il rumantsch grischun rg è ina lingua da standard sur las diversas variantas dal rumantsch dal grischun creada e derasada a partir dal per incumbensa da la lia rumantscha il rumantsch grischun è ina da las quatter linguas uffizialas da la svizra el vegn duvrà en il sectur da l administraziun federala chantunala e da numerusas instituziuns sin paginas dad internet e per programs da computer en las novitads scrittas e legidas da radiotelevisiun svizra rumantscha per part en la gasetta la quotidiana en ovras litteraras ed ulteriuras publicaziuns da tut gener grazia a questa lingua da standard è la preschientscha publica dal rumantsch s augmentada massivamain e cun quella er il stgazi da pleds en las scolas vegn il rumantsch grischun actualmain instruì sco lingua d alfabetisaziun en il surses en singulas vischnancas da la val d alvra en la scola da trin ed en las classas bilinguas a domat e cuira in emprova lantschada dal departament d educaziun chantunal dad introducir il rumantsch grischun sco lingua d alfabetisaziun en tut las scolas rumantschas na ha gì success diversas scolas en val müstair ed en ils cumins da la foppa e da rueun en surselva ch avevan decidì a favur dal project èn returnadas a lur decisiun e han reintroducì lur idioms tenor il plan d instrucziun pon tut las vischnancas rumantschas s occupar cun il rumantsch grischun sin il stgalim superiur il rumantsch dal grischun ha sviluppà ord motivs istorics geografics e socio culturals dapi il avel tschientaner tschintg differents idioms il sursilvan il sutsilvan il surmiran il puter ed il vallader ina lingua unifitgada per ils rumantschs è in vegl postulat l emprima emprova è vegnida proponida da joseph planta en il avel tschientaner in ulteriura ha il pader benedictin placidus a spescha fatg al cumenzament dal avel tschientaner en la segunda mesadad da quel tschientaner ha gion antoni bühler creà e scrit il romontsch fusionau enturn ha leza uffer preschentà ses interrumantsch tut questas stentas na han dentant per differents motivs mai propi purtà fritg uschia era a la fin dals onns il privel pli grond che mai ch il tudestg surpiglia la rolla sco lingua cuminaivla dals rumantschs il ha il secretari da la lia rumantscha bernard cathomas prendì l iniziativa per ina lingua da standard tenor ils princips da la planisaziun linguistica ed ha chattà il sustegn dals gremis ed organs da la lia rumantscha ils emprims mais dal ha professer heinrich schmid da l universitad da turitg sviluppà las directivas da basa per ina lingua da scrittira per l entir grischun rumantsch el ha fatg quai en discussiun cun ils retoromanists da sia generaziuns andrea schorta mena wüthrich grisch alexi decurtins e leza uffer cun ils giuvens filologs hans stricker felix giger georges darms e kuno widmer e cun pliras studentas e students rumantschs e persunalitads sco jachen ulrich gaudenz e hendri spescha sin fundament da las directivas da basa ha ina squadra manada da georges darms e dapi dad anna alice dazzi gross elavurà durant onns ils detagls dal rumantsch grischun che sa basa sin il material linguistic dals idioms e da variantas localas l elavuraziun dal project è vegnida finanziada per gronda part dal fond naziunal svizzer per la perscrutaziun scientifica la derasaziun ed implementaziun dal rumantsch grischun è en in emprima fasa da circa onns vegnida manada da bernard cathomas da la lia rumantscha cun duvrar il rumantsch grischun en scrittiras derasadas en l entir territori è questa lingua da standard daventada ina novaziun relevanta per l entira cuminanza betg mo per la linguistica il rumantsch grischun ha effectuà discussiuns intensivas e cuntraversas en ed ordaifer il grischun grazia a quellas han blers influenzà la novaziun ed il svilup dal project e la finala ha quel sveglià ina nova schientscha per ils idioms e las varietads localas en territori rumantsch oz èn blers d accord ch i dovra ina lingua da standard rumantscha per ils secturs nua ch i dat mo in rumantsch u nagin rumantsch la svizra tudestg schweiz franzos suisse talian svizzera latin helvetia uffizialmain confederaziun svizra è in stadi democratic e federalistic situà en l europa centrala la surfatscha da la svizra munta a km il territori statal cumpiglia territoris da lingua e cultura tudestga franzosa taliana e rumantscha ils abitants da la svizra accentueschan lur appartegnientscha al stadi betg mo sco burgais mabain er en furma d ina naziun fundada sin la voluntad politica la svizra cunfinescha en il nord cun la germania en l ost cun l austria ed il liechtenstein en il sid cun l italia ed en il vest cun la frantscha la constituziun federala na fixescha bain nagina chapitala la sedia da las autoritads federalas è però facticamain berna en svizra vivan milliuns abitants da quai milliuns senza dretg da burgais svizzer da l entira populaziun resguardond a partir da onns persunas cun e senza dretg da burgais han da la populaziun ina biografia da migraziun il pajais tutga tar ils stadis da l europa populads vaira spess la gronda part da la populaziun sa concentrescha però en la svizra bassa la zona da batschigl situada tranter il giura e las alps las set pli grondas citads resp centers economics èn turitg genevra basilea berna losanna winterthur e lucerna la confederaziun sa divida en chantuns cun suveranitad parziala e dispona a nivel federal confurm a la populaziun indigena da quatter linguas uffizialas tudestg franzos talian e rumantsch lingua parzialmain uffiziala quellas furman la basa culturala dal pajais cun sias regiuns linguisticas svizra tudestga svizra franzosa u svizra romanda svizra taliana e svizra rumantscha sco designaziun dal pajais vegn duvrada la furma latina pia linguisticamain neutrala confoederatio helvetica abreviaziun ch la confederaziun svizra è resortida dals chantuns originars uri sviz e silvania sco document da fundaziun inuffizial vala il patg federal dal che furma il pli vegl document federal ch è sa mantegnì en la pasch da vestfalia dal ha la svizra cuntanschì si independenza tenor il dretg statal il stadi federal odiern consista dapi il il num svizra deriva dal chantun originar sviz resp da sia chapitala da medem num l identitad e la coesiun naziunala na sa basan betg sin ina lingua etnia u religiun communabla mabain sin facturs interculturals sco la cretta en la democrazia directa in aut grad d autodeterminaziun locala e regiunala e la cultura exprimida da chattar cumpromiss en la procedura da decisiun politica en quest reguard vegn la svizra savens considerada sco exempel per auters stadis sin l index dal svilup uman ha la svizra cuntanschì il il segund plaz e tutga uschia tar ils pajais autamain sviluppads cumbain che la svizra sa chatta da tut ils pajais areguard la grondezza be sin il avel plaz ed areguard il dumber d abitants sin il avel furma il pajais la avel gronda economia publica dal mund situaziun dal la cuntrada svizra è caracterisada da la chadaina da las alps al sid da las alps giascha il chantun tessin al nord la svizra bassa e la chadaina dal giura en las alps svizras naschan plirs gronds flums il rain il rodan l en l aara ed il ticino il clima da la svizra sa lascha caracterisar sco temprà en il vest cunfinescha la svizra cun la frantscha en il nord cun la germania en l ost cun l austria ed il liechtenstein ed en il sid cun l italia la surfatscha da la svizra cumpiglia km il punct il pli aut è il piz da dufour en il vallais cun m s m il punct il pli bass è il lago maggiore en il tessin cun m s m la distanza nord sid munta a km il lieu ch è situà il pli al nord è bargen en il chantun schaffusa il lieu situà il pli al sid è pedrinate vischnanca da chiasso en il chantun tessin la distanza ost vest munta a km il punct situà il pli a l ost è il piz chavallatsch chantun grischun il lieu situà il pli al vest è chancy èn il chantun genevra il han ils chantuns dad uri sviz e silvania renovà ina lia pli veglia quest patg federal era en emprima lingia in allianza da pasch per garantir la protecziun e l agid vicendaivel pli tard ha la lia er servì al cumbat encunter ils habsburgais ch eran da quel temp ina da las famiglias las pli pussantas entaifer il sontg imperi roman la victoria cunter l armada habsburgaisa en la battaglia da morgarten ha fullà via a l independenza da la svizra en il contract de vestfalia da l onn han ils pajais europeans renconuschì formalmain l independenza svizra dal sontg imperi roman l onn èn las armadas da la revoluziun franzosa penetradas en svizra en rom dal congress da vienna dal han ils potentats europeicas restabilì l independenza da quella suenter la guerra da la lia separatista è la svizra sa constituida sco stadi federal modern la constituziun è vegnida revedida ils onn e il è la svizra daventada commembra da l organisaziun da las naziuns unidas dapi il furma la svizra in stadi federal quel è sutdividì en trais plauns statals las vischnancas ils chantuns e la confederaziun las trais pussanzas politicas da la confederaziun èn il cussegl federal sco executiva l assamblea federala che sa cumpona dal cussegl naziunal e dal cussegl dals chantuns sco legislativa ed il tribunal federal sco giudicativa ils chantuns da la svizra èn en successiun alfabetica appenzell dadens appenzell dadora argovia basilea champagna basilea citad berna friburg genevra giura glaruna grischun lucerna neuchtel schaffusa soloturn son gagl sursilvania sutsilvania sviz tessin turgovia turitg uri vad vallais e zug cun la constituziun federala dal han ils chantuns cedì a la confederaziun ina part da lur suveranitad las vischnancas furman il stgalim il pli bass da l urden statal tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas però betg tuts attribueschan a las vischnancas in autonomia communala talmain vasta sco il grischun il december dumbrava la svizra abitantas ed abitants la svizra ha ina da las aspectativas da vita las pli autas dal mund umens dunnas onns da la populaziun abitescha oz en territoris urbans var la mesadad da la populaziun citadina abitescha en las aglomeraziuns da las tschintg citads grondas da turitg basilea genevra berna e losanna da la populaziun permanenta en svizra èn estras ed esters dapli che la mesadad dad els è gia naschida en svizra u viva qua dapi passa onns la svizra ha quatter linguas naziunalas ed uffizialas il tudestg il franzos il talian ed il rumantsch quatter chantuns èn plurilings il chantun grischun tudestg rumantsch e talian il chantun berna tudestg e franzos il chantun friburg franzos e tudestg ed il chantun vallais franzos e tudestg la svizra n enconuscha nagina religiun dal stadi cumbain che la gronda part dals chantuns cun excepziun da genevra e neuschatel renconuschan baselgias uffizialas da la populaziun èn protestants catolics tras l immigraziun èn l islam principalmain albanais dal cosovo e l ortodoxia daventads minoritads religiusas d impurtanza pervi da sia posiziun geografica en il center da l europa posseda la svizra ina rait da vias e viafiers fitg vasta la traversada da las alps furma da vegl ennà ina sfida per il traffic da transit europeic l onn han ins inaugurà il tunnel viafier dal son gottard cun ina lunghezza da km il è suandà il tunnel dal simplon las transversalas las pli novas èn il tunnel da basa dal lötschberg inaugurà il ed il tunnel da basa dal son gottard inaugurà l onn cun km furma quest ultim il pli lung tunnel dal mund la svizra è in pajais da l intern situà tranter il avel ed il avel grad da latituda el dispona da regiuns da funtaunas da flums che sbuccan en la mar dal nord en la mar mediterrana ed en la mar naira l extensiun maximala nord sid munta a kilometers da bargen a chiasso la pli gronda extensiun vers ost a kilometers da chancy fin en la val müstair il pli aut punct da la svizra furma il piz da dufour m s m situà al cunfin vers l italia il pli bass punct furma la riva dal lago maggiore cun m s m medemamain al cunfin talian il lieu abità permanentamain situà il pli ad aut è juf en il chantun grischun m s m il punct central geografic da la svizra sa chatta en il chantun sursilvana sin l lggi alp il cunfin dal pajais mesira en tut kilometers italia frantscha germania austria liechtenstein la svizra sa lascha divider en trais cuntradas grondas che sa distinguan fermamain ina da l autra il giura la svizra bassa e las alps cun las prealps radund da la surfatscha dal pajais tutgan tar las alps tar las prealps tar la bassa e tar il giura en il nordvest e nord vegn la svizra bassa cunfinada geograficamain sco er geologicamain da las lungas chadainas da collinas dal giura en il sid vers las alps vegn il cunfin per ordinari fixà là nua che las autezzas surpassan l emprima giada m s m en il sidvest furma il lai da genevra il cunfin da la svizra bassa en il nordost il lai da constanza ensemen cun il rain la spessezza da la populaziun relativamain auta dal pajais deriva da las aglomeraziuns ch èn tuttas situadas en la svizra bassa cun las duas metropolas relativamain pitschnas ma tuttina impurtantas turitg e genevra en ils chantuns turitg ed argovia dus tipics chantuns da la bassa cuntanscha la spessezza da la populaziun valurs da fin bunamain persunas per kilometer quadrat cun la noziun prealps vegnan designadas en svizra las regiuns che marcheschan la transiziun da la bassa levamain collinusa al territori muntagnard da las alps ensemen cun las alps furman quellas in artg che s extenda tranter il sidvest ed il nordost da la svizra las alps situadas en il cor da l europa furman in impurtant sparta auas e cunfin climatic e stattan da lur vart sut l influenza d ulteriurs effects da l aura alpins ed interalpins uschia è la svizra malgrà sia pitschnezza per ordinari segnada da differentas cundiziuns meteorologicas entaifer l artg alpin svizzer èn situadas enconuschentas destinaziuns da turissem da stad e d enviern sco er il sulet parc naziunal da la svizra il sid da las alps è ina noziun che vegn surtut duvrada en connex cun la previsiun da l aura damai che las cundiziuns meteorologicas il clima e la vegetaziun sa distinguan qua per gronda part dal nord da las alps il sid da las alps cumpiglia il tessin las valladas dal grischun dal sid mesauc calanca bregaglia puschlav e val müstair sco er en il vallais la regiun situada al sid dal pass dal simplon ord vista dals spazis natirals appartegnan quests territoris a las alps il giura svizzer sa lascha cunfinar approximativamain en l ost e sidost tras la svizra bassa en il nord tras il rain ed en il nordvest tras l uschenumnada porta burgognaisa geologicamain furma il giura ina muntogna faudada relativamain giuvna che s extenda sur radund kilometers en furma d ina mesaglina ch è averta vers il sidost sin la lingia besanon yverdon cumpiglia la pli gronda ladezza da la muntogna radund kilometers sper bienna midan las chadainas lur direcziun adina dapli vers ost il sistem da muntognas daventa pli graschel ed il dumber da las chadainas situadas ina sper l auter daventa pli pitschen la chadaina dal giura la pli orientala la chadaina dal lgern s extenda precisamain en direcziun vest ost e finescha en vischinanza da dielsdorf nua che las stresas che furman la muntogna sfundran sut la molassa da la svizra bassa la structura geologica da la svizra è surtut segnada da la collisiun tranter las duas plattas tectonicas da l africa e da l europa durant ils ultims milliuns onns las alps consistan oravant tut da granit il giura da crap da chaltschina la topografia da la svizra odierna è marcada da las immensas massas da glatsch ch èn penetradas ils ultims dus milliuns onns durants ils differents temps da glatsch fin lunsch en la bassa en svizra datti bundant pizs ch èn situads sur m s m ils sedesch pizs ils pli auts da la svizra sa chattan tuts en las alps vallesanas il pli aut furma il piz da dufour m ch è situà en il massiv dal monte rosa il pli aut piz che sa chatta dal tuttafatg sin territori svizzer è il dom m bain la pli enconuschenta muntogna da las alps svizras è il matterhorn m en la part sura bernaisa furman eiger m mönch m e jungfrau m ina gruppa famusa ch è er visibla nà da la bassa in punct marcant en l ost dal pajais furma il piz bernina m ch è a medem temp il sulet piz sur m da las alps orientalas en las prealps èn las elevaziuns bain pli bassas ma pervi da lur dominanza n èn ellas qua betg main imposantas exempels furman en la svizra centrala pilatus m mythen m e rigi m ed en la svizra orientala il sntis m la pli auta muntogna en il giura svizzer furma il mont tendre cun m ulteriuras impurtantas elevaziuns èn la dle m chasseral m chasseron m e suchet m l auta muntogna svizra è segnada fitg ferm dals numerus glatschers il pli grond e pli lung glatscher da las alps insumma furma il glatscher grond d aletsch suandà areguard la surfatscha dal glatscher dal gorner l ultima extensiun maximala han ils glatschers svizzers cuntanschì durant l uschenumnà temp da glatsch pitschen ch ha durà da l entschatta dal avel tschientaner fin la mesadad dal avel tschientaner dapi la mesadad dal avel tschientaner sa fa er valair en svizra sco quasi dapertut en il mund ina regressiun cuntinuanta dals glatschers ils ultims decennis è la diminuziun da la massa da glatsch anc s accelerada tranter il ed il ha la surfatscha da tut ils glatschers da las alps svizras pers radund da sia surfatscha il hölloch en il chantun sviz furma il segund lung sistem da taunas en l europa ed il lac souterrain de saint léonard en il chantun vallais è il pli grond lac sutterran natiral da l europa en il massiv dal gottard naschan cun il rain ed il rodan dus dals pli lungs flums da l europa tras la svizra tanschan plirs dals sparta auas principals dal continent quels spartan ils intschess idrografics da la mar dal nord da la mar mediterrana e da la mar naira il rain cun ses affluents maina en la mar dal nord il rodan ed il ticino en la mar mediterrana e l en sur il danubi en la mar naira in sparta auas tripel sa chatta sin il pass lunghin a l intern da la svizra è il rain il pli lung flum km suandà da ses affluent aara km il rodan maina sur kilometers tras la svizra la reuss sco quart lung flum sur kilometers ulteriurs impurtants flums furman la sarine en il vest il ticino en il sid birs e doubs en il nordvest linth limmat e thur en il nordost e l en en il sidost sper schaffusa furma il rain la pli gronda cascada da l europa la cascada dal rain pervi da sia structura topografica e surtut pervi da la vasta glazialisaziun durant ils temps da glatsch ha la svizra radund lais tar ina gronda part da quels sa tracti da lais da muntogna pli pitschens tut en tut cuvran ils lais radund da la surfatscha dal pajais a questa summa contribueschan surtut ils lais gronds il lai da genevra è cun km il pli grond e sa chatta al cunfin franzos da sia surfatscha sa chattan stgars sin terren svizzer il lai da constanza cunfinescha cun la germania e l austria e cumpiglia km da la lunghezza da la riva sa chattan sin terren svizzer il lago maggiore al cunfin talian sin territori svizzer furma cun m s m il pli bass punct dal pajais ils pli gronds lais che sa chattan dal tuttafatg en svizra èn il lai da neuchtel km il lai dals quatter chantuns km ed il lai da turitg km en ils lais e flums svizzers sa chattan numerusas inslas pli grondas e pli pitschnas tar las pli enconuschentas tutgan las isole di brissago l insla da son pieder e l ufenau al nord da las alps regia in clima temprà ch è per ordinari segnà da vents oceanics al sid da las alps è il clima plitost da tempra mediterrana pervi da la topografia dal pajais variescha il clima però vaira ferm da regiun tar regiun areguard las precipitaziuns sa lascha dir en general che quellas èn la stad radund duas giadas uschè amplas sco l enviern en la svizra centrala las alps ed il tessin munta la quantitad da precipitaziuns radund millimeters l onn en la bassa èn quai tranter e millimeters l onn il lieu cun la pli gronda quantitad da precipitaziuns è il sntis en media mm tranter il ed il il lieu il pli sitg è ackersand en il vispertal en media mm tranter il ed il tut tenor l autezza croda ina gronda part da las precipitaziuns d enviern en furma da naiv relativamain darar naivi en las regiuns da genevra e da basilea sco er en il tessin dal sid qua poi tuttavia er dar envierns senza cuverta da naiv la pli gronda autezza da la naiv en svizra è vegnida mesirada l avrigl sin il sntis cun cm er las temperaturas en svizra dependan surtut da l autezza ultra da quai èn ellas en il vest statisticamain levet pli autas che en l ost ca c en general munta la temperatura media en la bassa il schaner radund fin c il mais il pli chaud il fanadur cuntanscha quella fin c la media annuala munta a ca fin c ils lieus ils pli chauds furman tenor las mesiraziuns locarno monti e lugano cun ina temperatura annuala da c media dals onns sco quasi tar tut las staziuns da mesiraziun sa mussa er qua ina midada dal clima en la perioda da mesiraziun aveva la media anc muntà c locarno monti resp c lugano pia resp c pli bass ch ils decennis sequents il lieu cun las temperaturas medias las pli fraidas è il jungfraujoch cun c media dals onns er qua è la temperatura s augmentada en congual cun la perioda per c ils records absoluts èn vegnids mesirads a grono cun c ils d avust resp a la brévine cun c ils da schaner cumpareglià cun auters lieus da medema autezza en la bassa èn las temperaturas en la val dal rodan la val dal rain e la regiun da basilea en media per in fin dus grads pli autas ed en la planira da magadino en il tessin per dus fin trais grads cumbain che l engiadina tutga climaticamain tar la svizra dal sid èn las temperaturas là en media diesch grads pli bassas il medem vala per las valladas lateralas dal goms en il vallais che furman medemamain valladas alpinas sco gia menziunà sa midan en rom da la midada dal clima globala er las relaziuns en svizra la temperatura media annuala è s augmentada en svizra dapi il per radund c situaziun dal quai è dapli ch il dubel da la media mundiala la svizra è uschia pertutgada spezialmain ferm da la midada dal clima ina sfida furman surtut ils glatschers che lieuan adina dapli ed il cunfin da la schelira permanenta che sa sposta vers ensi ultra da quai èn las summas da las precipitaziuns en la svizra bassa creschidas ils ultims decennis a moda significanta ed er il dumber e l intensitad da precipitaziuns fitg fermas èn s augmentads in terz da la surfatscha da la svizra è cuverta cun guaud en las alps domineschan plantas da guglias pign aviez laresch e schember ils guauds en las alps èn da grond impurtanza sco protecziun cunter lavinas ed auazuns il guaud retegna la quantitad da plievgia e dat giu quella be plaunsieu en la svizra bassa en il giura ed al sid da las alps sutvart meters creschan guauds maschadads e guauds da feglia territoris da guaud spezialmain enconuschents èn l aletschwald il sihlwald ed il pfynwald sco er ils guauds selvadis alpins bödmerenwald ca hectaras il guaud selvadi da pigns da lac de derborence ha il guaud da lareschs scatlè sper breil ha ed il reservat da guaud val cama val leggia en il mesauc tamangur en l engiadina bassa è il guaud da schembers il pli autsituà en l europa en il tessin ed en il mesauc datti sco particularitad regiunala vasts guauds da chastagners ils quals giugavan antruras ina rolla centrala en l alimentaziun da la populaziun dal lieu ils trais pli gronds guauds da la svizra s extendan en il vest da la maggia km tranter il monte tamaro e roveredo km sco er en il giura dal col du mollendruz fin al cunfin dal pajais sper la dle km en las valladas tessinaisas e per part en la svizra bassa creschan sco plantas decorativas intginas spezias da palmas per exempel la palma nanina u la palma da la fortuna chinaisa quest ultima daventa selvadia e stgatscha spezias da plantas indigenas uschia ch ella vegn en il fratemp taxada sco neofit invasiv en svizra vivan tenor stimaziuns radund spezias d animals da quai èn ca insects almain da las spezias d animals èn periclitadas surtut amfibis e reptils spezias da mammals che vivan en libra natira datti en svizra radund tar la gronda part da quellas sa tracti d utschels mezmieur e d auters animals pitschens tut ils gronds animals da rapina èn svanids ils ultims tschient onns or da la svizra en il fratemp han ins però realisà la muntada dals carnivors per l ecosistem uschia ch il luf tscherver il luf e l urs èn vegnids mess sut protecziun il luf tscherver han ins mess en libertad en svizra il luf è immigrà nà da l italia e da la frantscha e l urs cumpara puspè da temp en temp en il sidost dal pajais dapi il però senza ch i fiss sa furmada ina populaziun vaira frequenta è la vulp che sa senta er da chasa en las citads svizras ils tais abitan savens ensemen cun las vulps en las medemas taunas ed han perquai er gì da patir antruras da la persecuziun da quellas sco ulteriur animal che viva en taunas cumpara en tschertas regiuns alpinas la muntanella sper il luf tscherver datti en svizra anc singulas populaziuns da giats selvadis en il giura be fitg plaun returna la ludra puspè en tschertas regiuns d entupar vaira savens en lieus abitads è la fiergna alva la fiergna melna percunter è plitost rara e tegna distanza da l uman tar ils animals ad ungla èn medemamain svanidas intginas spezias or da la svizra uschia per exempel il bison europeic e l elan autras spezias extirpadas han ins puspè recolonisà en il fratemp sco per exempel il capricorn che viva en l auta muntogna en il vallais sut datti duas colonias da muflons europeics ch èn immigradas nà da la frantscha il chamutsch è fitg frequent en las regiuns superiuras da las alps e dal giura la pli gronda spezia da tschiervs indigena è il tschierv cotschen la pli pitschna è il chavriel il chavriel è a medem temp la spezia da tschiervs la pli frequenta e populescha er la bassa ed il giura en la regiun da cunfin da turitg e schaffusa sper il rafzerfeld cumpara il tschierv sika durant ils scumbigls da la segunda guerra mundiala eran intgins da quests animals mitschads da claus en la germania dal sid ed han populà da là anora la svizra medemamain vaira frequent en intginas regiuns da la svizra dal nord è il portg selvadi dals animals ruiders han ins reintroducì il castur en svizra viva in grond dumber da spezias d utschels ils lais e flums svizzers furman impurtants territoris da paus e d envernada per utschels da l aua diversas spezias dad andas pernischs da l aua marels sfunsellas e a dals utschels da prada èn surtut frequents il crivel ed il girun da mieurs ma er milans cotschens e milans stgirs cumparan regularmain l evla da la pizza colonisescha en il fratemp puspè l entir artg alpin er ils effectivs da sprers gronds e da sprers pitschens èn sa revegnids e puspè stabils il tschess barbet ch era vegnì extirpà è puspè vegnì recolonisà da las giaglinas dal pe pailus vivan la giaglina da guaud l urblauna la giaglina da draussa e la giaglina selvadia en las alps svizras e per part en l artg dal giura ils effectivs da la giaglina selvadia èn però periclitads fitg ferm pervi dal turissem e l intensivaziun da la selvicultura uschia è la giaglina selvadia gia svanida or da bleras parts da las prealps e dal giura dal nord organisaziuns per la protecziun da la natira sa stentan da mantegnair la spezia la pernisch da gonda colonisescha il cunfin dal guaud periclitads fitg ferm èn la pernisch la quaglia ed il fliaun grond en svizra vivan spezias da tschuettas sco la tschuetta da guaud il piv mesaun il piv grond la tschuetta nanina sco er la tschuetta dal pe pailus e la tschuetta velada en ils vegls guauds da muntogna vivan bleras spezias da pitgalains er blers utschels chantadurs èn derasads vastamain en svizra pervi da l extensiun dals territori abitads la cultivaziun intensiva en l agricultura ed il turissem èn però numerusas spezias d utschels periclitadas tut èn tut sa chattan stgars da las spezias d utschels en svizra sin la glista cotschna da las spezias periclitadas tranter ils reptils èn da numnar diversas spezias da serps che sa sentan surtut da chasa en las valladas suleglivas al sid da las alps sco la vipra dal giura en las alps ed en il giura è er da chasa la vipra berus u vipra cruschada bler pli frequentas èn però serps betg da tissi sco la natra grischa e la natra quadrigliada derasadas vastamain èn diversas spezias da luschards sco suletta spezia da tartarugas cumpara en svizra la tartaruga da palì europeica tranter ils amfibis ils pli derasads tutgan la rauna da prada il rustg brin e la piutscha cotschna bundant pli stgars èn la raunetta da plantas il rustg spendrer e la piutscha crestada alpina il vertebrat il pli tipic da la svizra è il salamander nair da quel sa chattan la pli gronda populaziun ed il center da ses territori da derasaziun en las alps svizras en las auas svizras èn da chasa radund spezias e sutspezias da peschs tranter quellas ina varietad da ferras ch è unica en tut il mund la protecziun da la natira è reglada en la lescha federala davart la protecziun da la natira e da la patria er organisaziuns privatas s occupan da la protecziun da la natira uschia per exempel la pro natura che tgira bundant territoris natirals protegids d ina surfatscha totala da bunamain km u l associaziun svizra per la protecziun dals utschels birdlife svizra en svizra existan stgars parcs natirals d impurtanza naziunala il pli enconuschent da quels è bain il parc naziunal svizzer en il chantun grischun ch è vegnì fundà il dus parcs èn ultra da quai vegnids distinguids sco reservats da biosfera cuntradas protegidas èn registradas en l inventari federala da las cuntradas e monuments da la natira da muntada naziunala dapi il èn las palids e palids autas protegidas en la constituziun l inventari federal correspundent enumerescha bundant territoris degns da protecziun cun ina surfatscha totala da radund hectaras l unitad politica la pli pitschna furman las vischnancas er las citads valan sco vischnancas il existivan en svizra bundant vischnancas lur dumber è sa reducì fermamain ils ultims onns pervi da fusiuns da vischnancas la pli gronda citad da la svizra è turitg cun radund abitants la pli pitschna vischnanca corippo cun abitants ulteriuras citads grondas èn genevra basilea losanna berna e winterthur tuttas indicaziuns situaziun dal las pli grondas citads cun damain che abitants èn lucerna son gagl lugano e bienna tuttas indicaziuns situaziun dal resguardond er l aglomeraziun vivan en las pli grondas citads il suandant dumber da persunas situaziun dal turitg genevra basilea berna e losanna las pli grondas vischnancas tenor surfatscha èn scuol cun kilometers quadrat e glaruna sid ch èn omaduas sa furmadas tras fusiuns tranter las pli pitschnas vischnancas cun mintgamai radund kilometers quadrat tutgan gottlieben chantun turgovia kaiserstuhl chantun argovia e rivaz chantun vad il dretg da burgais svizzer sa lascha be acquistar ensemen cun il dretg da burgais d ina vischnanca e dal chantun cumpareglià cun auters pajais ha la svizra in dretg da burgais restrictiv ed en ils singuls chantuns existan regulaziuns che divergeschan per part ina da l autra tar persunas da l exteriur che vivan en il pajais na daventan ils uffants che naschan en svizra betg automaticamain burgais svizzers ils svizzers che vivan a l exteriur vegnan magari numnads la tschintgavla svizra questa noziun sa declera or da las quatter regiuns linguisticas da la svizra l onn vivevan burgais svizzers a l exteriur dapi l entschatta dal avel tschientaner è il dumber d abitants creschì sin dapli ch il dubel da milliuns sin milliuns en congual cun il è la creschientscha tschessada levet sin las pli autas quotas da creschientscha han ins segnà tranter il ed il ina diminuziun da la populaziun ha be gì lieu il pervi da la grippa spagnola e durant ils onns da recessiun economica il èn immigradas en tut persunas e han bandunà il pajais l onn era anc vegnida registrada ina cifra da naschientschas da silsuenter è questa valur crudada fin il sin dapi lura hai puspè dà ina leva creschientscha sin l aspectativa da vita ha muntà il onns tar las dunnas e onns tar ils umens tenor las naziuns unidas ha la svizra enconuschì tranter il ed il la terz auta aspectativa da vita en tut il mund la spessezza da la populaziun è en la bassa cun ca persunas per kilometer quadrat sin dal territori statal vaira auta per las relaziuns svizras en las alps ed en il giura percunter vegnan cuntanschidas valurs fitg bassas il chantun grischun dumbra be ca persunas per kilometer quadrat en svizra vegn fatg la differenza tranter esters populaziun senza dretg da burgais svizzer e persunas cun biografia da migraziun populaziun cun ragischs estras il term secondo è usità per esters da la segunda generaziun il dumbrava la svizra esters u da la populaziun dapi l entschatta dal avel tschientaner è la cumpart d esters adina stada pli auta en svizra ch en ils auters pajais europeics motivs furman tranter auter las bleras regiuns da cunfin la posiziun centrala da la svizra e la pitschna extensiun territoriala dal pajais tar las vischnancas cun la pli auta procentuala d esters tutgan per exempel losanna genevra tsch mintgamai spreitenbach pregny chambésy mintgamai kreuzlingen paradiso randogne e leysin tar la populaziun cun biografia da migraziun tutgan las persunas ch èn immigradas en svizra sco migrants e da las qualas ils geniturs èn naschids a l exteriur ultra da quai tutgan tiers lur descendenza directa ch è naschida en svizra e che po esser estra ubain natiralisada ina persuna cun biografia da migraziun po oramai esser tant burgais svizzer sco er burgais d in auter stadi betg part da la populaziun cun biografia da migraziun fan pia las persunas estras da la terza generaziun sco er svizzers ch han almain in genitur ch è naschì en svizra per la fin da l onn ha l uffizi federal da statistica eruì entaifer la populaziun residenta a partir da onns ina cumpart da persunas cun biografia da migraziun da abitants l onn han persunas dumandà asil en svizra la gronda part derivan da l eritrea da la siria da l afghanistan e da sri lanka persunas che vivan en svizra senza permissiun da dimora vegnan numnadas sans papiers tenor in studi da l uffizi federal da statistica vegn lur dumber stimà sin ca situaziun dal tranter il avel tschientaner e l entschatta dal avel tschientaner èn blers giuvens umens emigrads per entrar en servetschs da mercenaris t a da l imperatur dals retgs franzos u da citads talianas sco milaun en il avel tschientaner suenter la guerra da trent onns han la fom e la povradad manà ad undas d emigraziun en la prussia orientala a l entschatta dal avel tschientaner durant e suenter las guerras da coaliziun han gì lieu emigraziuns en russia e durant ils onns da fomaz surtut en l america dal sid las crisas agraras dals onns e sco er problems structurals durant l industrialisaziun han manà ad emigraziuns en massa sco anc mai e quai surtut en l america vers la fin dal avel tschientaner ha l america dal nord furmà il lieu da destinaziun per bunamain dals emigrants tranter il ed il èn radund persunas emigradas surmar ils onns e mintgamai e tranter il ed il bundant fin il è il dumber d emigrants per decenni sa stabilì tranter e en intgins chantuns han las autoritads necessità persunas basegnusas d emigrar en il nov mund han ils emigrants fundà colonias uschia il nouvelle vevay oz new vevay ad indiana il new switzerland ad illinois ed il new glarus a wisconsin bain il pli enconuschent emigrant svizzer è stà johann august sutter il possessur da gronds bains funsils en la california ch è vegnì enconuschent sco general sutter sin ses terren è prorutta il la fevra d aur da la california tenor datas empiricas è la bilantscha da migraziun dal territori da la svizra odierna adina stada negativa tranter la mesadad dal avel tschientaner e la fin dal avel tschientaner oz è la svizra sco bunamain tut ils stadis occidentals bainstants in pajais d immigraziun dal temp da l industrialisaziun hai dà ina gronda migraziun interna surtut nà da las alps dapi la gronda creschientscha economica ils onns han ins recrutà intenziunadamain lavurers esters pli tard han adina puspè moviments da fugitivs cuntanschì la svizra per exempel or da l anteriura jugoslavia durant las guerras da la jugoslavia las pli grondas gruppas d esters tenor stadi d origin han furmà il talians tudestgs portugais franzos serbs cosovars spagnols tircs macedons e brits derivan da l ulteriura europa da l asia da l africa da l america e dals ulteriurs territoris il han ins natiralisà en svizra radund persunas surtut da l italia da la germania dal portugal da la frantscha e dal cosovo l artitgel da la constituziun federala sa cloma las linguas naziunalas èn il tudestg il franzos il talian ed il rumantsch en l artitgel hai ultra da quai num las linguas uffizialas da la confederaziun èn il tudestg il franzos ed il talian en il contact cun persunas da lingua rumantscha è er il rumantsch lingua uffiziala da la confederaziun las persunas che discurran jenic e jiddic resguarda la svizra dapi il en rom da la charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras sco cuminanzas minoritaras betg territorialas senza però renconuscher lur linguas sco linguas minoritaras naziunalas la constituziun federala na determinescha nagin territori linguistic tenor art alin surdat la confederaziun als chantuns la cumpetenza da determinar lur linguas uffizialas en quest connex èn els però obligads da respectar la cumposiziun linguistica istorica e da resguardar las minoritads linguisticas tradiziunalas tgi ch arriva d in autra part linguistica dal pajais n ha nagin dretg da pudair far diever en il contact cun las novas autoritads chantunalas e communalas da sia lingua d origin ins discurra en quest connex dal princip da territorialitad tranter ils chantuns bilings han be berna ed il vallais determinà ils territoris linguistics il chantun friburg surdat la cumpetenza da reglar las linguas uffizialas a las vischnancas uffizialmain bilinguas tenor la constituziun chantunala èn las vischnancas biel bienne evilard leubringen e freiburg fribourg er intginas autras vischnancas surtut en il conturn da murten morat e da biel bienne porschan ils servetschs e las scolas en duas linguas per tegnair quint da la minoritad da lingua franzosa en il chantun grischun vala tenor art da la lescha da linguas la suandanta determinaziun vischnancas cun ina part da commembers d ina cuminanza linguistica tradiziunala d almain pertschient valan sco vischnancas monolinguas en questas vischnancas è la lingua tradiziunala la lingua communala uffiziala analog valan vischnancas cun ina cumpart d ina cuminanza linguistica tradiziunala d almain pertschient sco vischnancas plurilinguas en questas vischnancas è la lingua tradiziunala ina da las linguas communalas uffizialas en vischnancas cun ina bassa procentuala da rumantsch sco lingua tradiziunala po quai facticamain muntar ch il rumantsch è bain lingua uffiziala e da scola ma ch i vegn discurrì per gronda part en il mintgadi tudestg svizzer il chantun tessin definescha sasez sco appartegnent cumplettamain al territori da lingua taliana ed il chantun giura sco part dal territori da lingua franzosa e quai cumbain che mintgamai ina vischnanca tessin bosco gurin giura ederswiler disponan d ina maioritad tradiziunala da lingua tudestga tenor la statistica uffiziala dal è il tudestg cun la lingua la pli derasada en svizra tudestga vegnan discurrids divers dialects sco lingua scritta vegn per ordinari fatg diever dal tudestg da scrittira cun intginas atgnadads svizras numnadas helvetissems franzos discurran da la populaziun questa part dal pajais vegn numnada svizra franzosa romandia u suisse romande sper il franzos da standard che dominescha en questa regiun discurra be pli ina fitg pitschna maioritad patois dialect talian vegn discurrì en il chantun tessin en las quatter valladas dal grischun dal sid mesauc calanca bregaglia puschlav sco er a beiva ina gronda part da la populaziun pli veglia discurra dialects locals ch appartegnan al lumbard ticinées la quarta lingua naziunala il rumantsch è derasada en parts dal grischun e vegn discurrida da be da la populaziun svizra praticamain tut las persunas da lingua rumantscha discurran er tudestg dapi il avel tschientaner è il rumantsch malgrà diversas mesiras da promoziun periclità fitg ferm germanisaziun il en vista a smanatschas irredentisticas nà da l italia faschistica han ils votants svizzers concedì al rumantsch il status d ina lingua naziunala ed il è il rumantsch vegnì fixà en la constituziun federala sco lingua parzialmain uffiziala dapi il dovran la confederaziun ed il chantun grischun il rumantsch grischun sco lingua da scrittira uffiziala en las vischnancas è per gronda part en diever in dals tschintg idioms il dumber dals viagiants tranter ils quals domineschan ils jenics sper in dumber bundant pli pitschen da sinti e roma na vegn betg eruì en rom da las dumbraziuns dal pievel stimaziuns uffizialas partan d in dumber da fin ils jenics vivan en l entir pajais e discurran sper lur lingua interna jenic per ordinari ina da las linguas naziunalas la lingua jiddica jiddic dal vest enconuscha en svizra ina lunga tradiziun en ils vitgs dal surbtal endingen e lengnau pervi da las cuminanzas gidieuas ch èn per part sa mantegnidas là fin oz ina tradiziun pli giuvna ha la lingua jiddica jiddic da l ost en la citad da turitg nua che quella vegn discurrida en circuls ultraortodoxs pervi da l immigraziun discurran en il fratemp dals abitants in autra lingua che las linguas naziunalas la pli derasada da quellas è il serbocroat cun sco linguas estras emprend ins en scola ina segunda lingua naziunala e l englais i dat adina puspè discussiuns schebain l englais duaja vegnir instruì suenter ensemen u avant la segunda lingua naziunala pervi da protestas or da las autras regiuns linguisticas ed a basa da ponderaziuns da princip areguard la coesiun naziunala na vegn instruì nagliur englais senza ina segunda lingua naziunala da la populaziun sur onns eran il tenor l uffizi federal da statistica catolic romans evangelic refurmads senza confessiun commembers d in autra cuminanza cristiana baselgias independentas vegl catolics ed ortodoxs muslims commembers d autras cuminanzas religiusas tranter quels gidieus ed n han fatg naginas indicaziuns tenor in studi dal pew research center da l onn considereschan da la populaziun svizra maiorenna sasezs sco cristians independentamain da la dumonda sch els appartegnan uffizialmain p ex cun pajar taglia da baselgia ad ina confessiun cristiana u betg ma be dals cristians frequentan almain ina giada il mais in servetsch divin dals intervistads sa sentivan liads a nagina religiun da quels ha stgars la mesadad considerà sasezs sco ateists la libertad da cretta è fixada en la constituziun sco dretg fundamental igl è surlaschà als chantuns schebain els vulan surdar a singulas cuminanzas religiusas il status sco corporaziun da dretg public ed uschia sco baselgias chantunalas en la gronda part dals chantuns han la baselgia catolic romana e la baselgia evangelic refurmada quest status en blers chantuns supplementarmain la baselgia vegl catolica ed en intgins er la cuminanza gidieua la baselgia vegl catolica u cristcatolica è be da muntada en parts da la svizra dal nordvest en ils chantuns genevra e neuschatel na datti naginas baselgias chantunalas perquai che stadi e baselgia èn separads là dal tuttafatg ellas èn però renconuschidas sco organisaziuns d interess public cun è il budissem represchentà en svizra pli ferm ch en auters pajais da l europa sinagogas moscheas e tempels budistics existan en plirs lieus en svizra che la convivenza religiusa è però magari er segnada d ina tenuta sceptica mussa il fatg ch ils votants svizzers han acceptà il l iniziativa cunter la construcziun da novs minarets ch era vegnida lantschada da la partida populara svizra pps istoricamain eran ils abitants dals chantuns turitg berna basilea cun excepziun dal district arlesheim schaffusa appenzell dadora e vad anc vers il quasi cumplettamain refurmads ils abitants dals chantuns friburg senza il district murten vallais giura soloturn senza il district bucheggberg lucerna sur e sutsilvania uri sviz zug appenzell dadens e tessin quasi dal tuttafatg catolics confessiunalmain paritetics eran percunter ils chantuns glaruna argovia son gagl grischun e genevra la repartiziun da las confessiuns è stada il resultat da l applicaziun dal princip da territorialitad tar l elecziun da la confessiun suenter las guerras confessiunalas dal avel tschientaner ils chantuns paritetics enconuschevan ubain cunfins chantunals vaira giuvens argovia son gagl genevra ubain avevan enconuschì da vegl ennà ina decisiun da vischnanca tar vischnanca en dumondas confessiunalas glaruna grischun er entaifer ils chantuns da duas confessiuns furmavan però lieus paritetics pia la preschientscha dad omaduas confessiuns en il medem vitg l excepziun ina tala paritad locala valeva en il toggenburg en parts dals anteriurs territoris subdits da la confederaziun turgovia echallens sco er en intginas vischnancas dals chantuns grischun e glaruna il han ins manà tras en il vorarlberg ina votaziun dal pievel areguard la dumonda sch ins veglia prender si contractivas cun la confederaziun svizra per daventar commembra da quella cumbain che bundant dals votants han approvà la dumonda da votaziun èn las ulteriuras contractivas idas ad aua pervi da la resistenza dals refurmads en svizra tras in ulteriur chantun catolic avessan quels pers la maioritad ch els possedevan da quel temp sco patrun da la svizra vala clau da flia il territori da la svizra odierna è populà dapi il temp paleolitic fastizs da la cultura magdaleniana èn per exempel vegnids a la glisch en il kesslerloch sper thayngen pir suenter l ultim temp da glatsch l uschenumnada glazialisaziun da würm è la svizra bassa surtut ils territoris enturn ils lais vegnida colonisada pli spess tras palissaders cun il cumenzament dal temp da fier è suandada la colonisaziun celtica da la bassa chats sper la tène en il chantun neuschatel han dà a l entira perioda dal temp da fier pli nov ses num ils celts han tgirà relaziuns commerzialas fin en l intschess cultural grec avant la conquista tras ils romans vivevan tenor julius caesar de bello gallico en il territori da la svizra odierna divers pievels e sterpas da celts ils helvets en la bassa ils leponts en il tessin ils seduns en il vallais ed al lai da genevra ed ils rets en la svizra orientala en rom da l expansiun da l imperi roman sur las alps è il territori da la svizra odierna vegnì integrà fin l emprim tschientaner a c en l imperi roman e la populaziun è vegnida romanisada las pli impurtantas citads romanas da la svizra eran aventicum avenches augusta raurica vindonissa windisch colonia iulia equestris nyon e forum claudii vallensium martigny en l antica tardiva è la svizra vegnida cristianisada nà da las citads emprimas sedias episcopalas han ins endrizzà a genevra augusta raurica basilea martigny sion avenches losanna e cuira suenter il declin da l imperi roman han las stirpas germanas dals burgognais ed alemans colonisà la svizra bassa nà dal nord ed èn sa maschadadas cun la populaziun romanisada en ils territoris da la svizra dal vest e da las valladas alpinas ch eran colonisads pli ferm dal temp dals romans èn sa mantegnidas las linguas romanas pli tard franzos rumantsch e talian ed il cristianissem entant ch èn sa derasadas en la svizra dal nord idioms germans fin l onn han ils francs suttamess ils burgognais ed alemans uschia che la svizra è daventada ina part dal reginavel francon tar la spartiziun da quest imperi è il territori da la svizra vegnì attribuì al reginavel ostrofrancon il sontg imperi roman da pli tard per gronda part appartegneva il territori da la svizra da quel temp al ducadi da la lingia svabaisa ed al reginavel da la burgogna fin il avel tschientaner èn er ils alemans vegnids cristianisads nà d impurtants centers claustrals sco son gagl u reichenau en l istorgia tempriva dal sontg imperi roman han famiglias aristocraticas or da la svizra t a ils da habsburg kyburg e lenzburg giugà in impurtanta rolla ultra da quai eran ils pass alpins da muntada centrala en connex cun il domini tudestg en l italia uschia èn er las valladas da la svizra centrala stadas suttamessas directamain a l imperi quai ch ils abitants han considerà sco privilegi a partir dal avel fin en il avel tschientaner ha gì lieu in moviment migratoric d abitants dal vallais sura en vasts territoris alpins en svizra en l italia dal nordvest en il liechtenstein e l austria dal vest per part er en la savoia ed en la baviera quests emigrants han ins pli tard numnà gualsers sur ina lunghezza da radund km existan anc oz en l artg alpin radund vitgs ch èn vegnids fundads dals gualsers l onn suenter la mort dal retg tudestg rudolf i da habsburg han ils chantuns d origin uri sviz e silvania fatg ina lia per proteger lur veglias libertads in document correspundent l uschenumnà patg federal è datà sin l entschatta d avust tenor la legenda è questa lia vegnida fatga sin il rütli vers la fin dal avel tschientaner han ins fixà il prim d avust sco data da fundaziun da la veglia confederaziun ed il prim d avust è daventà il di da la festa naziunala la nauscha relaziun tranter ils confederads ed ils habsburgais è d attribuir per ina buna part a l elecziun dal retg tudestg il november cura ch èn vegnids elegids a medem temp ludivic il bavarais da la famiglia da wittelsbach ed il habsburgais friedrich il bel ils confederads èn sa mess sin la vart da ludivic quai ed in attatga da lur vart sin la claustra da nossadunnaun ha furmà per leopold i da l austria motiv avunda per far il ina campagna militara cunter ils confederads en la battaglia da morgarten ch è per part contestada tranter ils istoriografs dueva quella però prender per el ina nauscha fin per pudair mantegnair lur independenza envers habsburg èn las citads imperialas lucerna turitg glaruna zug e berna s alliadas en il decurs dal avel tschientaner als chantuns d origin furmond uschia ils otg vegls lieus confederals pir cura che las citads turitg berna e lucerna han fatg suenter lur adesiun da la confederaziun l instrument da lur cooperaziun ha la lia federala cuntanschì ina muntada politica stabila la quala è er vegnida