fenomenu est tzerriau commutazione de codici mancai su gallesu siat una limba asuta de su predominiu de s inglesu me su xx seculu crescit su sustentamentu de sa limba impare a sos partidos natzionalistas cummente su partidu plaid cymru e sa sotziedade de sa limba gallesa cymdeithas yr iaith gymraeg su gallesu cummente prima limba est fuedhada me sas partes de su galles ca tenint prus pagu inurbatzione tra sas calles gwynedd denbighshire merioneth anglesey ynys mn carmarthenshire nord pembrokeshire ceredigion e me sa parte occidentale de su glamorgan ma gente cun bona cunoscentzia de su gallesu si podet accathare in totha sa natzione gallesa su gaelicu scotzesu gàidhlig est una limba chi fait parte de su gruppu goidelicu de sas limbas celticas talli gruppu tenit su gaelicu irlandese e su manx sparessiu e si diferentziat de su ateru gruppu gaelicu brittonnicu su gallesu su cornicu e su bretone scottzesu irlandesu e manx naschint tottus de su irlandesu de masanìa su gaelicu scotzese benit fuedhau prus cae tottu me is highlands e in sas isulas prus ca tottu me sas ebridis mancai a foras de scotzia talle limba benit tzerriada scotzesa aintru de sa natzione si usada meda de prus su nomini gaelicu proitte su termini scotzesu po sa limba esti prus ca tottu su nomi de sa variedade inglesa fuedhada in scozia limba inglesa de scotzia su gaelicu scotzese tenit una crisi me su e in su candu sos inglesos proibbiant de du fuedhare in custos tempus tzerriaus clearence in scozia doe fiat una mundada etnica de parte de sos inglesos fiat proibbiu de fuedhare gaelico me sa quotidinedade fiant proibidus sos clan e doe fiant esproppiadas is terras nisciuna tradizione podiat essi sighia mancu sonai sa cornamusa como si torrat a fuedhare su gaelico prus cae tottu me is facultades in noba scozia me su canada si fuedhat una variedade de gaelicu scotzese su gaelicu canadese aici cummente in noba zelanda e in atras ex colonias brittanicas spellingpronuntziamatessi in inglesucummente in gaelicu a a a catbata lochn à a fatherbàta e e get latele teth è é e marry ladysèimh fhéin i i i tin sweetsin ith ì i evilmìn o o top boatpoca bog ò o jaw donatepòcaid mr u u brutetur ù u broodtùr sos toponimus funt torrendi me sa originalle limba gaelica me sas highlands dundee dùn dèagh edimburgo dùn èideann doe funt medas nomes de personas ca benint de su gaelicu scotzesu cummente aonghas dòmhnall donnchadh coinneach murchadh cae con su tempus funt stettius introducius me sa limba inglesa angus donald duncan kenneth murdo doe funt formas gaelicas in sos nomes prus comunos in europa cummente ian giuanne alasdair alessandro uilleam william caitrìona caterina cairistìona cristina anna anna màiri maria canthos nomes funt arribausu me su gaelicu dae su norrenu cummente somhairle somarlir tormod rmr torcuil rkell rketill ìomhair varr custos nomes funt adopperaus in inglesu cummente sorley o storicamenti somerled norman torquil e iver o evander ma doe funt nomes gaelicus ca no tenint una tradutzione inglesa oighrig diorbhal gormul e beathag medas de custos nomes funt antigas e no benint adoperaus prus sigumente doe funt pagus nomes gaelicus traditzionales medas tzenias me is comunidades de limba gaelica ant decidiu de adoperai nomes de su inglesu po is fillus custos nomes no tenint traduzione in gaelicu is opiniones po custas chistiones funt pretziasa calencunu penzat ca custu fait diventai debilli sa ereditade de curtura e de limba soru atrus invetzas pentzant ca su gaelicu cummente donnia atera limba moderna si deppit cuncordare po vivere me su mundu modernu sa forma comuna po sos sangunaus gaelicus est cussa ca cummentzat cun mac gaelicu po fillu cummente in macgilleathan maclean su femminille est nic duncas catherina macphee in gaelicu est caitrìona nic a phì medas caboris aint donadu s origine a nomes scotzesus comunes bàn bain bianco ruadh roy arrubiu dubh dow nieddu donn dunn marrone over the rainbow trad addae de s arcuparadu est su titulu de una cantone iscritta dae harold arlen cun sa peraulas de e y harburg sa versione originale cantada dae judy garland in su fit sa colonna sonora de su film the wizard of oz su magu de oz somewhere over the rainbow way up high there s a land that i heard of once in a lullaby somewhere over the rainbow skies are blue and the dreams that you dare to dream really do come true someday i ll wish upon a star and wake up where the clouds are far behind me where troubles melt like lemon drops away above the chimney tops that s where you ll find me somewhere over the rainbow bluebirds fly birds fly over the rainbow why then oh why can t i if happy little bluebirds fly beyond the rainbow why oh why can t i custa cantone ad apidu unu sucessu subitu ma chi at duradu finas a oe meda cantantes l ana cantada in d ogni epoca siena est una tzittade de bividoris de sa tuscana este capoluogo de meria o provintzia siena ada unu centru medioevale piazza del campo cun sa turre del mangia e palattos e crejas magnificu su duomo cun su pulpitu de nigola pisano pisa siena iscultore mannu in su sec xii diventada liberu comune sighini lottas tra guelfos e ghibellinos meda boltas in gherra cun firenze e pisa siena est sede de universidade fundada in su ada fattu parte de su granducadu de toscana famadu su palio de siena siena est connotta dae tottu pro su patrimoniu artisticu e pro sa forma urbana ki pro sa mazore parte est restada comente fit in su medioevo e in su rinascimento pro custos motivos est istada declarada dae s unesco patrimoniu de s umanidade donnie darko est su film de cumentzu de richard kelly scritu e prodùsiu in su e torrau a trasmiti in su in is cìnemas in sa versioni director s cut prus longa de minudus custu torrai a nasci est po su suportu mannu chi ddis ant donau is fans chi cunsiderant custu film unu cult gràtzias a sa amistura de esoterismu e fantaiscientzia mancai is guadàngius in is box office fessint partus in is tempus de sa primu bessida bàscius meda de dollarus cosa custa chi no si torrat a presentai candu su film bessit po sa segundu borta tenendi sucessu mannu su film est abarrau inèditu in sardigna e in italia in su ma a pustis de sa presentatzioni comenti film a foras de cuncursu de sa amosta internatzionali de s arti cinematogràfica de venezia de su e de sa bessida in is stadus unius de amèrica in sa versioni director s cut s òbera de kelly est lòmpia fintzas in is cìnemas nostus a pustis in su nadale de su est istètia pubricada sa versioni director s cut in dvd po sa sardigna e s itàlia custa est sa preditzioni spantosa chi benit donada a su spetadori a su cumentzu de su film est su noti de su de donniasantu sa televisioni bogat is cunfrontus aroru de de george w bush e michael dukakis elizabeth sa filla manna est torrendi a domu candu s esistèntzia de sa genia darko benit sciusciada de s arrutroxa de unu motori in s aposentu de letu de donnie donnie no nci est ingunis a pustis de unu viàgiu in stadu de sonnambulismu si nci agatat in d unu campu de golf de su middlesex in virginia e benit scidadu de duus giogadoris donnie si agatat una secuèntzia strama de nùmerus in su bratzu donnie darko jake gyllenhaal est unu giòvanu chi tenit is problemas de s edadi unu liceali abillu intelligenti bonu cun chini si siat chi apat problemas ma no est bistu beni meda de is àterus fedalis donnie est ischitzofrènicu pigat meixinas po sa maladia e parit serrau in su mundu suu parit bivendi in d unu stadu depressivu chi ddi fait passai sa vida cun stanchesa chene cumprendi ita est sa vida tenendi certus cun chini cun falsidadi e bigotismu ddi bolit donai una visioni de sa vida prexada e chene strobus sa genia darko est unu esempru craru de sa middle class americana eddie unu babu republicanu chi tenit chistionis ideològicas impari a sa filla manna elizabeth acanta a su college de ideas progressistas e anticonfurmistas rose una mama premurosa istudiada e chene bigotismus ma prena de sensus de crupa po no arrennesci a comprendi su fillu donnie e samantha chi fait parti de su atòbiu de ballu sparkle motion donnie torrat a domu cun s acatu de sa genia sua prexada de torrai a ddu bii in saludi e bivu candu benit a sciri de essi fuiu a sa morti po s arrutroxa de su celu de unu motori de unu boeing chi is ispetoris de sa faa non scint de innui siat arruta poita ca no arresurtat nisciunu motori istacau de is aèreus a su momentu de s incidenti sa vida torrat a cumentzai ma de custu momentu unus cantu eventus si ant a afaciai in sa vida de donnie andendi a formai una cadena de eventus correlaus chi pranu pranu po su protagonista ant a perdi su elementu de casualidade torrau a scola mancai siat po totus su piciocu chi at frigau sa morti no at a tenni bonas novas in sa màgini sua in su tempus de una chistioni in classi impitzus de su contu the destructors de graham greene una picioca gretchen ross jena malone intrat in sa classi e a pustis de su cumbidu de sa professoressa de si setzi acanta de su prus piciocu bellixeddu acabat accanta de donnie a pustis de is letzionis in sa machina impari a su babu at a mancai a s ùrtimu momentu de stumbai nannai morti una bècia chi passat is diis suas a sola e faendi ananti e a palas aroru de sa domu e sa cascita de is lìteras sèmpiri sbuida donnie circat de chistionai impari a issa ma nannai morti ddi at a nai una sentèntzia spantosa a s origa dònnia criatura in sa terra est sola candu si morit custa fràsia tenit significau meda in sa arrexoni strobada de su piciocu chi in su mentris at a nai a sa psicanalista ca at connotu unu amigu imaginàriu nou frank james duval frank arribat in is bisus de donnie in trassa de unu conillu nieddu mannu de forma umana e de aspetu de dimòniu fiat issu chi ddu sarvàt su noti de s arrutroxa de su motori traghendi ddu in su sonnu a su campu de golf po ddi nai sa acabada de su mundu e a pustis a ddi nai de afundai sa scola donnie si bidit cun is amigus e benit a isciri de sa serrada de s iscola po cruppa de unu chantu de atos vandalicos cae da anti fata diventare inagibile torrendi a domu sua bidit gretchen strobbada de dusu malarionis cae gratzias a s interventu cosa sua accabanta cun su strobbu accumpangendidha a domu sua at a iscoprire de tenniri unu feeling impare a issa cae du at a portare a de cherere de essere sa picciona sua in su tempus de is atividades extrascolasticas sa professoressa de ginnastica cae sustenit sos inditos bigotos e demagogicos de su motivatori jim cunningham cicada de fare impare a sos iscolaros unu traballu tzerriau sa linea de sa vida me sa cale sos istudedentes deppinti donai giuditziu de spantu o amore in d una precisa situazioni donnie depit circare de donai giuditziu in d una situatzione innui unu picciocu agatat unu borsellinu e si tenit su dinai e esprimit s impossibillidade logica de fai brintare sa situatzione in d unu schema aici cirdinu chenzie pigai in consideru totas is emotziones umanas in custa manera sa professoressa e donnie tenint unu certu ca at a portare su picciocu a una sospensione de is atividades extrascolasticas crescit su interessu de donnie po s accennu de frank a sos viaggios in su tempu e chistiona impare a su professori de fisica de sos wormwholes e sos viaggios temporales su professori prexiau meda de su interessu de donnie po s argumentu di faidi a scusi s arregallu de unu libru nomenadu sa filosofia de sos viaggios me su tempu iscritu de roberta sparrow alias nannai morti a pustis de ai lassau sas mongias e donau letziones me sa matessi iscola de donnie in su fratempus cae donnie ligit su libru bidit sas primas coincidentzias penzat cae frank di di aidi nomenau sos vaggios in su tempu po benire a cunoscientzia de su libru e de sa sua iscritora e sa frasi de nannai morti pigat po issu unu significadu particolare cae du portat a cunsideru ca totu me sa vida sa circada de su significadu cosa sua puru perdit de sensu chi a sa fini unu omne morit assolu su strobbu psicologicu crescit impare a sas visiones de frank donnie cummentzat a bire prietziones chenzie cabori tzerriasu whormeholes bessire de sa piturra de sa gente e ndi fai prima de issos sos movimentos cumente chi podiant essi traciasa de sa realtade spatzio tempus giai prestabilidos e sighendi cussu de cosa sua agatat una pistola inboddicada me su armadio de su babbu a s iscola de donnie jim cunningham patrick swayze tenit unu seminariu po donai letzionis a sos picciocus po stesinai sa timoria e sos vitzios de sa vida cunningham parit unu oratori bonu ca arrennescit a cunvintzere sa gente de sa bontade de sos insegnamentos suos fadendi leba impiztus a contus cundiusu de bigotismu e demagogia donnie intervenit innantes a totus provochendi cunningham e donendindi de s anticristu e a pustis benit stesiau de s aula ligendi melus su libru de roberta sparrow donnie si accatat cae totas sas suas visiones doi sunt scritas me in suas patzinas e si cunvincit de bivere de protagonista in d unu destinu imminenti in su fratempus su rapportu cun gretchen crescit e in su tempus cae si accatant a su cinema torrada a cumparrire frank cae di narat de abruxiare sa domo de cunningham in su fratempus cae totus sunt a unu ispetaculu de iscola una borta cae su fogu est istudhau si mustrat su latu niedhu de jim cunningham cun s iscoperta de una stanza cuada fata po girare videusu pedopornograficusu po su tziru de pedofilusu de sa calle fadiat parte a pustis de s arrestu de cunningham sa professoressa cae du sustenit si fadet meri de su cumitau de difesa cae però non di donat s ocasione po accumpangiare sas sparkle motion a los angeles sa professoressa de literas in su fratempus benit licentziada ma prima de s indandare chistiona impare a donnie su iscolaru chi reputat mellus in sa classi e di iscrire in sa lavagna su nomene de cussu cae segundu issa est sa paraula prus bella de totu sa limba ingresa cellardoor enna de su magasinu a sa sorri de donnie elizabeth di benit communicada s amissione a s universidade de harvard e impare a su fradi decidit de fai festa tenendi contu cae sos pearentes non sunt in domu propriu me sa die de halloween in su tempus de sa festa arribat sa piccioca de donnie aribada po tenni cunfortu a pustis de ai agatadu sa domu sciusciada e sa mama sparessia gretchen narat a donnie sas timorias suas e d accabhant a fai s amori a s accabhu donnie tenit s impressione de no essi prus assolu e po unu momentu totas sas suas timorias parino isparessias ma a su arribu de su de santaine torrant ss sus visiones siguru de una noba premonizione si cunvincit cae sa fini de su mundu est arribada e pighendi s urtima citazione de s professoressa cummente a urtimu inditu currit cun sa picciona e sos amigus in sa domo de nannai morte credendi de accatai in su magasinu de cosa sua sa crae po salvare su mundu brintendi me su magasinu impare a gretchen aidi ad agatare sceti sos duoso malarionis cae d ianta donadu strobhu in su empus de su certu contra de issos arribat una macchina cae po no pinnigare nannai morte aidi a istreccare gretchen su meri de sa macchina bessit po bire sa situazione est frank cae benit bocciu de donnie scunvoltu de sa boccidura de sa piccioca cun unu corpu de pistola torrendi portare su corpu de gretchen donnie aidi a bire unu spantosu muntruaxiu de nues niedhas in su chelu de sa tzitade bistas de donnie cummente manfestatziones fisicas de sos whormwholes in su fratempus de s ala de s areo pigau de sa mama e sa sorri de donnie si staccat unu motori cae aidi ad accabhai impitzus de de sa domu sua boccendiddu in su letu cosa sua sa noti de su de santaine donnie darko est in realtade mortu in su mundu reali su de santaine de su ma tota sa gente ca aide passau sas dies tenit sa cunsapevolentzia inconscia de ai bividu cussas dies in su universu tangenti de su mesi de maju de su funt bessias boghes secundu sa calle doi siat sa possibilidade de unu sequel de su film su nomine possibili est s darko sa regia depit essere de chris fisher e sos traballos depint cummentzare su de maju importante meda po s andamentu e sas atmosferas de su film est sa colonna sonora aroru de pop e new wave de sos annos agatausu dunquas gruppus de importu meda cummente joy division tears for fears duran duran echo and the bunnyman e sa cover de su classicu de sos tears for fears mad world torrada a fai de su cantautori gary jules custas sunt sas cantzones de sos artistas s arrestu de sa colonna sonora est de generi ambient de sos tonos iscuros funt stetias fatas de michael andrews e donant supportu a sas scenas prus oniricas su jiaponi nihon o nippon esti una natzioni insulari de s asia orientali s agattara in s oceanu pacìfigu a hest de sa chìna korea y rusìa s allongara in su mari de okhotsk a norti fintzasa a su mari chinesi ardionali a sur is carateres que cumponinti s alfabétu de su jiaponi boliri narai literalmenti accantu nasciri su soli po custu su jiaponi esti cunnosciu cummenti bidda de su soli lebànti unu nomini que deribara da sa positzioni orientali de s istadu rispetu a sa china sa capirali o cirari principali esti tky si creeiri que su nomini donau in ocidenti fiara deribadu da unu dialetu de sa chìna ardionali cussu cali esti pronunzau jk bng su nomini uficiali esti nihon koku od nippon koku portugallu est una natzioni in s europa ocidentali sa capitali est lisbona lisbona lisboa oporto porto braga coimbra ebora evora faro funchal ponta delgada aveiro viseu leiria gaia matosinhos guarda covilha castelo branco figueira da foz amadora almada setubal queluz agualva cacem odivelas portimao guimaraes viana do castelo chaves tomar elvas angra horta tejo tagus douro duero guadiana minho mondego vouga tamega zezere sado pico estrela larouco peneda geres marao gardunha lousa caramulo coroa montesunho lisbona lisboa portela lis faro algarve fao oporto porto pedras rubras moreira maia opo madeira funchal santa cruz fnc ponta delgada sao miguel papa joao paulo ii pdl terceira lajes praia da vitoria angra ter horta faial hor porto santo vila baleira pxo bragana braganza alto tras os montes bgc viseu lobato dao lafoes beira alta vse vila real douro vrl cascais costa do estoril tires pcs su marchesi de pombal amadeo de sousa cardoso soares dos reis beatriz costa laura alves carmen miranda manoel de oliveira amalia rodrigues herminia silva tonicha dulce pontes paulo de carvalho jose cid paco bandeira ary dos santos carlos do carmo candida branca flor ababela linda de suza roberto leal jorge ferreira lena d agua marie myriam mariza micia vitor espadinha lenita gentil camoes pessoa miguel torga antonio nobre florbela espanca agustina bessa luis sophia de mello breyner andresen sa conservatoria de sas costeras de sa sardigna conservatoria delle coste della sardegna in italianu est un agentzia de sa regione autònoma de sardigna istituida cun sa lege regionale maju n sas finalidades istitutzionales de s agentzia sunt cuddas de salvaguardia tutela e valorizatzione de sos ecosistemas de sas costeras e de sa gestione integrada de sas àreas de particulare rilevantzia paesagìstica e ambientale de propriedade de sa regione o postas a disponimentu suo dae parte de sugetos pùblicos o privados sa conservatoria est istada creada comente agentzia autònoma pro mezus afrontare tematicas no pertocant a s ordinaria organizatzione de s aministratzione regionale sos òrganos suos sunt su comitadu iscièntificu su diretore esecutivu e su collegiu de sos revisores diretore esecutivu comitadu iscièntificu collegiu de sos revisores de sos contos sa conservatoria est articolada in d una diretzione generale e in duas diretziones de servìtziu incàrrigadas de sas atividades de istudiu gestione amministrativa de s atividade tècnica de pianificatzione e gestione patrimoniale a su reclutamentu de su personale si providit in sa prima fase de vida de s ente a traversu protzeduras de mobilidade interna rivoltas a sos dipendentes de s aministratzione e a pustis cun protzeduras pùblicas secundu sas modalidades istabilidas dae sa lege regionale e dae s istatutu de s agentzia sa conservatoria de sas costeras concepida dae su modellu inglesu de su national trust ma supra totu de cuddu frantzesu de su conservatoire du littoral at unu ruolu de completamentu de s atzione de defensa de sas areas de sas costeras cun sos istrumentos chi esistint de pianificatzione programmatzione e di regolamentatzione sa conservatoria acuisit sos territòrios prus fragiles e delicados a traversu donatziones ispontaneas o eccezionalmente pro mèdiu de acuistu deretu a pustis d àere afetuadu sos traballos de riprìstinu ambientale e naturalìsticu de sas aeras de sas costeras sa conservatoria las potet gestire in pròpriu o l afidare in gestione a àteros entes o agentzias regionales a sas comunas a sos àteras comunidades locales e a associatziones o cooperativas pro assegurare una correta gestione in prenu respetu de sas leges e de sas normas de referèntzia istabilidas sa conservatoria determinat comente depent èssere amministrados e gestidos sos territòrios in manera chi sa natura de cuddos logos siat mantènnida semper bella e rica comente in origine definit in fines sos usos in particulare agricolos e turisticos compatibiles cun custos obietivos paesàgios de sas costeras sardas sa maddalena image isola piana a primavera jpg sa maddalena image colonnecarloforte jpg sa maddalena image baunei pedra longa jpg pedra longa baunei image baunei pedra longa jpg pedra longa baunei image sardinien arbatax jpg arbatassa image lido di orrì jpg lidu de orrì tortuelie image cala sisine jpg cala sisine baunei su fueddu samsara de su sanscritu iscùrriri imparis indicat me is religionis de s india commenti s induismu su buddhismu e su giainismu su ciclu de vida moti e arrenàscida torradura a vida nau puru mancai impropriamenti ciclu de trasmigratzioni de is animas est meda botas rafigurau commenti un arroda in su sensu no literàriu podit indicai puru s oceanu de s esistèntzia sa vida in terra su mundu materiali ca est prenu de daori e de sunfrimentu i est innantis de totu privu de sustàntzia su mundu commenti nosu ddu bideus e innui bivveus no est atru ca unu mistérimentu una chimèra my aciufau in custa chimèra s omini est afrìgiu duncas de una genia de ignoràntzia metafisica avidy est a nai de una bisioni no adeguada de sa vida in terra e de cussa a pustis custa ignoràntzia condusit s omini a si movviri tratenendi ddu aici in su sasra in sa vida onnia indivìduu depit netzessariamenti fai sa esperièntzia sua po podiri acoa lompiri a sa liberadura definitiva mukti o moka su fueddu sanscritu bolit nai literalmenti strobeddadura ca est su fini de is religionis e de is filosofias de s india cun s ecetzioni de is iscollas materialistas ca repudiant custa dotrina su ciclu de is arrenàscidas e de is motus ca si ripetint est unu de is pagus concetus innui cuncordant casi totugantas is iscollas de s induismu su motori de custu ciclu est connotu in su karman atzioni in manera po nudda giusta is prus de is botas su fueddu benit iscritu karma sigundu sa dotrina de su karman calisisiat atzioni e calisisiat cosa chi bolit sa voluntadi generat commenti efetu s ammuntonamentu de karman chi andat cracullau in proportzioni a totu su chi at fatu s omini in s esistèntzia in su beni commenti in su mali custu cumportat chi candu morreus s elementu individuali siat custrintu a torrai a nasciri una atra bota in forma umana divina arimai vegetali o de su dimoniu puru in s esistèntzia noa s indivìduu si at a agatai in una conditzioni mellus o peus de sa de innantis a sigundu de sa cantidadi morali de su karman ammuntonau cumportendi si in manera giusta s indìviduu nou s at a guadangiai sa possibilidadi de scrufiri una arrenàscida prus bella in s ipòtesi cuntraria at a torrai a nasciri in una conditzioni peus su fini urtimu est su de estinghiri su propiu depidu karmicu fintzas a sodighiri su moka sa liberadura est a nai sa definitiva bessida de su sasra si abarrat duncas presoneris in su sasra po unu numeru indefiniu de botas fintzas a spaciai in manera cumpleta s ammuntonamentu karmicu propiu is arrugas mrga chi podint essiri sighias po lompiri a tali obietivu funt tres s arruga de su sacrifìtziu rituali karma mrga s arruga de sa connoscèntzia jna mrga e s arruga de sa deditzioni amorosa a unu deus bhakti mrga su moka est de costuma descritu commenti una genia de conditzioni indistinta est a nai unu istadu de innui no est possibili giai una definitzioni positiva innui no si provat prus ni prexu ni daori sa pati manna de is iscollas devotzionalis ca sighint sa currenti religiosa de sa bhakti identificat sa liberadura commenti su de s aciufai po sempri in sa perfeta e biada unioni cun su deus amau po su buddhismu de is nikaya est su ciclu de vida a su cali funt custrintus is esseris chi tenint sensibilidadi po curpa de sa conditzioni indisciprinada de sa menti insoru ammuntonendi karma negativu is esseris chi tenint sensibilidadi si cundannant a una arrenàscida noa de sunfrimentu in unu livellu inferiori de s esistèntzia es in su rennu arimai o de is ispìritus ammaniendi aici sa probabilidadi de essiri prus fatzilmenti vìtima de is emotzionis trumbulladoras e nci arruiri duncas in unu livellu prus in basciu ancòra de s esistèntzia puru s ammuntonamentu de kamma pli karma sanscritu positivu cumportat una arrenàscida in su ciclu mancai siat in conditzionis prus a favori e de su momentu chi est sa vida atotu ca fait sperimentai su sunfrimentu castia cuatru nobilis beridadis sa conditzioni prus bella est cussa de unu abbandonu de su samsra nibbna po is iscollas de su buddhismu mahayana no ddui est diferèntzia a intru de samsara e nirvana est in su rennu innui sa vida torrat a nasciri ca si realizat su nirvana tot e duus is mundus funt sbudius sunyata de calisisiat propriedadi inerenti sa realizatzioni de custa profunda beridadi potat a sa liberadura cumpleta bodhi aici nagarjuna indro montanelli fucecchio aprile milano luglio est stettiu unu giornalista scrittori e divulgatori storigu italianu ari traballau finzas a su po su corriere della sera e a pustis in su ari criau il giornale nuovo est aparrau a il giornale nuovo fintzas a su candu silvio berlusconi s editori finzas a su e frari de s editori nou paolo berlusconi ari dezidiu de fai politiga e ari domandau a il giornale nuovo de du sighi in politiga po cussu montanelli ari dezidiu de si n d andai e in su criaara un artru giornali la voce bessìu po un annu in edicola su nirva sanscritu trasliterau pali nibbna cinesi niepan giaponesi nehan let estintzioni est unu fueddu presenti in s induismu in su giainismu ma fundamentali meda est prus chi atru in su buddhismu in s induismu su nirva indicat s estinghidura de is disigius a susu de su mundu e sa realizatzioni de sa liberadura mukti o moksa de s illusioni maya in sa bhagavadgita benit definiu commenti brahmanirva sa studadura de su deu ego in su brahman me is upaniad ddi narant turiya de precisai est chi in s induismu su fueddu nirva no tenit sa propia difusioni e centralidadi ca tenit in su buddhismu custu fatu est gratzias a su usu mannu ca nd aiant fatu is iscollas fundadas de su buddha shakyamuni in su buddhismu su nirva est su fini urtimu de sa vida sistadu innui si scrufit sa liberadura de su daori duhkha sa dotrina de su nirva in su buddhismu is prus de is botas no benit definia cun fueddus positivus ma negativus de su momentu chi su nirva est prus inguddeni de su pentzamentu ratzionali e de su limbagiu no est possibili afirmai su chi est ma prus chi atru su chi no est nau custu tocat precisai ca sa dotrina de su nirva pigat significaus diversus a sigundu de s iscolla buddhista de su periodu istoricu e de su logu innui issa est stetia esposta su buddhismu creit in s arrènascida de onnia spècia si su karma de sa vida est negativu sa vida podit sighiri in su sunfrimentu si a su contrariu si at unu karma positivu sa vida sighit in s illusioni de su praxeri sigundu su buddhismo de is nikya sa fini de is sunfrimentus de is daoris e de is passionis bellas e mabas si podit sodighiri sceti cun su nirva su nirva est arranesciri a si liberai de is tres pecaus fundamentalis sa brama s odiu e s illusioni nirva no est su nudda issu descritu mai benit e chi ddu at realizau ddu indicat commenti una immensa inimmàginàbili e impassìbili cussèntzia i est sodighiu sceti de is arhat po su buddhismu mahyna su nirva de is iscollas de su buddhismo de is nikya e duncas cussu de is arhat est unu nirva inferiori ca no currispondit a s istadu de buddha prenamenti illuminàu sanscritu samyak sam buddha est unu nirva frimmu sans pratisthita nirvana a su cali su mahyna oponit su nirva no frimmu sans apratishtita nirvana cussus chi sodighint su nirva de is mahyna is buddhas prenamenti illuminàus e is aryabodhisattva no torrant a arruiri me is atividadis samsaricas sasra ma nimmancu in sa frimmesa de su nirva de is iscollas de su buddhismu de is nikya est a nai negant is passionis ma puru s imperturbabilidadi de su nirva frimmu custu assumancus fintzas a candu ddui funt esseris chi sunfrint de salvai po is iscollas mahyna madhyamika e cittamatra no ddui est nisciuna diferèntzia a intru de sasra e nirva e duncas no ddui est unu logu a foras de su costumau innui realizai sa beridadi urtima e su nirva atotu aici sigundu nagarjuna no ddui est sa prus pitica difèrentzia a intru de sasra e nirva ni sa prus pitica difèrentzia a intru de nirva e sasra madhyamakakarika xxv in su buddhismu su nirva est s umiadroxu urtimu de sa pratica propia de su dharma su nirva intendiu commenti agabbadura est espostu praticau e realizau de is praticantis de s eréntzia theravada e tali nirva benit realizau gratzias a sa realizatzioni de sa sbuidesa de su sei de sa persona mentris benit ignorada sa sbuidesa de su sei de is fenomenus su praticanti theravda praticat e realizat su nobili caminu de otu partis e is cuatru nobilis beridadis de su sunfrimentu de s origini sua de s agabbadura sua e de su caminu chi potat a s agabbadura sua e realizendi s ammancàntzia de su sei de sa persona sua in unu istadu de cumpleta suspidura gratzias a su de aì dominau sa pratica de su shamata e de su vipashyana in custa realizatzioni scrufit su nirva cun arrestu po arrestu in custa ocasioni s intendit ca esistit ancòra un arrestu giau de is cincu skanda agregaus cun sa morti s arhat scrufit sa liberadura de is cincu agregaus e bivvit in unu istadu no manciau o contaminau de nisciuna impuridadi depida a su karma o a is afrigimentus mentalis e sa natura de custu nirva est paxi commenti narat su cuartu de is cuatru sigillus de su buddhismu su nirva est paxi aquileia acuile o aquile in friulanu est unu comunu de abitantis de sa provìntzia de udine de origine romana fundada in su a c a sos confines a est de s italia inghiriada dae muros de difesa suta cesare augusto est diventada una de sas tzitades pius importantes de s imperu romanu comente capitale de sa regione augustea venetia et histria est istada residentzia de divescios imperadores attaccada boltas meda dae sos barbaros alarico e attila sos longobardos decadidi conchistada dae sos venetzianos in su sec xv su passada suta su sacru romanu imperu a longu est istada sede patriarcale restada sa cattedrale sec iv cun su campanile sec xii bellos mosaicos in su pavimentu e pinturas in affresco in sa cripta sec xii restat unu foro romanu cun pagas colunnas su museo archeologicu riccu de repertos de epoca romana sos kenze neke sunt unu grupu musicale de genere rock cantatu in sardu naschint in thiniscole in su su numene kenze neke chentza neghe est dedicatu a michele schirru anarchicu sardu chi aiat pessatu de bocchire a benito mussolini sos fondatores de su gruppu sunt enzo saporitu a sa boche e chitarra e sandro usai a sa bateria unn s azunta de toni carta in su a su bassu essit in cust annu kin sas armas o kin sas rosas demo autoprodottu cun luciano sezzi a su sassofonu comente ospite otto branos chi cumprendene americanos a balla ki bos bokene e kenze neke in su sandro usai partit militare e intrat guido forlano a sa bateria a sichire massimo circelli a sa chitarra solista e stefano ferrando bateria e boche chi at a picare su postu peri de guido forlano intrat in su gruppu massimo loriga chi at a sonare su sax e su sonete a buca su sonu de su gruppu picat forma in d unu genere chi variat trae su rock su punk s iska su reggae cunn tematicas sotziales chi vaeddan de sa sardigna e de sos problemas istoricos de s isola bases militares alcolismu droga chin collaboraziones chin sos tenores su tenore luisu ozzanu at a cantare sa maddalena aperende americanos in su su primu discu naralu de uve sese chi presentat branos de su primu demo torratos a arranzare e sonare in cust annu toni carta lassat su gruppu e nde picat su postu claudio roccia a su bassu chi at a sonare in su secundu discu de su gruppu doppiu boghes de pedra in uve enin utilizatos sos istrumentos de sa tradizione sarda sas launeddas sa trunfa su sonete in tournee in ziru in europa pro presentare su discu ispagna francia germania belgiu olanda svizzera sos kenze neke enin acumpannatos dae unu gruppu de ballu sardu e de cantu a tenore de thiniscole sonan in su discu e a pustis in cuncertu fintzas a su andrea pinna a su sax baritonu launeddas flauto traverso gianni cherchi a su sonete luciano sezzi a su sax contraltu in su essit liberos rispettatos uguales chi idet in istudiu sonare sa bateria giampaolo conchedda dal vivo su discu l at a sonare carlo sezzi custu discu tenet branos importantes comente sa matessi liberos de peppino mereu pantanu de su gruppu corsu cinqui sò entula e pratobello de su gruppu rubanu de orgosolo e peri black panther dedicata a su movimentu de liberazione de sos nieddos de america su est s annu de kenze neke discu antologicu de dech annos sonatu e cantatu paris chin lalli francesco di giacomo picchio e sigaro de sa banda bassotti max furian at a sonare sa bateria su discu torrat a proporrere branos istoricos comente zente americanos cantatos peri in frantzesu bascu e ispagnolu paris chin cover de sa banda bassotti barboni cantata dae lalli sa canthone zente l at a cantare in sardu de sos franti sa oke tua e francesco di giacomo chi cantat in sardu black panther picchio e sigaro de sa banda bassotti cantana in italianu kenze neke a pustis de kenze neke chimbe annos chenza sonare fintzas a sa detzisione de torrare paris pro unu cuncertu in su mese de austu de su in solarussa e sa registratzione de unu discu dvd live dae su titolu artziati entu cun tottus sos musicistas istoricos torra in su parcu renato soru nasciu in seddori su de austu de su est unu impresàriu e politicu sardu at fondadu sa tiscali fillu de egidio soru unu bidellu de s iscola de sa bidda e de gigetta spada mere de una buttega nascit e crescit in seddori si diplomada in su liceu classicu cun sa votatzione de e in su partit a milanu pro istudiare economia a sa universidade bocconi de milanu in su preferit a lassare is istudius pro su traballu e a pustis de ait traballadu accanta de sa sotziedade de intermediatzione finantziaria lazender partecipada a sa fundatzione de cbi merchant e si faidi anotai pro is calidades manageriales e in su soru guadangiada a milanu giai milionis de francus s annu ma dezidit su propriu de torrare in sardigna aundi ponit a postu sa buttega de sa mamma e s ammaniat cun ateros puntus de bendita ne is biddas de sa zona a pustis bendit totu sa cadena de supermercaus pro miliardus e costruiscit tzentrus cummertzialis dus fait cresciri pro pagu e dus torrat a bendiri a sa standa is città mercato a aristanis e terranoa funt un esempiu est su candu de casteddu arribat a praga e cun d unu investimentu de milionis ottenit dae nicola grauso sa lissentzia pro distribbuire video online in repubrica tzeca cun su nomine czech online chi diventat su primu internet provider de sa natzione e benit bendia in su a sa deutsche telekom torrat in sardigna e in su ghennàrgiu de su fait nasciri sa tiscali su nomini benti dae su villaggiu nuragicu tiscali e in s abrile de su propriu annu ottenit su permissu de s autoridade prbbica pro poder oberare in su mercatu telefonicu tiscali crescidi meda fintzas a essiri unu de is providers informaticus prus mannu de su mundu gratzias a sa connessioni a pretziu baratu e in su benit quotada in borsa sa sede esti a sa illetta in su at detzidiu de intrari in polìtiga cun d unu partidu suo progetto sardegna aintru de sa coalitzioni de tzentru manca ne is eletziones regionales de su e làmpadas bincit cun su botus e diventat presidente de sa regione sardigna su santandria at presentadu sas dimissiones pro aprentos cun sa magiorantzia sua etotu a propositu de urbanistica de is fascias de intru sardigna si candidat comente guvernadori pro is eletziones regionales de su e freàrgiu pigada botus ma bincit su candidau de su partidu de tzentru dereta ugo cappellacci cun su botus sa wycliffe bible translators est un organitzatzioni internatzionali paraecclesiastica posta in orlando florida c est po sa tradutziokni de sa bibbia in d onnia lingua de su mundu wycliffe est stettia criara in su de william cameron townsend ci funti seus in paisus wbt narara chi nun ci funti gruppus curtularis e linguas di aicci pitticus de nu arrinesci a das usai s organitzatzioni pigara su nomini de john wycliffe su primu chi ari traduitu sa bibbia in ingresu sil international nau inantis summer institute of linguistics fiara partiu cumenti una sessioni estiva de formatzioni po is missionarius in arkansas in su unu gruppu de sostegnu jaars nau inantis jungle aviation and radio service donara su trasportu e su servitziu tennigu po is missionarius sa wycliffe associates est un associatzioni de supportu chi acattara dinai the seed company est una noa generatzioni de sa familla de is organitzatzionis de sa wycliffe bible translators chi donara sostegnu a is traduittoris localis in is areas aundi s ambienti difficili complicara su traballu de sa tradutzioni sa sardigna est partzia istoricamente in sub regiones ca naschent in deretura in numenatzione e tirada dae is partes amministrativas giuditziàrias eletorales geogràficas de is rennos judicales is curatorias in s edade de mesu sa curadorìa fiat sa printzipale partidura aministrativa fiscale e giuditziaria de onnia giuigadu a su gubernu suo bi fiat unu curadore nomenadu de su giuighe intra de sa arèntzia sua o de famillias de majorales su curadore teniat sa facultade de nomenare sos majores unu pro onni bidda de sa curadoria sua chi imbetzes cumandaiat su corpus de guardias chi s ocupaiat de sa seguresa in sos campos e in sas chistiones chi pertocaiant sas biddas siat su majore de curadorìa siat su majore de bidda teniat unu cunsizu chi ddu susteniat in su gubernu sa corona segundu s istoricu francesco cesare casula sa tiràda de onnia curadorìa fiat tanti prus manna cantu prus prus pagus fiant is abitantes suos cun sa fine de sos giuigados a pustis de su su sistema de sas curadorìas beniant abandonadu in logu de cussu feudale ma manna parte de sas regiones chi ispartzint s isula in die de oe ndi mantennent sos nomenes isceti su corpus de guardias at sighidu a bivere in sas cumpanzias barracellares chi ancora s agatant sos malos cantores funt unu gruppu rap nasciu a pustis de su scappiamentu de sa razza su gruppu nascidi in su dae duos rappers cantadores sulcitanos quilo e micho p ca impreant su sardu campidanesu accumpangiau dae s italianu su primu discu bessidi in su est s album un gran raap sardo aundi si podet agattare sa collaboratzioni cun caparezza nella stessa casa sighidi unu album nou in su musica sarda e custa borta si notada sa partecipatzioni de sas balentes in peppucciu e de is stranos elementos in peccados e peccadores sas tematicas funt a bortas impegnadas a livellu sotziale ma fintzas prenas de sarcasmu e ironia oschiri in cadduresu oscari est un idda de sa provìntzia de