tolerada da vart dals centers curtais europeics a vienna paris e milaun igl èn suandadas ulteriuras confruntaziuns cun la chasa habsburg en rom da las battaglias dal sper sempach la lumbardia che veseva periclitada ses interess economics tras ils habsburgais aveva finanzià las armas dals confederads e dal sper nfels èsi reussì als confederads da batter armadas da chavaliers habsburgaisas il han els intimads da l imperatur sigismund conquistà il pajais d origin dals habsburgais en l argovia pervi da l ierta dal cont da toggenburg è prorutta tranter la citad da turitg ed ils ulteriurs confederads la veglia guerra da turitg en il decurs da la quala turitg è s allià cun ils habsburgais ma la finala è la citad da turitg stada sfurzada da returnar en la confederaziun en rom d in ulteriura guerra han ils habsburgais stuì surlaschar als confederads la turgovia il zercladur en vista a las smanatschas tras carl il temerari da la burgogna è duca sigismund dal tirol stà necessità d acceptar la veglia confederaziun sco urden statal independent en rom da l accord etern sin giavisch da l imperatur friedrich iii èn ils confederads tratgs cunter carl il temerari ed han destruì en uniun cun la lorena e habsburg il reginavel da la burgogna berna e friburg han expandì da quel temp en il vad che steva avant sut controlla da la savoia e burgogna ed han conquistà fin il quest territori dal tuttafatg la victoria militara cunter ils burgognais ha confermà ils confederads en lur voluntad da mantegnair l independenza per quest motiv èn els s opponids a la refurma da l imperi dal retg tudestg ed imperatur da pli tard maximilian i l emprova da maximilian da subordinar ils confederads en rom da la guerra svabaisa è ida a fin il cun la pasch da basilea sco consequenza concreta da quest conflict èn basilea e schaffusa s unids il cun la confederaziun la quala è sa sviluppada vinavant als tredesch vegls lieus confederals vitiers èn vegnids ils uschenumnads chantuns alliads surtut il vallais e la republica da las trais lias ma er monarchias sco la prinzi abazia son gagl u il ducadi da neuschatel sco signuradis cumins han ins designà fin il territoris ch èn vegnids conquistads da plirs dals tredesch vegls lieus confederals e ch èn er vegnids administrads communablamain sco chastellanias latiers han tranter auter tutgà territoris en ils chantuns odierns turgovia e tessin ultra da quai possedeva la gronda part dals lieus terras subditas vul dir regiuns ch eran politicamain dependentas da quels las victorias en las guerras da la burgogna ed en la guerra svabaisa e lur tactica d infantaria moderna han manà al bun renum dals guerriers svizzers ed han fatg flurir ils servetschs da mercenaris en regiuns ruralas da la svizra centrala è il mercenariat sa mantegnì fin en il avel tschientaner sco impurtant factur economic l expansiun dals confederads en direcziun da l italia dal nord ha gì lieu cun l intent da segirar ils pass alpins tras quai è la confederaziun però vegnida involvida en las guerras talianas tranter habsburg la frantscha venezia il papa la spagna e differents potentats talians da quel temp deriva er la guardia papala che papa julius ii ha fundà il fin il èsi reussì als confederads da conquistar il tessin dad oz e la finala schizunt da suttametter milaun a lur protecturat suenter la sconfitta cunter la frantscha en la battaglia da marignano il è la dominanza dals confederads sur l italia dal nord però ida a fin il mitus politic dals svizzers nunsurventschaivels era vegnì refutà ed a l intern èn sa mussads adina dapli conflicts politics tranter ils singuls chantuns quai ha impedì suenter il ina politica exteriura efficazia ed igl ha cumenzà la fasa che dueva la finala manar a la politica da neutralitad odierna il han ils tredesch vegls lieus confederals fatg in contract da mercenadi cun la frantscha ed èn vegnids remunerads persuenter cun pensiuns privilegis da duana e da commerzi e cun sustegn politic en cas da conflicts interns ed externs ultra da quai èn ina gronda part dals territoris situads al sid da las alps vegnids attribuids definitivamain a la confederaziun la refurmaziun che ulrich zwingli ha mess ad ir il a turitg è sa derasada en la svizra bassa ed ha manà a grondas tensiuns tranter ils differents chantuns suenter l emprima e la segunda guerra da kappel ha la segunda pasch publica da kappel dal manà natiers in cumpromiss turitg berna basilea schaffusa e parts dal grischun èn restads refurmads ils chantuns originars lucerna zug soloturn e friburg èn restads catolics il sut johannes calvin è la refurmaziun sa messa tras a genevra che dueva daventar tras ses operar la ruma refurmada malgrà quai hai anc dà il e en rom da las guerras da villmergen conflicts militars tranter las duas gruppas confessiunalas ils zwinglians e calvinists èn s unids il al confess helvetic furmond uschia la baselgia refurmada quella dueva sa derasar sur l engalterra la scozia ed ils pajais bass en tut il mund en vista als scumbigls e las devastaziuns da la guerra da trent onns è la confederaziun sa decidida il en rom dal defensiunal da wil per la neutralitad armada perpetna ed è sa cuntegnida en las guerras dal avel e avel tschientaner a moda pli u main neutrala ils d october han ils chantuns svizzers cuntanschì en la pasch vestfalica lur independenza dal sontg imperi roman uschia che la svizra è daventada definitivamain in stadi suveran a l intern ha la spartiziun confessiunala impedì ina refurma da las allianzas cumplitgadas ed anacronisticas tranter ils confederads surtut ils chantuns citad han consolidà en il avel e avel tschientaner lur domini a l intern en il senn absolutistic ed èn per part sa sviluppads economicamain talmain ferm ch ins po discurrer d ina protoindustrialisaziun malgrà quai è la confederaziun restada tut en tut davos ils svilups dal temp e vegn recepida en la litteratura contemporana sco sutsviluppada senza urden e retardada cun quai cuntrastescha la preschentaziun da la svizra sco idilla alpina arcadia u lieu d ina democrazia originara rousseau sco ch ella dominescha en la litteratura e pictura da l illuminissem ils da matg ha la frantscha revoluziunara conquistà suenter curta resistenza la veglia confederaziun ed ha incorporà quella sut il num republica helvetica en ses territori d influenza la republica helvetica è stada l emprim stadi modern sin il territori svizzer cuntrari a la tradiziun era quel organisà a moda fitg centralistica las differenzas d enfin qua tranter territoris subdits e las citads ed ils chantuns regents han ins abolì tar las innovaziuns progressivas ch èn vegnidas introducidas l emprima giada en svizra han tutgà l egualitad giuridica la creaziun d in spazi economic e monetar unitar sco er la libertad da cretta e conscienza sco stadi satellit franzos è la republica helvetica però vegnida tratga en ils scumbigls da las guerras da coaliziun ed è daventada pliras giadas in champ da battaglia suenter divers culps da stadi e la suppressiun d ina revolta armada ha napoleun bonaparte puspè decretà il en furma da l acta da mediaziun ina constituziun federala cun chantuns autonoms sco num dal stadi han ins fixà confederaziun svizra ils anteriurs territoris subdits ed ils chantuns alliads èn vegnids recepids en furma dals novs chantuns son gagl grischun argovia turgovia tessin e vad il en rom dal congress da vienna ha la communitad da stadis renconuschì ils cunfins da la svizra ultra dals chantuns da l acta da mediaziun èn anc vegnids vitiers neuschatel il vallais e genevra ed al chantun berna è vegnì attribuì il territori dal prinzi uvestgieu da basilea en la segunda pasch da paris dals da november han las pussanzas grondas exprimì areguard il territori da la svizra opiniuns divergentas ed incongruentas uschia ch ins è la finala sa cunvegnì a fixar la neutralitad perpetna armada cun la constituziun dal medem onn è la svizra puspè daventada in stadi federativ uschia che l epoca da la restauraziun ch è suandada è stada sut l ensaina d in autonomia chantunala bundant pli gronda che durant l èra napoleonica il chantun giura dueva la finala pir sa furmar il or dal moviment separatistic d ina part dal territori ch era vegnì attribuì il al chantun berna tranter ils chantuns da tenuta liberala e progressiva ed ils chantuns catolic conservativs lucerna sviz uri zug sur e sutsilvania friburg e vallais èn proruts surtut en la perioda da la regeneraziun dapi il conflicts adina pli violents che duevan la finala manar il a la guerra da la lia separatista la guerra civila ha cumenzà ils da november ed è ida a fin ils da november cura ch il vallais è sa surdà sco ultim chantun catolic conservativ tenor indicaziuns uffizialas ha la guerra custà la vita a persunas ulteriuras èn vegnidas blessadas igl è quai stà fin oz l ultim conflict militar sin terren svizzer suenter la sconfitta dals chantuns catolic conservativs en la guerra da la lia separatista è la svizra vegnida transfurmada en il stadi federal modern la constituziun federala dal ha limità l autonomia dals chantuns e berna è daventà la sedia da las autoritads federalas e dal parlament dapi lura han gì lieu duas revisiuns totalas da la constituziun federala numnadamain il ed il ils emprims onns da si existenza ha il giuven stadi federal stuì eleger quatter giadas in general pervi da smanatschas guerrilas al general guillaume henri dufour ch aveva agì a moda prudenta durant la guerra da la lia separatista ha l assamblea federala puspè surdà il commando suprem da l armada ils onns affera da büsingen affera da neuschatel e affera da la savoia general hans herzog è stà responsabel durant la guerra tudestg franzosa dal per la protecziun dals cunfins svizzers il favrer han radund schuldads franzos da l armada da bourbaki ch era vegnida abattida traversà sut la surveglianza da l armada svizra en ils chantuns neuschatel e vad ils cunfins svizzers ed èn vegnids internads sin iniziativa da henry dunant aveva gia gì lieu il a genevra la fundaziun dal comité internaziunal da la crusch cotschna cicc il han ins concedì als gidieus svizzers ils dretgs da burgais cumplains e la libertad da domicil en l entira svizra la libertad da cretta cumpletta è però pir suandada en rom da la revisiun da la constituziun il durant la segunda mesadad dal avel tschientaner ha ina gronda unda d industrialisaziun e da construcziun da viafiers tschiffà la svizra sco politicher manader da l economia ed impressari da viafier ha surtut alfred escher gì da quel temp grond influenza sin il svilup politic ed economic dal pajais a moda adina pli evidenta èn er sa mussadas las varts sumbrivaunas da l industrialisaziun per exempel en furma da la lavur d uffants sco emprims chantuns han glaruna e turitg relaschà leschas da fabrica per proteger ils lavurants il ha la confederaziun surpiglià la cumpetenza da legislaziun correspundenta per cumbatter a nivel naziunal las pli grondas incunvegnientschas sin champ religius e cultural ha la confruntaziun tranter il liberalissem ed il conservatissem chattà sia cuntinuaziun en furma dal cumbat cultural l integraziun dals catolics en il nov stadi federal è la finala suandada il cun l elecziun da josef zemp sco emprim commember catolic conservativ dal cussegl federal avant era il gremi stà occupà dapi la fundaziun dal stadi federal exclusivamain cun represchentants dals liberals dapi lura èn las partidas burgaisas sa posiziunadas per ordinari sco bloc serrà cunter il moviment da lavurants en rom da la chauma generala dal hai dà la confruntaziun la pli critica tranter ils lavurants e la burgaisia en svizra pir suenter l introducziun da l elecziun tenor il sistem da proporz il ha il moviment da lavurants pudì s etablir en la politica naziunala en rom da las elecziuns dal cussegl naziunal l onn è la partida socialdemocratica da la svizra daventada la pli ferma fracziun insumma sinaquai è ernst nobs vegnì elegì sco emprim socialdemocrat en il cussegl federal cun l introducziun da l assicuranza per vegls e survivents avs è s accumplida il in ulteriura pretensiun da la chauma generala durant l emprima guerra mundiala ha la svizra mantegnì la neutralitad armada sut general ulrich wille èn vegnids occupads ils cunfins il han la svizra ed il principadi da liechtenstein segnà il contract da duana ch è en vigur fin oz il èn las organisaziuns da patruns e da lavurants en l industria da metal e dad uras sa cunvegnids a la pasch sociala ed a contracts collectivs da lavur dapi lura datti be darar chaumas en svizra suenter ch è prorutta il la segunda guerra mundiala è la svizra danovamain sa referida a la neutralitad armada ed ha ordinà la mobilisaziun generala da l armada sut il schefcumandant general henri guisan sin in eventuala attatga tudestga vuleva l armada svizra respunder cun sa retrair en il réduit e far resistenza nà da posiziuns situadas en la muntogna a la populaziun è vegnida intermediada en furma da la defensiun naziunala spiertala la voluntad da far resistenza durant il temp dal naziunalsocialissem ha la svizra bain recepì in tschert temp fugitivs ma ha alura cumenzà a renviar intenziunadamain gidieus e surtut persunas che valevan sco fugitivs politics sco reacziun sin quai è il cusseglier naziunal david farbstein sa retratg il la fin d avust ha la svizra smanatschà da desdir la cunvegna che pussibilitava dapi il da traversar ils cunfins senza visum e la quala vegniva er applitgada dapi l annexiun sin il territori da l austria per che persunas da sang tudestg possian er entrar en avegnir en svizra senza visum èn ins sa cunvegnids la fin da settember da marcar spezialmain ils pass dals gidieus pass cun in bul dals gidieus eran be valaivels sch igl era vegnì concedì oravant in visum da dimora u da transit blers fugitivs han ins tramess enavos als cunfins intgins han ins schizunt mess a ferm e surdà a las autoritads tudestgas il pli tard dapi il cumenzament da la guerra èn ils fugitivs ch ins ha laschà entrar en il pajais vegnids internads en champs en ils champs da concentraziun dals nazis han er patì tranter il ed il radund burgais svizzers almain dad els èn vegnids per la vita nagin conflict violent dals ultims onns ha pretendì dapli unfrendas svizras acts omosexuals han ins legalisà en svizra il en il suenterguerra han ins elavurà ulteriuras tematicas problematicas sco la persecuziun dals jenics en rom dal program uffants da la via la problematica dals uffants plazzads dals plazzaments administrativs da la sterilisaziun sfurzada las relaziuns economicas da la svizra cun l africa dal sid dal temp da l apartheid ubain la rolla da las bancas svizras en connex cun daners transfugids da dictaturs dal terz mund la fin dals onns è prorut in conflict en connex cun indemnisaziuns per facultads gidieuas dals onns fin ch eran ids a perder tar bancas svizras la rolla da la svizra en la segunda guerra mundiala è vegnida elavurada a moda critica en rom dal rapport da bergier l onn è la svizra daventada commembra da l associaziun europeica da commerzi liber ed il è ella stada in commember da fundaziun da l organisaziun da cooperaziun e svilup economic en europa suenter pli lungas debattas a l intern dal pajais surtut en connex cun la dumonda da la neutralitad è la svizra daventada il commembra dal cussegl da l europa ed ha ratifitgà il la convenziun europeica dals dretgs umans il ha il cussegl federal fatg emprims pass d avischinaziun a la communitad economica europeica da quels è resortida il ina convenziun da commerzi liber suenter in cumbat da plirs decennis han ils votants approvà il il dretg da votar da las dunnas il è suandada l adesiun a l organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l europa il e è la svizra stada pertutgada da trais attatgas da terror cunter l aviatica tut en tut èn mortas persunas e la swissair ha pers dus aviuns la dumonda dal giura ha medemamain occupà la svizra sur decennis la finala è sa constituì il il nov chantun giura or dals anteriurs districts bernais da lingua franzosa delémont ajoie e franches montagnes sco emprima dunna è elisabeth kopp vegnida elegida il en il cussegl federal l armada ha giudì fin en ils onns in ferm sustegn en la populaziun sco armada da milissa eran las structuras dals caders directivs civils e militars entretschads fitg ferm gia a partir dals onns e surtut en connex cun l iniziativa per la dismessa da l armada che la gruppa per ina svizra senz armada ha lantschà il hai alura dà tensiuns tranter tradiziunalists e vuschs criticas areguard la rolla da l armada entaifer la societad suenter la fin da la guerra fraida è l influenza da l armada svizra sin la societad civila sa diminuida fermamain l adesiun al spazi economic europeic che la regenza aveva prendì en mira ha fatg naufragi tar la votaziun dal pievel dals da december suenter il ha il pievel svizzer approvà pliras cunvegnas bilateralas cun l uniun europeica e suenter ch ina emprima votaziun aveva fatg naufragi il è la svizra daventada ils da settember commembra da las naziuns unidas il num dal pajais svizra è collià en sia versiun tudestga schweiz cun il num dal lieu e dal chantun sviz en las guerras dals vegls confederads cunter ils habsburgais han las truppas da sviz giugà in impurtanta rolla ils da sviz èn ultra da quai stads da grond impurtanza en connex cun ils servetschs da mercenari europeics suenter la battaglia da sempach il è il num swiz u sweiz daventà legendar ils cronists tudestgs han uss duvrà questa denominaziun per tut ils confederads l emprima cumprova en scrit furma in document da dretg dal retg sigismund da l onn en il qual vegn discurrì dals schweizer a partir da la guerra svebaisa l onn han ils confederads che vegnivan insultads da schweizer cumenzà or d ina luschezza stinada a duvrar sezs quest num uffizialmain han els però cuntinuà a duvrar la noziun confederads eidgenossen pir en il avel tschientaner ha il cronist johannes von müller introducì la noziun schweizerische eidgenossen il han ins duvrà quella uffizialmain en l acta da mediaziun il num latin da la svizra confoederatio helvetica sa referescha a la stirpa celtica antica dals helvets ils quals vivevan en la svizra bassa ed en parts da la germania dal sid dad oz suenter la fin da la veglia confederaziun l onn ha la frantscha numnà il stadi satellit confurm a la pratica republica helvetica cura che la svizra è sa constituida da nova il sco stadi federal han ins recurrì a la denominaziun confederaziun svizra schweizerische eidgenossenschaft per sa cunfinar da la republica helvetica centralistica e politicamain instabila l expressiun confoederatio helvetica è vegnida introducida il a chaschun da la fundaziun dal stadi federal quella vegn applitgada dapi il sin las munaidas svizras e sa chatta dapi il sin il sigil da la confederaziun medemamain furma el la basa da l abreviaziun u sigla ch sco num uffizial dal pajais han ins fixà en la constituziun federala dal confederaziun svizra en tschertas linguas vegnan duvradas sco num dal pajais per la svizra noziuns che na derivan betg da schweiz mabain da helvetia uschia per exempel en irlandais an eilvéis grec elvetia e rumen elveia tar ils mitus naziunals da la svizra sa tracti d ina retscha da mitus politics e da legendas ch han marcà la schientscha naziunala svizra e ch han grazia a lur funcziun d identificaziun contribuì a moda decisiva a furmar la coesiun naziunala surtut suenter la fundaziun dal stadi federal l onn als mitus naziunals appartegnan tranter auter las suandantas persunas ed eveniments la svizra è segnada dal maletg da sasez sco naziun fundada sin la voluntad politica l identitad naziunala na sa basa betg sin ina lingua e cultura communabla mabain tranter auter sin l istorgia communabla mitus communabels la tradiziun federalistica e directdemocratica sco er per part sin il sentiment da furmar sco stadi pitschen neutral e pluriling in cas spezial en l europa a basa da questas premissas è sa sviluppà in sistem politic ch è unic en sia totalitad segnà dal federalissem da vasts dretgs dal pievel resp d elements da la democrazia directa da la neutralitad vers anora e dal consens politic a l intern dal pajais la svizra è in stadi federal che sa basa sin ina constituziun republicana d autras republicas sa differenziescha il pajais tras sco usità en democrazias è la pussanza statala repartida sin trais instanzas ina dretgira constituziunala sco en auters pajais n enconuscha la svizra betg ma tuttas dretgiras han la cumpetenza d exequir en tscherts terms ina giurisdicziun constituziunala per il tribunal federal e las ulteriuras dretgiras èn tenor art da la constituziun federala las leschas federalas liantas ellas na pon betg abrogar u annullar quellas u refusar lur applicaziun il budget da stadi ha cumpiglià il expensas en l autezza da milliardas dollars ed entradas en l autezza da milliardas dollars da quai resulta in avanzament dal preventiv en l autezza da dal product naziunal brut ils daivets statals han muntà il dal product naziunal brut il ha la cumpart da las expensas en il sectur da la sanadad muntà a dal product naziunal brut en la furmaziun a ed en il militar a ils retgavs dal en l autezza da milliardas francs derivan da la taglia sin la plivalur da la taglia federala directa da la taglia anticipada da la taglia sin il petroli da la taglia sin il tubac da la taxa da bul d ulteriuras entradas fiscalas e d entradas betg fiscalas la confederaziun ha impundì il expensas en l autezza da milliardas francs per ils suandants secturs bainstar social finanzas e taglias traffic furmaziun e perscrutaziun defensiun naziunala agricultura ed alimentaziun relaziuns cun l exteriur ed ulteriuras expensas las entradas cumuladas dals chantuns han muntà il milliardas francs la svizra enconuscha in vast spectrum da partidas organisadas a nivel regiunal chantunal e naziunal las partidas cun ils pli blers electurs èn per ordinari represchentadas en la regenza las pli grondas partidas situaziun dal èn partida populara svizra pps partida socialdemocratica da la svizra ps partida liberaldemocratica svizra pld partida cristiandemocratica svizra pcd tenor ina retschertga demoscopica dal han dals interrogads inditgà d avair fidanza en lur politichers en cumparegliaziun cun autras gruppas da professiun è quai bain ina valur plitost bassa ma la confidenza è bundant pli auta ch en la media da l europa dal vest che munta a en l index da democrazia dal sa chatta la svizra sin plaz da la svizra consista da chantuns avant la revisiun totala da la constituziun federala dal da chantuns dals quals trais eran mintgamai dividids en dus mez chantuns tradiziunalmain vegnan ils chantuns er numnads stans ed a nivel chantunal per part er stadi franzos état las regenzas chantunalas han num tut tenor chantun regierungsrat regierung staatsrat standeskommission conseil exécutif conseil d état consiglio di stato governo u regenza ils parlaments chantunals èn organisads sco parlaments d ina chombra e sa numnan kantonsrat grosser rat landrat grand conseil gran consiglio u cussegl grond il nivel administrativ tranter chantun e vischnanca vegn là nua che quel exista insumma numnà en la gronda part dals chantuns bezirk verwaltungsregion verwaltungskreis wahlkreis amtei amt district distretto regione u regiun pervi dal federalissem giascha en svizra la cumpetenza per bleras incumbensas statalas per part u dal tuttafatg tar ils chantuns quai vala per exempel per ils fatgs da scola da sanadad da finanzas da polizia e da giustia sco er en il dretg administrativ per dumagnar questas incumbensas a moda effizienta e tenor criteris unitars han ils chantuns fatg numerus concordats interchantunals tut ils chantuns appartegnan ultra da quai ad ina da las tschintg conferenzas regiunalas che servan al stgomi d infurmaziuns vicendaivel a coordinar l activitad guvernativa e sco gremi per represchentar a moda efficazia ils interess dals chantuns envers la confederaziun ultra da quai collavuran ils chantuns en rom da las differentas conferenzas da directurs p ex la conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l educaziun publica u la conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad ils secretariats da questas conferenzas sa chattan en la chasa dals chantuns a berna büsingen am hochrhein sco er campione d italia èn enclavas situadas en svizra la vischnanca tudestga büsingen è circumdada en il nord dal rain dal chantun schaffusa en il sid cunfinescha ella cun ils chantuns turitg e turgovia la vischnanca taliana campione sa chatta al lai da lugano entaifer il chantun tessin sur lung temp ha la vischnanca taliana da livigno furmà in enclava funcziunala dapi ch ins ha erigì ina via da pass è il vitg er accessibel nà da l italia la vischnanca da samnaun è stada sur lung temp in exclava funcziunala damai che la via d access manava fin il sur territori statal da l austria oz furma la vischnanca in exclava da duana areguard la politica exteriura considerescha la svizra sasezza sco neutrala vul dir ch ella na sa participescha betg a guerras tranter stadis la neutralitad svizra è vegnida renconuschida il en rom dal congress da vienna ella è permanenta ed armada ed è er oz anc renconuschida explicitamain a nivel internaziunal la svizra è commembra da bleras organisaziuns internaziunalas sco in dals ultims pajais è la svizra daventada il commembra da las naziuns unidas a medem temp ha ella però er furmà l emprim pajais en il qual il pievel ha dastgà votar davart l adesiun daspera s engascha la svizra en l organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l europa en il cussegl da l europa ed en l associaziun europeica da commerzi liber la svizra sa participescha al partenadi per la pasch da la nato ed ha er ratifitgà il protocol da kyoto en pli è la svizra commembra en il cussegl dals dretgs umans da las naziuns unidas la svizra è in commember fundatur tant da l agenzia spaziala europeica ase esa sco er da l organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara cern a genevra sa chatta er l implant da perscrutaziun dal cern medemamain è la svizra commembra da la cunvegna da schengen la svizra è ni commembra da l uniun europeica ni dal spazi economic europeic percunter existan impurtants contracts bilaterals tranter la svizra e l uniun europeica in adesiun a la nato na fiss betg cumpatibla cun la neutralitad svizra las relaziuns tranter la svizra ed il principadi da liechtenstein vegnan regladas dapi il en in contract da duana suenter che l austria aveva pers l emprima guerra mundiala e la monarchia austriaca era dada dapart ha prinzi johann ii schlià il il contract da duana dal cun l austria ed è sa stentà da s avischinar a la svizra dapi ch ils dus stadis han segnà il contract da duana dal tutga il principadi tar il territori da duana da la svizra e la valuta dal pajais è il franc svizzer in contract monetar uffizial cun la svizra ha il liechtenstein però pir fatg il il contract da duana garantescha vinavant la cumplaina suveranitad dal prinzi da liechtenstein tras il contract regia fin oz in stretg partenadi tranter ils dus pajais en la politica exteriura da la svizra han ils buns servetschs ina lunga tradiziun sper ils mandats da protecziun giogan quels ina rolla centrala en la politica da pasch da la svizra ils buns servetschs na sa limiteschan ozendi betg a metter a disposiziun a las partidas da conflict il territori statal per las contractivas mabain muntan adina puspè che la svizra surpiglia la rolla da mediatura en il conflict da tgirar interess esters sco pussanza protectura furma in element classic dals buns servetschs il qual è stà en il decurs da l istorgia da gronda muntada per la svizra ils origins da questa tradiziun sco pussanza protectura tanschan enavos fin en il avel tschientaner en la guerra tranter la germania e la frantscha ils onns ha la confederaziun represchentà ils interess dal reginavel da la baviera e dal gronducadi baden en frantscha il fundament per sia reputaziun sco pli impurtanta pussanza da protecziun dal mund ha la svizra alura tschentà en l emprima mesadad dal avel tschientaner gia durant l emprima guerra mundiala ha la svizra surpiglià mandats da represchentanza dals interess questa tradiziun dueva culminar durant la segunda guerra mundiala ils onns cun mandats per stadis suenter la fin da las acziuns da guerra è il dumber dals mandats sa diminuì rapidamain durant la guerra fraida han puspè divers pajais laschà represchentar lur interess tras la svizra avant la svezia e l austria è la svizra il pli impurtant pajais per mandats da protecziun tranter il ed il eran quai per ordinari dapli che mandats ils motivs principals persuenter èn la gronda experientscha la posiziun neutrala sco er ina vasta rait da represchentanzas diplomaticas actualmain situaziun dal represchenta la svizra ils interess dals stadis unids en l iran ed ha ultra da quai divers mandats da caracter plitost formal tranter l egipta l iran e la saudi arabia resp tranter la russia e la georgia il mandat dals stadis unids en l iran è percunter in mandat cumplessiv ch exista dapi il quel va enavos sin il rapiment d ostagis a teheran ils onns fin il qual aveva manà a l interrupziun da las relaziuns diplomaticas il han la cuba ed ils stadis unids puspè reprendì relaziuns diplomaticas directas uschia ch il mandat da protecziun da la svizra è ì a fin suenter onns tenor il global peace index è la svizra stada il sin il avel plaz dals pajais dal mund ils pli segirs da naziuns l armada svizra consista da las forzas terrestras e da l aviatica militara il budget annual cumpiglia radund milliardas francs situaziun dal la particularitad da las forzas armadas svizra è lur sistem da milissa schuldads professiunals e schuldads a contract temporar cumpiglian be da tut ils militars tar tut ils auters sa tracti da burgais tranter e onns obligads al servetsch militar l obligaziun da far servetsch vala per tut ils burgais svizzers masculins dunnas pon s annunziar voluntarmain per il servetsch militar per ellas valan dapi il las medemas pretensiuns corporalas sco per umens mintg onn frequentan ca persunas ina scola da recruta da u emnas las persunas ch èn inablas per il servetsch militar prestan servetsch en la protecziun civila e pajan ultra da quai taglia militara refusaders dal servetsch militar han la pussaivladad da prestar servetsch civil uschenavant ch els fan valair motivs da conscienza ed èn pronts da cumprovar quai cun absolver in e mez giadas tants dis da servetsch sco ils schuldads refusa dal servetsch militar per auters motivs politics u persunals maina necessariamain ad in process avant il tribunal militar cun la refurma armada xxi ch è vegnida acceptada tras votaziun dal pievel l onn han ins reducì l effect da sin ca schuldads da quels fan part da furmaziuns activas e tutgan tar unitads da reserva tut en tut han gì lieu trais mobilisaziuns generalas per proteger l integritad e neutralitad da la svizra l emprima giada èn ils schuldads vegnids clamads sut las armas durant la guerra tranter la germania e la frantscha ils onns sco reacziun sin l erupziun da l emprima guerra mundiala e per evitar che truppas tudestgas u franzosas marschian tras territori svizzer è l armada danovamain vegnida mobilisada ils d avust la terza mobilisaziun ha gì lieu il prim da settember sco reacziun sin l attatga tudestga sin la pologna henri guisan è vegnì elegì sco general ed è sa sviluppà durant ils onns da guerra a la figura d integraziun principala da la confederaziun ch era circumdada da las pussanzas da l axa dapi sia fundaziun l onn n è la svizra odierna anc mai stada confruntada cun attatgas da forzas terrestras ostilas durant la segunda guerra mundiala hai però dà repetidamain violaziuns dal spazi d aria tras aviuns da cumbat tudestgs ed alliads tar la pli greva attatga èn morts il prim d avrigl a schaffusa persunas e èn vegnidas blessadas per part grevamain damai che la situaziun da smanatscha en l europa odierna è sa midada per la svizra vegn l armada adina puspè messa en dumonda surtut la gruppa per ina svizra senz armada sa stenta d abolir quella fin uss però en rom da duas votaziuns dal pievel senza success a moda cuntraversa vegn er discutada la dumonda schebain engaschaments da l armada svizra a l exteriur en rom da mesiras per mantegnair la pasch sajan cumpatibels cun la neutralitad dal pajais l organisaziun da protecziun civila è vegnida fundada il ed è suttamessa al departament federal da defensiun protecziun da la populaziun e sport en cas da catastrofa s occupa quella sco segunda squadriglia pia suenter pumpiers polizia e servetsch da salvament ma avant l armada da la protecziun la tgira ed il sustegn da la populaziun civila ultra da quai è la protecziun civila responsabla per la protecziun da bains culturals sustegna ils organs directivs a nivel communal e regiunal e restabilescha l infrastructura da basa il servetsch federal d infurmaziun proveda ils purtaders da decisiuns cun infurmaziuns ed avertiments ch èn relevants per pudair exequir lur incumbensa directiva il servetsch è suttamess directamain al chau dal departament federal da defensiun protecziun da la populaziun e sport il corp da guardias da cunfin è responsabel per la protecziun dal cunfin svizzer las guardias da cunfin unifurmadas ed armadas fan part da l administraziun federala da duana ch è suttamessa al departament federal da finanzas ils commembers dals corp da guardias da cunfin èn staziunads als cunfins sco er a las plazzas aviaticas da turitg basel mulhouse genevra e lugano agno els controlleschan il traffic da persunas e da traffic cumbattan la cuntrabanda la criminalitad sur ils cunfins e la cuntrabanda da persunas la suveranitad da polizia cumpeta en svizra als chantuns uschia dispona mintga chantun da si atgna polizia chantunala citads pli grondas er d ina polizia da la citad l uffizi federal da polizia fedpol fa lavur da coordinaziun tranter las polizias chantunalas sco er envers ils posts da polizia da l exteriur il numer d urgenza da la polizia en svizra è cun cumponer il numer d urgenza europeic vegn ins medemamain collià automaticamain cun la centrala operativa da la polizia chantunala respectiva l organisaziun dals fatgs da pumpiers è en emprima lingia chaussa da las vischnancas en blers chantuns exista per umens creschids e per part er per las dunnas in duair da far servetsch da pumpiers adina dapli vegnan però ils pumpiers locals fusiunads a corps da pumpiers regiunals ils pumpiers cuntanschan ins en svizra sut il numer d urgenza la guardia aviatica svizra da salvament rega è organisada sco fundaziun autonoma d utilitad publica ella collavura stretgamain cun la polizia ils pumpiers e la sanitad per acziuns da salvament alpinas è la rega ina stretga partenaria dal club alpin svizzer en il chantun vallais n è betg la rega responsabla per il salvament or da l aria mabain air glaciers ed air zermatt la rega è cuntanschibla sut il numer d urgenza la svizra furma in stadi social cun ina vasta purschida d assicuranzas socialas obligatoricas igl èn quai l assicuranza per vegls e survivents avs l assicuranza da malsauns l assicuranza da maternitad l assicuranza d accidents e l assicuranza d invaliditad ai l assicuranza da rentas statalas avs la prevenziun professiunala cassa da pensiun e la prevenziun privata furman ensemen il princip da las trais pitgas per persunas cun activitad da gudogn è ina prevenziun professiunala obligatorica la prevenziun privata è voluntaria vegn però promovida fin ina tscherta summa cun in tractament fiscal privilegià daspera exista in urden da cumpensaziun dal gudogn uschia che militars survegnan durant il servetsch in sold obligatorica è er l assicuranza cunter la dischoccupaziun en svizra è mintga abitant independent da sia naziunalitad obligà da s assicurar tar ina cassa da malsauns assicuranza da basa obligatorica per la tgira da malsauns tut las cassas da malsauns en svizra furman manaschis d economia privata quellas èn obligadas da recepir mintga persuna en l assicuranza fundamentala per custs da tractament en cas d accident è mintga emploià assicurà obligatoricamain sur la lescha federala davart l assicuranza d accidents er cunter perdita da paja è la gronda part dals emploiads assicurada persunas betg emploiadas ston sezzas s assicurar cunter custs da tractament en cas d accident il sistem da scola svizzer ha ina structura vaira cumplexa pervi dal federalissem n èn ils fatgs da scola per gronda part betg en ils mauns da la confederaziun mabain dals chantuns il aveva la populaziun sur onns frequentà en media onns la scola quai ch è la pli lunga durada en tut il mund da princip partan la confederaziun ed ils chantuns la responsabladad per ils fatgs da scola surtut en connex cun la scola populara disponan quests ultims d ina vasta autonomia pli e pli sa stentan però er ils chantuns da coordinar lur sistems e purschidas da quai dattan perditga ils plans d instrucziun unitars ch èn en elavuraziun u en diever p ex plan d instrucziun per la svizra tudestga ed il grischun la durada da la scola primara e dal stgalim secundar i cumpiglia per ordinari onns suenter la scola obligatorica fa la gronda part dals giuvenils in emprendissadi per part cun maturitad professiunala radund frequentan in gimnasi che maina a la matura la svizra è il stadi depositar da las convenziuns da genevra la cunvegna interguvernamentala furma ina cumponenta essenziala dal dretg internaziunal umanitar cun l introducziun dal cudesch penal svizzer l onn ha la svizra abolì la paina da mort en process penals civils dapi il è il scumond da la paina da mort er francà en la constituziun federala il ha la svizra ratifitgà la convenziun europeica dals dretgs umans la svizra enconuscha in center da cumpetenza per ils dretgs umans ed ina cumissiun naziunala per la prevenziun da la tortura da vart dad amnesty international vegn per part crititgada la politica d asil da la svizra e la pratica d expulsiun da persunas estras cun meters per kilometer quadrat dispona la svizra da la pli spessa rait da viafier dal mund cun excepziun da stadis pitschens sco il vatican u monaco e quai cumbain che dus terzs dal pajais sa chattan en territori fitg muntagnard e n attribueschan nagut a quest record la rait da viafier a binaris normals cumpiglia km ed è electrifitgada dal tuttafatg ils ulteriurs trajects viafiers a binaris stretgs resp a binaris lads han ina lunghezza da km dals quals be km n èn betg electrifitgads la gronda part da las lingias da viafier km vegnan gestiunadas da las viafiers federalas svizras vfs quellas persulas transportan mintg onn bundant milliuns passagiers la segund lunga rait da viafier maina l anteriura bern lötschberg simplon bahn oz bls km la terz lunga la viafier retica km daspera datti en svizra ulteriuras societads da viafier privatas ils acziunaris principals da quellas èn per ordinari il maun public il è vegnì avert il tunnel da basa dal lötschberg ed il il tunnel da basa dal son gottard che furma il pli lung tunnel dal mund il han ils svizzers fatg in tras l auter viadis cun il tren e percurrì ina distanza da km la svizra è uschia en tut il mund la naziun che viagia il pli bler cun il tren dapi ils onns han ins endrizzà pliras viafiers urbanas quellas cuvran en il fratemp la gronda part dal traffic a curta distanza che sa splega sin binaris la spessa rait da viafier vegn cumplettada tras bus e trams en bleras regiuns ruralas e muntagnardas furma l interpresa auto da posta la pitga principala dal traffic public trams curseschan en sis citads basilea berna genevra losanna neuschatel e turitg abstrahà da la skymetro a la plazza aviatica da turitg dispona losanna da la suletta metro en svizra métro lausanne la gronda part da la populaziun en la bassa abita main che km davent da la proxima autostrada bleras regiuns da la svizra ch èn abitadas main spess èn accessiblas sur vias principalas ed ultra da quai existan numerusas vias da pass ch èn per part serradas l enviern tut en tut cumpiglia la rait da vias km da quai èn autostradas situaziun dal quant vasta che la rait da traffic publica è sa mussa en il fatg che radund in tschintgavel da tut ils tegnairchasas svizzers na disponan da nagin agen auto en las citads s augmenta questa cumpart a quai che vegn er sustegnì dal fatg ch il carsharing è derasà vastamain en svizra per far diever da las autostradas basegna il traffic individual ina vignetta per camiuns è ultra da quai en vigur dapi il ina taxa dependenta da la prestaziun la svizra dispona da trais plazzas aviaticas naziunalas e dad indesch plazzas aviaticas regiunalas ils pli gronds eroports èn quels da kloten sper turitg e da cointrin sper genevra il terz grond è situà sper basilea sin territori franzos impurtantas plazzas aviaticas regiunalas sa chattan a sion berna belp lugano agno son gagl altenrhein la plazza aviatica a samedan engadin airport è ina da las pli autsituadas en tut l europa fin il ha la swissair furmà la societad aviatica naziunala la successura swiss è dapi il ina societad affiliada da la lufthansa ulteriuras societads aviaticas svizras èn t a edelweiss air e helvetic airways ils sulets ports internaziunals cun access a la mar sa chattan al rain en e sper basilea ultra da quai gestiuneschan sis societads da navigaziun en tut bastiments d auta mar che navigheschan sut la bandiera svizra situaziun dal vitiers vegnan ils ports dals lais interns sper il manaschi da navettas sin il lai da turitg lai da constanza e lai dals quatter chantuns sco er l access a la vischnanca da quinten al lai rivaun èn quels surtut da muntada per il turissem il sulet traffic da martganzia sin ils lais furma per ordinari il transport da glera sin la gronda part dals lais e flums pli gronds curseschan bastiments d excursiun per part be la stad populars èn surtut ils bastiments a vapur cun tracziun a roda ch èn vegnids restaurads e che stattan sut protecziun da monuments pervi da la topografia dal pajais existan en svizra bleras pendicularas e funicularas per part servan quellas sco med public a colliar abitadis giud via per gronda part però al turissem la staziun dal tren sin il jungfraujoch è la pli autsituada en tut l europa e la pendiculara sin il pitschen matterhorn furma la pli auta teleferica en tut l europa intgins lieus en la regiun muntagnarda da la svizra èn accessibels be parzialmain u insumma betg sur vias tar ils abitadis che sa laschan cuntanscher be cun viafier u pendiculara tutgan belalp bettmeralp braunwald fiescheralp gimmelwald gspon landarenca lauchernalp mürren niederrickenbach rasa riederalp schatzalp stoos wengen wirzweli e zermatt svizramobil è la rait naziunala dal traffic betg motorisà surtut per il temp liber ed il turissem il traffic betg motorisà cumpiglia il viandar ir cun velo e velo da muntogna ir cun inlineskates ed ir cun il canu il project è vegnì lantschà il e cumpiglia differentas spartas sco svizra pajais da velos u la svizra a pe che marcheschan vias e rutas e rendan enconuschentas quellas cun agid da chartas ed apps il han ins cumplettà la purschida da svizramobil cun activitads d enviern sco far gitas cun gianellas sendas d enviern passlung e vias da scarsolar la svizra tutga tar ils pajais ils pli bainstants cun in product interiur brut da milliardas dollars sa chattava la svizra l onn sin il avel plaz da tut las naziuns e mesirà vi dal product interiur brut per persuna dollars schizunt sin il segund plaz il global competitiveness report dal forum economic mundial ranghescha la svizra sin l emprim plaz avant il singapur ed ils stadis unids l economia svizra vala sco ina da las pli stabilas en tut il mund in dals facturs clav per il success economic da la svizra furma tranter auter la stabilitad dals pretschs l onn è la chareschia annuala stada cun per l emprima giada dapi il sur ina valur da percunter tutgan ils custs da viver tar ils pli auts en tut l europa il sur la media europeica las citads da turitg e da genevra èn vegnidas taxadas il sco las pli charas en tut il mund il ha la svizra dumbrà milliuns persunas occupadas lavuravan en l agricultura sectur primar en l industria ed il mastergn sectur secundar e en il sectur da servetschs sectur terziar la quota da dischoccupads ha muntà ils da december a las marcas ed interpresas las pli custaivlas en svizra èn tenor interbrand nescafé nestlé credit suisse ubs e zurich insurance group economiesuisse è la pli gronda federaziun tetgala da l economia svizra l uniun sindicala svizra represchenta ils interess dals sindicats sin il global innovation index che mesira l abilitad d innovaziun da singuls pajais figurescha la svizra sin l emprim plaz tenor in studi da la credit suisse han ils abitants da la svizra cun dollars la pli auta facultad per persuna en tut il mund situaziun dal mintga dieschavla persuna creschida dispona d ina facultad en la valur da sur in milliun dollars il franc svizzer curt fr u chf furma la valuta uffiziala dal pajais suenter dollar euro glivra e yen tutga il franc svizzer tar las pli impurtantas valutas pli pitschnas la banca naziunala svizra bns maina sco banca centrala independenta la politica monetara da la confederaziun svizra il disponiva ella da reservas da valutas en l autezza da milliardas francs e d in effectiv en aur da milliardas francs fin il favrer èn las reservas en furmas da devisas schizunt creschidas sin milliardas dollars uschia che la svizra dispona da las terz autas reservas da valutas suenter la republica populara da la china ed il giapun a nivel internaziunal è l agricultura pauc cumpetitiva quai tranter auter per ils suandants motivs las structuras pitschnas blers manaschis pitschens e mesauns il terren ch è per part difficil da cultivar l aut nivel da pajas e las perscripziuns severas areguard la tegnida d animals e la protecziun da la cuntrada pli fitg ch il martgà agrar s avra organisaziun mundiala da commerzi e pli fitg che l agricultura en svizra vegn sut pressiun la midada da structura da blers manaschis pitschens en las alps e prealps vers manaschis gronds en la bassa perdura dapi decennis be tranter il ed il è il dumber da las persunas occupadas a temp cumplain en l agricultura sa sminuì per sin il dumber da manaschis è medemamain ì enavos marcantamain entant che la surfatscha utilisada n è strusch sa reducida la confederaziun sustegna l agricultura cun meds considerabels subvenziuns resp pajaments directs liads a cundiziuns en las regiuns muntagnardas domineschan l allevament da muvel e l economia da latgiras en la bassa percunter prevala la cultivaziun da granezza ierdi avaina seghel e furment tartuffels tirc ravas e ravun tut tenor las relaziuns climaticas al lieu vegnan vitiers la pumicultura e la viticultura en svizra dominescha en l agricultura la producziun integrada la cultivaziun biologica cumpiglia radund da la surfatscha agricula situaziun dal e crescha fitg ferm spezias da plantas modifitgadas geneticamain vegnan cultivadas en svizra be per intents da perscrutaziun la svizra è povra da materias primas explotads vegnan glera chaltschina arschiglia granit e sal en svizra vegnan elavurads mintg onn radund tschintg milliuns meters cubic laina quai correspunda a ca dus terzs dal lain utilisabel che crescha suenter mintg onn la svizra importescha dapli laina e products da laina che quai ch ella exportescha mintg onn vegnan radund sis milliuns meters cubic laina tratgs a niz energeticamain elavurads a chartun u palpiri e duvrads per far mobiglias u per la construcziun in impurtanta materia prima en svizra furma la forza idraulica las bundant ovras d accumulaziun ed implants electrics da flums cuvran radund dus terzs dal basegn d electricitad dal pajais l energia atomara contribuescha en media da la producziun d electricitad svizra l enviern fin las tschintg ovras atomaras en svizra han ina prestaziun totala da gigawatt lur disponibilitad annuala munta a radund las duas raffinarias d ieli mineral cressier e collombey èn colliadas cun la rait da conducts d ieli europeica l interpresa da commerzi e da transport da gas natiral swissgas organisescha e transporta gas natiral sur la rait europeica la pli impurtanta pipeline che maina tras la svizra collia ils pajais bass cun l italia il èn dal gas natiral ch è vegnì duvrà en svizra vegnids or dals pajais da l uniun europeica da la norvegia da la russia ed ils restants d ulteriurs pajais la gronda part dal product interiur brut deriva dal sectur secundar e terziar la cumpart da l industria a la valur agiuntada è sa reducida dapi il da radund sin la pli gronda diminuziun ha gì lieu ils onns fin l industria da textilias che dominava antruras è quasi svanida dal tuttafatg las interpresas pitschnas e mesaunas ipm firmas cun fin a collavuraturs èn en svizra da gronda muntada tar dapli che da tut las firmas en il pajais sa tracti dad ipm quellas cumpiglian radund dus terzs da tut las plazzas da lavur in impurtanta rolla giogan firmas grondas internaziunalas en l industria da maschinas sco abb en l industria d alimentaziun sco nestlé lindt sprüngli e givaudan en l industria farmaceutica sco novartis e roche en l industria chemica sco syngenta ed en l industria d uras e da products da luxus sco la swatch group e richemont il ha la cumpart da l industria a la creaziun da valur cuntanschì en svizra il nivel da la germania e surpassà quel dal giapun il motiv è quel che l industria svizra producescha bains da fitg auta qualitad sco products medicinals farmaceutica instruments da precisiun ed uras da luxus en cifras absolutas è la producziun industriala en svizra cun radund milliardas dollars bundant pli gronda che quella da la belgia da la norvegia u da la svezia e sa chatta pli u main sin l autezza da quella dal taiwan e dals pajais bass midà en ina valur per persuna sa chatta la svizra schizunt sin l emprim plaz en tut il mund cun radund dollars avant il giapun cun dollars e la germania cun dollars da las persunas occupadas en l industria e la mastergnanza lavuravan il en il sectur da construcziun en l industria d uras e d instruments da precisiun en l elavuraziun da metal en la construcziun da maschinas e vehichels en la chemia en l alimentaziun en l industria da textilias e en l ulteriura industria il sectur terziar dumbra per lunschor las pli bleras persunas cun activitad da gudogn da grond impurtanza èn surtut il commerzi la sanadad e la furmaziun sco er las bancas ed