tàtari b abbitant pessonas oschiri est in su logudoro e confinat cun sa caddura est postu a m subra su livellu e su mare e si bi podet arrivvare passende pro sa ss chi cullegat terranoa a tatthari est attesu dae otthieri km dai terranoa dai tatthari e dae tempiu sa idda est raggiungibbile puru in trenu cun sa frimmada a s istazione de oschiri su lagu coghinas su rimboschimentu de su filigosu e sos montes de su limbara sunu esempios meravizzosos de natura salda in tottu su territoriu de sa iddaest possibile incuntrare animales meda comente sos fenicotteros sas calpas in su lagu polcrabos matzones chelvos e atteros in d onzi logu selvaggiu e chena urbanizzazione già dae sos tempos pius antigos su territoriu e oschiri est istadu impittadu caza caza dae sas populasciones dessu logu impoltantes testimonzos sunt sos sitos archeologicos ch umpare a su museo sempere tancadu dan s idea de su ch est sa idda e oschiri restos de su periodu preistoricu comente sos dolmen de monte ulia sas domus de janas e sas tumbas de sos gigantes a balanotti e una trintina e nuraghes mustrana s evvidente movimentu dess omine in su territoriu specialmente pro s isviluppu economicu de sas printzipales attividades economicas comente su pastorigare e s agricoltura meda interessante est sa presentzia de s antiga fortificazione romana de crastu chi faghiat dess area unu nodu de passazzu istrateggicu e meda importante pro sos cullegamentos de omines e cosas pro d onzi via fina pro sa costa su castrum connottu oe pro sos retzentes iscavos istedi attivu pro pagu immancu de mill annos diventende centru de controllu fina in su periodu bizantinu vi ix seculu no est cosa zelta ma a custu periodu podent fina risalire sas impoltantes e misteriosas isculturas rupestres de sant istevene tra sas testimonianzzas pius importantes dessu periodu de su basciu medioevu bi sunu sas chejas de nostra segnora e othi de santu midri de santu pedru e sa pius impoltante nostra segnora e crasta centru diocesanu fin a su retzentemente torrada sede e piscamu a laccanas de sas chejas crescheni atterettantas biddas chi cun su passare e su tempu sun istadas abbandonadas in favore de oschiri d onz annu in su mese e austu in oschiri b est sa sagra e sa panada un eventu gastronomicu pro custu tipicu produttu frommadu dae unu contenitore minore de isfoglia salida cun ass internu petta cunfettada sa pasta de farina salda e semola mantesa modde dae su laldu b enit predisposta in duos cerchos unu mannu e unu minore chi faghent de contenitore e de carralzu sos ingredientes faghen de sa panada unu piattu unicu de folte appoltu proteicu e inimitabile sas raighinas istoricas sunt probbabilmente ispagnolas ma oschiri antat sa pius antiga formula chi variat de olta in olta de bittella de anzone e o polcu e de ambidda in oschiri si produini puru casos licchittos e pro sos liccanzos sas seadas sas casadinas sas tiliccas e boh poeta chi sa idda e oschiri s antat comente unu fizzu est dominigu antonio migheli poeta osilesu ma chi hat vividu in bidda e semprere in oschiri hat fattu sa suas mezzus operas comente sa briga e sos santos custa poesia narrat de unu fattu realmente suzzessu in oschiri e cioè de sa ristrutturazione de sa cheja majore su centru e sa poesia est su fattu chi sos santos chi fint alloggiados intr a sa cheja sun istados ispostados in un attera cheja pius minore e duncas istaian tropp istrintos pro no si brigare sa mezzus cosa però pro si la godire est de la leggere direttamente poesia satirica in oschiri pessonaggios in sa cheja de santa rughe in oschiri di di non sai nienti niente mancu a bidea non sai di chissa brea ch intendu da tuttiganti ch ani briaddu li santi parò non soggu palchi in parte naro chi sì sentza tanta zirimonia però bi at creschimonia s unu l an fattu a chentu insumma chistu chimentu sentza nudda no è mai a venì la santidai a atti di vìolenza bastat si tenes passentzia e mi das attentzione t app a fagher sa rejone causa de custos dannos iscas como tantos annos una cheja chi tenian sos chi la guvemaian s abbizan chi fit filàda e timende chi nde falàda nde l ana ettad in terra como sun tottu in gherra cuddos ch isperàna elogiu sos santos fin chentz allogiu ue los accomodare pensein de faeddare sa povera santa rughe sa ch at dadu semper lughe in dar a tottu ajutoriu cretendelu provisoriu cust allogiu chi daìat chentza ider su ghi faghiat los at alloggiados tottu como sun in abbolottu ca non poden campare obbligados a istare che atzua in su caltinu fortzados sunu continu d istare a s atzumb atzumba già si l at posta sa rumba santa rughe gloriosa nachi est meda giuditziosa e faghet errores tantos a ch intrare tantos santos in una cheja minore pro cussu sun in furore nach istan semper a murrunzu e si sun dados a punzu a cantu so intendende e nachi an bidu fuende sa colza nostra segnora chi s est iscapada fora e giuttu si ch at a deu currende a domo e tomeu iscultza e iscabiddada su cale l at attoppada bidendela a mesu via it at signora maria ite ti aer iscura mezus in sa sepoltura de comente vivo como dae cando no appo domo so vivende in d unu fogu sos santos b an pagu logu e semper istan brighende colza mi fia dormende arrumbada a unu saccu a cando intendo s attaccu e a s attaccu sa oghe nende a inoghe a inoghe un oju mi nd an bogadu gridat un atteru puru sa briga fit a s iscuru so etza e de paga vista ma est giuanne battista su pesa confusione dae cando at cust anzone est pius santu importunu ca non cheret chi nisciunu mancu in buglia bi lu tochet l iscannet o che l imbrochet a pascher in calchi tanca o si lu prendat a s anca ma chi non fattat burdellu tet esser anzone bellu allevadu in terra amena però non balet sa pena de si brigare a s ispissu ehi sas gulpas a issu attere puru tes gulpare forsi ti des ammentare chi dae s annu passadu promissa m aias dadu chi endiazis unu saltu luego damus s appaltu tantu pro tantu ite nd amus dae cuddu chi lucramus fattat bene attentzione ispatzende su carvone e luego fraighende semper sezis comintzende e non comintzades mai colza so e in guai ma como faeddo jara e su chi naro in cara lu deves bene notare o pensades de fraigare o mi ch ando a palestina paraula de reina si mi che idides piusu puci como est un abusu già bos nde sezis beffende dogni die fraighende e non benit mai s ora cagliesi nostra segnora paraula de tomeu chi s est in gustu e deu comintzamus a beranu ma faeddet a pianu non ch appat calch importunu non lu naret cun nisciunu ch est sutzessu cust errore chi non l iscat su pretore ch est costadu atter e tantu no amonat calchi santu pro cunfusionajolu avvertat a custu solu se venisse domandando gli dica ch eran giocando accò sa cosa arrangiada ohi già m at consolada su chi mi nde la ettesit chi mi la faghiat noa già la fattesit sa proa su preiderastru bua gasi siat sa domo sua coment at fattu sa mia cagliesi tia maria chi tantu non nd at niente pensemus a su presente comintzende dae como vosté torresiche a domo a los attentzionare non si torren a brigare coment an fattu erinotte preghet calchi sacerdote a lis dare calch ojada istet allegra e cagliada comente li prego e bramo istasera già mi jamo su bruttu sagristianu ista a bider si manzanu bi torrat a catziare e si bi torrat andare nde faghet sa penetentzia bravu dali un avvertentzia bonassera bonassera non che fit mancu in carrela chi pedru seche non benit s usceri bi lu prevenit tomeu est abbetiadu pedru ch intrat annutzadu nende it oramala ch ada a ue as fattu s andada a campagna pagu attesu già lu tes aer intesu chi che fia catziende bravu tue divertende e mannu ses pro ispant e i sos santos intantu istropiados si sunu mai bi nde campet unu chi deo non b appo tortu e manc unu bind at mortu mortu no grassias a deu setzi e isculta a tomeu e isculta attentamente pro chi t istet pius in mente parlerò in italiano voi siete il sagristano ma non siete un buon sagrista perdete i santi di vista per cercare i caprioli non si devon lasciar soli specialmente i più piccoli giuro per i santi articoli che se lo tornate a fare ven avete a ricordare addio andate como ite cheres chi fatte animale tattaresu su sutzessu l as intesu giustu coment est costadu chie si b est impignadu como non benit mancante iscas chi a su mese intrante dan printzipiu a su frabbicu e tottu a cimentu arabbicu ted esser su fundamentu non frabbigheggianì a ventu chi mi sia lu frabbiggà sentz abé li quattrini pobari illusi mischini poltaddi da oggi a dumani si cuntentiani di la ch ani chi par eddi è fina troppu pro sa limba non ses toppu ancu la jutas brujada e i sa pedra carrada non la ides a muntone a bighin a s istradone ch ingrobrat finas sa via ah ed eiu mi gridia ch era a fa calchi vachili o pal mandra di guili o pal frabbigà un forru cagliadi conca e corru ch est finas dad a impresa e printzipian cun lestresa si non tenen calch isvariu di e cal è l impresariu non l ischis no pedru udrone e i s inzegneri est culone brabi tutt e dui boni cussì siani li paddroni chi ni l at isciubaraddi pobari tonti isfasciaddi chi vizz ingoddini intrei e tu di e cosa sei in chi t ani impiegaddu a comenti sei istaddu tantu tempu in aglientera un caporali di miniera sabbarà un mestieri deo so su chentineri giaeri in su magasinu a dispensare su inu a totta sa maestrantzia si no vinn è in abbundantzia già si catzani la seddi in cantina lu fideddi mire chinn isciddi in brea si fazi com in buttrea vidareddi chi aumentu d un carradeddu di zentu sinn at biddu la middai e sentza vindinni mai chi diaulu vendarà si vinn anda a cumparà eddu si mustra annutzaddu e rispondi arrabiaddu cagliadi limba isfrenada su bastante m as mancìadu e tue non as leadu pro tatza su labiolu pro sutzare non so solu già mi faghes cumpagnia basta terminadda sia abà cun pazi e amori si lu pobaru autori at fattu calchi mancantzia cumpattiddili l errantzia ch è tontu già lu sabeddi chi diaulu li vuleddi lu chi sa più non fazi s a calcunu non li piazi li dia calchi arrangiadda a tzent anni là terminadda riverilla bona jenti si cherides idere fotografias de idda chilcadelas in o in su situ de su comune o si cherides ischire cosas pius ispecificas e palticulares cuntattade s associazione onlus de promozione turistica in bidda chi si jamat su furrighesu siscravamentu indicat su ritu de sa depositzione de cristos dae sa rughe est una sagra rappresentatzione chi si faghet su sero a taldu de sa chenabura santa in medas crejas in sardigna su chi sighit si faghet ind una idda de su tataresu in sa creja printzipale sa chenabura a sas tres de sero si preparat una rughe manna posta rea in su presbiteriu e subra sa rughe unu crucifissu mannu e adattu po nd essere caladu custu crocifissu de solitu istat ind una creja secundaria sa rappresentatzione si riferidi a su chi narant sos vangelos cando gesu cristu est istadu depostu mortu dae sa rughe in custa rappresentatzione bi sunt duos personagios zuseppe d arimatea e nicodemu bestidos secundu una traditzione accanta a sa rughe b est una istatua de nostra signora de sos sete dolores bestida de nieddu s incomintzada cund una preiga de unu predi subra sa passione e morte de gesu cristu e a unu tzertu puntu su predi si rivolget a zuseppe e li dat s ordine de nde ogare dae subra sa conca de su crocifissu sa corona de ispinas custa benit calada e posta supra sa conca de nostra segnora pustis dat s ordine de nde ogare su jau de sa manu dresta pustis dat s ordine po su jau de sa manu manca e pustis ancora s ordine po su jau de sos pes sos jaos chi enint calados sunt presentados ogni olta a nostra segnora e postos in unu cestinu primmu de nde ogare sos jaos zuseppe e nicodemo ant fattu passare una fascia de tela suta sos bratzos de su crocifissu po nde lu poder calare cando l ant caladu lu presentant a nostra segnora a su populu e lu ponent in d una andìa portantina tando a de note cun tota sa zente presente omines e feminas cuffrades e cussorres pizzinnos e pizzinnas ecc partit sa processione peri sas istradas de sa idda in processione sos cuffrades giughent s andia cun su cristu mortu unu cuffrade giughet a palas una rughe bastante manna ateros giughent s istatua de nostra segnora de sos sette dolores si pregada e si cantada su coro sardu de sa idda ogn intantu cantada una cantu religiosu su miserere su stabat mater e ateros cantos adatos in sardu guasi a sa fine de sa processione si giughet s andia cun su cristos mortu in sa creja inue istat de solitu e si ponet a sos pes de s altare sa processione rientrat in creja dae inue est partida però una processione minore si faghet dae sos cuffrades e cussorres chi giughent nostra segnora in sa creja sua su vangelu est una paraula chi s incontrat in sos liberos de sa religione cristiana sa paraula dae su gregu significat bona noa buona notizia e custa bona noa est sa naschida de gesus cristu e i s insegnamentu chi at lassadu cando gesus cristu ha comintzadu a preigare sa sintesi fut su regnu de deus est vicinu cunvertidebos e creide a su vangelu sa paraula servidi a indicare puru battoro libereddos sos vangelos o evangelios inue si podet connoschere su chi gesus cristu ha fattu e su sou insegnamentu una traditzione meda antiga narat chi sos autores de ognunu de sos battoro libereddos sunt matteu marcu luca e giuanne matteu at iscritu printzipalmente po sos ebreos po mustrare chi gesus fut su messia chi isaele aisettaiat e chi sa profetzias si sunt cumpridas cun sa ennida de gesus cristu in custu vangelu si podet legere su discursu de sa muntagna e i cudda pagina benide beneitos de su babbu meu ca aiat famine a m azis dadu a mandigare e i su chi sighit matteu est unu de sos doighi discipulos de gesù cristu marcu no fut de sos doighi ma fut unu cristianu paret discipulu de paulu s apostolu at iscrittu su vangelu po sos paganos non ebreos est su pius cultzu de sos libereddos est su primu chi est istadu cumpostu meda de su materiale sou s agatat in sos vangelos de matteu e luca luca no fut de sos doighi discipulos de cristos at iscrittu unu vangelu riccu de parabulas raccontos che deviant illustrare s insegnamentu de cristos sa parabula de su samaritanu s atera de su fizu prodigu e ateras ancora luca est s autore de un ateru liberu sos attos de sos apostulos chi raccontat sos primos annos de sa vida de sa creja cristiana e in particulare fattos de sa vida de santu pedru e de sa vida de santu paulu s ateru vangelu est de santu giuanne unu de sos doighi custu vangelu tenet unu ateru modu de presentare a gesù cristu s ischema est divesciu dae sos ateros tres benetutti est una bidda de duamìgia personas est a batorchentos e ses metros subra su mare làcanat cun sos comunales de nule ortei oniferi oroteddi orane patada bono orune nùgoro vivent de pastorìtzia e b at meda mastros de muru carchi mastru ferreri e unu mallifìtziu famadu meda tancas e bìngias faghent unu territòriu mannu chi si estendet pro norantabattor chilòmetros cuadrados dae sos terrinos de mariane cun bono a contra de revorte cun nùgoro orune su logu prus chircadu e visitadu de benetutti est su anzu inue bi sunt sas termas romanas su monte a dae segus de benetutti est monte sisine su nuraghe prus famadu est s aspru benetutti est posta a trintasès chilòmetros dae nùgoro a batòrdighi dae ortei a tres dae nule sa bidda prus a curtzu a norantaduos chilòmetros dae tàtari e a trintabator dae otzieri sas crèsias de benetutti sunt noe su santu patronu de sa bidda est sant elene imperadora fit de sambenadu de custa idda frantiscu cocco ortu sindigu de casteddu in su sigundu mesus de s ottiqhentos e prus bortas parlamentari e ministru de su gubernu regiu in sos primos annos de su noighentos est istadu unu de sos prus agganidos anti fassistas in sos primos annos dei su regime de mussolini cando mancare ja ezzu no at esitadu a s opponnere a sos abusos e a sos malos usos mussolinianos bessude est una bidda de abitantes in sa provìntzia de tàtari in s antiga regione de su meilogu distat km dae su capoluogu s area e bessude fit abitada già dae sa preistoria comente si podet notare dae su nuraghe e santu tiadoru vicinu a sa tzitade sa tzitade est istada fundada in su xiii sèculu in su xviii sèculu sa peste at bocchidu bona parte de sa popolazione retzentemente sa bidda rischiat s ipubulamentu dae sos abitant e su ae sos de su in sa bidda bi sunt tres chejas santa rughe a s intrada e bessude santu martine in su puntu pius altu e sa tzitade e santu leonardu restaurada retzentemente fora e sa bidda bi sunt sa cheja de santa maria su nuraghe e santu tiadoru e sas domus de janas in sas paredes e sas domos bi sunt varios murales calicunos sunt istados pintados dae pagu e si distinghent ca sunt pius minudos e sos àteros bessude si podet dividere in duas partes su rione etzu e cussu nou giamadu sa sea dae sos bessudesos sas duas zonas sunt collegadas dae un istrada giamada poja sempre in cust istrada b est s antigu abbodorzu e unu rizzolu chi est siccu guasi totu s annu sìndigu sechi giuseppe numeru de tzentralinu e su comune e mail biddanoa monteleone est una bidda de abitantes in sa provincia de tathari a guasi m subra su mare posta in d una costa soliana dae inue si godint panoramas ispantosos subra s alighera porto conte tàtari fintzas a sos montes de gallura e dae un atera ala fintzas a sa serra de su màrghine totu su territoriu meda estesu est unu altipianu parte de su territoriu arrivat a mare sa marina po km est isviluppada sa pastoritzia arveghes baccas e caddos in territoriu de iddanoa s agatat su zassu archeologicu de nuraghe appiu cun unu villaggiu nuragicu bogadu a pizu dae pagos annos afacca a custu nuraghe una tumba de zigantes e un ateru nuraghe pius minore in territoriu de iddanoa s agatat sa necropoli de pottu codinu cun noe tumbas in una ant agatadu una istatuetta de una dea madre in pedra in territoriu de iddanoa su monte minerva massissu inue esistit una riserva naturalistica sempre in territoriu de iddanoa naschet su temo unu riu chi in ijerru carrada abba ma si sicada guasi in s istiu una diga at formadu unu lagu artificiale su lagu de monteleone rocca doria e chi evitat allagamentos a bosa e frunidi abba a biddas meda de su circondariu una istrada aberta dae pagos annos calat a mare a s ispiaggia de poglina in territoriu de iddanoa sa cultura in custos ùrtimos annos ada postu passos in custa idda su palatu e sa iscolas fut s iscola elementare imponente e fraigada in su como est usada comente logu inue faghent espositziones ispetzialmente de fotografia de autores italianos e istranieros sa domo manna est un àteru logu espositivu in d un ala b est unu museu etnograficu cun trastes e istelzu po faghere su pane po faghere su casu e po trabagliare sa lana cun su telalzu tapetos mantas fressadas ecc sa idda est imminorighende in unu seculu at perdidu abitantes meda biddanoesos sunu calados a s alighera in biddanoa esistit una banda musicale dae paritzos annos b est puru unu coro maschile chi cantat in sardu e s est esibidu in logos meda in sardigna a a fora e esistit puru unu coro de solu feminas po su cantu in sardu esistit puru unu gruppu folcloristicu bravu po sos ballos sardos sa idda est divisa in duas partes su centru istoricu cun domos in pedra de unu tzeltu valore ma domos meda como sunt boidas e in abbandonu e sa parte noa a nord e a sud de sa idda e una zona po attividades produdittivas in su centru istoricu bi sunt tres crejas santu neneldu sa parrocchiale in istile goticu aragonesu ma at tentu diversos interventos santa rughe de su e su rosariu puru de su in s una e in s atera altares de linna de unu tzeltu valore a km dae sa idda su santuariu de nostra segnora de interrios sa festa manna su de cabidanni affacca a sa creja unu fraigu mannu una olta colonia po pitzinnos in s istiu como a poi chi l ant acconza e mezorada logu de incontros po pitzinnos e giovanos in biddanoa est naschidu remundu piras poeta improvvisadore de sos pius mannos de sardigna ateros poetas improvvisadores naschidos in biddanoa bucianu nieddu salvatore mortello angelinu pedrete barore riu pàdria padria in italianu est una bidda de abitantes in sa provincia de tathari sa bidda e oe istat subra unu situ chi accasazzat sèmidas e insediamentos umànos de s època punica e fit identificadu cun gurulis vetus chi currispondet a sa gourulis palaia zitada dae su geografu grecu tolomeu in su territoriu e padria b istan sos restos de tres pontes romanos giamados ponte ettòri ponte ulumu e ponte enas e non lontanu dae custu ponte s incontrat un antiga miniera e argentu ghiamada salghertalzu in s antichidade sos abitantes han lassadu custu situ pro fondare gurulis nova sa cullieri e oe in sa rezone e su montiferru sa bidda e padrìa este documentada in s època giudicale e faghia parte e sa curatorìa e cabudabbas portu turre posthutòrra in tàtaresu porto torres in italianu est una bidda de abitantes in sa provincia de tathari sa bidda marina de portu turre est posta in s ala nord occidentale de sa costa sarda in s internu de su golfu de s asinara in unu logu istratègicu s ùnicu molu sardu collegadu a banda s itàlia cun francia e ispagna at unu territòriu de ètaros inue sas ìsulas de s asinara e piana rapresentant sa metade de custa mannària s asinara est finas parcu natzionale connotta meda ca incue s agataiat sa presone de seguresa màssima inue sunt colados famados delincuentes mafiosos e brigatistas parte manna de su territòriu duncas in custas ìsulas e su restu in sa prana de sa nurra unu territòriu ispogiadu cun pagos buscos belle che totu occupadu dae pàsculos e terrinos laurados unu territòriu duncas pranu o cun pagu montigros a banda carchi artura che monte alvaro m connòschidu ca s agatat una cava de calcare pagos frùmenes inue su prus de importu est su riu mannu chi acabbat a palas de su ponte romanu ma finas riu santu chi rapresentat làcana cun su territòriu de sa comuna de tàtari a occidente s agatat finas una paùle mutida de gennanu collocada intro a sa zona industriale su prus manna custa de totu sa sardigna cun km totu sa sa costa presentat morfologias diferentes arribande dae platamona unu litorale longu meda cun plajas mannas a rena fina chirru a sa bidda sa rena lassat su logu a roccas mannas piessignu de custa ala de sa costa fatas de tufu biancu cun falèsias mannas cun artàrias finas a m sa rocca a bias lassat su logu a carchi plaja inue sa prus famada est sena duda cussa de balai cun sas cresieddas suas e su mare trasparente ispantosu àteras plajas cussa de s iscoglilongu e sa renaredda e àteras prus minoreddas a settentrione duncas su territòriu est in s oru de su mare e a ovest sud e est a làcana cun sa nurra de tàtari de sa frecuentatziones de custu tempus no b at meda novas su chi est tzertu est chi custu locu est istadu reparu de sos navigantes fenìtzios e luego de cuddos pùnicos su chi s agatat pro cantu regrada s archeologia est pagu e si podet proare a faghere unu collegamentu chin s ìsula de asinara e melqart s ercules pro custas zente caliche cosa fiat agatada aneddos e cosas gasi e totu figurante su deus bes galu un istele in tufu e una cupa greca de su vi sec a c et àtera cosas comente resòrgias e isteddos in custu perìodu est incumintzada sa crèschida turritana de custu tempus est sa fundatzione de sa bidda sa fundatziones diat essere gràtzie a giulio cesare ottaviano cando fiat in sardigna o de marco lurio in su a c issos fundaiant una colònia romana chi est preguntada pro sa prima borta in sa naturalis historia de plinio su betzu custu nùmene est turris lybissonis de meda importu pro sa tzitade fiat su flumine mertzu connòschidu comente riu mannu oe isse fiat navigàbile pro meda chilòmetros a cussu tempus de poi pagu ant fraigadu su portu chi est collocadu in su matessi locu in ube est oe s atividade marinara de sa colònia est bene documentada da su cultu de iside chi a su tempus fiat sa chi proteghiat su marinajos issa beniat festizadora sas prima dies de martzu navigium ididis chin custa tzelebratzione issos apirant su tempus propitziatòriu pro sa pisca e sa navigatzione custu tempos colaiat su mese e sant andria sa fede in iside at testimoniatzas in beda istàtuas e monumentos comente s ara de bubastis de poi sa frabigatzione de su ponte romanu su prus mannu e antigu de s ìsula in su i sec sa tzitade fiat mertzu collegada chin sa prana de sa nurra turris lybissonis fiat si no cussa de prus importu se segunda tzitade collegada chin ostia portu de roma s ùnica bidda chin sa matessi importàntzia de turris fiat kalaris dae sa minieras de sa nurra nde pigaiant prata e ferru abbaidende sas termas sas domos chin mosàicos sos muros e galu si podet narrere chi sa tzitade fiat de beru de meda importàntzia puru pro roma tex esti su pru mannu fummettu italianu esti stettiu inventau de gianluigi bonelli patti scritta e aurelio galeppini patti disegnada custu dusu fumettistasa anti pottau ainnantisi su fumetu assolusu de su po medas annus immoi medas fumettistasa trabballanta po tex is prusu importantisi funti claudio nizzi fabio civitelli josè ortiz mauro boselli fernando fusco e attrusu tex willer esti su protagonista tenidi un edadi accanta de is coranta annus e de trabballu faidi su ranger cummenti unu politziottu de immoi esti coiau cun d una indiana navajo lilith chi è motta boccìa de criminalis e chi non c esti in sa serie regolari tenidi unu fillu de bint annusu kit willer chi d aggiudada in is avventuras suas tex esti meda nomenau po essi balenti e seguru candu faidi un impresa non peldidi mai e bincidi sempri non ci pentzada mai duas ottasa candu c esti de scudi esti de sa patti de is prus debilisi e medas ottasa s agattada a essi contrasa a i biancusu facciarbusu po difendi is natiusu de s america is indianusu tzerrianta tex achili de sa notti tex non esti mai assolu ma esti sempri accanta sua su goppai kit carson chi non esti su kit carson storicu esti pru becciu de tex accanta de is sessant annus e tenidi pilus e mustazzus biancusu is indianusu du tzerrianta pilusu de pratta funti meda ammigusu e funti meda nomenadasa in su fumettu is scenasa aundi tex e kit carson si sfuttinti si tex esti meda seguru de sei karson esti meda inseguru cummente tottu i becciusu un antru amigu de tex esti s indianu navajo tiger jack esti sempri cittiu esti meda bonu a sparai cun sa scuppetta e a arresisti a su dolori cummenti tottu is eroisi de is fummettusu tex non tenidi scetti amigusu ma finasa meda inimigusu su pru nomenau esti seguramenti mefisto unu maghiarxiu chi in is primas istoriasa fiada unu semplici brusceri poi prus ainanntisi unu para tibetanu d adi imparau a fai magiasa pru mannasa finasa a ndi essiri unu maghiarxiu meda potenti adi tentu meda scontrusu cun tex chi esti sempri arrennesciu a du binci in d un istoria tex d adi finasa mottu ma cun s aggiudu de sa sorri lily esti torrau biu sarrosàriu est una pregadoria devotzionale a caratere litanicu tìpica de su ritu latinu de sa crèsia catòlica dividia in chimbe postas o pàsias de avemmarias babbonnostros e glrias in dies de sa chida si meditana sos misterios de sa fide cristiana e chi s agatana in sos vangelos sos misterios de allegria su lunis e i su sapadu sos mistèrios de su dolore su martis e i sa chenabura sos misterios de sa lughe su joja misterios de sa gloria du mercuris e i sa dominiga a poi chi enidi presentadu su misteriu si incomintzada cun su babbu nostru sighini deghe ave maria si concruede cun su glòria a sa fine de sas chimbe postas de sa die si narada sa salve regina e de solitu si aggiunghene sas litanias lauretanas sa rughe in logudoresu ruche in nuoresu gruxi in campidanesu dae sa paraula latina crux crucis indicat unu istrumentu de tortura chi fut connotu in s antighidade beniant cundennados a morrere in rughe sos assassinos sos chi si funt machiados de delitos mannos sos avversarios politicos e ateros sa rughe fut formada dae unu palu verticale che beniat piantadu in terra e dae uni palu orizontale su cundennadu beniat appiccadu a sa rughe cun giaos postos in sas manos e in sos pes o ligadu a sa rughe subra una rughe est mortu gesus cristu cundennadu dae s autoridade romana pontiu pilatu e de s autoridade ebrea subra sa rughe narant sos vangelos pilatu at fatu ponnere un iscrita in latinu iesus nazarenus rex iudeorum i n r i sa rughe est su simbulu pius importante de sa religione cristiana ca ammentat sa morte de gesu cristu chi est mortu subra una rughe innotzente pro essere istadu fidele a sa missione sua chi li fut dada dae deus chi gesus giamaiat babbu meu sos cristianos catolicos incomintzana sa missa e guasi totu sas preghieras cun si sinnu de sa rughe tocchende sa fronte e nende in nomine de su babbu tocchende sas pettorras e nende de su fizu e tocchende sa punta de sa pala manca e dresta nende de s ispiritu santu in sas natziones cristianas sa rughe s agatat in totue subra sos campaniles subra sas crejas e intro sas crejas sos crocifissos e puru in sas domos in medas logos de s italia sas rughe s agatat in logos panoramicos montes ecc meda capolavoros de pintura ant comente sugetu gesu cristu in rughe pro es su crucifissu de cimabue de grunewald de guido reni ecc in architetura si faeddat de rughe latina su palu verticale est pius longu de su palu orizontale ed est sa pius comune e de rughe grega sos bratzos de sa rughe sunt uguales e tando una creja podet esser a pianta a rughe latina o a pianta a rughe grega sapocalisse est s ùltimu lìberu de sa bìbia cristiana una paràula grega chi cheret nàrrere rivelatzione s autore de custu lìberu narat issetotu su nòmene sou giuanne e narat chi in su momentu chi iscriet s agatat esiliadu in d una ìsula patmos a motivu de sa fide sua in gesus cristu in custu lìberu est meda presente su numeru sete si faeddat de sete lìteras po sete comunidades cristianas chie narat a giuanne a iscrìere est gesu cristu chi narat de se medas cosas chi est su primu e s ultimu chi fut mortu ma est torradu in vida su fizu de deus su santu su chi narat sa veridade gesus cristu est presentadu comente s anzone chi fut sacrificadu e est dignu de retzire potentzia richesa sabiduria e fortza sunt presentados pustis sete sizìglios chi gesu cristu isolvet ogni sizìgliu est ricu de imàgines difitziles a interpretare pustis bi sunt sete ànghelos chi si preparant a sonare sete trumbas a ogni sonu de trumba si verìficant fenòmenos terrìbiles in chelu e in terra chi no si devent leare a sa lìtera ma ant significados simbòlicos in su capìtulu si narat de unu sinnu mannu una femina bestida de sole cun sa luna suta sos pes e subra sa conca una corona de dòighi istellas sa femina est ràida e tichìrriat po su dolore de su partu cumparit un àteru sinnu unu dragu ruju mannu cun sete concas e chi cheret divorare su pitzinnu apena chi naschet ma sa femina si che fuit in su desertu in su capìtulu si faeddat de sete copas copas de s ira e deus sas copas sunt pienas de sos castigos chi sunt po babilònia custos castigos paret chi fetan riferimentu a sas sete piaes de egitu babilònia est presentada comente sa bagassa manna roma gerusalemme in su capìtulu benit presentada sa gerusalemme noa chi est sa tzitade santa chi calat dae su chelu parada che un isposa po s isposu sou sa pregadoria est una de sas praàticas comunas a totu sas religiones est su modu de se rivòlgere a deus o a nostra segnora o a sos santos dae parte de unu credente unu chi eppada una fide religiosa sos modos de pregare sunu varios po ringratziare po pedire agiudu po retzire una grascia custas podene essere preghieras personales individuales o bi sunu sas preghieras in cumone comunitarias in sa religione cristiana catolica sa preghiera pius manna est sa missa ateras preghieras nodidas a sos catolicos sunu s arrosàriu sa via crucis s adoratzione de su santu sacramentu sas novenas e in sardigna sos gosos in tempos pius vicinos sa preghiera de sas lodes o de sos pesperos puru po chi non est predi sant efis antiochia nora gennàrgiu est unu santu e martiri de sa crèsia catòlica apostolica romana est connotu me tota sa sardigna de sant efis esistit una passio o contu de sa vida e de su martìriu suu ki s agatat in acta sanctorum una arregorta de contos subra de sa vida de santos incumentzada in bèlgiu su da e j bollandus e atrus gesuitas esistint prus de volumines e benit sighia fintzas a oe is noas cun meda interrogativos parent custas efis fut orientali fortzis originàriu de efeso insandus in sa magna greghia oi in turchia fut unu militari a su tempus de s imperadori diocletzianu d c benit in itàlia innoi si cunvertit a sa fidi cristiana partit dae gaeta cun soldaus e a cabu de una flotta de navis e diretu a tarros in sardigna una tempesta manna at fatu fàghere naufràgiu a naves cun sas ateras est arribadu a tharros che fut su portu prus acanta a forum traiani fordongianus inui bi fut su cumandu po controllare su territòriu dae sos barbaricinos a poi efis calat a casteddu fortzis a raportu de sos superiores suos a casteddu si professat cristianu ananti a sos zuighes e benit mandadu a nora tando tzitade importante po su portu a nora si narat efis est istadu scabitzau sa passio paret ki siat stètia iscrita in su seculu xi in casteddu esistit una crèsia in stampaxe unu bixinau de casteddu dedicada a santu efis un atra in nora e atras in casteddu dae su donni annu si tzelebrat sa festa de santu efis oi est una cosa manna meda su de mayu si tenit una processioni cun sa stàtua de su santu ki essit dae sa crèsia de stampaxi a sa processioni b at zentoria meda bi sunu sos gruppos in costumu òminis fèminas pitzinnos pitzinnas de medas biddas de sardigna e cun carros tragaus dae sos boes e subra zente in costumene sas autoridades andant a cuaddu unu spetàculu mannu e trasmìtidu dae sa televisioni cun zente meda chi assistit sa processioni durat paritzas oras finsas a cando su santu essit fora e tzitade po andare a nora pagas dies a pustis torrat in forma privada a sa crèsia de stampaxe sa chida o xida in campidanesu est unu gruppu de dies o una divisiòne de unu gruppu prus mannu comente su mese o s annu sas dies de sa chida in sardu logudoresu sunt lunis martis mercuris joja chenabura sapadu dominiga in campidanesu sunt lunis martis merculis jovia cenabra sabadu dominigu est evidente chi tzertos nomenes derivant dae su latinu sa die de sa luna lunae dies sa die de marte martis dies sa die de mercuriu mercurii dies sa die de jove jovis dies chenabura cenabra podiri benni de su latinu coena pura sa cena sacra prima de su sabadu po is ebreus sabadu sapadu est de origine ebraica dae su fueddu ebraicu shabat e dominiga dominigu est de origine cristiana dies dominica sa die de su segnore santu lussurgiu in italianu san lussorio in logudoresu santu lussulzu est vividu a su tempu de diocletzianu dae sa passio ischimos chi fut unu apparator un ispecie de bandidore a servitziu de unu magistradu po trasmittere s ordine de si presentare a denantis de su magistradu cunvertidu a sa fide cristiana fut cundennadu a essere decolladu in forum traiani fordongianus sos pisanos ant giuttu relichias de santu lussulzu a pisa in toscana su santu est connoschidu comente san rossore est meda veneradu in sardigna in fordongianus santu lussurzu nuràminis ceraxus romana e in ateros logos in sas campagnas de romana esistit una grutta santuariu po sa festa bi accudit zente meda dae sa biddas affaca via crucis sa via de sa rughe po sos cristianos catolicos custa est un a pregadoria subra sa via dolorosa chi gesus cristu at fattu cando cun sa rughe in palas est pigadu cun dolore a su calvariu sa via crucis est formada dae episodios giamados istatziones subra sa via dolorosa de cristos in d ogni istatzione s ammentada un episodiu de sa passione de cristos dae cando est istadu cundennadu dae pontziu pilatu a morrere subra una rughe fintzas a cando l ana crucifissu est mortu e l ana sepultadu s agatana meda libereddos po faghere una via crucis e chi agiuana a meditare e a pregare in d ogni creja si podene biere so quadros po sa via crucis podene essere in brunzu in maiolica in terra cotta o in pintura su monte mentuadu medas boltas in sa bibbia e inue mosè ada retzidu dae deu sa duas taulas cun sos deghe cumandamentos est unu monte cun metros de altaria in sa penisola de su sinai bagnada dae su mar rosso dae su golfo de aqaba e dae su mediterraneo affacca a custu monte b est su monasteru de santa caderina in su desertu inserradu intro muros altos chi parede una fortezza betzu de seculos ancora abitadu dae monacos cristianos ortodossos in su monasteru s agatada una ricca biblioteca con volumenes antigos e una creja cun iconas bellas medas e antigas sa galilea est una regione de sa palestina antiga e de israele oe s agatada a nord de israele connoschida in sa bibbia spetzialmente in sos vangelos in galilea bi sunt sas tzitades de nazaret cafarnao e tiberiade b est unu lagu su lagu de galilea nadu puru mare de galilea a nord confinat cun su libanu e a est cun su fiumene giordanu a ovest cun su mare mediterraneu sa galilea tenet terrinos adattos a s agricoltura pianura di esdrelon a nazaret b est bividu gesù cristu e in galilea at incomintzadu sa sua missione de galilea funt sos apostulos sos primos discipulos de gesù cristu su marocu o marrocu est una natzione de s àfrica setentrionale in sa rezone de su magreb sa bidda prus importante est rabat tzitade chi tenet bividores s istadu tenet istèrrida de km o de km incluende su terrìtòriu pretèndidu de sahara otzidentale e contat unos milliones de bividores sas limbas chi se faheddant sunt s àrabu su bèrberu et su frantzese sas limbas ufitzales sunt s àrabu et su bèrberu solu sas costas sunt infùndidas dae su mare mediterraneu e de s istrintu de gibilterra in su norte dae s otzèanu atlànticu in totu su tretu de ovest mentras ca sas làcanas de terra sunt cun s algeria a est e a sud est cun sa mauritània sud contende chi su marrocu pretendet soberania subra su sahara otzidentale francas sas exclaves ispagnolas de ceuta melilla e sa penìsula de pen de vélez de la gomera a norte su clima est mediterraneu in sas costas montanu in sos montes de s atlante et deserticu in su sahara est una monarchia et su rei si narat mohamed vi su lumene deribat dae sa tzitade de marrakech chi in sa limba berbera est terra de deus su marrocu fiat istadu colonia de sa frantza dae su a su divenende unu intra sas primas natziones chi si liberiant su credo est una formula chi tenet autoridade manna pro sa fide cristiana catolica sunt regoltas sas veridades pius importantes de sa fide comente sunt istadas definidas dae divescios concilios ecumenicos in sos seculos passados ispetzialmente in sos primos seculos de s istoria de sa creja catolica custa formula est connotta comente su credo dae sa prima paraula latina de s incomintzu sa tradutzione est in logudoresu criadore de su chelu e de sa terra de totu sas cosas visìbiles e invisìbiles creo un d unu solu segnore gesù cristu unicu fizu de deus nàschidu dae su babbu prima de totu sos seculos deus dae deus lughe dae lughe deus veru dae deus veru generadu non criadu de sa matessi sustantzia de su babbu po mediu de isse totus sas cosas sun istadas criadas po nois omines e po sa nostra salvesa est faladu dae su chelu e po obera de s ispiritu santu s est incarnadu in sas intragnas de sa virgine maria e s est fatu omine est istadu crucifissu po nois sutta pontziu pilatu est mortu e est istadu sepultadu tres dies a poi est resuscitadu segundu sas iscrituras est pigadu a su chelu e setzit a sa dresta de su babbu e de nou at a bènnere in sa groria po giudicare sos bios e i sos mortos e i su regnu sou no at a tenner fine creo in s ispiritu santu chi est segnore e dat sa vida e protzedit dae su babbu e dae su fizu cun su babbu e i su fizu est adoradu e glorificadu e at faeddadu po su mediu de sos profetas creo sa creja una santa catòlica e apostòlica professo unu solu battijimu po su perdonu de sos peccados aisetto sa risurretzione de sos mortos