assicuranzas cun ubs credit suisse zurich swiss life swiss re e a ils onns suenter il èn er diversas firmas che fan commerzi cun materias primas sa domiciliadas en svizra vitol glencore xstrata mercuria energy group e a gia dapi radund onns furma il turissem in impurtanta branscha economica facturs ch han promovì quest svilup èn las alps ils blers lais la posiziun centrala en l europa la politica stabila la societad segira e la ferma economia tar las destinaziuns e regiuns las pli popularas tutgan turitg lucerna il grischun la part sura bernaisa il vallais genevra basilea il tessin la svizra orientala e berna il devi en svizra hotels e manaschis da cura cun radund letgs e bundant abitaziuns da vacanzas e chombras per giasts classifitgadas en il turissem lavuran radund persunas en plazzas cumplainas da tut ils lavurants il han ins registrà milliuns pernottaziuns en hotels il turissem be giasts da l exteriur sa chattava il cun milliardas francs sin il quart plaz da las entradas da l export surtut en las regiuns da muntogna ch èn economicamain pli flaivlas furma il turissem in impurtant factur economic en ils chantuns da muntogna grischun e vallais munta la cumpart al product interiur brut fin a en l entira svizra èn quai il commerzi en detagl domineschan en svizra ils dus gigants migros e coop las duas chadainas da commerzi en detagl tudestgas aldi e lidl èn cumparidas pir il resp sin il martgà svizzer ils pli impurtants partenaris da commerzi da la svizra èn la germania suandà en l export dals stadis unids da la republica populara da la china da l india da la frantscha e dal reginavel unì resp en l import dals stadis unids da l italia dal reginavel unì da la frantscha e da la china situaziun dal impurtantas exposiziuns ch han lieu en svizra èn art basel ina da las pli impurtantas exposiziuns d art dal mund baselworld la pli impurtanta fiera dad uras e da bischutaria en tut il mund il salun d autos a genevra ina da las pli impurtantas exposiziuns d autos dal mund l exposiziun internaziunala d invenziuns a genevra sco er exposiziuns da muntada naziunala sco muba basilea olma son gagl bea berna e züspa turitg en la rangaziun da la libertad da pressa dal che vegn edida da reporters senza cunfins figurescha la svizra sin il avel plaz da pajais las medias en svizra tutgan pia tranter las pli libras en tut il mund gasettas da muntada surregiunala èn neue zürcher zeitung nzz tages anzeiger e der bund la gasetta dal di cun il pli aut dumber da lecturs è la gasetta da pendularis gratuita minuten franzos minutes suandada da la gasetta da boulevard blick e dal tages anzeiger en svizra franzosa exista la gasetta dal di surregiunala le temps las gasettas dal di en lingua franzosa cun ils pli blers lecturs èn heures e l anteriura ediziun stampada da le matin enconuschents magazins emnils èn die weltwoche e die wochenzeitung sco er en lingua franzosa l hebdo e l illustré sper numerus emetturs privats furma la societad svizra da radio e televisiun srg ssr per lunschor la pli gronda interpresa da radio e televisiun en svizra sco emettur da dretg public cumpiglia la concessiun da la ssr programs da radio e televisiun en tut las quatter regiuns linguisticas dal pajais schweizer radio und fernsehen srf radio télévision suisse rts radiotelevisione svizzera rsi radiotelevisiun svizra rumantscha rtr las emissiuns da radio da la srg vegnan finanziadas exclusivamain sur taxas da radio las emissiuns da televisiun da la srg sur taxas da televisiun ed entradas da reclama emetturs da radio privats datti en svizra dapi il emetturs da televisiun privats èn surtut activs a nivel regiunal daspera giogan sper las purschidas da dretg public ils emetturs privats da la germania da la frantscha e da l italia mintgamai in impurtanta rolla en la regiun linguistica respectiva ils trais purschiders da rait swisscom sunrise communications e salt mobile gestiuneschan mintgin in atgna rait naziunala per telefonia mobila quella è vegnida lantschada a ses temp dal monopolist da telefon ptt l interpresa antecessura da la swisscom e da la posta svizra a la rait da natel a è suandada il natel b ed il natel c il è crudà il monopol statal tar il pled natel sa tracti d in abreviaziun da nationales autotelefon quel vegn duvrà fin oz sco atgnadad svizra sco sinonim per la telefonia mobila resp il telefonin handy la liberalisaziun da la posta è vegnida iniziada l onn il è la ptt sa spartida en dus concerns la posta svizra odierna incl auto da posta e postfinance e la swisscom ch ha surpiglià ils servetschs da telecommunicaziun il han ins transfurmà la posta en ina societad acziunara ma possessura resta vinavant la confederaziun en la rolla d acziunara che posseda da las aczias la participaziun da la confederaziun a la swisscom munta a la cultura è segnada dals stadis vischins ma sur ils onns è sa sviluppada in atgna cultura svizra pervi da la sutdivisiun da la svizra en pliras regiuns culturalas e linguisticas èsi grev da vulair discurrer d ina cultura svizra unitara las trais grondas regiuns linguisticas èn influenzadas fermamain dals pajais vischins respectivs sco er dals pajais anglosaxons la cultura rumantscha percunter na dispona da nagina retroterra e s orientescha per gronda part vers la svizra tudestga ils usits furman in impurtanta part da la varietad culturala e da l ierta immateriala da la svizra per ordinari han quels in caracter local resp regiunal en singuls cas er surregiunal la ierta immateriala cumpiglia differentas furmas d expressiun sco musica saut teater usits artisanat industria en pli praticas socialas e tradiziuns ch han ina relaziun cun la savida davart la natira e l ambient exempels èn il tschaiver da basilea la grafica svizra il chalandamarz u la festa da vendemia cun ratifitgar il la convenziun da l unesco per la preservaziun dal patrimoni cultural immaterial ha la svizra suttastritgà l impurtanza da las tradiziuns vivas ed è s impegnada d inventarisar e da tgira quellas la pagina d internet www tradiziunsvivas ch preschenta la cultura immateriala da la svizra en tut sia varietad e quai er en versiun rumantscha il di da festa naziunal fixà en la constituziun federala è il prim d avust la regulaziun da tut ils auters dis da festa è chaussa dals chantuns facticamain èn sper il prim d avust renconuschids be trais ulteriurs dis da festa en l entira svizra bumaun ascensiun e nadal emprim di da nadal en vastas parts dal pajais vegnan ultra da quai festegiads il venderdi sontg il glindesdi da pasca e son steffan segund di da nadal la gronda part dals firads han in context religius sontgilcrest nossadunna d avust e numnasontga èn dis da festa en ils chantuns catolics il firà da bumaun da schaner vegn percunter festivà be en ils chantuns protestants betg part da l onn ecclesiastic fa il prim da matg che vala sco di da cumbat dal moviment da lavurants ma il qual na vegn betg festivà explicitamain en tut las parts dal pajais la cuschina svizra collia influenzas da la cuschina tudestga franzosa e taliana ella variescha fitg ferm da regiun tar regiun las quatter regiuns linguisticas lubeschan in orientaziun approximativa bleras spaisas han er surmuntà ils cunfins locals ed èn daventadas popularas en l entir pajais enconuschentas tratgas svizras èn fondue raclette macaruns d alp e rösti da quest ultim deriva er la noziun foss dal rösti en l ost da quel è il rösti ina da las spaisas naziunalas las pli popularas en il vest da quel betg la buglia da bircher ch è oz famusa en tut il mund ha il medi svizzer maximilian bircher benner sviluppà vers il a turitg toblerone la tschigulatta da mel mandlas e nugat vegn producida dapi bundant tschient onns a berna e distribuida en dapli che pajais la servela furma la liongia preferida dals svizzers enconuschents en tut il mund èn surtut la tschigulatta ed il chaschiel svizzer spezialitads localas èn per exempel ils basler lckerli vermicelles la pizieuta emplenida da l appenzell baiser la turta cun carottas da l argovia u la turta cun kirsch da zug ina bavronda fitg derasada en svizra è rivella che vegn producì en il chantun argovia er l ovomaltina è fitg populara cuntrari a rivella ha quella pudì sa metter tras er a l exteriur per il pli sut il num ovaltine en la glista dal patrimoni mundial da l unesco èn inscrits en tut dudesch lieus dal patrimoni cultural e natiral che sa chattan en svizra numnadamain la claustra benedictina da son jon a müstair la claustra benedictina da son gagl la citad veglia da berna ils trais chastels e fortificaziuns da bellinzona la regiun jungfrau aletsch bietschhorn il monte san giorgio las terrassas da lavaux la viafier retica en la regiun alvra bernina l arena tectonica sardona las citads d industria d uras la chaux de fonds le locle las palissadas preistoricas enturn las alps e l ovra architectonica da le corbusier bain il pli famus architect svizzer è le corbusier atelier mario botta e diener diener èn ulteriurs impurtants architects dal temp preschent ch han influenzà l architectura er a l exteriur ils architects jacques herzog e pierre de meuron herzog de meuron èn vegnids enconuschents cun l edifizi dal tate modern a londra e cun il stadion naziunal a peking ed han retschet il premi pritzker peter zumthor dal qual il pli enconuschent edifizi è il bogn termal a val s pieder è medemamain vegnì onurà cun il premi pritzker l onn han ins construì a dornach sper basilea il goetheanum in dals emprims edifizis da betun armà il qual tutga cun sia furma sculpturala tar ils pli famus edifizis da l expressiunissem e da l architectura organica cun fitg paucas excepziuns p ex la citad da schaffusa en la segunda guerra mundiala è la svizra neutrala stada preservada quasi dal tuttafatg da las guerras destructivas dal temp modern en tut il pajais è perquai sa mantegnida fin oz blera substanza architectonica istorica las citads prosperantas dal avel e avel tschientaner han enconuschì in activitad da construcziun intensiva en numerusas citads vitgs e claustras èn vegnidas erigidas da quel temp novas baselgias tut las tschintg baselgias episcopalas sin il territori da la svizra basilea cuira genevra losanna sion han ins erigì da nov en la segunda mesadad dal avel tschientaner sper il repertori da furmas da la romantica ch era en plaina fluriziun t a basilea sion cuira genevra e schaffusa vegnan però er gia visibels qua emprims svilups vers la gotica losanna a nossadunnaun son gagl e soloturn dattan baselgias pompusas perditga dal stil abundant dal baroc las pli veglias chasas da lain ch èn sa mantegnidas en l entira europa sa chattan en il chantun sviz las construcziuns cun laina radunda nideröst e bethlehem derivan dal temp avant la fundaziun da la veglia confederaziun en la regiun tranter arth ed il muotatal stattan dapli ch in tozzel da questas chasas da lain vegliandras per la construcziun da chastels monumentals sco ch els èn uschiglio tipics per la renaschientscha il baroc ed il rococo han mancà en svizra las premissas socialas politicas ed economicas intginas da las paucas excepziuns han furmà las residenzas episcopalas a cuira pruntrut e son gagl ils chastels en svizra sa laschan per ordinari manar enavos sin turs medievalas en il temp tranter il avel ed il avel tschientaner han ins construì en svizra radund chastels per ordinari tras nobels libers conts l aristocrazia pitschna u chavaliers faschond diever pli tard dals chastels per administrar lur terras subditas han ils confederads transfurmà quels be modestamain uschia che la substanza architectonica medievala custaivla è per gronda part sa mantegnida la classa sociala superiura en las citads e per part er sin la champagna l uschenumnà patriziat ha percunter sviluppà ina vasta activitad da construcziun tranter auter cun eriger residenzas represchentativas tar ils pli enconuschents chastels en svizra tutgan oz quels da chillon thun bottmingen tarasp grandson sargans sco er la habsburg ils trais chastels da bellinzona appartegnan al patrimoni cultural mundial en il decurs dal avel tschientaner ha il svilup da la tecnica d armas fatg daventar adina dapli obsoletas las fortificaziuns citadinas dal temp medieval cun disfar quellas han ins pudì schlargiar las citads quai ch era daventà necessari en l emprima mesadad dal avel tschientaner pervi da la revoluziun industriala er la construcziun da vias e surtut da la viafier han fatg svanir adina dapli mirs da las citads en intgins lieus sco per exempel a murten èn las fortificaziuns medievalas sa mantegnidas en bleras autras regordan be pli singulas parts als mirs medievals per exempel a berna zytglogge turm a basilea spalentor u a schaffusa munot da quel temp han ins er stgaffì a turitg la via da la staziun cun emplenir in foss en il temp dal giuven stadi federal vers la fin dal avel tschientaner èn ils referiments a l atgna istorgia stads fitg impurtants l architectura ha recepì elements istorics da diversas epocas ed ha cumbinà quels ad ina nova unitad per intgins decennis ha pudì sa far valair en svizra l istorissem sco stil architectonic impurtantas perditgas da quest èra en la chasa federala a berna la chasa municipala da winterthur la staziun principala a turitg il museum istoric a berna sco er il museum naziunal svizzer a turitg a l entschatta dal avel tschientaner han ins per part erigì edifizis en il stil neoclassicistic sco il teater da la citad a berna u a l entschatta dals onns il palais des nations a genevra tranter il ed il è vegnì construì a losanna l edifizi dal tribunal federal en il stil classicistic la cultura da bajegiar purila ha manà ad ina vasta varietad da stils ch èn mintgamai adattads a las cuntradas e relaziuns climaticas specificas ils vitgs da la svizra orientala èn segnads da la tipica construcziun cun armadira da travs en il vallais domineschan las chasas cun laina radunda embrinidas dal sulegl en la planira bernaisa frunt ins dapertut sin las chasas da purs cun ils tetgs fitg lartgs ed en l engiadina èn tipicas las chasas decoradas ritgamain cun sgrafits ina survista cumplessiva dals differents tips da las chasas purilas en svizra porscha il museum al liber ballenberg cun ses bundant exponats originals il ha la lia svizra per la protecziun da la patria tschernì impurtants edifizis dal temp tranter il ed il sco perditgas da la cultura da bajegiar pli nova objects da quest temp dattan bain la tempra a bleras vischnancas en svizra ma ina confruntaziun cun la cultura da bajegiar da quest epoca savens sdegnada n ha anc strusch gì lieu il premi wakker surdat la lia svizra per la protecziun da la patria dapi il a vischnancas politicas per la protecziun dal maletg dal lieu l emprima distincziun è ida a la citadina stein am rhein per la planisaziun urbana che s orientescha a la substanza medievala avant maun en il avel tschientaner ha il protestantissem influenzà fermamain l art figurativ en svizra dapi lura èsi reussì ad intgins artists da sa far valair a nivel internaziunal johann heinrich füssli ha cuntanschì en il avel tschientaner cun ses maletgs grotescs e fantastics renum en l engalterra sut il num henry fuseli dal avel tschientaner meritan surtut menziun arnold böcklin albert anker e ferdinand hodler ed en il avel tschientaner èn alberto giacometti e hr giger daventads famus en tut il mund savens vegn er paul klee numnà tranter ils pli impurtants picturs svizzers sophie taeuber arp tutga cun ses art ritmic geometric tar ina da las impurtantas artistas abstractas dal avel tschientaner e jean tinguely ha stgaffì sculpturas cumplexas e muventadas or da metal il schauspielhaus a turitg vala sco in dals pli impurtants teaters dal territori da lingua tudestga numerus tocs da bertolt brecht èn vegnids represchentads qua per l emprima giada er la gronda part dals tocs da teater da max frisch e friedrich dürrenmatt han gì qua lur premiera l opera da turitg ha medemamain furmà il lieu da numerusas primaudiziuns e numerus stars da l opera sa preschentan qua regularmain sin tribuna ulteriurs teaters da muntada èn il teater da basilea il teater da la citad da berna sco er il cabaret voltaire a turitg nua ch è sa furmà il moviment dal dadaissem dapi il surdat la societad svizra per cultura da teater mintg onn l anè da hans reinhart quel vala sco distincziun la pli auta en la scena da teater da la svizra l istorgia da la musica en svizra è vegnida influenzada tras dus facturs tras la mancanza da curts da prinzis e da citads grondas n hai mai dà centers en ils quals fissan sa furmads agens stils ultra da quai è la svizra quadrilingua vegnida influenzada en tut las epocas dals circuls culturals che la circumdeschan perquai n è mai sa sviluppà in stil da musica genuinamain svizzer en il avel tschientaner ha la moderna classica enconuschì en svizra divers cumponists ch han cuntanschì renum internaziunal sco arthur honegger othmar schoeck e frank martin dapi ils onns exista en svizra ina scena da musica da rock e pop fitg viva surtut dapi la fin dals onns è s etablida en svizra tudestga la musica da rock e pop cun texts dialectals mundartrock precursurs da questa musica han furmà en ils onns ils berner troubadours tranter auter mani matter che sunavan lur atgnas chanzuns accumpagnadas sin ghitarra oz èn texts dialectals preschents en tuttas direcziuns stilisticas enconuschents interprets da la musica dialectala èn polo hofer toni vescoli züri west patent ochsner stiller has peter reber trio eugster vera kaa dodo hug sina göl plüsch mash florian ast sandee ed adrian stern tranter las paucas interpretaziuns dialectalas ch èn vegnidas enconuschentas er ordaifer la svizra tutgan hemmige da stephan eicher e nach em rge schint sunne dad artur beul populars entaifer il hip hop da la svizra tudestga èn greis gimma bligg wurzel e sektion kuchikschtli en la svizra franzosa stress e sens unik musicists da rock e pop ch èn er vegnids enconuschents a l exteriur èn dj bobo patrick nuo stephan eicher krokus yello the young gods gotthard eluveitie double dj antoine sco er andreas vollenweider world music entaifer la scena da schlagher èn quai tranter auter lys assia vico torriani hazy osterwald paola felix pepe lienhard nella martinetti francine jordi leonard e beatrice egli in plaz fix entaifer la vita culturala en svizra ha cuntanschì la musica da jazz las duas persunas dal jazz ch èn vegnidas enconuschentas sur la scena da jazz ora èn stads george gruntz e claude nobs ils festivals da jazz da montreux willisau e lugano tutgan tar las pli enconuschentas occurrenzas da quest gener insumma l eurovision song contest ha la svizra gudagnà duas giadas tar l emprima ediziun il cun lys assia ed il cun céline dion il trio peter sue marc è sa participà quatter giadas a l occurrenza la musica populara tradiziunala da la svizra appartegna a la musica populara alpina questa musica che vegn er numnada lndlermusik u be lndler è fitg derasada ed appreziada surtut en la svizra tudestga ma er en las autras parts dal pajais tipics instruments svizzers èn la tiba e l orgelet da maun da sviz ma er gìa giun e clarinetta giogan in impurtanta rolla cuntrari a l ulteriur territori da lingua tudestga na designescha lndler en svizra betg be melodias da lndler en il tact da trais quarts mabain en general ina musica da saut e da divertiment ch è sa sviluppada a l entschatta dal avel tschientaner da la musica populara dal avel tschientaner la musica populara instrumentala vegn tgirada en numerusas gruppas localas per ordinari d amaturs intginas gruppas e musicists èn er vegnids enconuschents en l entir pajais sco pe exempel la streichmusik alder carlo brunner u ils swiss lndler gamblers tar la musica populara sa tracti oravant tut da musica da saut sco lndler u schottisch la quala vegn però savens er sunada senza chaschun da sautar er furmaziuns da musica instrumentala èn derasadas vastamain en l entir pajais medemamain vegn il jodel tradiziunal tgirà en bleras uniuns per pudair cunfinar meglier il jodel svizzer dal jodel tirolais ch era da quel temp popular e per render puspè pli populara la tiba ch era bunamain svanida han ins fundà il l associaziun federala da jodladers en intervals regulars han lieu festas federalas en differentas direcziuns stilisticas sco per exempel la festa da musica federala che vala sco pli grond festival da la musica instrumentala dal mund la svizra è enconuschenta per ses grond dumber da festivals da musica da differentas direcziuns il lucerne festival unescha per exempel mintg onn la scena da musica classica internaziunala er en auters lieus vegnan realisadas occurrenzas sumegliantas ultra da quai han lieu mintga stad numerusas occurrenzas open air sco il gurtenfestival il paléo festival u l open air son gagl la street parade a turitg attira mintg onn var in milliun visitaders e furma uschia la pli gronda occurrenza da tecno en tut il mund cumpareglià cun l ulteriura europa è l istorgia dal film en svizra relativamain giuvna pir ils onns e be tras l immigraziun d artists ed interprendiders ambiziunads ha insumma pudì sa furmar ina scena da film svizra ils pli impurtants dad els en l emprima èra dal film da tun fin ca il èn stads ils dus immigrants austriacs lazar wechsler ch ha fundà la praesens film e leopold lindtberg ch è stà ses reschissur il pli productiv e quel ch ha gì il pli grond success tut en tut ha la praesens film gudagnà quatter oscars e numerusas distincziuns a tut ils impurtants festivals internaziunals sco en tut ils pajais europeics è la cinematografia er dependenta en svizra da la promoziun statala ils meds da promoziun tanschan però be per in pitschen dumber da films ad onn en l istorgia pli nova èsi perquai reussì be a paucs films svizzers da cuntanscher success internaziunals en il kino ed a la televisiun domineschan las producziuns dal territori anglosaxon bain il pli enconuschent film or da producziun svizra è die schweizermacher ulteriuras comedias ch han gì in grond resun èn beresina oder die letzten tage der schweiz da daniel schmid les petites fugues da yves yersin e gekauftes glück dad urs odermatt da tempra bundant pli seriusa èn höhenfeuer da fredi m murer e reise der hoffnung da xavier koller ch ha gudagnà il in oscar renum mundial han er cuntanschì diversas producziuns cun participaziun svizra per exempel da vart dal producent da films arthur cohn dal reschissur marc forster u da l actur bruno ganz ils ultims onns han tranter auter gì success las versiuns cinematograficas da cudeschs d uffants sco mein name ist eugen heidi e schellen ursli il premi cinematografic svizzer vegn mintgamai surdà a chaschun dals dis da film a soloturn la fin da schaner mintg onn l avust ha ultra da quai lieu il festival da film internaziunal da locarno che furma ina da las impurtantas occurrenzas da film en tut il mund il pli giuven festival è il zurich film festival ch ha lieu dapi il la litteratura en svizra vegn per ordinari sutdividida en la litteratura da la svizra tudestga svizra franzosa svizra taliana e svizra rumantscha in impurtanta activitad litterara ha inizià en il temp medieval en diversas claustras en la claustra da muri è vegnì scrit vers il il pli vegl gieu da pasca dal territori tudestg ed in pau pli tard a son gagl l emprim gieu da nadal cumbain che la litteratura svizra da lingua tudestga è adina stada in pau en la sumbriva da la germania datti ovras ch èn enconuschentas en l entir territori da lingua tudestga tranter auter da friedrich dürrenmatt max frisch friedrich glauser jeremias gotthelf hermann hesse gottfried keller pedro lenz conrad ferdinand meyer adolf muschg e johanna spyri sper la litteratura dominanta en tudestg da scrittira datti er intgins impurtants represchentants da la litteratura dialectala sco ernst burren pedro lenz u kurt marti grond success en svizra franzosa ha jol dicker dal qual ils cudeschs èn vegnids translatads en dapli che linguas e vegnan vendids en ediziuns da milliuns impurtantas occurrenzas da litteratura en svizra èn ils dis da litteratura a soloturn ed il festival da cudeschs e da litteratura a basilea tenor indicaziuns da l uffizi federal da statistica dumbrava la svizra il radund museums ils quals han dumbrà dapli che milliuns entradas il museum naziunal svizzer ha sia sedia principala a turitg e dat suttetg a la pli gronda collecziun istoric culturala dal pajais quella cumpiglia tuttas epocas da la preistorgia fin il avel tschientaner il segund grond è il museum istoric a berna cun objects da differenta provegnientscha menziun speziala meritan qua ils tarpuns da carl il temerari che derivan dal temp da las guerras burgognaisas il museum d art a basilea è il pli vegl museum public da l entira europa ses origins èn da chattar en il cabinet da la famiglia amerbach en il avel tschientaner la collecziun cumpiglia picturas da renum mundial sco er il relasch dad erasmus von rotterdam la chasa d art a turitg posseda la pli gronda collecziun d ovras dad alberto giacometti ed ultra da quai la pli gronda collecziun da munch ordaifer la norvegia ulteriuras impurtantas ovras sa chattan en il museum d art a berna ed en la fondation beyeler a riehen sper basilea la quala è famusa en tut il mund per sia collecziun d art contemporan in ulteriur impurtant museum furma il museum anatomic a basilea quel mussa preparats originals e models da tschaira d organs e da differentas parts dal corp uman tranter ils exponats sa chatta il pli vegl preparat anatomic dal mund in skelet ch è vegnì preparà il il museum svizzer il pli frequentà furma la chasa da traffic a lucerna cun sia gronda collecziun da locomotivas autos bastiments ed aviuns il technorama a winterthur è il pli grond science center da la svizra quel mussa differents experiments ch explitgeschan connexs tecnics e da las scienzas natiralas en la svizra franzosa tematiseschan intgins museums organisaziuns internaziunalas da muntada èn surtut il museum da la crusch cotschna a genevra ed il museum olimpic a losanna tar las pli impurtantas festas federalas tutgan la festa federala da lutga la festa federala da jodladers la festa federala da gimnastica ed il tir champester federal il giavisch da realisar ina festa naziunala è gia sa furmà il durant il temp da la republica helvetica las festas d unspunnen dal e valan sco precursurs da las festas federalas l emprima festa federala per propi è lura stada la festa federala da tir dal en il avel tschientaner han las numerusas festas organisadas a moda federalistica tras uniuns ed associaziuns giugà in impurtanta rolla en la furmaziun da la naziun fundada sin la voluntad politica e dal stadi federal las festas communablas exprimivan l attaschament a la patria da tut ils participants e quai malgrà lur differenta derivanza linguistica culturala e confessiunala oz furman las festas federalas ch han lieu en intervals regulars in impurtant inscunter per sportists e musicists ed in dals puncts culminants entaifer l activitad da bleras uniuns dapi la fundaziun dal stadi federal han gì lieu las suandantas exposiziuns naziunalas a turitg a genevra a berna a turitg landi a losanna e en la regiun da biel bienne neuenburg yverdon les bains e murten expo il a chaschun da las festivitads per il giubileum da onns da la confederaziun han ins manà tras festas decentralas en tut las parts dal pajais uschia per exempel l exposiziun da perscrutaziun naziunala heureka a turitg i suonda ina survista da divers ulteriurs temas culturas da muntada naziunala en svizra existan dapli che differents costums l uniun tetgala da las uniuns localas e chantunalas furma la federaziun svizra da costums fsc la pro helvetia che vegn finanziada tras la confederaziun è responsabla per la preschientscha culturala da la svizra a l exteriur e per il dialog cultural tranter las differentas parts dal pajais il pli grond circus en svizra il circus knie giauda renum internaziunal ulteriurs enconuschents circus èn circus nock circus monti e circus conelli il prix walo che vegn surdà dapi il vala sco pli impurtanta distincziun entaifer il showbusiness en svizra il premi han gudagnà numerus acturs cabarettists e chantadurs il dar jass vala en svizra sco gieu naziunal cun chartas franzosas vegn giugà en il vest da la lingia brünig napf reuss cun chartas tudestgas en l ost da quella cumbats da vatgas per ordinari vatgas d hérens han lieu mintga primavaira e stad en la part franzosa dal vallais pervi da la neutralitad da la svizra la stabilitad politica e la tradiziun umanitara dal pajais è la svizra la sedia da bleras organisaziuns ed associaziuns internaziunalas or da politica sport scienza e cultura bleras da quellas han lur sedia a genevra che furma la citad la pli internaziunala dal pajais a genevra sa chatta ina da las quatter sedias permanentas da las naziuns unidas sper new york vienna e nairobi mintg onn han lieu qua dapli che sesidas e conferenzas a las qualas sa participeschan radund delegads da tut il mund quai fa da la citad il center da la diplomazia multilaterala il pli activ en tut il mund a genevra han er diversas organisaziuns da las naziuns unidas lur sedia principala e gia en il tranterguerras aveva la citad furmà la sedia principala da l organisaziun precursura da las naziuns unidas la societad da las naziuns tranter las ulteriuras organisaziuns internaziunalas tutgan il comité internaziunal da la crusch cotschna cicc medemamain a genevra l uniun postala universala upu a berna il forum mundial d economia wef a cologny ed il world wide fund for nature wwf a gland en il sport sajan menziunads losanna sco sedia dal comité olimpic internaziunal e la federaziun internaziunala da ballape fifa ch ha sia sedia principala a turitg l emprima universitad en svizra è vegnida fundada il a basilea muntada speziala ha gì l operar dal medi e misticher paracelsus theophrastus bombastus von hohenheim sin el sa lascha manar enavos la lunga tradiziun da la perscrutaziun chemica e medicinala en svizra ulteriurs accents en la perscrutaziun actuala furman la nanotecnologia l informatica la perscrutaziun da l univers e la perscrutaziun dal clima l impurtanza dal champ da perscrutaziun per la svizra resulta dal fatg ch il pajais na dispona strusch da resursas primaras en svizra han perscrutà numerus titulars dal premi nobel sco per exempel il fisicher albert einstein in impurtant lieu da perscrutaziun internaziunal furma l organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara cern a meyrin en il chantun genevra attribuidas ma betg suttamessas al departament federal da l intern èn las duas scolas politecnicas federalas a turitg e losanna la gronda part da las ulteriuras universitads e scolas autas vegnan manadas dals chantuns per la coordinaziun tranter la confederaziun ed ils chantuns procura la conferenza universitara svizra la svizra è commembra ed in stadi fundatur da l agenzia spaziala europeica ase esa l astronaut svizzer claude nicollier è sgulà quatter giadas en l univers en rom d in program da cooperaziun tranter l esa e la nasa la topografia muntagnarda dal pajais ha marcà a moda decidida il cumportament da temp liber da ses abitants vers la fin dal avel ed a l entschatta dal avel tschientaner è l ir cun skis avanzà al sport il pli popular cun il svilup dal turissem en las alps è la svizra sa sviluppada ad ina naziun da sport d enviern per propi medemamain sut l ensaina da las muntognas stattan la stad il viandar raiver ed ir cun velo da muntogna al svilup da la schientscha naziunala descrit survart è d attribuir la spessezza surprendenta d uniuns da gimnastica e da tir en l entir pajais sco sport svizzer il pli tipic vala il lutgar ch ha pudì mantegnair fin oz sia popularitad fitg derasads en la populaziun èn ils sports da team ballape ballamaun ballarait ed unihockey sports da profi che vegnan persequitads d ina gronda part da la populaziun furman ballape e hockey sin glatsch il sportist svizzer che dueva daventar il pli enconuschent en tut il mund è roger federer che vala sco in dals pli impurtants giugaders en l istorgia dal tennis ils onns e han gì lieu a san murezzan ils gieus olimpics d enviern il ha la svizra realisà ensemen cun l austria il campiunadi europeic da ballape occurrenzas da sport da muntada internaziunala ch han lieu mintg onn èn ils meetings d atletica leva a turitg e losanna ils turniers da tennis da basilea gstaad e turitg ils turniers da sigl d obstachels a turitg e son gagl il turnier da hockey spengler cup a tavau la cursa da velo da pliras etappas tour de suisse e las cursas da la cuppa mundiala da skis ad adelboden chuenisbrgli san murezzan lenzerheide e wengen lauberhorn turitg tudestg zürich franzos englais zurich talian zurigo tudestg svizzer züri latin turicum è ina citad da la svizra cun abitants cun aglomaraziun milliuns la pli gronda da la svizra e ses center economic e cultural la citad schai al flum limmat ed a la sortida da lez or dal lai da turitg ed è la chapitala dal chantun turitg ils abitants sa numnan turitgais per rumantsch e zürcher per tudestg turitg schai sin m s m a la fin dal lai da turitg tranter ils bots üetliberg en il vest e zürichberg en l ost la citad veglia giascha da domasduas varts dal flum limmat che sorta qua dal lai da turitg flessegia l emprim encunter nord e fa lura ina lunga storta vers vest curt suenter che la limmat sorta dal lai da turitg vegn ella gia unida cun il flum sihl che furma uschia in plaz en furma d ina peninsla sin la quala sa chattan la staziun principala e la via da la staziun da l autra vart da la limmat sa chatta il nieder ed il oberdörfli cun la baselgia marcanta grossmünster enamez la vita da notg a turitg è en cumparegliaziun cun la grondzzia da la citad fitg varianta entant ch il niederdörfli era pli baud fitg admirà per ir en sortida è quai ozendi plitost il quartier da züri west il center da la vita da notg sin ils anteriurs lieus industrials sco l areal maag u l areal löwenbru èn ils davos onns il clubs creschids sco bulieus or da la tiara uschia p ex la sulenhalle en l edifici da la löwenbru il werk ni il code club in dals pli gronds clubs da turitg l x tra è medemamain en la vischinanza a la riva dal lai da turitg en direcziun da cuira sa chatta il local alternativ da la rote fabrik che è in cunterpol envers tut ils clubs trendys da techno e house l austria tudestg österreich è in stadi da l europa centrala cun milliuns abitants ils pajais vischins èn la germania e la tschechia en il nord la slovenia e l italia en il sid la slovachia e l ungaria en l ost sco er la svizra ed il principadi da liechtenstein en il vest sco ses vischins svizra tschechia slovachia ed ungaria na cunfinescha er l austria betg cun la mar l austria è in stadi federativ democratic ch è naschì en la furma odierna suenter l emprima guerra mundiala ils nov pajais federativs èn vorarlberg tirol salzburg en la part occidentala dal pajais krnten steiermark rumantsch er stiria burgenland en il sidost oberösterreich austria auta niederösterreich austria bassa e vienna en il nordost vienna furma a medem temp la chapitala dal pajais l austria è stà in commember fundatur da l organisaziun da cooperaziun e svilup economic en europa oecd il ed è dapi il commember da l uniun europeica ils cunfins topografics dal pajais furman il massiv boemian ed il flum thaya vers nord las caravancas e las collinas da la stiria en il sid la planira pannonica en l ost sco er il rain ed il lai da constanza vers vest bundant da l austria èn situads en las alps il term austria cumpara l emprima giada il en sia furma dal vegl tudestg ostarrichi er la furma latina austria era gia usitada da quel temp entaifer il sontg imperi roman ha l austria cuntanschì il l independenza da la baviera ed è daventada in agen ducadi quel cumpigliava pli u main il territori dal pajais federativ austria bassa dad oz pli tard han ins transferì il num austria sin la monarchia da habsburg resp il sin l imperi austriac pervi da la terrada en la battaglia da königgrtz il n ha l austria betg fatg part suenter la dissoluziun da la confederaziun tudestga da la restructuraziun da la germania suenter la sconfitta da l austria ungaria en l emprima guerra mundiala han las pussanzas victuras impedì in ulteriura giada che l austria sa collia cun la republica tudestga uschia è naschida il la republica odierna pervi da la predominanza naziunalsocialistica en il pajais ha l austria fatg part dal fin il dal reich tudestg ils victurs da la segunda guerra mundiala han puspè restituì il status da l austria sco stadi independent suenter che l occupaziun dal stadi è ida a fin il ha l austria declerà sia neutralitad permanenta ed è vegnida commembra da las naziuns unidas l austria s extenda en direcziun vest ost sur ina lunghezza da radund kilometers vers nord sid da radund kilometers radund dal territori dal stadi èn d attribuir a la zona muntagnarda be da la surfatscha è situada sut meters las pli autas muntognas da l austria èn pizs da passa m s m che sa chattan en las alps da l ost il pli aut piz è cun meters il grossglockner en las hohe tauern en tut datti en l austria var pizs da passa m s m la gronda part da la zona muntagnarda appartegna a las alps da l ost alps centralas dal tirol hohe tauern e niedere tauern alps da chaltschina dal nord alps da chaltschina dal sid wienerwald al nord dal danubi en l austria auta ed austria bassa è situà il plateau da granit e gnais ch appartegna al massiv boemian tar quest massiv sa tracti da las restanzas d ina anteriura chadaina da muntognas che tanschan fin en la tschechia ed en baviera da l autra vart dals cunfins orientals dal pajais cumenzan en pli las carpatas pitschnas da l entira surfatscha da l austria da radund km furma radund in quart regiuns da planiras e collinas en pli èn radund da la surfatscha dal pajais cuverts cun guaud las pli grondas planiras giaschan en l ost per lung dal danubi surtut en la regiun prealpina ed en il batschigl da vienna cun il marchfeld sco er en la part meridiunala da la steiermark pervi da sia cuntrada pittoresca vegn quest ultima regiun er numnada toscana da la stiria il burgenland va a finir en l ost da l artg da las alps e da las carpatas en la planira pannonica la cuntrada ed il clima èn da cumparegliar cun il stadi vischin en l ost l ungaria al qual la regiun ha appartegnì fin il il pli grond ed impurtant flum en l austria è il danubi che nascha en la germania e cuntinuescha suenter l austria en direcziun da la mar naira en il danubi sbucca er la gronda part dals flums laterals sco lech isar ed en en il tirol salzach salzburg u kamp thaya march e mur en la part orientala dal pajais l aua da la gronda part dal vorarlberg percunter va en il rain e cula sur il lai da constanza en direcziun da la mar dal nord sper il turissem alpin furman ils lais in impurtanta pitga dal turissem austriac tar ils pli enconuschents tutgan il krntner see ed il wörthersee il pli grond lai sin territori austriac è il neusiedler see en il burgenland al cunfin cun l ungaria i suondan l attersee ed il traunsee en l austria bassa il lai da constanza giascha en la regiun da cunfin dals trais pajais svizra germania ed austria be la pitschna part da quest lai tutga tar l austria l austria sa cumpona da nov pajais federativs in da quels furma vienna sco chapitala en successiun alfabetica èn quai ils pajais federativs cumpiglian districts e var vischnancas l aglomeraziun per lunsch or la pli gronda furma la regiun da metropola da vienna cun ca milliuns abitants radund in quart da la populaziun da l austria viva pia en la regiun da la chapitala ulteriuras grondas regiuns urbanas circumdeschan diversas chapitalas da pajais federativs graz stiria linz austria auta salzburg salzburg ed innsbruck tirol autras grondas citads èn dal vest a l ost feldkirch dornbirn e bregenz vorarlberg villach e klagenfurt krnten wels austria auta st pölten e wiener neustadt austria bassa pervi da la topografia ordvart variada da l austria viva qua in fitg grond dumber da spezias da plantas ed animals per proteger questa varietad han ins installà en il decurs dals davos decennis sis parcs naziunals e numerus parcs natirals da differentas categorias numerusas surfatschas degnas da protecziun fan er part dal patrimoni natiral mundial da l unesco areguard il clima appartegna il pajais a la zona temprada e sa lascha caracterisar sco chaud ed umid en il vest ed il nord predominescha in clima oceanic cun vents umids nà dal vest l ost percunter è marcà d in clima continental cun damain precipitaziuns stads chaudas ed envierns fraids la topografia alpina po dentant midar localmain questas tendenzas climaticas generalas l emprima dumbraziun dal pievel tenor criteris moderns ha gì lieu en l austria ungaria il ils resultats dals emprims decennis èn marcads d ina ferma immigraziun nà da las autras parts da la monarchia en spezial da la boemia e da la moravia en il territori federal odiern suenter la fin da la monarchia e la fundaziun da la tschecoslovachia èn blers tschecs ed auters immigrants returnads en lur patria uschia ch il dumber d abitants è ì enavos dapi il boom economic suenter la fin da la segunda guerra mundiala han ins clamà intenziunadamain lavurers en il pajais en spezial tras cunvegnas cun la tirchia e la jugoslavia tras quai è il dumber d abitants creschì fin il a milliuns abitants suenter ina fasa da stagnaziun durant ils onns èn ils davos decennis puspè stads segnads d ina creschientscha cuntinuanta actualmain dumbra l austria milliuns abitants tenor artitgel da la constituziun federala da l austria furma il tudestg la lingua statala il tudestg è lingua materna da radund da las burgaisas e dals burgais dal pajais il tudestg da l austria sa differenziescha tras tscherts pleds tras la pronunzia e tras atgnadads grammaticalas dal tudestg da la germania il vocabulari austriac vegn edì dapi il e stat sco ovra directiva sur il duden en il mintgadi vegn savens duvrà al lieu da la lingua da standard in dals blers dialects da l aleman e bavarais ils pievels autoctons dals croats en il burgenland sco er ils slovens ed ungarais en l austria han il dretg d instrucziun en lur lingua e da far diever da quella en il contact cun las autoritads regiunalas tar las linguas minoritaras renconuschidas dal stadi tutgan plinavant il romanes la linguas dals roma il tschec ed il slovac tenor ils resultats da la dumbraziun dal pievel dal han da la populaziun inditgà d appartegnair a la baselgia catolic romana e ad ina da las baselgias evangelicas sco en auters pajais da l europa dal vest è quest dumber sa reducì marcantamain ils davos onns la fin dal era per exempel la cumpart dals catolics crudada sut dus terzs la pli gronda cuminanza religiusa betg cristiana furman ils muslims tenor stimaziuns dal fonds d integraziun muntava lur cumpart il a da la populaziun al giudaissem appartegnan tenor atgnas indicaziuns radund persunas en l entir pajais la pli gronda cuminanza gidieua cun radund commembers viva a vienna pervi da svilups politics linguistics culturals ed ideologics è sa sviluppà en l austria dapi il temp medieval ina schientscha plitost tudestga che austriaca durant la lunga epoca en la quala il regent habsburgais era a medem temp imperatur dal sontg imperi roman è sa furmà quai che ernst bruckmüller numna il svilup da duas naziuns tudestgas quest dilemma haja manà suenter la fin da la monarchia ad ina crisa d identitad che saja per part stada la culpa da la fin precipitada da l emprima republica e da la reuniun cun il reich tudestg il suenter la fin da la segunda guerra mundiala han la re fundaziun da l austria sco stadi independent ed il svilup economic promovì in atgna schientscha statala oz dastga quella valair sco consolidada ils pli vegls fastizs umans sin il territori da l austria odierna derivan dal temp paleolitic ed èn d attribuir a l uman da neandertal enconuschenta è daventada la figura da la venus da willendorf wachau che vala sco ina da las pli veglias statuettas dal mund en il neoliticum èn vegnidas colonisadas successivamain tut las regiuns da l austria quest temp è marcà da la vieuta dal temp dals chatschaders e rimnaders a la cultura dals vitgs purils alura suonda ina fasa transitorica marcada da la tschertga suenter giaschaments da metals en spezial d arom da quest temp datescha ötzi la renumada mumia ch è vegnida chattada il en in glatscher al cunfin tranter l austria e l italia tranter il terz e l emprim tschientaner a c han ins erigì adina pli gronds centers da commerzi e fortificaziuns en il conturn da hallstatt sa lascha cumprovar in explotaziun sistematica da sal quest lieu dat er il num al temp da fier tempriv il temp da fier tardiv er numnà temp da latène stat lura sut l ensaina dals celts quels avevan populà l ost ed il sid dal pajais entant ch il vest è marcà da la cultura dals rets la gronda part da l austria ha l imperi roman conquistà l onn a c l imperatur roman claudius ha stgaffì enturn s c la provinza regnum noricum che cumpigliava ina gronda part da l austria dad oz la pli gronda citad romana da questa provinza carnuntum era situada a l ost da vindobona che correspunda a la citad da vienna ulteriuras impurtantas citads eran virunum al nord da klagenfurt e teurnia en la vischinanza da spittal an der drau suenter la derasaziun dal cristianissem en il decurs dal segund tschientaner s c ha cumenzà il declin da l imperi roman en rom da la migraziun dals pievels repetidamain han ils gots ed auters pievels germans smanatschà la provinza noricum a partir dal avel tschientaner èn lura arrivads ils bajuvars en il vorarlberg ils alemans ed en l ost ils slavs ed avars al nord da las alps è sa furmà a partir da la mesadad dal avel tschientaner il ducadi bavarais quel era sa sviluppà or da la schlattaina dals agilofinger ed ha terminà en curt temp las davosas restanzas da pussanza romana en la regiun vers la fin dal avel tschientaner appartegnevan vastas parts da l austria odierna al ducadi bavarais entaifer l imperi francon da carl il grond suenter la spartiziun da l imperi marcava ina marcha orientalis en l austria bassa dad oz il cunfin al sidost da l imperi ostrofrancon quest territori da cunfin dueva furmar l origin da l austria da pli tard suenter la battaglia da lechfeld ch ha mess ina fin a l expansiun dals ungarais han ils bajuvars populà ulteriurs territoris l onn ha l imperatur otto ii surdà la marcha orientalis ad in duca da la famiglia dals babenberger en in document dal vegn il territori numnà l emprima giada ostarrichi en autras funtaunas vegn discurrì da ostland latin austria u osterland ils da settember ha l imperatur fadri i barbarossa declerà l austria sco agen ducadi independent da la baviera cun questa data cumenza pia l istorgia da l austria sco territori independent entaifer il sontg imperi roman als babenbergers èn suandads a partir dal ils habsburgais fin il han els pudì augmentar considerablamain lur territori stiria carinzia tirol krain e a ed èn daventads in factur da pussanza entaifer l imperi a partir dal han ils habsburgais er occupà quasi senza interrupziun l uffizi dal retg roman tudestg e tras quai da l imperatur en il avel tschientaner è la refurmaziun sa fatga valair relativamain spert ma en il avel tschientaner l han ins pudì rebatter questa defensiun da la veglia cretta consideravan blers regents habsburgais sco lur missiun la pli impurtanta da la fin dal avel tschientaner fin il èn ils territoris habsburgais er vegnids smanatschads cuntinuadamain d attatgas nà da l imperi osmanic suenter avair rebattì l onn il segund assedi da la citad da vienna han ils dus imperis definì en la pasch da karlowitz ed en la pasch da passarowitz ils cunfins che duevan valair fin il il èsi sa mussà che la lingia masculina da la dinastia regenta vegnia bainbaud a murir ora perquai han ins definì che la successiun ereditara haja da succeder sur la lingia feminina a l imperatur karl vi è uschia suandada sia figlia maria theresia en la guerra da successiun austriaca han differents stadis bain empruvà d augmentar lur pussanza sin donn e cust dals habsburgais ma maria theresia ch ha fundà cun franz i stephan da lothringen la nova chasa da habsburg lothringen ha per gronda part pudì mantegnair la pussanza ed ils territoris oriunds il ha franz ii fundà l imperi austriac e surpiglià il titel da franz i imperatur da l austria quai per pudair mantegnair l equivalenza da las pussanzas cun il nov imperatur franzos il ha el stuì desister sut pressiun da napoleon sin il titel da l imperatur roman tudestg tras quai è l istorgia dal sontg imperi roman ida a fin la dinastia habsburgaisa percunter ha cuntinuà entaifer l imperi austriac il nov imperi austriac era in stadi multinaziunal en il qual i vegniva sper il tudestg er discurrì ungarais talian tschec polac ucranais rumen croat serb slovac e sloven las parts ch avevan appartegnì al sontg imperi roman han tutgà a partir dal a la confederaziun tudestga las sesidas da quella presidiava mintgamai il represchentant da l austria il han ins er integrà il pajais da salzburg sco ducadi en l imperi austriac a partir dal aveva salzburg furmà in prinzi uvestgieu il politicher dominant dal temp dal biedermeier è stà il minister da l exteriur e pli tard chancelier statal metternich cun agid da censura ed in sistem da spiunadi è el sa stentà durant la restauraziun da mantegnair l urden vegl vul dir la monarchia absoluta la medema strategia persequitavan da quel temp er la prussia e la russia communablamain han las trais monarchias fundà la sontga alllianza da l autra vart ha er cumenzà da quel temp l industrialisaziun da l austria il han ins mess en funcziun en vischinanza da vienna l emprima viafier a vapur durant la revoluziun dal han ils pievels da la monarchia battì per dapli democrazia ed independenza il chancelier statal metternich è vegnì stgatschà be grazia a l armada imperiala sut radetzky sustegnida da truppas russas èsi reussì da mantegnair la monarchia il december ha franz joseph ch aveva da quel temp onns substituì l imperatur ferdinand i ch era malsaun il nov regent ha laschà mazzar ina dunsaina da generals ungarais ed ha mess en vigur il ina nova constituziun severa en rom dal dualissem prussian austriac entaifer la confederaziun tudestga ha la prussia sut bismarck sfurzà tras la varianta pitschna senza l austria en la guerra tudestga il ha l austria stuì succumber guerra da königgrtz la confederaziun tudestga è sa schliada en l ulteriur process d