e i sa vida de su mundu chi at a bènnere amen su cristianesimu est una religiòne monoteista originada in su i seculu intzentrada in s impostu de gesùs cristu e lu riconnoschene comente su figiu de deus fattu omine in su cristianesimu unu ruolu importante ada appidu s apostolu simone pedru unu de sos doighi sos primos discipulos o apostolos gesus una die at nadu a simone chi a una domanda de gesus aiada rispostu tue ses su messia su fizu de su deus vivente tue ses pedru e subra custa pedra deo apo a costruire sa creja mia sas fortzas de s ifferru non l ana a binchere nè a la distruere a tie dao sas giaes de su regnu se sos chelos e su chi asa a ligare subra sa terra at a essere ligadu in sos chelos matteo gai gesus at dadu a pedru su compitu de essere capu de sa creja santu pedru est mortu martire a roma in sa persecutzione de nerone d c po sos cristianos catolicos su paba est su successore de s apostolu pedru su piscamu de roma e est su responsabile de sa creja universale su cristianesimu in sos seculos at connottu eresias sa negatzione de veridades importantes riveladas dogmas de sa fide cristiana es s arianesimu su monofisismu su pelagianesimu at connotu puru divisiones de sa creja ortodossa a poi de su scisma de su sa creja ortodossa est presente spetzialmente in s europa orientale de sas crejas protestantes in su luterana calvinista battista anglicana e chi sunu presentes spetzialmente in su nord europa e nord america su cristianesimu at tentu santos mannos sos padres de sa creja ambrogiu austinu zirominu ireneu atanasiu basile gregoriu de nazianzo gregoriu de nissa giuanne crisostomo e in sos seculos ateros santos antoni benedetto cirillo e metodio bernardo frantziscu de assisi tomasu de aquino pitzente de paoli frantziscu saveriu giuanne bosco e ateros tra sas feminas brigida de isvetzia caderina de siena chiara de assisi teresa d avila teresa de sa rughe edit stein morta in su campu de concentramentu de auschwitz madre teresa de calcutta e ateras meda cando gesùs cristu est naschidu sa palestina fudi sutta su dominiu de s imperu de roma gesus est naschidu essende imperadore ottavianu augustu e est mortu essende imperadore tiberiu gesus in ebraicu ieshuà deus salvada cristu dae su gregu cristòs unto chi est uguale a messia dae s ebraicu notitzias subra gesus s agatana in sos vangelos libros iscritos dae discipulos de gesus in su primu seculu de sa nostra era a s edade de annos gesus a comintzadu a preigare sa ennida de su regnu de deus invitende sos omines a nde faghere parte gesù cristu no ada lassadu iscritos s insegnamentu de gesus s agatada in sos vangelos libros iscrittos dae matteu marcu luca e giuanne gesus de nazaret est unu ebreu e ada condivisu sa fide religiosa de su populu ebreu ind unu deus unicu criadore e segnore de s istoria in sos ultimos tres annos de sa vida sua gesus a pagu a pagu ha fattu cumprendere chi aiada una missione chi deviada cumprire e chi li fudi istada affidada dae deus chi gesus giamaida su babbu meu invitada tzertos omines a lu sighire in d una vida de preigadore sos discipulos comente ogni bonu ebreu gesus su sapadu andaiada a sa sinagoga su logu inue sos ebreos s incontraiana pa legere sa bibbia e iscultare una ispiegatzione sos interventos de gesus po ispiegare sa legge de mosè medas boltas sunu istados motivu de cuntierras cun sos iscribas e sos fariseos autoridades religiosas de su populu ebreu motivu de cuntierra est cando sanada sos malaidos in die de sapadu e segundu sos fariseos custu fudi proibidu ma gesus rispondiada su sapadu est fattu po s omine no s omine po su sapadu marco gesus faeddaiada de deus servindesi de parabulas est a narrere contos chi si riferini a fattos de sa vida ordinaria po insegnamentos profundos subra deus e i sos omines s anzone isperdisciadu su fizu chi si ch est andadu dae domo su seminadore su fariseu e i su publicanu su samaritanu su posidu in su campu etc s insegnametu de gesus fut in sa linea de sa legge de mosè e de sa doctrina de sos profetas ebreos non fudi in linea cun s interpretatzione chi meda boltas nde daiana sas autoridades religiosas de s ebraismu scribas fariseos sadduceos e summos satzerdotes cun issos gesus s est iscontradu proponinde una dottrina spiritualmente profunda liberendela dae travisamentos che nde oscuraina s autenticu ispiritu gesus ada fattu cumprendere che fudi superiore puru a mosè e chi fudi s interprete autorizadu de sa legge de mosè e de sos prefetas ada atzetadu chi sos suos discipulos l eppana reconnottu comente su messia chi su popoulu de israele aisettaiada matteu gesus attidi novidades po sa religione de israele cfr matteu sa parabula de su inu nou sa cuntierra cun sas autoridades religiosas ebreas las ispinghede a accusare gesus comente unu sobilladore denanti a su guvernadore romanu pontziu pilatu resessini a lu faghere cundennare a morte e prima benidi suttapostu a sa flagellatzione e a poi a sa crucifissione mortu in rughe gesus enidi sepultadu ma pegas dies a poi tres dies su sepulcru de gesus est agatadu boidu sa fide cristiana faeddada de gesus resuscitadu dae morte chi si mustrada a sos suos discipulos a gerusalemme biu faeddada puru de s ascensione de gesus a su chelu e chi como est biu probe a deus sos cristianos aisettan chi cristos torrede una segunda olta a sa fine de sos tempos comente zuighe de sos omines sa fide cristiana est resessida a penetrare in varios logos de s imperu romanu spetzialmente in sas categorias pius umiles de sa populatzione ma puru in sas classes istruidas e benestantes at devidu affrontare cuntierras cun s imperu romanu poite sos cristianos rifiutaiana de venerare sos deos paganos e s imperadore comente si pretendiada sutta pena de morte meda sunt istados bocchidos in sas persecutziones contra sos cristianos pabas piscamos predis diaconos e cristianos simplitzes omines e feminas sa creja o sa comunidade de sos chi creene in gesu cristu est una realtde importante de su cristianesimu si intrada a nde faghere parte po su mediu de su battijimu retzidu dae minores o dae mannos ateros sacramentos accumpagnana sa vida de unu membru de sa creja importante po sa religione cristiana catolica est sa celebratzione de sa eucaristia o missa chi est su sacrificiu de cristos po sa salvascione de sos omines festas importantes de su cristianesimu sunu nadale pasca e tempos importantes avventu caresima pentecoste veridades importantes unidade de deus in tre personas babbu fizu ispiritu santu sa trinidade incarnatzione passione morte e risurretzione de gesù cristu sa santa missa est sa celebratzione eucarìstica impreada in sa crèsia catòlica sa crèsia ortodossa s anglicanèsimu e in su luteranèsimu su nòmene missa benit dae su latinu missa v in nomen de su babbu e de su fizu e de s ispìridu santu r amen v sa gràtzia de su segnore nostru gesu cristu s amore de deus e sa comunione de s ispìridu santu siat cun totu bois r e siat cun tegus puru v frades e sorres reconnoschemus sos peccados nostros pro esser dignos de celebrare sos santos mistèrios r cunfesso a deus onnipotente e a bois frades e sorres chi apo peccadu meda in pensamentos paràulas òberas e omissiones culpa mia culpa mia culpa manna mia e sùpplico a santa maria semper vìrgine a totu sos ànghelos e santos e a bois frades e sorres de pregare pro me a su segnore deus nostru v deus onnipotente tenzat piedade de nois perdonet sos peccados nostros e nos giutat a sa vida eterna r amen v glòria a deus in altu glòria in sos chelos e paghe in terra a totus deus bos istimat r nois ti laudamus ti beneighimus ti adoramus ti glorificamus ti torramus gràtzias pro sa glòria tua manna segnore deus re soberanu deus babbu nostru onnipotente segnore fizu unigènitu gesu cristu segnore deus anzone dae deus fizu de s eternu babbu tue chi nde leas sos peccados de su mundu tene piedade de nois tue chi nde leas sos peccados de su mundu asculta sa sùpplica nostra tue ch istas in glòria resuscitadu tene piedade de nois tue solu su santu tue solu segnore tue solu soberanu gesu cristu cun s ispìridu santu in sa glòria de deus eternu babbu amen v paràula de deus r torremus gràtzias a deus v su segnore siat cun bois r e siat cun tegus puru v dae su santu evangèliu segundu n r gloria a tie segnore v paràula de su segnore r làude a tie cristos v creo in unu solu deus r babbu onnipotente chi at fattu chelu e terra e totu sas cosas visìbiles e invisìbiles creo in unu solu segnore gesu cristu fizu de deus unigènitu nàschidu dae su babbu innantis de dogni tempus deus dae deus lughe dae lughe deus veru dae deus veru non creadu ma generadu de sa matessi sustàntzia de su babbu per mesu sou totu sas cosas sunt fattas pro more nostru e pro sa salvesa nostra dae sos chelos s est abbassadu fin a nois e s est incarnadu pro òpera de s ispìridu santu in sas intràgnas de sa vìrgine maria e s est fatu òmine postu in sa rughe pro nois guvernende pòntziu pilatu at patidu sa passione e est istadu sepultadu a sas tres dies est resuscitadu segundu sas iscrituras est altziadu a sos chelos ue istat a sa destra de su babbu e at a torrare bestidu de glòria a giudicare bios e mortos e de su regnu sou no b at a aer fine creo in s ispìridu santu segnore e donadore de vida isse protzedit dae su babbu e dae su fizu cun su babbu e cun su fizu umpare est adoradu e glorificadu e at faeddadu per mesu de sos profetas creo sa crèsia una santa cattòlica e apostòlica professo unu batìsimu ebbia a perdonu de sos peccados e isto in s isettu de sa resurretzione e de sa vida de su tempus benidore amen v beneittu ses tue segnore deus de s universu dae sa bonidade tua amus retzidu su pane chi t offerimus fruttu de sa terra e de su trabagliu nostru dae custu nos at a benner su pane chi nos dat sa vida r beneittu semper siat su deus segnore nostru v beneittu ses tue segnore deus de s universu dae sa bonidade tua amus retzidu su binu chi t offerimus fruttu de sa bide e de su trabagliu nostru dae custu at a benner pro nois bevida ispirituale r beneittu semper siat su deus segnore nostru v pregade frades e sorres pro chi su sacrifìtziu meu e bostru siat aggradéssidu a deus babbu nostru onnipotente r retzat su segnore custu sacrifìtziu dae manus tuas a laude e glòria de su nomen sou pro su bene nostru e de totu sa crèsia sua santa v su segnore siat cun bois r et siat cun tegus puru v a deus sos coros nostros r sos coros nostros a su segnore v torremus gràtzias a su segnore deus nostru r est cosa bona e giusta r santu santu santu su segnore deus de s universu chelos e terra bundant de sa glòria tua osanna in altu osanna in sos chelos beneittu chie benit in nomen de su segnore osanna in altu osanna in sos chelos v mannu est su mistèriu de sa fide nostra cun sa rughe e sa resurretzione tua salva nos salvadore de su mundu v ammentèndenos de sas paràulas de su salvadore e pesados a s iscola sua nos atrivimus a narrer r babbu nostru ch istas in sos chelos santificadu siat su nomen tou benzat a nois su regnu tou fatta siat sa voluntade tua comente in su chelu gai in sa terra su pane nostru de dogni die dona nos oe e perdona a nois sos peccados nostros comente nois perdonamus a sos inimigos nostros e no nos lasses rùere in tentatzione ma lìbera nos dae male v lìbera nos ti pregamus segnore dae dogni male cuntzedi paghe in vida nostra e si nos agiuat sa miserigòrdia tua amus a biver semper lìberos dae su peccadue seguros dae dogni timoria in s isettu de s isperàntzia santa chi torret su salvadore nostru gesu cristu r a tie su regnu s onnipotèntzia e sa glòria in eternu v segnore gesu cristu chi as naradu a sos apòstulos tuos bos lasso sa paghe bos do sa paghe mia no abbàides a sos peccados nostros ma a sa fide de sa crèsia tua e dali paghe e unidade segundu sa voluntade tua v tue chi vives e regnas como e pro semper r amen v sa paghe de su segnore abarret cun bois r e abarret cun tegus puru v dàdebos sa paghe r anzone donadu dae deus chi nde leas sos peccados de su mundu tene piedade de nois anzone donadu dae deus chi nde leas sos peccados de su mundu tene piedade de nois anzone donadu dae deus chi nde leas sos peccados de su mundu donanos sa paghe v custu est s anzone chi deus nos at donadu isse nde leat sos peccados de su mundu pretziados sos chi deus jamat a sa chena de su segnore r segnore non so dignu chi intres in domo mia ma nara una paràula ebbia e at a esser sana s anima mia v corpus de cristos r amin gèsus v su segnore siat cun bois r e siat cun tegus puru v bos beneigat su deus onnipotente babbu e fizu e ispìridu santu r amen v andade in paghe est sa missa r torremus gràtzias a deus sa tzitade de su vaticanu est unu istadu naschidu in su po su mediu de sos pattos lateranesos tra s italia e i su paba no faghet parte de sa comunidade europea est guvernadu dae sa creja catolica est s istadu pius minore chi esistit in su mundu pro tirada e populatzione como su vaticanu est sa sea de su paba su sucessore de s apostolu pedru su piscamu de roma e po cussu su capu de sa creja catolica in sa tzitade de su vaticanu b est sa basilica de santu pedru unu capolavoro de architettura cun sa cupola pius manna in muradura opera de michelanghelu buonarroti sa piatta de santu pedru est famosa po su colonnadu de bernini e ca dae unu balcone de s istudiu sou su paba faeddada e saludada a sos fideles chi bi acudini dae totu su mundu bi sunu sos museos vaticanos istraordinaria regolta de capolavoros de pintura scultura aratzos e de ateru dae s antighidade a oe in sos palatos de sa tzidade de su vaticanu s agatana salas monumentales cun operas de sos massimos pintores no si podede irmentigare sa cappella sistina costruida suta su paba sisto iv a sa fine de su e inue sunu pinturas de botticelli luca signorelli ghirlandaio perugino e ateros e s opera manna de michelanghelu chi b ada tribagliadu po deghe annos da ammentare su giudisciu universale dante alighieri naschidu in firenze su mortu in ravenna su s obera sua prus importante est sa comedia compositzione poetica in tres cantigos s ifferru su purgadoriu e su paradisu onzi cantigu cuntenet cantos in tertzinas dante immaginada unu viaggiu in s ultres tumba guidadu in s ifferru dae virgiliu poeta latinu in su purgatoriu dae beatrice e in su paradisu dae santu bernardu de chiaravalle in custu poema si tratat de personagios printzipalmente de firenze e tuscanos e in genere personaggios istoricos o de sa cronaca de su tempus ma s obera est puru unu trattadu de politiga de filosofia de teologia de astronomia de literadura sa limba est su fiorentinu chi poi de su xvi seculu diventat s italianu ca dante l ischiata chi sa vera religione itti su lafer de sa vida de plauto sciesu meda pagu fudi nasciu in su a c a sàrsina si fiiat trasferidu a roma e incumenzò a iscriri dopu sa segunda gherra punica a c y edi mottu in su a c su nomen maccus faidi pensai ca in sa piseddidade ia fattu s attori de attellanas innui su maccus viada unu de is personaggius printziparis su cognomen plautus invecis in sa limba de s umbria ollia nai cun is origas mannas o cun is peis mannus vudi aicci meda famosu ca agoa de sa motti sua ci venta cemmedias a nomini suu marco terenzio varrone annus dopu das adi istudiadas e adi fattu una classifica nd adi reconnottu seguramenti de issu ca no si scidi beni de chini sianta e falsas is commedias plautinas porint essi dividias in sesi gruppus socrate no s adi lassau nudda de iscrittu poitta creia ca sa beridadi deppiat essi ciccada in su dialegesthai discursu e no podia essi iscritta ca sinunca ia tentu unu valori dogmaticu tottu cussu chi sciesu de sa bida e de sa folosofia sua si danti nau printzipalmenti platone e senofonte chi funti istaus alunnus suus e aristotele nasciu in su a atene in grèghia fillu de sofronisco e de fenerete in su piseddidade ia istudiadu sa physiscun anassagora e agoa no appanadu de custu incumenzò a istudiai s omini commenti is sophisteis adi spendiu totu sa bida po sa filosofia i edi mottu po issa in su socrate fudi una de is prus importantis figuras de sa filosofia ca finzasa filosufus de su cummenti nietzsche e kierkegaard anti pigau ispuntu de issu socrate arribada in d unu momentu particolari po sa filosofia gréga sa presentzia de is sofistas communti issus socrate si cuncintrada in s omini e aintru de issu ciccada sa veridadi sa murta myrtus communis est una mata chi creschet areste e calchi borta ma non a s ispissu brincat sos duos metros de artesa est una mata cun sas fozas semper birdes e lùghidas e in beranu cumintzan a ispuntare tottus sos frores chi sun biancos e de colore rosa tando si intendet unu fragu bellu meda chi nde prenat tottu su logu in ue creschet sa murta faghet parte a prennu titulu de sa flora mediterranea cund unu frutu chi si tinghet a nieddu cando est bellu maduru e si podet collire finas a bennarzu in sardigna creschet in tottue a curtzu e attesu dae su mare francu in montes artos meda est una pranta chi istat menzus in terrinu friscu mancari chi timat meda su bentu malu chi a s ispissu la iscontzat subratottu si nde agattat meda a chirriu de su lagu omodeo e in ambasduas sas alas a costazu de su tirsu ponendechèlu in alcolo a de su frutu fattu buddire in abba e tuccaru nde faghen impitu meda sos sardos po fàghere unu licore caraterìsticu traditzionale is fortzas podinti cambiai sa velocidadi de unu corpu ci funti fortzas de contattu cummenti cussa de su ventu in d una vera o un omini chi spingiri una potta e cussas de attesu cummmenti cussa de una calamida o de su campu gravitatzionali de sa terra chi un corpu aparra frimmu oli nai ca sa summa de tottus is fortzas edi parili a zeru chi si movidi edi diversa de zeru is fortzas vunti vettoris po custu teninti una derettura unu versu e una intesidadi s unidadi de mesura edi su newton n unu n edi paris a sa fortza pesu cun sa cale sa terra attirada versu de issa unu curpu de massa g po tanti si calcolada moltiplichendi sa massa po sa fortza de gravidadi de sa terra edi sa fortza chi s opponnidi a su movimentu de unu corpu podid essi radenti tra dus pillus volventi candu unu corpu arrumbula inpitzus de un attru viscosu candu unu corpu si movidi in d unu correntile sa fortza de attritu co dipendidi de s area interessada edi sempre parallela a sa superfici de contattu e su versu edi s imbressi de i cussu de su movimentu s attrittu chi c edi tra dus corpus frimus edi s attrittu staticu candu unu si movidi edi dinamico s attrittu staticu edi sa forza minima chi servidi po fai movi unu corpu si calculada moltiplichendi sa fortza chi craccada po unu numuru variabili chi dipendidi de is materialis de is corpus santu antiogu de sulcis est de pònnere in su tempus cando sos bandalos unu populu germanicu cun genserico in su v seculu dae su nord europa s est mòvidu in chirca de terras est intradu in gallia e l at sutamissa pustis àteros populos germanicos che lo s ana ispintos in ispagna e in nord àfrica e l ant ocupada assumancu po annos sicomente fiant arianos e negaiant sa divinidade de cristo ant perseghidu a sos cristianos catolicos e meda los ana esiliados in còrsica in sitzilia e in sardigna paret tzertu chi santu antiogu fut de custos esiliados in sardigna e chi inoghe est mortu ma no martire comente narat una passio tardia de su xi xii seculu unu contu de su protzessu e de su martiriu in cue ant adatadu su contu de un àteru antiogu antiogu de sabaste martire antiogu est unu nòmene meda difùndiu in sardigna e puru su nòmene de un ìsula minore a sud ovest de sa sardigna sa figu morisca o figuindia o figu moru opuntia ficus indica est una matta de sa familia cactacee creschet ispontanea e si nd agatat meda in sardigna truncu pulposu cun sas palas inue creschent sas ispinas chi sunt sas fozas su frutu cando est maduru diventat guasi ruju e si podet mandigare creschet azzumai in tottu sa sardigna fiszas a alturas de metros dae su mare andada a cumprimentu a s agabàda de s istadiale a coa de su mese de capudanne e cominzu de su mese de sant aine innantis de l ingollere s accostumada a illimpiare sa figu morisca cun nd un iscova fatta de murdegu o de atteru linnamene chi si zappada pro che li ogare s ispina pro l ispuligare cun discanzu sa figu morisca es prupposa e ranulosa de semenes saboria e sustanziosa sos menzus sabores si podent intendere papandodda a manzanu daghi est galu frisca pro l ingollere si manizzat una canna in sa punta s isperrada e s illascada in chimbe limbas appustis pro fagher abbarrare apertas sas limbas si che istichidi un biculu de ortigu su lumene de custu atrezzu est cànnau santu antoni abadu de sa marina est una crèsia in su tzentru de casteddu su logu aundi surgit sa crèsia afaciada a sa costa arruga manno est su logu aundi surgiat s uspidali de sa citadi una strutura uspidali e guventu ki torràt a su o forsis in deretuara a su de xii sègulu s uspidali fiat arreju de s òrdini de is agostinianus ma de su benint arremprasaus de s òrdini de is spedalierus de santu juanni de deus in su s òrdini decidit de fabricai in logu de sa capella bea de s uspidali ki depiat torrai a su de xiii sègulu una crèsia noa e monumentali custa dda consacrat in su s obispu sellent cumenti testimonjat sa losa posta in s àtriu de sa crèsia in su s òrdini de is spedalierus si trasladat a s uspidali civili nou fabricau a pitzus de su progetu de gaetanu cima e is localis de s uspidali e de su guventu de sant antoni ddus bendint a privaus e sa crèsia monumentali de sant antoni dd onant a s arcicunfraria de sa madonna de tria ki dd iant istituia in su e ki teniat sa seu sua in s oradroxu a su costau de sa crèsia noa de santu agostini e ki imoi est bènniu a essi sa capella de s asilu de sa marina sa crèsia est acapiada a su curtu de sant antoni abadu ki in sardìnnia ddu tzerriant sant antoni e su fogu ca sa paristòria de sant antoni contat ki su santu iat furau su fogu a su dimòniu po dd arregalai a is òminis in sa pràtza a palas de sa crèsia pratza santu sepùlcru dònnia de gennarxu si fait sa beneditzioni de is animalis masedus sa crèsia est unu de is pagus monumentus sardus a essi fabricau cun d una concetzioni cumpletamenti baroca a foras su ki dda caraterizat fortementi est sa grandu cùpula surmontada de una lanterna eleganti ki acabat a cibudda unu pagu strecada custa grandu cùpula coberit totu sa fàbrica de sa crèsia impostada a pranta centrali s afaciada a s arruga est sinnalada sceti de su portali ki perou est arricu e de grandu cualidadi pràstiga su portali est postu intr e duas grandu parastas strombadas jai jai a aculli s abisitadori a intrus de sa crèsia custas parastas funt surmontadas de capitellus cumpòsitus ki arrejint una trabeatzioni ki portat a centru su stema de is spedalièrus de santu juanni de deus a pitzus de sa gurnisa nc est su niu ki a intrus nc est su santu titolari cun su fusti in manu e unu proceddeddu a is peis sant antoni abadu est su protetori de is animalis masedus custu niu est contornau de ghirlandas e bòculus de grandu efetu pràstigu prima de intrai in s àula de sa crèsia nc est unu atrixeddu aundi eus nau prima ki nc est una losa aundi nc est scritu s annu de cunsacradura de su tempru cumenti s intrat in s àula s efetu est spantosu ca s abisitadori s agatat diretamenti a suta de sa grandu cùpula ki coberit totu sa crèsia cumenti eus nau custa est una de is pagus crèsia barocas a pranta centralis in sardìnnia custu poita sa crèsia dd ant fabricada ex novo cun d una concezioni baroca sketa sa primu fàbrica de i custu tipu in sardìnnia fut sa grandu capella de sa piedadi inseria a intrus in sa crèsia de su santu sepùlcru ki est justu a palas de sa crèsia e santu antoni su barocu in sardìnnia dd intrant cun sa grandu acalasadura de sa seu de santa maria in casteddu e susu e de insaras jai jai totu is principalis crèsias sardas ddas acalasant cun su stili nou ma sa concetzioni spatziali abarrat cussa de su connotu est a nai sa concezioni a basìliga sceti pagu crèsias ddas fàbricant ex novo cun sa concetzioni de su barocu arromanu cumenti a puntu santu antoni e santu miali in casteddu in is biddas su costumu fiat de acalasai sceti de s arrestu is crèsias noas ki fabricànt fiant po sa mayoria sceti oradroxus o cresieddas e duncas no meresciànt de essi fabricadas cun grandu formas sceti fatu fatu si podit agatai una fàbrica arrara de i custu tipu atesu de is grandus centrus de arradiatzioni curturali cumenti sa crèsia tropu bellixedda de nostra sennora de loreto in mamoyada sa strutura de sa crèsia de sant antoni est a pranta a otàgonu unu pagu allonghiau in diretzioni de s assi intrada presbitèriu e in dònnia lau s oberint a arrajera is grandus arcus tundus de is ses capellas ki funt delimitadas de parastas ladas de àngulu ki acabant cun capitellu corìntziu e ki arregint una trabeazioni arta e decorada de unu frisu dorau arricu meda totu sa componidura acentuat meda s andamentu verticali totu s àula est caraterizada de su colori birdi de s arrebussu ki a pitzus spìcant is doraduras de is capitellus e de is frisus fatus a stocu de sa trabeatzioni su grandu tzimborru de sa cùpula est scandiu de grandus arcus tundus aundi a centru s oberint grandus fentanas arretangularis ki illuxant su logu is tìtulas de sa cùpula funt delineadas de gurnisas doradas e de ghirlandas finsas a su custas fiant decoradas de is grandus afriscus pintaus in su de su pintori emilianu guglielmu bilancioni ma ki po problemas de infiltratzionis de umididadi ddus ant dèpius scrostai de i custus afriscus esistint ancora is botzetus in d unus cantu de arregotas privadas de sa citadi biri a pustis a pitzus de s àtriu de intrada est sistemau su balconi de sa cantoria aundi nc est s òrganu a duas tastieras fabricau de sa dita pistoyesa agati tronci comporau in su de s arcicunfraria de sa madonna de tria is capellas s oberint a s àula de sa crèsia cun grandus arcus tundus e funt cobertas de bòvida a carrada is artaris funt totus de màrmuri coloraus sa capella prus interessanti est sa de sa madonna d tria sa segundu a manca aundi a centru de s artari de màrmuri nc est sa grandu tela bitia de s òrdini de s tria ki fiat prima in s artari mannu de s oradroxu de sa madonna d tria ki ancora oi est a su costau de sa crèsia de santu agostini e ki fut lassau de sa cunfraria pighedi sa crèsia de santu antoni a seu sua s arcu de sa capella de s artari mannu tenit su matessi manniori de is atras perou s àula est meda prus profunda s artari est de màrmuris coloraus e decorau de tarsias e càrrigu de stocus e doraduras fitzas tropu càrrigu a centru de su niu est collocada sa stàtua de su santu e incastonau a intrus de s artari nc est un arrelikiàriu cun unus cantu de arrelìkias de su santu is botzetus de is afriscus de su pintori emilianu guglielmo bilancioni po is tìtulas de sa cùpula de sa crèsia esistint ancora e funt spratzinaus in d unas cantu de arregotas privadas de sa citadi custus afriscus ddus at comissionau s arcicunfraria de sa madonna d tria in su e acabaus de su pintori in su in su s afriscu sa morti de santu antoni arresurtat jai dannejau e a su pintori ddu tzerriant po dd arranjai s umididadi perou sighit a arruinai custus traballus finsas a candu in su antoni scano sinnalat sa necessidadi trista de fai scrostai is arrebussus africaus ki arriscànt de nci arrui a pitzus de sa genti is botzetus ki s agatant ancora perou s amostant sa grandu cualidadi ki depiant tenni custus afriscus sa cosa de prus grandu ecisu est s ambientatzioni de is scenas in d unu orienti mìtigu e evocativu su tostine est un arretaliu de s òrdine testudines o chelonia in sardigna esistet su tostoine de sicu de cm de mannària s habitat est afaca a mare mandigat birdura b est puru su tostoine de abba chi bivet in sos pojos in rios de abba currente non incuinada onzi tantu bessit dae s abba pro s iscaldire a su sole est prus minore de su de sicu e est fatzile biere sos minoreddos naschidos dae pagu esistent sos tostoines de mare su tostoine jughet subra una protetzione iscorza de ossu dura e suta una protetzione unu pagu prus modde ma dura issa puru podet retirare ancas e conca e gai est sizilladu e difesu dae sos inimigos su tostoine bivet a longu sos de sicu podent bivere in sos giardinos sos de abba in domo in d una baltza su tostoine est chentza dentes ma sa buca est a ata e segada su chi depet mandigare s ordine cumprendet unas treghentos ispetzias biventes unas cantus in perigulu de estintzione sutaòrdine paracryptodira estintu sutaòrdine cryptodira sutaòrdine pleurodira unu santuariu dedicadu a nostra segnora de baluvirde nostra sagnora de vaivelt in s aligaresu nostra signora di valverde in italianu s agatada a km dae s alighera in su nord ovest de sa sardigna sa creja est de su xvi seculu est a una navada cun tres cappellas dae un ala e dae s atera a denanti de sa creja unu porticadu s altare in marmaru riccu e imponente est de sa medade de su sas cappellas sunu riccas de quadros mannos e de calchi valore duos quadros sunu de pantaleo calvi e risalini a su s istatua de sa madonna est minore de cm sa cara est unu pagu niedda cun su fizu in bratzos s istatua est posta in d unu nicciu in s altare mazore subra in d un ateru nicciu un istatua de sa madonna de sa fritza ca tenede una fritza inn manu in sa creja medas ex votos chi devene passare in unu museu nostra segnora de baluvirde est sa patrona de sa diotzesi de s alighera e cun santu micheli patrona de sa tzitade est unu santuariu meda frecuentadu dae sos s aligaresos e dae zente de sas biddas de su circondariu ispetzialmente in su periodu de sos pellegrinagios dae sa prima domìniga a pustis de pasca fintzas a sa prima dominiga de làmpadas sos chiropteros sunt un òrdine de mamìferos tzerriadu de sòlitu alipedde mamìferu chi parede unu sorighe cun alas vivede in grutas o in domos betzas disabitadas neulas de custos animales si movene bolende in custos logos chena tzumbare in ostaculos giughede alas de pedde chi sunu puru farrancas chi servini po s appiccare a conca in giosso cando dromidi o est in letargu dromidi a de die e bolada a de note a catza de muschitas est unu ispantu comente resessada a de note a fàghere custu po su mèdiu de s eco chi issu produidi e chi servidi a s animale po evitare sos ostaculos o ischire de sa muschita chi issu est chirchende est un animale meda istudiadu po custas suas carateristicas torinu turin in piemontesu est una tzitade italiana cabu de logu de sa provìntzia de torinu e de sa regione piemonte est sa quarta tzittade de italia po bividores in pianura inue su po retzidi sa dora riparia est una de sas tzitades pius attivas in su campu de s editoria est sede de una de sas casas editrices pius prestigiosa chi est sa giulio einaudi editore fut unu centru de sa popolatzione gallica de sos taurinos est diventada colonia romana cun su nomene de augusta taurinorum in sos seculos est passadas sutta dominatziones divescias est istada puru unu ducadu longobardu e a s incomintzi de su seculu xiii est pasada sutta sos savoias pius a tardu sutta sos frantzasos e dae su est torrada sutta sos savoias dae su au est istada capitale de su regnu de italia in torino at incomintzadu sa fiat chi est istada sempre importante po s economia de sa tzitade e de su piemonte importante s universidade de torino sec xv in tzitade divescios palattos rinascimentales palatu reale palattu madama palattu carignano tzelebre sa mole antonelliana de s architettu alessandro antonelli in sa cattedale in d una cappella dae su si cunservat sa sindone ateras crejas sa consolata maria ausiliatrice la gran madre superga e ateras in torino b est la casa della divina provvidenza connotta puru comente su cottolengo torino est un importante nodu ferroviariu e istradale tra s italia e sa frantza su mangoni o mangone phoenicopterus frbringer est unu pilloni mannu de sa familia phoenicopteridae esistit fintzas su de colore ruju e in logudoresu si narat puru zente ruja in campidanesu genti arrubia sas pinnas sunt biancas cun d unu pagu de ruju tenet ancas longas e istriziles de colore rosa su tuju longu e curvu picculu mannu e curvu cun custu iscavat e sedattat su ludu de sos istagnos chirchende su e mandigare algas e cambareddus su corpu no est tantu mannu in sardinnia bibint in sos istagnos inue faghet puru su nidu su nidu est altu fraigadu cun su ludu e sa forma comente unu secchiu rovesciadu est puzone migratore curiosu però ca arrivat inoghe in s istiu e partit in beranu a diferentzia de àteros puzones in sardigna meda s inde bident in s istagniu de molentargius e in s istagniu de santa gilla affacca a casteddu su gabbianu larus argentatus de sa familia laridi est su gabbianu reale e si agatat in sardigna sas pumas sunt biancas a s ala e sutta sa conca est bianca in ijerru niedda in beranu sas alas sunt grigias est de cm de longaria difendet s ispatziu vitale po sa coppia puru si est minore vivet a trumas affacca a mare piscat a pizu de s abba como s agatat meda in tzitades vicinu a mare ispetzialmente si unu riu unidi sa tzitade a su mare faghet su nidu subra iscoglieras unu pagu isoladas o subra rocchittas solitarias faghet osos s ind agatant in campagnas e visitant sos muntonalzos discariche in chirca de cosas de mandigare su sòrighe o topi mus musculus linnaeus de sa familia murudi est unu mamìferu rotzigadore si tzerriarat puru topi comuni e topi domesticu po du differentziai de su topi selvaticu apodemos sylvaticus domesticu po ita esti associau a s òmine e a suus domu animaleddu de colore grigiu cun runcu appuntidu mustatzos e coa longa topis funti onnivurus sunt preda de sos puzones predatores de cussos chi catzanta a de note e de sos chi catzanta a de die su rapportu con s òmini est importanti po ita custa ìspetzias est considerada una pesti su topi est utilitzau po s istùdios sièntificos in tottus is traballadorios laboratorios de su mundu po ita sciemmus sa sua genetica meda beni e po ita est pitticcu e si accoppiara allestru sistrìa tyto alba de sa familia tytonidae est unu puzone notturnu cun pumas de colore biancu e cun unu pagu de marrone subra sas alas sa fache cumparidi tunda cun su picculu minore sas farrancas sunt robustas vivet in campagna ma s ind agatant puru in tzitzade est unu catzadore a de notte de animales minores puzones sorighes e ateros rotzigadores nocivos ada una vista ona a de notte e paret chi eppada orijas finas e i custu l agiudada in sa catza duncas est unu puzone utile ma s omine cun sos disbuscamentos e fraigos de domos e de istradas est imminorighende s abitat de custos puzones ed est provochende s iscumparsa issoro in sardigna custu puzone non godit de bona nomea sa perdija alectoris barbara de sa familia alectoridi est sa perdija sarda ca vivet in sardigna e in nord africa su nomene scintificu enit dae su gregu alectoris pudda est puru connotta comente pudda de mata su corpu est regoltu ancas robustas coa curtza sa pumas sunt pintirinadas e si cunfundent cun su terrinu o sas fozas siccas vivet in sos campos in mesu a sas matas mandigat semenes bermes insetos formigas faghet su nidu subra su terrinu cun paza e chiccajos faghede una vintina de osos chi benint ciocchidos dae sa femina appena naschidos sos puddighinos sunt in movimentu a dasegus de sa mama sa femina su masciu e i sos puddighinos formana una familia e bistana umpare sa perdija est unu puzone areste chircadu meda dae sos catzadores po sa petta bona e saporida sa famìlia de is columbus columbidae illiger est dividia in prus de spetzias subfamìlias e generes b est su columbu areste chi vivet in sas campagnas in sos buscos e mandigat semenes b est su columbu masedu chi vivet in tzitade s inde ident subra sas domos subra campaniles crejas turres s ind ident medas in sas piattas cando lis dana a mandigare faghet su nidu in totue sa femina faghet duos osos e los ciocchit su colore de sas pumas est variu iscuru colore e chijina biancu cun una istriscia bianca chi inghiriat totu su puzone alas nieddas e conca niedda su tuju de custos est colore e brunzu cun isfumaduras de irde pasca dae s ebraicu pesach passazu s in de faeddat meda in sa bibbia spetzialmente in sa bibbia ebraica o antigu testamentu sa paraula indicat su passazu de s anghelu de su segnore chi at colpadu sos fizos primogenitos de sos egitzianos e at risparmiadu sos ebreos sa tzelebratzione de custu eventu si aiat occhinde s anzone pascuale chi si mandigaiat cun pane azimu no lievitadu e irduras amaras sa pasca cheriat tzelebrare s essida su passazu de sos ebreos dae s isciaidudine se s egittu sa festa duraiat sete dies in sos vangelos si mustrat comente sa morte de gesu cristu fut in coincidentzia cun sa tzelebratzione de sa pasca ebraica insinuende goi chi gesus fut su veru anzone pascuale sacrificadu cun sa morte in rughe po liberare sos omines dae s isciaidudine de sa culpa e de su peccadu sa pasca ebraica fut una fregura una antitzipatzione de sa vera pasca chi fut cudda cumprida dae gesu cristu a s incomintzu sos cristianos chi funt ebreos tzelebraiant sa pasca issoro in sa matessi data de sa pasca ebraica pius a tardu cando puru sos paganos non ebreos ant aderidu a sa fide cristiana in otzidente si comintzat a tzelebrare sa pasca sa dominica a poi de su de nisan in sa die in cue si mentuaiat sa risurretzione de gesus dae morte ma medas crejas de s oriente ant continuadu a la tzelebrare in sa matessi data de sos ebreos custa situatzione est durada fintzas a su mesu de su ii seculu bi funt cuntierras subra sa data de sa pasca tra sos piscamos de roma est a narrere sos pabas e tzertos piscamos de s oriente paba vittore at reunidu sos piscamos de italia s annu po affrontare sa chistione e fut detzisu de tzelebrare sa pasca sa prima dominiga a poi de su pleniluniu de eranu custu no fut chena cuntierras sa die de sa tzelebratzione de sa pasca indicada dae paba vittore fut confrimmada dae su conciliu de nicea in su su puddu comunu gallus gallus domesticus o gallus sinae linnaeus tenet sa cogorosta ruja bastante manna isprones alas unu pagu longas cun pinnas subra sa coa longas e falcadas raspada chilchende ite mandigare mandigada semenes insetos e irdura carateristicu su chichirichì de su puddu sa pudda est sa fèmina de su puddu est pius minore de su puddu podet mancare de sa cogorosta o la tenede minore mancat de isprones est allevada po sos osos e po sa petta sa pudda ciocchidi sos osos po dies e cando naschent sos puddighinos sa pudda si leada cura de issos sa pudda mandigada semenes insetos irdura e erva sa petta de pudda est connota comente petta bianca sa jara de gèsturi tzerriada fintzas jara manna est un artipranu de sa sardigna tzentrale a mesu tra sarcidanu e marmilla de ettaros de tirada in territoriu de gèsturi genoni tuili e inue vivent trumas de caddos arestes unu territoriu de pasculos cun arvures e matas e pojos de abba pioana po deghe meses sos caddos vivent inie e po duos meses de s istiu benint trubados in pianura inue si faghet puru sa marcadura si faeddat de sos cadditos de sa giara ma oe no sunt gai minores unu tempus sos caddos beniant impreados po trabaglios come de mancu sarveghe ovis aries linnaeus est unu mamìferu ruminante de sa familia de is bovidae de genere ovis in sardigna bi nd at meda benit allevadu po su late sa lana e sa petza su late de arveghe benit trattadu po fàghere casu de mandigare o casu po ratare onnz annu sas arveghes benint tusas po sa lana est prejada sa petza de anzone demancu sa petza de s animale mannu però in sardigna si usat mandigare s arveghe buddida s arveghe mandigat erva pasculende in sas tancas est un animale masedu cun istintu gregariu si murghet po su latte etzetu cando allatat s antzone su pastore po sa notte recuit su masone de arveghes in su cuile s arveghe non tenet corros ma los tenet su masciu su beccu maneras de la tzerriare in sardigna sa novena est una pregadoria a deus a sa madonna o a unu santu po noe dies primmu de sa festa in sas dies de sa novena si podet partetzipare a sa missa unu predi podet preigare subra sa vida de su santu e invitare a imitare sas virtudes suas calchi novena appartenet a sa traditzione seculare de sa creja comente sa novena de nadale o sa novena de s ispiritu santu ateras novenas sunt ligadas a sa devotzione populare po unu santu o una santa o sa madonna in calchi logu in sas dies de sa novena si faghet unu pellegrinaggiu a pe a unu santuariu preghende e cantende in sas novenas e in sas festas po sa madonna o po unu santu si cantant sos gosos casu dae su latinu caseus est unu prodottu de su latte su casu lu faghet su pastore cun medodu traditzionale o in su casifitziu cun metodu industriale unu passazu est sa saladura e s istajonadura su casu si faghet cun latte acchinu latte eveghinu de arveghe de craba o de bufala su casu si podet consumare friscu o istajonadu b est puru su casu po rattare unu tipu de casu est sa mozzarella fatta cun latte de bufala in sardigna si produet casu friscu o casu chi si faghet istajonare in formas minores pischeddu o in formas mannas casu romanu unu sutaprodottu de su latte trabagliadu po su casu est su regottu bi sunt varios tipos de casu unu casu caretteristicu est su casizolu de latte de acca chi si lassat puru istajonare unu pagu su fiore sardu de latte de acca ateros tipos su casu giampagadu o casu marzu cun sos bermes de su casu su gorgonzola unu pagu piccante e chi si faghet in nord italia famadu est su parmigiano reggiano e i su grana padanu un ateru casu piccante est su provolone calchi tipu de casu si faghet affumare su istracchinu est una crema de casu e ateros meda calvariu est unu montiju affaca a gerusalemme inue beniana giustisciados sos cundennados a morte e inue gesu cristu est mortu subra una rughe est giamadu puru golgota dae s aramaicuglgalt logu de sa calavera como cussa altura s agatada intro a gerusalemme chi est creschida a inghiriu subra su calvariu b est sa basilica de su santu sepulcru fatta fraigare dae costantinu imperadore in mesania de sa navada b est su santu sepulcru de cristos rivestidu de marmaru biancu colunnas minores rezzene una cupula minore in sa creja varias cappellas e una appartenede a sos ortodossos un atera a sos coptos un atera a sos armenos un atera a sos catolicos sos benedettinos sunt un ordine monasticu fundadu dae santu beneittu naschidu a norcia in su tzentru de su monachesimu benedettinu est istada s abatzia de montecassino s ordine s est diffusu in italia e in europa cun medas cunventos inue sos amanuenses ana trascrittu sos testos de sas oberas antigas sa bibbia e i sos testos classicos ana creadu bibliotecas e iscolas sos benededittos ana isviluppadu s agricoltura bonifichende terrinos e difendinde sa popolatzione a su tempus de sas invasiones barbaricas ora et labora prega e trabaglia fudi su programma dadu dae santu beneittu sos benedettinos sunu ancora presentes cun divescios monasterios in varia natziones in sardigna b est unu monasteriu benedettinu a santu pedru de sorres affaca a borutta in su tataresu su battisteru est su logu o s edifitziu inue si retziat su battijimu dae su gregu baptisma unu battijimu fut praticadu dae giuanne battista comente narat su vangelu gesùs cristu at retzidu su battijimu de giuanne battista in su riu giordanu po su battijimu cristianu in sos primos tempos si usaiant sos rios inue b aiat aba o puru sas domos in tempos de persecutzione cando sas persecutziones sunt finidas e i sos cristianos ant tentu sa libertade de praticare sa religione ant fraigadu battisteros funi edifitzios de una tzerta mannaria de forma circolare o poligonale funt mannos ca su batijimu si daiada a sos adultos si daiada po immersione e in occasione de sa pasca in su battisteru b aiat una baltza vasca e bi funt iscalinas po calare in s aba inue si eniada immersos est su significadu de sa paraula baptisma e àteras iscalinas dae s àtera ala po nde essire dae s abba in sos muros internos bi funt pinturas o masaicos cun iscenas chi ammentaiana su battijimu e su significadu de su battijimu ancora oe si podet bidere su battisteru de firenze su de pisa e ateros sos battisteros funitaffaca a sa cattedrale est a narrere in tzitades sede de su piscamu como in sas crejas parrocchiales esistit su fonte battesimale chi podedt essere in una cappella o in su presbiteriu inue si retzit su batijimu per aspersione bettende unu pagu de aba subra sa conca cistercensos padres de una congregatzione benedettina su nomene derivada dae cistercium in latinu e dae citeaux in frantzesu logu inue fit istadu fundadu su monasteru s ordine aiat retzidu s approvatzione dae su paba in su in su si fit presentadu a su monasteriu bernardu de clairvaux chiaravalle cun cumpagnos e tre frades suos custu esempiu ada ispintu ateros giovanos a bintrare in sa congregatzione tantu chi fudi istadu netzessariu aberrere ateros monasterios unu dei custos fit cussu de clairvaux de su cale fudi s abade santu bernardu puru chi esserat giovanu s bernardu est istadu unu teologu e omine de preghiera est istadu unu cossizeri de pabas e beniada mandadu po ponnere paghe tra principes in briga o in gherra est istadu proclamadu duttore de sa creja doctor mellifluus po sa dottrina e po sas operas chi ada iscrittu s ordine est intradu in crisi a sa medade de a medade de su cund unu interventu de su paba alessandru vii chi ada convocadu a roma unu capitulu generale s ordine si est ripresu como sunu pagos sos monasteros de s ordine sunu esistidos monasteros cistercenses feminiles ma su conziliu de trento las ada fattas diventare monzas de clausura pinnetta dae pinna reparu costrutzione in pedra a siccu a pianta tunda in tempos passados impittada dae pastores e massaios siguramente de origine antiga meda dae su tempu de sos nuraghes in sa pinnetta su pastore teniada reparu bi drommiada subra una istoja bi faghiada su fogu e trabagliaiada su latte po su casu e bi funi istelzos labia labiolos buales a su muru bi fudi sa cannitta po su casu calchi roccu piantadu in su muru po appiccare sa beltula e atera cosas bi fudi una banca ruza calchi banchittu de oltiju sa copeltura de sa pinnetta fudi cun cannas e rattos de arvure e no bi pioiada su pavimentu fudi guasi sempre de terra e calchi olta a impedradu como pinnettas s ind agatana pagas creja cun custa paraula chi derivada dae su gregu ekklsa e dae su latinu ecclesa si intendet indicare sa comunidade in su grecu classicu si intendiada sa comunidade tzivile in su nou testamentu si intendet sa comunidade de fide reunida po tzelebrare sos ritos religiosos o su cultu po iscultare sa paraula de sos profetas o de cristos chi beniat annuntziada a su populu cun custa paraula s intendet puru su fraigu inue sos cristianos si reuniant e si reunint in sos primos tempos sos cristianos no aiant crejas si reuniant in sas domos o in sas catacumbas in tempu de persecutzione a poi de s edittu de costantinu imperadore edittu de milanu chi daiat libertade a sa creja cristiana s est incomintzadu a fraigare crejas mannas e minores como presentamos una creja manna comente bi nd aiant in roma costantinopoli e in ateros logos a denanti de sa creja bi fut su vestibulu dae su vestibulu si intraiat in su chiostro e in su tzentru bi fut una funtana s intraiat in sacreja in sa navada ca fut allongada comente una nave sa navada podiat essere unica o divisa dae colunnas in fundu a sa navada bi fut presbiteriu su logu riservadu a sos preideros in su presbiteriu bi fut s altare e a dasegus de s altare su coro crejas meda funt pius semplitzes cun sa navada e i su presbiteriu sas formas de sas crejas ant variadu in sos seculos bi sunt istadas crejas in istile bizantinu romanicu goticu baroccu in tzeltas crejas b est su transetto sa gupula cappellas e s abside in fundu a forma de semicerchiu su romanicu sardu est un istiliu architetonicu chi s est iviluppadu in sardigna s architetura romanica in sardigna at appidu unu grande iviluppu dae sas origines e pro diversos seculos su romanicu sardu finas sende autonomu no est classificabile in d una immagine reconnoschibile difatis in sardigna su romanicu s est manifestadu cun resustos unicos ma in frommas diversas custu est devidu a su fatu chi in sa sardigna de sos juighes ogni juighe at fatu arrivire padres de diversos ordines monasticos dae varias regiones italianas e dae sa frantza pro custu fatu in sas architeturas de s epoca si poden notare influssos pisanos lombardos e provenzales e in pius istigas de su passazu de mastros chi enian dae s ispagna de cultura islamica fit membru de su aacm association for the advancement of creative musicians e est istadu unu de sos chi haian fundadu su gruppu de s art ensemble of chicago lester bowie in sardigna che fit bennidu tantas bortas in sos annos e e at sonadu in tathari in su cinema teatro verdi siat cun s art ensemble of chicago chi cun atteros musicistas comente antonello salis e in uttieri in su de candia prima chi l epperana arruinadu aiat collaboradu cun marcello melis in su discu free to dance naskidu in maryland bowie est istadu fattu mannu in sa tzittade de st louis in missouri a chimbe annos aiat comintzadu a istudiare sa trumba cun su babbu chi fit unu musicista professionista aiat sonadu cun musicistas de blues comente little milton e albert king e musicistas de rhythm and blues comente solomon burke joe tex e rufus thomas in su si fit trasferidu a chicago inue at tribagliadu comente musicista de sala de incisione e aiat incontradu muhal richard abrams e roscoe mitchell edd est diventadu unu membru de su aacm in su aiat fundadu s art ensemble of chicago umpare a mitchell e abrams e cun joseph jarman e malachi favors at vividu e tribagliadu in jamaica e in africa in su aiat formadu sa lester bowie s brass fantasy una orchestra de ottones cun s aggiunta de su percussionista don moye cun custu gruppu oltre a su reprtoriu jazzistigu aiat realizzadu covers de cantones populares famosas de cantantes comente whitney houston michael jackson marilyn manson e sas spice girls bowie fit unu musicista eclettigu chi usaiat diversas tecnicas leende dae sa traditzione de sa trumba jazz ma finas de su reggae e de su ska in pius tottu fit caratterizzadu dae su modu sou ironicu de sonare diffattis bowie aiat unu atteggiamentu avventurosu e umorale verso sa musica a differentzia presempiu de wynton marsalis chi aiat unu approcciu conservativu a sa traditzione de su jazz bowie est mortu in su de cancro a su fidigu bide vitis vinifera de sa familia vitacee arbustu rampicante linna debile e torta cun fozas largas e comente prammadas sos fiores sunt minores de colore biancu e birde sos fundos de sa ide in sardigna funt tentos bascios po su entu e po su calore como si piantana bides a perguladu chi benint puntelladas e i sa pianta est alta su frutu de sa ide est sa ua budrones de ua chi podet essere bianca o niedda po mandigare o po fagher binu binos famados de sardigna sunu cannonau vermentinu monica malvasia vernaccia muscadellu s italia est famada po sos binos de varias regiones ispetzialmente sicilia puglia toscana veneto piemonte operatzione importante po sa ide est sa pudadura sa binnenera si faghet in cabidanni unu tipu de ide est sa ide americana chi faghet sa ua fragola in su unu parassita sa fillossera at distrutu sa bides europeas chi sunu istadas innestadas in bidighinzos noos in atunzu sas fozas de ide diventant grogas e rujitas e poi nde ruene una cuffraria est unu assòtziu de fideles laicos de fide cattòliga chi si ponent umpare po faghere oberas de caridade e de servitziu po motivos religiosos sas cuffrarias funi meda numerosas in su seculu xiii e funi a s origine de atividades cristianas caritativas po sos poberos orfanos malaidos presoneris e po interrare sos mortos s origine est pius antiga ca s in de faeddada in dispozitziones dadas dae carlo magno boltas madas faghiana riferimentu a una creja fata fraigare dae sos cuffrades o ligados a issa oe puru esistint cuffrarias antigas comente sa cuffraria de sa misericordia naschida a firenze in su mediovo po assistentzia a sos malaidos e po sa sepultura de sos mortos oe però ana aggiornadu s atividade issoro cun sas ambulantzas continuana unu servitziu po malaidos e poberos ateras cuffrarias ana cunservadu su caratere religiosu e faghene unu servitziu in occasione de festas e de tzelebratziones religiosas sas processiones de sa chida santa e sunu ativos in sa sagra rappresentatzione de s iscravamentu sa processione de su corpus domini o ligadas a su santu patronu de sa cuffraria esistint puru cuffrarias de feminas figu ficus carica de sa familia moracee arvuree e fruttu s agatat sa figu areste crabufigu e sa figu cultivada in ortos chi produet fruttos chi si mandigant s arvure vivet a longu su truncu de s arvure est russu si s arvure est betza pagu altu e tendet a si dividere in diversos rattos sas fozas sunu largas sa linna non balet sos ramos si benint segados catzana unu latte su fruttu est gustosu e podedt essere de colore biancu o nieddu madurat in duas o tres boltas a segunnu de sa variedade a finis de lampadas coghet su crabione a finis de austu sa segunda incunza e si s annada est bona un atera incunza in santuaine si consumat frisca o cando est unu pagu sicca sa cariga de s una e de s atera s ind agatat in commerciu su fruttu est unu pagu modde cando est maduru cun d una corza issa puru modde su fruttu est impreadu puru po faghere marmellata in sardigna agatat su clima sou ideale pro s isviluppare in ue bi nd ada de divescias calidades de sas cales caliguna figu alba de mannale figu calaridana ruja figu niedda figu cana figu cariga figu buldasciotta figu mattalona figu pasatina figu milinzana figu buttada figu de tres vias etc su canada est un istadu chi òcupat sa parte a nord de s amèrica setentrionale e est delimitadu dae s oceanu atlantigu a est dae su pacificu a ovest e dae s oceanu artigu a nord a sud e a nord ovest alaska confinat cun sos istados unidos pustis de sa russia est su paese pius mannu de su mundu su canada est un istadu federale cumpostu de deghe provintzias e tres territòrios est una demogratzia parlamentare e una monarchia costitutzionale rezida dae sa reina elisabetta ii de su regnu unidu su canada at otènnidu s indipendèntzia dae su regnu unidu depustis de unu protzessu polìtigu chi fit comintzadu in su ed est istadu cumpridu in su sa capitale federale de s istadu est ottawa est una natzione multiculturale e bilìngue sas limbas ufitziales difatis sun s inglesu e su frantzesu però in canada pro su fatu de sa cumpositzione de sa populatzione chi cumprendet medas etnias si bi faeddan limbas meda su canada est una natzione industrializada e tecnologicamente avanzada s economia si fundat printzipalmente in sas risorsas naturales e su comèrciu in sa prus parte cara a sos istados unidos su canada at medas e complessas relatziones cun sos àteros istados de su mundu difatis faghet parte de su g sa nato s apec de su commonwealth of nations de francophonie e de sas natziones unidas su nòmene canada nde benit dae sa peràula de sos iroquesos de su riu st lawrence santu larentu kanata chi cheret nàrrere bidda o acampamentu in su sos indìgenos chi abitaian a curtzu de sa quebec city de oe aian usadu custa peràula cun s esploradore frantzesu jacques cartier pro indicare una bidda cartier dae tando in pustis at comintzadu a usare sa peràula canada pro indicare no solu sa bidda ma totu su logu dae su in sos lìberos e cartas geogràficas europeas an comintzadu a jamare sa regione cun su nòmene canada sa terra de su canada est istada abitada pro millènnios dae medas grupos de populatziones indìgenas depustis de su sun comintzadas sas esploratziones de sos europeos sa prima de giovanni caboto chi in su fit arrividu in canada forsis in nova scotia fit istada poi frequantada màssimu dae issos frantzesos chi aian comintzadu a si frimare in sa costa atlantiga in su depustis de una gherra durada sete annos sa frantza aiat tzèdidu casi totu sas colònias in amèrica in su cun s unione de tres de sas colonias inglesas de su nordamèrica e cun sa colònia frantzesa cun sa creatzione de sa confederatzione canadesa est istadu formadu unu domìniu federale de provìntzias su canada est un istadu federale istituidu comente e dominiu in su e dae su apartenente a su commonwealth sa natzione est divisa in provìntzias e territòrios casteddu de càlaris o a sa lestra casteddu in sardu cagliari in italianu cller in spanniolu antigu est unu comunu italianu cittadi cabu de s isula de sardinnia regioni autonoma de s italia tenit assumancu abitadoris intamis chi sa cittadi metropolitana sua chi abarcat is comunus de su masu assèmini cabuderra ceraxius sestu pauli cuartuciu quartu sant aleni e atrus comunus tenit prus de bividoris est sedi de s artzipìscamu de s arcidiòtzesi de casteddu puru cittadi antiga cund una storia longa casteddu at connottu unus cantu de civiltadis fiat sa cittadi cabu de su rennu de sardinnia de su a su candu s isula fiat piemontesa e torinu est bessia a cittadi cabu de su rènniu chi in su est bessiu a rennu de italia est su logu de s universidadi de casteddu de su e de s arcidiocesi de casteddu titulari de sa primatzia de sardinnia de su de cincu segulu a c sa cittadi est centru de sa cultura de s educatzioni de sa politica e de s arti de s isula connotta po is molimentus romanus po s acropoli de s edadi de mesu de sa cittadi barocca de sa cittadi moderna umbertina e art nouveau e atrus molimentus meda est puru su centru economicu e de s industria ca tenit unu portu de is prus de importu de su mediterraneu unu aeruportu accappiau cun medas cittadis italianas e europeas e sa de prus arta arrenda a intru de is cittadis italianas ca si podit cumparai cun cussa de cittadis comenti torinu vicentza e genua a sutta de is palatzius de sa cittadi moderna ddoi est unu sterrimentu continuu de biddas de annus de su neoliticu a is diis de oi nci funt calincunas domus de gianas addannadas meda de is cavas una necropoli cartaginesa unu anfiteatru romanu una basilica bizantina duas turris pisanas unu sistema de fortificatzionis chi iat fattu de sa cittadi su coru de su poderiu de s imperiu spanniolu asburgicu in sa parti de scurigadorgiu de su mari mediterraneu is arrendas suas de su logu funt sempiri stetius su portu suu amparau su moguru fortificau poderosu de monti castru su bixinau modernu de casteddu de susu su sali de is paulis suus e de sa parti de aintru de s isula su trigu de su planu de su campidanu e is mineras de bidda de cresia e logus acanta casteddu est una de is prus tzitadis antigas de sa sardinna e parit chi dd apant fundada is fenìtzius a giru de su sèculu viii a c in s oru de su stàinu de santa illa su nòmini fenìtziu fiat karal nòmini prurali ca giai de insaras fiat formada de unas cantu biddas is arromanus lòmpius in su a c dd ant fata seu de provìntzia e amanniada faendidda cresci a giru de sa pratza de su cramu fintzas a santu sadurru a foras de sa parte bìvia fiant is campusantus de tuvixeddu giai cartaginesu e bonàiri in su sèculu ii ap c dd ant fata colonia in edadi cristiana at tentu un obispu in edadi arromana puru su nòmini fiat prurali carales is bividoris depiant essi unus mancai a serru casteddu carales at sighiu a bivi asuta de vàndalus e gregus bizantinus sendi sempri sa seu de su guvernadori provintziali in su perou parit chi is arabus dd apant susciada e abruxada e insaras is bividoris ant lassau sa tzitadi arromana andendi in sa parti prus antiga e sigura in s oru de su stàinu infatis no s intendit prus de carales ma de santa ìgia santa gilla santa illa it santa cecilia in edadi juigali santa illa fiat sa cabitzali de su juigau arrennu de càlaris su nòmini de sa tzitadi antiga si fiat sarvau in su de su logu santa illa teniat unus bividoris una cinta de murus e una crèsia cadirali is arrastus faiat a ddus bìiri ancora in su sèculu xix aundi oi est sa centrali elètriga in su sa juixissa beneita benedetta de lacon iat permìtiu a unus cantus pisanus de fraigai unu casteddu aundi oi est su bixinau de casteddu de susu idea mala ca in is gherras intre pisa e gènua su juigau si iat essi alliau a sa segunda in su is pisanus e is àterus juigaus sardus alliaus suus sùsciant santa illa e nci spargint su sali is bividoris lassant is arruinas unus cantu andendi a domunoas e bidd e crèsia àterus a fundai biddanoa s apendìtziu de casteddu chi totu connosceus su casteddu is pisanus ddu narànt castel di castro di callari e de custu est bènniu su nòmini sardu de sa tzitadi casteddu is sardus no podiant bivi in su casteddu ma sceti in is apendìtzius stampaxi biddanoa marina e chi calincunu sardu dd agatànt aintru de is murus a portas serradas est a nai a su noti fiat acumpangiau a foras cund una spinta de sa turri de santu francau o de calincun atra in su is cadelanus ant cunchistau sa sardinnia pisana fundendi una tzitadi in su monti de bonàiri est a nai àiri bona ma passendi giai in su in casteddu boghendi is pisanus e intrendinci bividoris cadelanus sceti in is gherras intre aragona e arbarei casteddu dd ant assitiada is arbaresus prus bortas ma no dd ant mai pigada de su casteddu chi is cadelanus narànt càller est sa cabitzali de un arrennu uniu su regnum sardiniae et corsicae s urrei est su de aragoni apresentau de unu bisurrei o de unu guvernadori in prus innoi s acorrat su parlamentu is stamentus insaras ddoi depiant essi unus bividoris fintzas a sa gherra tzivili de su sa sardinnia est abarrada asuta de s aragona a in antis e de sa ispannia a pustis cun pagu noas ma importantis s universidadi sa cadirali pisana ma torrada a fai in stili barrocu sa festa de sant efis etz pigada de is austrianus in su e torrada a cunchistai de is spanniolus in su est assinnada cun totu sa sardinnia a su duca de savòia in su su primu guvernadori est stètiu su baroni de saint rémy su de su bastioni sempri abarrada cun is savòias oi est su capulogu de sa regioni sardinnia de sa arrepùbriga italiana giuanne caboto gaeta inghilterra est istadu unu navigadore e esploradore italianu aiat sighidu sas istigas de cristoforo colombo edd est famadu pruite at iscopertu su canada su de lampadas de su paret chi giovanni caboto sia naschidu in gaeta in su dae una familia de diplomatigos navigadores e mercantes in su poi chi gaeta est istada conchistada dae sos aragonesos giuanne cun sa familia si fin rifugiados in venezia bindighi annos appoi in su giuanne aiat ottennidu sa cittadinantzia dae su senadu de venezia s ispeditzione de giovanni caboto fit arrivada in nord america ma non s ischit bene in cale puntu fit approdadu in canada in varias secustantzias sun istadas propostos comente logos de arrivu dae sos istudiosos bonavista st john s in newfoundland cape breton island in nova scotia labrador e maine carmelitanos ordine monasticu de su xii seculu si narat ki unu tzertu bertoldo de calabria partetzipendi in dd una gruxiada in terra santa in ocasioni de una battalla iada fattu unu votu ki si fiat istada bittoriosa si cunvertiada a su cristianismu a pustis de sa battalla si fiat retirau apitzu de su monte carmelu in su nord ovest de sa palestina in cussu monti bi funt medas grutas e secundu una traditzioni in dd una iat biviu su profeta elia bertoldo cun pagus cumpajus iad costruiu barracas i a pustis unu monasteriu su papa onorio iii iada approvau unas arregulas severas meda su logu perou no fiat seguru dae is amenatzas de is saracenos tando sos monacos sunu ennidos in europa e ana fundadu diversos monasterios a motivu de cambiamentos in sa regula s ordine s est divisu tra monacos de s osservantzia e i sos conventuales una riforma importante l ada fatta santa teresa d avila cun santu giuanne de sa rughe in su sos chi ana aderidu a custa riforma si giamana carmelitanos iscultzos sia monasterios de omines che de feminas medas monasterios carmelitanos femininos sunu de clausura new orleans in frantzesu la nouvelle orléans est sa tzittade cun su portu pius mannu de sos istados unidos e sa pius manna de s istadu de sa louisiana new orleans est collocada in sa parte pius a sud de sa louisiana subra sa foce de su mississippi sa tzittade at leadu su numene dae filippu ii duca de orléans edd est una de sas pius antigas de sos istados unidos new orleans est connotta pro sa traditzione multiculturale e multilingue pro su manigu s architettura e sa musica in primis pro esse sa patria de su jazz e pro sa grande festa de carrasegare jamada mardi gras tito lucrezio caro est istadu unu de sos primos epicureos a iscriere in latinu de sa vida sua non si ana datos zertos ma solu calchi notiscia in litteras e cronacas su documentu pius vicina a s epoca sua est una littera de su d c de cicerone a su frade quintus inue su zelebre oradore iscriet chi est curende una editzione postuma de su de rerum natura su poema de lucrezio e affirma chi sos poemas de lucrezio sunu comente iscriet tue b at meda lampos de geniu e in pius dimostrada abilidade manna virgiliu in su segundu liberu de sas georgicas iscriet faeddende de lucreziu felice est chie at iscobertu sa causas de sas cosas e s at postu sutta sos pes tottu sas timòrias su fatalismu e su rumore impressionante de s inferru abbramidu ateras notiscias sunu presentes in su chronicon de santu zirominu iscrittu battoro seculos poi e e sa morte de su poete inue est iscrittu chi lucrezio fit naskidu in su a c e si fit mortu a s edade de annos paret chi fit naskidu in sa campania o in pompei o in ercolano su nomene paret chi derivede dae campus stellae inoghe est meda veneradu santu giagu apostolu una traditzione narat chi santu giagu est istadu in ispagna po bi preigare su vangelu e est sepultadu in compostela custa traditzione però presentat calchi difficultade santu giagu su mazore fut martirizzadu a gerusalemme in su comente raccontat su liberu de sos attos de sos apostulos cap santu paulu in sa littera a sos romanos in su narada chi at intentzione de andare in ispagna po annuntziare su vangelu senza mentuare santu giagu né de santu giagu faeddant autores antigos né sos concilios particulares chi si sunu tentos in ispagna sa traditzione incomintzat in su seculu ix probabilmente cando calchi relichia importante de satu giagu est arrivada in ispagna su re alfonsu su castu ada fattu fraigare una imponente santuariu in onore de santu giagu e inghiriu a su santuariu est naschida sa tzitade de sant iago de compostela chi fut una de sas metas pius importantes de pellegrinagios in su mediovo e a poi famadu el camino de sant iago chi dae su confine ispagnolu cun sa frantza giughiat a compostela sos pellegrinos chi arrivaiant da tota europa sos dominicanos sunu unu ordine religiosu fundadu dae santu dominigu de guzman in su e approvadu dae onoriu iii s iscopu printzipale fudi sa preicatzione de sa paraula de deus e po custu si giamana s ordine de sos preigadores santu dominigu aiat fattu esperientzia de cantu fudi diffusa e perigulosa po sa fide cristiana s eresia de sos albigesos in su sud de sa frantza po duos annos cun cuffarentzias e incontros cun sos capos albigesos ada difesu sa fide catolica cun resultados mannos ada reunidu unu gruppu de cumpanzos ca continuerant s opera ispetzialmente cun sa preigatzione de sa paraula de deus s ordine est crechidu subitu offrinde a sa creja unu servitziu importante ada dadu pabas a sa creja e meda piscamos funi dominicanos teologos mannos sant alberto magno e tommaso d aquino is tool funt unu grupu alternative metal nàschidu a los angeles in california s istile issoru est unu amisturu de heavy metal e neoprogressive e àteros de custu tipu etotu est po custa bariedade ca tenent tra is istimadores ascurtadores de onnia tipu de mùsica su lider de su grupu frontman pro is esibiduras e iscritore de is testus est su cantante maynard james keenan si faint abiri me su panorama alternative rock cun su primu album undertow de su in su mentris ca custu fiat tzerriau movimentu trash si faint balere comente alternative metal cun sa pubbricatzione de su segundu album issoru nima in su a fùria de traballare in isperimentatziones musicales arte bisuale evolutzione personale de is testos ca agatant s apice cun lateralus in su e days in su su grupu arrenexit a guadangiare criticas bonas e fama in totu su mundu is gesuitas funt un ordine religiosu catolicu fundadu dae ignatziu de loyola su nòmene ufitziale est compagnia de gesus ignatziu de loyola ispagnolu bascu in gioventude est istadu òmine de corte e de armas a annos at tentu unu cambiamentu profundu una cunversione religiosa at fatu un esperientzia de vida eremitica e de penitentzia e a poi est andadu a parigi a istudiare a sa sorbona famada universitade de su tempu inoghe resessit a conchistare cumpagnos chi cherene condividere unu progettu de vida sou andana a roma e otenint s approvatzione de s ordine nou cumpagnia de gesus dae su paba pàulu iii trìulas s ordine creschet in presse e a poi de pagos annos bi sunu gesuitas in divescios logos in europa e fora de europa aberini collegios po s istrutzione de sos giovanos una novidade est chi s iscola est gratis ma unu principe unu piscamu una tzitade devene approntare sos locales e frunire su mediu po vivere a sos insegnantes sos gesuitas ana tentu unu numeru mannu de missionarios de custos frantziscu saveriu in ìndia e giappone matteo ricci in tzina eusebio chini in mèssicu e califòrnia e àteros meda in ìndia giappone àfrica in amèrica in america meridionale ana avviadu una impresa manna nodida comente sas ridutziones de su paraguay durada annos ana regoltu in comunidades sos indigenos guaranì e ana isviluppadu sa vida sotziale economica e culturale de cussas popolatziones cfr the mission unu film subra sa vida in sas ridutziones regia roland joffé cast robert de niro jeremy irons e ateros musicas de e morricone su chi sos gesuitas faghiant at provocadu una forte oppositzione de ministros e guvernos illuministas de varios istados europeos ispetzialmente de portugallu e de ispagna custos ana fattu pressione subra su paba clemente xiv chi in su ada suppressu s ordine calchi cosa de sos gesuitas però est restada in vida in russia ca sa czarina caterina ii no ada atzetadu de si brivare de sos gesuitas chi funi in sos collegios po sa gioventude pio vii in su ada de nou recostituidu s ordine de sos gesuitas chi sunu torrados a sas atividades issoro sos gesuitas ant tentu òmines eminentes in varios campos teologicu filosoficu astronomicu zabid in arabu est unu tzitade de su yemen chi contat abitantes sa tzitade est una de sas pius antigas de su yemen edd est istada capitale dae su xiii a su xv seculu e in pius fit unu centru de riferimentu pro su mundu arabu e mussulmanu devidu pro sa mazore parte a sa famada universidade de zabid chi fit appuntu unu entru de educatzione islamica in dies de oe zabid est a banda dae sas areas de iviluppu intelletuale e economicu de su yemen contemporaneu de sa tzitade antiga si podet ancora ammirare sa moskea manna chi est su monumentu pius importante de sa tzitade avantzos de s universidade e sos avantzos de sas muraglias cun sas battor jannas zabid est istada declarada dae s unesco patrimoniu de s umanidade e dae su est istada inserida in s elencu de sos patrimonios de s umanidade in perigulu pàulu fresu belchidda de freàrgiu de su est unu sonadore de trumba e de flicornu sardu pàulu fresu at incumentzadu cun s istùdiu musicale a s edade de ùndighi annos sonende in sa banda musicale bernardo de muro de belchidda in ue at imparadu sos primos cuntzetos teòricos e tècnicos propedèuticos a su cunservatòriu a pustis de s àere tramudadadu a tàtari at frecuentadu su cunservatòriu luigi canepa e at iscobertu sa chi at a devènnere sa printzipale passione sua su jazz in su at incumentzadu cun sa faina professionale sua registrende pro sa rai in suta de sa ghia de bruno tommaso e partetzipende in su mentres a sos seminàrios de siena jazz a pustis at acabadu sos istùdios in su cunservatòriu giovanni da palestrina de casteddu diplomende si in trumba in su cun su maistru enzo morandini sighit cun sa faina dedichende si fintzas a progetos mistos de jazz mùsica ètnica world music mùsica cuntemporànea mùsica lèbia e mùsica antiga in sos annos at tentu sa possibilidade de collaborare inparis cun àteros cun alice farafina trilok gurtu michael nyman sos negramaro evan parker gunther schuller stadio e ornella vanoni dae su in sa comuna nadale sua de belchidda at propostu e ghiat su time in jazz unu fèstival annuale de mùsica jazz chi at achiridu in su tempus una taradura internatzionale in s àmbitu de su fèstival at fintzas publicadu artìculos retzensende libros e artistas paolo fresu est istadu diretore artìsticu de sos seminàrios jazz de nùgoro dae su a su e de su fèstival bergamo jazz dae su a su in su at fundadu s eticheta discogràfica tk music est istadu istrangiadu dae orgànicos mannos che a s orchestra manna italiana s orchestra natzionale de jazz frantzesu onj s orchestra de su ràdiu tedescu de amburgu ndr s italian instàbile orchestra s orchestra de s auditòrium parcu de sa mùsica pjmo s orchestra sinfònica de sa rai s orchestra de s arena de verona e i virtuosi italiani artista de primore at iscritu e est istadu su sugetu de publicatziones medas siat libros chi artìculos at fatu fintzas medas retzensiones de àteros artistas e una sèrie de vìdeos educativos in sardu cun sutatìtulos in italianu mutida da casa a casa e ammaniada in su perìodu de sa serradura in domo causada dae sa pandèmia de covid in ue at chistionadu de sa mùsica de medas artistas musicales siat de jazz siat de àteros gèneres unos cantos de cussos vìdeos los at publicados fintzas in sa pàgina ufitziale de facebook sua sa discografia intrea de pàulu fresu si podet agatare in su situ ufitziale suo su matzone o marxani o fraitzu vulpes vulpes est unu mamìferu de sa famìlia canidae non mannu meda a su màssimu cm orijias a punta runcu a punta colore rujitu pilu unu pagu longu coa longa pettalzu ma màndigat puru calchi frutu essidi a catzare a s iscurigada si podede bocchidi e mandigat puddas e àteros puzones s agatada in totue in europa e in sos àteros continentes b est su de su desertu e i su de su nie mentuada sa catza a su matzone cun canes de catza e fata dae cadderis in inghilterra in sardigna e in còrsica s agatat sa sutaispètzia vulpes vulpes ichnusae su baseball est unu isport chi si jogada cun d una mazza e una palla fra duas isquadras cumposta de noe elementos dognuna sos puntos si marcana ogni orta chi unu jogadore iscudet a sa palla cun sa mazza e faghet su giru tocchende sas battor bases postas in sos angulos de unu quadratu chi enit jamadu diamond diamante e torrada a sa base de partenzia home base sos jogadores de s isquadra chi battidi cun sa mazza iscudene a turnu contra a sa palla lanciada dae su pitcher su chi lanciat sa palla de s attera isquadra chi tentat in dogni modu de impedire a sos primos de marcare puntos eliminende sos battidores in tantos modos enrico mattei acqualagna de abrile bascapè de santuaine est istadu un imprendidore e dirigente pubblicu italianu daboi de sa segunda gherra mundiale fit istadu ingarrigadu dae su guvernu de immantellare s agip fundada in su dae su regime fascista mattei cunvintu chi pro poder aere una industria forte in italia fit nezessariu mannu de àere diponibilidade de energia autoprodotta invece de sighire su mandadu de su guvernu non solu de la liquidare ma aiat fattu de s agip sa soziedade subra sa cale aiat fundadu in su s eni ente nazionale idrocarburi mattei aiat finas dadu un ispinta forte a sas perforaziones pro agatare petroliu in sa pianura padana in pius aiat realizzadu una rete de gasdottos pro sa produtzione de energia dae su metano in campu internatzionale comente e presidente de s eni fit resessìdu a ottenne divescias cunzessiones petroliferas in su medio oriente finas ca issu aiat introdottu su prinzipiu chi sos paeses proprietarios de sos puttos devian rezire su de sos profittos pro s estrazione de su petroliu e un importante accordu cummerciale cun s unione sovietica comente partigianu aiat cumbattidu contra a su fascismu e fit vicinu a sa sinistra democristiana edd est istadu parlamentare dae su a su enrico mattei est mortu in d un incidente de aereo chi a sos resultos de su pare sia istadu de origine dolosa cane o cani in campidanesu canis familiaris de sa familia canidi est su cane domesticu chi vivet cun s omine dae sos tempos preistoricos mamiferu animale pettalzu ma mandigat guasi de totu nde esistint de ratzas divescias e sunu divescios po mannaria fromma po su pilu sas orijas sa conca sa coa esistit su cane de catza de guardia e chi calchi olta si devet tennere a sa cadena su cane pastore o de coile su cane de slitta su cane de cumpagnia meda presente in sas domos e sunu meda divescios cando sa femina anzada faghet divescios catteddos chi naschent nudos e e cun so ojos serrados de su cane si narat chi est s amigu de s omine ma boltas meda s omine abbandonat s amigu sou po cussu s agatant trumas de canes randagios chi sunt puru perigulosos po sas personas su cane appeddat unu diciu narat cane chi appeddat no mossigat lèpere lepus europaeus de sa familia leporidi su lepere comunu mamiferu longu unos cm orijas mannas ojos mannos cun pilos sensibiles in su runcu vibrisse pilu longu e soffitze de colore rujittu sas ancas dasegus sunu longas e robustas poite potat fuire cun saltios longos animale areste e vivet in campagna e mandigat erva e fenu est animale meda chircadu dae sos catzadores esistit su lepere de su nie chi vivet in sas zonas articas ma puru in altu in sas alpes e chi cambiat colore de su pilu longu e soffitze biancu in s ijerru e grigiu colore de su terrinu in sas ateras istajones su conillu o conillyu oryctolagus cuniculus est unu mamìferu de sa famìlia leporidae est su conillyu areste simile a su lèpere ma unu pagu prus minore origas mannas runcu tundu duos dentes a denanti e mandigada erva e fenu sas ancas de segus prus longas po si movere saltiende de colore grigiu e unu pagu biancu suta sa bentre sa femina cando anzat faghet divescios conillyeddos chi naschene nudos e cun sos ogos serrados s in de agatada in europa nord àfrica e austràlia in austalia inue vivet a trumas iscavat gallerias suta su terrinu po cussu in tzertos logos faghet dannos meda su conillyu benit allevadu po sa petza e po sa pedde felis est una gènia de mamìferu de sa famìlia felidae tzerriadu de solitu battu attu gattu o pisittu in campidanesu animale pettalzu ma mandigada meda su pische ne esistini de varia ispetzias chi sunu divescias po mannaria pilu e colore in sa lara de subra tenet pilos sensibiles vibrisse sa coa est longa tenet farrancas acutas su attu miaulat animale catzadore de sorighes puzones e àteros animaleddos como vivet meda in sa domos che animale de cumpagnia e no at bisonzu de sorigare cando anzat faghet divescios battolinos chi naschent cun sos ojos serrados esistint battos de ratza de angora siamesos e ateros bi sunu sos battos arestes chi vivene in campagna e in sos buscos in europa e in àfrica sunu pius mannos de sos battos domesticos ispètzias de attu su barracoco o piricocu prunus armeniaca est un àivure de frutu e sa familia rosacee s àivure est altu metros cun fozas coriatas fiorit chito in beranu sa pianta est cultivada in europa tzentru meridionale e in àteras zonas temperadas s àivure supportat su fritu però si preférit a lu piantare in zonas asciutas ca s umididade l arruinzat già dae su segundu annu de vida s àiuvure faghet frutos e dae tres chimbe annos cominzat a nde produrre in cantidades pius mannas sos frutos e su barracoco sunt de colore grogu giaru e no sunt tantu mannu saboridos si mandigant friscos o comente marmellata custu frutu est coltivadu in cina dae pius de annos b est in itàlia e in grecia dae su a c ma sunt istados sos arabos a la giughere definitivamente in europa infatis su nomene barracoco derivat dae una paraula araba al barqoq su barracoco