unificaziun tudestga n ha l austria giugà nagina rolla pli gia il aveva l austria pers suenter la guerra da solferino la predominanza en l italia dal nord e suenter la fin da la guerra tudestga ha ella er stuì surdar il veneto a l italia ch era s alliada cun la prussia tras questas sconfittas sa chattava l imperatur er a l intern en ina posiziun flaivlentada perquai è el stà sfurzà d acceptar refurmas cunter sia veglia e resistenza han ses cussegliaders transfurmà il stadi en ina monarchia constituziunala il èsi reussì da rumper il boicot statal da l aristocrazia ungaraisa l anteriur stadi unitar è vegnì transfurmà en la monarchia dubla austria ungaria questa posiziun privilegiada dals ungarais ha dentant be anc incità ils moviments naziunals da vart dals tschecs slovacs e croats suenter las retratgas sfurzadas or da la germania ed or da l italia aveva l imperatur austriac declerà l europa dal sidost sco nova sfera d influenza cun l annexiun da la bosnia il è l austria daventada l inimi dals activists politics sin il balcan en pli è la monarchia s avanzada ad in concurrent da la russia che veseva sasezza sco protectura da tut ils slavs suenter l attentat da sarajevo assassinat dal successur al tron franz ferdinand ha l imperatur cun ses onns ed influenzà d ina partida da guerrists a vienna ed a budapest declerà a la serbia la guerra damai che l europa era entretschada da quel temp en ina spessa rait d allianzas è prorutta entaifer in emna l emprima guerra mundiala l atun dal era la sconfitta da la monarchia dubla inevitabla quai ha a medem temp muntà la fin da la monarchia insumma la fin d october è il reginavel ungarais sa declerà liber da l uniun cun l austria senza l intervenziun da l imperatur u da la regenza èn er las ulteriuras parts da la monarchia sa furmadas da nov tschecoslovachia u s associadas a stadis existents italia pologna rumenia jugoslavia e a en la part tudestga da l imperi èn ils anteriurs deputads dal cussegl da l imperi sa constituids la fin d october sco assamblea naziunala l entschatta november ha l imperatur empruvà d integrar questa nova forza politica en las contractivas d armistizi ma la finala ha l imperatur stuì suttascriver sulet l armistizi quai ha impedì che negoziaders civils vegnian diffamads pli tard sco traditurs sco quai che l ala dretga dueva far pli tard en germania ils da november ha l assamblea naziunala decidì ch il nov stadi cun il num deutschösterreich duaja esser ina republica democratica e far part da la republica tudestga en la nova republica han ins concedì a las dunnas il dretg d eleger l aristocrazia percunter è vegnida dissolvida il commembers da la famiglia da habsburg lothringen pudevan be restar en l austria sch els sa decleravan sco burgais da la nova republica e desistivan en tutta furma da lur pussanza da fin qua l anteriur imperatur ha refusà questas cundiziuns ed era gia emigrà en svizra per prevegnir a ses internament il contract da saint germain dal ha prescrit il num republica da l austria ed ha refusà l adesiun dal nov stadi a la republica tudestga intgins territoris cun maioritad tudestga n han plinavant betg pudì s alliar a l austria perquai ch ils victurs da l emprima guerra mundiala avevan qua auters interess quai vala en spezial per las regiuns da la moravia dal sid e da l egerland ch èn daventadas parts da la tschecoslovachia sco er dal tirol dal sid ch è vegnì attribuì a l italia la carinzia dal sid ch avess subì il medem destin ha percunter pretendì ina votaziun dal pievel ed è la finala tuttina vegnida attribuida a l austria e betg a la jugoslavia sut las regenzas da coaliziun dal al han ins stgaffì impurtantas leschas socialas suenter il han dentant ils cristiansocials furmà la regenza ensemen cun l ala dretga ils socialdemocrats eran la partida maioritara a vienna sin plaun naziunal percunter èn els vegnids stuschads pli e pli en l opposiziun per dar dumogn a l iperinflaziun dal è vegnì introducì il schilling che vegniva er numnà dollar da las alps a la crisa economica mundiala dal n è la politica percunter betg stada buna da respunder adequatamain il dumber da dischoccupads è creschì massivamain la situaziun instabila ha provocà la furmaziun da defensiuns burgaisas e quai tant a l ala dretga sco er a l ala sanestra il fanadur ha la polizia sajettà a vienna persunas che demonstravan cunter acts violents commess da l ala dretga en il parlament ha il chancelier federal defendì il proceder da la polizia l exempel per l ala dretga furmava il svilup talian sut benito mussolini l austromarxissem percunter vuleva furmar ina dictatura dal proletariat e starmentava tras quai ils conservativs suenter dispitas politicas ha il chancelier cristiansocial engelbert dollfuss declerà il mars la dissoluziun dal parlament naziunal ina petiziun segnada da varga milliun persunas e drizzada al president dal stadi miklas n è betg vegnida da revocar questa decisiun cumbain che miklas era conscient ch il proceder da dollfuss cuntrafetschia a la constituziun vertenta profitond da la lescha d autorisaziun ch era entrada en vigur il en connex cun l economia da guerra ha dollfuss cumenzà a relaschar u midar leschas en furma da decisiuns da la regenza ils da favrer èsi vegnì ad ina veritabla guerra civila tranter l extrema dretga e l opposiziun socialdemocrata la regenza ha abattì ils opponents cun forzas armadas ha sentenzià a la mort cumbattants da la sanestra relaschà il president da la citad da vienna e scumandà la partida socialdemocratica il prim da matg ha dollfuss relaschà ina constituziun autoritara ch ha transfurmà l austria en in stadi corporativ per circumscriver questa dictatura vegniva gia utilisà dals contemporans il term austrofaschissem paucas emnas pli tard han adherents da la nsdap ch era scumandada en l austria dapi il fatg in putsch dollfuss è vegnì blessà grevamain ed è mort suenter curt temp ses successur è daventà kurt schuschnigg la politica dal stadi corporativ sa stentava da preschentar l austria sco meglier stadi tudestg che la germania e propi sa preschenta l austria da quel temp sco dictatura bler pli moderada numerusas persunas che vegnivan persequitadas en germania tras ils naziunalsocialists en spezial acturs e scripturs èn emigrads il en l austria vers anora copiava il reschim elements dal faschissem talian e dal naziunalsocialissem tudestg paradas pompusas l organisaziun unitara vaterlndische front il princip dal manader carismatic il scumond da partidas concurrentas il putsch dal fanadur aveva gì lieu senza intervenziun directa da la germania betg il davos er perquai che mussolini vuleva mantegnair da quel temp l austria sco stadi independent ma suenter il è la pressiun da vart dal reich tudestg creschida onn per onn tar inscunters cun hitler è schuschnigg vegnì mess sut pressiun d integrar ministers naziunals vul dir adherents da lanschluss l adesiun a la germania en sia regenza ma il chancelier vuleva far frunt a questas tendenzas ed ha annunzià per il ina votaziun dal pievel davart l independenza da l austria per prevegnir a questa votaziun ha göring sfurzà il president dal stadi miklas da nominar ina nova regenza naziunalsocialistica sut arthur seyss inquart ils da mars è la nova regenza entrada en uffizi a medem temp èn truppas tudestgas marschadas en l austria da quel temp avevan ils naziunalsocialists gia surpiglià en differentas parts dal pajais la pussanza per exempel a graz ils da mars ha hitler incità da l euforia da ses aderents en l austria relaschà la lescha d adesiun dal stadi a la germania immediat ha cumenzà en tut il pajais il terrur cunter ils gidieus ed ils adversaris politics a partir da l avrigl è l austria vegnida transfurmada territorialmain cun l idea da far svanir il num österreich quel è vegnì transfurmà en ostmark ed a partir dal en alpen e donau reichsgau er al nivel dals pajais federativs hai dà diversas midadas tranter auter han ins stgaffì gross wien cun ina surfatscha trais giadas uschè gronda sco avant sper adolf hitler ch era naschì a braunau am inn austria auta èn er blers auters austriacs sa participads a la politica ed als crims dal naziunalsocialissem en l austria sezza han ins endrizzà ina spessa rait da champs da concentraziun cun mauthausen gusen sco center be a mauthausen èn vegnids per la vita radund praschuniers suenter la fin da la guerra il è l austria vegnida restituida sco stadi independent gia ils d avrigl ha la regenza provisorica sut karl renner pudì proclamar la segunda republica cun paucas excepziuns èn puspè entrads en vigur ils singuls artitgels da la constituziun dal tant entaifer la populaziun austriaca sco er en la politica èn ils onns da guerra vegnids tematisads sur decennis or da la perspectiva da l austria sco l emprima unfrenda da hitler pir plaun a plaun è sa derasada l enconuschientscha d er esser conculpaivels da la segunda guerra mundiala e dal holocaust fin il è l austria stada sutdividida en zonas d occupaziun la gronda da quella al nordost dal pajais furmava la zona sovietica ils da matg han las quatter pussanzas victuras e represchentants da la regenza austriaca segnà il contract statal da l austria suenter esser s obligada da betg pli vulair s alliar a la germania e suenter avair declerà la neutralitad è l austria puspè daventada ils da fanadur in stadi cumplainamain suveran ils d october èn las davosas truppas d occupaziun sa retratgas quest di vegn commemorà fin oz sco festa naziunala ils onns ha l austria purtà avant las naziuns unidas il conflict cun l italia pervi dal tirol dal sid fin il aveva quel fatg part da l austria suenter l emprima guerra mundiala aveva l italia annectà questa regiun cun maioritad tudestga il han ins cuntanschì in status d autonomia ch è sa cumprovà e ch è anc vegnì schlargià ils ultims decennis dapi la fin dal bloc da l ost a la quala er l austria ha contribuì sia part na sa chatta il pajais betg pli a l ur da l europa orientada al chapitalissem mabain entamez in continent en moviment il è l austria daventada commembra da l uniun europeica il avevan dus terzs da la populaziun approvà l adesiun il ha l euro remplazzà il schilling ed il ha l austria segnà il contract da schengen uschia ch i na vegnan betg pli fatgas controllas als cunfins tar l italia e la germania suenter ch era ils ulteriurs stadis cunfinants èn s alliads a questa cunvegna è l austria circumdada dapi il dal tuttafatg da pajais dal spazi da schengen tenor la constituziun dal ch è puspè vegnida messa en vigur il furma l austria ina republica parlamentara che sa cumpona da nov pajais federativs tudestg bundeslnder schef dal stadi è il president federal tudestg bundesprsident quel vegn elegì directamain dal pievel per ina durada d uffizi da sis onns sco stadi federativ èn las incumbensas statalas en l austria repartidas tant sin la republica sco er sin ils pajais federativs l austria enconuscha in sistem da duas chombras il cussegl naziunal tudestg nationalrat ed il cussegl federal tudestg bundesrat il cussegl naziunal cumpiglia deputads e furma la chombra politicamain dominanta ella vegn elegida da tut las burgaisas e burgais sur onns tenor il dretg d elecziun da proporz per evitar ina sparpagliaziun memia gronda ston las singulas partidas cuntanscher almain procent da las vuschs per pudair far part dal cussegl naziunal la perioda d uffizi dura tschintg onns il cussegl federal sa cumpona da deputads ch ils parlament dals singuls pajais federativs pon eleger tenor lur dumber d abitants tenor il princip federal dal stadi represchenta il cussegl federal ils interess dals singuls pajais federativs areguard dumondas d interess naziunal sa restrenscha ses dretg sin il veto suspensiv èn dentant tangads dretgs dals pajais federativs ha il cussegl federal il dretg d in veto absolut schef da la regenza furma il chancelier federal tudestg bundeskanzler suenter las elecziun vegn per regla incumbensà il primcandidat da la partida victura da furmar la regenza silsuenter vegnan il chancelier il vicechancelier ed ils ministers designads dal president federal la regenza è dependenta da la confidenza dal cussegl naziunal per quest motiv datti be excepziunalmain regenzas da minoritad sin il nivel dals pajais federativs sa numnan ils parlaments landtag er quels vegnan elegids da las burgaisas e dals burgais ch han accumplì onns tenor la procedura electorala da proporz la regenza dals singuls pajais federativs ha num landesregierung e sa cumpona dal president landeshauptmann e dals ulteriurs commembers da la regenza landesrte in atgnadad dal sistem politic en l austria furman las chombras d economia e d industria i sa tracta da gruppas d interess cun commembranza obligatorica questas chombras vegnan mintgamai involvidas en la procedura da consultaziun areguard novas leschas ellas valan sco partenaris socials en la tschertga da cumpromiss politics tras quai datti be darar moviments da chauma en l austria savens vegnan questas gruppas d interess dentant er crititgadas sco segunda regenza betg elegida dapi la fundaziun da la segunda republica domineschan duas partidas grondas la politica statala la partida cristian conservativa övp österreichische volkspartei e la partida socialdemocratica spö sozialdemokratische partei österreichs malgrà lur orientaziun politica divergenta han ins furmà pliras giadas ina gronda coaliziun numnadamain il ed il sco terza forza politica è sa fatga valair a partir dals onns la fpö freiheitliche partei österreichs quest svilup davent dal sistem iperstabil da duas partidas cun ina da las pli autas quotas da commembranza da tut il mund era gia sa mussà en ils onns cura ch ils verds eran s etablids a l ur sanester dal spectrum politic pli tard ha lura la fpö fatg il medem a l ur dretg dal al ha la fpö fatg part da la regenza sco partenari da coaliziun da la övp quai ch ha provocà sancziuns da vart da l uniun europeica er suenter la spartiziun da la fpö il en fpö e bzö han questas duas partidas populisticas da dretga pudì mantegnair lur forza politica il han ellas fatg communablamain tuttina bleras vuschs sco la spö las elecziuns dal han confermà cumbain cun sperditas da vuschs la spö e la övp sco ferma e segund ferma partida e sigilà lur coaliziun er l austria ha sentì en il decurs dals davos onns la crisa finanziala ed economica mundiala pervi dals vasts pachets d agid a favur dal sectur da finanzas èn ils debits dal stadi creschids il sin in nov livel maximal la finamira tenor ils contracts da maastricht ch ils daivets statals na dastgan betg surpassar dal product naziunal brut n ha l austria mai pli cuntanschì dapi il pia avant l adesiun a l uniun europeica il actualmain munta questa quota a radund per pudair obtegnair l independenza statala aveva l austria consentì il envers l uniun sovietica sia neutralitad durant la guerra fraida ha l austria pudì sa posiziunar sco stadi da colliaziun tranter las pussanzas dal vest ed il bloc da l ost vienna è daventà in lieu da conferenzas internaziunal damai ch ins na vuleva sa scuntrar ni en in pajais commember da la nato ni sin il territori dal patg da varsovia l onn è vienna daventà la terza sedia uffiziala da las naziuns unidas suenter new york e genevra dal al è plinavant stà en uffizi l anteriur minister da l exteriur kurt waldheim sco secretari general da las naziuns unidas gia pli baud eran ulteriuras organisaziuns internaziunalas sa domiciliadas a vienna sco per exempel l organisaziun internaziunala d energia atomara iaeo l organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l europa osce u l organisaziun dals pajais exportaders da petroli opec radund da la surfatscha da l austria vegnan tratgs a niz tras l agricultura e la selvicultura l agricultura è segnada da manaschis pitschens e mesauns ch han difficultads da star a per cun la concurrenza internaziunala perquai èn blers manaschis sa spezialisads sin products da qualitad da tut ils pajais da l uniun europeica ha l austria la pli auta procentuala da producents da bio in dals impurtants products d export entaifer l agricultura furma il vin er qua han ins chattà ils davos onns la storta en direcziun da products da qualitad la gronda part dal vin austriac che vegn exportà va en germania en svizra ed en ils stadis unids l industria en l austria è moderna e cumpetitiva ils manaschis industrials ch eran en il maun public han ins per il pli privatisà en il decurs dal temp la gronda part da la prestaziun economica deriva oz dentant sco en ils blers stadis industrials dal sectur da servetschs qua èn da menziunar en spezial il commerzi las bancas ed il turissem il turissem generescha radund dal product naziunal brut e sa reparta en parts egualas sin las stagiuns d enviern e da stad dus facturs marcheschan l infrastructura da traffic d ina vart la posiziun centrala entamez l europa da l autra vart la topografia alpina la furma lunghenta dal pajais fa da l austria anc supplementarmain in pajais da transit quai pretenda savens vias da traffic da grondas dimensiuns per part er en territoris ch èn ecologicamain sensibels l entira rait stradala cumpiglia tranter auter km autostradas e vias directas e km ulteriuras vias naziunalas la lunghezza da tut las vias d autos en il pajais munta a km la gronda part da las vias vegn mantegnida dal maun public en l austria valan en general las suandantas limitaziuns da sveltezza km h sin autostradas km h sin vias directas e km h entaifer ils abitadis per utilisar las autostradas dovran autos da persunas ina vignetta la gronda part dals trajects da la viafier giascha en ils mauns da la viafier statala öbb österreichischen bundesbahnen la pli impurtanta viafier la westbahn che maina da vienna a salzburg vegn actualmain rendida charrabla per trens ad auta sveltezza il medem vala er per la südbahn che maina da vienna en direcziun slovenia ed italia il terz element central è la viafier dal brenner che furma tant per la viafier sco per il traffic sin via ina da las colliaziuns las pli directas tranter la germania e l italia la via da navigaziun la pli impurtanta tant per il traffic da passagiers sco er per il traffic da martganzia furma il danubi gia dal temp da la monarchia habsburgaisa il era vegnida fundada l emprima donau dampfschiffahrts gesellschaft fin il era quella creschida a la pli gronda societad da navigaziun sin auas continentalas per gronda part serva la via da navigaziun dal danubi al turissem il chanal rain main danubi construì tranter il ed il collia la mar dal nord rotterdam cun la mar naira constana rumenia quest chanal ha augmentà fermamain il traffic da martganzia sin questa via d aua la pli directa tras l europa per gronda part vegnan transportads materials sco glera metal u charvun l austrian airlines group furmava oriundamain la societad aviatica naziunala ed è vegnida privatisada il ella offra las pli bleras colliaziuns a partir da vienna ulteriuras impurtantas plazzas d aviaziun sa chattan a graz linz klagenfurt salzburg ed innsbruck la gronda part da l energia electrica numnadamain radund furneschan implants idraulics ovras idroelectricas ad aua currenta sco er ovras d accumulaziun per curclar il basegn maximal èn en pli en funcziun divers implants da turbinas da gas ils davos onns è er s augmentada en l austria la cumpart da las novas energias il vegniva per exempel producida radund da l energia electrica tras implants eroelectrics quels sa chattan per gronda part en las planiras cun bler vent en l ost dal pajais en ils onns aveva l austria er fatg emprims pass en direcziun da l energia nucleara ina votaziun dal pievel memorabla ha dentant impedì il che l ovra atomara zwentendorf ch era gia erigida vegnia messa en funcziun il medem onn è entrada en vigur ina lescha da bloccada areguard l energia atomara che vala fin oz la scola vegn per gronda part manada dal stadi uschia ch il sistem da furmaziun è en tut ils pajais federativs il medem scolas privatas furman plitost l excepziun il sistem da scola en l austria enconuscha ina scola elementara che dura quatter onns silsuenter pia gia cun diesch onns han las scolaras ed ils scolars da sa decider ubain per l uschenumnada scola principala che dura onns ubain per il gimnasi che dura onns e che maina a la matura suenter la scola principala èn accessiblas las differentas furmaziuns professiunalas fin a la furmaziun professiunala superiura blers usits regiunals ch èn sa mantegnids en l austria stattan en connex cun las stagiuns u cun l onn ecclesiastic catolic exempels enconuschents furman en lur num original aperschnalzen glöckler kathreintanz kufenstechen mari lichtmess e fasching sper la musica ed il saut vegn tgirada en l austria ina ritga tradiziun da costums e surcusidas dirndl loden durant il avel e avel tschientaner ha vienna furmà il center d ina ritga cultura musicala fin oz existan numerusas operas teaters ed orchesters che tgiran questa tradiziun enconuschent en tut il mund è er il concert da bumaun dals filarmonists da vienna renumads cumponista da l epoca classica e romantica èn wolfgang amadeus mozart ludwig van beethoven joseph haydn franz schubert anton bruckner franz liszt e johann strauss en pli è s etablida a medem temp l operetta che vegn tgirada sco furma artistica elevada en il avel tschientaner han gustav mahler ed ils cumponists da la nova scola viennaisa arnold schönberg alban berg ed anton webern revoluziunà la musica classica tranter ils numerus dirigents da renum internaziunal èn da menziunar karl böhm herbert von karajan e nikolaus harnoncourt entaifer la musica moderna è sa sviluppà in agen gener numnà austropop represchentà tranter auter da georg danzer e reinhard fendrich bain il pli enconuschent export da la musica da rock e pop è stà falco ch ha gì en ils onns success internaziunals cun chanzuns sco rock me amadeus u jeanny en l entir intschess da lingua tudestga èn plinavant peter alexander ed udo jürgens da numnar tranter ils chansonniers ils pli populars il musicist da jazz joe zawinul piano orgla electrica oriund da vienna è arrivà ils onns en ils stadis unids ed ha fatg là carriera cun ils musicists ils pli enconuschents julian cannonball adderley miles davis e a si atgna band weather report è daventada ils onns ina da las pli impurtantas furmaziuns da jazz insumma er la musica populara tradiziunala sco er sias furmas pli novas giaudan en l austria ina gronda stima concerts e producziuns da televisiun sco il musikantenstadl attiran mintgamai in grond public l austria ha ina scena da teater ordvart ritga e viva che vegn er promovida vastamain tras il maun public la wiener staatsoper furma in dals teaters da musica ils pli enconuschents dal mund ed il burgtheater vala sco ina da las tribunas las pli impurtantas da l entir territori tudestg ma er il teater popular il cabaret l art da tribuna pitschna e la cultura alternativa flureschan la litteratura da teater austriaca dals davos decennis tanscha da la legendara publikumsbeschimpfung da peter handke sur der himbeerpflücker da fritz hochwlder che tracta il temp naziunalsocialistic fin al drama heldenplatz da thomas bernhard che tematisescha ils tratgs catolic reacziunars da l austria enconuschentas acturas ed acturs da teater e film oriunds da l austria èn romy schneider oskar werner curd jürgens maria schell o w fischer maximilian schell senta berger e klaus maria brandauer en pli è da menziunar arnold schwarzenegger ch ha fatg carriera en ils stadis unids tant sco actur sco er sco guvernatur da la california tranter ils impurtants auturs dal avel e avel tschientaner tutgan franz grillparzer ferdinand raimund johann nestroy bertha von suttner premi nobel da la pasch marie von ebner eschenbach hugo von hofmannsthal rainer maria rilke georg trakl franz kafka karl kraus ödön von horvath joseph roth stefan zweig robert musil gustav meyrink franz werfel ingeborg bachmann fritz hochwlder thomas bernhard ernst jandl wolfgang bauer johannes mario simmel peter handke ed elfriede jelinek premi nobel da litteratura in dals puncts culminants ha la pictura cuntanschì en l austria enturn il cura che vienna furmava il center dal jugendstil en il decurs da la segunda mesadad dal avel tschientaner è sa sviluppà il realissem fantastic sco furma tardiva dal surrealissem a questa direcziun è er d attribuir friedensreich hundertwasser cun ses maletgs plitost abstracts e decorativs in ulteriur fenomen d atgna tempra ha furmà l acziunissem dals onns situà tranter pictura e teater impurtants picturs u grafichers furman ferdinand georg waldmüller gustav klimt koloman moser oskar kokoschka egon schiele alfred kubin raoul hausmann arnulf rainer gottfried helnwein e franz west tranter ils impurtants sculpturs èn da menziunar niclas gerhaert van leyden franz xaver messerschmidt fritz wotruba alfred hrdlicka e bruno gironcoli en ils emprims decennis dal avel tschientaner ha enconuschì l austria ina fluriziun sin differents champs da la scienza da numnar èn ils fundaturs da la fisica dals quantums wolfgang pauli ed erwin schrödinger il matematicher kurt gödel il fundatur da la psicoanalisa sigmund freud ils filosofs dal circul viennais e ludwig wittgenstein il sociolog empiric paul felix lazarsfeld il bab da la psicologia d animals konrad lorenz il filosof karl popper u er il constructur d automobils ferdinand porsche la fisicra lise meitner ha sviluppà ensemen cun otto frisch l emprima explicaziun teoretica da la fissiun nucleara ina part considerabla dals artists e scienziads numnads è emigrada dal temp dal naziunalsocialissem la cuschina austriaca enconuscha d ina vart ina gronda varietad da tratgas regiunalas tradiziunalas da l autra vart è la cuschina adina puspè vegnida influenzada tras las colliaziuns culturalas e politicas d auters pajais sco l ungaria la boemia l italia e la frantscha tipicas spezialitads èn wiener schnitzel backhendl brathendl gulasch e tratgas da peschs sco carpa e litgiva enconuschentas spaisas dultschas èn la turta da sacher il strudel cun maila ed il kaiserschmarrn tenor il model dals kaffeehuser da vienna endrizzads a partir dal èn sa derasads cafés en tut l austria quels tgiran la cultura da café e la cumbineschan oz per regla cun la purschida dal restaurant burgais grazia a sia situaziun geografica tutga l austria tar l elita mundiala en numerusas disciplinas da sport d enviern en spezial il ski alpin giauda en l austria ina gronda stima quai che sa mussa adina puspè er en il grond dumber d aspectaturs che persequiteschan las transmissiuns televisivas da las cursas in auter tratg caracteristic dal sport en l austria è la spessezza da las uniuns da sport en tschertas vischnancas e citads è dapli che la mesadad da la populaziun activa en ina u l autra uniun quai vala tant per sports enconuschents sco il ballape sco er per sports pli exotics sco american football u fistball fin uss han gì lieu duas giadas gieus olimpics en l austria numnadamain il ed il ils gieus olimpics d enviern ad innsbruck il ha l austria realisà communablamain cun la svizra il campiunadi europeic da ballape il final ha gì lieu a vienna il grischun sutsilvan grischn tudestg graubünden talian grigioni franzos grisons latin grisonia è in chantun da la confederaziun svizra el è situà il pli a l ost dal pajais e cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut ils chantuns topograficamain è il grischun ordvart sparpaglià el dumbra radund vals lais e pizs plinavant è il grischun l unic chantun da la svizra ch è uffizialmain triling cun las trais linguas tudestg rumantsch e talian il chantun grischun porta il num da l anteriura lia grischa entaifer la republica da las trais lias furmava quella la lia cun la pli gronda paisa politica sco num per l entir territori cumpara il term grischun a partir dal avel tschientaner da quel temp però parallel sper diversas autras denominaziuns en il avel tschientaner han ils umanists er transferì il num antic rezia sin il territori dal grischun quest term fa allusiun als rets il pievel preistoric sesent en la part orientala dal chantun odiern ed al num raetia da l anteriura provinza romana il è il grischun vegnì integrà sco chantun rezia en la republica helvetica ed er oz datti anc divers nums che regordan a questa denominaziun la viafier retica il museum retic e a cun l acta da mediaziun dal è grischun daventà il num uffizial la vopna dal chantun grischun sa cumpona da las vopnas da las anteriuras trais lias lia grischa sisum a sanestra lia da las diesch dretgiras sisum a dretga e lia da la chadé capricorn il chantun grischun cuvra l entir sidost da la svizra ed è caracterisà topograficamain da muntognas e vals la surfatscha dal chantun munta a kmsup uschia ch il grischun è il pli grond chantun svizzer pervia da las cundiziuns geograficas topograficas è el dentant be pauc populà ordinà tenor abitants sa chatta il grischun sin la avla plazza guauds cuvran da sia surfatscha il chantun è alpin e cumpiglia las muntognas da las vals dal rain e da l en en il grischun sa chattan pizs che surpassan meters sur mar ed in che surpassa meters il piz bernina m s m cun il piz lateral la spedla m s m il punct il pli bass furma il cunfin cun il chantun tessin m s m il grischun cunfinescha cun quatter auters chantuns svizzers en il sidvest cun il chantun tessin en il vest cun il chantun uri en il nord cun il chantun glaruna e cun il chantun son gagl il grischun ha cunfins naziunals cun trais pajais cun il liechtenstein e cun l austria pajais federativs vorarlberg e tirol en il nord cun l italia en l ost tirol dal sid ed en il sid lumbardia sper il grischun cunfinescha da tut ils chantuns svizzers be anc il chantun son gagl cun trais differents pajais vischins las auas dal grischun sbuccan en trais differentas mars il rain cun ses flums da funtauna il rain anteriur ed il rain posteriur curra vers la mar dal nord or da l engiadina en l ost dal chantun sburfla l en che terminescha ses viadi en la mar naira las vals italofonas dal grischun dal sid la val mesauc cun la val calanca la val bregaglia e la val puschlav mainan lur aua vers il po e cun quel en l adria la part la pli orientala dal chantun la val müstair maina si aua en l etsch che va medemamain a finir en l adria ils trais intschess idrografics da la mar dal nord da la mar mediterrana e da la mar naira sa scuntran betg lunsch davent da la funtauna da l en datiers dal pass lunghin sur malögia da là davent curra en direcziun nord la gelgia che maina si aua via il rain en la mar dal nord vers sid la maira che maina si aua sur il po en la mar mediterrana e vers ost l en che sbucca en il danubi che finescha en la mar naira per la fin da l onn dumbrava il chantun grischun abitantas ed abitants permanents da tut las abitantas e da tut ils abitants permanents en il grischun han ina naziunalitad estra sco unic chantun da la svizra ha il grischun trais linguas uffizialas il tudestg il rumantsch ed il talian medemamain è el l unic chantun en il qual il rumantsch è ina lingua uffiziala pervi da quai e pervi da la diversitad culturala ma era pervia da sia furma e ses caracter vegn il chantun era descrit sco pitschna svizra entaifer la svizra las vischnancas e las regiuns pon decider autonomamain davart lur lingua uffiziala e la lingua da scola il chantun relascha dentant directivas spezialmain per sustegnair las linguas minoritaras il rumantsch ed il talian abitantas ed abitants tenor lingua principala dumbraziun dal pievel da l onn ils dialects germans dal grischun appartegnan a duas gruppas dialectalas dal tudestg svizzer il rumantsch che vegn discurrì en differents territoris dal chantun oravant tut en la surselva en parts dal grischun central en l engiadina ed en la val müstair sa cumpona da tschintg idioms scrits numnadamain dal sursilvan sutsilvan surmiran puter e vallader en pli exista il rumantsch grischun sco lingua da scrittira communabla stgaffida a l entschatta dals onns ils dialects lumbards da la val mesauc da la val calanca da la bregaglia da beiva e da la val puschlav èn varietads dal lumbard alpin en connex cun la realisaziun d ina lescha davart la mancanza dal dretg da burgais ha la confederaziun repartì al chantun grischun enturn l onn in grond dumber da jenics dapi lura ha il grischun era ina populaziun betg registrada statisticamain ma stimada sin var persunas en tut la confederaziun da lingua materna jenica en consequenza da l autonomia communala ha mintga vischnanca pudì decider en il avel tschientaner autonomamain davart sia confessiun flsch è stà l emprima vischnanca refurmada dal chantun suenter èn suandads st antönien e blers auters vitgs il grischun tutga pia tar ils chantuns paritetics per gronda part catolicas èn la val dal rain anteriur cun la val lumnezia senza vuorz la foppa e la val stussavgia plinavant il surses senza beiva e la part centrala da la val alvra sco er la val mesauc e la val puschlav per gronda part refurmadas èn il partenz il scanvetg ed il landwassertal plinavant il valragn la val schons ed avras sco era l engiadina senza tarasp e samignun la bregaglia e la val müstair senza müstair confessiunalmain maschadadas èn las regiuns tschintg vitgs il plaun e la tumleastga l istorgia dal grischun sa lascha divider en las suandantas epocas il temp preistoric e roman la currezia medievala la republica da las trais lias il chantun rezia ed il chantun grischun a partir dal la constituziun chantunala actuala datescha da l onn l autoritad legislativa è il cussegl grond che dumbra commembers las deputadas ed ils deputads vegnan elegids tenor procedura da maiorz mintgamai per quatter onns il pievel è ultra da quai participà directamain a la legislaziun persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender ina midada da la constituziun persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon proponer ina lescha u ina midada da lescha iniziativa dal pievel persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pon pretender ch ina lescha statuida dal cussegl grond u ina midada da tala stoppia vegnir suttamessa a la votaziun dal pievel midadas da la constituziun pretendan ina votaziun dal pievel la regenza pli baud cussegl pitschen dumbra tschintg commembras e commembers e vegn elegida dal pievel tenor procedura da maiorz ina perioda d uffizi dura quatter onns il presidi mida mintg onn en roda ils cussegliers guvernativs actuals perioda d uffizi e lur departaments èn president da la regenza per l onn è mario cavigelli vicepresident marcus caduff manader da la chanzlia chantunala è dapi il chancelier daniel spadin las pli autas dretgiras dal chantun èn la dretgira chantunala responsabla surtut per fatgs civils e penals e la dretgira administrativa surtut responsabla per cas da dretg public instanzas subalternas èn las dretgiras regiunalas en il parlament federal deleghescha il grischun sco mintga chantun dus represchentants per il cussegl dals chantuns en il cussegl naziunal po il grischun trametter tenor sia cumpart a la populaziun svizra tschintg deputadas e deputads il è entrada en vigur la refurma dal territori che las votantas ed ils votants dal grischun han approvà ils da november tenor quella è il chantun dividì da nov en regiuns che figureschan sco purtadras da las incumbensas statalas ellas stattan a disposiziun tant per incumbensas communalas sco er chantunalas e remplazzan ils circuls las corporaziuns regiunalas ed ils districts da pli baud grazia al svilup istoric giaudan las vischnancas en il chantun grischun in autonomia communala sco en nagin auter chantun l agricultura da muntogna ch è indispensabla per la colonisaziun duraivla da tschertas valladas surviva grazia a la vendita da products da nischa e subvenziuns generusas tras la confederaziun ed il chantun la branscha la pli impurtanta è oz dentant il turissem il turissem è in factur economic enorm impurtant tant da stad sco d enviern principalmain en las regiuns engiadina tavau claustra arosa lai e flem ma era en quasi tut il rest dal chantun in turissem particular è quel da cura e bogns a val s pieder scuol andeer e san murezzan il traffic ha segnà dapi l antica la colonisaziun dal territori dal chantun odiern il traffic da commerzi furmava in impurtant factur economic gia dal temp dals romans passavan chars sur il pass dal güglia il ha l uvestg da cuira incumbensà l aristocrat bregagliot jakob von castelmur da schlargiar il pass dal set ad ina via charrabla a l entschatta dal avel tschientaner existivan en il chantun grischun vias d ina lunghezza da radund kilometers ma il traffic individual motorisà è vegnì cumbattì vehementamain tranter il ed il ha il suveran relaschà repetidamain scumonds correspundents l admissiun dals autos a partir dal ha pretendì in schlargiament da la rait da vias per il qual i mancavan però al chantun ils meds finanzials a partir dal ha la confederaziun mess a disposiziun meds finanzials ch han pussibilità d avrir ils impurtants pass alpins al traffic motorisà il pass grischun il pli impurtant tranter nord e sid è ozendi il san bernardin che collia la valragn ed il mesauc la rait da vias chantunala odierna cumpiglia kilometers vias naziunalas kilometers vias principalas e kilometers vias da colliaziun las valladas las pli impurtantas ed ils gronds lieus da turissem dal chantun èn ultra da quai accessibels tras ina viafier a binari stretg la viafier retica l architectura grischuna ed ils edifizis istorics èn ordvart relevants per il turissem il grischun ha ina gronda spessezza da chastels e posseda cun la claustra da müstair e la viafier retica en la cuntrada alvra bernina bains culturals da muntada mundiala unesco dapi il è la punt dal salginatobel sin via d aschera a schuders l unic monument mundial da la svizra tenor la premiaziun da la asce american society of civil engineers il chantun grischun ha sviluppà in atgna cuschina che sa differenziescha d autras cuschinas regiunalas svizras products regiunals tipics èn la pulpa setgentada a l aria ed autras spezialitads da charn setgentada sco l andutgel tratgas tipicas èn capuns plain in pigna bizochels canedels maluns la turta da nuschs sco er in scuflà da charnpiertg il chantun appenzell dadens mintgatant era scrit appenzell dadens tudestg appenzell innerrhoden franzos appenzell rhodes intérieures lingua taliana appenzello interno è in chantun da lingua tudestga en il nordost da la svizra appenzell dadens è il chantun svizzer cun ils pli paucs abitants var abitants ed cun la segund pitschna surfatscha avant basilea citad il chantuna appenzell dadens cunfinescha cun il chantun appenzell dador ed è dal rest circumdà dal chantun son gagl il pli ault culm è il sntis m s m en l alpstein sin il qual ils trais chantuns appenzell dadens appenzell dador ed son gagl sa tutgan la republica ed il chantun tessin talian ticino è in chantun da la svizra sco genevra neuchtel e giura quest chantun dir republica a ella sezza ina part da la confederaziun svizra il chantun tessin sa chatta en il sid da la svizra il chantunt è quasi dal tuttafatg circunda per l italia che giascha en il ost il vest ed il sid en il nord giaschan il chantuns dal vallais ed il uri ed en il nordost dal chantun giascha il grischun sia surfatscha è da km dal qual trais quarts èn considerà productiv guauds cuvreschan in terz dal territori però era ils lais maggiore e lugano cumponan ina part considerabel dal chantun il monte ceneri parte il chantun tessin en duas parts il sopraceneri al nord ed il sottoceneri al sid l autoritad legislativa è il cussegl grond gran consiglio che dumbra commembers e vegn elegì dal pievel tenor procedura da maiorz per quatter onns tenor la constituziun veglia l emprim per dus lura per trais onns la presidenta dal cussegl grond è monica duca widmer pcd la regenza dumbra tschintg commembers e vegn elegida dal pievel era tenor procedura da maiorz e medemamain per quatter onns il presidi mida annualmain en roda ils cussegliers guvernativs e las cusseglieras guvernativas en uffizi e lur departaments correspundents èn la presidenta da la regenza per l onn è manuele bertoli vicepresident norman gobbi manader da la chanzlia chantunala è giampiero gianella las suandantas vischnancas dal chantun han dapli che abitants stan december per ulteriuras vischnancas vesair vischnancas dal chantun tessin il chantun tessin è politicamain partì en otg districts ils districts èn puspè partids en circuls vesair era districts dal chantun tessin dapi il d avrigl ha il tessin vischnancas ed districts vesair istorgia dal chantun tessin l italia uffizialmain republica taliana talian repubblica italiana è in stadi situà en l europa dal sid la pli gronda part dal pajais sa chatta sin la peninsla apennina ch è circumdada da la mar mediterrana la chapitala da l italia è roma en l antica furmava il territori da l italia odierna il center da l imperi roman durant il avel e avel tschientaner è la toscana stada la regiun da partenza da la renaschientscha il stadi talian modern exista dapi il risorgimento segunda mesadad dal avel tschientaner la pli gronda part da l italia sa chatta sin ina peninsla ch ha la furma d in stival l extensiun maximala nord sid munta a var km ils stadis cunfinants èn la frantscha lunghezza dal cunfin cuminaivel km la svizra km l austria km la slovenia km sco er las enclavas san marino km e citad dal vatican km campione d italia furma in exclava da l italia sin territori svizzer la chadaina da las apenninas s extenda tras il pajais per lung da l axa longitudinala e culminescha en il gran sasso m en il nord appartegna ina part da las alps a l italia il piz il pli aut è il mont blanc monte bianco cun m autezza situà al cunfin cun la frantscha il pli aut massiv muntagnard che sa chatta cumplettamain sin territori talian è il gran paradiso cun m autezza che giascha en las alps graias per lung da la costa occidentala taliana chatt ins dal nord al sid tranter auter la riviera taliana en la liguria ed il golf da napoli en la campania la costa orientala da triest fin al gargano en il nord da la puglia tenor autras definiziuns fin al canal d otranto numn ins costa adriatica la lunghezza totala da la costa taliana munta a km la planira dal po tal pianura padana en il nord cumpiglia ina surfatscha da km ella furma la pli gronda planira da l italia ed è a medem temp il center economic dal pajais idrograficamain tutga l italia quasi exclusivamain tar la mar mediterrana mo la val dal lai da livign e la part sisum da la val d uina mainan lur auas sur l en ed il danubi en la mar naira là dreneschan medemamain la drava che nascha en il pustertal tirol dal sid e la gailitz che percurra la cuntrada enturn tarvis il lago di lei maina l aua sur il rain en la mar dal nord ils flums ils pli lungs èn il po km l adisch km ed il tiber km suandads da l adda e da l oglio als lais ils pli gronds appartegnan il lai da garda il lago maggiore ed il lai da com che giaschan en il nord da l italia sco er il lago di bolsena ed il lago trasimeno situads entamez il pajais a l italia appartegnan las inslas mediterranas sicilia e sardegna sco er ils archipels da las isole eolie ed isole egadi situads en il nord respectivamain en il vest da la sicilia enturn la sardegna giaschan numerusas inslas pitschnas tranter auter sant antioco asinara san pietro e la gruppa d inslas da la maddalena las inslas da ponza s extendan avant la costa da latium en la mar tirrena sa chattan plinavant l archipel campan cun l insla capri e l archipel toscan cun elba en l adria giaschan las inslas tremiti las isole pelagie che cumprendan era lampedusa e l insla pantelleria appartegnan geologicamain gia a l africa il vulcan il pli enconuschent situà sin la terra ferma è il vesuv en vischinanza da napoli daspera datti sin inslas talianas dus auters vulcans enconuschents numnadamain l etna en la part orientala da la sicilia ed il stromboli sin l insla da medem num situada en il nord da la sicilia pervi da las cundiziuns geologicas datti en l italia adina puspè terratrembels il terratrembel il pli grev dal avel tschientaner cun ina fermezza da sin la scala da richter ha gì lieu l onn a messina e reggio calabria ed ha chaschunà var morts il ha la terra tremblà sper avezzano en las abruzzas nua ch igl ha dà unfrendas l irpinia ina regiun en l italia meridiunala è stada pertutgada l onn da plirs terratrembels ch han irradià da portici sper napoli fin a potenza en la basilicata persunas han pers la vita er l italia dal nord è adina puspè pertutgada da terratrembels il terratrembel catastrofal ch ha gì lieu l onn en il friul ha chaschunà victimas ultra da quai datti savens squass pli pitschens tar ils quals ins registrescha per ordinari be donns materials ma per part era victimas p ex plirs tschients morts il e en l italia centrala l italia giascha en la zona temprada be darar creschan las temperaturas sin passa grads la stad respectivamain sut minus grads l enviern il clima variescha dentant fermamain da regiun tar regiun il nord da l italia è enserrà da las alps e da las apenninas toscan emilianas in influenza da la mar mediterrana sin il clima n è perquai strusch perceptibla en questa part dal pajais ils envierns èn fraids ed en las citads da la planira dal po datti mintgatant naiv las stads percunter èn chaudas fin fitg chaudas e l umiditad da l aria è auta en las alps ed en las apenninas regia en general in clima alpin chaud la stad è dentant temprada l italia centrala ha in clima relativamain temprà las variaziuns da las temperaturas n èn qua betg uschè grondas sco en il nord il sid dal pajais e las inslas talianas han en general in clima mediterran chaud la quantitad da precipitaziuns è qua pitschna quai che po chaschunar periodas da setgira ils envierns n èn betg fitg fraids e durant la primavaira e l atun èn las temperaturas cumparegliablas cun quellas da la stad actualmain datti en l italia parcs naziunals cun ina surfatscha totala da ha km quai èn var dal territori dal pajais il parc naziunal dal gran paradiso è vegnì fundà sco emprim l onn il parc natiral il pli grond è il parc naziunal dal pollino che s extenda sur passa ha en las regiuns calabria e basilicata en l italia meridiunala ultra da quai han ins endrizzà parcs regiunals cun ina surfatscha totala da ha km uschia stattan ulteriurs dal territori naziunal sut protecziun speziala l italia ha ina populaziun da radund abitants prim da schaner ed è cun quai sin la avla plazza da la rangaziun mundiala aifer l uniun europeica occupava il pajais da quel temp la quarta plazza suenter la germania la frantscha ed il reginavel unì var dals abitants da l italia oravant tut en il nord vivan en citads surtut tranter il ed il hai dà ina ferma depopulaziun da las regiuns ruralas sutsviluppadas en direcziun da las citads fugia da la champagna dapi ils onns datti in svilup cuntrari a favur d avantlieus e citads pitschnas suburbanisaziun las citads talianas cun il pli grond dumber d abitants èn situaziun dal roma milaun napoli torino palermo e genua resguardond l entira aglomeraziun furma milaun la pli gronda regiun metropolitana suandada da roma e napoli il talian furma la lingua uffiziala naziunala daspera datti era linguas uffizialas regiunalas tudestg e ladin en il trentino tirol dal sid franzos en la val d aosta e sloven en il friul venezia giulia ultra da quai preveda la lescha dal la protecziun da las suandantas linguas minoritaras cun intginas excepziuns n è questa lescha dentant betg vegnida realisada fin ussa uschia mancan per gronda part uffizis plurilings la scolaziun en lingua materna e la promoziun da programs da radio e televisiun en la lingua minoritara be areguard la toponomastica hai dà in tschert svilup per exempel mussan numerus signals da traffic en sardegna er il num en sard il bersntolerisch mòcheno ed il cimbric furman dialects bavarais ch èn derasads en intginas inslas linguisticas en il nordost da l italia en il trentino stattan els sut protecziun sco linguas minoritaras en singulas vals alpinas en il nordvest dal pajais discurran ins plinavant il dialect autischem aleman dals gualsers ch è reconuschì e vegn promovì en la regiun autonoma val d aosta ultra da quai discurran ins en l italia bleras variantas neolatinas dialetti che n èn betg renconuschidas da las autoritads las tavlas da lieu oravant tut da vischnancas che vegnan administradas da la lega nord mussan per part er ils nums en la varianta regiunala l italia ha ina da las pli autas aspectativas da vita dal mund l onn importava ella onns dunnas onns umens onns ed era cun quai dus onns sur la media da l oecd da per part vegn l auta aspectativa da vita attribuida a la cuschina mediterrana cun si auta cumpart da tratgas da pesch ieli d ulivas e legums tuttina sa lascha er observar en l italia in augment da la quota da persunas cun surpaisa questa valur è s augmentada da l onn a l onn il sistem da sanadad en l italia è structurà al stgalim regiunal las agenturas da sanadad localas agenzie sanitarie locali suttastattan mintgamai a las regenzas da las regiuns quai ha per consequenza che la qualitad dals servetschs sa differenziescha fermamain da regiun tar regiun igl è da constatar ina differenza nord sid che chaschuna in turissem da sanadad pregnant oravant tut vers las regiuns veneto lumbardia ed emilia romagna l italia è marcada dal catolicissem la baselgia catolica ha tradiziunalmain ina grond influenza quai sa reflectescha er en il grond dumber da sacerdots e cardinals en tut sa decleran milliuns talians sco catolics la segund gronda cuminanza religiusa cristiana furman ils ortodoxs cun aderents lur cumpart è s augmentada particularmain tras l immigraziun da rumens ils protestants tranter auter valdais e baptists cumpiglian radund crettaivels var persunas che vivan en l italia appartegnan ad autras confessiuns cristianas tranter las ulteriuras religiuns furman ils muslims la pli gronda cuminanza ultra da quai vivan en l italia budists e hindus la cuminanza ebraica dumbra var commembers quatter milliuns persunas en l italia èn senza confessiun tranter il ed il è l italia stada pertutgada d ina gronda unda d emigraziun i vegn stimà che milliuns persunas hajan bandunà il pajais per chattar lur fortuna sco lavurers en ils stadis unids u sco purs en l argentinia e brasilia quest dumber è tant pli impressiunant sch ins considerescha che l italia dumbrava a la sava dal tschientaner milliuns abitants la dictatura faschistica ha empruvà d impedir l emigraziun