si guastat sùbitu e cheret mandigadu in presse dae candu enit comporadu su barracoco tenet tantas vitaminas ispetzialmente vitamina a b c e pp tenet puru magnesiu fosforu ferru calciu e potassiu adriano olivetti ivrea de abrile milano frealzu est istadu unu imprendidore italianu issu fit connottu in tottu su mundu comente unu produttore de macchinas de iscriere calcolatrices e computers naskidu dae babbu ebreu camillo dae mama valdesa luisa in su si fit laureadu comente inzenieri chimicu e fit istadu in sos istados unidos pro si aggiornare subra sas pratigas de organitzazione aziendale in su aiat cominzadu a trabagliare comente operaiu in sa fabriga de su babbu e in su fit diventadu su direttore de sa società olivetti e in su presidente antifascista militante cun carlo rosselli ferruccio parri sandro pertini e ateros aiat partizipadu a sa liberazione de filippo turati in sos annos de sa gherra ca fit ricercadu pro attividade sovversiva si fit rifugiadu in isvìtzera pro rientrare in italia poi de sa gherra e riprende sas attividades de s azienda sua adriano olivetti aiat coinvoltu e ingarrigadu tantas bias sos artistas sardos costantino nivola e giovanni pintori e po s asienda sua aiat trabagliadu finas s artista tattaresu eugenio tavolara modernu unu computer o elaboradore o puru carculadore est una màchina chi elaborat datos sighende una lista de istrutziones sa caraterìstica chi distinghet sos carculadores modernos dae sas àteras màchinas est su fatu chi custos podent èssere programados si podet dare una lista de istrutziones su programa a s elaboradore e custu ddas cunservat e ddas podet esecutare in unu momentu apostivigadu su tipu de elaboradore prus connotu est s elaboradore personale pc categoria in ue sunt incluidos s elaboradore de mesa desktop e s elaboradore portàtile una forma de elaboradore pagu cunsiderada ma meda prus difusa sunt però sos sistemas embedded carculadores piticos e simples impreados pro controllare àteros dispositivos dae sos robots industriales a s istrumentatzione de sos aeroplanos dae sos telèfonos cellulares finas a sos gioghitos pro pitzinnos ateros tipos de elaboradores sos elaboradores sunt màchinas digitales ca elaborant signales e informatziones in forma numerica mancari chi in sa istoria sunt esistidos carculadores chi impreaiant in sos tzircuidos de càrculu issoro su sistema de numeratzione deghimale a dies de oe is elaboradores isfrutant s algebra de boole e su còdighe binàriu sas primas màchinas cunsideradas comente elaboradores modernos sunt de sa metade de su sèculu xx mancari chi su cuntzetu de elaboradore giai esistiat castia àbacu e àteros carculadores mecànicos sos primos elaboradores eletronicos fiant mannos comente una abitatzione e consumaiant una energia parìvile a cussa de chentinas d elaboradores personales pc de oe is elaboradores modernos sunt realizados cun tzircuidos integrados sunt meda prus poderosos milliones de bortas prus e ocupant unu logu meda minore podent èssere prus piticos de unu relogiu de burtzu sos elaboradores sunu formados dae una cumponente fisica hardware e dae su software pro su chi s atenet a s hardware su modellu chi si fundant is elaboradores de oe est s architetura de von neumann chi distinghet cumponentes pro su chi s atenet a su programariu software tocat a narrere chi sas istrutziones nadias chi sas cpu podent esecutare sunt meda simples summare unu nùmeru a un ateru iscostiare unu datu dae unu logu a un ateru imbiare datos a ateros dispositivos etc pro custu sos programmas de oe chi sunt cumpostos dae milliones de istrutziones sunt disvilupados guasi semper cun limbagios de programatzione prus sofisticados chi unu programa compiladore o interprete traduet in su còdighe machina chi sa cpu podet esecutare craba capra hircus o capra aegagrus hircus de sa familia caprini mamìferu ruminante sa craba si allevada po su latte sa petta e i sa pedde tenede corros girados a s issegus in sos mascios beccos e in sas feminas un arva fatta de pilos e manteddu cun pilos unu pagu longos e lijos de colore biancu o biancu cun macchias nieddas vivede a masones e mandigada erva fenu e fozas de mata e de arvureddas andada pasculende in logos isperrumados sa craba faghede melidos est un animale briosu sàltiat e ispetzialmente sàltiana sos crabitos bi sunu crabas de ratza comente sa de angora appretziada po sa lana prus chi àteru fiat connotu cun su nòmini de mahatma gandhi àmina manna in sanscritu allomìngiu donau po primu dae su poeta rabindranath tagore in ìndia ddu tzèrriant bapu in devanagaresu bpu babbu gandhi est istadu unu de is primus a teorizari e pònniri in pratica sa satyagraha sa resistèntzia a s opressioni disubidiendi a modu civili totu su pòbulu impari sighendi su printzìpiu de sa non violèntzia proprio custu at portau s ìndia a s indipendèntzia e at inspirau medas àterus movimentus pro is deretus civilis in totu su mundu e medas àterus polìticus in totue est onorau ufitzialmenti in ìndia comente babbu de sa natzioni tantis chi ant detzìdiu chi sa die sua de nàscita siat festa natzionali gandhi jayanti e in totu su mundu est sa die internatzionali de sa non violèntzia mohandas karamchand gandhi nàscit su de santuaine a porbandar una bidda de piscadoris in s istadu de gujarat in ìndia sa famìlia sua apartenet a sa comunidade modh grupu de traditzioni cumerciali istudiat a sa alfred high school a rajkot incuni su babbu est su primu ministru de su printzipadu locale in su a s etadi de trexi annus gandhi si còiat cun d una coia combinada comenti narat sa traditzioni indù cun kasturba gandhi fedali sua ant a tènniri cuatru fillus totus mascus a dixaset annus partit po istudiari de abbogau in sa university college de londra innui si cuncordada e si bestit comenti unu gentleman ingresu po mori de custu benit bogau dae sa casta sua at a torrari in ìndia su de làmpadas de su duas dis a pustis de àiri passau is esamis de giurisprudèntzia apena chi arribat ddi nanta ca sa mama est morta cun s agiudu de su fradi torrat a intru de sa casta e incumentat a traballari comenti abbogau ma tenit meda problemas poita non portat isperièntzia non connoscit beni is legis indianas e timit a fueddari in pùbricu prova a si cuncordari in bombay imoi tzerriada mumbai ma lassat pèrdiri po problemas de dinai tandus gandhi torrat a rajkot po traballari anchè su fradi issu puru abbogau a pustis de dus annus s impresa dada abdulla c ca cumèrciat in su natal ddu incarrigada de difèndiri una càusa in sudàfrica fintzas a custu momentu gandhi est istadu unu tipu druci timorosu e proddincu candu depit fueddari in tribunali in sudàfrica connoscit s apartheid segregatzioni de is nieddus mescamenti su ratzismu de sa genti pro is milla indianus chi biviant innia at biu ca is cunnatzionalis suos fiant comenti isciabus e custu ddi fait fàiri una evolutzione a intru de su sentidu ispantosa issu etotu est su testimongiu in prima persona de fatus de ratzismu intolleràntzia e ingiustìtzia in sudàfrica nomenau est su fatu candu fiat in d unu trenu cun su billettu de prima classi e ddu boliant fàiri andari in segunda classi ma issu protestendi s est fatu bogari fintzas in su tribunali ci dd ant bogau poita s est arrefudau de si ndi tirari su turbante dae sa conca custus e àterus fatus cunbincint gandhi a pigari alientu po pigari parti ativa in su ertu contras custas ingiustìtzias ca beniant fatas a is indianus in su natal tandus iscridit missadas de protesta a is giornalis e fait unu atòbiu in pretoria cun totus is cunnatzionalis suos innui fait su primu discursu pùbricu e una petitzioni de protesta medas funt is atzionis de gandhi in su natal issu est giai unu capu difatis in su fundat su natal indian congress e diventat su segretàriu in su gandhi torrat in ìndia e partecipat po sa prima borta a su cungressu indianu e otenit unu detèrminu po sa situatzioni de is indianus in sudàfrica girat po un annu totu s ìndia in trenu bestiu comenti unu pòberu pedditzoni e pustis torrat in sudàfrica contribuiscit in su a sa fundatzioni de su giornali indian opinion e s interessat de induismu còmporat una portzioni de terra a phoenix durban pro imprentari su giornali e po coltivari impari a famìlia e collaboradoris su dominàriu de phoenix est su primu modellu de ashram poita si praticat sa pregadoria e su traballu e totus funt retribuius cun su matessi tantu chentza diferèntzia de natzionalidadi o colori de peddi gandi fait su voto de castidadi cumintzat sa preparatzioni spirituali e sa pràtica de su digiunu non bufat prus su lati si ndi segat is pilus e sciàcuat bassas e fognas partecipat a sa protesta de su congressu indianu contras a s imperu britànnicu e a cussa sempri non violenta contras sa lei ratzista in sudàfrica innui benit arrestau impari a àterus indianus e cinesus unas cantas de custus ant a èssiri bocìus sa protesta s ammàniat e su generali jan christiaan smuts est costrintu a negotziari cun gandhi e is leis ratzialis benint burradas gandhi si nd andat dae su sudàfrica in su po andari in inghilterra po mori de unu dolori chi dd increscit depit torrari in ìndia isbarcat in su portu de bombay su de gennaxu de su innui ddi faint is festas de eroe natzionali cuss annu etotu girat totu s ìndia in trenu ne is biddas de sa natzioni a pustis de dus annus in su champaran unu distretu de su bihar organizada sa disobedièntzia civile de millas massàius chentza de terra opressius dae is impresàrius ingresus mali pagaus e pòburus meda ca funt cunstrintus a coltivari indiosfare ca serbit po fàiri s indaco a su postu de cosa de papari in su mentris cun àterus volontarius fàbricat iscolas e uspidalis s autoridade ddu bolit impresonari po turbamentu de s òrdini pùbricu ma gratzias a is massaius ca protestant a su processu suo e gratzias a s atzioni de gandhi etotu ca provat a creari unu cumpromissu cun is impresarius s acusa benit arritirada assafinis s autoridade creat una comisioni cun gandhi a intru chi detzidit ca sa situatzioni de is massàius depit acabari giai in su matessi tempu gandhi intendit ca is massaius de su kheda non ci dda faiant a pagari is tassas po mori de una carestia tandus organizat is massius ddis imparat su satyagraha e a pustis de unu sciòperu de dis arribat a un acòrdiu ca donat fama e notidadi a gandhi in totu s ìndia dae custu momentu benit batiau dae su pòbulu bapu babu a pustis de sa prima gherra mundiali su rennu auniadu aprovat una lei po allonghiari is restritzionis de gherra in tempu de paxi gandhi s oponit cun d unu movimentu de disubidièntzia civili incumentzadu su de abrili de su cun d unu hartal unu sciòperu generali no andendi a traballari ma preghendi e digiunendi gandhi benit impresonau iscopiant trumbullus in totu s ìndia unu de i custus est su massacru de amritsar innui is sordaus ingresus bocint unas centus civilis e ndi ferint unas millas custu fatu fait inchietari meda su pòbulu e custu igenerat àteras violèntzias criticadas medas dae gandhi in su matessi annu gandhi intrat in su partidu de su cungressu natzionali indianu mirendi a sa swaraj ca est s indipendèntzia cumpleta individuali spirituali e polìtica auto guvernu segundu gandhi custa mira podit èssiri cumpletada isceti ponendi unu lìmitis precisus a sa cuntienda e sighendi is princìpius de sa satyagraha sa non violèntzia in paghu tempu issu divenit su leader de su movimentu anti coloniale indianu e in su benit fatu presidenti de su partidu de su cungressu suta de su cumandu suu benit aprovada una carta noa innui si fueddat de swaraj comenti iscopu de mirari s iscritzioni a su partidu est oberta a totus suta pagamentu de unu tanti simbòlicu gandhi aconciat s organizadura de su partidu sa disciplina e sa gerarchia e ddu fait diventari unu partidu de truma ispaniau in totu sa natzioni partit su boicotàgiu de totu is produtus istrangius mescamenti cussus ingresus gandhi narat a sa genti de si bestiri cun roba indiana e no ingresa de lassari is traballus po su guvernu e de nci fuliari is tìtulus e is ònerus britànnicus sa non cooperatzioni otenit bona sorti meda e totu sa pobulatzioni onnia casta indiana partecipat prexada fintzas a freàxiu de su candu sa pobulatzioni intzitziada dae sa politzia s arribellat massacrendi e abruxendi bintidus politziotus gandhi abarrat deludiu meda dae su balossimini de su pòbulu tandus arrepianat sa disubidièntzia civili e digiunat po cincu dis su dexi de martzu benit impresonau e processau po sovversioni gandhi narat de èssiri faltosu e pedit su màssimu de sa pena benit cundannau a ses annus de presoni ma est lassau a pustis de dus annus s arritirat dae is protestas s ocupat de su partidu e incumintzat a iscriri s autobiografia torrat in fortzas in su s annu in antis su guvernu britànnicu aiat nomenau una cumissioni noa cun a intru unu indianu isceti sa cumissioni benit boicotada dae totus is partidus indianus gandhi suportat su detèrminu de su cungressu de calcutta de su nadale ca pedit a su vice rei lord irwing de scioberari tra concèdiri a s ìndia s istatudu de protetorau dominion o de s abetari una protesta manna non violenta po otènniri s indipendèntzia su guvernu britànnicu presièdiu dae su laburista ramsay macdonald non concedit s istatudu tandus su cungressu indianu dirìgiu dae jawaharlal nehru aprovat unu documentu ca dichiarat su purna swaraj s indipendèntzia cumpleta su nadale benit artziada a lahore sa bandera indiana su gennaxu benit celebrau dae su partidu de su cungressu indianu e dae sa magioria de s organizaduras indianas comente die de s indipendentzia de s ìndia gandhi fait isciri ca sa satyagraha torrat a incumentzari in su martzu si fùrriat contras sa tassa de su sali incumentzat aici sa nòtida caminada de su sali chi partit cun sessantotu satyagrahis dae s ashram de ahmedabad su martzu e acabat a dandi su abrili pustis km de caminada arribaus a sa costa de s oceanu indianu gandhi e is suos estraint su sali frighendisindi de su monopolio reale e benint copiaus dae migliajas de indianus ca fiant allobaus in su mentris de sa caminada custu fatu una de is cosas prus arrenexas de s istòria de sa non violèntzia de s ìndia benit pigada meda mali dae s imperu britànnicu ca regiscit brutalmenti impresonendi prus de personas fintzas gandhi e àterus elementus de su cungressu benint iprisonaus unas cantas de satyagrahis in prus benint arropaus in sa chirca de pigari in modu non violentu su sali dae is salinas candu in su bessit de presoni su guvernu britànnicu impersonau dae su vice rei lord edward irwin detzidit de negotziari cun gandhi a pustis de otu longus cunfrontus is duus firmant su patu gandhi irwing patu de delhi is britànicus depint liberari is prisoneris polìticus legitimari s arregollidura de sali po cuxina a su pòbulu e depint arriconnosciri su deretu de is indianus a boicotari sa roba ingresa gandhi depit in càmbiu fàiri acabari su movimentu de disubidièntzia civili in prus gandhi benit cumbidau a una mesa tunda in londra comenti ùnica persona de su partidu de su cungressu po chistionari de una noa carta costitutzionali indiana si tratenit in europa tres mesis innui atòbiat fintzas benito mussolini su papa pio xi non ddu bolit atobiari poita narat ca gandhi no est bestiu beni gandhi torrat in ìndia pustis sa faddina de sa cunferentzia is ingresus ant fueddau isceti de pricìpius indianus e de minorias ma no ant fueddau de trasladari is poteris dae s imperu britannicu a s autoridadi indiana in su matessi tempu su marchesi freeman thomas ca at pigau su postu de lord irwing incumitzat a cumbàtiri is natzionalistas indianus e gandhi benit impresonau torra in su candu est ancora in sa presoni de yeravda gandhi arrenescit cun d unu digiunu de ses dis a fàiri arritirari e revocari su provedimentu de su guvernu macdonnald ca faiat votari is intocabilis in d unu logu diversu de is àterus in su gandhi s arritirat dae sa vida polìtiga dedichendisia de prus a sa riforma spirituali de s ìndia e non prus a s indipendèntzia in s istadi de su ant a tentari tres bortas de bociri gandhi ca peri in mesu a is annus trinta sighit a èssiri cunsiderau dae su guvernu de londra s allegadori principali cun su cali negotziari su passagiu de s ìndia a su regime polìtigu nou is raportus cun s autoridadi britànnica torrant a èssiri tèndius meda intre sa segunda gherra mundiali a s iscòpiu de su certu gandhi chentza de chistionari cun is dirigidoris de su cungressu oferit un acotzu morali non violentu a s isforzu de gherra britànnicu is cumpunentis de su cungressu non consultaus s ofendint e donant is dimissionis in truma gandhi pustis cuntierras longas càmbiat pensamentu e narat ca s ìndia non podit partecipari a sa gherra po sa libertadi de sa democazia chi custa non benit arreconotta mancu a s ìndia etotu mancari fiant solidarius cun is vìtimas de is nazistas gandhi e su partidu de su cungressu difati narant ca s ìndia diat contribuiu a sa ghera isceti chi is ingresus diant arreconnosciu a is indianus sa libertadi chi ddis fiat denegada su guvenu non amollat a pitzu de s indipendèntzia prus a prestu cicat de creari un iscorriu tra induistas e munsulmanus intre su movimentu polìtigu indipendentista indianu in càmbiu gandhi infòrtiat is preguntas de indipendèntzia iscriendi su abrili unu detèrminu ca pedit a is britànnicus de lassari s ìndia quit india cun custu su mahatma cumbidat a sa furriada non violenta totali benint organizadas amostaduras mannas de protesta segundu gandhi e su partidu de su cungressu custa est sa furriada prus radicali mai fata is ingresus s oponint cun d una truma de impresonaduras violèntzias oprissionis mai bias migliajas de indipendentistas benint bocius o fertus dae sa politzia àteras centenas de migliajas benint ingabiaus gandhi e totus is dirigidoris funt impresonaus a bombay su austu gandhi abarrat impresonau po dus annus in su palatzu de aga khan a pune innoi acontessint duas malafatas ca dd increscint meda in antis su consilleri suo mahadev desai morit a pustis de ses dis de presoni de infartu in fatu sa pobidda kasturba morit a pustis de mesis de presoni po mori de una polmonite in su gandhi ancora in presoni digiunat po dis po fàiri penitèntzia po totus is violèntzias acuntèssias in su mentris de s insurretzioni pobulari indiana su movimentu quit india s iscòviat comenti una disgràtzia gandhi benit spresonau su maju po èssiri operau fiat malàidu meda de malària e dissenteria e is britànnicus timiant chi potzat mòrriri in presoni e timiant sa protesta pobulari in fatu cun totu chi sa violenta oprissioni assafini in su su movimentu quit india arrennescit a otènniri arresurtaus difati acabada sa gherra su primu ministru britànnicu nou clement attlee su in fatu a churchill fait isciri ca su podere at a èssiri trasladau a is indianus tandus gandhi fait acabari su certu e impresonaus polìtigus benint liberaus a pustis de pagu tempu su vice rei wavell incarrigat jawarhallal nerhu de formari unu guvernu de s ìndia indipendenti su rennu auniadu gratzias a is pressionis de su motu anti coloniali detzidit de donari s indipendèntzia prena a sa colonia sua e su martzu nòmenat vice rei e guvernadori generali de is indias lord mountbatten cun su còmpitu dificoltosu de preparari s indipendèntzia sa lega munsulmana su segundu partidu indianu fiat in cussu tempu ghiau dae mohammad ali jinnah jinnah fiat unu natzionalista islamicu e est istadu su primu chi in su at fatu isciri su pensamentu suo de una natzioni indiana islamica su pakistan sa lìnia polìtiga de sa lega munsulmana mirada a una divisioni de is duas prus mannas comunidais religiosas a i custu puntu tantu sa lega munsulmana chi su partidu de su cungressu funt cunvintus chi àteras solutzioni non ddu est chi non cussa de su piano mountbatten partzidura pakistan e ìndia po istransiri una gherra civile intre munsulmanus e indùs a pustis de s indipendèntzia tensione meda ddu est intre pakistan e ìndia po mori de chistonis de territotius e violèntzias avennias in fatu a sa separatzioni sa tensioni prus manna est cussa de su kashmir su maharaja indù de su kashmir candu depiat detzìdiri chi s uniri cun s ìndia o cun su pakistan at arretudau e in cussu momentu s istadu suo dd ant invàdiu is islamicus cun d unu carraxu de tribùs assafini su maharaja detzidit de s uniri cun s ìndia mancari sa magioria de sa pobulatzioni siat munsulmana e custu amanniat sa tensioni in sa regioni s arribat aici a sa gherra indo pakistana de su su de gennaxu a s edadi de annus gandhi s ùrtimu digiunu cosa sua a delhi preguntat de fàiri acabari sa violèntzia sùbitu pedit chi siat su pakistan siat s ìndia donant garantzias de paridadi po is praticantis de totu is religionis e chi s ìndia torrit su dinari milionis de rupias chi depit a su pakistan gandhi timit ca s instabilidadi e s insiguresa si potzat amanniari creendi una gherra civili in ìndia mancari ddu fueddint meda po ddu fàiri papari issu non acabat su digiunu su guvernu indianu est custrintu tandus a pagari is milionis a su pakistan fintzas is dirigentis de is àteras comunidadis dd assicurant ca ant a acabari sa violèntzia a i custu puntu gandhi acabat su digiunu buffendi sì suci de aràngiu su gennaxu anchè sa birla house in delhi noa in su mentris chi fiat andendi in su giardinu po sa sòlita pregadoria de is de mer acumpangiau dae is netas abha e manu gandhi benit bocidu cun tres cropus de arrivortella dae nathuram godse unu fanàticu indù radicale godse pensaiat ca gandhi fiat s arresponsabili de is cedimentus de s istadu indianu a favori de su pakistan prima de sparai godse s incrubat po reverèntzia a su fronti de gandhi poi provat a si fuiri ma gratzias a sa genti ca ddu bolia arropari si cunsegnat a sa politzia s otu de santandria godse benit cundannau a morti e giustissiau sa chida in fatu in ìndia po mori de is teosoficus gandhi iscoberrit su libru bhagavad gita ca dd at a mudari meda su pensamentu e su sentidu mescamenti s idea ca su disìgiu est portadori de patimentu e tribulia dae custu momentu s at a interessari de religioni non prus isceti de induismu ma peri de buddismu islam e cristianèsimu fintzas a cuddu momentu issu si fiat formau isceti cun librus sagraus de sa religioni induista candu andat a londra cumintzat a connosciri sa cultura otzidentali ligendi librus a pitzu de socialismu libertàriu de william morris de anarchismu cristianu e pacifista de lev tolstoj de sa teoria non violenta de s iscritori americanu henry david thoreau e de vegetarianismu de h s salt intre sa vida sua gandhi sighit a lìgiri testus sagraus indù cun s aciunta de àterus comente tolstoj e ruskin de importu meda po sa vida de gandhi est istadu s atòbiu cun su poeta mannu rabindranath tagore in su in su mentris de su viàgiu in trenu po totu s ìndia sa chi sighit est sa bibliografia in limba italiana teletubbies est una sèrie televisiva de pitzinnos britànnica pro pre iscolares creada dae anne wood e andrew davenport dae ragdoll productions su programma si cuntzentrat subra bator criaduras multicolores connotas che teletubbies chi pigant nùmene dae sos ischermos de televisione chi tenent imprantados in sa bentre reconnotos in sa cultura populare pro s antenna cun forma ùnica chi annòditat dae su capu de cada personàgiu sos teletubbies si comùnicant a traessu de murmutu e sunt istados disinnados pro s assimigiare a sos pitzinnos minores mescamente nòdida pro sos artos balores suos de produtzione sa sèrie s est cunvertida a sa lestra in èsitu cummertziale in bretagna manna ia s istràngiu at bintu diversos prèmios bafta e est istadu nominadu durante duas daytime emmys durante totu sua carriera unu single basadu subra sa cantzone de su tema de s ispetàculu at otentu su nùmeru in s uk singles chart su nadale de su e at abbarradu in su top durante chidas benende prus de unu millione de còpias cun totu chi s esecutzione originale at concruidu su si sunt ordinados sessanta noos episòdios su in die de oe si pùblicant a cbeebies in su regnu unidu e nick jr in sos istados unidos sa sèrie original de continuant a si mustrare in canales de televisione de importu mannu in totu su mundu su campidanesu est sa bariedadi de sa lìngua sarda fueddada in su cabu de giossu de sa sardìnnia si liaus sa gallura e is logus acanta de tàtari totu is àterus sardus chistiònant su cabesusesu est a narai su sardu de su cabu de susu podeus pentzai ca totu is chi bivint prus a basciu de aristanis fueddint a sa manera campidanesa tocat a narai ca in beridadi no est aici sentzillu a pratziri is biddas in cabesusesas e campidanesas ca biddas a tipu gadoni meana seulu mancai siant giai giai prus a bàsciu de aristanis fueddant dialetus de transitzioni cun su cabesusesu si sciit poi ca ddoi at logus medas in ui is fueddus e sa pronùntzia de cussus pigant de totu is duas bariedadis chi eus nau cumenti sutzedit in calincuna bidda de s ollasta a tipu jersu e lanusè o in biddas a tipu làconi in ui nant ogiu po ollu ca assimbillat a su cabesusesu ozu abba po su campidanesu acua ma no nant chibudda ma cibudda a inturu de su campidanesu e totu ddoi at calincuna diferèntzia pitichedda dai bidda a bidda ma custas funt de seguru prus pagus de is chi ddoi at de su campidanesu a su cabesusesu ndi podeus arremonai medas me in logus acanta de casteddu a sa d chi tenit innantis e a palas una boxali ddi nant r meda ddu nant mera in sa marmilla a una l chi puru tengiat innantis e a palas una boxali ddi nant b soli ddu nant sobi sempri innoi a sa primu personi a su tempus passau de su verbu dda faint bessiri cun ìa o cun à deu tenìa andà bufà scidìa candu me in atrus logus bessit cun emu deu tenemu andamu bufamu scidemu ndi at atras medas ma seguramenti duus campidanesus de cali si bollat chi siant biddas si iant a cumprendi chentza problema perunu po biiri unu esèmpiu de sardu campidanesu bai a su mogoresu su sardu logudoresu est su limbazu sardu de su logudoro giamadu puru cabu de susu pro una chestione istorica difatis unu campidanesu narat cabesusesu a unu chi sa bidda sua siat pius in artu de aristanis mancari in carchi bidda sende pius a josso de aristanis b at paraulas chi de seguru sunt in logudoresu e nono in campidanesu su logudoresu s agatat in dificurtade sende suzeta s area de difusione a parare fronte a s ispopulamentu de sas biddas gai chi commo medas dae cue sunt istados custrintos a tucare a tzidades in ue sa limba de orizine est in una situatzione letza oppuru su logudoresu si faeddat pagu e nudda comente in terranoa s alighera tàtari casteddu cuartu sant aleni sigund e una chirca sientifica de sa rezone chi risalit a su su logudoresu lu diant connoschere pessones e a lu faeddare sos limbistas tenden a partzire sa limba sarda in duas bariedades printzipales sa campidanesa e sa logudoresa ma in realidade sende un astratzione puru custas si depen partzire in atteras micro variantes sa de duas pro motivos geograficos resurtat sa prus diferentziada e si ischirriat in logudoresu settentrionale logudoresu comune o tzentrale e nugoresu a diferentzia de custa variante sa prus cunservativa de tottus sas limbas romanzas su logudoresu tenet una particulare influentzia dae sos cuntatos chin sa limba ispagnola in su periodu de dominadura su sardu logudoresu est su sighidore prus sintzeru de su latinu si podet dare che puntu a comune tra tottus sas variantes de su limbazu sa cunservatzione latina unica in tottu su mundu de su sonu c e g caelum kelu pro motivos istoricos e culturales su logudoresu bantat una traditzione literaria de importu mannu est su limbazu chi in mesura mazore si tenet in contu tra sos limbistas pro su protzessu attuale de criatzione de una limba sarda unificada su logudoresu settentrionale presentat sa cunservatzione de sa l in antis de sa vocale albu altu calchina soldadu sos grupos pl cl e fl chi si tramudant in pi ci e fi pro more de s influentzia esertzitada dae su galluresu e su tàtaresu ant plòerepiòere ant plathapiatta ant plùspiùs ant clesiacheja ant florefiore ant plovakepiaghe sa r chi diventat l comente puru sutzedit in galluresu saldu poltu chelveddu saldigna su gerundiu in ende e paraulas chin influentzias ispagnolas oju imbetze de narrer ogru ocru accadit su rotatzismu a sa l chi tramudat in r arbu artu carchina sordadu proere prus frore e su gerundiu benit in ande b at influentzias in bosa e in planarza de su logudoresu settentrionale in màrghine de su campidanesu tt tz pratza zintzula putzu petza martzu in biddas comente silanos bolòtana noragugume e bortigale de su nugoresu gai puru in sa costera goceano in italianu orientale chi b at puru cussa de sos dialettos settentrionales e su gruppu nd tramudat in nn andande annanne de custa variante chi li mancat sa lenitzione e unos cantos limbistas cussiderant puru comente autonoma si nd at a arrejonare menzus in attera pazina jonas su mogoresu est su chi fueddant in mòguru una bidda de sa provìntzia de aristanis comenti àteras biddas medas in su campidanu a su mogoresu is chi innantis studiànt sa lìngua sarda a inghitzai de wagner ddi narànt in italianu chi fessit unu campidanese rustico unu campidanesu furesau de is messajus cunfrontendi ddu cun su campidanesu tzivili chi no fiat àteru che su chi si fueddàt in casteddu is studiaus prus modernus chi partzint su campidanesu in suta bariedadis m virdis fonetica del dialetto sardo campidanese della torre cagliari a lepori dizionario italiano sardo campidanese castello cagliari ponint su mogoresu aìnturu de sa bariedadi ocidentali chi si distinghit pruschetotu po sa labialisadura de sa l intervocàlica po sa nasalisadura pronùntzia a carighedda de sa n intervocàlica po sa metàtesi de sa r in acabu de sìllaba serrada e po s assimiladura de su liòngiu rt a t càstia prus ainnantis po is esemprus tocat a nai ca is chi bivint in mòguru tenint maneras de nai fueddus e pronùntzias bortas medas allenas a àteras biddas de su cabu de bàsciu moguru est sa primu bidda de sa marmilla una de is ùrtimas primu de arribai a su cabitzali de su campidanu de aristanis cun su de casteddu duncas is fueddus mogoresus funt sìmbilis meda a totu is àterus chi agataus me is àteras biddas acanta a tipu gonnostramatza masuddas pompu mragaxori siris e diaici sighendi me in custus logus in tempus passaus sa genti fiant giai totus messajus e pastoris prus chi piscadoris sendi ca su mari fut atesu meda a ddoi lompi a carru po custa arraxoni is maneras de nai e is dìcius benint giai totus de su mundu de sa messaria de sa marra de su cuaddu e de is ainas chi serbiant in custu mundu de custas maneras ndi podeus arremonai a su mancu duas in mòguru candu unu fait calincuna cosa po s amarolla mancai no tengat gana de dda fai ddi nant ca no ddi andat beni de sedda pron no i anda i da za a tipu su cuaddu chi de chi su cavallieri ddi ponit mali sa sedda tenit strobu a is costas e passillat arrennegau e cun pagu gana de sighiri a sa bia chi ddi nant sèmpiri de su mundu de is messajus benit custa àtera manera de nai candu unu est connotu po essi òmini malu meda is àterus de chi ddu biint nant gei est una bella erba puru pron dej j a bll ra uu poita ca a bortas s erba si ponit a cresci in dònnia logu e a dda segai ddoi bolit unu turmentu mannu su nai de is fueddus a sa mogoresa est sìmbili a cussu de is àteras biddas acanta duncas su verbu essi chi bolit nai essere comenti sonat in mòguru trascritu acanta a comenti ddu scriint in campidanesu normalisau poneus sceti is formas simpris inditadori presenti deu seu su tui ses szi issu est j o sti nosu seus seuzu bosàterus o zatruzu seis seizi issus funt funti inditadori imperfetu deu fui fuj o prus pagu imperau fia fia tui fust fusti o prus pagu imperau fiast fiasta issu fut fui o prus pagu imperau fiat fiaa nosu fiaus fjauzu bosàterus fiais fjaizi issus fiant fjanta o fianta deu apu a essi ap ssi tui as a essi ast ssi issu at a essi a ssi nosu eus a essi az ssi bosàterus eis a essi az ssi issus ant a essi ant ssi congiungidori presenti chi deu sia sia chi tui siast siasta chi issu siat siaa chi nosu siaus sjauzu chi bosàterus siais sjaizi chi issus siant sianta congiungidori imperfetu chi deu fessi fessi chi tui fessist fessisti chi issu fessit fessii chi nosu fèssimus fessimuzu pagu connotu s imperat de prus s inditadori chi bosàterus fèssidis festizi pagu connotu s imperat de prus s inditadori chi issus fessint fessinti conditzionali presenti deu ia a essi iap ssi tui iast a essi iast ssi issu iat a essi ia ssi nosu iaus a essi iaz ssi bosàterus iais a essi iast ssi issus iant a essi iant ssi gerùndiu presenti sendi sendu o sendi no si narat meda po nd arremonai una ddu nant a s antiga po quand ero bambino sendi pitiu particìpiu passau stau o stètiu stau stetju o stetiu su verbu ai bolit nai avere po agiudai is àterus verbus a fai is tempus cumpostus ma mai possedere avere in possesso po cussu ddoi est su verbu tenni ti ho fame si narat tèngiu fàmini ho mangiato invècias apu papau in mòguru su verbu ai si narat aici inditadori presenti deu apu apu tui as azi issu at ai nosu eus euzu osatrus eis eizi issus ant anti inditadori imperfetu deu ia ia tui iast iasta issu iat iaa nosu iaus jauzu bosàterus iais jaizi issus iant ianta deu apu a ai ap ai tui as a ai ast ai issu at a ai a ai nosu eus a ai az ai bosàterus eis a ai az ai issus ant a ai ant ai congiungidori presenti chi deu apa apa chi tui apas apasta chi issu apat apaa chi nosu apaus a pauzu o a peuzu chi bosàterus apais a paizi o a peizi chi issus apant apanta congiungidori imperfetu chi deu essi essi chi tui essis essisti chi issu essit essii chi nosu èssimus essimuzu pagu connotu s imperat de prus s inditadori chi bosàterus èssidis estizi pagu connotu s imperat de prus s inditadori chi issus essint essinti conditzionali presenti deu ia a ai iap ai tui iast a ai iast ai issu iat a ai ia ai nosu iaus a ai iaz ai bosàterus iais a ai iast ai issus iant a ai iant ai gerùndiu presenti endi endu o endi no si narat giai mai lunis m lizi martis m matizi mèrcuris m mrekwizi giòbia f doja ma cun s artìculu innantis a s antiga est sa joja comenti su giuu est su ju cenàbura m ta naaa sàbudu m sauu domìnigu m do miu gennàrgiu dran nau friàrgiu fri au martzu mratsu abrili a rii maju maju làmpadas lapaaza mesi de argiolas mz a a raza austu a ustu cabudanni kau anni santuaini santua donniasantu donnja zantu mesi de idas mz a iaza beranu m ba nu su a nu istadiali m ista jai o istadi f i stai atòngiu m a tondu ierru m i erru boxi giai presenti amanniada cun is trascriduras ipa de stèvini cherchi mogoresu is riformatori sardi liberaldemocratici sunt unu movimentu nàschidu in sardigna is arraighinas suas sunt sa catòlica e sa liberale e proponet is reformas intro de sa polìtica sarda is riformatori sustenent su sistema polìticu bipolare sunt alternativos a sa manca ma sunt indipendentes dae su popolo delle libertà intra de issos bi sunt diferèntzias importantes chi pertocant pro esèmpiu sa relata intra de su potere e sas istitutziones is riformatori tribagliant pro ebolvire sa dereta de oe in una manera prus liberale cun unu progetu autonumu e sunt prontos a cunfrontare si cun is àteros partidos de sa matessi àrea sos polìticos suos pius importantes sunt michele cossa chi est istadu deputadu massimo fantola chi est istadu senatore gavino cassano sergio pisano pierpaolo vargiu attilio dedoni ana finas collaboradu cun su patto dei liberaldemocratici de mariotto segni su tennis est un isport in su cale s oponent duos giogadores in is incontros singulares o bator in is incontros duos contra e duos sos giogadores impunnant una racchitta chi in su tempus coladu aiat su bastimentu e linna a pustis de ligas lebias e oe de materiales polimericos intra de sos giogadores b est una retza tètia chi est fata cun dd unu bastimentu aunidu cun cordas ritzas e paris s aresurtadu a ue is giogadores chèrent lòmpere est su e fèrrere una bocita non permitende a is aversarios chi sunt postos in s atera metade de su campus in ue si giogat de dd arrematzare a pustis de su primu rimbotu o chi addobbàndela issos acabent pro faltare bertrand arthur william russell trellech de maiu penrhyndeudraeth de frealzu est istadu unu filosofu unu logicu matematicu un istoricu e unu pacifista fit unu importante attivista contra a de sas gherras sustenidore de su liberu cumerciufra sos istados e antimperialista durante sa prima gherra mundiale russell est istadu arrestadu pro s attividade sua de pacifista calchi annu a poi at fattu una campagna contra a adolf hitler pro su disarmu nucleare at criticadu su regime sovietigu e s intrada in gherra de sos istados unidos contra a su vietnam in su at binkidu su premiu nobel pro sa literatura malcolm x pronuntzia ks naskidu malcolm little omaha de maiu new york frealzu connottu puru comente el hajj malik el shabazz in arabu fit unu afro americanu de religione mussulmana e un attivista pro sa difesa de dirittos umanos segundu sos ammiradores suos fit un avvocadu coraggiosu pro sos deretos de sos afro americanos pro sos detrattores suos inveces fit unu chi alimentaiada ratzismu e violèntzia in d onnia casu est istadu cussideradu comente unu de sos afroamericanos pius influentes e importantes de s istoria malcolm x fit naskidu in omaha nebraska cando issu aiat annos fit mortu su babbu e issa mama fit istada reclusa in d unu manicomiu poi de ae vividu pro diversos annos in orfanatrofios e collegios issu at comintzadu a bintrare in cuntatu cun su mundu de sa criminalidade in boston e new york in su malcolm x est istadu cundennadu a passare dae otto a deghe annos in galera mentre fit impresonadu malcolm x es diventadu unu membru de s organizadura musulmana jamada nation of islam in su fit ja unu de sos leader de su movimentu e pro guasi annos est istadu su personaggiu pius rapresentativu de sa nation of islam in su mese de martu de pro tensiones cun elijah muhammad lasseit s organiazzatzione in cussu issu est diventadu unu musulmanu sunnita e aiat fattu unu pellegrinaggiu a sa mecca in pius aiat viagiadu meda in africa e in medio oriente gai fundeit sa muslim mosque inc una organizadura religiosa e sa natzionalista organization of afro american unity mancu aiat fatu un annu dae cando aiat lassadu sa nation of islam chi malcolm x est istadu assassinadu in new york in su mentris de unu comìtziu olìa olea europaea de sa familia oliacee arvure e fruttu tipicu de sa zona mediterranea creschede affaca a mare ma puru lontanu fintzas a metros subra su mare arvure no tantu mannu cun fozas birdes unu pagu coriattas sa linna est dura e bona po trabaglios po produere s arvure devede essere pudadu in beranu su fruttu est s olia si nd agatada de divescias variedades s olìa de s ozu no tantu manna birde chi diventada niedda e viola cando est madura unu pagu allongada cun sa pulpa e unu semene po s ozu si faghede sa molidura de sas olias in su molinu dae sa prima molidura si ada s ozu extra vergine su pius prejadu cun sa segunda molidura si ada un ozu de preju inferiore b at olìas de cufetare e si nde agatada in commerciu henry kissinger a s anàgrafe heinz alfred kissinger frth germània de maju est unu polìticu istadunidensu de orìgini tedesca est stetiu su de segretariu de istadu de is istadus unìus durante is presidèntzias de richard nixon e de gerald ford at bintu su nobel po sa paxi in su nascit in d una famìlia ebràica tedesca originària de bad kissingen lassat sa germània in su in fatu a is persecutzionis antisemitas de is nazistas e s istabiliscit in new york in washington heights upper manhattan innoi po sighiri cun is istudius a su merì de ingresu a su mengianu traballada cumenti operaiu kissinger chi no at a pèrdiri a pustis su marcau atzentu tedescu zeppara est una fratzione de su comunu de abas chi contat agiumai bividores su nòmene pare chi siat derivau dae cipparas po s orìgine de is logos in is calis surgidi ca fiant coltivaos a chibudda a is tempos dei romanos in zeppara s agatat s ùnica crèsia intitulada a santu simeoni chi bade in