ma n ha betg pudì evitar ch ulteriurs milliuns talians han bandunà il pajais tranter las guerras mundialas eran surtut l argentinia e la frantscha destinaziuns populars perquai ch ils stadis unids e la brasilia avevan introducì reglas d immigraziun pli strictas suenter la segunda guerra mundiala è l emigraziun sa drizzada pli e pli vers stadis europeics blers ch èn ids per in tschert temp sco lavurers esters en belgia germania frantscha u en svizra èn la finala sa stabilids per adina en la nova patria en il register da persunas consular èn anc adina registrads talians che vivan a l exteriur ils pajais cun il pli grond dumber da burgais talians èn situaziun dal l argentinia la germania la svizra la frantscha e la brasilia ils talians a l exteriur dastgan vuschar en las elecziuns dal parlament ed èn represchentads cun deputads e senaturs plinavant pon els sa participar a votaziuns dal pievel naziunalas il dumber da persunas estras che vivan en l italia è s augmentà constantamain dapi ils onns tenor l institut naziunal da statistica istat vivevan il prim da schaner burgais esters en l italia quai èn da la populaziun totala ils pajais d origin cun il pli grond dumber d immigrants èn situaziun dal la rumenia l albania il maroc la china e l ucraina plinavant vivan en l italia var roma sco burgais talians la plipart dals immigrants viva en il nord ed en il center da l italia nua ch els importan respectivamain da la populaziun en il sid da l italia munta la quota dals esters a l immigraziun clandestina n è betg resguardada en questas indicaziuns statisticas l oecd quinta cun fin la caritas schizunt cun milliun persunas estras che vivan illegalmain en l italia gia en temps preromans furmava l italia oravant tut l italia centrala etruria e meridiunala magna graecia in impurtant center cultural da l europa silsuenter è ella stada durant tschientaners il center da l imperi roman durant il temp da caesar è l italia che tanscheva avant fin al rubicon sper rimini vegnida engrondida cun integrar la provinza gallia cisalpina la sicilia e la sardegna sco era la corsica èn pir vegnidas incorporadas en il decurs da la refurma territoriala da l imperatur dioclezian en la terra materna taliana suenter l invasiun dal gots e langobards resp è il pajais sa dividì en ina retscha da dominis separads en il avel e avel tschientaner oravant tut sut pippin e carl il grond han ils francs dominà il territori ma sut ils successurs da carl è sa furmà in agen reginavel d italia dapi otto il grond appartegneva la pli gronda part da l italia al sontg imperi roman entant ch il sid è restà ditg sut influenza bizantina suenter il han l emprim ils arabs conquistà la sicilia e parts da l italia dal sid en il avel tschientaner è questa regiun lura vegnida sut domini dals normans entras la prosperitad dal commerzi e dal traffic han numerusas citads en l italia gudagnà a partir dal avel tschientaner adina dapli autonomia ils normans e numerusas citads en l italia dal nord han sustegnì il papa en la dispita d investitura suenter il declin da la dinastia normana èn malreussidas las tentativas dals staufers da renovar la pussanza imperiala quai malgrà che heinrich vi ha surpiglià tras maridaglia il reginavel norman dapi il dominava la dinastia franzosa dals anjou il sid da l italia il nord è sa dividì en ina retscha da citads stadi ch appartegnevan formalmain al sontg imperi roman ma ch eran en vardad bunamain autonomas en il decurs da la renaschientscha avel e avel tschientaner èn sa stabilidas tschintg pussanzas che faschevan valair lur dominanza economica e culturala il reginavel da l italia meridiunala il stadi da la baselgia firenza milaun e venezia quests dominis partevan la pussanza politica e las resursas da la peninsla en coaliziuns alternantas il declin da l italia ha cumenzà suenter la scuverta da l america cun il spustament dal commerzi en las colonias da surmar vitiers è vegnida la controlla osmanica sur la mar mediterrana politicamain è l italia daventada il termagl da pussanzas estras en il avel tschientaner cumbattevan la frantscha e la spagna per la posiziun predominanta sin la peninsla la battaglia da pavia ha decidì la supremazia da la spagnia ch ha pudì sa segirar la controlla directa sur l italia meridiunala e la lumbardia il han las truppas revoluziunarias franzosas surpiglia la pussanza il è napoleun sa curunà a milaun sco retg da l italia suenter il collaps da ses domini è l italia vegnida en la zona d influenza da l imperi austriac dal avel fin viaden il avel tschientaner è la pli gronda part da l italia pia stada sut domini ester il moviment naziunal ch è suandà en la segunda mesadad dal avel tschientaner è entrà en l istorgia sco risorgimento sustegnidas da la dinastia da savoia sco regents da sardegna piemunt han gruppas da voluntaris sut giuseppe garibaldi cuntanschì en rom da trais guerras d independenza l unificaziun da l italia ils da mars è vittorio emanuele ii vegnì proclamà a turin sco retg da l italia il è la citad da firenza daventada la chapitala en la terza guerra d independenza il èn er il veneto austriac ed il friul vegnids annectads al reginavel da l italia la citad da roma è vegnida conquistada l onn e tschernida in onn pli tard sco chapitala dal pajais ultra da quai empruvava l italia sumegliant ad autras pussanzas europeicas da fitgar pe sco pussanza coloniala numnadamain al corn da l africa eritrea pli tard etiopia ed en la libia suenter avair terminà l emprima guerra mundiala sco pajais victur da vart da l entente ha l italia annectà la venezia giulia il trentino ed il tirol dal sid da lingua tudestga l october han benito mussolini ed ils faschists surpiglià la pussanza en il marsch sin roma pass per pass ha mussolini transfurmà il reginavel en in stadi totalitar ed è sa mess a la testa da quel sco duce manader anc avant l entschatta da la segunda guerra mundiala ha l italia assaglì ed occupà l abessinia l occupaziun encunter il dretg internaziunal fascheva part da la finamira da mussolini da far reviver l imperi roman cun diversas cunvegnas è mussolini sa lià al reich tudestg ed è entrà en la segunda guerra mundiala sin la vart da las pussanzas da l axa l invasiun dals alliads e la cupitga da la regenza l atun han fatg fin cun il faschissem talian en l italia meridiunala en il nord dal pajais han ils cumbats dentant cuntinuà enfin il matg suenter la fin da la guerra è la plipart da la venezia giulia vegnida attribuida a la jugoslavia ed il dodekanes talian a la grezia ultra da quai ha l italia pers tut sias colonias l istorgia taliana dal suenterguerra è segnada da numerusas midadas da la regenza enfin ils onns ha la democrazia cristiana giugà ina rolla dominanta silsuenter è l elita politica vegnida scuada davent dal scandal da corrupziun tangentopoli e da las mesiras da scleriment correspundentas mani pulite dapi lura è la politica dal pajais stada marcada da las allianzas politicas enturn silvio berlusconi e da coaliziuns alternantas dal center sanester ina sfida permanenta per il stadi talian furma plinavant il cumbat cunter la mafia en il sid dal pajais dapi il furma l italia ina republica parlamentara schef da stadi è il president il parlament consista da duas chombras chombra dals deputads e senat quellas vegnan elegidas mintga tschintg onns ed han ils medems dretgs ultra da quai è l italia commembra da pliras organisaziuns internaziunals l onn è l italia entrada en la nato dapi il fa ella part da las naziuns unidas plinavant è il pajais stà in dals commembers fundaturs da l uniun europeica dad oz il è la lira vegnida remplazzada tras l euro politicamain è l italia dividida en regiuns regioni cun atgna regenza questas regiuns èn sutdivididas en totalmain provinzas provincie e lezzas en bundant vischnancas comuni las regiuns disponan mintgamai d ina constituziun regiunala che sa numna statut tschintg regiuns han in statut spezial statuto speciale che conceda ad ellas ina grond autonomia la val d aosta la regiun trentino tirol dal sid la regiun friul venezia giulia la sardegna e la sicilia cun excepziun da las provinzas autonomas tirol dal sid e trentino n èn las provinzas per regla betg munidas cun cumpetenza legislativa mabain exequeschan incumbensas administrativas l italia è in stadi industrial dal qual l economia publica è vegnida dirigida sur lung temp dal stadi il concern statal iri cumpigliava fin a societads affiliadas e dumbrava fin a emploiads en il decurs dals onns èn las interpresas statalas vegnidas privatisadas successivamain er per pajar ils daivets dal maun public ed ils martgads èn vegnids averts e deregulads cun in product naziunal brut da milliardas euro furmava l italia il la novavel gronda economia publica dal mund il product naziunal brut per persuna muntava il medem onn a ca euros avla plazza da tut ils pajais da remartgar è che l economia zuppada ha tradiziunalmain ina preschientscha fitg ferma en l italia da vart dal stadi vegn la cumpart da quella stimada a radund auters observaturs quintan cun ina cumpart da fin a facticamain vegn l economia zuppada però resguardada da vart dal stadi cun eruir il product naziunal brut il pli impurtant partenari da commerzi da l italia è la germania export e import suandà da la frantscha resp tar l export èn ultra da quai la spagna ils stadis unids ed il reginavel unì d impurtanza tar l import la china ils pajais bass la libia e la russia il debit statal muntava il a milliardas euros u dal product naziunal brut fin il è quel schizunt creschì sin ina gronda part dals daivets deriva dals onns e da l entschatta dals onns en procents dal product naziunal brut vegnan impundids per il sectur da sanadad per la furmaziun e per il militar situaziun dal suenter la germania e la frantscha ha l italia pajà il las pli autas contribuziuns en la cassa da l uniun europeica milliardas euros quai che correspunda a radund da l entir budget da l ue resguardond er ils pajaments ch ils stadis han retschet da l ue sa chattava l italia suenter la germania schizunt sin la segunda plazza l italia dispona dals pli divers giaschaments da materias primas impurtantas ritgezzas natiralas dal pajais furman fluorit charvun argient viv silvin e zinc en las alps apuanas enturn carrara e massa vegn gudagnà il marmel da carrara ch è enconuschent en tut il mund gronds champs da gas natiral sa chattan en la planira dal po ed en l adria champs da petroli en la basilicata ed a sicilia electricitad producescha l italia surtut cun ovras termicas quellas vegnan spisgentadas cun gas natiral il rest deriva da petroli e d auters combustibels la fotovoltaica e l energia eroelectrica creschan da preschent fitg ferm ed han furnì il resp twh surtut en l italia centrala vegn er tratg a niz la geotermia che furnescha twh fitg impurtanta è en pli la forza idraulica cun twh correspunda quella a radund da l entira energia idraulica che vegn producida en ils stadis commembers da l ue pli baud disponiva l italia da quatter ovras atomaras suenter la catastrofa da tschernobyl dal ha l italia abandunà successivamain l energia nucleara il è vegnida messa ord funcziun la davosa ovra atomara dal pajais il han ins manà tras ina votaziun dal pievel areguard la dumonda da returnar a l energia nucleara quella è vegnida refusada cun betg main che da las vuschs da l autra vart furma l italia facticamain il pli grond importader d energia dal mund da las bundant milliardas kwh ch èn vegnidas importadas il derivavan milliardas kwh da la svizra e milliardas kwh da la frantscha surtut da producziun atomara per clients industrials tutgan ils pretschs da forza electrica en l italia tar ils pli auts da tut l ue entaifer l entira economia publica gioga l agricultura bain be pli ina rolla relativamain modesta ma ella cultivescha intgins products da renum mundial cun milliuns hectoliters è l italia avant la frantscha il pli grond producent da vin dal mund situaziun dal suenter la spagna producescha il pajais er la segund gronda quantitad dad ieli d ulivas en tut il mund tonnas l onn tar las enconuschentas sorts da chaschiel che derivan da l italia tutgan parmesan mozzarella asiago pecorino u ricotta en pli è l italia in dals gronds producents ed exportaders da fritgs e verduras sco oranschas e citronas tomatas ed oberschinas zucchini salatas melonas favs e nuschs la fermezza da l economia taliana giascha en l industria elavuranta surtut en manaschis da famiglia pitschens e mesauns tenor l uffizi da statistica statal furman radund da tut las interpresas manaschis pitschens cun main che emploiads l interpresa taliana cun la pli gronda svieuta è il concern dad ieli e da gas eni impurtantas industrias furman la construcziun da maschinas d aviuns e da bastiments enconuschenta en tut il mund è er l industria d autos e motos taliana cun nums sco fiat alfa romeo maserati ferrari iveco piaggio e pirelli vitiers vegn l industria chemica e la producziun da products electronics l industria textila è preschenta cun nums da marca sco armani benetton diesel dolce gabbana gucci prada u versace medemamain fitg activa en l export è l industria d alimentaziun la pli grond interpresa entaifer questa branscha furma ferrero en il sectur da servetschs è l italia surtut preschenta cun bancas grondas sco unicredit ed intesa sanpaolo international e l assicurazioni generali è la pli gronda societad d assicuranzas en tut il mund ina da las pli impurtantas funtaunas d entradas furma dapi decennis il turissem l italia tutga tar las destinaziuns da viadi classicas destinaziuns fitg dumandadas furman las alps las regiuns da costa a la mar ligurica e mar adriatica numerusas citads istoricas museums plazzas d exchavaziun archeologicas ed usits tradiziunals sco il carnaval a venezia il sa chattava l italia anc sin l emprima plazza da tut las destinaziuns turisticas oz sa chatta ella suenter la frantscha ils stadis unids la spagna e la china sin la tschintgavla plazza cun milliuns turists situaziun dal a l entschatta dal avel tschientaner è il dumber dals dischoccupads sa sminuì fermamain en cumparegliaziun cun ils onns l oecd ha però constatà che las entradas da gudogn en l italia tutgan tar las pli bassas da tut ils pajais industrialisads las entradas nettas dals talians muntan en media a dollars uschia che l italia è vegnida surpassada en quest reguard da la grezia e da la spagna la media da tut ils stadis commembers da l oecd giascha tar dollars tant pli auta è però la quota da las persunas cun gudogn independent quella cumpiglia betg main che da tut las persunas activas per cumparegliar en spagna munta ella a en germania a in tratg caracteristic da l italia furma la bipartiziun economica dal pajais entant ch il nord è industrialisà fitg ferm è la part settentriunala dal pajais sutsviluppada ils trais gronds centers d economia milaun turin e genua furman il triangolo industriale l entira italia dal nord dispona d in sectur da servetschs fitg sviluppà e tutga tar las pli fermas regiuns economicas da l europa l italia centrala è segnada d ina economia che sa basa sin il sectur da textilias chalzers e mobiglias ultra da quai è il turissem fitg ferm en questa part dal pajais e roma furma la sedia da l entira administraziun da bleras interpresas grondas ed organisaziuns il sid percunter che vegn er numnà mezzogiorno furma ina da las regiuns da l europa dal vest ch èn structuralmain las pli flaivlas la consequenza da quai èn fitg autas quotas da dischoccupaziun spezialmain tar ils giuvenils per part sur collià cun quai è in auta rata da criminalitad e betg il davos la criminalitad organisada che controllescha surtut en la campania calabria e sicilia vastas parts da l economia la rait da vias ha ina lunghezza totala da km situaziun dal da quai èn kilometers autostradas che sa chattan per gronda part en maun privat ed èn suttamessas a taxas da vias tut las autras vias vegnan administradas dal maun public i vegn differenzià tranter vias statalas regiunalas provinzialas e communalas la rait da viafier ha ina lunghezza da km da quai èn radund dus terzs electrifitgads tant la rait sco er il transport sa chattan cun fitg paucas excepziuns en ils mauns dal stadi l interpresa statala ferrovie dello stato ha fatg il in gudogn da milliuns euros dapi il porscha er la societad da viafier privata nuovo trasporto viaggiatori colliaziuns d auta sveltezza tranter intginas citads grondas la rait da trens ad auta sveltezza è vegnida terminada il e tanscha da turin sur milaun bologna firenza roma e napoli fin a salerno d ina rait da metro disponan las suandantas citads milaun roma napoli turin genua e catania la pli vasta è quella da milaun cun ina lunghezza totala da kilometers ils ports talians cun la pli auta frequenza da passagiers èn quels da messina e reggio calabria che furman la colliaziun la pli impurtanta tranter la sicilia e la terra franca sco er quel da la spezia tut las colliaziuns en la mar mediterrana vegnan gestiunadas da la societad da navigaziun tirrenia di navigazione cun sedia a napoli ultra da quai dispona l italia d ina vasta rait da ports da containers il pli impurtant è qua quel da gioia tauro containers il ma er quels da genua triest e tarent han mantegnì vinavant lur muntada las pli grondas plazzas aviaticas dal pajais tenor dumber da passagiers situaziun dal èn roma fiumicino milaun malpensa bergamo orio al serio milaun linate e venezia tessera la pli gronda societad aviatica è alitalia l italia ha contribuì a moda impressiunanta a l ierta culturala ed istorica da l europa e dal mund sco punct da cruschada da las civilisaziuns da l intschess mediterran sco center da l imperi roman sco sedia dal papat ed origin da la renaschientscha ha l italia adina puspè giugà ina rolla centrala e furmà in punct da partenza da l art da la cultura e da la scienza europeica l entir pajais dumbra radund monuments da tut gener museums chastels statuas baselgias galarias villas funtaunas chasas istoricas e lieus da chat archeologics l italia è il pajais cun il pli aut dumber da lieus ch appartegnan al patrimoni mundial da l unesco insumma la cuschina taliana vala sco ina da las cuschinas naziunalas cun la pli gronda influenza en tut il mund products da renum internaziunal èn per exempel ieli d ulivas pesto glatsch panettone tiramisu diversas sorts da chaschiel sco parmesan mozzarella u gorgonzola liongias u auters products da charn sco mortadella salami schambun da san daniele u da parma e sa chapescha differentas sorts da pasta e pizza vitiers vegn la vasta purschida da vins indigens sco chianti e barolo en l italia sa chattan intgins dals pli impurtants edifizis da la cultura occidentala sco il colosseum a roma il dom da milaun la catedrala da firenza la tur enclinada da pisa ed ils palazs da venezia gia ils romans han mess impurtants accents architectonics ed han introducì la construcziun d artgs e cuplas ed er la renaschientscha è stada segnada da teoretichers da l architectura talians sco leon battista alberti e d architects sco filippo brunelleschi l ovra dad andrea palladio ha inspirà in stil orientà al classicissem dal avel tschientaner tardiv fin l entschatta dal avel tschientaner ha il palladianissem influenzà l architectura en tut il mund ed en spezial en la gronda britannia en l australia ed en ils stadis unids impurtants architects contemporans èn renzo piano genua flavio albanese vicenza e massimiliano fuksas roma sculpturs da la peninsla taliana han influenzà l art da tut las epocas per exempel ils magistri comacini la romanica arnolfo di cambio ed auters la gotica ch è però vegnida dominada da la frantscha donatello la renaschientscha tempriva michelangelo la renaschientscha classica giovanni lorenzo bernini il baroc talian ed antonio canova il classicissem sur tschientaners ha la pictura taliana occupà in impurtanta posiziun en l europa da l epoca romanica a la gotica da la renaschientscha al baroc tranter ils pli enconuschents picturs talians tutgan giotto fra angelico botticelli michelangelo raffael leonardo da vinci tizian tintoretto e caravaggio cun la fin dal baroc ha la pictura subì en l italia in tschert declin pir a l entschatta dal avel tschientaner ha il pajais puspè pudì avanzar a l avantgarda artistica e quai cun ovras dad umberto boccioni e giacomo balla ch appartegnan al futurissem la pittura metafisica da giorgio de chirico vala plinavant sco precursura dal surrealissem pervi da si immensa ritgezza culturala enconuscha l italia la pli auta spessezza da museums en tut il mund ils museums furman in impurtant fundament dal turissem tut en tut datti radund museums publics e lieus da chat archeologics ils trenta museums ils pli frequentads han dumbrà il betg main che milliuns visitaders cun si ovra divina commedia ha il florentin dante alighieri mess il fundament da la lingua taliana moderna e stgaffì ina da las pli grondas ovras da la litteratura mundiala il poet francesco petrarca ha rendì enconuschent il sonet sco furma poetica tranter ils pli impurtants scripturs talians tutgan er giovanni boccaccio ludovico ariosto torquato tasso carlo goldoni giacomo leopardi ed alessandro manzoni titulars dal premi nobel da litteratura èn giosuè carducci grazia deledda luigi pirandello salvatore quasimodo eugenio montale e dario fo cun si ovra il principe vala niccolò machiavelli sco in dals pli impurtants filosofs dal stadi dal temp modern ulteriurs enconuschents filosofs derivants da l italia èn giordano bruno marsilio ficino e giambattista vico umberto eco è plinavant stà in dals pli enconuschents litterats linguists e filosofs da la segunda mesadad dal avel tschientaner leonardo da vinci bain il pli enconuschent scienzià universal insumma ha contribuì prestaziuns surprendentas sin champs uschè differents sco l art la biologia u la tecnologia galileo galilei è stà fisicher matematicher ed astronom ed ha mess ad ir ina revoluziun scientifica ulteriurs scienziads en survista giovanni domenico cassini astronomia alessandro volta inventader da la battaria electrica ils matematichers lagrange fibonacci e cardano il medi marcello malpighi confundatur da l anatomia microscopica il fisiolog lazzaro spallanzani sco er ils titulars dal premi nobel camillo golgi tenor il qual è vegnì numnà l apparat da golgi che fa part da la structura da las cellas guglielmo marconi cuninventader dal radio ed enrico fermi perscrutaziun nucleara l italia dumbra divers cumponists da renum palestrina e monteverdi durant la renaschientscha scarlatti corelli e vivaldi durant il baroc paganini e rossini dal temp da la classica verdi e puccini sco represchentants da la romantica l italia è generalmain enconuschenta sco lieu d origin da l opera da la plima da rossini bellini donizetti verdi e puccini deriva ina part da las pli enconuschentas operas insumma che vegnan anc adina dadas en tut il mund tranter auter er en la famusa scala a milaun impurtants interprets classics sco enrico caruso alessandro bonci beniamino gigli luciano pavarotti ed andrea bocelli han gidà a derasar e francar il renum da l opera taliana enconuschents chantadurs da la musica da rock e pop taliana èn domenico modugno adriano celentano gigliola cinquetti paolo conte toto cutugno lucio dalla gianna nannini ed eros ramazzotti il festival da sanremo ch ha lieu mintg onn dapi il è la pli gronda concurrenza da musica dal pajais l industria da film taliana è gia sa sviluppada tranter il ed il durant il temp dal faschissem è il kino vegnì duvrà dal reschim per intents propagandistics en il sidost da roma è schizunt vegnida erigida in atgna citad da film la cinecittà impurtants reschissurs dal temp suenter las guerras èn vittorio de sica roberto rossellini luchino visconti michelangelo antonioni federico fellini pier paolo pasolini sergio leone e bernardo bertolucci acturas ed acturs ch èn vegnids enconuschents a nivel internaziunal èn tranter auter anna magnani sophia loren claudia cardinale monica vitti marcello mastroianni giulietta masina e vittorio gassman enconuschentas producziuns da film talianas èn ladri di biciclette roma città aperta il gattopardo la strada la dolce vita e divers westerns sco c era una volta il west ils ultims decennis han films talians be cuntanschì excepziunalmain renconuschientscha internaziunala sco per exempel cinema paradiso da giuseppe tornatore il postino cun massimo troisi ubain la vita è bella da e cun roberto benigni il festival da film da venezia è vegnì fundà il ed è sa mantegnì fin oz sco in dals impurtants festivals internaziunals la moda taliana ha ina lunga tradiziun milaun è la metropola da moda taliana ed er roma turin napoli genua bologna venezia e vicenza furman impurtants centers tranter ils pli enconuschents labels da moda talians tutgan armani dolce gabbana fendi ferragamo gucci max mara missoni moschino prada valentino e versace l italia è er impurtanta areguard il design surtut sin il champ da l architectura d interiurs enconuschents nums sin quest champ furman gio ponti ed ettore sottsass las gasettas dal di cun la pli grond ediziun èn il corriere della sera la repubblica la stampa ed il messaggero in atgnadad da la pressa taliana furman las gasettas da sport quotidianas la pli enconuschenta da quellas è la gazzetta dello sport la paletta da magazins emnils tanscha da gasettas da boulevard sco oggi e gente fin a magazins da novitads sco l espresso u panorama sper ils trais programs da radio tradiziunals ed ils chanals da televisiun rai uno rai due e rai tre emetta la radiotelevisione italiana che stat sut controlla statala deschset ulteriurs emetturs daspera exista in grond dumber d emetturs privats ch han lur staziuns en mintga citad pli gronda quels sa finanzieschan tras ina fitg auta cumpart da reclama ils programs consistan per gronda part da musica e shows intgins emetturs etablids èn sa colliadas tar ina rait auters sa restrenschan ad emetter films en tut existan en l italia betg main che emetturs da televisiun correspundentamain è la differenza da qualitad fitg gronda sut il num mediaset èn unids ils emetturs privats canale italia e rete quels cuntanschan mintga di milliuns d aspectaturs ed èn sa spezialisads sin formats populars sco emissiuns da telerealitad u transmissiuns da sport daspera exista cun sky italia ina fitg vasta purschida da pay tv ch è medemamain fitg populara il sport il pli popular en l italia è il ballape calcio ils clubs da ballape ils pli enconuschents èn ac milan inter milan e juventus turin che tutgan tar ils megliers en l europa ulteriurs enconuschents clubs èn as roma lazio roma s s c napoli ed acf fiorentina la squadra naziunala da ballape è ina da las pli fermas en tut il mund ella ha gia participà numerusas giadas al campiunadi mundial ed ha gudagnà quel il e il campiunadi europeic han ils talians gudagnà il il sport motorisà è medemamain fitg popular en il suenterguerra è ferrari daventà il team il pli enconuschent en la furmla cun giuseppe farina ed alberto ascari e derivan dus campiuns mundials da furmla da l italia las cursas da furmla en l italia han lieu a monza ed imola en l istorgia dal motociclissem ha giacomo agostini gudagnà las pli bleras concurrenzas insumma ed ils constructurs talians moto guzzi gilera mv agusta ducati u aprilia èn enconuschents en tut il mund er il ciclissem è fitg popular en l italia suenter la tour de france vala il giro d italia sco segund impurtanta cursa da velos dal mund impurtantas cursas d in di che fan part dals classichers èn milaun sanremo ed il giro di lombardia tar ils pli impurtants ciclists tutgan tranter auter fausto coppi gino bartali marco pantani e mario cipollini cun excepziun da l apulia datti en tut las regiuns talianas vasts territoris da skis enconuschentas èn surtut las destinaziuns dolomiti superski e sellaronda il skiunz talian ch è daventà il pli enconuschent a l exteriur è alberto tomba ulteriurs sports fitg populars en l italia èn ballanataziun ballabasket ballarait e rugby union entaifer las festas catolicas usitadas ha assunzione di maria d avust ina posiziun speziala questa festa che vegn er numnada ferragosto vala sco il pli chaud di da l onn e furma per blers talians il cumenzament da las vacanzas da stad che vegnan passentadas a las numerusas splagias talianas sper il prim da matg celebrescha l italia las suandantas festas profanas liberazione dal nazifascismo d avrigl festa della repubblica da zercladur e la festa dell unità nazionale emprima dumengia dal november roma latin rma talian roma roma uffizial roma capitale è la chapitala da l italia cun radund trais milliuns abitants sin territori da la citad resp quatter milliuns inclus l aglomeraziun furma ella la pli gronda citad da l italia e la terz gronda da l uniun europeica roma sa chatta en la regiun latium al flum tiber en l emprim tschientaner s c ha il poet tibullus numnà roma citad eterna questa denominaziun è sa sviluppada en il decurs dal temp ad in num d onur da la citad pervi da la muntada da quella en si istorgia da gia var traimilli onns la citad furma oz la sedia administrativa da la regiun latium e da la citad metropolitana roma fin il provinza roma entaifer la citad furma il vatican in enclava sco stadi independent il vatican è la sedia dal papa vul dir da l uvestg da roma e chau da la baselgia catolic romana sco er da la sedia apostolica sontga sedia ultra da quai è roma dapi il la sedia da l urden dals chavaliers da malta il qual furma in agen subject da dretg internaziunal però nunstatal sco er da diversas sutorganisaziuns da las naziuns unidas t a l organisaziun da las naziuns unidas per l alimentaziun e l agricultura fao ed il fond internaziunal per il svilup agricul ifad la citad da roma dispona da fitg blers edifizis e museums da gronda muntada e furma ina destinaziun turistica fitg frequentada la citad veglia da roma il dom da s peder e la citad dal vatican appartegnan dapi l onn al patrimoni cultural mundial da l unesco la cumprova latina la pli veglia dal num datescha dal quart tschientaner a c uschenumnada cista ficoroni percunter fruntan ins gia en il avel e quart tschientaner repetidamain sin il num en la furma greca rhm uschia per exempel tar hellanikos da lesbos antiochos da syrakus e damastes da sigeion en la furma tradida a moda indirecta per exempel tar dionysios da halikarnassos l etimologia dal num roma sezza n è betg sclerida percunter curseschan en quest connex dapi l antica differentas teorias ina part da quellas mettan la noziun en relaziun cun diversas persunas cun num romus u roma e collian la ditga da fundaziun cun la mitologia greca l explicaziun ch ha dominà en l antica è però stada l istorgia da romulus e remus quest raquint ch è documentà l emprima giada tar diokles da peparethos e che valeva almain per plutarch sco spezialmain credibel e bain documentà maina enavos il num sin romulus il fundatur da la roma quadrata integrond però il ficus ruminalis in figher che deva sumbriva situà sin il forum da pli tard il num da quest ultim vegn da sia vart manà enavos sin romulus ubain dal pled vegl latin ruma quai che s integrescha puspè en l istorgia dals schumellins che vegnan tezzads da la luffa interpretaziuns in pau pli raziunalisticas colliavan il num da la citad il qual ils pelasgs duain avair dà en in temp mitic al lieu fundà dad els sin il pled grec forza fermezza e sch ins refusava ina fundaziun da la citad greca alura rendev ins attent che la citad haja purtà antruras il num valentia da latin valentia forza fermezza il qual saja sa midà sut influenza greca en la linguistica moderna enconuscha medemamain diversas avischinaziuns per sclerir l origin dal num la varianta la pli derasada parta da la ragisch indogermana sre cular currer quai che manass a la muntada colonia sper il flum la colliaziun che vegn fatga en quest connex tranter il pled latin rma pèz feminin e rmon sco vegl num dal flum tiber sa lascha er gia chattar en la litteratura antica quasi tuttina derasada è la tesa ch il num da la citad saja collià cun il num da famiglia nobla etrusc ruma tenor ina proposta dal linguist wilhelm schulze dal pudess il num alura muntar tant sco colonia dals ruma tuscs quest interpretaziun è surtut derasada tranter ils perscrutaders talians ma vegn er favurisada da scienziads d auters pajais da vart dals critichers da quest ipotesa vegn fatg valair ch il num etrusc da la citad sa clamava bain ruma ma che nums latins cun ragisch etrusca hajan adina mantegnì il sun u da quels damai che l etrusc n haja però enconuschì a l entschatta nagin sun o il qual saja pir cumparì suenter ina midada dals suns a l intern da la lingua etrusca ch haja gì lieu en il decurs dal avel e avel tschientaner a c pia tschientaners suenter la fundaziun da la colonia e citad stuess ins spetgar sco num da la citad er en furma latina ruma damai che quai na saja betg il cas saja in origin etrusc dal num da la citad pauc probabel il poet tibullus aveva gia circumscrit en la republica tardiva roma sco citad eterna silsuenter è quest idea anc vegnida adattada e sviluppada repetidamain uschia per exempel tras il poet roman vergil a c il qual ha scrit tenor l exempel da homer l aeneis che represchenta en furma da raquint la preistorgia e la muntada da roma quest cudesch è gia daventà da lez temp in impurtanta lectura a las scolas romanas e vala sco epos naziunal dals romans il dieu jupiter profetisescha en quest ovra la perpetnadad da la citad da roma a la quala na sajan mess nagins cunfins ni da spazi ni da temp er a la fin dal temp dals imperaturs vers la mesadad resp a la fin dal quart tschientaner s c discurran intgins auturs da la roma che na svaneschia mai l uffizier ed istoriograf ammianus marcellinus ca suenter argumentescha la perpetnadad da roma cun quai che virtus forza virtid e fortuna ventira fortuna hajan fatg tar la fundaziun da la citad ina lia da pasch perpetna la quala garanteschia che roma vegnia ad exister uschè ditg ch i vivian umans il giurist ed aut funcziunari aurelius prudentius clemens suenter cumpareglia l idea da la roma eterna cun l idea da la roma cristiana l imperi roman haja uschia prudentius unì ils pievels e preparà cun sia pasch als cristians la via ed er en sia furma nova na saja roma betg flaivlentada u daventada veglia mabain saja anc adina buna da tschiffar las armas sche las guerras clomian roma sa chatta entamez l italia al tiber betg lunsch davent da la mar tirrena en media meters sur il livel da la mar en pliras serpentinas cula il tiber en direcziun sid tras la citad en il nord sbucca en la part da la citad parioli l aniene en quel il conturn pli vast da la citad furma la campagna romana u en furma curta campagna en l ost da roma sa chattan las abruzzas en il nordost las muntognas sabinas en il sidost las muntognas albanas la citad metropolitana roma cunfinescha en il nord cun la provinza viterbo e la provinza rieti en l ost cun la provinza l aquila en la regiun abruzzas sco er en il sid cun la provinza frosinone e la provinza latina roma sa divida en quatter districts municipals municipis e parts da la citad ils municipis fin il mars eran quai èn municipio i cun la citad veglia centro storico prati ed autras veglias parts da la citad parioli e nomentano san lorenzo monte sacro tiburtina prenestino e centocelle delle torri san giovanni e cinecittà appia antica eur ostia arvalia portuense monte verde aurelia monte mario e cassia flaminia la citad veglia municipio è sutdividida en rioni parts da la citad las qualas tanschan per part enavos fin en l antica administrativamain n han quels nagina muntada pli il vegl municipio han ins excorporà l onn e furma oz la citad independenta fiumicino roma ha in tipic clima mediterran cun stads sitgas aridas ed envierns umids la setgira da stad deriva dal fatg che la zona da pressiun auta subtropica sa sposta vers nord en questa zona da pressiun auta sa sbassa l aria e nivels sa schlian l enviern sa sposta la zona da pressiun auta subtropica percunter vers sid e nà dal nord tschiffa ina zona da vent dal vest umida betg tropica la regiun da la mar mediterrana la temperatura media maximala munta il fanadur a c il schaner a c las precipitaziuns cuntanschan l october e november lur maximum cun en media mm ed il fanadur lur minimum cun mm summa annuala en media mm tenor la ditga da fundaziun è la citad da roma vegnida fundada ils d avrigl a c tras romulus pli tard duai romulus avair mazzà ses frar remus cur che quel ha fatg beffas dal mir da la citad erigì da romulus ils schumellins eran tenor la ditga ils uffants dal dieu mars e da la vestala rhea silvia quels sajan vegnids mess or sin il tiber tezzads d ina luffa ed alura vegnids chattads e tratgs si dal pastur faustulus al velabrum sutvart il palatin l astrolog roman lucius tarrutius da sia vart in ami dal scienzià marcus terentius varro ha calculà ils d october a c tranter las e las uras sco mument da fundaziun da la citad e quai partind d in oroscop da naschientscha da romulus sa mantegnida en al tradiziun è però la data surmenziunada da l onn a c exchavaziuns sin il palatin han manà a la glisch restanzas da colonisaziun dal temp enturn a c probablamain èn intgins vitgs latins u sabins alura vegnids unids vers a c forsa tras ils etruscs ad ina citad ubain èn creschids ensemen a tala l uniun da singulas colonias ad ina vischnanca avess tenor ils istorichers propi pudì avair lieu enturn il lieu da fundaziun legendar las set collinas proverbialas da roma èn palatin aventin capitol quirinal viminal esquilin e caelius oz s extenda il territori da la citad er sur las collinas gianicolo vaticano e pincio a l entschatta da si istorgia era roma in reginavel sco emprim dals successurs da romulus per gronda part legendars numna titus livius numa pompilius suenter avair stgatschà l ultim retg etrusc tarquinius superbus apparentamain l onn a c è roma daventà ina republica cumbain che quai è probablamain succedì pir vers l onn a c il proxim temp è stà segnà da cumbats da classa tranter ils plebeis senza dretgs schebain libers ed ils patrizians nobels roma ha uss cumenzà ad incorporar en ses domini ils territoris vischins cumbain che roma ha apaina pudì sa defender l onn a c cunter in invasiun celtica ha la citad expandì cuntinuadamain sco protecziun cunter ulteriuras attatgas han ins erigì il mir servian l onn a c è suandada la construcziun da l emprim aquaduct sco er da la via appia a l expansiun da roma han la finala surtut er contribuì las guerras punicas a c cunter cartago en l africa dal nord che controllava la part occidentala da la regiun da la mar mediterrana suenter l assassinat dals frars tiberius e gaius sempronius gracchus ch avevan sco tribuns populars empruvà da realisar ina refurma funsila hai dà ina fasa d instabilitad che dueva culminar en guerras civilas gaius iulius caesar ha realisà sco dictatur ina retscha da refurmas è però vegnì assassinà l onn a c da quel temp aveva il forum romanum gia cuntanschì ina spessezza da construcziun ch ha fatg necessari in extensiun da l areal per quest motiv aveva caesar cumenzà cun la construcziun dal forum iulium l emprim tschientaner s c dumbrava roma probablamain gia in milliun abitants e furmava il center geografic e politic da l imperi roman la citad disponiva d in sistem cumplessiv d aua frestga ed aua persa d ina vasta rait da vias sco er d unitads da protecziun da la populaziun vigiles che prestavan servetschs da pumpiers e polizia il svilup da la chapitala ch è surtut s intensivà sut augustus l ertavel da caesar ed emprim imperatur è vegnì franà per in tschert temp tras il grond incendi da roma sut nero l onn sut il domini da la dinastia flavia s c han cumenzà vastas activitads da construcziun ch èn vegnidas finanziadas tras ils imperaturs tar quests novs edifizis publics tutgan intgins dals pli enconuschents monuments architectonics sco il colosseum ed ina part dals forums imperials l ultim da questas forums è vegnì terminà l entschatta dal segund tschientaner sut l imperatur trajan quest temp vegn savens considerà sco punct da culminaziun da l imperi roman grondas termas sco quellas ch han laschà eriger caracalla e diocletian en il terz tschientaner che cumpigliavan schizunt bibliotecas furmavan ina part integrala da la vita publica a roma vulend surpassar lur antecessurs han ils imperaturs erigì edifizis adina pli gronds sco la basilica da maxentius quai vala magari sco indizi per il cumenzament dal declin da l imperi mussa a medem temp però che roma ha furmà fin l entschatta dal quart tschientaner la pli impurtanta tribuna per l autopreschentaziun dals regents ultra da quai han ins erigì a la fin dal terz tschientaner il mir aurelian essend che la citad era daditg creschida sur ils cunfins dal mir servian or al cumenzament da l antica tardiva enturn l onn ha roma probablamain cuntanschì per entant ses pli aut dumber da la populaziun radund milliuns abitants bainprest ha la citad però pers muntada politica damai ch ils differents imperaturs han preferì autras residenzas t a ravenna constantinopel milaun trier thessaloniki split surtut la citad da constantinopel è avanzà en il quart tschientaner adina dapli ad ina rivala per roma en il avel tschientaner è la part occidentala da l imperi alura vegnì pli e pli en in circul vizius da guerras civilas ed attatgas d ordaifer quai ch ha er fatg patir la citad da roma in fanal ha muntà la sblundregiada da roma l onn tras mercenaris gotics revoltants ed anc ina giada l onn tras ils vandals la guerra civila tranter anthemius e ricimer ha surtut gì lieu l onn a roma ed ha medemamain chaschunà gronds donns ma anc pli decisiv è stà il fatg ch ins ha pers l onn la controlla sur l africa dal nord danunder ch ins retirava las furniziuns da granezza da la citad en consequenza è il dumber d abitants en la citad sa reducì rapidamain cumbain che imperaturs sco valentinian iii u anthemius han puspè residià per pli lung temp al tiber suenter la fin da l imperi roman occidental l onn han ins l emprim però tuttina trategnì vinavant impurtants implants citadins sco las termas da diocletian u il colosseum malgrà ch il dumber d abitants sa sbassava cuntinuadamain ha la vita antica pia cuntinuà er il senat ha per entant existì vinavant prokopios constatescha ch ils edifizis da la citad sajan vegnids mantegnids durant il domini dals ostrogots teodoric il grond ha laschà manar tras chatschadas sin animals e cursas da chars vers l onn vivevan anc ca persunas a roma la catastrofa civilisatorica è pir arrivada cun las guerras dals gots e la politica da reconquista che l imperatur da la roma orientala justinian ha fatg en quest connex las lungas acziuns da guerra han manà a la destrucziun definitiva da prest tut ils aquaducts romans a l extincziun quasi cumpletta da la classa dals senaturs la quala conservava l ierta antica e d in interrupziun da plirs onns da la vita citadina tras cumbats d assedi da vart roman orientala e gotica en consequenza da tut quai è il dumber d abitants crudà sin paucs dieschmilli l onn han gì lieu las ultimas cursas da chars en il circus maximus bain furmava l italia dapi l onn formalmain puspè ina part da l imperi roman oriental da mantegnair l urden a roma han però surpiglià dal temp da la migraziun dals pievels adina dapli ils papas il regent da l exarchat roman oriental bizantin na residiava betg pli al tiber mabain a ravenna la citad da roma è sa sbassada en ses status ad ina citad da provinza bizantina ed ha er pers sia muntada simbolica sulettamain il papat ha anc procurà per in pau glischur e relevanza l ultim monument da l antica tardiva ch è vegnì erigì en la citad fermamain depopulada ha furmà l onn la colonna da focas pauc pli tard para il forum romanum d avair pers definitivamain sia muntada per la citad ils monuments antics èn ids en decadenza dapi pippin ha roma cuntanschì ina nova muntada sco chapitala dal stadi pontifical patrimonium petri e sco pli impurtant lieu da pelegrinadi dal cristianissem sper jerusalem e santiago de compostela nova glischur è arrivada en la citad l onn cur che papa leo iii ha curunà carl il grond sco imperatur dal sontg imperi roman tranter il ed il han trais emprovas da vart d arabs muslims da conquistar la citad fatg naufragi la mesadad da la citad situada da la vart dretga dal tiber è però vegnida sblundregiada l onn tranter il avel ed il avel tschientaner èn suandads ulteriurs assedis attatgas e sblundregiadas tras langobards saracens e normans enturn l onn dumbrava la citad gist anc abitants tras la sminuziun rapida da la populaziun èn bundant trais quarts dal territori da la citad circumdà dal mir aurelian ids en muschna per part èn questas parts da la citad restadas nunutilisadas per part han ins tratg pli tard a niz il terren per intents d agricultura las parts da la citad populadas spessamain sa concentravan sin las rivas dal tiber il champ da mars ed il borgo tranter la baselgia da s peder ed il castel sant angelo quai ha manà entaifer ils cunfins dal mir aurelian al cuntrast caracteristic tranter territori abitato e disabitato ch ha segnà la citad da roma dal avel fin il avel tschientaner ils centers da la citad dal temp da l antica sco il forum romanum il capitol ils forums imperials il colosseum etc sa chattavan tuts en il territori disabitato ils novs centers da la citad furmavan uss il borgo cun la veglia baselgia da s peder ed il campo de fiori en il disabitato han existì en il temp medieval per tscherts temps agens pitschens abitadis ch eran sa furmads enturn las grondas baselgias da roma situadas ordaifer l abitato sco la basilica san giovanni in laterano u la baselgia santa maria maggiore a partir da l onn han ins cumenzà a conceder mintgamai als pelegrins durant ils onns sontgs grazias e perduns extraordinaris la basa per l affluenza creschenta da pelegrins furmava d ina vart il fatg che l apostel paulus è vegnì executà qua suenter l incendi da roma l onn sut nero per l autra la supposiziun che simon petrus saja medemamain vegnì executà ensemen cun paulus e sepulì a roma quai ch è ordvart contestà tranter ils istoriografs ils pelegrins han furmà in impurtanta pitga d entradas da la communa da roma sezza la quala sa stentava dapi il avel tschientaner da cuntanscher dal papat dapli atgna administraziun in emprima fluriziun da la communa en il cumbat cun il papat sut participaziun dal refurmatur da la baselgia arnold da brescia è però vegnida interrutta cun la forza a chaschun da la curunaziun da fadri barbarossa sco imperatur l onn schebain accumpagnà d interrupziuns p ex sacco di roma la sblundregiada da roma tras truppas mercenarias da karl v l onn ha roma enconuschì dal temp da la renaschientscha e da l absolutissem in temp da fluriziun cun il papa sco chau da la baselgia catolica e regent secular la muntada da roma sco center dal cristianissem ha manà ad ina nova culminaziun en l activitad da construcziun quai ha gia cumenzà cun la basilica da s paul davant las portas sur la fossa da l apostel paul en il quart tschientaner la basilica san giovanni in laterano medemamain en il quart tschientaner e pli tard baroccisada tras francesco borromini santa maria maggiore en il avel tschientaner e surtut il dom da s peder che deriva en sia furma odierna dal avel e avel tschientaner la renaschientscha ed il baroc n han però betg be dà a la citad ina nova parita tras edifizis sacrals mabain er en furma da novas vias represchentativas cun vista sin palazs e plazs cun funtaunas ed obeliscs en questa furma architectonica è la citad veglia sa mantegnida fin oz abstrahà dal stadi papal en l italia centrala è l istorgia politica da l italia stada segnada sur tschientaners da la preschientscha da pussanzas estras e da citads stadi rivalisantas quai dueva pir sa midar en la segunda mesadad dal avel tschientaner ed er avrir a la citad da roma novas perspectivas sco chapitala da l italia unida l onn aveva la frantscha staziunà truppas en il stadi papal il durant ina pausa da sesida da l emprim concil vatican ha la frantscha retratg sias truppas da roma suenter avair declerà a la prussia la guerra il militar talian ha profità da la chaschun ed ha occupà quasi senza resistenza il stadi papal il papa è vegnì privà da sia pussanza politica e roma è daventà pauc pli tard ils da schaner la chapitala dal stadi talian ch era londervi da sa furmar sco stadi naziunal avant aveva en rom dal risorgimento l emprim turin furmà la chapitala dal nov reginavel a partir dal e pli tard firenza a partir dal il papat ch era vegnì privà da sia pussanza seculara e parts da la populaziun catolica han duvrà decennis da sa famigliarisar cun las novas relaziuns politicas exempel visibel da quellas dueva daventar il monument naziunal monumental per vittorio emanuele ii en il nord dal capitol e dal forum romanum ch è vegnì inaugurà il vers la fin dal avel tschientaner ha ultra da quai gì lieu nà da regiuns ruralas da l italia ina ferma immigraziun vers la nova chapitala uschia che roma è per l emprima giada dapi l antica creschida sur ils cunfins dal mir aurelian or en consequenza dals conflicts socials ch èn suandads a l emprima guerra mundiala han ils faschists sut benito mussolini surpiglià l onn la pussanza sut lur domini han ins terminà il las differenzas tranter il stadi e la baselgia e fundà la citad dal vatican sco stadi independent contracts dal lateran en rom da la glorificaziun propagandistica da l antica romana han ins ultra da quai renovà da quel temp monuments antics e dà en general paisa a valurisar en la citad las restanzas dal temp da l imperi roman plinavant è vegnì stgaffì dal temp dal faschissem il quartier da la citad eur esposizione universale di roma il pli enconuschent dals edifizis da tempra futuristica da quest quartier furma il palazzo della civiltà italiana er palazzo del lavoro cuntrari per exempel a la germania n han ins mai allontanà las inscripziuns ed ils simbols faschistics uschia che la represchentaziun architectonica e propagandistica dal faschissem è anc adina preschenta en il maletg da la citad ils da fanadur han ils alliads bumbardà l emprima giada roma en mira avevan ils bumbardaders americans en emprima lingia la staziun da viafier tiburtina destruì han els però surtut ils quartiers da lavurants en la part da la citad san lorenzo e la baselgia san lorenzo fuori le mura er durant las ulteriuras attatgas or da l aria e cur ch ils alliads èn s avischinads il matg a la