sardigna e in tempos recentes un omine nomadu simeoni etotu at bintu is chent annos prima de issu isceti un òmine antigu mere de una domo museo abarrada identica nei seculos aiat passadu su sèculu est in zeppara su museo de su giogàtulu traditzionale de sa sardigna ue si podent agatare is giogàtolos antigos comente cuddos chi faiant is pitzinnos de unu tempu cun sa canna ignatziu de loyola loyola de nadale roma de trìulas est su fundadore de sos gesuitas e in su est istadu proclamadu santu dae su paba gregorio xv est naschidu in loyola in sa provintzia basca de guipùscoa picioccu de annos est paggiu de su tesoreri de su regnu de castiglia juan velasquez de cuellar giovanu ada frecuentadu su mundu de sa corte e i su mundu militare est presente a sa difesa de unu casteddu a pamplona attaccadu dae sos frantzesos benidi feridu a un anca dae unu colpu de bombarda chirchende de si curare s anca po passare su tempu legede calchi libru una vida de cristos e una vida de santos comintzada a si li presentare a sa mente calchi pensamentu nou po sa vida sua creschede su disizu de si cunvertire a deus si dada a una vida de penetentzia comente eremida manresa appuntada in unu quaderneddu su chi fudi vivinde e sos pensamentos chi li passaina po sa mente andada a monserrat in catalogna a su santuariu de nostra signora si cunfessada e faghede unu izadolzu veglia d armi denanti de sa madonna làssada s arma chi teniada e bestidu poberamente partidi cun s intenzione de andare a gerusalemme faghere penitentzia e faeddare de cristos a su prossimu ma dae gerusalemme devede torrare in ispagna intantu ada cumpresu chi devede istudiare po podere agiuare sos ateros in s ijerru de su partidi solu e a pe e andada a parigi a istudiare in s universidade da sa sorbonne allogiada in s ispidale chi est su logu inue andana sos poberos e po vivere pedit s elemusina in su diventada magister artium no istudiat solamente però ma chircat cumpagnos chi chelzana condividere su progettu de vida chi tenet in mente in su ada conchistadu ses cumpagnos pierre favre frantzesu francisco de xavier de navarra alfonso salmeron diego laynez e nicolas bobadilla ispagnolos simao rodrigues portughesu su de austu si incontrana a montmartre affaca a parigi e si ligana a deus e tra issos cun unu votu de povertade e castidade e cun s impignu de andare a gerusalemme comente missionarios de cristos si custu no esserat possibile de si ponnere a dispositzione de su paba sos sete cumpagnos su sunu a venètzia po s imbarcare po gerusalemme ma custu no est possibile a motivu de sa gherra cun sos turcos detzidini de diventare predis po podere preigare su vangelu de cristos e gai faghene in venetzia e in logos affaca a venetzia ignatziu e ateros duos andat a roma cun s intentzione de ottennere s approvatzione dae su paba de sa familia religiosa chi ana detzisu de comintzare su paba paulu iii appròvada s ordine religiosu cumpagnia de gesus cun sa bulla regimini militantis ecclesiae de cabidanni sos cumpagnos si agatan umpare a roma e ignatziu benit nomenadu su primu superiore generale si frimmada a roma e dae roma sighidi e guidada sos cumpagnos chi àndana missionarios in europa e fora de europa iscrinde litteras e istrutziones ignatziu a roma si occupada puru de pitzinnos orfanos de poberos de feminas in difficultade ignatziu ada iscrittu unu libereddu esercitzios ispirituales libereddu de istrutziones po unu caminu de vida ispirituale po ponnere ordine in sa propia vida moridi a roma su manzanu de su de triulas est istadu proclamadu santu umpare a unu de sos primos cumpagnos francisco de xavier su giovanni fidanza connòschidu comente bonaventura de bagnoregio bagnoregio lione trìulas est unu religiosu filòsofu e teòlogu italianu santu de familia distinta in su a annos intrat in s ordine frantziscanu a poi de su novitziatu benit mandadu a istudiare a parigi a s universidade de sa sorbonne su deventat dutore in teologia umpare a tommasu d aquino s annu a poi est fatu superiore generale de s ordine de sos minores frantziscanos cumpridi s uffciu cun abilidade e sapientzia e umpare resessit a iscriere liberos de impignu mannu su paba gregoriu x lu faghet piscamu de albano e cardinale devet accumpagnare su paba a su conciliu de lione bonaventura partitzipat a sa prima sessione de su conciliu maju ma una grave maladia lu giughet a sa morte su de triulas su paba sistu v l at nomenadu duttore de sa creja s òbera sua est istada appretziada meda po dotrina e po ricchesa ispirituale sos iscritos suos sunt istados regoltos in volumenes sunt mentuados sos iscritos itinerariu de sa mente in deum e sa vida de santu frantziscu e àteros iscritos subra sa bibbia e de teologia proclamadu santu in su est connoschidu comente su dutore seraficu sa festa sua est su de trìulas sa fédération internationale de football association in frantzesu pro federatzione internatzionale de s associatzione de su giogu de bòcia connotu cun sa sigla fifa est s istrutura chi guvernat su giogu de fubalu mundiale sa sea printzipale est in zurigo isvìtzera e s atuale presidente est sepp blatter sa fifa dae su aparizat su torneu de sos mundiales in ue benit assignada sa fifa world cup sa fifa est cumposta de associatziones chi sunt pius de s onu e tres in pius de su commitadu olimpicu internatzionale ma chimbe in mancu de su international association of athletics federations sa federatzione de sas associatziones de atletica brunu puru brunone santu fundadore de s ordine certosinu naschet in colonia su de familia distinta istudiat litteras e po si perfetzionare andat a reims inue arrivat a sos grados pius altos e diventata cancellieri e rettore de s iscola ma idinde sa corrutzione chi regnaiat in su mundu cun pagos amigos detzidit de si retirare in un logu solitariu giamadu chartreuse certosa e de fundare unu ordine monasticu sos certosinos paba urbanu ii alunnu sou lu giamat a roma e inoghe puru aberit unu monasteriu in sas termas de diocletzianu a poi de unu pagu e tempu si trasferit in calabria e fundat unu monasteriu inue morit santamente su de santuaine at iscrittu unu cummentu a sos salmos e unu a sas litteras de santu paulu e litteras sas festa su de santuaine ne is sièntzias biologicas sa classificatzione est una manera cun su cale is biòlogos amuntonant assestant e classìficant diferèntes ispètzias de organismos biventes o fòssiles sa classificatzione biològica est una forma de tassonomia sientìfica su primu a chircare de atrumare is ispètzias segundu caraterìsticas morfològicas similares est istadu carolus linnaeus chi aiat creadu unu sistema de classificatzione pubricadu in su cun su nòmene systema naturae custa est istada riesaminada e rimanegiada de sighidu fintzas a sa nàscita de sa teoria evolutzionista de charles darwin sa classificatzione sientìfica est s arresultadu de is sièntzas evolutzionistas e derivat meda dae sa tassonomia e sa sistematica a prus chi totus is istùdios e is chircas fatas a pitzu de is biventes siat dae sa biologia siat dae is àteras sièntzias classificatziones imperadas de sòlitu pro s amostamentu de tres ispètzias su muschitu de sa fruta imperadu meda in is traballadorios de genètica s òmine e sa magnolia virginiana cunsiderende cust ùrtimu esèmpiu bidemus chi medas de is taxon tenent su nòmene de sa gènia magnolia magnoliophyta magnoliales etc sa magnolia virginiana est istada sa prima ispètzia de i custa gènia nomenada e rapresentada a prus chi sa ispètzia tìpica de custa gènia is taxon subra sa gènia tenent de sòlitu unu nòmene chi benit dae sa gènia etotu is sufissos imperadus pro formare custos nòmenes benent dae su rennu e in unos casos fintzas dae su phylum e dae sa classe a sa manera de sighidu aurelio ambrogio menzus connoschidu che sant ambrosu treviri milanu abrile santu e dotore de sa creja catòlica est nàschidu a treviri in germania inue su babbu fut prefettu de su pretoriu pitzinnu torrat a roma e inoghe benit educadu creschinde istudiat su gregu e lu possedit a sa perfetzione diventat cossizeri de su prefettu po su nord italia e arrivat a milanu in tzitade bi fut unu numeru mannu de arianos cristianos ereticos e i su piscamu de milanu fut de tendentzias arianas cando custu morit no si resessit de nominare unu sutzessore sa zente bidet in ambrogiu s omine adattu ma ambrosu est solu unu catecumenu no est mancu battijadu retzit su battijimu e a poi de otto dies benit cunsacradu piscamu de milanu de nadale est istadu unu piscamu de sos mannos de s istoria de sa creja cattolica sos tempos funt agitados meda at devidu difendere sa fide cristiana cattolica contra a sos arianos e contra paganos potentes comente simmacu senadore e prefettu de roma at devidu cumbattere contra nemigos diffitziles comente sa mama de s imperadore giustina una ariana fanatica de mentuare su rapportu de ambrosu cun teodosiu imperadore cristianu de oriente chi aiat permissu una istrage a tessalonica in grecia cun miza mortos ambrosu li iscriet una littera invitendelu a faghere penitentzia e po custu motivu li ordinat de no intrare in creja né partetzipare a sas tzelebratziones in creja s imperadore a milanu cheriat intrare in creja e ambrogiu l at affrontadu a sa janna de sa creja e s imperadore at devidu tzedere santu ambrosu est istadu importante po sa cunversione de austinu aureliu chi in su retzidi su battijimu propiu dae ambrosu a milanu e diventat sant austinu un ateru mannu po s istoria de sa creja ambrosu est unu de sos battoro padres de sa creja latina e duttore est mortu a milanu su de abrile sa festa sua su de nadale at iscritu meda austinu de ippona jamadu erroneamente aurelius in su medioevo est connòschidu comente sant austinu latinu augustinus hipponensis fizu de una cristiana mònica e de unu paganu patrìtziu de cultura latina a cartàgine istùdiat retòrica insegnante de retorica a tagaste cartagine e roma in gioventude s est avvicinadu a sa dottrina de sos manicheos chi a poi hat refiutada su est a milanu insegnante de retorica inoghe connoschet ambrosu piscamu de milanu austinu no est ancora cristianu sas preigas de su piscamu e sa lettura de oberas neoplatonicas l agiuant a si cunvertire e retzit su batijimu su dae ambrosu partit po s àfrica tzelebres sos arrejonos cun sa mama monica a ostia prima de partire diventat predi su e comintzt a preigare cun sutzessu su est cunsacradu piscamu de ippona elocuente de cultura manna s est dedicadu a cumbàtere sas dotrinas erèticas de manicheos donatistas pelagianos at partetzipadu a divescios concilios e sinodos e sempre est istadu unu faru de dotrina sos vandalos aiant occupadu su nord àfrica e si funt avicinende a ippona est istadu piscamu po annos morit a ippona su de austu de su dutore de sa creja e unu de sos padres de sa creja latina sa festa sua su de austu unu de sos pensadores pius mannos est diffitzile faghere s elencu de sos iscrittos suos unu incompletu sos iscrittos de austinu sunt istados regoltos in vol in fol dae sos benedettinos de saint germain a parigi in su basiliu de cesarea o basile nadu su mannu in gregu cesarea in cappadocia cesarea in cappadocia bennalzu est istadu unu piscamu gregu dutore de sa creja e veneradu comente santu est naschidu a cesarea in cappadocia in s asia minore sa turkia de oe s annu dae una famìlia cristiana esemplare at istudiadu gramàtica e lìteras a cesarea costantinopoli e atene inoghe at incontradu unu amigu e amigos sunt istados po tata sa vida gregoriu de natziantzu torradu a cesarea istudiat cun meda impignu sa bibbia si retirat in unu logu solitariu ma meda bellu e fundat unu monasteriu basiliu cun unu frade sou e àteros amigos vivet in una comunidade religiosa cun sas regulas chi at iscritu isse ordinadu predi e poi piscamu de cesarea at guvernadu po annos sos discursos e i sas preigas de santu basiliu sunt bellas meda po sos contenudos s istile e i sa limba po so poberos e sos istranieros at fattu una ispetzia de ispidale e cun buttegas po trabagliare e abeltu iscolas at devidu lottare contra a sos arianos chi funt meda e potentes at iscritu un exameron ispiegatzione subra su liberu de sa genesi unu tratadu subra sa fide sas regulas monasticas chi sunt a sa base de su monachesimu orientale dutore e unu de sos padres de sa creja orientale est mortu in su sa festa est su de bennalzu sa repùbbrica de s azerbaigin in limba azera azrbaycan respublikas est una natzioni chi s estendit in sa cadena de is mòntis de su càucasu sa capitali sua est baku est arriccu mera de petròliu mancai siat una repùbrica làica sa prus parti de sa popolatzioni sighit sa religioni de s islam est sa natzioni prus manna de su càucasu pro popolatzioni e mannària s azerbaigin est unu de is fundadoris de sa comunidadi de istàdus indipendentis e fait parti de su cunsillu europeu dae su geograficamenti s azerbaigin s estendit in dus terras mannas s europa in sa parti setentrionali e s asia in cudda meridionali ma est considerau un istàdu europeu cunfinat a setentrioni cun sa rùssia a otzidenti cun sa geòrgia e cun s armènia a meridioni cun s iran e a orienti cun su mari càspiu sexclave de sa repùbrica autònoma de su nakhchivan cunfinat cun s armènia a settentrioni e s iran e sa turchia a meridioni tenet istèrrida de km istoricamenti s azerbaigin est stètiu parti de s unioni soviètica de su candu est stètiu conchistau de s armada arrùbia a su candu est stètia dichiaràda s indipendèntzia in pàris cun is àtrus istàtos de su càucaso tocat a nàrriri ca sa popolatzioni chi si considerat azera est mera prus numerosa de sa popolatzioni chi bivit in sa repùbrica sa prus parti de is azeros bivint in iran àteros bivint in turchia custu poita istoricamenti s azerbaigin est stètiu meda prus mannu de su chi est oi ma est stètiu conchistau e divìdiu intra a sos invasòres pro custa arrexoni sa limba azèra podit èssiri scrita in tres diferentis maneras cun s alfabetu latinu cun s alfabetu aràbu e cun s alfabetu cirillicu s iscritura cun s alfabetu aràbu est mera adoperara dae is azèrus iranianus e s iscritura cirillica est stètia adoperada in is annus de russificatzioni candu s azerbaigin faiat parti de s uniòni soviètica oi in dì perou su guvernu de sa repùbrica de s azerbaigin est circhendi de promòviri s ùmperu de s alfeabetu latinu pro s acostiari a s otzidente e a sa turchia considerada una ispètzie de sorri manna dae s istadu azeru prus piticcu e nou in is primus annus de s indipendèntzia c est stètia una gherra intra s azerbaigin e s armènia pro is logus de su nagorno karabak ca funt ancora controllaus dae is fortzas armadas de s armènia est de su ca is resolutzònis de s onu pro su ritiru de is fortzas de ocupatzioni armènas no funti arrispetadas sa prus parti de is esportatzionis funt de petròliu dae su fintzas a oi s estratzioni de custu combustìbili est aumentada costantementi nci funt crèscidas in s estratzioni de ferru sali rame e prumu puru is bias de comunicatzioni e s indùstria de s estratzioni perou funt insufitzentis su pil est aumentau de su in su de su in su e de su in su sa repùbrica de matzedònia de su nord in limba matzèdone republika severna makedonija est unu istadu de sa penìsula de is balcànus cunfinat a setentrioni cun sa sèrbia e su kosovo a orienti cun sa bulgaria a meridioni cun sa grèghia e a otzidenti cun s albania sa capitali est skopje fintzas a su faiat parti de sa federatzioni de iugoslàvia fiat s istadu prus meridionali e mancai prus pòburu de sa federatzioni sa repùbrica de matzedònia de su norti est arreconnota dae sa prus parti de is istàdus de su mundu ma in tempus coladus at tentu problemas pro su nòmini chi aiat sobedau matzedònia defati est su nòmini de una regioni de sa grèghia puru chi at protestau in s onu poita no boliat chi sa repùbrica noa teniat cuddu matessi nòmini ufitzialmenti oi in di su nòmini est repùbrica ex iugoslava de matzedònia e at dèpiu puru cambiai sa bandera sa chi teniat a su momentu de s indipendèntzia teniat unu soli de verghina sìmbolu de sempri cullegau a s antigu imperu matzèdone mescamenti a su rei filippu babbu de alessandru su mannu pustis de is protèstas de sa grèghia sa bandera noa tenit unu soli giallu in campu arrùbiu chi regòrdat su soli de verghina ma no porit essi cuntestàu de nisunus sa limba matzèdone assimilla a su bùlgaru ma tenit influèntzias de su serbu puru e sa sigunda limba foeddara in matzedònia est s albanesu retzentementi nci funt stètius disòrdines in sa popolatzioni de etnia albanesa chi pustis de sa gherra in kosovo est aumentara de nùmeru imoi funt su de sa popolatzioni totali poita ca ddui funt medas afitianaus e bolit prus autonomia in is pròssimus annus est possìbili chi sa repùbrica de matzedònia de su norti potzat intrai in s uniòni europea boeziu aniciu manliu torquatu severinu est naschidu a roma su dae familia nobile fu ministru de teodoricu re de sos ostrogotos e sou cossizeri cortigianos invidiosos l ant accusadu cun literas faltzas de tradimentu e po custu arrestadu e serradu in carcere e fattu morrere in mesu a torturas in su fut omine istruidu meda in varios campos spetzialmente in filosofia ma puru in teologia e at impreadu sas connoschentizas suas po difendere sa fide cristiana catolica contra a sas eresias de ariu de nestoriu e de eutiche at iscrittu liberos de teologia de trinitate de hebdomadibus e ateros at iscrittu commentarios a sa logica de aristotele e a s isagoge de porfiriu commentarios chi sunt istados a sa base de sos istudios de logica in su mediu evu in carcere at iscrittu su liberu chi l at resu famadu de consolatione philosophiae est istadu s autore de su manuale de teoria musicale de institutione musica chi est istadu de grande influentzia pro sa cultura medievale brigida de isvetzia finsta làmpadas roma trìulas est istada una religiosa proclamada santa dae paba bonifacio ix in su de familia principesca est naschida in su mistica manna e devota de sa passione de gesùs cristu s est isposada giovana meda e at tentu fizos chi at educadu in sa fide e in sa vida cristiana mortu su maridu unu sant omine s est dada a una vida austera e de penitentzia at fundadu a wastein unu cunventu e un ordine religiosu de feminas nadu de su santìssimu sarvadore inue issa at vividu po duos annos po annos est istada a roma inue at fundadu una domo po sos istudentes e pellegrinos isvedeses at fatu unu pellegrinagiu a gerusalemme e nd est torrada malaida s est impignada meda po su rientru de su paba dae avignone a roma est morta su de trìulas de su proclamada santa su de santuaine sa festa sua est su de trìulas ettore petrolini roma ennarzu làmpadas est istadu un attore e unu drammaturgu italianu attore ipecializzadu in su genere comicu autore de diversas cantones poesias e personaggios est cunsideradu una de sas figuras printzipales de su teatro di varietà la rivista e s avanspettacolo est ammentadu pro aer fattu sas beffes a sa dittadura a su re e a mussolini matessi in su teatru italianu est una figura imprenscindibile diffatis medas l ana leadu comente e modellu in mesu ai cussos siguramente b est gigi proietti in su in genova ettore petrolini e ines colapietro aian fattu unu cuntrattu pro una tournée in sudamerica sa coppia si fit esibida in sos teatros e caffè concerto in argentina uruguay e brasile petrolini bi fit torradu finas in su e in su andende finas in messico e a cuba e ancora in sos annos cando aiat isperimentadu su teatru futurista in su fit torradu in italia de improvvisu umpare a una bellerina giovana meda de cui issu si fit innamoradu una zerta elma fernandez chi in arte si faghiat jamare elma criner o elma krimer su babbu de elma aiat denunziadu sa copia ma a sa fine bidende sas intentziones de petrolini los aiat perdonados issos duos si fin poi cojuados in su cun ritu tzivile e in su cun ritu religiosu sas cantones de petrolini faghian parte integrante de su teatro sou medas de sos personaggios suos cantana cantones e filastroccas medas de sas cantones suas sun istadas incisas in discu e ana appidu grande successo una de sas pius famosas fit una cantoine de su intitulada una gita a li castelli iscritta dae franco silvestri ma incisa dae petrolini ma sa cantone sua pius nota est tanto pe cantà cun sas peraulas de alberto simeoni chi petrolini aiat incisu in su cantone ripresa dae sa mazore parte de sos aristats pius importantes de roma tipu alvaro amici gigi proietti gabriella ferri e pius de totu nino manfredi chi cun custa cantone aiat appidu una fortuna manna su matessi si podet narrer de gastone chi est istada replicada dae medas artistas cumpresu alberto sordi salbania chi bolit nàrrere paesi de is àquilas est unu istadu de sa penìsola de sos balcànos sa capitale sua est tirana cunfinat a setentrione cun su montinieddu a oriente cun su kosovo e sa matzedònia de su norte a meridione cun sa grèghia e a otzidente tenit su mare adriàticu tenet istèrrida de km e populatzioni de unus bividores pustis de unu perìodu de indipendèntzia cun sos illìrios sa regione de s atuale albania est istadu conchistada dae s imperu romanu dae custu momentu no at prus tentu indipendèntzia fintzas a su candu est nàschida sa repùblica de albania de su chi fiat s imperu otomanu in casi duamilla annos sa regione est istadu dominada dae sos romanos sos bizantinos e sos turcos cun su declinu de s imperu ottumanu s albania est diventada indipendente comente repùblica ma sùbitu pustis su generale ahmet zogu s est dichiaradu rei e arit trasformadu sa repùblica in unu regnu s indipendèntzia albanesa est durada pro pagu tempus poita in su s itàlia fascista arit dichiarau su protetorau in pitz e sa pitica repùblica balcànica chi fiat de facto un ocupatzione e in sa segunda gherra mundiale d arit ocupada cumpletamente pustis de sa segunda gherra mundiale s albania est diventada una repùblica sotzialista de imprenta soviètica peroe nch est essida dae su patu de barsàvia in su no cumpartzende sa lìnia contraistalinista de s unione soviètiga e posteriormente s est acurtziada de sa politica tzinèsa su rezìmene comunista fiat meda tostu sa pobuladura fiat privada de sas liberdades prus elementales sena perunu deretu de ispressare sas opiniones suas botare e biazare sa currespondèntzia cun logu istranzu fiat rigurosamente proibida e finas s interna fiat sutaposta a cuntrollos rìzidos non b aiat nemancu cassitas de sos curreos e onzi lìtera cheriat bida dae sa polima pro esser aproada e imbiada in is primus anu cun sa disgregatziòni de su mundu sovièticu in albania puru nch est ruta sa ditadura e est mudada sa polìtica econòmica oberendisì a su mercadu mundiale sa ditadura comunista aiat destruìdu s economia e cun s agabu de sa ditadura e s abertura de sas làcanas unu numeru elevadu meda de arbanesos at dassadu su paìsu mescamente pro s itàlia e sa grètzia s arbania sighit a esser unu paìsu poberu peroe est democràtigu e s economia sua est creschende callistu i paba santu e màrtire fortzis est istadu unu ischiavu e a poi fut fatu diàconu dae paba zefirinu comente diàconu at tentu contu de su campusantu de sa via appia callistu est diventadu paba su at organizadu sos camposantos de roma sas catacumbas inue beniant sepultados sos martires de sas persecutziones e ateros cristianos e su campusantu de sa via appia fut connotu comente su coemeterium callisti in su custu campusantu est istadu esploradu e bogadu a pizu dae s archeologu giuanne batista de rossi e indicadu comente sas catacumbas de santu callistu callistu at devidu cumbatere eresias contra sa trinidade cristiana est istadu unu pastore cumprensivu unu parte de su cleru l at oppostu unu antipaba su primu est mortu su est veneradu comente martire e sa festa sua est su de santuaine alice in den stdten in italianu alice nelle città puru si su film non est istadu mai doppiadu est unu film de su direttu dae wim wenders filmadu in bianco e nero est su primu film de sa trilogia de s istrada chi cumprendiat puru sos films falsche bewegung falso movimento e im lauf der zeit in su passare de su tempus philippe winter est unu giornalista tedescu chi fit andadu in sos istados unidos pro battor chidas pro isciere unu articulu subra su paesaggiu americanu una olta in cue pero aiad appidu problemas de identidade tando invetzes de iscriere at leadu chentinarias de fotografias cun d una polaroid a unu zertu puntu tevet drientrare in germània pruite at finidu su inari in s aereoporto de new york connoschede una femina lisa e sa fiza alice de noe annos non b at pius bolos pro sa germania e tando dezidini de aisettare umpàre su manzanu poi intantu lisa est iparida lassende solu unu bigliettinu preguntende a philipp de accumpagnare alice à amsterdam inue issa pensat chi l ad a raggiungher dai gue a calchi die arrividos à amsterdam philipp e alice aisettan in debadas a lisa tando dezidini de partire pro chircare sos nonnos de alice chi abitana a wuppertal in germania segundu su chi s ammentaiada alice sigomente sa pizinna non s ammentaiat su nomene de sa nonna continuan a chircare cun s unicu ajudu de una foto de sa domo intantu girende girende connoschene una femina chi passat una notte cun philippe iscoragiados dae su vanu chircare e sigomente philippe non podet pius baliare su carattere meda forte de sa pizinna la lassada ind una istazione de polizia ma sa pizinna resessidi a fuire e acciappat torra a philippe chi azzetat de continuare a chircare sa famiglia de alice a sa fine tottu si risolvat positivamente caderina de siena siena martzu abrile est istada una mìstica italiana est istada proclamada santa dae paba pio ii in su su paba pio xii l at proclamada patrona d itàlia umpare a santu frantziscu de làmpadas e paba pàulu vi l at dadu su tìtulu de dutore de sa creja su de santugaine caderina benincasa fiza de unu tintore est nàschida in siena su in una famìlia cristiana in su a degheotu annos intrat in su tertzu ordine de santu dominigu fut una mìstica e contemplativa ma puru una femina ativa piena de atentzines po sos poberos e i sos malaidos at fatu meda po sa paghe tra persones tra famìlias e tzitades e po sa riforma de sa creja s est ocupada meda de sa cunversiones de sos peccadores est andada a avignone cun messagios de paghe e po esortare su paba gregoriu xi a torrare a sa sede de roma est morta a roma su de abrile a solu annos de santa caderina amos iscritos in forma de dialogo dialogo della divina provvidenza e lìteras iscritas cun limbazu forte e coloridu sant antoni de padova in portughesu santo antnio de lisboa nàschidu fernando martim de bulhes e taveira azevedo lisbona austu padova làmpadas est istadu unu frantzescanu portoghesu est naschidu in lisbona su su nòmene sou fut fernando a sos annos est retzidu in unu cunventu de canonigos de santu austinu inoghe s est formadu at istudiadu giovanu fut amantiosu de su silèntziu e de sa vida cuntemplativa e de preghiera madurat d idea de si fàghere frantziscanu po poder andare a preigare su vangelu in àfrica comente chimbe martires frantziscanos de sos cales ant atidu sas relichias a coimbra inue fernando viviat intrat in sa famìlia frantziscana su e leat su nòmene de antoni partit po s àfrica ma una temporada mala e bentos furiosos ispinghent sa nave in sitzìlia dae inoghe partit po assisi po su capitulu generale de sa portziuncola inue connoschet santu frantziscu una die po casu li pedint de preigare a una reunione de religiosos e cun ispantu mannu preigat dende proa de una captzidade manna at insegnadu teologia a bologna tolosa montpellier e padova in totue fut unu apretziadu preigadore a poi de sa morte de santu frantziscu s òrdine fut in arriscu de cambiare meda allontanendesi dae sa trassas de frantziscu suta frade elia superiore generale frade antoni non fut de accordu e po bi ponner remediu andat a roma a faeddare cun su paba gregoriu ix antoni distrutu dae sa maladia e dae sa fadiga morit su de làmpadas a annos in padova ant fraigadu una creja magnifica po su santu sant antoni est unu de sos santos pius connottos e pius venerados proclamadu dutore de sa creja dae pio xii sa festa su de làmpadas sant antoni abate qumans acanta desertu de sa tebaide ghennàrgiu fiat unu eremita egitzianu est cunsideradu su fundadore de su monachèsimu cristianu e su primu de sos abates nàschidu in sa biddighedda de coma in s altu egitu in una famìlia cristiana chi at pensadu a sa educatzione sua est rimastu orfanu a mancu de vinti annos cun una sorre pius minore una die in creja intendet legere si cheres essere perfetu bae bende su chi asa e dalu a sos poberos a poi beni e sighimì mt custu invitu antoni lu intendet rivoltu propiu a isse e lassat totu po sighire a cristos in una vida austera e solitaria in su desertu occupende su tempu in preghiera lettura e trabagliu cun sas manos creschiat su numeru de cuddos chi cheriant vivere suta sa guida sua a poi de paritzos annos de vida de eremida in su fundat unu monasteriu a phaiun cando iscopiat sa persecutzione de massiminu contra a sos cristianos antoni andat a alessàndria po incuraggiare sos chi funt persighidos e arrestados po sa fide cristiana finida sa perzecutzione si che torrat a su logu in cue aiat fundadu sos monasterios inue bi funt mizas de monacos e meda fint eremidas po disizu de una vida solitaria pius austera ancora si ch est andadu in su desertu a est de su mar ruju e viviat in una tzella minoredda in su torrat a alessàndria e collaborat cun santu atanasiu a cumbattere sos arianos sant atanasiu at iscritu unu vida de antoni antoni morit a pius de chent annos su de bennalzu est cunsideradu su fundadore de su monachesimu cristianu ma no paret chi eppat iscritu una regula ma literas meda po guidare sos monacos est veneradu comente su protetore de sos animales sa festa su de bennalzu carlo borromeo arona santugaine milano santandria est istadu unu cardinale e pìscamu de milano est istadu canonizadu in su dae paba paolo v nàschidu ad arona su de santu aine in una famìlia nòbile e cristiana su babbu fut su conte giberto borromeno e sa mama margherita de medici sorre de su paba pio iv istudiat diritu civile e canonicu in s universidade de pavia fu fatu cardinale a annos cun ingarrigos importantes a roma fut unu de sos primos pìscamos ad acoglìre sas riformas de su conciliu de trento in sa diotzesi sua propriu issu aiat dadu impulsu a sa pubblicatzione de unu elenco de liberos de censurare indice tridentino o index librorum prohibitorum a summo pontifice s elenco fit istadu emanadu poi e sas conclusiones de su concilio di trento de su sutta su paba pio iv fut omine austeru meda de preghiera e penitèntzia fut pòberu e s est ocupadu meda de sos pòberos at curadu sa formatzione de sos predis aberinde seminàrios e iscolas gratis po sa gioventude at visitadu pius bortas sa diotzesi isterrida meda chirchende de irraighinare sos abusos e preighende isse e totu a su populu a sos pitzinnos a sos malàidos durante sa peste chi at colpadu milano in ogni modu at agiudadu sa popolatzione est mortu a annos a poi de annos de vida intensa comente piscamu su de sant andria su paba paulu v l at proclamadu santu su de sant andria de sa festa su de sant andria finas si sas dietas de ilanz de su e de su aiana proclamadu sa libertade de cultu in sa repubblica delle tre leghe in isvìtzera borromeo aiat cumbattidu contra a su protestantesimu in sas baddes isvitzeras imponende rigidamente sos printzipios istabilidos in su concilio di trento in sa visita pastorale chi issu aiat fattu in val mesolcina in isvìtzera aiat fattu arrestare pro istregoneria una chentinaria e persones poi de sas torturas guasi tottu aian lassadu sa fede protestante pro si salvare sa vida fèminas e su prevosto fini istados invece cundennados a su rogo ue che finis istados bettados in su fogu a conca in giòsso sa limba sòraba de susu o lusatzianu de susu hornjoserbina est una limba de minoria fueddada in sa provìntzia istòrica de sa lusàtzia de susu oi est una parti de sa sassònia est una de is duas bariantis de is limbas sòrabas chi faint parti de sa truma de limbas slavas otzidendalis su sòrabu de susu benit fueddau dae unas personas in sassònia po custu su sòrabu est sa de tres limba de minoria in germània su sòrabu benit imparau in is iscolas primàrias tenit programas a sa televisioni e a sa ràdio medas funt is librus iscritus in sòrabu cumpresa sa bibbia in biologia sa nomencladura binomiale o nomencladura binomia est unu sistema formali po nomenari is ispètzias biventes si narat binomiale poita su nòmini sientìfigu de una ispètzia benit creau dae sa cumbinatzioni de dus nòminis su primu fueddu nòmini genèricu cumintzat sèmpiri po lìtera manna in càmbiu su segundu fueddu est iscritu in lìtera pitica totu a i dus fueddus andant iscritus in corsivu po esempru homo sapiens candu sa gènia est istètia giai nomenada o candu atras ispètzias de sa matessi gènia funt giai istètias nomenadas su nòmini genèricu si podit abreviari cun sa lìtera de cumintzu h sapiens ma non si podit omìtiri jazz standards sunu cussos cumponimentos musicales chi sunu meda connottos sonados e interpretados dae sos mucistas de jazz e faghen parte de su repertoriu jazz pro fagher calchi esempiu zitamus sas musicas de miles davis in su discu kind of blue e sempre de davis cantones comente all blues e so what oburu impressions de john coltrane e maiden voyage de herbie hancock sunu de fentomare puru footprints de wayne shorter e freedom jazz dance de eddie harris medas musicas de origine diversa sunu diventados standards medas in s ambitu de sa musica brtasiliana de sos primos annos musica chi appartenian a su samba e bossanova de joo gilberto antonio carlos jobim e luiz bonf de i custu genere como sun cussiderados standards manh de carnaval summer samba e meda cantones de jobim comente desafinado the girl from ipanema e corcovado dae custa ligadura tra sa musica brasiliana e cussa jazz est diventada standard puru una cantone italiana de bruno martino chi si narat estate chi fit istada interpretada dae joo gilberto sa terra est su praneta innui bivit fintzas s umanidadi su de tres in òrdini de distàntzia dae su soli est su prus mannu de is pranetas terrestris de su sistema solari siat po sa massa siat po su diàmetru est s ùnicu corpu pranetàriu adatau a nci sustènniri sa vida a su mancu intre cuddus connotus dae sa iscèntzia moderna est istadu su primu praneta connotu che portadori de aba in totu a is tres stadus sòlidu lìcuidu e gassosu in su pillu suo e su solu in s universu cun presèntzia de vida tenit unu campu magnèticu ca paris cun d una atmosfera cumposta po su prus dae azoto e ossìgenu dd amparat dae is radiatzionis noxidoras po sa vida s atmosfera funtzionat puru che iscudu contras is metèoras piticas faendi ddas abruxiari po s atritu prima chi potzant lòmpiri a su pillu de sa terra sa formatzioni de sa terra est datada po unus miliardus e tenit feti unu satèlliti naturali sa luna ca s est formada intre e miliardus a oi s asse de rotatzioni de sa terra est incrubau dae sa perpendicolare de su pranu de s eclitica po mori de custa incrubadura e de sa rivolutzione de sa terra a giru de su soli ddui est s arretroga de is istagionis unu praneta de su gregu antigu a astr plants o a plns astr istedda chi passillat est unu corpu astronòmicu chi òrbitat a giru de un istedda ma chi non produsat energia po mesu de fusioni nucleari ossiat non est issu etotu un istedda sa cali massa siat sufitzienti a ddi donai una forma sferoidali e sa cali fascia orbitali non tengat perunu corpu de mannesa cunfrontàbili o magiori is pranetas de su sistema solari funt in ordini de su prus bixinu a su soli mercuriu venere sa terra marte jove saturnu uranu e nettunu su praneta nanu plutoni fiat su de noi pranetas de su sistema solari ma su de austu s unioni astronomica internatzionali dd at bogau dae sa categoria di praneta po ddu ponni in sa categoria de is pranetas nanus a foras de su sistema solari ci funt medas pranetas extrasolaris e donnia dì si ndi funt scoberendi medas atrus unistedda o istella est unu corpu astronòmicu chi brillat de luxi pròpia in astronomia e astrofìsica su fueddu est a nàrriri unu sferoide luxenti prus o mancu perfetu de plasma gas meda ionizau a temperaduras artas ca ingènerat energia in su nùcleu suo cun processus de fusioni nucleari custa energia est spaniada in s ispàtziu comente undas eletromagnèticas e partixeddas elementaris neutrinus is calis formant su bentu isteddari isteddas podinti tenni unu o prus pranetas che girant intundu a custas commenti su sistema solari s istedda prus acanta de sa terra est su sole mitza de grandu parti de s energia de su praneta nostru is àteras isteddas chentza de cunsiderare is supernovae funt visibilis a de noti comente puntus luxentis ca parint tremi tremi po mori de is efetus distorsivus creaus dae s atmosfera de sa terra efetu tzerriau seeing joseph louis diorio connotu comente joe diorio waterbury connecticut usa de austu est unu chiterrista jazz unu professore e composidore americanu at sonau cun legendas de su jazz comente sonny stitt eddie harris ira sullivan stan getz pat metheny horace silver and freddie hubbard ultimamente at puru collaboradu a s incisione de siversos album cun musicistas giovanos comente robben ford gary willis david becker e mick goodrick est istadu unu de sos primos istruttores de su guitar institute of technology diorio at publicadu medas liberos e videos de metodos pro sonare sa chiterra edd est autore de albums vincenzo florio bagnara calabra de abrile palermu cabidanni est istadu un imprendidore e polìtigu italianu emigradu dae pizzinnu a palermu a ue su babbu paulu chi aiat una bona attividade cummerciale una orta fattu mannu aiat cominzadu cun successo diversas attividades industriales e aiat fundadu in marsala sas cantine florio pro sa produtzione de su inu marsala in su in palermu fit istada costituida sa anglo sicilian sulphur company limited una sotziedade tra vincenzo florio e sos inglesos benjamin ingham e agostino porry pro sa produtzione e sa cummercializzatzione de s acidu solforicu e sos derivados de su sulfaru sempre cun ingham aiat fundadu sa sotziedade amministrazione dei pacchetti a vapore siciliani chi in su aiat varadu sa nave a vapore palermo po cullegare palermo napoli in su fit istada frimmada sa cunventzione tra su governu italianu e sa compagnia florio navale pro su servitziu postale e cummerciale tra sa sitzìlia e napoli in cussos annos vincenzo aiat leadu varias garrigas pubblicas e fit intradu in su cossizu de amministratzione de sa banca nazionale e fit istadu finas presidente de sa camera e commerciu de palermo in su fit istadu numenadu senadore mambo este unu tipu de mùsica e de ballu cubanu sa peraula mambo chi cheret narre arrejonada cun sos deos nde derivat dae sa limba ki kongo chi fit faeddada dae sos ischiavos traportados a cuba dae s africa centro occidentale sa prima fromma de su mambo est cussa connotta cun su nomene danzon de ritmo nuevo criada dae su musicista cubanu orestes lopez in su ma in su su pianista perez prado chi si fit trasferidu dae cuba a su messico in chirca de fortuna ispirendesi a su souo de sas big band americanas at dadu famu mundiale a i custu ritmu nou diffattis cun s orchestra sua aiat aceleradu su ritmu e lassende a banda su flauto e i su violinu aiat dadu pius ispaziu a sa sezione de sos ottones in particulare sos sassofonos aggiunghende sas percussiones cubanas james marshall hendrix naskidu johnny allen hendrix seattle de santuandria londra de cabidanni fit unu chitarrista cantante e autore americanu est istadu cunsideradu dae sos musicistas e dae sos espertos su pius mezus chitarrista in s istoria de sa mùsica rock e unu de sos pius chi ana influenzadu sos musicistas de s epoca sua de ogni genere musicale poi de aer appidu successo in europa est diventadu famosu in sos istados unidos dapoi de sa performance de su in su monterey pop festival in san francisco in su aiat partecipadu a su woodstock festival e in su ai cussu de isle of wight festival in s isola de wight inue est mortu hendrix fit istadu meda influenzadu dae ateros chitarristas comente b b king muddy waters howlin wolf albert king e elmore james e finas dae chitarristas de su rhythm and blues e soul comente curtis mayfield steve cropper e dae atteros de su jazz segundu carlos santana sa mùsica de hendrix podet essere istada influenzada dae sas origines suas de indianu americanu sa discografia uffitziali cumprendiri su piemonte est una regioni de s itàlia nord ocidentali de unus milionis de abitantis cun cabulogu torinu allacanat in s ovest cun sa frància regionis auvèrnia ròdanu alpis e a nord cun sa isvìtzera cantonis vallese e ticino a est cun sa lombardia a sud est cun s emìlia romagna tenendi in comunu una làcana de pagu mancu de km e a sud cun sa ligùria cun istèrrida de km est sa segunda regioni prus manna de itàlia a fatu de sa sicìlia sa de seti po nùmeru de bividoris segunda po nùmeru de comunis regioni prus ocidentali de itàlia e fait parte de s euroregionealpis mediterràneu de sa macroregioni alpina e dislindau a is territòrius de is provìncias de novara e vco de sa règio insùbrica est annotamale sa de cuatru regionis po esportatziones con una cuota de su de su totali natzionali e sa de cincu po bàlida de su produtu internu brutu pib cun unus milliardos de euros totalis su rèdditu panòmini est superiori a sa mèdia italiana ronald ernest ron paul pittsburgh de austu de est unu polìticu e mèdicu ginecòlogu istadunidensi est membru de su partidu republicanu e rapresentanti in sa càmera de is representantis po su de distretu texas est istètiu elìgiu po sa primu borta a su cungressu in su torrau a sa pràtica mèdica in su torrat representanti sceti in su ancora cun su partidu republicanu diventadu membru de su rlc ron paul bincit totu is eletzionis afatantis est unu de is cungressistas prus ativus e con prus progetus de lei est connotu comenti mister no o dr no po totus is votus suus negativus a pitzus de progetus de lei chi sìant contra is printzipius de sa costitutzioni est stètiu unu de is candidaus republicanus po is eletzionis presidentzialis de su e est stètiu paradossalmenti su candidau prus de fortuna in internet e unu de is mancu mantovaus dae is media annus giovanili ed educatzioni acontza ron paul est nascesit in green tree in pennsylvania fillu de margaret peggy paul e howard caspar paul paul fut su tertzu die cincu fillus nascius in is annus afatantis sa grandu depressioni e divise po annus s aposentu suu sun is fradis william david jerrold e wayne paul cumentzesit a traballai fin da giovanissimo in s harold s diary successivamente scriesit in d unu giornale traballesit in una bottega e vendette il latte unu clienti suu fut su famosu giocadori de baseball honus wagner bravu meda in atlètica ligera si diplomò in su dormont high school nel con lodi fut puru un òtimu wrestler giocadori de football de baseball nonché presidenti de su consillu studentescu de su liceo suu dopo essersi iscritto al gettysburg college ricevette una borsa di studio in quegli anni diresse il bar del college e gareggiò nella squadra di nuoto entrò a far parte della lambda chi alpha e nel ottenne il bachelor in biologia fabrizio cristiano de andré gènova de frealzu milanu de ennalzu est istadu unu poete e cantautore italianu in sas oberas suas at sempere cantadu istòrias de pòvera zente de emarginados ma at finas sempre ironizadu subra sos potentes at finas faeddadu de sa vida sua sempere abertamente e cun coragiu sas peraulas de sas cantones suas sunu cunsideradas poesias difatis medas sunu in sas antologias de sas iscolas italianas in barant annos de carriera at realizadu bindighi album comente numeru non sunu meda ma comente e calidade sunu prendas est istadu un autore chi est resessidu a impreare sas limbas populares comente su genovesu ma finas su galluresu e su napulitanu in sas cantones si fit ispiradu a diversos poetas comente jacques prévert a s antologia de spoon river de edgar lee masters traduida in italianu dae fernanda pivano e a àteros cantautores comente georges brassens bob dylan e leonard cohen de sos cales aiat finas traduidu calchi cantone in italianu singlesu nòmini nativu english ipa gl est una limba indo europea chi apartenit a su cambu ocidentali de is limbas germànicas cun s olandesu s altu e basciu tedescu su fiamingu e su frìsone cunservat ancora una làdina parentela con su sàssoni continentali dialetu de su basciu tedescu s ingresu tenet una posissione particulare meda non solu cuffòrma sas limbas germanicas ma fintzas in intro de su grustiu limbisticu indoeuropeu at tramudau e fattu prus simpre s istruttura sua a puntu tale de si accurtziare comomai a una limba isolante prusaprestu chi non a una flessiva in prus su vocabolariu tenet medas faveddos chi sun de orizine non germanica ma latìna prus de su de cussos de erentzia latina benin dae su frantzesu e fin intraos in su lessicu ingresu pro more de sa dominadura normanna in sos seculos a pustis de su cando sos ducas de normandia aian conchistau s inghilterra anglo sassone chin sa battalla de hastings e fintzas grassias a su rinaschimentu colande pro su latinu issientificu pro custu una de sas carateristicas prus làdinas de su lessicu ingresu est sa richesa de sas cropas sinonìmicas una de erentzia germanica e s atera de erentzia latina pro inditare sa matessi cosa in manera unu pacu differente es freedom liberty pig pork spear lance amount quantity first prime ecc siat pro more de s orizine sua chi tenet in sinu suo elementos picaos a mes a pare dae su latinu e dae su sassone siat pro more de s impreu suo oje in die che limba franca a libellu internassionale siat pro more de sa povertade sua de declinassiones e desinentzias s ingresu est una limba meda prus aperta a cussentire s intrada de faveddos istranzos comente nau prima issupra s ingresu est divenniu sa limba franca printzipale bocandeche dae su tronu fintzas su frantzesu chi a sua vorta aiat supprìu su latinu in sa comunicassione diplomatica e issientifica oje est unu mèdiu pro comunicare tra etnias chi non tenen ligamine curturale issientificu o politicu si carculat chi sos chi faveddan ingresu che limba mama english as a native language enl sian unos miliones sos chi lu faveddan che secunda limba english as a second language esl ovverosiat paris chin sa limba mama de su locu sian unos miliones sos chi lu faveddan che limba istranza english as a foreign language efl ovverosiat imparada in iscola ma chi non si impreat sian unos miliones edduncas su numeru de chie non chistionat ingresu che limba mama superat cussu de sos chi lu faveddan dae sende naschios pro more de sas influentzias frantzesas normannas si podet ind unu tzertu sensu ischirriare su vocabolariu in faveddos de erentzia germanica e ateros de erentzia latìna cussos latinos benin derettu dae su latinu o dae su francu normannu a manera indiretta sa majorìa su de sas paragulas ingresas chi prus s imprean a cumone e su de sas paragulas chi prus s imprean a cumone est de erentzia germanica ma est a narrer puru chi cada pessone in media connoschet tra sas e paragulas unu numeru in minorìa a s imbesse sa majorìa in tottu de sos faveddos est de erentzia latina chenza contare chi peroe su vocabolariu chi trattat de astronomia matematica e chimica tenet orizine araba in su in ordered profusion di thomas finkenstaedt e dieter wolff una chirca issientifica fatta issupra belle paragulas de su ditzionariu shorter oxford dictionary ed aiat contau chi sas paragulas aian custa orizine in pertzentuale una chirca chi at fattu joseph m williams in origins of the english language at carculau sas pertzentuales in paragulas picadas dae literas commertziales s ingresu est una limba isparghinada peri su mundu e at depiu cunvivere chind unu muntone de limbas differentes no est un ispantu chi fintzas custa limba tenzat in sinu suo una cantitade manna de variantes si podet facher tzinnu a custos chi est a ammentare sun comuncas macro grupos est a narrer chi in intro de custos bi nd at galu unu muntone de variedades su tedescu die deutsche sprache das deutsche est una limba de sa truma olandesu germànica de su cambu ocidentali de is limbas germànicas de sa famìlia de limbas indo europeas est sa limba germànica prus difùndia in su mundu a pustis de s ingresu est s idioma cun su nùmeru prus mannu de fueddantis de limba mama in totu s unioni europea fueddau che primu limba e arreconnotu comente limba ofitziale in germània in àustria in lussemburgu in bèlgiu cantones orientalis in liechtenstein e in isvìtzera prus che àteru in sa parti de sus innui si fueddat una barianti tzèrriada isvìtzeru tedescu schweizerdeutsch est fueddau fintzas in unus cantus logus de s itàlia comente su tirolu de giossu o su friuli val canale in àterus logus de s europa comente in romania polònia voivodato di opole frància alsàzia e lorena e fintzas in partis de is istados unidos d america cun unus millionis fueddantis postus in istadus est una limba pluricèntrica che s ingresu ddui funt ìsulas linguìsticas in totu is cuntinentis e calincunas esistint giai dae parici sèculus sa prus parte de sos vocabulos in tedescu bènit dae sa camba germanica de sas limbas indo europeas mancàri chi bi nd àpat puru una minorìa picàdas dae su frantzesu latinu e pagòra dae s inglesu est una cosa ispantòsa chi su tedescu bòrtet paràgulas istrànzas fachènde imprèu de s imbentàrju germanicu ebbìa est de gai chi notker iii di santu gallu fit resessiu a bortare sos trattàos aristotelicos in tedescu anticu lìmpiu in s annu de milli oje in dìe podìmus atzapàre pro esempiu fernseher fn ze chi lu cumpònen fern attèsu e sehen bìer chi est sa bortàda esatta de su faveddu grecu latinu televisione a prima ocràda su lessicu tedescu est malu a cumprènder tòcat puru a ischìre chi una parte manna de lùmenes est una bortàda a sa lìttera dae su latìnu eddùncas fìntzas de manèra indiretta si pòdet iscumbatàre s internassionalidàde de sos limbàzos mascamènte in su campu de cosas chi pertènen a sa crèsia pro esempiu die wieder aufersteh ung re surrect io fìntzas sas paragulas chi su tedescu at picàu dae su latìnu si acàttan meda prus a s ispìssu de cantu unu si pòdat isettàre pro esempiu nchtern a jaunu dae nocturnus keusch castu dae conscius die laune s animu dae luna die ziegel dae tegula die pfeife dae pipa oppuru kosten omonimu de gustare e constare kaufen comporàre dae caupo in sardu tzilleràrju e gai sichìnde sos dialetos tedescos si pòden ischirriàre in duas macrovariedades a s ispìssu si cussìderat tedescu berdadèru sa limba chi si chistiònat in sas regiones de su nord mascamènte in sa tzittade de hannover custas regiones chi tando faveddàban su bassu tedescu oje in dìe tènen una pronùntzia chi si accùrtziat meda a s iscrìttu custu fàchet a manèra chi s allega de inìbe si impàret in foras est prus diffitzile pro un istranzu chi istùdiat su tedescu a cumprènder sos dialetos de su meridione pro mòre de su vocalismu e particularidade lessicale chi pertènet a bavaresos isvevos austriacos e isvìtzeros mancàri tottu s istandard est creschènde a puntu tale de picàre pede meda cuffòrma sos dialetos chi sìche sun isperdènde semper de prus una situassione de diglossia b at pètzi in isvìtzera nàschia pro resones istoricas b aìat su bisònzu de marcàre differentzias contr a su pangermanismu de su natzionalsotzialismu chi podìat pònner in arrìscu meda s intreghidàde isvìtzera sanremo o san remo sanrému in limba ligure antigamente villa matuti est unu comune italianu de abitantes in sa provintzia de imperia in liguria dae sa fine de s ottighentos e pro parte de su noighentos sa nobiltade europea aiat seberadu sa tzitade comente sede preferida pro passare s ijerru e pro soggiornos curativos de custa traditzione restana medas architetturas comente sa cheja russa ortodossa e diversas palattos e villas comente palazzo bellevue palazzo borea d olmo villa nobel villa ormond castello devachan tra sos frequentadores pius famosos de sa tzitade bi sunu s imperadrice elisabetta de austria sissi su zar nicola de russia alfred nobel s imperadrice maria alexandrovna e italo calvino chi b aiat passadu parte de s infanzia sa tzitade est sa sede de su ominimu festival de sa cantone italiana chi si faghet ogni annu in su mese de martu nino rovelli solbiate olona varese zurigo de nadale de su est istadu un imprendidore italianu est istadu su proprietàriu de su grupu chìmicu sir società italiana resine de famìlia operaia dae giovaneddu aiat abertu una oficina mecanica in sa idda sua e cun sos annos aiat comintzadu a produire màchinas pro impiantos industriales per mesu de cussa atividade fit intradu in cuntatos cun s indùstria chimica si fit poi laureadu in ingegneria a su politecnico di milano in su aiat partecipadu a sas olimpiades de st moritz in s ispecialidade de su bob a e fit bessidu mu in su rovelli aiat achisidu s asienda lombarda sir società italiana resine suta sa gestione suas sa sir fit crèschida meda finas a diventare in sos annos su tertzu grupu chimicu italianu daboi de eni e montedison cun mitza dipendentes in su rovelli aiat invèstidu meda in sardigna ue sa sir aiat realizadu su polu petrolchìmicu de portu turre e in cussos annos fit diventadu su proprietàriu de sos duos giornales printzipales de sa sardigna la nuova sardegna e l unione sarda in su rovelli aiat tzèdidu sa propriedade de sa sir sa sir società italiana resine fit istada fundada in milano in su in su sa sir fit istada acquisida dae s imprendidore nino rovelli e in pagos annos fit già cunsiderada una de sas pius importantes de s europa in su sa sir aiat rilevadu sas quotas de maggioranza de sa rumianca s p a chi fit un atera asienda chimica de genova criende gai su gruppu sir rumianca chi poi de sa montedison in italia fit su gruppu cun pius istabilimentos de seguru sa chimica in sardigna est ligada a sa sir chi in s isola aiad appidu sa mazore parte de s isviluppu in su fin comintzadas sas primas assuntziones in sos impiantos de portu turre unu wiki est unu situ o giàssu web o una colletzione de documentos ipertestuales chi benit aggiornadu dae sos utentes e su materiale est iviluppadu cun sa collaboratzione de tottu sos chi bi ana s intrada sas modificas sunu abertas in su sensu chi su materiale podet esse modificadu dae tutte sos utentes a bortas solu si registrados a bortas anonimos e cunsistini non solu in aggiuntas ma puru in modificas e cancelladuras de su chi fit istadu iscrittu primu dae atteros autores sa modificas sunt registradas in d una cronologia chi in su casu permittit de che torrare s iscrittu a comente fit s iscopu est cussu de condividere iscambiare immagazinare e ottimizare sas informatziones in modu collaborativu in pius su numene wiki indicat su software utilizadu pro criare su situ web e su server wikiwikiweb est istadu su primu nomene de wiki ward cunningham aiat cominzadu a isviluppare wikiwikiweb in su e l aiat installadu in su dominiu internetsu de martu de su cunningham l aiat jamada gai ammentendesi de una impiegada de s aeroporto de honolulu chi l aiat invitadu a leare su wiki wiki chi fit sa navetta raymond queneau fit creschidu ind una familia de cummerciantes fit andadu a parigi pro istudiare sa filosofia a sa sorbona e a s école pratique des hautes études ue aiat sighidu sas letziones de alexandre kojève subra de hegel issu aiat frequentadu su grupu de sos surrealistas a su cale aiad aderidu in su in su cando l aiana esclusu dae su grupu aiat partecipadu a iscriere su pamphlet un cadavre contra a de andré breton poi de aer lassadu su surrealismu raymond queneau aiat trabagliadu a una enciclopedia de iscientzias inesattas chi fit pero istada rifiutada dae sos editores fatende su servitziu militare in algerìa e in marocco aiat imparadu s arabu in su aiat iscritu exercices de style esercìtzios de istilu chi fit unu contu muzzu racontadu in maneras diversas custos esercìtzios li fin istados ipirados dae s arte de sa fuga de johann sebastian bach in su mentre fit auscultende unu cunzertu raymond queneau fit unu lettore attentu e assiduu de s obera de rené guénon chi issu aiat iscobertu legende s introduction générale à l étude des doctrines hindoues in su a partire dae cussa data e finas a sa fine de sos annos queneau lege totu sas oberas e sos articulos de guenon e aiat appidu puru una breve curripundentzia cun issu apartheid pronuntziadu partit in afrikaans cheret narrer separatzione in sa limba afrikaans e fit unu sistema legale de segregatzione ratziale mantentu in pè dae su guvernu de su national party in sudàfrica dae su a su su primu atzinnu chi s at de sa paràula est in unu discursu de jan smuts de su su tando primu ministru su tèrmine est istadu adotadu dae medas àteras limbas creschende nde su significadu pro isplicare situatziones de discriminatzione ratziale e reclamadu cun pius o pius pagu sutzessu dae pòpulos o grupos oprìmidos vàrios sa segregatzione ratziale in sudàfrica fiat comintzada durante su colonialismu ma s ufitzializatzione de s apartheid fit comintzada pois de sas eletziones zenerales de su sa lezislatzione noa classificaiat sos abitantes in grupos ratziales biancos nieddos coloured e indianos e sas zonas residentziales fint inserradas pro mèdiu de tramudaduras fortzadas sos abitantes nieddos fint ispozados dae sa tzitadinàntzia e tramudados a unos territòrios autònomos tribales o bantustans de su paisu bator de sos cales diant divènnere istados indipendentes su guvernu aiat segregadu s educatzione sa sanidade e àteros servìtzios pùblicos e aiat reservadu pro sos biancos cussos de calidade mezus e pro sos nieddos cussos peus s apartheid aiat contadu subra una resistèntzia interna de cunsideru su guvernu aiat rispostu a sas protestas e abolotos faghende illegale s opositzione promovende una reprimida forte e impresonende a sos cabos pius significativos de anti apartheid comente nelson mandela sas riformas promòvidas in sos annos non fint resèssidas a suffogare s opositzione e in su su presidente frederik willem de klerk aiat comintzadu sas negotziatziones pro pònnere fine a su sistema in su fint tzelebradas eletziones multiratziales a sufràzu universale chi aiat bintu su cungressu natzionale africanu de nelson mandela giorgio marras marrùbiu santuaine est un ex atleta ipecializzadu in sos metres in su in sos campionados europeos at balanzadu una medaglia de brunzu in s istafetta x umpàre a ezio madonia domenico nettis e sandro floris est arrividu quartu in sos metres in su in sos campionados europeos indoor su mezus personale sou de sos metres este cun su tempus de segundos fattu in su mese de triulas in su in sestriere su mezus personale de sos metres este segundos e l at fattu in nùgoro in trìulas de su theo van doesburg fit un artista olandesu praticait sa pintura s architettura fit un iscrittore unu poete e unu teoricu de s architettura est connottu pro essere istadu su fundadore umpare a su pittore piet mondrian de su movimerntu artisticu jamadu de stijl theo van doesburg est su nomene in arte de christian emil marie kpper e fit fizu de su fotografu wilhelm kpper poi de aer proadu a recitare e a cantare a sa fine est diventadu unu pintore sa prima mostra sua personale est de su mancari issu pensaiat de essere unu pittore modernu ai cussu tempus issu fit in linea cun su movimentu de sos impressionistas de amsterdam ma in su est cambiadu tottu dapoi chi aiat leggidu un articulu de wassilij kandinskij in cui issu faghiat un analisi de sa carriera sua de pittore in su periodo dai cue aiat cominzadu a cumprendere sas possibilidades chi offriat sa pittura astratta su de stijl fit istadu creadu dae diversos artistas van doesburg fit sambasciadore de su movimentu e lu promoveit in totta europa si fit trasferidu a weimar in su chirchende de impressionare a su cabu de su bauhaus walter gropius pro fagher in modu de influenzare tottu su movimentu ma gropius puru si atzettaiada meda cunzettos de movimentos de s arte contemporanea penseit chi doesburg non podiat diventare unu membru de su bauhaus tando doesburg aiat creadu una struttura sua vicinu ai cussa de su bauhaus e aiat cominzadu a attrarre ateros istudentes interessados in sas bideas noas de su construttivismu dadaismu e naturalmente de stijl cittiglio lombardu stì latinu cistellum est una bidda aundi bivint personas s agatat in sa provintzia de varese lombardu varès in sa comunidadi muntana de sa valcuvia santu patronu de sa bidda est santu giùliu festau su de mes e gennargiu de importu est fintzas sa festa de nostra sennora de su carmen su de mes e argiolas sa festa alpina a is cascàdas de cittiglio acabu de mes e lampadas e sa gnoccata de santu biàgiu cumentzu de su mes e cabudanni funt cunsideradas atopus traditzionalis donnia duus annus du at su paliu de is bixinaus aundi is bixinaus stòrigus de cittiglio giògant unu contra de s àtru po binci garas sportìvas de teatru de cantu de ballu giogus de is cartas giogus de is pipius po acabai cun sa corsa de is burricus a nordu de sa bidda doi est sa fratzioni de vararo lombardu varée in su nascìat in cittiglio alfredo binda in su mediuevu artu sa bidda fiat tzerriada cistellum comenti narat una pergamena de su chi fait parti de su codixi dipromàtigu lombardu luciano berio imperia santuaine roma de maiu est istadu unu musicista e composidore italianu de mùsica contemporanea e elettroniga aiat imparadu a sonare su pianuforte dae su babbu e dae su nonnu in sa segunda gherra fit istadu arruoladu e sa prima die si fit feridu cun d una pistola poi e sa gherra berio aiat istudiadu in su conservatoriu de milano cun giulio cesare paribeni e giorgio federico ghedini sigomente non podiat faghet sa carriera comente pianista pro sa ferida a sa manu berio seberat de si cuncentrare in sa composizione su primu pezzu sou benit rappresentadu publicamente in su in custu periodo connoscheit sa muzere sa mezzosoprano americana de origine armena cathy berberian medas de sas compositziones suas sunu influenzadas dae su tipu de oghe de sa muzere sempre cun sa muzere aian curadu una serie de interpretaziones de mùsica populare cumpresa sa mùsica sarda sunu de su sos folk songs chi est unu de sois trabaglios suos pius connottos e eseguidos iscrittos pro sa muzere in cui aiad elaborados canto populares de varias partes de su mundu istados unidos armènia italia frantza azerbaigin matteo salvatore apricena lampàdas foggia austu est istadu unu composidore e cantante de musica popolare e interprete de cantos tradizionales de su gargano puglia aiat vividu s infanzia in povertade comente totta s italia daboi de sa prima gherra mundiale s infanzia e ispetzies sa povertade sunu temas chi sun quasi sempre poresentes in sas cantones suas dae sos annos in poi sempre accumpagnadu dae sa chiterra aiat cantadu cantones allegras e comicas cun partes ironicas e irriverentes salvatore puru di ligadu a traditzione pero in sas cantones suas inventada unu istiliu nou sos testos de sa cantones sunu de grande valore poeticu italo calvino aiat nadu chi sas peraulas de matteo salvatore nois la devimus ancora inventare georges brassens sète de santuaine saint gély du fesc de santuaine est istadu unu cantautore poete iscrittore e attore frantzesu sas cantones de brassens sunu istadas cantadaas dae varios cantantes frantzesos e traduidas in varias limbas nanni svampa at traduidu meda cantones in italianu e in milanesu medas cantautores si sunu ispirados a brassens fabrizio de andré lu cunsideraiat unu mastru tantèberu chi meda cantones il gorilla morire per delle idee le passanti delitto di paese marcia nuziale nell acqua della chiara fontana non sunu atteru che tradutziones e adattamentos de s autore frantzesu ateru cantautore italianu chi at traduidu cantones de georges brassens est beppe chierici teorema in grecu ollit nai cosa chi si castiat asuba a chi si pensat in su pianu etimologicu su fueddu est simbili a teoria da in matemàtica po teorema in sensu strintu si narat una propositzioi chi benit dimostrada aintru a una teoria formali cumenti a onni atra propositzioi chi benit de is assiomasa de sa teoria atressu unu manixu de dimostratzioi e chi in d una espositzioi sistemàtica de sa teoria benit presentau cumenti arrisurtau d importantzia meda su rolu importanti diferentziat is teoremas de lemmas de is corollarius e de is fàcilis propositziois de sa teoria unu teorema est insarasa una implicatzioi logica intra dus predicaus sa distintzioi intra teoremas e facilis propositziois de sa teoria esti una materia pagu precisa e poidi dipendi in patti de sa traditzioi in patti de sa semplicidadi de sa propositzioi e duncas a sa facilidadi de n di cumprendi su sensu e de d arragodai in patti de valutatzioisi asuba su numeru e su pesu de is cusseguéntziasa chi si pointi ricavai de una propositzioi onnia tanti si usada su fueddu teorema puru po una propositzioi po chi no si pottada una dimostratzioi chi donada soddisfatzioi in totu e po totu ma si pottada scetti una prova chi ballidi po unu numeru mannu de situatzioisi ma no po totusu o de una prova cun callincunu passàda pagu definida su fueddu justu in sas teoriasa formalisi esti una congettura unu esempiu de s usu prus tranchillu de su fueddu teorema esti donau de sa propositzioi utimu teorema de fermat usada ananti de sa fini de sa dimostratzioi gratzias prus a totu a andrew wiles andada arragodau puru ca oi ci funti dimostratzioisi meda mannasa e dificilisi cummenti cudda de prus de paginasa de sa classificatzioi de is gruppusu finiusu simpli chi ianta a richiedi controllusu chi scetti po unu pagu funti fattusu cun s attentzioi chi ianta a bolli atrasa dimostratzioisi chi ianta bolli controllusu meda atentusu funti cussusa chi si si pointi asuba analisi empiricasa fattasa cun su computer v matematica sperimentale po is propositzionisi po calli ci funti dimostratzioisi dificilisi chi teninti una fiducia manna de sa comunidadi internatzionali precisa cummenti cussa de is matematicusu si cunsidera licito s usu tranchillu de su fueddu teorema is echo the bunnymen sunt una band post punk nàscia in su a liverpool in su cumentzu sa band fiat cumposta dae ian mcculloch will sergeant e les pattinson sa fama benit cun traballus cummenti heaven up here e ocean rain in custu ùrtimu traballu ddoi est su cantu the killing moon su majore sucessu de sa band su cantori ian mcculloch fadiat parte de sa band crucial three impari a pete wylie prus innantis in sa band wah e julian cope mcculloch a pustis ponnit impari a su ghitarrista will seargent e su bassista les pattinson is echo and the bunnymen e su primu traballu fiat crocodiles su baterista pete de freitas si acciungit a sa band candu is àteros fiant traballendi a s album de cumentzu su primu album tenit unu bonu successu ma est scetti cun su segundu heaven up here chi sa band tenit una majore fama in su bessit porcupine cae donat a sa band unu successu ancora majore e arribat segundu in sa classificas inglesas e de is istados unidos de america s album porcupine fiat su prèxiu de su pùbricu gràtzias puru a is singulos the back of love e the cutter a pustis de un annu sa band pubricat ocean rain cae tenit singulos cumenti never stop seven seas e killing moon su majore sucessu de sa band in su bessit sa raccolta songs to learn and sing in su internu de sa band incumentzat a ddoi essi una aria grai po curpa de is certus cae is musicantes teniant impari a pustis in su bessit un àteru traballu su omònimu echo the bunnymen fatu impari a su baterista haircut ma torrau a registrai candu pete de freitas torrat in sa band in su mcculloch lassat sa band e su batterista pete de freitas morit in d unu incidenti in s arruga cun sa moto cosa sua su gruppu si torrat a formai cun will seargent e les pattison su cantori noel burke su baterista damon reece e su tastierista jacke brockman giai in sa band in diferentis cuntzertus su nou trabballu reverberation bessiu in su fiat stètiu unu grandu flop e sa band decidit de si scallai ian mcculloch in su matessi tempus tenit unu bonu successu cun is album solistas candleland e mysterio in su mcculloch e sergent torrant a traballai impari asutta de su nomi electrafixion e a pustis de tres annos si torrat a ponni impari su trio de is cummentzus cun su bassista les pattinson is echo and the bunnymen torrant aici impari e cun s album evergreen torrant a tenni unu successu mundialli prima de traballai a s album what are you going to do with your life pattinson bessit dae sa band po tenni cura de sa sa mammai chenze de issu mcculloch e sergeant sighint impari e faint bessiri is traballus flowers e siberia como sa band traballa po is cuntzertos impari a su baterista simon finley su bassista stephen brennan su ghitarrista gordy groudie e su tastierista paul flemming istanbul in turcu istanbul nomene antigu byzantium e costantinopoli est sa tzittade pius manna de sa turchia e cun milione de abitantes est sa pius populada de s europa e sa in su mundu istanbul est sa tzittade finanziaria de sa natzione est collocada in su bosforo e si estendet pro una parte in europa in sa tracia e in asia in s anatolia e gai resultat s unica tzittade de sumndu a esse posta in duos continentes istanbul in latinu costantinopolis s antica byzantium est istada sa capitale de s imperu romanu e de s imperu romanu de oriente imperu bizantinu e de s imperu latinu e de s imperu ottomanu istanbul est istada finas declarada una de sas capitale europea de sa cultura pro su dae su sos quartieres istoricos de istanbul faghen parte de sa lista unesco de sos patrimonios de s umanidade is joy division sunt istetius una band post punk inglesa posta a paris a salford in sa contea de greater manchester su nomene benit dae is baraccas de is femminas me is campus dae cuncentramentu de is nazistas contau puru in su libru the house of dolls de ka tzetnik de su is femminas inpresonadas in su tretu chi pigat custu nomene fiant pigadas po saccajas dae is sordaus e is ss tedescus is cantus dae no love lost chistionant dae custu argumentu sa band fiat formada dae bernard sumner nomene beru bernard albrecht stephen morris peter hook e ian curtis su cantori mortu impicadu su maju de su a s etadi de annos is batteros cummentzant sa carriera musicale a manchester cun su nomene de stiff kittens cambiau a pustis dae pagu in warsaw pigau dae unu cantu strumentale tzerriau warszava dae david bowie postu in su album low e duncuas in joy division a pustis dae sa pubricatzione dae su ep an ideal for living po cantu spettat s aspettu de is cuntzertos is joy division fiant tragaus dae su carisma dae su cantori ian curtis is callis moventzas arregodant is attacus dae epilessia dae sa calli su cantori marturada e cae a pustis ddu iughent a si bociri sa bocidura dae su cantori benit a una die dae su cummentzu dae su tour americanu e prima de sa bessida dae su segundu album closer sa pintada de su lp closer est una rapresentatzione dae una scultura de su campusantu monumentale de staglieno e fiat a su narai de is atros musicantes dae sa band detzidia dae ian curtis prima dae sa morte cosa sua is cantos dae is joy division tenint pintadas fortes dae goth prenas dae su disisperiu de curtis in medas logus is cantos cuanta messagius dae morte cae donant s idea dae una bocidura dae su giovanu autore cummente me is cantos new dawn fades something must break disorder insight passover cae faint meda prus grais e nieddus is cantos e innue no si accatat una obertura a talli disisperiu sa musica tenit impari a sa boghe baritonale e drammatica dae ian curtis una setzione ritmica corposa cae cun is tempus cùcus dae su bassu dae peter hook e sa batteria dae stephen morris iat a fai iscolla in sa scena new wave de is annos su sonu dae is joy division fiat unu traballu fattu impare a s agiudu dae su produttore martin hannet cae traballat a tottus e duos is albums dae sa band unknown pleasure e closer is joy division abarrant oj tras is prus connotas e influentes bands dae s istoria dae sa musica moderna cummente a is sex pistols the clash e totta sa scena punk e post punk in generale donant letziones cae si podit fai grandu musica puru no essendi maistrus de su strumentu sa propria cosa est de narai po cantu spettat a is cuntzertos is joy division fadiant parte de una genia cae no teniat gana de arrisu e cae no ddu dopiat fai po sa marolla mancu in su palcu a pustis de sa morte de ian curtis is ateros tres musicantes de sa band sighint sa carriera cun su nomene de new order is storias dae is joy division dae sa factory recods e dae su movimentu musicale de manchester me is annos e sunt contadas me is films hour party people e control naskidu in provìntzia de aristanis su babu e sa mama fini de nuoro inue cun sa famiglia fin torrados in su in su aiat binchidu una borsa de istudiu de su consorzio dell economia corporativa e cominzat a sighire sos corsos del s isia de monza finidos sos istudios in su aiat comintzadu a trabagliare pro s ufficio tecnico pubblicità de sa olivetti de ivrea inue già trabagliaiat nivola finas a diventare su reponsabile in su in su aiat binchidu sa palma d oro della federazione italiana pubblicità in su su moma de new york organitzat sa mostra olivetti design in industry inue sunu presentados medas trabaglios suos in su fit bintradu a fagher parte de s agi alliance graphique internazionale chi in su cun un esposizione in su louvre aiat dedicadu una sala a sos trabaglios suos pro olivetti sempre in su aiat rezidu su certificate of excellence of graphic arts dell aiga s associatzione de sos graphic designer americanos e s annu apoi sa medaglia deoro e su diploma de primo premio di linea grafica e de sa fiera di milano poi de sa morte de adriano olivetti continuat a regogliere reconnoschimentos internazionales comente su typographic excellence award de su type directors club de new york in su in su esponet una personale a tokyo varias rivistas pubblicana immagines suas fortune graphic design horizon in su lassat sa olivetti e trabagliat comente e liberu professionista pro pirelli ambrosetti gabbianelli parchi di liguria merzario in sos ultimos annos torrat a si dedicare a sa pintura solamente nina hagen nomene de arte de catharina hagen berlinu de martu est una cantante tedesca de berlino est nina est fiza de hans hagen connottu puru comente hans oliva un iscrittore e eva maria hagen una attrice e cantante sos nonnos paternos suos ebreos fini mortos in su campu de cuncentramentu de sachsenhausen cando aiat duos annos su babbu e sa mama si fini separados e issa est creschida cun sa mama cando aiat annos issa iaasa comintzadu a istudiare balletto e cando aiat annos fit cunsiderada una pitzinna prodigiu de s opera lirica cando issa aiat annos sa mama si fit cojuada cun wolf biermann unu cantautore dissidente sas bideas politigas de biermann aian influentzadu meda sa giovana hagen chi chito fit diventada una attivista politiga antigovernativa de sa germania est hagen a annos aiat lassadu s iscola e si fit aggregada a sa cover band fritzens dampferband umpare a achim mentzel e ateros cun issa sa band aiat aggiuntu a su repertoriu branos de janis joplin e tina turner in su aiat formadu su grupu automobil sa bandera de arbaree s àrbure de sos sardos est una de sas banderas de sa sardigna fiat sa bandera de su giuigadu de arborea in tempos bizantinos e giuigales a pàrrere de carchi istudiosu che a emmanuel anati custu sìmbulu e fintzas su de s àtera bandera sarda sos bator moros derivant dae sos templares dae su tribagliu de ateros istudiosos comente antoni arca est bessidu a campu chi sa bandera cun s arbure fit in realidade su vessillu de sos bas serra casatu catalanu aragonesu chi lu giughesint a sardigna e nde faghesint s istemma de su juigadu de arbaree pro s istudiu de arca e de ateros istoricos duncas s arbure no est sardu tantu cantu sos bator moros batidos issos puru dae sos catalanos aragonesos e ammustrat petzi sa paga connoschentzia de sos sardos de s istoria issoro s àrbure de sos sardos est oe su sìmbulu de sa banca de tàtari de su partidu indipendentista sardu indipendentzia repùbrica de sardigna in ruju e in nieddu leande sos colores dae sa bandera de sos bator moros e de sa distilleria de silvio carta de boàtiri chi imprentat s àrbure subra de sas ampullas de abardente chi produit consigeris de su consìgiu regionale sardu ant propostu una leze chi si at a èssere colada at a pigare sa bandera de arbaree a bandera natzionale sarda subra de custu sìmbulu b at una literatura de balia bauhaus est s abbreviazione de staatliches bauhaus un iscola de arte e architetura de sa germània chi at operadu dae su a su s iscola fit istada fundada in weimar dae s architeto walter gropius cussa de su bauhaus no fit solu un iscola ma fit finas su puntu de referentzia pro su movimentu de innovazione in sos varios campos de s arte s architetura e su design connottu cun varios nomenes comente razionalismu funzionalismu architettura moderna oburu stile bauhaus sos insegnantes de s iscola fin de diversas natzionalidades e fini figuras de prim ordine de sa cultura europea cuss esperienza didatiga de s iscola at influidu meda subra s insegnamentu artisticu e tecnicu finas a dies de oe est istadu finas professore in s iscola de su bauhaus issu fit meda influenzadu dae su costruttivismu e unu sustenidore de s intregatzione fra sa tecnologia e s industria cun sas artes moholy nagy fit naskidu cun su numene lszl weisz dae una famiglia de traditzione mista ebraica e ungheresa issu s aiat jambadu su numene tedescu ebraicu cun su sambenadu ungheresu de su tiu nagy poi de sos istudios de dirittu in s universidade de budapest lszl moholy nagy si fit arruoladu in s esercitu austro ungaricu feridu durante sa prima gherra mundiale in su issu aiat comintzadu a disegnare durante sa convalescentza in s ipidale de odessa torradu a budapest aiat dezisu de si dedicare cumpletamente a sa pintura in su poi e sa laurea lszl moholy nagy partit a vienna inue trabagliat pro su giornale ma chi fit direttu lajos kassk inoghe pro primu aiat iscobertu su costruttivismu russu e su suprematismu in d una mostra de trabaglios de malevich naum gabo e el lissitzky in su comente e corripondente de sa rivista ma issu si fit ipostadu a berlinu e incue aiat connottu sos dadaistas raoul hausmann hannah hch e kurt schwitters lszl moholy nagy realizzat unu de sas primas oberas suas composition intantu rincontrat e cojuat sa fotografa lucia schltz vienna wien in tedescu bécs in ungheresu vde in tzecu est sa capitale e a su tempus matessi unu istadu federadu de s austria vienna est sa tzitade de s austria chi est sede de sas printzipales istitutzione iscolastigas e universidades vienna est sede de medas offiscios de sa natziones unidas onu e de diversas istitutziones e impresas internatzionales cumpresos sa united nations industrial development organization unido s organizatzion of petroleum exporting countries opec sa international atomic energy agency iaea de s organization for security and co operation in europe osce attualmente vienna est sa quarta tzitade cun offiscios de s onu in su mundu poi de new york ginevra e l aia odessa in ucrainu o ds in russu des est sa de tres tzitades majores de s ucraina cun pius de abitantes non pius est su portu printzipale subra su mare nieddu est fintzas tzentru amministrativu de s oblast omònimu posta in su chirru nord otzidentale de su mare nieddu sa bidda est nàschia subra una cussolza tàtara minore e fiat fundada de haci i giray khan de crimea in su cun nòmene de hacibey a pustis de unu perìodu de cuntrollu lituanu in su fiat passada suta pòdere otomanu fintzas a su annu de sa derrota de sos otomanos in sa gherra russo turca in su fiat fundada sa tzitade peri unu decretu de imperadora cadalina sa manna dae su a su odessa fiat unu portu francu pro totu su de