citad è papa pius xii restà a roma per evitar in segund monte cassino u schizunt stalingrad è el sa stentà da far declerar da tuttas varts roma sco citad averta quai è la finala reussì il zercladur ils tudestgs han bandunà la citad ed ils alliads han occupà quella senza far ulteriur donn a la substanza architectonica da la citad suenter la segunda guerra mundiala ha il retg umberto ii bandunà il il pajais e l italia è daventada ina republica en il suenterguerra è l italia stada segnada d ina fluriziun economica sco anc mai miracolo economico e d ina ferma fugia da la champagna milliuns umans da l italia dal sid e da las regiuns muntagnardas da las abruzzas èn ids a lavurar ed abitar en la chapitala per remplazzar las baraccas dals emprims onns suenter la guerra han ins erigì a partir dal en la campagna romana gronds quartiers d abitar a medem temp han ins er endrizzà ils onns e quartiers d abitar per la classa sociala mesauna fin l onn era il dumber d abitants da la citad quasi sa dublegià l onn han ins avert l emprima lingia da metro da la metropolitana di roma e l onn han gì lieu a roma ils xvii gieus olimpics da stad las uschenumnadas borgate abusive vul dir surbajegiadas illegalas en l aglomeraziun na purschevan savens nagin infrastructura naginas surfatschas verdas naginas scolas e scolinas ed entant ch il center da la citad dispona d in dumber da baselgias che na sa laschan strusch pli mantegnair mancavan er quellas en il conturn ils problems socials da las aglomeraziuns han furmà ils onns da vart da la sanestra radicala a cumbats socials occupaziuns da chasas e chaumas extremists da sanestra e da dretga èn sa cumbattids sin via cun la polizia medemamain ha la criminalitad organisada flurì da quel temp il punct culminant da la violenza politica dals onns en l entir pajais ha furmà il il rapiment e mazzament dal primminister aldo moro tras commembers da las brigadas cotschnas l ultim exempel per la planisaziun urbana da quel temp che vegn savens giuditgada sco malreussida furma il cumplex d abitar corviale er numnà il serpentone la serp gigantica ch è vegnì construì ils onns ils proxims onns è la situaziun sa calmada in pau ed ina part da la classa mesauna romana ha bandunà en rom d ina suburbanisaziun la citad sut il pontificat da papa gion paul ii ha la citad vis duas giadas ina fulla da glieud sco anc mai l onn sontg èn arrivads al servetsch divin al di da la giuventetgna dal mund dus milliuns umans davant las portas da la citad e da la sepultura ils d avrigl sin la plazza da s peder han prendì part schefs da stadi e da regenza sco er trais fin quatter milliuns umans da tut il mund dals quals però be han chattà plazza entant ch ils auters han suandà las ceremonias sin tendas grondas er ils ultims onns n èsi betg adina reussì als presidents da la citad da schliar ils problems structurals ils pli gronds traffic allontanament dal rument ultra da quai hai dà scandals da corrupziun ed èn vegnidas a la glisch raits criminalas mafia capitale la trumpada da las burgaisas e dals burgais da roma cun las partidas etablidas ha manà la stad virginia raggi dal moviment da protesta movimento stelle a la testa da l executiva da la citad ils gronds edifizis dal avel tschientaner èn quasi tuts vegnids erigids en ils quartiers exteriurs sco l eur en il center da la citad percunter n èn mesiras da construcziun savens betg lubidas per motivs da protecziun da monuments adina puspè han er lieu qua exchavaziuns e mesiras da conservaziun dals vegls edifizis en il maletg da la citad modern è il passà anc preschent en blers lieus uschia è per exempel sa mantegnì per gronda part il teater da pompeius dal prim tschientaner a c al campo de fiori en l avantcurt dal qual sa radunava dal temp da caesar la curia e nua ch el è probabel er vegnì assassinà il mez radund per ils aspectaturs è però vegnì transfurmà en il decurs dal temp en ina zona abitada oz sa chattan là tschalers ed ina garascha sutterrana restaurants e bars abitaziuns privatas e pensiuns pervi da la structura da teater mez radund d antruras han tut las stanzas in plan en furma da trapez la renovaziun e l ulteriur svilup da la citad èn savens colliads en il mintgadi cun gronds problems uschia è la construcziun d in immensa garascha sutterrana en ina collina da tuf sper la plazza da s peder l onn stada contestada perquai ch ins temeva ch i vegnian destruidas tras quai restanzas archeologicas per il medem motiv ha er la terza lingia da metro ch era pli che necessaria pudì vegnir averta pir il pli gronds problems ch il center da la citad istoric chaschunan però las aglomeraziuns pauc attractivas cun lur auta quota da criminalitad là mancan savens fin oz surfatschas verdas u implants da sport e la colliaziun cun la rait da traffic public è insuffizienta fin oz n existan strusch bogns publics en la citad ch era enconuschenta per sias termas per tuts ils romans che pon sa prestar quai possedan in abitaziun en ina da las curts internas savens verdas e tgiradas cun premura u ch els disponan schizunt d ina pitschna villa sin territori da la citad en ina rangaziun da las citads tenor lur qualitad da viver ha roma figurà l onn sin plaz da citads en tut il mund l istorgia da roma ha cumenzà ca a c cun ina lia tranter divers pitschens vitgs cun paucs tschient fin milli abitants da qua davent è roma creschì ils proxims tschientaners successivamain ad ina citad gigantica cun dapli ch in milliun abitants suenter ch impurtantas funcziuns da chapitala èn vegnidas spustadas en il quart tschientaner a constantinopel e che l imperi roman occidental è ì en ruina en il avel tschientaner è la populaziun sa diminuida fitg ferm ed è crudada fin l onn sin ca abitants en il temp medieval tempriv era roma cun abitants en cumparegliaziun cun oz ina citad pitschna pir il svilup dal stadi da la baselgia ha puspè manà en la citad a nova fluriziun cumbain interrut adina puspè d epidemias e guerras cur che roma è daventà l onn la chapitala da l italia reunida dumbrava la citad bundant abitants trenta onns pli tard era la cifra gia sa dublegiada en il decurs dal avel tschientaner è roma danovamain avanzada ad ina citad cun bundant in milliun abitants surtut ils onns suenter il è il dumber d abitants creschì fitg ferm la survista che suonda mussa il dumber d abitants mintgamai tenor la situaziun territoriala respectiva fin l onn sa tracti da stimaziuns dal fin oz d indicaziuns da vart da l institut naziunal per statistica istat schisma occidental pestilenza sacco di roma en l antica era la religiun romana cun ses cults la religiun la pli derasada en la citad tuttina eran er represchentadas en quest center cultural autras religiuns sco per exempel il cult da mitras ed auters cults da misteris sin il palatin sa chattava in tempel da la kybele u magna mater en il quartier a dretga dal tiber il trastevere nua ch era oriundamain er domiciliada la cuminanza gidieua sa chatta in sanctuari sirian sin il capitol avevi in sanctuari dal serapis ed in tempel per isis e serapis l iseum campense existiva sin il champ da mars gia fitg baud è sa furmada a roma ina cuminanza cristiana malgrà la persecuziun dals cristians è quella creschida svelt dal temp da regenza da constantin il grond è il cristianissem alura avanzà en tut l imperi roman ed ha er survivì la fin da quel sco successurs da l apostel petrus han ils uvestgs da roma considerà sasezs sco chaus da la baselgia ed han surpiglià il titel da papa suenter che la citad è vegnida sblundregiada e destruida repetidamain da pievels pajauns è roma sa mess tras sco center religius da la baselgia occidentala e dapi il avel tschientaner sco center dal stadi pontifical en il decurs dals proxims tschientaners han ins erigì a roma numerusas baselgias da las qualas intginas tutgan tar ils pli impurtants sanctuaris dal cristianissem insumma l onn è la citad da roma vegnida conquistada da napoleun bonaparte en rom da sia campagna d italia suenter il congress da vienna han ins puspè restituì la suveranitad papala la schientscha naziunala taliana era creschida sut l occupaziun franzosa uschenumnà risorgimento l onn è vegnì fundà a turin il reginavel d italia cur che la frantscha ha retratg pervi da la guerra tudestg franzosa sias truppas da protecziun da roma han truppas talianas conquistà a partir dals da settember il stadi pontifical e quai senza fruntar sin gronda resistenza ils da settember è la citad stada occupada dal tuttafatg breccia di porta pia ed il domini secular dals papas sur la citad da roma è ì a fin il papa è sinaquai sa retratg en il vatican il qual è vegni renconuschì il en ils contracts dal lateran sco stadi independent roma e surtut il vatican furman fin oz il center spiertal da la baselgia catolic romana cun il grond dumber da baselgias claustras ed autras instituziuns religiusas spirituals muntgs e mungias è quella fin oz ordvart preschenta en il maletg da la citad tut en tut datti a roma dapli che baselgias catolicas quellas dattan perditga da tut las epocas architectonicas da l istorgia europeica da l antica fin oz en l uvestgieu da roma il qual cumpiglia il territori da la citad cun excepziun dad ostia eran l onn abitants da la populaziun catolics la cumpart dals catolics è sa sbassada tranter il ed il da sin tant pervi da la secularisaziun sco er pervi da l immigraziun da persunas d autra cretta dapi il sa tegna la cumpart da catolics però constant tar radund la pli veglia minoritad religiusa a roma furman ils gidieus ils quals èn cumprovads en la citad a partir dal segund tschientaner a c dapi il avel tschientaner han ils gidieus romans stuì viver en il ghetto il qual è pir vegnì schlià l onn cun la fin dal stadi pontifical sco simbol da la conscienza da sasez da la cuminanza gidieua ha quella laschà eriger ils onns la gronda sinagoga tempio maggiore la quala n ha er patì nagins donns dal temp da la persecuziun e deportaziun dals gidieus durant la segunda guerra mundiala oz vivan a roma radund gidieus ca da la populaziun ils protestants da diversas confessiuns furman a roma be ina pitschna minoritad er els giaudan pir dapi l onn libertad da cretta avant avev ins tranter auter erigì ordaifer ils mirs da la citad il cimitero acattolico er santeri protestant suenter che roma è daventà la chapitala dal stadi naziunal talian han ils valdais oriunds dal piemunt erigì la baselgia represchentativa tempio valdese di roma tras immigraziun èn oz er represchentadas duas autras cuminanzas religiusas en in dumber considerabel ils cristians ortodoxs surtut da derivanza rumena cun var da la populaziun ed ils muslims radund da la populaziun che derivan oravant tut da l albania maroc pakistan e bangladesch ils onns han ins erigì la moschea da roma ch era da quel temp la pli gronda en l entira europa ulteriuras minoritads furman hindus budists testimonis da jehova e persunas senza confessiun il cussegl communal da la citad da roma furma l assemblea capitolina che dumbra commembers quel tegna sias sesidas en l aula giulio cesare en il palaz dals senaturs chau da l executiva furma il president da la citad la vopna da la citad da roma mussa in scut cotschen cun l acronim s p q r ed ina curuna cun pedras preziusas s p q r stat per latin senatus populusque romanus il senat ed il pievel da roma quest abreviaziun furmava l emblem da suveranitad gia en la roma antica er las legiuns da l imperi roman purtavan quels sin lur standartas oz èn ils quatter bustabs da chattar sin numerusas tavlas statuas indrizs publics ed er sin viertgels da tumbins sco chapitala da l italia furma roma dapi il la sedia da bleras instituziuns ed organs statals la chombra dals deputads sco pli gronda chombra dal parlament talian ha sia sedia en il palazzo montecitorio en vischinanza dal pantheon entant ch il senat sa scuntra en il palazzo madama il president dal stadi ha sia sedia uffiziala en il palaz dal quirinal il qual furmava antruras la sedia administrativa dal stadi pontifical e ch aveva furmà dal fin il la residenza dals retgs talians sez uffizial dal primminister furma dapi il il palazzo chigi avant aveva quel residià en il palazzo del viminale ch era vegnì erigì il ultra da quai han tut ils ministeris da la regenza lur sedia a roma tenor la tradiziun è la citad da roma vegnida fundada l onn sin ina da las set collinas chats archeologics laschan però supponer ch igl haja gia existì qua a c ina colonisaziun umana segnadas fin oz d edifizis antics èn surtut la collina palatin e la vallada situada en il nord da quel quai è d attribuir al fatg ch il palatin furmava dal temp dals imperaturs la collina residenziala da l imperatur entant che s extendeva en la val tranter il palatin ed il capitol il forum romanum che furmava en la roma antica il center da la vita citadina sco center da la citad da roma vala il territori entaifer il mir aurelian ch era vegnì erigì en il terz tschientaner enturn il territori da las set collinas capitol quirinal viminal esquilin caelius aventin e palatin il center istoric sa derasa per gronda part per lung da la riva sanestra dal tiber qua sa chattan ils pli blers e pli gronds monuments architectonics da l antica ils edifizis cristians percunter èn repartids sin omaduas varts dal tiber la citad dal vatican cun il dom da s peder ch è visibel lunsch enturn sa chatta da la vart dretga dal tiber il center istoric da roma il dom da s peder e la citad dal vatican tutgan dapi l onn tar il patrimoni cultural da l unesco la citad exteriura e la periferia da roma sa chattan correspundentamain ordaifer il mir aurelian la concentraziun d edifizis antics è qua bundant pli bassa er sch ins frunta adina puspè sin tals ins chatta sper numerusas baselgias ch èn er vegnidas erigidas en questas parts da la citad per exempel la basilica san paolo fuori le mura sco ina da las grondas citads culturalas da l europa enserra il territori da roma in grond dumber da monuments che tanschan dals etruscs fin il temp preschent perditgas dal temp dals retgs etruscs e da l istorgia tempriva romana èn plitost stgarsas tant pli amplas èn persuenter las restanzas da l epoca da l imperi roman quellas tanschan da pantheon fundà l onn a c reconstruì tranter e s c ch è sa mantegnì quasi a moda cumpletta e che furma la suletta construcziun a cupla da l antica anc existenta fin al colosseum terminà s c il pli grond amfiteater da l antica e lieu d occurrenza da cumbats da gladiaturs e d auters spectaculs dapi l onn serva il colosseum en pli sco monument cunter la paina da mort adina cur ch in stadi abolescha la paina da mort vegn il colosseum illuminà durant uras quai che capita però be darar en la citad chatt ins sper ils mirs da la citad antics artgs da triumf baselgias e palazs sco er plazzas publicas menziun speziala meritan il forum romanum ed ils forums imperials medemamain las termas da caracalla construidas vers s c che vegnan duvradas oz la stad sco scenari per represchentaziuns d operas las catacumbas implants sutterrans extendids en ils quals ils emprims cristians celebravan la s messa ed èn vegnids sepulids ed il castel sant angelo ch è vegnì erigì sco mausoleum per l imperatur roman hadrian ed extendì en il temp medieval ad ina fortezza en il quart tschientaner han ins erigì la baselgia san paolo fuori le mura la quala è vegnida reconstruida suenter in incendi l onn la basilica san giovanni in laterano datescha dal quart tschientaner ed è per gronda part vegnida reconstruida en il avel e avel tschientaner la baselgia san pietro in vincoli dal avel tschientaner è vegnida restaurada en il avel tschientaner qua sa chatta la famusa statua da moses da michelangelo buonarroti ulteriurs impurtants monuments furman la piazza navona cun trais funtaunas tranter quellas la fontana dei quattro fiumi ina da las capodovras dal sculptur gian lorenzo bernini la piazza del campidoglio la plazza dal capitol cun ina statua da bronz da l imperatur marcus aurelius ch è vegnida terminada en il segund tschientaner s c la fontana di trevi ina funtauna barocca dal avel tschientaner en la quala turists bittan tradiziunalmain munaidas e giavischan insatge e la piazza di spagna cun la famusa stgala spagnola dal avel tschientaner che maina tar la baselgia santa trinità dei monti che deriva dal avel tschientaner ulteriurs monuments da la roma cristiana èn da chattar en l entira citad il center dal cristianissem furma la citad dal vatican cun il dom da s peder cf latiers las infurmaziuns detagliadas en l artitgel davart il vatican impurtants edifizis da la roma moderna sa chattan surtut en ils districts exteriurs da la citad sco per exempel ils edifizis dals gieus olimpics da stad da pier luigi nervi in dals pli impurtants architects talians dal avel tschientaner ma er monuments d onur e sgrattatschiels repartids sur l entira citad èn ulteriurs monuments architectonics plazzas funtaunas ed obeliscs en il vest da la citad han ins erigì ils onns fin cun il cumplex corviale la pli lunga chasa d abitar da l europa tranter las numerusas villas noblas che circumdavan la roma papala existan oz anc cun lur immens parcs la villa borghese la villa ada e la villa doria pamphili villa designescha a roma per ordinari il parc betg l edifizi ulteriurs parcs èn il pli vegl museum da roma furman ils museums capitolins dal sper ils museums vaticans bundant pli gronds cumpiglian quels ina da las pli impurtantas collecziuns d art da la citad en la villa giulia la chasa da champagna da papa julius iii erigida en la mesadad dal avel tschientaner sa chatta ina collecziun extraordinaria d art etrusc e da la roma antica la collecziun d art da la famiglia borghese pon ins contemplar en lur palaz che deriva da l entschatta dal avel tschientaner quella porta il num galleria borghese e sa cumpona surtut da maletgs e plasticas la collecziun archeologica dal museo nazionale romano ch è da muntada mundiala è repartida sin tschintg differents lieus palazzo massimo alle terme aula ottagona palazzo altemps las termas da diocletian e la crypta balbi medemamain d impurtanza èn las galarias da maletgs en il palazzo doria pamphilj il palazzo colonna ed il palazzo corsini la collecziun da figuras da bronz en il palazzo venezia sco er la collecziun da maletgs en il palazzo barberini la moderna è represchentada tras il maxxi quest edifizi futuristic da l architecta zaha hadid è vegnì avert l onn e vesa sasez sco lieu creativ e labor per architectura ed art contemporan roma gioga ina rolla centrala entaifer la vita culturala taliana en il teatro dell opera di roma che tutga tar las pli grondas operas da l italia han lieu preschentaziuns d opera e da ballet la stad han las represchentaziuns lieu en las termas da caracalla ultra da quai datti a roma radund teaters e sis grondas salas da concert che porschan in program varià durant ils mais da stad han lieu bleras occurrenzas al liber in dals pli vegls teaters da roma è il teatro argentina dal qual ils origins tanschan enavos en l onn il teatro eliseo è vegnì avert l onn il han ins inaugurà en il nord da la citad l auditorium parco della musica quest areal da radund meters quadrat cumpiglia tranter auter trais salas da concert surtut per musica classica ch èn vegnidas erigidas tenor plans da l architect renzo piano en vista a la muntada extraordinaria da la citad da roma da quel temp na fai betg surstar che la citad ha furmà dal temp da la renaschientscha e dal baroc in dals pli impurtants centers da la musica betg be en la chapella papala en il vatican mabain er en las numerusas baselgias a roma sez han operà blers impurtants musicists en il avel e l emprima mesadad dal avel tschientaner eran las posiziuns centralas per ordinari en ils mauns da represchentants da la polifonia franco flama da franzos e surtut en la chapella sixtina er da spagnols l emprim impurtant cumponist indigen a roma è stà costanzo festa ma il pli famus dueva daventar il polifonist vocal giovanni pierluigi da palestrina il qual è vegnì celebrà dal temp da la cuntrarefurma sco renovatur e spendrader da la musica da baselgia ad el è suandà in entira retscha da cumponists da baselgia tranter quels gregorio allegri dal qual il miserere ha gì fin en il avel tschientaner in renum mistic ed il qual mozart è stà bun da nudar l onn tenor l udida en il avel tschientaner ha giacomo carissimi stgaffì l oratori sco alternativa religiusa a l opera insumma han intgins papas empruvà da cumbatter u da supprimer en il avel e avel tschientaner dal tuttafatg l opera da quai è tranter auter resultà che chastrats han surpiglià las rollas da dunnas ma da l autra vart èn adina puspè sa fatgs valair a roma mecens e promoturs ch han procurà che la vita musicala na daventia betg l unfrenda da la rigurusadad religiusa en il avel e avel tschientaner è la citad da roma stada per l opera main impurtanta che venezia napoli e milaun tuttina han intginas da las pli famusas operas gì en teaters romans lur primaudiziun tranter auter da rossini il barbiere di siviglia en il teatro argentina da verdi il trovatore teatro apollo ed un ballo in maschera teatro apollo e da puccini tosca teatro costanzi il cuntegn da quest ultima gioga per part er a roma tranter auter en il castel sant angelo en il avel tschientaner ha operà a roma ottorino respighi il qual ha mess a la citad eterna cun sias sinfonias in monument musical emprims fastizs da la musica populara romana derivan dal avel tschientaner cun la chanzun sonetto er enconuschenta sco bella quanno te fece mamma tua la quala è pli tard daventada in sinonim per la tradiziun musicala romana l onn marchescha alura il cumenzament da la chanzun romana moderna cun la publicaziun da la chanzun feste di maggio cun text da giggi zanazzo e musica dad antonio cosattini al success da questa chanzun èn suandadas occurrenzas musicalas per chanzuns romanas ch èn sa mantegnidas fin la segunda guerra mundiala las purschidas culinaricas a roma èn fitg variadas e tanschan da l auta gastronomia fin la tipica cuschina romana cun spezialitads da bov portg agnè crustaccas e pesch e da numerusas preparaziuns da tomatas u artischoccas savens accumpagnadas da mozzarella ed agl da roma derivan er duas enconuschentas tratgas da pasta bucatini all amatriciana pasta chavortga cun panzetta en sosa da tomata e spaghetti alla carbonara tenor la legenda duain questas tratgas esser vegnidas inventadas dal temp d occupaziun a la fin da la segunda guerra mundiala per remplazzar als schuldads americans lur ensolver tipic cun charnpiertg ed ov cumprovas per ils nums ed ils recepts èn però pir da chattar in pau pli tard tar la pizza romana sa tracti cuntrari a la pizza napoletana savens d ina pizza bianca senza tomatas passadas i dat però tant pizza bianca sco er pizza rossa en las pli differentas variaziuns en la citad existan dus clubs da ballape da renum naziunal ed internaziunal numnadamain lazio fundà il ed as roma fundà il las partida da chasa dad omadus clubs han lieu en il stadion olimpic situà en il nord da la citad che porscha plazza a radund aspectaturs l onn han gì lieu a roma ils gieus olimpics da stad ed ils emprims paralimpics insumma ina dumengia da mars ha lieu mintg onn il maraton da roma intginas emnas avant mintgamai il mez maraton roma ostia tenor in studi da l onn ha la regiun da roma realisà in product interiur brut da milliardas dollars en la glista da las pli fermas regiuns metropolitanas en tut il mund sa chatta la citad uschia sin plaz il product interiur brut per persuna ha muntà a dollars milaun dollars roma furma dapi la segunda guerra mundiala la plazza economica la pli dinamica en l italia si economia sa basa sin il sectur da servetschs e profitescha en spezial da la preschientscha d interpresas dal stadi sco er dal turissem daspera domineschan il commerzi a l engrossa ed il commerzi en detagl ed en l industria il sectur da textilias la producziun da vivondas products farmaceutics maschinas l elavuraziun da metal e la producziun da palpiri il turissem gioga in impurtanta rolla per l economia da roma cun stgars milliuns visitaders da l exteriur è roma stà il sin plaz da las citads las pli frequentadas en tut il mund e sin plaz sis en l europa ils turists da l exteriur han manà il medem onn ad entradas da milliardas dollars la gronda part dals visitaders èn vegnids da l europa da l asia e dals stadis unids en la regiun da roma sa chattan trais plazzas aviaticas las duas pli pitschnas roma ciampino e roma urbe e la plazza aviatica intercontinentala roma fiumicino quest ultima situada a la costa furma la pli impurtanta plazza aviatica da l italia ed a medem temp la sedia principala da la pli gronda societad aviatica dal pajais alitalia sco in dals centers da la rait da viafier taliana dispona roma da las staziuns da viafier roma tiburtina roma ostiense roma tuscolana roma trastevere roma san pietro roma aurelia sco er da la staziun principala roma termini termini è ina da las pli grondas staziuns da l europa cun radund viagiaturs per di dapi l avertura da la viafier ad auta sveltezza en direcziun da napoli e l amplificaziun da la staziun roma tiburtina na vegnan trens che dovran roma be sco staziun da passagi betg pli manads a la staziun principala termini daspera sa chatta a roma staziun roma san pietro il pitschen traject da la viafier statala dal vatican quel è vegnì avert l onn tras papa pius ix e serva exclusivamain al traffic da martganzia la citad da roma sa chatta en il center d ina rait da vias en furma da staila che suonda partind dal capitol il decurs da las vias da l antica las qualas colliavan roma cun ses imperi oz vegn roma circumdà d in autostrada circulara il grande raccordo anulare u gra che sa chatta en ina distanza da radund kilometers dal center da la citad la citad ha da sbatter cun gronds problems da traffic damai ch il sistem da vias en furma da staila lubescha als abitants be il viadi tras il center istoric ubain sin l autostrada circulara surchargiada er il sistem da metro ch è cumpareglià cun autras citads da medema grondezza vaira modest na furma qua betg propi in agid ultra da quai hai a roma sin abitants be taxis bler pli pauc ch èn autras metropolas europeicas en intginas zonas cun diminuziun dal traffic zona a traffico limitato ztl en il center da la citad pon ins charrar tranter las e las uras be cun ina lubientscha speziala questas zonas han ins stgaffì ils onns e perquai che las vias eran cronicamain surchargiadas en las parts da la citad trastevere e san lorenzo hai percunter bler traffic la notg uschia che vala là la regla dal traffic limità durant la notg il traffic local public a roma vegn gestiunà per gronda part da l interpresa da traffic citadina atac il sistem da traffic public cumpiglia bus trolleybus tram metro e viafier urbana la rait da bus dumbra lingias cun bundant staziuns il tram è vegnì avert a roma l onn e maina oz sin sis lingias sur ina distanza da bundant km cun staziuns trolleybus ha la citad enconuschì tranter il ed il l onn han ins puspè reavert ina lingia la metro metropolitana di roma dispona da las trais lingias a b e c cun total staziun sin ina lunghezza da km situaziun dal las duas lingias a e b sa cruschan a termini l emprim traject oz b è vegnì avert il e cumplettà ils onns resp il b la lingia a è suandada l onn ed è vegnida prolungada il l emprima part da la lingia c deriva dal pervi da problems finanzials e chats archeologics ha l ulteriura construcziun da la lingia c stuì vegnir sistida ulteriuras lingias da metro sa chattan en planisaziun a roma sa chattan trais universitads statalas l università degli studi di roma la sapienza è ina da las pli veglias fundaziun e cun radund students ina da las pli grondas universitads da l europa las duas ulteriuras universitads èn tor vergata e roma tre daspera existan pliras universitads catolicas sco instituziuns da la sontga sedia u da singuls urdens religius ultra da quai furma roma la sedia da l academia naziunala da las scienzas accademia nazionale dei lincei da las academias papalas e da diversas academias e conservatoris naziunals da saut musica e teater medemamain a roma sa chatta l institut central per la restauraziun d ovras d art a roma vegnan edidas pliras gasettas dal di ed emnilas la repubblica il messaggero il tempo il foglio il manifesto liberazione la radiotelevisione italiana ha medemamain sia sedia principala a roma en pli è la citad pervi dal clima ed ils monuments in lieu tschertgà per l industria da film cinecittà las administraziuns centralas da diversas interpresas ed organisaziuns centralas han lur sedia a roma latiers tutgan l organisaziun da las naziuns unidas per l alimentaziun e l agricultura fao ed il fond internaziunal per il svilup agricul ifad la frantscha uffizial republica franzosa franzos république franaise e py blik f sz en furma curta la france fs è in stadi unitar democratic ed intercontinental ch è situà en l europa dal vest e che cumpiglia inslas e territoris d ultramar sin plirs continents la france métropolitaine vul dir la part europeica dal territori statal s extenda da la mar mediterrana fin al chanal da la mongia e la mar dal nord sco er dal rain fin a l ocean atlantic pervi da sia furma caracteristica vegn la terra franca dal pajais er numnada hexagone areguard la surfatscha furma la frantscha il pli grond pajais da l uniun europeica e dispona dal terz grond territori dal stadi en l europa insumma suenter la russia e l ucraina paris è la chapitala dal pajais e furma ensemen cun l le de france la pli gronda zona d aglomeraziun dal pajais avant lyon marseille toulouse e lille en il avel e avel tschientaner ha la frantscha occupà ina posiziun egemoniala entaifer l europa da muntada è stada tant l irradiaziun politica sco er culturala la curt da louis xiv è daventada l exempel per ils stadis absolutistics en tut l europa la revoluziun franzosa cun la decleraziun dals dretgs da l uman e dal burgais e l occupaziun tras napoleun ch è suandada han mess ad ir en blers pajais il svilup da la democrazia il qual è però adina puspè vegnì interrut en territoris d ultramar ha la frantscha erigì duas giadas in imperi colonial l emprim cumpigliava tranter auter vastas parts da l america dal nord ed è per gronda part ì a perder ils onns durant la guerra da set onns il segund ha surtut cumpiglià vastas parts da l africa e furmava en il avel ed a l entschatta dal avel tschientaner la segund gronda pussanza coloniala dal mund en il avel tschientaner vala la frantscha ensemen cun la germania sco forza motorica da l integraziun europeica la republica franzosa vegn declerada en la constituziun sco indivisibla laicistica democratica e sociala la maxima da quella sa cloma regenza dal pievel tras il pievel e per il pievel la frantscha vala sco in dals pajais ils pli sviluppads dal mund partind dal product naziunal brut sa tracti da la tschintgavel gronda economia dal mund e da la terz gronda paritad da la capacitad da cumpra en l europa il standard da viver il grad da furmaziun e l aspectativa da vita valan generalmain sco auts ultra da quai sa tracti dal pajais dal mund che vegn visità il pli savens onn per onn visitan radund milliuns turists da l exteriur la frantscha la frantscha mantegna la terz gronda armada entaifer la nato e la pli gronda armada da l uniun europeica il pajais furma in dals commembers stabels dal cussegl da segirezza da las naziuns unidas e disponiva il sco pussanza atomara dal terz grond arsenal d armas nuclearas la frantscha è stada in commember fundatur da l uniun europeica e da las naziuns unidas è commembra da la francophonie dals g dals g da la nato da l organisaziun da cooperaziun e svilup economic en europa oecd da l organisaziun mundiala da commerzi omc e da l uniun latina la terra franca europeica da la frantscha cun sia furma hexagonala caracteristica cumpiglia ina surfatscha da kilometers quadrat sco in dals pli gronds pajais da l europa è la frantscha segnada da numerusas furmas da la cuntrada che sa differenzieschan marcantamain ina da l autra per gronda part prevalan en il maletg da la cuntrada planiras u collinas miaivlas en il sidost ed al cunfin cun la peninsla iberica è il pajais segnà da muntognas las muntognas principalas furman las pireneas en il sidvest il massiv central en la part meridiunala da l intern dal pajais sco er dal nord al sid las vogesas il giura e las alps en l ost dal pajais la pli auta muntogna da la frantscha è il mont blanc m s m quel furma a medem temp il pli aut piz da l europa centrala e dal vest la frantscha dispona da rivas maritimas en il sid mar mediterrana sco er en il vest e nord ocean atlantic chanal da la mongia e mar dal nord en il sidvest cunfinescha il pajais cun la spagna ed andorra en il nord ed ost cun la belgia il luxemburg la germania la svizra e l italia sco er en il sidost cun il monaco tut en tut è la frantscha dividida en regiuns da quellas sa chattan en l europa e tschintg furman territoris franzos d ultramar france d outre mer guyana franzosa guadeloupe martinique mayotte e réunion fin il eran las parts europeicas da la frantscha divididas en regiuns uschia ch il dumber total da las regiuns muntava a la zona d aglomeraziun per lunschor la pli gronda ed impurtanta furma la chapitala paris cun bundant milliuns abitants en la regiun le de france las regiuns grondas enturn lyon marseille toulouse e lille dumbran medemamain bundant in milliun abitants las pli grondas citads èn situaziun dal senza e cun aglomeraziun paris marseille lyon toulouse nizza nantes strasbourg montpellier bordeaux lille e rennes la frantscha mantegna territoris da protecziun da la natira da differentas categorias tant en il coc europeic dal pajais sco er en ses territoris d ultramar igl èn quai l onn è la populaziun dal pajais vegnida stimada sin ca milliuns cun quai furmava la frantscha il pajais da l europa dal vest per lunschor il pli populà fin il è il dumber d abitants creschì sin ca milliuns alura è suandada ina stagnaziun ch era da ses temp senza paregl en l europa sco motivs vegnan inditgads la bainstanza relativa e la civilisaziun ch era vaira avanzada il cumportament sexual cuntraceptiv era sviluppà pli ferm ch en auters pajais a medem temp era l influenza da la baselgia catolica gia flaivlentada uschia è il dumber d abitants creschì en stgars onns per be trais milliuns l onn dumbrava la frantscha malgrà grondas immigraziuns suenter il be radund milliuns abitants questa stagnaziun da la populaziun vegn resguardada sco in dals motivs daco che la frantscha ha pudì sa defender durant las duas guerras mundialas be cun stenta cunter la germania vischina ch era demograficamain bundant pli dinamica ultra da quai aveva l armada franzosa subì ils onns sperditas relativas che tutgavan tar las pli autas da tut las naziuns cumpigliadas en las acziuns da guerra suenter la segunda guerra mundiala è alura suandà in augment da las naschientschas e la populaziun è puspè creschida per ina buna part è quest svilup er stà d attribuir ad immigraziuns nà da las anteriuras colonias franzosas l onn han ins eruì milliuns abitants e per il han ins stimà milliuns abitants incl ils territoris d ultramar da quai milliuns en la frantscha metropolitana suenter la germania furma la frantscha il pajais da l uniun europeica cun il segund aut dumber da la populaziun en tut il mund sa chatta ella sin la avla plazza il dumbrava la frantscha entaifer l uniun europeica ina cumpart da la populaziun da radund l onn èn vegnidas serradas lètgs diesch onns avant eran quai anc stadas persuenter han dapli franzos elegì l uschenumnà patg da solidaritad civil sco furma da convivenza quests partenadis han ins introducì il il èn vegnids serrads patgs la rata da fritgaivladad giascheva il cun uffants per dunna sin il terz plaz europeic suenter l irlanda e l islanda ella è però crudada da trais uffants per dunna en ils onns l aspectativa da vita muntava il a onns per dunnas e onns per umens pervi da la creschientscha da la populaziun ralentada ha la frantscha gia enconuschì vers la mesadad dal avel tschientaner il problem da la mancanza da forzas da lavur dapi il cumenzament da l industrialisaziun èn perquai immigrads lavurers esters nà dals stadis vischins italia pologna germania spagna belgia en frantscha per exempel en l aglomeraziun da paris u en las regiuns da minieras e d industria d atschal nord pas de calais e lorena a partir dal han uschia vivì e lavurà en frantscha radund in milliun esters lur dumber muntava a fin da las persunas activas il fenomen d ina emigraziun en massa sco che quai era il cas da quel temp en germania en l italia ed en auters pajais vischins n ha la frantscha betg enconuschì durant l emprima guerra mundiala derivavan radund da la populaziun da la frantscha da l exteriur ed igl èn sa mussadas emprimas tendenzas xenofobas fin il è la cumpart dals esters creschida fin a silsuenter han ins restrenschì fermamain l immigraziun e bandischà u internà fugitivs per exempel da la guerra civila spagnola suenter la segunda guerra mundiala ha la frantscha puspè recrutà lavurers esters da la spagna e dal portugal ed ha trategnì fin il ina politica d immigraziun fitg liberala europeans surtut talians e polacs avevan cumpiglià il fin a da la cumpart dad esters en ils onns muntava lur cumpart be pli a radund la gronda gruppa furmavan uss ils portugais il cumpigliava la cumpart da la populaziun estra latiers vegnan franais par acquisition pia umans ch èn naschids a l exteriur e ch han surpiglià la naziunalitad franzosa l onn vivevan milliuns immigrants en frantscha quai che correspunda a da l entira populaziun da quels avevan milliuns acquistà la naziunalitad franzosa descendents d immigrants dals quals almain in genitur era naschì a l exteriur èn vegnids stimads il sin radund da la populaziun totala oz deriva la gronda part dals emigrants da l africa dal nord algeria maroc tunesia alura suondan ils pajais da l europa dal sid portugal italia spagna en il decurs dals ultims onns èn vegnids vitiers immigrants da las anteriuras colonias franzosas situadas al sid da la sahara ed en la caribica la pli auta concentraziun d immigrants viva en il sidost dal pajais ed en l aglomeraziun da paris la constituziun da la tschintgavla republica franzosa definescha che l access a la furmaziun e cultura haja dad esser egual per tut ils burgais e ch i saja l incumbensa dal stadi da mantegnair in sistem da scola public gratuit e laicistic tenor quai è il sistem da furmaziun en frantscha organisà a moda centralistica las corporaziuns territorialas han da metter a disposiziun las localitads la scolina sa numna en frantscha école maternelle e porscha educaziun prescolara per uffants a partir da onns quella vegn frequentada d ina fitg auta procentuala dals uffants dura l entir di ed è be colliada cun custs per ils geniturs sche quels fan diever da las purschidas opziunalas gentar tgira supplementara la damaun u la saira l école maternelle vegn resguardada en frantscha bler pli ferm sco scola che quai ch igl è il cas en la gronda part dals auters stadis las persunas che tgiran ils uffants han frequentà ina furmaziun da magister e vegnan engaschads da l autoritad da scola naziunala che fixescha er ils plans d instrucziun l école élémentaire che suonda a la maternelle dura tschintg onns suenter avair finì quella frequentan ils uffants il collège ina scola cumplessiva da quatter onns ch els termineschan cun il brevet des collèges silsuenter sa porschan al giuvenil differentas pussaivladads el po frequentar ina scola professiunala la quala el terminescha cun il certificat d aptitude professionelle il lycée correspunda pli u main al gimnasi quel maina suenter dudesch onns da scola al baccalauréat i vegnan distinguidas differentas direcziuns cun accent economic litterar scienzas natiralas e a tgi che frequenta in lycée professionnel u in centre de formation d apprentis po terminar suenter onns da scola cun in baccalauréat professionnel en l instrucziun da linguas estras domineschan l englais ed il spagnol la furmaziun academica ha lieu a las universitads e grandes écoles questas ultimas han ina meglra reputaziun in pli bass dumber da students ed in pli aut grad d assistenza persunala la lingua franzosa è sa sviluppada dal francien che vegniva discurrì en il temp medieval en la regiun le de france odierna questa furma uffiziala è sa derasada ensemen cun l expansiun dal domini dals retgs franzos il ha retg franois i fixà che la lingua franzosa duaja esser la suletta lingua en ses reginavel tuttina discurriva en il avel tschientaner be radund la mesadad dals subdits dal retg franzos la lingua franzosa suenter la revoluziun franzosa han ins cumbattì activamain las linguas regiunalas pir ina lescha ch è entrada en vigur il ha admess l instrucziun en linguas regiunalas er oz determinescha l artitgel da la constituziun dal che la lingua franzosa saja la suletta lingua uffiziala da la frantscha quella na furma betg be la lingua discurrida generalmain en frantscha mabain è purtadra da la cultura franzosa en tut il mund pervi da las migraziuns a l intern dal pajais ed il diever quasi exclusiv da la lingua franzosa en las medias electronicas èn las linguas che vegnan discurridas a nivel regiunal smanatschadas da svanir la charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras ha la frantscha bain suttascrit ma betg ratifitgà tranter auter ha il cussegl da la constituziun franzos giuditgà il che parts da la charta na sajan betg cumpatiblas cun la constituziun franzosa dapi il menziunescha la constituziun en l artitgel las linguas regiunalas sco ierta culturala da la frantscha linguas regiunalas che vegnan discurridas en frantscha furman las linguas d ol romanas en il nord da la frantscha che vegnan per part resguardadas sco dialects franzos sco picard norman gallo poitevin saintongeais vallon e champenois il francoprovenzal en il territori da las alps e dal giura franzos e svizzer l occitan en la frantscha dal sid il catalan en il département pyrénées orientales l alsazian e loren en il nordost dal pajais il basc e ses dialects en il sidvest il breton en il nordvest il cors a corsica ed il flam en il nord dal pajais ultra da quai vegnan discurrids en ils territoris d ultramar las pli differentas linguas sco las linguas polinesianas las linguas creolas u las linguas canacas cuntrari a la situaziun per exempel en l italia na datti en frantscha naginas linguas regiunalas cun in status uffizial er tar nums locals e toponims èn sa mantegnidas be parzialmain influenzas regiunalas uschia èn anc derasadas vastamain denominaziuns tudestgas en l alsazia ma betg en la lorena analog èn ils nums talians sa mantegnids suenter che l insla corsica è vegnida integrada en il pajais betg però sin la terra franca savoia contadi da nizza resp alpes maritimes territoris ch eran pli baud associads cun l italia il num local nizza deriva bain dal talian al lieu vegn però duvrà uffizialmain be la noziun franzosa nice il pli en il nord dal pajais en ils territoris da cunfin vers la flandra datti intgins nums locals neerlandais en il territori da cunfin cun la spagna sa laschan distinguer influenzas dal basc e catalan il franzos è lingua da lavur tar las naziuns unidas l organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l europa en la cumissiun europeica ed en l uniun africana la frantscha enconuscha diversas instituziuns e mecanissems che gidan ed evitar che anglicissems prendian suramaun entaifer la lingua franzosa las autoritads èn obligadas da far diever dals neologissems che vegnan creads da la commission générale de terminologie et de néologie e decretads da la délégation générale à la langue franaise et aux langues de france la frantscha è uffizialmain in stadi laicistic quai che signifitga ch il stadi e las cuminanzas religiusas èn spartids cumplettamain in da l auter il stadi na relevescha er naginas datas davart l appartegnientscha religiusa quellas sa basan pia sin stimaziuns u sin indicaziuns da las cuminanzas religiusas sezzas tenor ina retschertga da le monde èn dals franzos catolics muslims protestants ed gidieus inditgeschan d appartegnair a nagina religiun ils ulteriurs appartegnan ad autras cuminanzas religiusas surtut ortodoxs budists e hindus u n han fatg naginas indicaziuns entaifer la cumpart catolica pratitgescha be ina pitschna part activamain la cretta da l autra vart èn però er represchentads fitg ferm ils moviments dal tradiziunalissem catolic tenor enquistas actualas inditgeschan dals franzos da crair en in dieu la cumpart dals giuvenils che crain en ina vita suenter la mort è però creschida dapi il da sin tenor in studi dal pewresearch center fan dals franzos valair d esser religius e d esser fitg religius omaduas valurs èn fitg bassas cumpareglià cun auters stadis istoricamain è la frantscha stada sur lung temp in stadi en il qual dominava il catolicissem dapi louis xi han ils retgs franzos purtà cun il consentiment dal papa il titel d in roi très chrétien dal temp da la refurmaziun è la frantscha adina stada per gronda part catolica cumbain ch i deva fermas minoritads protestantas ughenots il pli tard suenter la mazzacra da la notg da baltramieu han quests ultims però stuì dar si lur speranzas areguard ina frantscha protestanta cur ch il protestant henri iv è daventà ertavel dal tron ha el midà per motivs tactics politics a la cretta catolica paris vaut bien une messe per rumantsch paris vala tuttavia ina messa a medem temp ha el però garantì als protestants en furma da l edict da nantes dretgs spezials e surtut la libertad da cretta il ha louis xiv revocà l edict da nantes malgrà ch igl è vegnì smanatschà cun sancziuns penalas ordvart severas ha quai manà ad ina fugia en massa dals ughenots en l exteriur cunfinant ch era da cretta protestanta pir curt avant la revoluziun franzosa è puspè vegnida admessa als protestants ina libertad da cretta parziala la revoluziun franzosa ha alura abolì tut las limitaziuns da la libertad da la cretta en ils onns suenter la revoluziun dal temp da l emprima republica franzosa hai dà ina curta fasa ch è stada segnada da fitg fermas tendenzas anticlericalas damai che la baselgia catolica vegniva resguardada sco represchentanta da l ancien régime betg be ils privilegis da la baselgia èn vegnids dismess mabain schizunt il chalender cristian ed ils servetschs divins e remplazzads tras in chalender revoluziunar resp tras in cult da l esser suprem sut napoleun bonaparte è il stadi però puspè sa cunvegnì cun la baselgia catolica en furma dal concordat dal ed a chaschun da la restauraziun bourbonica suenter il han las ideas monarchic catolicas schizunt puspè survegnì il suramaun las truppas bourbonicas ch èn vegnidas tramessas il en spagna per abatter la revoluziun liberala vegnivan numnadas ils figls da son ludvic ed en ils territoris da surmar han ins promovì la missiun gesuitica dal temp da la terza republica è danovamain prorut in conflict tranter la baselgia ed il stadi quel ha manà il ad ina lescha en la quala è vegnida fixada la separaziun stricta da baselgia e stadi la cuminanza giudaica en frantscha è segnada d ina istorgia muventada la preschientscha dals gidieus è documentada dapi il temp dals romans en il decurs dal temp medieval han ins però stgatschà quels en duas undas cumplettamain dal pajais il sut philippe iv ed il sut charles vi sur plirs tschientaners ha silsuenter strusch pli existì en frantscha ina vita e cultura giudaica la suletta excepziun han furmà ils territoris en l ost dal pajais ch èn vegnids acquistads en il avel e avel tschientaner surtut l alsazia ils quals han profità sur lung temp d in status spezial la revoluziun franzosa ha la finala concedì als gidieus l egualitad burgaisa fin l entschatta dal avel tschientaner è la frantscha però restada in pajais cun ina populaziun gidieua relativamain pitschna suenter l emprima e surtut suenter la segunda guerra mundiala èn blers gidieus immigrads nà da l europa da l ost uschia che la frantscha represchenta oz il stadi europeic cun la pli gronda gruppa da la populaziun gidieua insumma pervi da tendenzas antisemiticas creschentas surtut da vart da muslims e la stagnaziun economica datti actualmain però ina grond unda d immigraziun gidieua i vegn supponì che be tranter il ed il hajan bundant gidieus bandunà il pajais uschia che la cuminanza gidieua en frantscha dumbra be pli radund persunas medemamain dapi la fin da la segunda guerra mundiala è la cumpart dals muslims creschida fermamain e quai surtut pervi da l immigraziun nà da las anteriuras colonias ins stima che la frantscha odierna saja vegnida colonisada avant ca onns dal temp paleolitic èn sa mantegnids en ils cuvels da lascaux impurtantas picturas muralas a partir da a c han ils fenizians e grecs fundà basas commerzialas a la costa da la mar mediterrana entant ch ils celts ch èn pli tard vegnids numnads dals romans gals han colonisà il pajais nà dal nordvest ils gals celtics cun lur religiun da druids vegnan oz savens designads sco ils perdavants dals franzos e vercingetorix vegn idealisà sco erox naziunal da la frantscha e quai cumbain ch elements gallics n èn strusch sa mantegnids en la cultura franzosa tranter e a c ha caesar conquistà la regiun en rom da la guerra gallica sinaquai èn vegnidas installadas las provinzas romanas gallia belgica gallia cisalpina e gallia narbonensis en ina perioda da prosperitad e pasch han questas provinzas surpiglià il progress roman sin ils champs da la tecnica agricultura e giurisdicziun igl èn sa furmadas citads grondas elegantas a partir dal avel tschientaner èn immigrads adina pli stedi pievels germans en gallia en consequenza dal declin da l imperi roman l onn han quels cumenzà a furmar agens reginavels suenter ina dominanza temporara dals visigots han ils francs sut chlodwig i fundà il reginavel dals merovings els han surpiglià diversas valurs ed instituziuns romanas tranter auter il catolicissem l onn als èsi reussì en la battaglia da tours e poitiers da rebatter l expansiun islamica nà da la peninsla iberica als merovings èn suandads ils carolings l onn è carl il grond daventà imperatur il è il reginavel dals francs vegnì repartì entras il contract da verdun sin ses biadis la part occidentala da quel correspundeva pli u main a la frantscha odierna il temp medieval franzos è stà segnà da l avanzament da la pussanza roiala en il cumbat permanent cunter l independenza da la noblezza auta ed ils dominis seculars da las claustras e congregaziuns partind da l le de france odierna han ils capetings fatg valair l idea dal stadi unitar la participaziun a diversas cruschadas ha gidà a consolidar lur pussanza nà dal nord èn ils normans penetrads repetidamain en la normandia ch ha perquai survegnì lur num l onn han els er conquistà l engalterra sut louis vii ha cumenzà ina lunga seria da conflicts guerrescs cun l engalterra quai suenter che la dunna divorziada da louis éléonore d aquitania aveva maridà il henry plantagenet uschia che radund la mesadad dal territori statal franzos era crudà a l engalterra a philipp ii auguste èsi reussì fin il cun agid dals staufers da stgatschar ils englais dal pajais il retg englais henry iii ha plinavant stuì acceptar louis ix sco signur feudal a partir dal è la frantscha daventada ina monarchia ereditara l onn era louis ix in dals pli pussants regents da l occident suenter la mort da l ultim dals capetings è philippe vi vegnì elegì l onn sco nov retg da la frantscha el ha fundà la dinastia dals valois la populaziun dal pajais vegn stimada da quel temp sin radund milliuns cun la scholastica e l architectura romana e gotica dominava il pajais impurtants champs culturals e spiertals pretensiuns al tron da vart dad edward iii plantagenet retg da l engalterra e duca d aquitania han manà il a la guerra da tschient onns suenter che l engalterra aveva pudì conquistar l entir nordvest dal pajais èsi l emprim reussì als franzos da chatschar enavos ils invasurs alura hai però dà ina rebelliun da vart da la burgogna ed il retg da la frantscha è vegnì assassinà sinaquai ha l engalterra schizunt pudì occupar paris e l aquitania pir grazia a la resistenza naziunala che jeanne d arc ha mess ad ir èsi reussì da reconquistar fin il ils territoris pers cun excepziun da calais ultra da la guerra da tschient onns ha furià la pestilenza dal ch ha chaschunà la mort da radund in terz da la populaziun cun incorporar la burgogna e la bretagna en il territori statal ha la roialitad franzosa cuntanschì in emprim punct culminant da sia pussanza durant la renaschientscha è quest domini però vegnì periclità adina pli fitg da vart dals habsburgais l imperatur habsburgais karl v regiva sur in imperi dal qual ils pajais sa gruppavan enturn l entira frantscha ils calvinists franzos numnads ughenots èn vegnids supprimids fermamain en lur exercizi da la cretta las guerras dals ughenots e surtut la notg da baltramieu han manà a l emigraziun da tschientmillis ughenots pir l emprim regent or da la chasa dals bourbons henri iv ha concedì als ughenots en l edict da nantes il libertad da religiun il temp da la renaschientscha è er stà segnà d ina ferma centralisaziun il retg è daventà independent tant da la baselgia sco er da l aristocrazia als ministers e cardinals richelieu e jules mazarin èsi reussì d eriger in stad absolutistic sin iniziativa da richelieu è la frantscha intervegnida il a moda activa en la guerra da trent onns che furiava en l europa centrala en quest connex è er prorutta la guerra cun la spagna en rom da la pasch da vestfalia han ins concedì a la frantscha l alsazia entant ch il sontg imperi roman e la spagna han pers ina part da lur pussanza igl ha cumenzà l epoca da la dominanza franzosa en l europa tut ils regents europeics s orientavan a l exempel da la cultura franzosa la lingua franzosa è daventada la lingua da furmaziun dominanta las guerras che chaschunavan gronds custs e l opposiziun da vart da la noblezza han però manà al bancrut statal fronde cun l edict da fontainebleau dal è la libertad da cretta dals ughenots puspè vegnida schliada danovamain èn fugids tschientmillis ughenots sut louis xiv l uschenumnà roi soleil il qual è vegnì intronisà l onn en la vegliadetgna da quatter onns ed ha regì fin il ha l absolutissem cuntanschì ses punct culminant da quel temp han ins erigì il chastè da versailles las guerras ch ils retgs absolutistics manavan p ex la guerra da devoluziun la guerra ollandaisa la guerra da la successiun ereditara dal palatinat la guerra da la successiun ereditara spagnola la guerra da set onns e la participaziun a la guerra d independenza americana ils custs immens da la curt sezza sco er nauschas racoltas han manà ad ina gronda crisa da finanzas la quala ha sfurzà il retg louis xvi da convocar ils stans generals l assamblea naziunala ha elavurà ina constituziun limità la pussanza dal retg e terminà l ancien régime las cundiziuns da viver dal pievel cumin ch èn pegiuradas vinavant han manà il a la revoluziun franzosa cun la decleraziun dals dretgs da l uman e dal burgais sco prestaziun centrala la baselgia han ins exproprià ed in nov chalender ha remplazzà il vegl la constituziun ch è vegnida deliberada il ha transfurmà la frantscha en ina monarchia constituziunala suenter l emprova dal retg da fugir en l exteriur è quel vegnì mess a ferm ed executà il sinaquai è suandada la proclamaziun da l emprima republica las emprimas experientschas cun la furma statala republicana la quala sa basava sin il princip da l egualitad èn però idas a finir en il caos ed en il reschim da terrur sut robespierre en questa situaziun ha napoleun bonaparte surpiglià il cun in culp da stadi la pussanza ed è daventà emprim consul il ha el curunà sasez sco imperatur igl èn suandadas las guerras da coaliziun en il decurs da las qualas napoleun ha dumagnà bunamain l entira europa sut sia controlla sia campagna militara cunter la russia l onn ha però fatg naufragi la battaglia dals pievels sper lipsia il ha sigillà la terrada da las truppas franzosas durant l exil da napoleun sin l insla d elba ha puspè regì in bourbon louis xviii il è napoleun returnà ed ha regì ulteriurs tschient dis suenter la sconfitta en la battaglia sper waterloo è el vegnì bandischà definitivamain la restauraziun ha puspè manà ils bourbons a la pussanza quels èn sa mess londervi da reconstruir l imperi colonial ch era ì a perder en frantscha ha gì lieu a medem temp la revoluziun industriala ed igl è sa furmada plaunsieu ina classa dals lavurants la revoluziun da fanadur dal ha cupitgà charles x che regiva a moda despotica al remplazzond tras il retg dals burgais louis philippe i en rom d in ulteriura revoluziun burgaisa è vegnida installada il en frantscha la segunda republica sco president da la segunda republica han ins elegì louis napoléon bonaparte il qual ha gia laschà curunar sai il sco imperatur sut sia regenza è l opposiziun vegnida supprimida cun la forza sin il champ da la politica exteriura ha el però pudì registrar divers success sco l acquist da nizza e da la savoia l incorporaziun da l africa equatoriala e da l indochina en l imperi colonial e l erecziun dal chanal da suez a medem temp è sa sviluppada la germania sut l egida da la confederaziun da la germania dal nord ad in stadi naziunalistic la guerra tudestg franzosa ha napoléon iii mess ad ir cun l intenziun da metter terms al concurrent pussant areguard l egemonia en l europa ma la guerra è ida a fin cun la sconfitta da la frantscha e wilhelm i è vegnì proclamà en la galaria dals spievels da versailles sco imperatur tudestg la communa da paris in insurrecziun che sa drizzava cunter la capitulaziun è vegnida abattida cun la forza la terza republica ha durà dal fin il durant quest temp è l imperi colonial franzos s extendì sin ina surfatscha totala da milliuns kilometers quadrat l industrialisaziun da la frantscha ha manà ad in grond svilup economic ils onns e han gì lieu a paris exposiziuns mundialas tranter la frantscha ed il reginavel unì è prorut in conflict pervi da la dominanza en l africa omadus pajais pratitgavan in imperialissem intensiv il punct culminant da questa cursa ha furmà la crisa da faschoda dal tranter ils dus pajais il reginavel unì aveva la finamira da conquistar ina zona da colonias che tanscheva dal sid al nord dal continent l uschenumnà plan cap cairo la frantscha percunter aveva en mira ina zona da colonias che tanscheva dal vest a l ost da dakar fin dschibuti las pretensiuns dals dus stadis èn collidadas en il pitschen lieu sudanais faschoda la finala ha la frantscha dà suenter senza cumbat il mars han ils dus pajais definì lur zonas d interess contract dal sudan cun il scandal da panama la crisa da faschoda e l affera dreyfus ha la terza republica subì entaifer diesch onns trais grondas crisas la baselgia catolic romana ha pratitgà sur decennis ina tenuta antimodernistica pervi da quai ed er en rom da l affera dreyfus è la frantscha sa sviluppada ad in stadi d orientaziun decididamain laicistica il ha la frantscha concludì cun il reginavel unì l entente cordiale ed il è ella entrada en l emprima guerra mundiala cun la finamira da reconquistar l alsazia e la lorena e d indeblir a moda decisiva la germania suenter la guerra ha la frantscha bain tutgà tar ils victurs la frantscha dal nord era però devastada per gronda part tar ils milliuns schuldads ch eran crudads èn anc vegnids vitiers unfrendas da la grippa spagnola dal il tranterguerra è stà segnà en frantscha d instabilitad politica en rom dal contract da versailles è la germania vegnida obligada il da prestar a las pussanzas victuras auts custs da reparaziun surtut il primminister franzos e minister da l exteriur poincaré insistiva che las prestaziuns vegnian ademplidas punctualmain e senza resalvas pervi da retardaments èn truppas franzosas penetradas repetidamain en territoris betg occupads ils da mars han truppas franzosas e beltgas per exempel occupà las citads duisburg e düsseldorf en la zona demilitarisada per in tschert temp han ins silsuenter schizunt occupà l entir territori da la ruhr il front populaire che regiva dapi il è surtut sa stentà da mantegnair il status quo uschia che la frantscha era preparada mal sin l erupziun da la segunda guerra mundiala en rom da lur champagna dal vest èn las truppas tudestgas guntgidas la lingia da maginot ed èn marschadas en la chapitala franzosa senza che quella fiss vegnida defendida ils da zercladur ha marschal pétain stuì segnar il segund armistizi da compiègne che vegn numnà en frantscha armistice de rethondes il pajais è vegnì sutdividì en ina zone occupée ed ina zone libre ma er en quest ultima regiva il reschim da vichy conservativ autoritar ch era dependent dal reich tudestg gia curt temp suenter avair segnà l armistizi èn sa furmadas gruppas da la résistance ed a londra ha charles de gaulle fundà la regenza d exil forces franaises libres en rom da l operaziun overlord han ils alliads reconquistà il la frantscha dal nord in mais suenter la liberaziun da paris l avust ha de gaulle furmà ina regenza provisorica quella ha tranter auter admess l october il dretg da votar da las dunnas che las era vegnì refusà fin qua la constituziun da la quarta republica è vegnida concludida ils d october tras decisiun dal pievel la frantscha che sa chattava da la vart dals victurs è daventada in commember fundatur da las naziuns unidas ed ha survegnì il dretg da veto en il cussegl da segirezza per promover la reconstrucziun dal pajais ha la frantscha tranter auter pudì profitar da prestaziuns da sustegn or dal plan da marshall l effect economic da quellas giuditgeschan ils economs a moda cuntraversa il boom economic dal suenterguerra è vegnì enconuschent en frantscha sut il term trente glorieuses per ils onns il è la frantscha stada in dals commembers fundaturs da la nato cun la fundaziun da la communitad europeica da charvun e d atschal è vegnì mess il il crap da fundament da l integraziun europeica il han ins segnà ils contracts da roma ed instituì per il la communitad economica europeica da la quala è resortida en il fratemp l uniun europeica entaifer quella furma la frantscha in commember activ e dominant il suenterguerra è er segnà dal declin da l imperi colonial l emprima guerra d indochina è ida a fin cun la battaglia da in bin ph e la perdita da tut las colonias franzosas en l asia dal sidost ina cesura anc pli gronda ha muntà la guerra d algeria quella ha la frantscha manà a moda ordvart stinada ma a la fin ha l algeria stuì vegnir relaschada en l independenza tschientmillis pieds noirs han stuì vegnir manads enavos en frantscha a l intern dal pajais han ins remplazzà la quarta republica ch era sa mussada sco instabila tras la tschintgavla republica che prevesa in ferm president che pudeva agir relativamain independent da la legislativa questa tschintgavla republica è vegnida scurlattada fermamain il matg quai ch ha manà a lunga vista a refurmas culturalas politicas ed economicas l onn pia gia avant la crisa dad ieli dal ha la frantscha decidì da daventar pli independenta da l ieli cun augmentar l utilisaziun da l energia nucleara in ulteriura cesura ha muntà il la surpigliada da la pussanza tras la partida socialistica e la presidenza da franois mitterrand ch ha durà fin il matg durant quests onns han ins tranter auter realisà vastas statalisaziuns dismess la paina da mort introducì l emna da uras e ratifitgà il il contract da maastricht il successur da mitterand jacques chirac ha realisà l introducziun da l euro e refusà il da sa participar a la guerra da l irac al president nicolas sarkozy ch ha regì a partir dal è suandà il franois hollande il candidat da la partida socialista en rom da la crisa da l euro han ins discutà a moda critica l indebitament public e la quota statala il è emmanuel macron daventà president dal stadi il è paris stà pertutgà da pliras attatgas da terror commessas tenor atgnas indicaziuns da l organisaziun da terror stadi islamic ils da schaner èn persunas vegnidas per la vita tar in attentat sin la redacziun dal magazin da satira charlie hebdo e la saira dals da november han terrorists commess en sis differents lieus en la citad attentats ils quals han chaschunà la mort da persunas dapi ch è entrada en vigur il ina nova constituziun discurr ins da la tschintgavla republica quella fa da la frantscha ina democrazia organisada a moda centralistica cun in sistem guvernamental semipresidenzial en congual cun constituziuns precedentas han ins rinforzà la rolla da l executiva e surtut quella dal president quai è stà ina reacziun sin l instabilitad politica dal temp da la quarta republica tant il president sco er il primminister giogan ina rolla activa en la vita politica il president è percunter be responsabel envers il pievel la pussanza dal parlament han ins bain reducì en la tschintgavla republica la constituziun al ha però surdà funcziuns da controlla decisivas la constituziun na cuntegna nagin catalog da dretgs fundamentals mabain renviescha a la decleraziun dals dretgs umans e da burgais dal sco er als dretgs fundamentals socials ch eran vegnids fixads en la constituziun da la quarta republica tenor la constituziun furma il president dal stadi che vegn elegì dal pievel l organ statal superiur el stat sur tut las autras instituziuns el surveglia la constituziunalitad da l agir statal segirescha che las pussanzas publicas funcziuneschian procura per la cuntinuitad dal stadi l independenza l inviolabilitad dal territori statal e guarda che cunvegnas serradas cun auters stadis vegnian tegnidas en cas da dispitas intermediescha el tranter las instanzas statalas el proclamescha leschas ed ha il dretg da suttametter quellas al cussegl da la constituziun per examinaziun el dastga refusar leschas u parts da quellas al parlament per in ulteriura deliberaziun na dispona però da nagin dretg da veto decrets ed ordinaziuns vegnan decidids dal cussegl dals ministers il qual vegn manà dal president envers quels ha il president il dretg d in veto suspensiv areguard la politica da l exteriur e da segirezza dispona il president dal stadi da la cumpetenza da las lingias directivas e da ratificaziun uschia ch el furma a moda decisiva la politica da l exteriur dal pajais e concluda a moda lianta cunvegnas dal dretg internaziunal questa pratica è sa sviluppada durant il temp d uffizi da de gaulle e na resorta betg exnum da la constituziun sin dumonda da la regenza u dal parlament po il president iniziar votaziuns dal pievel el nominescha commembers d impurtants gremis tranter auter trais dals nov commembers dal cussegl da la constituziun tut ils commembers dal cussegl superiur per la magistratura sco er ils procuraturs publics il president n è suttamess a nagina controlla tras la giudicativa envers il parlament è el be responsabel en cas d auttradiment ultra da quai cumonda il president las forzas armadas incl las bumbas atomaras en cas da stadi d urgenza dispona el d autoritad quasi illimitada il president vegn cusseglià e sustegnì da l uffizi presidial l autoritad statala ch al è vegnida surdada dat il president vinavant al primminister ed a la regenza er quest ultima ha da sa tegnair vi da las lingias directivas che vegnan dadas avant dal president e betg sco en blers auters pajais dal primminister quests entretschaments e mecanissems pretendan ina stretga collavuraziun tranter president e primminister quella po esser difficila en il cas d ina cohabitation vul dir sch il president ed il primminister derivan da champs politics opposts il president nominescha formalmain senza naginas restricziuns in primminister e sin proposta dal primminister ils commembers da la regenza la regenza dependa silsuenter da la confidenza dal parlament il president na po betg relaschar ina regenza suenter che quella è vegnida instituida la regenza sa cumpona da ministers ministers dal stadi ministres délegués pia ministers cun incumbensas spezialas e da secretaris statals il parlament da la tschintgavla republica consista da duas chombras l assamblea naziunala assemblée nationale sa cumpona da deputads che vegnan elegids a moda directa per tschintg onns il senat dumbra commembers dapi il situaziun dal quels vegnan elegids a moda indirecta per in temp d uffizi da sis onns l elecziun dal senat ha lieu al nivel dals départements il collegi d elecziun sa cumpona dals deputads dals départements dals cussegls generals e dals represchentants da las vischnancas l iniziativa areguard l elavuraziun da leschas po derivar dal primminister u d ina da las duas chombras dal parlament suenter la debatta sto il text da lescha vegnir deliberà dad omaduas chombras alura dispona il president dal dretg da refusar il text da la lescha quai po el però far be ina giada il parlament ha ultra da quai l incumbensa da controllar la lavur da la regenza tras dumondas e discussiuns l assamblea naziunala ha la pussaivladad da cupitgar la regenza il parlament n è betg autorisà da provocar politicamain il president dal stadi il president percunter po schliar l assamblea naziunala da quest dretg è vegnì fatg diever repetidamain per terminar fasas da cohabitation difficilas il è stà l ultim onn che la frantscha ha segnà nagins novs indebitaments il cumpigliava la bilantscha dal stadi expensas da milliardas euros ed entradas da milliardas euros il deficit ha pia muntà a milliardas euros resp dal product naziunal brut il eran s accumulads debits dal stadi da milliardas euros u dal product naziunal brut tant la quota dal deficit annual sco er quella dals debits publics en general sa chattan uschia lunsch sur ils criteris da convergenza che l uniun europeica ha relaschà criteris da maastricht che muntan a maximal per onn resp a quest trend ha er cuntinuà ils ultims onns cumbain sin in nivel in pau pli bass il ha la frantscha impundì da las expensas per la sanadad per la furmaziun e per il militar il spectrum da partidas franzos è ordvart fragmentà e segnà d ina gronda dinamica savens naschan novas partidas e midan partidas existentas lur num las partidas franzosas han per ordinari in dumber da commembers relativamain pitschen ed ina structura d organisaziun plitost flaivla che sa concentrescha sin paris sco il lieu nua che vegn prendida la gronda part da las decisiuns la sanestra vegn dominada dal parti socialiste ps da la quala derivan ils dus presidents franois mitterrand e franois hollande entaifer ils conservativs dominescha la partida gaullista ch ha midà diversas giadas il num e che sa cloma dapi il les républicains sper charles de gaulle ha ella tschentà entaifer la tschintgavla republica ils presidents dal stadi georges pompidou jacques chirac e nicolas sarkozy bundant pli a dretga èn situads il mouvement pour la france ed il front national suenter la segunda guerra mundiala han la germania e la frantscha renunzià a l ostilitad ch aveva dominà dapi il lur relaziun tranter ils dus stadis èn sa sviluppadas relaziuns ordvart stretgas omadus pajais han appartegnì als commembers fundaturs da l uniun europeica per part è schizunt vegnida discutada in europa da duas spertadads cun la germania la frantscha ed intgins auters stadis sco zona centrala da l avischinaziun ultra da quai s engascha la frantscha en l organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l europa en l organisaziun dal pact da l atlantic dal nord nato ed entaifer las naziuns unidas tranter auter sco commember permanent dal cussegl da segirezza sut de gaulle è la frantscha sa sviluppada ils onns ad ina pussanza atomara medemamain da grond impurtanza en connex cun las relaziuns da l exteriur da la frantscha è la politica da cultura e la promoziun da la francofonia a nivel internaziunal giauda la lingua franzosa ina gronda stima e vegn discurrida da radund milliuns persunas quai sustegna il ministeri da l exteriur cun mantegnair radund scolas en ca pajais quellas frequentan radund giuvenils da la purschida da stgars localitads da l agence franaise fan diever radund students en tut il mund vitiers vegn l engaschament en l africa suenter la fin dal domini colonial en intgins pajais è la frantscha restada fin oz la pussanza principala per garantir il mantegniment da l urden la frantscha dispona d in dals pli auts budgets d armament dal mund e tutga tar las pli impurtantas pussanzas militaras insumma quella furma dapi la fin dals onns in armada da professiun e cumpiglia radund umens e dunnas schuldads èn staziunads en ils territoris d ultramar ulteriurs en stadis africans cun ils quals la frantscha ha fatg cunvegnas da defensiun las forzas armadas èn divididas en las trais partiziuns classicas forzas terrestras aviatica militara e marina las forzas armadas nuclearas cun radund detunaturs tutgan per gronda part tar la marina per ina part pli pitschna tar l aviatica militara ultra da quai è la gendarmerie nationale in autoritad da polizia centrala suttamessa al ministeri da defensiun in enconuschenta secziun entaifer l armada franzosa furma la legiun estra légion étrangère sin il pli tard dapi louis xiii e cardinal richelieu vala la frantscha sco stadi centralistic par excellence bain han ins prendì diversas mesiras da decentralisaziun quellas han però plitost gì l intenziun da manar la pussanza centrala pli datiers al burgais pir dapi la refurma administrativa dals onns han ins spustà tschertas cumpetenzas da la regenza centrala sin las corporaziuns territorialas al stgalim superiur è la frantscha dividida dapi il en regiuns régions quellas collian per part duas da las regiuns d avant p ex bourgogne franche comté u auvergne rhne alpes las regiuns existan pir dapi il dapi il han ellas il status da corporaziuns territorialas mintga regiun elegia in cussegl regiunal conseil régional il qual fixescha da sia vart in president en pli nominescha il president dal stadi mintgamai in prefect regiunal las regiuns èn cumpetentas per l economia l infrastructura e la furmaziun professiunala e gimnasiala ellas sa finanzieschan sur taglias ch ellas incasseschan directamain sco er sur pajaments da transfer da vart da la regenza centrala la corsica posseda in status spezial e figurescha tranter las regiuns sco collectivité territoriale tschintg regiuns guadeloupe martinique la guayana franzosa mayotte e réunion sa cumponan da territoris d ultramar las regiuns èn sutdivididas en departaments départements quels han remplazzà dapi il las provinzas tradiziunalas per rumper l influenza dals suverans locals dals departaments odierns sa chattan en l europa l aut dumber da questas unitads d administraziun relativamain pitschnas vegn adina puspè discussiunà a moda cuntraversa ils departaments elegian in cussegl general conseil général il qual installescha in president sco organ executiv la persuna decisiva entaifer il departament furma però il prefect che vegn nominà dal president dal stadi ils departaments s occupan dal servetsch social e da sanadad dals collèges dals indrizs da cultura e da sport sco er da las vias dals departaments ils arrondissements da quels d ultramar na furman nagina persunalitad giuridica quels servan surtut a distgargiar l administraziun dals departaments medemamain servan ils chantuns cantons d ultramar be sco districts electorals per l elecziun dals cussegls generals ils arrondissements da las citads da paris lyon e marseille han il status da chantuns l unitad organisatorica la pli pitschna ed a medem temp la pli veglia furman las vischnancas communes quellas èn suandadas il a las plaivs e citads l entschatta devi vischnancas da quellas d ultramar malgrà il grond dumber da vischnancas las qualas dumbran per gronda part be paucs abitants hai strusch dà ils ultims onns stentas da refurmar quest nivel statal mintga vischnanca elegia in cussegl da vischnanca conseil municipal il qual nominescha alura da ses mez in president communal maire dapi il disponan las vischnancas cleramain da dapli dretgs e na vegnan betg pli survegliadas uschè ferm dal stadi a nivel communal èn organisadas la furmaziun da basa la planisaziun locala la gestiun dals ruments e las activitads culturalas er las vischnancas sa finanzieschan sur atgnas taglias e cun agid da pajaments da transfer ils territoris d ultramar che n èn betg attribuids a regiuns u departaments n appartegnan cun excepziun da saint barthélemy e saint martin betg a l uniun europeica er leschas che vegnan relaschadas en frantscha valan per quests territoris be sche quai vegn menziunà explicitamain al cussegl constituziunal cumpeta la funcziun da controlla entaifer il sistem politic en quest gremi elegian il president dal stadi ed ils presidents da l assamblea naziunala e dal senat mintgamai trais represchentants per in temp d uffizi da nov onns quest mandat na po betg vegnir prolungà sin dumonda dal parlament examinescha il cussegl leschas en pli controllescha el che las elecziuns ed ils referendums vegnian realisads confurm a la lescha tradiziunalmain pratitgeschan ils acturs statals en frantscha ina politica economica ed industriala vaira activa las intervenziuns statalas èn relativamain grondas cumpareglià cun auters stadis las ideas dal mercantilissem surtut dal colbertissem sa fan valair fin oz en frantscha suenter l emprima guerra mundiala han ins creà il model da l interpresa maschadada quest allianza tranter chapital privat e public dueva pussibilitar a l industria naziunala da penetrar sin champs che fissan stads memia ristgads u difficils per s engaschar be a basa da chapital privat p ex industria d ieli chemia avant eri usità en cas sumegliants ch il stadi deva ad ina singula firma ina concessiun exclusiva il ha la regenza da quel temp mess ad ir in sistem da planificaziun il è franois mitterrand daventà l emprim president dal stadi socialistic el ha manà il pajais fin il e realisà numerusas statalisaziuns la frantscha vala sco economia publica dirigida ina paja minimala fixada dal stadi segirescha als emploiads ina paja brutta per ura da stgars euros situaziun dal ils exports franzos derivan per gronda part da la construcziun da maschinas da l industria d autos da la tecnica d aviaziun e navigaziun spaziala da l industria farmaceutica da l electronica da la viticultura e da la branscha da victualias il product naziunal brut è creschì tranter il ed il en media per l onn ed ha cuntanschì il la valur da milliardas euros en cumparegliaziun cun il product naziunal brut da l uniun europeica exprimì en standards da la capacitad da cumpra ha la frantscha cuntanschì il in index da eu il lavuravan be pli da las persunas cun activitad da gudogn en l agricultura selvicultura e pestga en l industria eran quai ed en il sectur da servetschs il ha la frantscha exportà da ses volumen d export en germania la quala ha attribuì a medem temp da l import dapi blers onns furma la germania il pli impurtant partenari da commerzi da la frantscha il ha la frantscha importà martganzias en la valur da milliardas dollars ed exportà raubas en la valur da milliardas dollars uschia ch i resulta in deficit da la bilantscha commerziala ils ultims onns ha quest trend negativ cuntinuà cumbain en dimensiun pli pitschna las pli grondas interpresas franzosas eran il senza bancas ed assicuranzas mintgamai cun indicaziun da la svieuta dal dumber d emploiads total carrefour psa peugeot citron france télécom électricité de france suez les mousquetaires renault publicis groupe saint gobain la cumpart che la cultura contribuescha a l economia è en frantscha bundant pli auta ch en auters stadis il volumen total munta a milliardas euros situaziun dal da quai derivan milliardas directamain da purschidas culturalas l industria da cultura generescha en frantscha dapli svieuta che la branscha dad autos u ils products da luxus e sa chatta be stgars davos la telecommunicaziun en champs centrals da la cultura han grondas interpresas lur sedia en frantscha uschia l universal music group che furma la pli gronda chasa editura da musica dal mund la groupe lagardère pli baud hachette che furma la segund gronda chasa editura da cudeschs ed ubisoft il terz grond furnitur da gieus da computer la frantscha sa chatta sin il segund plaz dals pajais che produceschan films e furma il quart grond martgà d art dal mund pli baud disponiva la frantscha da vaira gronds giaschaments da charvun il ha l explotaziun da quels cuntanschì sia culminaziun cun milliuns tonnas alura ha cumenzà ina fasa da l ieli bunmartgà e la crisa da la cotgla il han ins anc explotà milliuns tonnas il ha la davosa miniera da charvun en frantscha serrà sias portas oz vegn il charvun surtut importà da l australia dals stadis unids e da l africa dal sid e duvrà en la siderurgia ed en implants per producir energia termica la frantscha n ha però strusch resursas dad ieli u da gas natiral quellas bastassan teoreticamain per cuvrir sur dus mais il consum total dal pajais tant l ieli sco er il gas natiral ston perquai medemamain vegnir importads en grondas quantitads pervi dal schoc dal pretsch d ieli dals onns ha la regenza franzosa inizià in program nuclear ch è vegnì extendì cuntinuadamain il eran en funcziun en frantscha ovras atomaras cun reacturs ed ina prestaziun totala da gw pervi da l auta cumpart d energia atomara da ca ston las ovras atomaras er restar en funcziun en cas ch il consum d energia sa chatta sut il maximum la frantscha posseda ina da las pli grondas raits da conducts en l europa pliras ovras electricas pon uschia egualisar communablamain fluctuaziuns dal consum tenor in rapport dal custan la perscrutaziun il svilup e la construcziun da las ovras atomaras franzosas tut en tut milliardas euros fin qua han pudì vegnir amortisads ca da quests custs tras la vendita d electricitad damai che la gronda part da las ovras è anc en funcziun vegn ins probablamain a pudair cuvrir fin la fin tut ils custs numnads percunter èn strusch vegnidas stgaffidas reservas per custs consecutivs e per las consequenzas dal deposit definitiv las qualas sa laschan strusch calcular actualmain sa stenta la politica da reducir la cumpart da la forza atomara sin quai er pervi da la gronda maioritad dals franzos che s exprima mintgamai a chaschun d enquistas a favur d in augment da las energias regenerablas questas ultimas giogan fin qua praticamain be ina rolla en furma da la forza idraulica l energia da vent e fotovoltaica vegnan pir promovidas ils ultims onns da vart da la politica il han ins gudagnà da l energia primara or da la forza idraulica or da lain or d ulteriura biomassa or da ruments e or da l energia da vent il ha la frantscha furnì entaifer ils stadis commembers da l uniun europeica da l energia producida cun forza idraulica l ovra idraulica da la serra da roselend producescha mintg onn gwh l ovra da cumulaziun a pumpa da la serra da grand maison furma cun ina prestaziun da pumpa da mw ina da las pli grondas en tut il mund ina spessa rait d autostradas collia surtut l aglomeraziun da paris cun las regiuns cunfinantas per quest intent han ins schlargià successivamain dapi ils onns las vias naziunalas che mainan vers la chapitala cun il temp han ins alura er stgaffì colliaziuns traversalas tranter las ulteriuras regiuns grondas las vias da traffic tutgan en frantscha al stadi la gronda part da las autostradas vegnan però manischadas dapi il a basa privata ultra da quai èn las autostradas suttamessas a taxas péage ils gronds centers disponan d ina fitg buna rait da traffic a curta distanza a paris na datti nagin lieu che fiss pli lunsch davent d ina staziun da metro che m er autras citads sco lyon lille marseille u toulouse enconuschan vastas raits da viafiers sutterranas ordaifer ils gronds centers exista però ina purschida da traffic a curta distanza bundant pli pitschna en tut ils pajais han ins construì a partir dals onns ina vasta rait da trens ad auta sveltezza train à grande vitesse tgv questa rait vegn schlargiada vinavant e cuntanscha oz per gronda part er ils cunfins dals stadis vischins dapi il è la viafier statala société nationale des chemins de fer franais sncf exposta a la concurrenza privata de facto dispona ella però anc adina d in quasi monopol en tut las regiuns dal pajais il traffic aviatic en frantscha sa preschenta a moda fitg centralisada las duas plazzas aviaticas da paris charles de gaulle ed orly han dumbrà il en tut milliuns passagiers charles de gaulle è la segund gronda plazza aviatica da l europa qua sa splega praticamain tut il traffic aviatic a lunga distanza las pli grondas plazzas aviaticas ordaifer paris èn nizza cun radund milliuns passagiers alura suondan lyon e marseille l air france ha fusiunà il cun klm ad air france klm e furma dapi lura ina da las pli grondas societads aviaticas dal mund ella fa er part da l allianza skyteam per motivs economics e militars ha la frantscha sviluppà e schlargià da vegl ennà la rait da las vias d aua natiralas ed artifizialas a l intern dal pajais flums e chanals sia culminaziun ha la rait da vias navigablas cuntanschì en il avel tschientaner cun ina lunghezza da kilometers pervi da la concurrenza tras viafier e via è quella sa reducida fin oz sin radund kilometers per gronda part vegnan las vias d aua ed ils bastiments gestiunads da l interpresa naziunala voies navigables de france vnf il èn vegnidas transportadas sin las vias d aua martganzias d in pais total da milliuns tonnas resguardond en la statistica er la distanza resultan da quai milliardas tonnas kilometricas per ils ultims onns munta quai in augment da la navigaziun da persunas è oz be pli da muntada turistica furma là però in factur economic en cumplain svilup sco pli impurtants meds da massa stampads valan las gasettas dal di naziunalas le figaro da tempra conservativa le monde liberala sanestra e libération orientà a la sanestra ils pli impurtants magazins da novitads èn l obs l express le point e marianne sco en blers auters pajais da l europa datti en frantscha ina coexistenza tranter emetturs da radio e televisiun da dretg public france télévisions resp radio france e privats il pli grond emettur da televisiun franzos è tf fin il da dretg public dapi lura privat arte è in emettur che vegn realisà en coproducziun tudestg franzosa la frantscha deducescha ses renum en l europa ed en il mund tranter auter da sias atgnadads culturalas las qualas sa defineschan er sur la lingua legislaziun da protecziun e da tgira da la lingua en la politica da medias vegn l atgna cultura e lingua promovida tras quotas per films e musica entaifer l uniun europeica l unesco e l organisaziun mundiala da commerzi s engascha la frantscha decididamain per sia concepziun da vulair defender la diversitad culturala la cultura na saja nagina rauba cun la quala sa laschia martgadar a moda illimitada il sectur da cultura furma perquai in excepziun cumpareglià cun l ulteriura activitad economica exception culturelle la tgira e la protecziun da la vasta ierta culturala materiala vegn considerada sco incumbensa da muntada naziunala questa chapientscha vegn intermediada effizientamain envers la publicitad tras mesiras organisadas e promovidas dal stadi che servan a furmar ina schientscha culturala naziunala dis da l ierta culturala naziunala da la musica u dal kino han lur plaz fix en il chalender cultural annual e chattan buna accoglientscha tar la populaziun occurrenzas culturalas pulpidas correspundan al maletg da sasez da la frantscha sco naziun da cultura e da paris sco metropola da cultura en ils centers regiunals da las provinzas sustegna il stadi la tgira d in agen profil cultural ils origins da la litteratura franzosa èn da chattar en il temp medieval da quel temp na disponiva la frantscha betg d ina lingua singula ed unifurma ils scripturs scrivevan en differentas linguas e dialects e faschevan mintgin diever da si atgna ortografia e grammatica d intgins texts medievals n èn ils auturs betg enconuschents p ex tristan et iseut u lancelot graal tar ils enconuschents tutgan chrétien de troyes e guillaume ix d aquitania che scriveva en occitan bleras ovras litteraras medievalas èn vegnidas influenzadas dal corpus da legendas naziunal sco la chanson de roland u las diversas chansons de geste il roman de renart scrit il da perrout de saint cloude furma in ulteriur exempel per la litteratura franzosa tempriva menziun speziala merita er franois villon in impurtant scriptur dal avel tschientaner è stà franois rabelais cun si ovra gargantua e pantagruel michel de montaigne è daventà enconuschent cun ses essais che valan sco punct da partenza da quest gener ils dus poets pierre de ronsard e joachim du bellay han mess ad ir il moviment litterar da la pléiade en il avel tschientaner ha madame de la fayette publitgà anonimamain la princesse de clèves in ovra che vegn considerada sco ina da las emprimas novellas psicologicas insumma jean de la fontaine è daventà famus da quel temp cun sias fablas e da blaise pascal vegnan legids fin oz sias pensées sco ils gronds dramatichers da l epoca dad aur vegnan considerads jean racine pierre corneille le cid e molière surtut las ovras da molière t a le misanthrope l avare le malade imaginaire u le bourgeois gentilhomme èn daventadas talmain enconuschentas ch ins discurra magari dal franzos sco la lingua da molière dal avel e l entschatta dal avel tschientaner èn da menziunar sper ils gronds illuminists voltaire rousseau e diderot che n ha betg mo redigì l encyclopédie mabain er scrit litteratura charles perrault charles baudelaire paul verlaine e stéphane mallarmé sco pli enconuschent scriptur franzos dal avel tschientaner vala victor hugo les misérables notre dame de paris e a ulteriurs poets da quest epoca èn alexandre dumas gustave flaubert jules verne émile zola honoré de balzac guy de maupassant théophile gautier e stendhal impurtants auturs dal avel tschientaner èn marcel proust andré gide louis ferdinand céline albert camus e jean paul sartre en pli ils dramatichers jean giraudoux jean cocteau ed eugène ionesco antoine de saint exupéry ha scrit il pitschen prinzi ch è restà fin oz ina da las ovras las pli populars tant tar uffants sco er tar creschids da nagin auter pajais han uschè blers auturs gudagnà fin oz il premi nobel da litteratura l art franzos ha enconuschì sur lung temp in svilup ch è stà segnà da las tendenzas europeicas generalas dal temp da la renaschientscha prevalevan surtut las influenzas da l art talian e flam en il avel e avel tschientaner èn sa fatgs valair en frantscha jean fouquet renaschientscha sco er nicolas poussin e claude lorrain baroc i suondan il rococo cun antoine watteau franois boucher e jean honoré fragonard ed il stil neoclassic da la revoluziun franzosa cun jacques louis david en il avel tschientaner èn da numnar théodore géricault ed eugène delacroix romanticissem sco er camille corot gustave courbet e jean franois millet realissem natiralissem ils pli enconuschents impressiunists da la segunda mesadad dal avel tschientaner èn stads camille pissarro édouard manet edgar degas claude monet ed auguste renoir suandads da paul cézanne paul gauguin toulouse lautrec georges seurat e dals fauvists henri matisse andré derain e maurice de vlaminck a l entschatta dal avel tschientaner han georges braque e l artist spagnol pablo picasso che viveva a paris sviluppà il cubissem ulteriurs artists da l exteriur ch han vivì e lavurà en la regiun da paris èn stads vincent van gogh marc chagall amedeo modigliani wassily kandinsky ed alberto giacometti paris porscha intginas da las pli famusas exposiziuns da maletgs en tut il mund cun il musée du louvre il musée d orsay il centre georges pompidou u il musée d art moderne de la ville de paris ils pli vegls fastizs architectonics en frantscha han laschà enavos ils romans e quai surtut en la frantscha dal sidost p ex l amfiteater da nmes u la pont du gard suenter il declin dal domini roman èn l emprim vegnids erigids nagins edifizis che fissan sa conservads fin oz dal temp medieval èn surtut sa mantegnids edifizis sacrals sco il battisteri saint jean dal temp dals carolings baselgias en il stil roman p ex st sernin de toulouse ste foy de conques u ste marie madeleine de vézelay e baselgias en il stil gotic p ex la catedrala da beauvais daspera han ins erigì citads fortezza sco carcassonne u aigues mortes cura che la renaschientscha è er sa fatga valair en frantscha han ils architects franzos interpretà questa furma d art en lur moda ed han erigì en l entir pajais numerus chastels il chastè ancy le franc è restà il sulet exempel ch è vegnì erigì dal tuttafatg tras talians dal temp da l absolutissem è il baroc classicistic daventà il stil dominant quel serviva a simbolisar la pussanza dal retg tar ils pli impurtants edifizis da quell epoca tutgan il louvre ed il chastè da versailles quels han er figurà sco model per edifizis a l exteriur per exempel il chastè da sanssouci a potsdam sper berlin il progress tecnic ha lubì d eriger edifizis sco il panthéon ch ha duvrà per lez temp fitg pauc material da construcziun en relaziun cun il spazi che l edifizi enzuglia en il temp suenter la revoluziun franzosa ha dominà il classicissem ch è segnà d in architectura reservada disciplinada ed eleganta exempels furman l arc de triomphe u la baselgia la madeleine a paris il han ins fundà l académie des beaux arts l architectura franzosa è vegnida imitada en numerus pajais surtut en ils stadis unids a medem temp han ins introducì en frantscha novas materialias da construcziun igl èn vegnids erigids monuments sco la tur d eiffel u il martgà central les halles a paris a medem temp han ins cumenzà a restaurar monuments architectonics a l entschatta dal avel tschientaner è l emprim sa fatg valair il jugendstil dal qual è spert sa sviluppà en frantscha l art déco da quests stils dattan fin oz perditga numerusas entradas da staziuns da metro a paris sco er il thétre des champs élysées il stil internaziunal il qual è surtut segnà da le corbusier sa distingua tras furmas geometricas senza ornaments in exempel è la villa savoye suenter la segunda guerra mundiala èn intgins edifizis da prestige en frantscha vegnids construids per l emprima giada tras architects da l exteriur sco il centre pompidou u la piramida en il louvre tar las pli novas ensainas architectonicas tutgan l institut du monde arabe e la bibliothèque nationale franois mitterrand la musica franzosa ha cuntanschì en il baroc in emprima fluriziun cun cumponists sco jean baptiste lully marc antoine charpentier avel tschientaner franois couperin jean philippe rameau avel tschientaner hector berlioz charles gounod e georges bizet la musica franzosa classica vala però sco orientada fermamain a la tecnica ed a las furmas la transiziun a la moderna tant ord vista sociopolitica sco er musicala represchenta il meglier debussy ulteriurs cumponists da muntada furman en quest epoca maurice ravel ed erik satie ch han omadus lavurà a moda experimentala il cumenzament da l avantgarda en la musica è colliada cun la groupe des six la figura centrala da la musica contemporana furma pierre boulez dapi l entschatta dal avel tschientaner è la musica populara sa fatga valair adina dapli il gener indigen il pli enconuschent furma il chanson in gener da chanzun che sa concentrescha fermamain sin il text tar ils pli impurtants artists dal chanson tutgan charles trenet édith piaf gilbert bécaud boris vian georges brassens charles aznavour ed yves montand suenter la fin da l emprima guerra mundiala ha er il jazz cumenzà ad influenzar la musica franzosa artists sco django reinhardt e stéphane grappelli han cuntanschì renum mundial en quest gener entaifer la musica da rock e pop han per exempel daft punk ed étienne de crécy marcà il french house gotan project è in precursur da l uschenumnà electrotango e st germain cumbineschan jazz e house in enconuschent represchentant da la musica dad ambient è air er il rap è vegnì adattà a las relaziuns franzosas il pli enconuschent represchentant da la scena da hip hop franzosa è mc solaar stils da musica derasads a nivel regiunal èn la musica bretona cun artists sco alan stivell u la musica corsa cun bands sco i muvrini numerus artists africans e dal magreb vivan e lavuran en frantscha uschia datti per exempel ina viva scena da ra e numerusas occurrenzas cun musica africana ils tschintg musicists franzos ch han vendì tranter il ed il las pli bleras plattas en frantscha èn stads claude franois johnny hallyday sheila michel sardou e jean jacques goldman samedi soir sur la terre da francis cabrel è cun bundant quatter milliuns exemplars vendids l album d in musicist franzos ch ha gì il pli grond success en sia patria la frantscha vala sco lieu da naschientscha dal film l onn han ils frars lumière manà tras a paris l emprima projecziun da film commerziala industrials sco charles pathé e léon gaumont han investì grondas summas en la tecnica e realisaziun da films uschia ch interpresas franzosas dominavan da quel temp il martgà mundial a paris existivan l onn gia dapli che hallas da represchentaziun en l entira frantscha eran quai il dapli che suenter l erupziun da l emprima guerra mundiala èn numerus cineasts emigrads en ils stadis unids quai sco er il fatg che la frantscha n ha a l entschatta betg introducì la tecnica dal film sonor ha gì per consequenza ch il center da la producziun da film è sa spustà pli e pli en ils stadis unids ils onns valan sco l epoca dad aur dal film franzos la crisa economica ha pretendì da quel temp budgets plitost bass giuvens reschissurs sco jean renoir rené clair e marcel carné e stars sco jean gabin pierre brasseur ed arletty han realisà ovras fitg creativas e per part er fitg politicas realissem poetic er suenter l erupziun da la segunda guerra mundiala ha il film prosperà vinavant malgrà l economia da stgarsezza censura ed emigraziun èn vegnids realisads radund films che sa concentreschan surtut sin l estetica da quai che vegn mussà suenter il ha la regenza franzosa prendì en mira da puspè etablir l industria da film ins ha fundà il festival da film da cannes e per rumper la dominanza dal film american èn vegnidas fixadas quotas en ils onns èn surtut vegnidas realisadas versiuns cinematograficas d ovras litteraras e quai cun drizzar ina speziala attenziun sin la qualitad il cun l apparientscha d in nov star brigitte bardot han ins alura scuvert la sexualitad feminina per il film la nouvelle vague ch è vegnida purtada a partir da la fin dals onns d ina giuvna generaziun da reschissurs sco jean luc godard franois truffaut jacques rivette claude chabrol e louis malle ha purtretà antieroxs tematisà lur vita interna fatg films plain tempo e cun finiziun averta novas tecnicas han pussibilità ina nova estetica e lubì a mez profis da realisar films a basa d in pitschen budget la creativitad da la nouvelle vague ha gì grond influenza a nivel internaziunal quai ch è anc vegnì promovì cun endrizzar ils cinémas d art et d essai popularitad han er cuntanschì protagonists da divers films da la nouvelle vague sco jean pierre léaud e jean paul belmondo l onn ha manà en il film franzos ad ina cesura da la quala èn resultads films politics ed ina ferma preschientscha da las dunnas durant ils onns ha la nova regenza socialistica investì fermamain en la cultura ils budgets per la producziun da films èn creschids entant ch ins ha empruvà a medem temp da cumbatter la predominanza americana da quel temp èn vegnidas realisadas versiuns cinematograficas da classichers da la litteratura parallelamain è sa sviluppà il moviment dal cinéma du look nunpolitic en il qual las colurs las furmas ed il stil surcuvrivan l acziun sco tala la cuschina franzosa vala dapi l entschatta dal temp modern sco ina da las cuschinas naziunalas las pli influentas en l europa ella è enconuschenta tant per sia qualitad sco er per sia multifariadad il mangiar furma en frantscha in impurtanta part da la vita quotidiana e la tgira da la cuschina vegn considerada sco part indispensabla da la culturala naziunala il past gastronomic dals franzos è vegnì approvà il da l unesco sco bain cultural mundial immaterial l onn sut charles de gaulle ed il minister maurice herzog han ins creà in ministeri per giuventetgna e sport quai ha manà ad in grond svilup tant en il sport da massa sco er en il sport d elita cuntrari a la situaziun en blers auters pajais europeics na furma il ballape betg il numer in incontestà tranter ils sports l interess per il ballape dependa fermamain da las prestaziuns da las squadras franzosas a nivel internaziunal sco liom che creescha identitad vala surtut la squadra naziunala équipe tricolore en frantscha per ordinari be les tricolores sias partidas a chasa gioga quella per ordinari en il stade de france a saint denis sper paris il ha gì lieu en frantscha il campiunadi mundial da ballape il ha la frantscha manà