sèculos est istadu sa de bator tzidades de sa rùssia imperiale a fatu de mosca santu pedruburgu e varsàvia durante su perìodu sovièticu fiat su portu de cummèrtzios pius importante de s unione soviètica e una base navale su de bennàrzu su portu de odessa est istadu declaradu portu francu de cummèrtzios pro unu perìodu de annos s architetura de odessa at unu istile pius pròssimu a su mediterràneu chi non a su russu est difatis istada influentziada de sos istiles italianu e frantzesu unos cantos fàbricos sunt fraigados cun unu ammesturu de istiles diferentes comente art nouveau renaschimentale o neoclàssicu sos ucrainos rapresentant sa majoria de sos bividores de odessa unu sighidos de russos unu sa limba pius impitada est nointamas su russu faeddadu dae su de sos bividores contra petzi su de sos chi faeddant ucrainu grupos de minoria sunt rapresentados dae albanesos armenos azeros crimeanos tàtaros bulgaros georgianos grecos ebreos polonesos romunos turcos e àteros fintzas a sa segunda gherra mundiale sa minoria ebrea fiat meda cunsistente e dae sos annos sa prus parte de sos chi bi s agataiant galu sunt emigrados a israele o àteros istados in su de sèculos sa tzitade fiat populada mescamente de russos ma sos ebreos rapresentaiant su segundu grupu prus numerosu dirittu deretu poded essede impreau in manera differente commente sos istudiososo in d ognia tempusu ana arresonau criccande de arrespondede a sa pregunta itte est su derettu e galu oe sun in chistionese e sa soluzione a sa pregunta fatta est differente a segunda de su chi est s orientamento filosofico de s istudiante una arresposta chi si potza narred zusta asua de tottu sas attirasa no du est fintzes poite de ziniasa de derettu ind ad medasa e sa menera de biede cambiada a segunda de su modellu t iada a bastare a pentzare a sa seberadura de su civil law e de su common law ingresu e de sos istados unioso dharma est unu fueddu sanscritu ca me is filosofias orientalis bolit nai medas cosas podit essiri tradusiu commenti lei lei cosmica lei naturali o chi no commenti sa manera in sa cali istant is cosas bivendi de acordiu cun custa lei est possibili no intendiri prus su sunfrimentu depidu a su ciclu de is nascimentus e de is mortis sasra imbatendi aici a sa liberatzioni moksha de su momentu chi totu is atzionis karma produsint frutus bellus o malus a sigunda de s atzioni s unica manera po scrufiri sa liberatzioni est su fai referimentu a s ordini universali e biviri in armonia cun issu atotu chentza de provai apicigamentu po is frutus bellus de is atzionis virtuosas fatas de manera chi custas si potzant condusiri a pagu a pagu a sa liberatzioni su fueddu dharma in sanscritu o dhamma in limba pali est usada in sa parti majori de is filosofias o religionis de origini indiana is religionis dharmicas induismu sanatana dharma buddhismu jainismu e sikhismu in sa forma sua prus antiga dharman su fueddu si bit po sa prima borta me is veda difitzili est giai una definitzioni sintetica e cumpleta po dharma custu fueddu tenit una istoria longa i articulada meda e tenit puru unu muntoni de interpretatzionis esignificaus medas siat ocidentalis ca orientalis dd ant interpretau in diversas maneras commenti giustitzia po esempiu o commenti religioni fueddus ca a onnia modu tenint una basi morali ca no esprimit cumpletamenti su significau metafisicu cun su fueddu dharma si indicat puru sa religioni ma non si esauriscit a custa issu indicat una ispètzia de lei de sa natura lei eterna i ordini siat de su cosmu che de sa vida individuali e sotziali de is esseris umanus duncas si podint individuai duas dimensionis in su cuntzetu de dharma una chi pertocat s usu e sa conchista leitima de is benis de custa vida e s atra de tipu escatologicu ca interessat su fini urtimu de onnia anima sa liberatzioni finali de su sasra in dharma agataus su printzipiu fundanti de su sistema de is castas est a nai cussas categorias de personas innui is individuus ca ddui faint parti abarrant fidèlis a unu decrétu interiori ca no cunsiderat sa possibilidadi de si furriai in su buddhismu dharma indicat is imparamentus de su buddha a susu de s origini de su dukkha su sunfrimentu o a susu de sa pratica de custus imparamentus e de cunsighèntzia a susu de su buddhismu atotu su dharma est una lei universali ca regulat su funtzionamentu de su mundu e su buddhismu s impignat a ddu trasmitiri e spiegai giai de sa prima allegàda pubblica de su buddha dharmaakrapravartana su dharma est simbolegiau de una arroda su dharmacakra est una de is tres prèndas s allegàda de dharma est una allegàda pubblica fata de unu maistu buddhista a susu de is imparamentus de su buddhismu atotu is maistus buddhistas tenint regularmenti allegàdas de dharma in sa retza de allegàdas si nd agatant medas suta forma de testu registratzioni audiu in formau mp o registratzioni videu po su prus in inglesu dharma talks su fueddu dharma sempri in su buddhismu candu benit iscritu cun sa prima litera minuscola indicat puru is diversus fenomenus ca si podint esaminai est a nai totus is ogetus connoscibilis cussus de sa menti is ogetus materialis is regulas e is traditzionis religiosas e is cumportamentus virtuosus sorganizatzioni de is natzionis unias in inglesu united nations in sigla un in russu in cinesu in arabu in sigla onu at bortas abrèviada in natzionis unias est un organitzatzioni intergovernativa i est sa printzipali organizatzioni internatzionali de su mundu est naschida in su a pustis de sa secunda gherra mundiali po sarvai sa paxi e sa securidadi internatzionali gratzias a sa cooperatzioni internatzionali s onu tenit puru comente iscopu cussu de fai cresci sa cooperatzioni internatzionali in àmbitus de sviluppu econòmicu progressu socio culturali e deretus umanus candu un istatu detzidit de intrai in is natzionis unias issu depit atzetai is obligus sa carta internatzionali de s onu chi fissat is printzìpius fundamentalis de is relatzionis internatzionalis secondu cantu narat sa carta s onu tenit catrus funtzionis is membrus de s onu funt istatus soberanus is natzionis unias non funt unu guvernu mundiali i non legìferant issas perou donant strumentus e agiudu po sa solutzioni de is cunflitus internatzionalis e formulant polìticas apropriadas de interessu comunu a is natzionis unias is istatus membrus mannus o piticus arricus e povirus chi siant e cun diferentis bisuras politicas e diferentis sistemas sotzialis faint intendi sa propria boxi i votant po donai forma a is politicas de sa comunidadi internatzionali varese lombardu varès est unu comunu de sa lombardia de bividoris capidali de sa omonima provintzia finas a su su comunu dipendìat da sa provintzia de còmu sa tzitadi apartènnit a s arregioni agraria n collinas de varese de su parcu arregionali campu de is froris e pagu atesu s agatat su lagu omonimu lagu de varese sa genti da tzèrriat fintzas tzitadi giardìnu sigumenti du at boscus forestas e giardinus de villas in totu su territoriu de su comunu s hinterland de sa tzitadi est tzerriau varesotu is primus trassas de insediamentus chi funt stetias agatadas in su territoriu tocant sa preistoria difatis comenti proant meda arrepertus espostus intr e su musèu de villa mirabello e is trassas de insediamentus palafitìgulus in su isolino virginia si podit nài chi su territoriu fiat populau giai in su a c is primus noas a pitz e sa tzitadi funt de sa trada epoca imperiali arromana candu sa bidda aundi biviant pòbulus de originis cèrtigas cumentzaiat a pigai importu sempri prus mannu sigumenti chi s agataiat in d unu logu cun camìnus stratègigus acanta de varese doi fiat unu camìnu chi passendi po sa valganna e ponte tresa ligaiat sa svitzera cun milanu e tenniat importu mannu siat militari chi econòmigu est feti in su xiii sègulu chi sa bidda cumentzaiat a essi sempri prus manna gratzias a is atibidadis de is mercantis de su mercadu de sa motta sesi fiant is printzipalis diretzionis de espansioni de sa bidda chi currispondiant a unu matessi nùmuru de ennas oi no du ant prus tràssas s enna rezzano s enna regondello s enna de santu martinu acanta a sa crèsia chi portat su propiu nòmini s enna milanu s enna motta e s enna de su sàrtu sèmpri in su mediuèvu varese cumentzaiat a fai parti de su contàdu de su sèpriu aundi iat a nci abarrai finas a s annessioni a su ducau de milanu funt de cuddus tempus pustis de s annu is turris difensivas chi s agatant in su territoriu de sa tzitadi doi ant ancoras oi sa turri de masnago sa turri mozza e sa de prus importu sa turri de velate tutelada da su fundu po s ambienti italianu fai atru giassu difensivu de importu mannu est su casteddu de belforte aundi si frimaiat in su e in su s imperadori federìgu brabarrubia candu calaiat da s allemannia contras de milanu bollit narau puru chi in su is varesinus pigaiant parti issus etotu a sa liga lombarda aundi fiant tzerriaus is de belforte s importantzia sempri prus manna de sa tzitadi pigat che testimoniantzia s eligidura de guidu de velate territoriu chi s agatat a is lacanas a nordu de sa borgada che arcivèscuvu de milanu in su guidu fiat fideli a s imperadori errìgu iii de su sàcru arromanu impèru e cun issu si ponniat contras de su pàpa e de is patarus moimentu erètigu difundiu in s italia àrta in d is gherras intr e is visconti de milanu contras de is torriani de còmu sa tzitadi alliada de is milanesus fiat pigada da is comascus chi arrogaiant is presidius difensivus intre i cuddus sa turri de velate e atrus insediamentus in su varese gherraiat alliau de milanu contras s imperadori federigu ii de svèvia nepodi de su brabarrubia funt de su xiv sègulu is primus statùdus chi arreulaiant sa vida in sa tzitadi afundada asub e una autonomia de gubernu chi acabaiat feti in sa segunda midadi de su de importu est su periodu de càrlu borromeo artzivèscuvu de milanu chi ponniat modificas a s istitutzioni ecresiastiga de varese consolidendi s importantzia de su munisteru de santa maria de su munti chi oberriat una fraiga de arti de is de prus importu de totu sa lombardia gratzias a s agiudu de su pàra babu aguggiari chi arrennesciat a agatai milioni de francus mannus imperialis fiat fraigau unu caminu chi artziaiat in pitzus de su sacru monti de varese arribendi a su santuariu su caminu sacru fiat acabau in su cun s agiudu de artistas de importu comenti il morazzone e il cerano suta sa diretzioni de s architetu giusepi bernascone cust opera trasfrumaiat varese in d unu baluardu de su catolitzèsimu contras is amenatzas de su protestantèsimu est in su chi sa tzitadi dibenniat po unu momentu unu tzèntru de sa polìtiga internatzionali doi fiat in varese su cungrèssu po disinnai is làcanas de sa sbìtzera sa tzivilidadi de is villas chi caraterisaiat po totu su sègulu s urbanistiga e s àrti de sa tzitadi agataiat in frantziscu iii d este chi in su pigaiat in fèudu su bòrgu s apogèu cosa sua in su varese dibènniat capidàli de su dipartimentu arrebolutzionariu frantzesu de su verbànu e duus annus a pustis su pòbulu varesinu festaiat su generali napoleone bonaparte chi bisitaiat sa tzitadi acumpangiau da giusepina beauharnais e murat torrau a s austria su bòrgu dibenniat ofitzialmenti tzitadi suta s imperadori ferdinandu i de austria in su in sa tzitadi fiat aluta sa pùbriga illuminatzioni cun su gàsu in su varese fiat tzitadi règia e s annu a pustis cumentzaiant is traballus po fraigai su caminu ferrau intr e varese e gallarate chi benniat oberta su de aùstu candu su primu trènu de su caminu ferrau porto ceresio gallarate bintraiat in sa tzitadi fiat su mayu chi is cassadoris de is alpis cumandaus da garibaldi ocupaiant sa tzitadi in sa segunda gherra de indipendentzia italiana is garibaldinus difendiant bincendi sa tzitadi candu is austriagus torraiant a da atacai su mayu de su matessi annu in sa chi est stetia tzerriada sa batalla de varese su mayu sa provintzia de còmu chi cumprendiat fintzas varese fiat annetzada a s urrenniu de sardigna ma feti pagus disi candu is garibaldinus suta s amenatza austriaga s arretiraiant in laveno candu is austriagus cumandaus da su generali karl von urban arretorraiant in sa tzitadi bolliant unu tributu mannu meda chi is varesinus no podiant pagai s arrapresalla austriaga tandus fiat unu bombardamentu chi lassat sinnus fintzas oidì in su campanili de sa basilica de santu vitòri e domus stòrigas meda comenti villa de is biumi is austriagus abarraiant ancoras pagus tempus in varese cun sa batalla de magenta contras de is esertzidus de fràntza e urrenniu de sardigna s austria pigaiat una sconfita manna s unidadi natzionali italiana depiat essi unu input mannu po su svilupu econòmigu e sotziali de varese sempri prus industrias nasciant ingunis alimentadas da traballadoris de s italia bàscia finas a sa prima gherra mundiali benniant fraigadas cartieras carrotzerias acontzerias caltzaturifitzius cotonifitzius sedifitzius tessiduras e tzeràmigas cun una crèscida urbanìstiga ordinada chi gràtzias a su fraigamentu de asumancu centu villas mannas e milla villixeddas segundarias portaiat sa tzitadi a essi tzerriada tzitadi giardinu cun su fascismu in su nasciat sa nòa provintzia de varese cun varese scioberrada da mussolini comenti capidali busto arsizio fiat s atra candidada in cudd annus doi iat atru svilupu econòmigu e turìstigu de su territòriu cun meda òperas urbanistigas de architetura fascista su nòmini varese tennit orìginis cèrtigas var bollit nài àcua poita s agatat acanta de unu lagu chi tènnit su propiu nòmini su lagu de varese sa tzitadi de varese s agatat a is pèis de su sacru monti de varese chi fait parti de sa muntangia campu de is froris e est banniada da su lagu de varese sigumenti sa provintzia de varese abarrat suta de is alpis muntangias e collinas funt su e su de su territoriu cosa sua de importu funt fintzas is frùminis is de importu prus mannu funt su ticino e s olona e is sèti lagus tres mannus lagu mayori lagu de luganu e lagu de varese e cuatru prus pitìcus lagu de comabbio lagu de monate lagu de ghirla e lagu de ganna sa parti bàscia de sa provintzia est ocupada da unu arrògu de pranu padanu varese est srebia siat da is ferrovias de su stàdu fs chi da is ferrovias nordu milanu lenord chi cun frecuèntzia arta meda ligant sa tzitadi cun milanu doi at fintzas una arretza de bus siat aintru de sa tzitadi chi po si movi in sa provintzia s autostrada a autostrada de is lagus portat da varese a milanu e da su funt cumentzaus is traballus chi ant a acabai in su po fraigai s autostrada nòa pedemontana varese còmu bergamu e sa tangentziali de varese in sa provintzia doi at s aeroportu internatzionali de malpensa sa tzitadi est conòta in su mundu gratzias a su sacru monti de varese logu de pelegrinaxu includiu in d is patrimònius de s unesco s economìa de varese si fundat apitz e totu in s industria est unu de is territorius prus industrialisaus de s italia ata e prus pagu in s agricortura frìmas varesinas de importu funt in varese doi at una scola europea sa scola europea varese su ragtime est unu genere musicale naskidu in sos istados unidos e chi at appidu sa mazore popularidade dae su e su su carattere printzipale de i custa musica est su ritmu sincopadu o in inglesu ragged custa musica prima de esse publicada in ipartidos pro pianuforte aiat cominzadu a essere de ballu in sas tzitades de st louis e new orleans su ragtime fidi una rielaboratzione de sa marcia chi fit istada resa populare dae john philip sousa cun s aggiunta de poliritmos de origine africana su cumposidore de ragtime scott joplin fit diventadu famosu poi e sa publicazione in su de maple leaf rag unu pezzu chi ada influenzadu tottu sos cumposidores de ragtimes chi sun bennidos poi wangari muta maathai est istada un ambientalista e attivista politiga issa aiad istudiadu in sos istados unidos in su benedictine college e in s univerdidade de pittsburg e in s universidade de nairobi in kènya in su maathai aiat fundadu su green belt movement movimentu de sa tzintura irde una organizatzione ambientalista non guvernativa chi si interessaqiada de piantare aivures difesa de s ambiente e dirittos de sa feminas in su est istada sa prima femina africana e sa prima ambientalista a rezire su premiu nobel pro su contributu a s iviluppu sustenibile demograzia e paghe maathai est istada un elegìda de su parlamentu de su kenia edd est istada assistente de su ministru de s ambiente e de sas risorsas naturales in su guvernu de su presidente mwai kibaki tra su e i su issa apartenit a sa etnia kikuyu sa green belt movement est una associatzione ambientalista non governativa chi at sede in nairobi kènya chi ada unu modu de agire pro sa difesa ambientale basendesi a su matessi tempus subra s iviluppu de sa comunidade e quindi sa capatzidade de faghere e de agire pratigamente wangari maathai l aiat criada in su sutta s egida de su maendeleo ya wanawake consizu natzionale de sas feminas de su kenya s organizatzione at coinvoltu feminas provenientes dae sas areas rurales custa feminas fin istadas incoragiadas dae sa biologa a piantare aivures de origine locale e de fruttu e mattas in trint annos sun creschidas miliones de piantas naskidu in sassonia dae hans luder unu minadore e dae margarethe lindemann ind una familia modesta religiosa e meda severa in s educatzione de sos fizos diventadu unu padre agostinianu a seguitu de sa proclamatzione de sa bulla pontificia edd est istadu s ispiradore de sa riforma protestante chi at jambadu su cursu de sa ziviltade occidentale comente e preideru e professore de teologia in su issu aiat cuntestadu cun sas tesis in latinu disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum su cummerciu de sas indulgentzias lutero aiat cuntrastadu cun tottu sas forzas su cunzettu chi cun su inari si podiat comporare su perdonu de deus su refiutu de ritrattare sos iscrittos suos comente l aiat preguntadu su paba leone x in su e carlo v imperadore se su sacru romanu imperu in sa dieta de worms in su aiat prodottu s iscomuniga dae parte de su paba e sa cundenna de s imperadore l aiant resu unu fuorilegge lutero aiat traduidu su vangelu in tedescu e l aiat publicadu in su e cun sos collaboradores suos aiat cumpletadu sa tradutzione de sa bibbia in su annu in cui fit istada pubblicada sa bibbia intrea issu aiat continuadu a trabagliare pro mezorare sa tradutzione finas a sa die e sa morte in sa tradutzione lutero aiat usadu una variante de su tedescu faeddadu in sa cancelleria de sa sassonia ca la podian cumprendere sia in su nord comente in su sud de sa germània traduende issu aiat usadu unu limbazu chi lu podian cumprendere totu cantos chena impedimentos o difficultade sa versione pubblicada dae lutero aiat appidu una grande diffusione in totu sas populatziones de limba tedesca e pro cussu at finas dadu unu contributu mannu a s isviluppu de sa limba e de sa literadura matessi sa bibbia e lutero aiad influentzadu ateras tradutziones vernacolares comente sa versione in inglesu de william tyndale unu precursore de sa versione autorizada de su re giacomo is alice in chains sunt una band rock de is istados unidos de america posta a paris a seattle in su impare a nirvana pearl jam e soundgarden sunt unu de is gruppus de majore fama dae su movimentu grunge americanu a diferentzia dae is ateras band dae su movimentu grunge sa musica dae is alice in chains est prus influentzada dae su heavy metal cae de su punk rock o su rock psichedelicu su cantore layne staley scallat sa band dae cosa sua is sleeze e in su ponit a paris is alice n chainz una band heavy metal cae assimbillat a is gruppus hair metal in is cummetzos sa band sonat covers dae slayer e armored saint me is tzilleris dae seattle una die staley atobiat su ghitarrista jerry cantrell me is music bank rehearsal studios su cantore dae pagu bessiu dae is alice n chainz cheret a cantrell de si ponni impari in una band funk de pagu posta a paris su ghitarrista podiat brintai scetti chi su cantori podiat brintai me sa band cantrel is diamond lie innui sonant su batterista sean kinney e su bassista mike starr in su sa band funk dae staley si scallat e su cantore podit brintai me sa band dae cantrell a tempu prenu sa band noa cummentzat a sonai me is tzilleris e pigat su nomene de sa band dae staley furriendiddu in alice in chains sa band frimat unu contrattu cun sa columbia records me su e in su mese de triulas dae su e in su bessit su primu ep tzerriadu we dying young su cantu chi teniat su nomene dae su album benit trasmittia me is radios dae heavy metal pighendi una bona fama sempri in su benit fathu su primu lp facelift s album producit una hit man in the box dae sa cali su video brintat in heavy rotation in su canale musicalle mtv e benit agiudau dae unu tour mundialli innue sa band oberriat po is van halen e iggy pop in su is alice in chains sonant in is cuntzertos nomenaus clash of titans impari a slayer anthrax e megadeth a pustis dae sa bessida dae su ep acusticu sap cun s unica borta cun su nomene alice moongarden impari a sa calli is alice in chains traballant impari a mark arm de is mudhoney e chris cornell dae is soundgarden su gruppu accrescit sa fama cun su cantu would chi fadiat parte de sa colonna sonora dae su film singles dae su regista cameron crowe dirt prenu dae su sonu grae e caratteristicu dae sa band benit fathu in su athongiu dae su e furiat unu successu siat dae critica siat dae fama e bendiduras de s album is cantos dae s album sunt iscrittos intundhu a temas cummente s eroina sa morte e sa soledadi e ponint boghes dae una dipendentzia dae eroina dae su cantore lane staley como si iscit cae custas boghes furiant beras su matessi ballit po su bassista mike starr cae lassat sa band po curpa dae custa dipendentzia e brintat mike inez a su logu dae cosa sua mike starr est stettiu bidu in su maju dae dae su sonendi a new york cun una cover band dae is alice in chains a pustis dae du su cuntzertu dae su lollapalooza dae su su mundu dae sa musica alternativa abettat dae in batteros unu ateru traballu grae e inchiethu mae candu bessit jar of flies in su gennargiu dae su spantat is fan e sa critica po su sonu istrangiu dae is ateros albums dae sa band fathu cummente unu ep semi acusticu tziat a sumeru me is classificas una cosa mai sutzedia po unu ep sa band no bandat in tour e custu iughet a boghes noas dae unu dae una dipendentzia dae eroina dae staley in su su cantore sonat impari is gacy bunch una band fatha dae lane staley su ghitarrista mike mccready de is pearl jam e su batterista de is screaming shadows trees barret martin above s album dae custa band bessit in asutha dae su nomene mad season in su mese de santandria dae su is alice in chains bessint cun unu album omonimu nou alice in chains ma fans medas ddu tzerriant tripod po unu cani tristu a tres farrancas su traballu arribat una atera borta a su numeru unu dae is classificas e in medas binti in custu album su erede dae dirt un atera borta sa band no fait unu beru tour mundialli ma scetti cuntzertos dae sa calli fathus dae spaba po is kiss custu est s urtimu album uffitzialli fathu dae is alice in chains in sa arregolta music bank si acathant cantos nous cummenti get born again e died s urtima presentzia dae sa band est stetia in su po su mtv unplugged staley fiat in pagu bona sallude ma su arregordu dae sa callidade dae su cuntzertu est manna cun is cantos prus graes torraus a furriai in manera ottimale in sa versione acustica in manera uffitzialli sa band non si est scallada ma staley arruit in una manna depressioni po curpa dae sa morte po endocardite po usu dae droga staley furriat assoladu e in pagus ocasiones lassta sa domu sua dae seattle cantrell chircat dae appoderai is cuntathos cun staley ma furiat craru cae su cantore no podiat torrai a goa thando su ghitarrista bessit in su cun unu album solista boggy depot sa possibillidade dae torrai a biri sa band in paris accabhat su dae apribi daesu candu layne staley morit in domu sua po curpa dae una overdose dae eroina e cocaina a pustis dae annus dae sa morte dae una atera icona dae sa scena grunge kurt cobain de is nirvana a pustis dae sa morte dae su cantore is tres chi abbarraiant pigant arrugas differentes jerry cantrell bessit cun s album degradation trip unu traballu tothu in memoria dae su amigu mortu in su matessi tempu inez e kinney brintant in un ateru gruppu grunge is spysdarwin in su mesi dae fiargiu dae su jerry cantrell mike inez e sean kinney torrant impari po unu cuntzertu po is mortus dae su tsunami a sa boghe ddu furiant is cantores dae is tool puddle of mudd e damageplan a pustis dae unu annu sa band torrat a fai cuntzertos me is istados unidos dae america po tributu a sa band a su femminile de is heart po custu cuntzertu si aciungit a sa boghe su cantore de is comes with the fall william duvall chi sonat pur sa segunda ghitarra in unu cuntzertu de su james hetfield de is metallica cantat cun sa band in would e su matessi fait in un ateru cuntzertu phill anselmo su dae cabidanni iat a bessiri su nou traballu black gives wy to blue cun sa emi virgin in su mengiau de su dae dae su mese dae lampadas sa band ait pubricau su primu singulu a looking view charles aznavour in arménu naskidu cun su nomene shahnourh varinag aznavourian su de maiu in frantza a parigi ottobre de fue un autore composidore e interprete e attore cojuadu tres boltas ad appidu fizos at cantadu in pius de films ad iscrittu pius de milli cantones at cantadu in limbas at bendidu pius de milliones de discos charles aznavour est oe su cantante frantzesu pius connottu in su mundu su de nadale de su su presidente de sa republica armena serge sarkissian l at coferidu sa citadinantzia onoraria in frealzu de su charles aznavour ada azettadu de faghere s imbasciadore de armenia in ivizera charles aznavour est finas su rappresentante permanente de s armenia presso s onu de ginevra ludwig mies van der rohe naskidu maria ludwig michael mies fit unu architeto tedescu naturalizzadu americanu dae totu in genere est jamadu mies ludwig mies van der rohe umpare a walter gropius e le corbusier frank lloyd wright e alvar aalto est cunsideradu unu de sos pionieres e mastros de s architetura moderna su padiglioni tedescu connottu mellus comenti padiglioni de barcellona est una de is operas prus importantis de van der rohe pensau e fatu po s esposizioni universali de barcellona de su in su padiglioni s architettu at postu calincuna cosa noa comenti sa pranta libera e is spazius fluentis a s acabu de sa prima gherra mundiali e de sa reprendia economica ca iat sighìu su pranu dawes de su in ddunu tempus no meda bellu cust opera depiat rappresentai sa noa germania democratica a in antis in sa cultura erricca e ca castiada a sa paxi beato angelico guido di pietro est naschidu a vicchio del mugello in su est mortu a roma in su fra giovanni da fiesole connottu dae sos contemporaneos comente beato angelico fudi unu pintore dominicanu unu capolavoro est su paradisu chi si ammirada in sa galleria de sos uffitzios in firenze in su tzentru sa madonna chi benit coronada dae su fizu inghiriada dae santos e santas e dae anghelos chi sonant sa trumba su colore dominante est s oro simbolu de eternidade ateru capolavoro sa madonna cun su pitzinnu anghelos in adoratzione e santu dominigu e santa caderina imbenujados ancora dominante su colore de s oro accostas a su colore biaittu e a su ruju biu su pitzinnu carignat sa mama chi fissada su chi abbaidat s iscena beato angelico ada affriscadu cun imagines de santos sas tzellas de su cunventu de santu marcu a firenze ada tentu comente allievu benozzo gozzoli chi ada collaboradu a affriscare sa cappella niccolina in vaticanu cherfida dae niccolò v paba dae su a su in custa cappella ammiramos s affriscu de su diaconu istevene chi preigada a sos fideles e unu affriscu de su diaconu larentu chi distribuede s elemosina a sos poberos beato angelico est appretziadu comente autore de miniaturas de testos sagros comente in s antifonariu de santu dominigu de fiesole gòsamu e damianu fintzas nòtidos comente medicos santos fiant duos santos màrtires de su iii iv seculu paret suta diocletzianu in sìria segundu una traditzione fiant dutores medicos e curaiant sos malàidos pro de badas a poi de sa morte meda sanaiant afacca a sa tumba issoro una traditzione narada chi fiant frades a su tempus de su paba felice iv relichias de sos duos santos sunt istadas giutas a roma in ue est istada fraigada e dedicada una creja cun mosaicos bellos meda in sardigna sunt venerados in logos meda patronos de mamujada anela seulu e triei sunt venerados puru a giave in ue b est una creja e po sa festa acudit gente meda dae sas biddas afacca sa festa est su de cabudanni flavius valerius aurelius constantinus naisso de frealzu de su ca de maiu fit fizu de costanzu cloro e de elena fit istadu proclamadu imperadore dae sos soldados poi de sa morte de su babbu costantzu massentziu e massiminu daia duos cesares cherene occupare sa parte de sos ateros duos cesares costantinu e liciniu costantinu movede s esercitu sou po s italia e arrivada a roma ponede su campu a denanti de ponte milvio no lontanu dae su tevere una legenda narada chi prima de s iscontru costantinu ada idu una rughe formada dae sa lughe de su sole e una iscrita in hoc signo vinces cun custu signu asa a binchere incomintzada sa battaglia e massentziu e i sos suos sunu ispintos intro su tevere massentziu moridi e costantinu intrat in roma costantinu est istadu unu imperadore favorevole a sos cristianos in su ada fattu s edittu de milanu chi daiada a sos cristianos libertade de cultu retzìdi su batijimu guasi a sa fine de sa vida in sardigna costantinu antine bantine gantine est veneradu che santu in divescios logos sedilo puthumajore cossoine flussio e ateros a sedilo e puthumajore si currede s ardia su de triulas po ammentu de sa vittoria de costantinu a ponte milvio santu lenardu de noblac connotu fintzas che santu lenardu abade eremida de limoges de su limosinu o cunfessore orléans tzirca noblac onniasantu o fortzis est istadu unu abade frantzesu chi aiat bìvidu de eremida manna parte de sa vida est cunsideradu santu de totu sas crèsias chi ammitentsu cultu de sos santos nàschidu in gàllia in su sèculos dae una nobile familia amiga de su re clodoveu chi fut padrinu de batijimu de lenardu fut discipulu de santu remìgiu piscamu de reims chi aiat evangelizadu sos francos e contribuidu a sa cunversione de clodoveu lenardu aiat fatu vida de eremida e aiat tentu dae su re unu terrinu po bi fraigare unu monastèriu aiat edificadu unu oratòriu in onore de nostra segnora e in onore de su re clodoveu aiat giamadu su logu nobiliacum noblac lenardu aiat retzìdu dae su re de pòdere liberare sos presoneris chi eperada incontradu sa fama sua si fiat istèrrida in gàllia in germània in inghilterra sa notitzias iscritas subra santu lenardu cumparent in su de sèculos meda sunt legendas ma tzertas paret chi tèngiant unu fundu de veridade istòrica sa devotzione po santu lenardu s est isterrida in europa e sos normannos l ant giuta a sitzìlia est invocadu comente protetore de sos presoneris e est presentadu cun sas cadenas in manu sa festa sua su de santandria in sardigna est su patronu de bonorva duarche santu lenardu de siete fuentes serramanna e de biddanoa monteleone famosa sa moda de su poeta remundu piras a santu lenardu nenaldu cantada in custa bidda sucraina in ucrainu in russu est un istadu chi occupat un area de km e a su de nadale de su aiada abitantes sa capitale est kiev edd est in s europa de s est si accerada in su mare nieddu e cunfinat cun sa russia a est sa bielorussia a nord e cun sa polonia islovàchia ungheria romania e moldova a ovest s ucraina est una repubblica s attuale presidente de sa repubblica est volodymyr zelens kyj e su primu ministru est denys mihal sa limba uffitziale est s ucrainu ma meda diffusu est puru su russu chi in sa repubblica autonoma de sa crimea est finas sa limba uffitziale europa gregu in sa mitòlogia grega fit sa fiza de agenore re de sa tzitade de tiro in sa fenìcia dae custu mitu nde derivat su nomene de s europa paret chi su mitu siat de origine cretesa zeus si fit inamoradu de europa poi chi l aiat bida umpare a ateras piseddas regoglioende fiores acculzu a un ipiaggia zeus tando aiat ordinadu a ermes de che leare sos boes de su babu de europa acculzu a s ipiaggia in cussu zeus aiat leadu sas fromma de unu trau biancu issu si fit avvicinadu a europa e si fit isdraiadu sutta sos pes de a issa europa fit montada in groppa a su trau chi atraessende su mare che l aiat lewada a s isula de creta zeus tando si fit riveladu e aiat tentadu de violentare sa pizinna ma issa bi l aiat impedidu tando zeus si trasformeidi in aquila e fit ressessidu a subrafaghere a europa ind unu buscu de salighes o segundu atere sutta unu platanu europa diventeidi sa prima reina de creta dae zeus aiat appidu tres fizos minosse radamanto e sarpedonte chi appoi fin istados adottados dae su maridu asterione re de creta che cosa sono le nuvole est unu de sos ses episodios chi faghiat parte de su film capriccio all italiana de su sa regia e su suggettu e s isceneggiadura fini de pier paolo pasolini sas musicas fini de domenico modugno s istoria est cussa de s otello de william shakespeare chi unu burattinaiu faghet recitare a unu gruppu de marionettas in d unu teatru de sa periferia de roma sas marionettas restan sempre in sa parte finas cando essini dae s iscena ma fora de sas quintas cummentana umpare a su chi tirat sos filos francesco leonetti su chi avvenidi in s iscena a unu zertu puntu sa rappresentazione est interrumpida dae su pubblicu chi in su momentu pius drammatigu no appreziende su carattere violentu e brutale de sos personbaggios faghede a bicculos sas marionettas de otello ninetto davoli e de jago totò a sa fine s ipazzinu domenico modugno che furriat sas marionettas ind unu muntonalzu inue sas duas marionettas abbaidana sas nues custu episodiu est s ultima pellicola inue est bessidu totò gesuita matematicu geografu cartografu omine de cultura manna fizu de una antiga e nobile familia aiat cominzadu a istudiare cun profittu mannu dae minore a annos aiat cominzadu a frecuentare su collegiu de sos gesuitas e a annos est istadu mandadu a roma a istudiare giurisprudenza in su est istadu ammittidu a su noviziadu de sos gesuitas matteu est partidu pro s oriente in su dae coimbra e a poi de meses de viaggiu est approdadu a goa dae inoghe est partidu pro cocìn inue benit ordinadu preideru una olta in macao ricci pedit de andare a shaozhou e a pechino arrividi a pechinu daboi de tantas peripezias sa prima olta in su e daboi bi est torradu in su cun autorizatzione iscritta de s imperadore wanli in pagu tempus ricci cunvertidi unu numeru mannu de funtzionarios de s imperu sos cales lu aian aggiuadu a tradurre testos iscientificos e a sa redatzione de su mappamondo ada traduidu in latinu liberos de confuciu e in cinesu sos primos liberos de sa geometria de euclide e testos de astronomia e geografia mortu a pechino est istadu sepultadu in unu terrinu offertu dae s imperadore e pro sa prima olta in s istoria de sa cina est istadu cunzessu unu terrinu de s istadu pro un istranzu ancora oe in pechino esistit sa tumba sua giuliu andreotti in su at bidu custa tumba e torradu in italia ada iscrittu unu liberu un gesuita in cina matteo ricci dall italia a pechino sergio leone est unu de is prus importantes registas de s istoria de su cinema mondiali puru chi at fattu scetti peliculas leone at rivoluzionadu sa maniera de fai cinema in particulari cun su spaghetti western e sas trilogias de su dollaru cun per un pugno di dollari per qualche dollaro in più e il buono il brutto e il cattivo e cun sa trilogia de su tempu cun c era una volta il west giù la testa e c era una volta in america cust uttimu però esti unu gangster movie meda diversu de is attrus sergio leone at bintu unu david di donatello in su po giù la testa e unu nastro d argento al miglior film in su po c era una volta in america film chi at tentu una nomination po su golden globe a su mellus regista e una nomination po su david de donatello po su mellus regista foresu cun s espressione mùsica napuletana oburu cantone napuletana si identificat sa musica populare originaria de napoli sa cantone napuletana siguramente leada origine dae sa villanella chi fit una fromma musicale de cantone profana naskida propriu in napoli chi poi aiad influenzadu sa fromma sucessiva de sa canzonetta e finas de su madrigale sos argumentos de sas villanellas fin de genere rustigu o areste comicu e naturalmente satiricu fra sa meidade de s ottighentos e sa prima meidade de su noighentos sa cantone napuletana ad appidu una serie de cambiamentos pro s impignu de diversos componidores siat musicistas che poetes in su a napoli giraiada sa melodia de te voglio bbene assaje iscritta dae raffaele sacco cun sa mùsica de gaetano donizetti ateras personalidades in cussu tempus chi ana dadu vida a custu grande patrimoniu sunu istados salvatore di giacomo libero bovio e a mario ferdinando russo ernesto murolo a sa composizione de cantiones napuletanas ana sempre contribuidu finas persones chi no fini propriu de napoli un esempiu est cussu de gabriele d annunzio chi aiat iscrittu sos versos de a vucchella ma puru de sas interpretaziones de su tenore enrico caruso sa segunda gherra mundiale aiat signadu tota s europa e gai sa tzitade de napoli pro cussu meda cantones dei cussu tempus sunu influenzadas dae sussos tragicos eventos gai munasterio e santa chiara simme e napule paisà ma finas cantones allegras comente tammurriata nera unu autore chi at dadu unu contributu importante a su rinnovu de sda cantone napuletana est istadu renato carosone chi at creadu fusiones cun su jazz e cun ritmos africanos e americanos a i custu si aggiungat su contributu chi aiat dadu perez prado realizzende covers in jae mambo de sas cantones de carosone meda interessantes sun puru sas cover de su jazzista americanu louis prima est s epoca de oro de su festival della canzone napoletana ma è puru su tempus a parte su contributu de carosone de ateros cambiamentos grazias a sos arrangiamentos de peppino di capri un ateru importante composidore de cantone napuletanas est istadu domenico modugno ma in matessi tempus roberto murolo accumpagnadu dae sa chiterra aiat curadu un antologia discos de sa cantone napuletana dae sas origines a su tempus presente de i cussos annos sun puru sa cover de o sole mio it s now or never e santa lucia de elvis presley finidu su festival sa cantone napuletana si identificat printzipalmente cun sos temas de sa sceneggiata du cui su massimu protagonista est istadu mario merola pino mauro e mario trevi in su matessi tempus bruno venturini in su pienu de sa maturidade artistiga interpretada in giae de lirica sos branos pius famados curende una opera antologica diventende su cantante napuletanu chi at bendidu pius discos de sempre sempre in custos annos sun bessidos autores noos comente eduardo de crescenzo alan sorrenti chi at fattu sa coves de dicidincello vuje e pino daniele chi an dadu una impronta noa a sa musica de napoli in sos annos pius vicinos sa musica napuletana est diventada unu classicu in su repertoriu de sos cantantes de s opera e gai posimus appretziare su contributu de placido domingo luciano pavarotti josè carreras ecc ma sos contributos benin dae tottu sos ambientes musicales internatzionales e gai amus cover de s autore brasilianu caetano veloso luna rossa sa cantante israeliana noa ecc ecc ateru genere de cantone napuletana meda populare est istada sa macchietta peraula derivada dae su modu de descriere sos personaggios ind unu abotzu in manera caricaturale tra sos autores e interpretes de custu genere figurana nicola maldacea e nino taranto anda puru a biere lista de sas cantones napoletanas 