tras per la terza giada suenter il ed il il campiunadi europeic da ballape tuttina popular sco ballape è il rugby surtut en las regiuns dal sid e sidvest è il rugby per lunschor il sport il pli popular la squadra naziunala vegn numnada dals fans les bleus in num ch è pli tard er vegnì duvrà per la squadra da ballape e furma ina da las meglras squadras da rugby dal mund ulteriurs sports populars èn il ciclissem surtut il fanadur durant la tour de france che dura trais emnas il tennis french open l atletica leva la furmla pétanque judo ballamaun ballabasket ed il sport da skis alpin en frantscha èn vegnids realisads pliras giadas ils gieus olimpics ils gieus da stad il e a paris ils gieus d enviern a chamonix grenoble ed albertville sper ils dis da festa catolics e seculars prim da matg vegnan festegiads ils suandants dis commemorativs la spagna uffizialmain reginavel da la spagna spagnol reino de espaa rejno e es paa è in stadi situà en l europa dal sidvest che furma ina monarchia ereditara parlamentara il territori statal sa chatta per gronda part sin la peninsla iberica la spagna è sutdividida en communitads autonomas e duas citads autonomas ceuta e melilla la chapitala furma madrid la spagna è commembra da l onu da l ue da l oecd e da la nato il pajais figurescha tranter las ventg pli grondas naziuns d export e d import la spagna sa chatta ensemen cun il portugal en il vest e gibraltar en il sid appartegna al reginavel unì sin la peninsla iberica e quai tranter e latituda settentriunala sco er longhituda occidentala e longhituda orientala senza las balearas inslas canarias ceuta e melilla la spagna cumpiglia stgars sis setavels da la peninsla iberica en il nordost per lung da la chadaina da muntognas da las pireneas cunfinescha la spagna cun la frantscha ed il stadi pitschen andorra tar il territori statal tutgan ultra da quai las balearas situadas en la mar mediterrana las inslas canarias che sa chattan en l atlantic sco er las citads da ceuta e melilla situadas a la costa da l africa dal nord en frantscha posseda la spagna l exclava llvia en pli appartegnan a la spagna pliras inslas che sa chattan gist davant la costa marocana islas chafarinas pen de alhucemas isla del perejil ultra da quai la peninsla pen de vélez de la gomera l isla de alborn è situada kilometers al nord da la costa marocana in ulteriura gruppa da pitschnas inslas e grips las islas columbretes giascha radund kilometers a l ost da castelln de la plana sin il medem grad da latituda sco mallorca il punct situà il pli en il nord da la spagna è estaca de bares en la galizia sin la terra franca è il punct il pli en il vest cabo tourin medemamain en la galizia il punct il pli en il sid la punta marroqu sper tarifa ed il punct il pli en l ost il cap de creus a la costa brava la pli gronda extensiun dal pajais dal nord al sid mesira kilometers e da l ost al vest kilometers il punct il pli en il vest ed en il sid da l entira spagna sa chatta sin l insla canaria el hierro il punct il pli en l ost sin l insla baleara menorca l autezza media dal territori statal da ca m s m è ina da las pli autas en tut l europa la structuraziun spaziala da la peninsla vegn dominada da sis gronds sistems da muntognas dals sis gronds sistems da muntognas èn tschintg orientads en direcziun vest ost tranter las chadainas da muntognas curran ils tschintg gronds sistems da flums dals quals quatter han in orientaziun ost vest sbuccan en l atlantic ed han lur origin en il sistem iberic che furma il grond sparta auas sin la peninsla tranter la muntogna cantabrica ed il sistem central cula il duero pli al sid sa chattan tajo e guardiana che mainan medemamain da l ost vers il vest il medem vala per il guadalquivir situà en il sid da la sierra morena en la foppa tranter il sistem iberic e las pireneas cula percunter l ebro en direcziun da la mar mediterrana quest flum nascha en la muntogna cantabrica e maina dal nordvest vers il sidost en il center da la peninsla iberica sa chatta ina planira auta fitg vasta che vegn numnada planira auta da la castiglia u simplamain meseta en il nord vegn la planira cunfinada da la muntogna cantabrica en l ost dal sistem iberic ed en il sid da la sierra morena en il sidvest maina la planira auta en l extremadura ch è situada in pau pli a bass e n è betg uschè planiva tras il sistem central vegn la planira partida en duas parts la meseta dal nord e la meseta dal sid da la quala la settentriunala sa chatta in pau pli ad aut las grondas citads en la part dal nord valladolid len burgos salamanca èn situadas sin in autezza da fin meters quellas en il sid madrid toledo ciudad real sin in autezza tranter e meters bundant pli a bass èn situadas las foppas che vegnan percurridas da guadalquivir ed ebro damai che las muntognas tanschan bunamain dapertut fin sper la mar n enconuscha il pajais strusch planiras pli grondas en vischinanza da las costas il clima en spagna sa lascha sutdivider suandantamain la vegetaziun da la peninsla iberica sa divida en trais zonas là nua che vegnan cultivadas plantas da cultura èn necessaris indrizs da sauar la fauna spagnola è segnada d ina fitg gronda diversitad da las spezias damai ch il pajais è relativamain pauc populà han pudì surviver qua spezias d animals ch èn vegnidas extirpadas en l ulteriura europa dal vest ultra da quai èn sa furmadas intginas spezias endemicas cunquai che la peninsla iberica è dividida da l ulteriura europa tras las pireneas en il nordvest ed en la part centrala da la spagna e per part er en la sierra morena vivan en tut radund lufs il luf iberic canis lupus signatus furma uschia la populaziun da lufs la pli gronda e pli stabila en tut l europa dal vest en la muntogna cantabrica ed en las pireneas vivan radund urs brins entant che la populaziun dals urs cantabrics vala sco stabila èn ils urs en las pireneas periclitads acutamain da l extirpaziun il luf tscherver iberic exista be en spagna ed en il portugal cun main che animals che vivan al liber è el smanatschà fermamain en il nord da la spagna èn da chasa intginas da las davosas populaziuns dal visun europeic ch èn da chattar en l europa occidentala ulteriurs mammals caracteristics da la spagna ils quals èn uschiglio be da chattar en l africa u en l asia anteriura furman il giat ginestra il mungo il capricorn iberic u il chamutsch da las pireneas en spagna vivan gist trais spezias da lieurs la lieur brina sco er las duas spezias endemicas lieur iberica e lieur da castroviejo animals frequents èn tschierv chavriel stgilat cunigl portg selvadi fiergna tais e vulp muflons e muntanellas èn da chattar en regiuns muntagnardas giats selvadis en guauds pli gronds e ludras en diversas zonas fluvialas en las pireneas ed en la muntogna cantabrica èn da chasa tschess barbets tschess dal chapitsch tschess cularin e tschess egipzians scuntran ins en vastas parts dal pajais ulteriurs utschels gronds caracteristics èn l evla iberica e l evla da la pizza flamingos coloniseschan territoris da palì sco per exempel coto de doana la fauna da reptils da la spagna sa cumpona da numerus luschards ghecos scincs orvettas serps tartarugas da la terra e da la mar enconuschents èn ils luschards da las canarias surtut il luschard gigant d el hierro gallotia simonyi che po cuntanscher ina lunghezza dal corp da fin a cm a partir dals onns è la populaziun da la spagna creschida fitg ferm e quai tant en congual cun auters stadis europeics sco er cun il svilup demografic dals decennis precedents be en l emprim decenni dal avel tschientaner è il dumber da la populaziun creschì per milliuns ina gronda part da quest augment è d attribuir a l immigraziun la cumpart da la populaziun da l exteriur è creschida da milliuns l onn a milliuns il la rata da reproducziun muntava il a uffants per dunna quai ch è levet sut la media europeica da l aspectativa da vita dals spagnols muntava il a onns quai ch è la pli auta valur en tut l europa avant l italia cun e la frantscha cun onns ils umens vegnan en media onns vegls las dunnas l onn eran da la populaziun pli vegls che onns en spagna vegn surtut discurrì spagnol catalan galician e basc il spagnol furma en tut il territori statal la lingua uffiziala il catalan figurescha sco ulteriura lingua uffiziala en la catalugna a valencia e sin las balearas il basc en il pajais basc e parts da navarra ed il galician en la galicia en il val d aran ha l aranais ina varietad dal gascon status uffizial daspera existan intginas linguas che vegnan be pli discurridas d in pitschen dumber da persunas e che n han betg il status d ina lingua uffiziala tar quellas tutgan l asturian leonais e l aragonais en la val jlama provinza cceres en vischinanza dal cunfin portugais vegn discurrì a fala in dialect da la lingua portugais galiciana a melilla discurra la minoritad masirica ultra da quai il dialect berb tamazight las linguas estras las pli derasadas èn l englais ed il franzos spagnols pli giuvens discurran per ordinari englais pli vegls plitost franzos en la vasta populaziun furman bunas enconuschientschas d ina lingua estra però l excepziun tenor in studi dal inditgeschan dals creschids tranter e onns ch els na dumognian nagina lingua estra en il fratemp emprendan però quasi tut ils scolars ina segunda lingua gia en la scola primara per ordinari l englais e ultra da quai ina segunda pervi da la vischinanza tar la frantscha per ordinari franzos en la catalugna vegn per gronda part fatg diever dal catalan en l instrucziun a las scolas ed universitads il spagnol dastga però vegnir duvrà da tut ils scolars e students en l instrucziun e tar clausuras tranter las minoritads dal pajais èn surtut da menziunar ils gitanos ils roma spagnols ch èn immigrads en spagna ca a partir dal avel tschientaner oz vivan en l entir pajais radund fin gitanos ils roma spagnols èn per gronda part da chasa en las citads grondas sco madrid barcelona valencia u sevilla da questa gruppa da la populaziun derivan intgins stars da renum internaziunal sco il chantadur camarn de la isla u il giugader da ballape josé antonio reyes surtut en la scena da musica spagnola en spezial entaifer il flamenco giogan ils roma in impurtanta rolla sur lung temp ha la spagna enconuschì be pitschnas cifras d immigraziun pir en il decurs dals ultims decennis è la situaziun sa midada cf survart il schaner vivevan en spagna milliuns esters quai che correspunda a da l entira populaziun da quels èn milliuns burgais d in auter stadi da l uniun europeica en cifras absolutas sa chatta la spagna sin plazza dus davos la germania cun milliuns esters en procents da l entira populaziun sa chatta la spagna sin la tschintgavla plazza europeica davos il luxemburg la lettonia e la cipra ed estonia mintgamai la gronda part dals immigrants deriva da la rumenia dals stadis dal maghreb u da l america latina sco er dal reginavel unì e da la germania per quests ultims stadis è la spagna daventada ina residenza per la vegliadetgna ordvart stimada il dumber dals burgais spagnols sesents a l exteriur muntava il a radund milliuns da quai vivan stgars milliuns en l america e radund en in auter pajais europeic entant che be dals spagnols che vivan en l america èn naschids en spagna giascha questa procentuala tar ils residents en auters stadis europeics tar quai è d attribuir al fatg che las grondas undas d emigraziun da la mesadad dal avel tschientaner fin a la guerra civila spagnola han manà en l america centrala e dal sid surtut en l argentinia venezuela mexico uruguay e cuba entant ch il plan de estabilizacin dal ha effectuà fin il in unda d emigraziun en auters stadis europeics surtut en frantscha germania svizra belgia ed en il reginavel unì uffizialmain appartegnan da la populaziun a la baselgia catolic romana situaziun dal la cumpart da las persunas che sa participeschan activamain a la vita religiusa sa diminuescha però cuntinuadamain en rom d in studi independent ch è vegnì realisà il han anc inditgà d esser catolics finanziada vegn la baselgia catolica dal stadi spagnol a basa d in contract cun la sontga sedia e betg sur ina taglia da baselgia directa ina sortida da la baselgia n è uschia betg colliada cun avantatgs finanzials dapi il ston ils pajataglia però decider sezs schebain da la taglia sin las entradas duain pervegnir a las baselgias ubain ad auters intents socials u culturals na prendan els nagina decisiun vegn questa cumpart da la taglia obligatorica attribuida directamain als auters intents la finanziaziun statala directa ch existiva dapi il è vegnida abolida dal tuttafatg l onn han dals pajataglia decidì da vulair sustegnair la baselgia catolica per quella ha quai muntà in augment da las entradas da taglia da milliuns sin milliuns euros la cumpart dals muslims munta a dals protestants a e dals testimonis da jehova a en spagna è situà l impurtant lieu da pelegrinadi santiago de compostela che furma la destinaziun da numerus pelegrins sin la via da son giachen madrid e barcelona furman las pli grondas citads dal pajais la gronda creschientscha da las citads en il decurs dals davos onns ha però gì per consequenza ch igl èn sa furmadas metropolas che tanschan per part lunsch sur ils cunfins politics ed administrativs da las singulas citads ora en las regiuns grondas da madrid e barcelona vivan bundant sis resp quatter milliuns umans en las regiuns metropolas valencia sevilla e bilbao mintgamai bundant in milliun il pajais è dividì en communitads autonomas areguard lur grondezza èn quellas fitg eterogenas en l andalusia la catalugna e las regiuns da madrid e valencia vivan mintgamai tranter ed milliuns persunas en las regiuns las pli pitschnas navarra cantabria e la rioja percunter dumbers lunsch sut in milliun situaziun dal en il avel tschientaner a c han ils fenizians populà la costa dal sid la pli enconuschenta da lur colonias è stada cdiz gades il num spagna deriva da la denominaziun latina hispania dal fenizian ishapan pajais dals iraxs da la grippa quai ch ils fenizians tegnevan per iraxs da la grippa eran però en vardad cunigls durant la segunda guerra punica èn arrivadas l emprima giada truppas romanas sin la peninsla quellas han occupà relativamain svelt il vest ed il sid da quella enfin ch era il nord è stà sut la controlla dals romans hai però durà radund onns en la fasa tardiva da l imperi roman occidental èn ils visigots arrivads en la gallia ed han furmà là il reginavel dals visigots che cumpigliava er vastas parts da l iberia suenter ina greva terrada cunter ils francs han ils visigots rumì per gronda part la gallia e translocà il center da lur reginavel sin la peninsla iberica questa segunda ed ultima fasa dal reginavel dals visigots vegn numnada tenor la chapitala imperi da toledo a l entschatta dal avel tschientaner han ils maurs destruì il reginavel dals visigots e conquistà l entira peninsla iberica lur domini ch ha durà plirs tschientaners ha segnà il pajais la ierta araba sa manifestescha tant en l architectura sco er en la lingua als maurs na duevi però betg reussir da conquistar durablamain er las muntognas perifericas situadas en il nord da la peninsla da là ha lura cumenzà la reconquista quella è sa tratga a la lunga sur tschientaners en rom da pliras etappas è il domini mauric vegnì stgatschà enavos dals imperis cristians e quai fin la crudada da granada il ch ha muntà la fin da las structuras statalas mauricas sin la peninsla suenter la fin da la reconquista ha gì lieu ina persecuziun da minoritads religiusas ils retgs catolics isabella i da castiglia e fernando ii d aragon na vulevan tolerar en lur sfera da pussanza naginas persunas che n eran betg catolicas muslims e gidieus èn vegnids sfurzads da sa laschar battegiar l onn è vegnida endrizzada l inquisiziun spagnola cun l intent da scuvrir e punir nuncartents ch eran be sa convertids exteriuramain e che pratitgavan en il zuppà lur veglia cretta ils da mars han isabella i e fernando ii relaschà l edict da l alhambra quel ha prescrit che tut ils gidieus che n eran betg pronts da sa laschar battegiar stoppian bandunar la peninsla iberica da quest emigraziun è sa furmada entaifer il giudaissem la gruppaziun dals sefardim il ha felipe iii schizunt stgatschà ils moriscos ils perdavants dals maurs ch eran sa convertids al cristianissem en il avel tschientaner èn s unids ils dus reginavels da la castiglia e d aragon aragon furmava da quel temp gia daditg in impurtanta pussanza maritima en la mar mediterrana e la castiglia steva en concurrenza cun il portugal per la predominanza en l ocean atlantic cun la scuverta da l america tras cristof columbus l onn è la spagna avanzada per in tschert temp ad ina pussanza mundiala cun l imperatur karl v sco retg spagnol carlos i in biadi dals retgs catolics è vegnì il in habsburgais sin il tron spagnol fin che la lingia spagnola è morta ora l onn èn tut ils retgs spagnols derivads da questa dinastia la dumonda da la successiun dal davos retg habsburgais carlos ii ha manà a la guerra da successiun spagnola en la quala èn stadas involvidas las pussanzas europeicas dominantas da quel temp en consequenza da la guerra è vegnì in rom dals bourbons cun felipe v sin il tron spagnol l imperi colonial spagnol s extendeva vers il sur vastas parts da l america dal sid ed america centrala dals stadis unids dad oz e da las filippinas rinforzond però ils englais e franzos lur stentas d obtegnair colonias è la predominanza spagnola plaunsieu stulida las guerras da liberaziun dals stadis americans surtut la guerra d independenza mexicana e las guerras d independenza sidamericanas han manà la gronda part da las colonias en l independenza en rom da la guerra spagnol americana ha la spagna pers las davosas grondas possessiuns als stadis unids quai ch ha muntà la fin da l imperi colonial las colonias africanas ch èn vegnidas vitiers pli tard il maroc spagnol la sahara spagnola e la guinea equatoriala han la finala cuntanschì en il avel tschientaner lur independenza a l entschatta dal avel tschientaner furmava la spagna per gronda part in stadi agrar sutsviluppà e segnà da relaziuns da possess feudalas la pauca industria avant maun sa concentrava surtut sin la catalugna ed il pajais basc l onn ha il general miguel primo de rivera surpiglià la pussanza ed ha installà ina dictatura militara pervi dals problems socials fitg urgents n ha quella però betg pudì sa tegnair ditg il è la spagna daventada ina republica ma ils conflicts politics e socials han engrevgià da l entschatta ennà la segunda republica e gia il hai dà in emprova da putsch da vart da militar da dretga sut general josé sanjurjo l onn hai dà intginas sullevaziuns da sanestra e d anarchists las qualas èn per part vegnidas abattidas sanguinusamain l instabilitad politica vegniva tizzada surtut da represchentants extrems da posiziuns sanestras e dretgas e da lur furmaziuns paramilitaras ma er da vart da commembers da las forzas da segirezza regularas la situaziun tendida è be anc pegiurada suenter che la frunt naziunala che sa cumponiva dals liberals da sanestra socialists e communists ha gudagnà ils da favrer las elecziuns en il parlament il fanadur han parts dal militar sut il generalissim francisco franco fatg in culp da stadi cunter la regenza il putsch ha però be gì success en intginas parts dal pajais ed ha fatg naufragi en ils impurtants centers politics ed industrials t a madrid catalugna pajais basc sinaquai è suandada la guerra civila spagnola en il decurs da quella èn ils putschists vegnids sustegnids a moda decisiva da vart da l italia faschista e da la germania naziunalsocialistica las democrazias liberalas frantscha e gronda britannia han fatg ina politica da nunintervenziun ed han uschia favurisà l avanzament da franco cunter la republica il è la guerra ida a fin cun la victoria dals naziunalists cunter la spagna republicana l epoca da la dictatura da franco ha cumenzà cun ina fasa da purificaziuns violentas ch ha durà plirs onns ed ha manà il pajais en ina letargia politica e sociala da lunga durada sco en auters pajais europeics hai er dà en spagna suenter la segunda guerra mundiala or da la quala igl era reussì a franco da tegnair il pajais in grond boom economic il ha franco restaurà la monarchia en spagna ed ha fixà il che juan carlos duaja daventar ses successur sco schef da stadi suenter la mort dal dictatur ils da november ha quel inizià in process da democratisaziun spagnol transicin cun la constituziun dal è la spagna daventada ina monarchia parlamentara dapi la fasa finala da la dictatura ed er durant la fasa da transiziun èn l eta ed autras gruppas terroristicas da sanestra e da dretga stadas fitg activas il hai anc dà in ulteriura emprova da putsch f da vart da militars da dretga e parts da la guardia civil paramilitara cunter la regenza democratica la transiziun è ida a fin il cura che la partida socialdemocratica sut felipe gonzlez ha surpiglià la regenza en il decurs dals onns è la spagna daventada commembra da la nato e da l uniun europeica ed è stada segnada d in ulteriur svilup economic a medem temp è vegnida installada en il cumbat cunter l eta ina gruppa da terrorissem statal gal ch ha cumbattì il separatissem basc cun tortura e murdraretschs quest epoca è enconuschenta en spagna sco guerra tschuffa tenor la constituziun dals da december è la spagna in stadi da dretg social e democratic sia furma statala è quella d ina monarchia parlamentara il titel da retg vegn dà vinavant a moda ereditara il retg è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas la sedia da la famiglia roiala è il palacio de la zarzuela a madrid a la curuna spagnola cumpetan en emprima lingia funcziuns represchentativas ultra da quai conferma il retg las leschas e designescha e relascha il schef da la regenza l organ legislativ superiur da la spagna è il parlament las cortes generales las cortes sa dividan en duas chombras la chombra dals deputads congreso de los diputados ed il senat senado ils fin commembers da la chombra dals deputads vegnan elegids mintga quatter onns en elecziun directa il senat dumbra commembers da quels vegnan elegids directamain dal pievel entant ch ils restants vegnan designads dals parlaments da las communitads autonomas er ils senaturs vegnan tschernids per in temp d uffizi da quatter onns il primminister presidente del gobierno vegn elegì da la chombra dals deputads ils ministers vegnan designads dal retg sin proposta dal primminister il sez uffizial furma il palacio de la moncloa a madrid en la chombra dals deputads existan quatter partidas resp colliaziuns da partidas ch èn activas en tut la spagna il partido popular pp d orientaziun dretga conservativa la psoe socialdemocratica l izquierda unida iu che collia la sanestra e l unin progreso y democracia upyd ch è vegnida fundada il da tenuta antiregiunala liberala ultra da quai furma la partida da protesta podemos ch è sa furmada il ina rolla adina pli impurtanta la spagna è partida en communitads autonomas u regiuns comunidades autnomas quellas na disponan da nagina independenza statala la spagna n è pia nagin stadi federativ ma exequeschan tuttina incumbensas cumparegliablas p ex a quellas dals chantuns svizzers u dals pajais federativs da la germania set da questas communitads consistan da be ina provinza asturia cantabria navarra la rioja madrid murcia balearas las ulteriuras da pliras tut en tut datti provinzas las duas citads autonomas ceuta e melilla n èn attribuidas ni ad ina communitad autonoma ni ad ina provinza il stgalim administrativ il pli profund furman las vischnancas municipios en diversas communitads autonomas datti tranter las provinzas e las vischnancas anc in stgalim intermediar il qual porta differents nums comarcas vegueras mancomunidades gia dapi daditg existan conflicts nunschliads areguard il status d autonomia dal pajais basc e da la catalugna en il pajais basc cumbatta l eta dapi il cun violenza e terrur per l independenza las partidas explicitamain bascas resp catalanas s engaschan percunter sin via politica per in extensiun da l autonomia per ina colliaziun lucca cun la spagna resp per l independenza da lur regiuns ins sa referescha al dretg d autodeterminaziun dals pievels e vul realisar votaziuns dal pievel en rom da las qualas la populaziun da las regiuns respectivas duai pudair decider libramain davart il status ils models persuenter furman tranter auter las votaziuns a québec ed en il montenegro las partidas orientadas ad ina spagna centralistica pp e psoe èn cunter quests plans pervi da la sutdivisiun politica da la spagna è il sistem da polizia vaira cumplex quel cumpiglia la guardia civil ch è organisada a moda militara e ch è suttamessa tant al ministeri da defensiun sco er al ministeri da l intern la polizia naziunala la polizia da las communitads autonomas sco er las polizias da las vischnancas resp citads il servetsch secret centro nacional de inteligencia cni è vegnì fundà il ses precursurs èn stadas differentas organisaziuns statalas dal temp da franco che n eran uffizialmain betg enconuschentas e che na purtavan nagin num las forzas armadas sa dividan en las forzas terrestras la marina cun l infantaria da marina e l aviatica militara ultra da quai fan part da l armada la guardia civil e l unidad militar de emergencias ch è vegnida fundada il unitads independentas furman la guardia roiala guardia real sco er la legiun spagnola ch è suttamessa directamain al cumond superiur l armada dumbra radund schuldads situaziun dal l obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il dapi il prim da schaner furma la spagna in stadi commember da l uniun europeica odierna en pli appartegna il pajais a diversas organisaziuns europeicas sco l organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l europa u l agentura da defensiun europeica cun sia tenuta proeuropeica ha la spagna giugà in impurtanta rolla areguard differentas iniziativas da menziunar spezialmain èn il svilup d ina europa sociala l instituziunalisaziun da las relaziuns cun l america latina l europa dals burgais e l introducziun da l iniziativa da burgais europeica il cumbat cunter la criminalitad organisada internaziunala il svilup d ina politica d immigraziun communabla ed il rinforz dals cunfins exteriurs l extensiun da la collavuraziun cun ils pajais dal territori mediterran e nordafrican en spagna devi il autos sin abitants da la populaziun vivan en citads en tschertas aglomeraziuns è la rait da vias per part surchargiada durant il traffic da lavur i dat però er citads cun sistem da diriger il traffic sco per exempel valencia il pajais dispona d ina buna rait da vias d ina lunghezza totala da kilometers la rait da vias da transit cumpiglia vias naziunalas carreteras nacionales ed autostradas las uschenumnadas autovas libras da taxas e las autopistas cun taxa da via de peaje las vias che mainan enturn las aglomeraziuns èn per ordinari libras da taxas bleras colliaziuns interurbanas èn percunter suttamessas a taxas ir cun velo vegn resguardà en spagna en emprima lingia sco activitad sportiva sco med da traffic vegn il velo pir duvrà l ultim temp pli savens cumbain che la cultura da velo n ha anc betg cuntanschì il nivel da l europa centrala u dal nord surtut en las citads è creschida ils ultims onns la rait da vias per velos en il fratemp disponan numerusas citads er d in sistem d emprestar velos barcelona che dispona d ina geografia da citad fitg planiva ed è perquai fitg adattada per ir cun velo ha creà fin il ina rait da vias per velos da km lunghezza damai che la spagna dispona d ina infrastructura da viafier plitost modesta è la rait da bus interurbans tant pli vasta en citads pitschnas e pli grondas datti spezialas staziuns da bus la rait da bus collia surtut citads pli pitschnas e vitgs ma igl existan er lingias surregiunalas e colliaziuns internaziunalas ils pli gronds ports da mar sa chattan ad algeciras barcelona valencia bilbao gijn e santa cruz de tenerife tranter la peninsla iberica e las balearas resp las canarias datti ina retscha da colliaziuns da traffic da navettas per la navigaziun interna èn vegnids construids en il avel e avel tschientaner il canal imperial de aragn ed il canal de castilla en il fratemp vegnan quels però be pli duvrads per transportar aua da baiver per il provediment cun aua ed energia èn vegnidas construidas en il decurs dal avel tschientaner en tut ils curs da flums pli gronds numerusas serras uschia ch ins na po betg pli navigar sin ils flums dal pajais la suletta excepziun furma il guadalquivir tranter sevilla e l atlantic sin quest sectur pon er navigar bastiments d auta mar tar la rait tradiziunala da la societad da viafier statala red nacional de los ferrocarriles espaoles renfe sa tracti d ina viafier a binari lad mm quella vegn cumplettada successivamain tras ina rait da tren ad auta sveltezza a binari normal cun num alta velocidad espaola ave quest ultima cumpigliava il ina lunghezza da kilometers numerusas citads disponan d ina rait da trens urbans ultra da quai datti a barcelona bilbao madrid valencia sevilla malaga e palma de mallorca viafiers sutterranas en radund citads spagnolas datti plazzas aviaticas per aviuns da passagiers las pli grondas societads aviaticas spagnolas èn iberia air europa e vueling las plazzas aviaticas da madrid e barcelona tutgan areguard il dumber da passagiers tar las diesch pli grondas en tut l europa tranter madrid e barcelona exista ina punt aviatica puente aéreo tranter las e las uras partan numerus sgols entaifer fitg curts intervals l onn possedevan tenor indicaziuns da l oecd be milliuns abitants pia radund dals spagnols in access a l internet quai ch è ina valur fitg bassa en congual cun la media europeica la pli impurtanta funtauna d energia en spagna è il petroli quel furnescha stgars la mesadad da l energia primara tut en tut munta la cumpart dals combustibels fossils petroli gas natiral e charvun a bundant l onn han stuì vegnir importadas da tut las funtaunas d energia primara l energia electrica ha cumpiglià il da tut l energia finala la producziun d electricitad succeda surtut cun agid d ovras electricas cumbinadas da gas e vapur las sis ovras atomaras han furnì mintgamai derivan d implants eroelectrics e d ovras idraulicas d implants d energia a charvun e d implants solars cumpart restanta energias regenerablas e a l onn ha la spagna producì il pli bler energia electrica a basa da la forza dal vent en tut l europa gwh cun il plan de estabilizacin la vieuta democratica dal temp suenter il l adesiun a la communitad europeica l onn e la participaziun a l uniun economica e monetara europeica ha la spagna tschentà il fundament per ina creschientscha economica a lunga durada l industria dal pajais è vegnida liberalisada e modernisada successivamain da quai èn resortidas intginas interpresas ch ageschan cun success a nivel internaziunal sco per exempel iberia seat telefnica zara u endesa l avertura da la spagna per la concurrenza internaziunala ha manà a vastas investiziuns directas nà da l exteriur il pretsch per quest svilup ha però furmà in process da diminuziun entaifer las branschas tradiziunalas quai ch è tranter auter sa manifestà vaira ferm en il pajais basc ultra da quai sa chatta il dumber d emploiads da las interpresas spagnolas lunsch sut la media europeica il media europeica per cumparegliar grezia germania da las interpresas entaifer l industria che producescha han main che collavuraturs quai ch è in indizi per ina capacitad da concurrenza plitost bassa tenor indicaziuns dal fond monetar internaziunal furmava la spagna il la dudeschavel gronda economia naziunala dal mund la crisa economica dal ha er tutgà la spagna ed ha manà in tschert temp ad in aut dumber da dischoccupads a partir dal para questa fasa da recessiun e stagnaziun d esser stada surmuntada il product naziunal brut da la spagna ha muntà il a milliardas euros la structura da l economia spagnola mussa la repartiziun tipica d ina naziun industrialisada servetschs industria elavuranta economia da construcziun agricultura impurtants secturs economics èn il turissem la branscha da construcziun la tecnica da communicaziun ed infurmaziun l industria da metal la construcziun da maschinas l agricultura e la petrochemia la spagna è segnada da grondas differenzas economicas tranter las singulas communitads autonomas en regiuns ch èn industrialisadas fermamain sco il pajais basc madrid navarra u la catalugna sa chattava il product naziunal brut per persuna tranter e sur la media da l uniun europeica en regiuns plitost agraras sco extremadura castiglia la mancha u andalusia però fin sut la media europeica la spagna è vegnida visitada il da milliuns turists suenter la frantscha ed ils stadis unids sa chatta la spagna uschia sin la terza plazza da la statistica da viadi mundiala la pli impurtanta destinaziun turistica furma la catalugna cun la chapitala barcelona da tut ils turists alura suondan las balearas las canarias e l andalusia bleras famiglias spagnolas possedan sper in abitaziun en la citad ina chasa da fin d emna sin la terra u sper la mar tenor cifras dal banco de espaa devi la fin en spagna radund milliuns abitaziuns e milliuns tegnairchasas mintga chasada dispona pia en media da abitaziuns quai ch è la pli auta rata en tut il mund radund da las abitaziuns vegnan abitadas da lur possessurs vegnan affittadas la bilantscha dal stadi ha cumpiglià il expensas en l autezza da mrd euros ed entradas da mrd euros da quai resulta in deficit en l autezza da mrd euros resp da dal product naziunal brut ils debits dal stadi muntavan il medem onn a mrd euros u dal product naziunal brut suenter la crisa da finanzas han las mesiras da spargn gidà a stabilisar in pau la situaziun finanziala dal pajais la spagna ha contribuì en tut las spartas culturalas artists ed ovras da renum mundial qua ina survista dals nums ils pli impurtants in tipic spectacul spagnol furma la corrida tenor l opiniun da ses aderents è quel da resguardar sco in art en il qual l eleganza e l estetica giogan in impurtanta rolla en ils egls da blers critichers furma ella però ina tradiziun arcaica e brutala pervi da la tortura d animals ch è colliada cun la corrida na meritia quella betg da vegnir cuntinuada en la furma odierna tant en la catalugna sco er sin las inslas canarias è ella scumandada en il fratemp la gronda part da las gasettas dal di surregiunalas cumpara en la chapitala madrid el pas ediziun il radund exemplars el mundo abc e la razn a barcelona cumparan la vanguardia e l impurtanta gasetta regiunala el peridic er en versiun spagnola sco el peridico da muntada èn er gasettas da sport che cumparan mintga di sco marca ed as l emettur da radio e televisiun da dretg public sa numna radiotelevisin espaola rtve l emettur da televisiun tve cumpiglia ils programs la la e tve internacional sco er intgins programs da sparta emetturs da televisiun privats furman t a antena cuatro telecinco e lasexta il ballape è en spagna per lunschor il sport il pli popular e quai tant sco sport da massa sco er areguard il public en ils stadions e davant la televisiun ils pli enconuschents clubs da ballape èn real madrid e fc barcelona che tutgan a medem temp tar ils megliers clubs da l europa ulteriurs impurtants clubs naziunals furman fc valencia atlético madrid athletic bilbao real saragossa e fc sevilla a l equipa naziunala èsi fin uss reussì da gudagnar trais giadas il campiunadi europeic numnadamain il il ed il il è la spagna daventada per l emprima giada campiun mundial ulteriurs sports da squadra populars èn ballabasket ballamaun hockey futsal ballape en halla ballarait e ballanataziun a las universitads è ultra da quai il rugby ordvart popular surtut en las regiuns catalugna e galizia è en pli il hockey sin rollas derasà vastamain er il sport motorisà è fitg popular en spagna l interess per la furmla ha culminà cun fernando alonso ch è daventà campiun mundial il e il ciclissem è in ulteriur sport fitg apprezià tant sco sport da profis sco er sco sport da massa cun miguel indurain federico bahamontes luis ocaa pernia pedro delgado scar pereiro alberto contador e carlos sastre dispona la spagna da set victurs dal tour de france scar freire è ultra da quai daventà diversas giadas campiun mundial il pli impurtant eveniment da ciclissem è la vuelta ulteriuras cursas da muntada internaziunala èn il tur dal pajais basc il tur da la catalugna e la clsica san sebastin il pli impurtant sport individual furma il tennis tar ils giugaders da tennis spagnols ch èn stads u en ils pli enconuschents a nivel internaziunal tutgan manuel santana carlos moy sergi bruguera arantxa snchez vicario conchita martnez e rafael nadal en spagna vegnan designads mintg onn dis da festa intgins da quels vegnan prescrits dal stadi intgins da las communitads autonomas e mintgamai in di da festa da las provinzas i sa tracta dals dis da festa usitads entaifer l onn ecclesiastic da dis da festa da patruns da citads provinzas regiuns u naziunals sco er da las suandantas festas secularas di da la lavur da matg festa naziunala a chaschun da la scuverta da l america tras cristof columbus da de la hispanidad el pilar ils d october e di da la constituziun che regorda a l approvaziun da la constituziun dal da december la germania furma uffiziala republica federala da la germania en la lingua da mintgadi er republica federala tudestga rft tudestg bundesrepublik deutschland brd è in stadi federal situà en l europa centrala il stadi da dretg democratic e social consista dals pajais federativs tudestgs la chapitala da la germania è berlin la germania cunfinescha cun nov stadis ultra da quai vegn il stadi cunfinà da dus spazis natirals en il nord da la mar dal nord e mar da l ost ed en il sid da las alps l entir territori dal pajais è situà en la zona temprada cun bundant milliuns abitants è il pajais populà vaira spess la germania è in commember fundatur da l uniun europeica ed a medem temp il stadi da l ue cun il pli aut dumber da la populaziun ensemen cun ulteriurs commembers da l ue furma la germania l uniun monetara da la zona da l euro la germania è commembra da las naziuns unidas da l organisaziun da cooperaziun e svilup economic en europa da la nato dals g e dals g en germania sa chatta la sedia da la banca centrala europeica dal tribunal maritim internaziunal sco er da l uffizi da patentas europeic la germania è in stadi da grond influenza politica entaifer l europa ed in pajais partenari tschertgà a nivel internaziunal tenor il product naziunal brut è la germania la pli gronda economia publica da l europa e la quart gronda dal mund l onn figurava il pajais sco terz gronda naziun dad export e dad import l indicatur dal svilup uman classifitgescha la germania sco pajais autsviluppà il svilup istoric da la germania sa lascha persequitar enavos fin als indogermans en il temp preistoric en il decurs dal temp ha il pajais cumpiglià differents territoris e pievels ad in stadi naziunal è el sa sviluppà pir en la segunda mesadad dal avel tschientaner en rom da la migraziun dals pievels era l imperi roman occidental dà ensemen en il decurs dal avel tschientaner sinaquai èn s etablids stadis successurs german romans dals quals il reginavel dals francs ch è vegnì fundà dals merovings dueva sa mussar sco il pli impurtant en il decurs dal temp medieval tempriv ha il reginavel dals francs expandì sut ils carolings dal temp da carl il grond cumpigliava el vastas parts da la germania dad oz dal benelux da la frantscha da l italia da la svizra e da l austria suenter la spartiziun da l imperi carolingic è il reginavel ostrofrancon daventà l origin da la germania da pli tard quai però senza ch i fiss gia sa furmà en il temp medieval ina schientscha naziunala tudestga l imperi roman tudestg ch è vegnì numnà a partir dal temp medieval tardiv sontg imperi roman aveva in caracter surnaziunal ed ha er survegnì pli e pli fitg in caracter surstatal la pussanza statala dals retgs ed imperaturs roman tudestgs era bler main exprimida che quai ch igl era il cas en ils reginavels da l europa dal vest ils numerus signurs territorials da l autra vart sa chattavan en ina posiziun vaira ferma quai ha furmà la basa dal federalissem tudestg ch ha impedì fin la fin dal sontg imperi roman ch i sa sviluppia ina ferma pussanza centrala las grondas sfidas per il sontg imperi en il temp modern tempriv han furmà la refurmaziun e cuntrarefurmaziun e la guerra da trent onns suenter la dissoluziun dal sontg imperi roman l onn e la victoria cunter napoleun l onn en la battaglia dals pievels sper lipsia è sa furmada il la confederaziun tudestga en furma d ina lia lucca durant la revoluziun dal è sa constituì cun l assamblea da francfurt l emprim parlament tudestg pervi da las bleras resistenzas ha quel però be existì durant in onn la confederaziun tudestga ha perdurà fin il alura èn las tensiuns tranter l austria e la prussia per la posiziun predominanta proruttas en in conflict avert la prussia ha gudagnà cun meds militars uschia ch igl è sa furmada il la confederaziun da la germania dal nord che steva sut la direcziun da la prussia suenter la guerra tudestg franzosa dal han ins proclamà il l imperi tudestg sco emprim stadi naziunal tudestg durant l uschenumnà temp da fundaziun è la germania daventada la pli gronda pussanza economica da l europa suenter la sconfitta en l emprima guerra mundiala è prorutta il la revoluziun da november la finala han ins fundà ina republica parlamentar democratica la republica da weimar ha bain enconuschì ils onns sco decenni dad aur ma è stada segnada d instabilitad politica la crisa economica mundiala e la praisa da la pussanza tras ils naziunalsocialists sut adolf hitler han mess ina fin a l emprim stadi tudestg democratic dal al è suandà il temp dal naziunalsocialissem inimis da la dictatura totalitara e rassistica èn vegnids persequitads ed assassinads sistematicamain entant ch il reschim sa stentava da schlargiar ils cunfins dal stadi questas tendenzas èn idas a finir en la segunda guerra mundiala ch è vegnida iniziada a moda decisiva da la germania han manà a mazzaments en massa incl il holocaust ed èn idas a fin ils da matg cun la capitulaziun senza cundiziuns da la germania las quatter pussanzas victuras alliadas han sutdividì la germania e berlin en ina zona d occupaziun da l ost e trais dal vest en las trais zonas dal vest è sa furmada ils da matg cun la proclamaziun da la constituziun grundgesetz la republica federala tudestga entant che la zona da l ost è sa transfurmada en la republica democratica tudestga rdt socialistica durant la guerra fraida è la germania restada dividida enfin ch igl è vegnì ils da november a la crudada dal mir da berlin quest eveniment ha furmà il resultat d ina revoluziun paschaivla en la republica democratica tudestga ch ha la finala manà al collaps da la dictatura statala ils d october ha gì lieu la reuniun da la germania quest di da l unitad tudestga vegn festivà dapi lura sco festa naziunala ultra da quai è la germania in commember fundatur da l uniun europeica ch è sa furmada il a basa da la lavur da las instituziuns antecessuras e vala sco in dals motors da l integraziun europeica las prefurmas etimologicas da deutsch muntavan oriundamain appartegnent al pievel l adjectiv sa referiva l emprim als dialects dals germans dal territori continental dal vest la denominaziun deutschland vegn duvrada dapi il avel tschientaner è però gia cumprovada en singuls documents pli vegls anc pli baud èn be enconuschentas formulaziuns sco ein deutsches land u die deutschen lnder ma betg la furma definita singulara das deutsche land ins manegiava qua pajais cun ina classa dirigenta che sa referiva en la revendicaziun da sia pussanza politica al reginavel ostrofrancon il sontg imperi roman da pli tard en in cudesch dal è per exempel cuntegnida la formulaziun in teutschen landen lassen machen ils terms vegnivan duvrads sco sinonims surtut per structuras pre statalas ch eran sa furmadas en territoris da lingua tudestga u che stevan sut domini tudestg il sontg imperi roman era sa sviluppà en il avel tschientaner or da la part orientala dal reginavel dals francs tranter il avel tschientaner ed il è l imperi sa sviluppà ad ina confederaziun da stadis che purtava per part er il num sontg imperi roman da naziun tudestga suenter la fin da l imperi l onn han l imperi da l austria il reginavel da la prussia e la confederaziun dal rain dominà il svilup politic e statal en il territori tudestg sco lia statala che dueva segirar la naziunalitad tudestga è suandada suenter il congress da vienna la confederaziun tudestga che steva sut la direcziun da l austria la concurrenza tranter l austria e la prussia per l egemonia entaifer il territori tudestg è s agravada al dualissem tudestg cun la guerra tudestga e la battaglia sper königgrtz ha la prussia decidì quel a sia favur en dus pass ha la prussia sinaquai unì a partir dal en in stadi vastas parts dal territori da lingua tudestga quai è succedì en furma d unitads statalas che sa basavan sin la situaziun da dretg da la confederaziun tudestga ma ch accentuavan la predominanza da la prussia la confederaziun da la germania dal nord cumpigliava be ils stadis situads en il nord da la lingia da la main en in segund pass è suandada il la proclamaziun da l imperi tudestg ch enserrava uss l entir territori da la germania en il decurs da la revoluziun da november ch è prorutta il suenter la fin da l emprima guerra mundiala èn ils prinzis federals vegnids sfurzads d abditgar suenter la fin da la monarchia han ins ponderà da numnar la nova furma statala republica tudestga u republica da la germania ma la finala ha er l uschenumnada republica da weimar mantegnì la denominaziun uffiziala imperi tudestg cun la fin da la monarchia habsburgaisa è sa furmada la republica da l austria tudestga quella è sa stentada il da sa colliar cun l imperi tudestg pervi dal scumond da vart da las pussanzas victuras n ha quest pass però betg pudì vegnir realisà suenter la segunda guerra mundiala han las pussanzas victuras duvrà il term germania deutschland exclusivamain per l imperi tudestg pia senza l austria il han ils stadis unids e la gronda britannia inizià la fundaziun da la republica federala tudestga entant che l uniun sovietica ha mess ad ir la republica democratica tudestga il cussegl parlamentar da la republica federala ha discussiunà da cuntinuar cun il diever dal num imperi tudestg ma la finala èn ins vegnì a la conclusiun che quel haja en il fratemp in accent agressiv ed ha perquai fatg diever per l emprima giada uffizialmain da la denominaziun germania deutschland la forza d integraziun emoziunala dal num e sia paisa areguard il dretg statal duevan gidar a furmar l identitad e suttastritgar la cuntinuitad dal nov stadi la republica democratica tudestga n ha bain betg duvrà il term germania deutschland directamain en il num tenor l emprim artitgel da la constituziun dal dueva el però valair sco noziun sinonima al num republica democratica tudestga pli tard ha la rdt quasi be pli duvrà l attribut tudestg resp l agiunta da la rdt l unificaziun tudestga dal dueva alura puspè manar ensemen ils territoris oriunds ad in unitad statala en il decurs dals tschientaners èn intgins territoris sa sviluppads independentamain da la sfera da pussanza tudestga ed èn sa schliads dal sontg imperi roman tranter auter èn quai stads a basa da la pasch da vestfalia il ils pajais bass dals quals las varietads linguisticas eran t a sa spartidas dal tudestg tras la stampa da cudeschs la confederaziun svizra sco er l alsazia e la lorena dal nordost franzos moselle suenter la fin da la confederaziun tudestga l onn èn er sortids il luxemburg il ducadi da limburg il liechtenstein e l austria la davosa giada il en rom da la fundaziun da l imperi tudestg ha quel annectà la regiun alsazia lorena entant che las sconfittas en las duas guerras mundialas èn stadas colliadas cun la sperdita da territoris suenter il ha la germania stuì surdar sper l alsazia e la lorena tscherts territoris al danemarc a la belgia a la tschecoslovachia ed a la lituania sco er las provinzas posen e prussia dal vest a la segunda republica da la pologna ch era vegnida fundada da nov ils ulteriurs territoris a l ost da la lingia oder neisse numnadamain la silesia neumark pomarania da l ost e la prussia da l ost èn vegnids a partir dal sut administraziun sovietica e surtut polonaisa questas regiuns han ins integrà en ils territoris statals respectivs suenter ch ins aveva cumenzà a stgatschar la populaziun tudestga tar l unificaziun tudestga l onn èn las pretensiuns da la germania areguard ils anteriurs territoris tudestgs en l ost vegnidas sistidas formalmain en rom dal contract dus plus quatter malgrà la cuntinuitad dal term germania dal avel tschientaner fin en il temp preschent sco er da l identitad da dretg internaziunal e da la cuntinuitad statala dapi il avel tschientaner n hai de facto betg dà fin il in svilup linear politic istoric nuninterrut ils territoris natirals èn dal nord al sid la planira da la germania dal nord la zona da las muntognas mesaunas e la regiun prealpina cun las alps la germania ha en tut nov stadis vischins en il nord cunfinescha il pajais cun il danemarc sin ina lunghezza da km en il nordost cun la pologna km en l ost cun la tschechia km en il sidost cun l austria km senza il cunfin al lai da constanza en il sid cun la svizra km cun il cunfin da l exclava büsingen am hochrhein ma senza il cunfin al lai da constanza en il sidvest cun la frantscha m en il vest cun il luxemburg km e la belgia km ed en il nordvest cun ils pajais bass km la lunghezza totala dals cunfins munta a km la germania è il pajais cun ils pli blers stadis vischins da tut l europa il punct terrester da la germania situà il pli al nord sa chatta sin l insla sylt en il nord da list am ellenbogen sco punct il pli al nord da la terra franca vegn resguardà d ina vart il piz da la peninsla holnis en il fiord da flensburg da l autra vart la vischnanca rodens en la frisia dal nord il punct il pli en il sid furma il haldenwanger eck en il sid dad oberstdorf dal ellenbogen fin al haldenwanger eck mesira la lingia directa kilometers il punct da la germania situà il pli al vest sa chatta ad isenbruch en il selfkant al cunfin cun ils pajais bass en vischinanza da la maas il punct il pli en l ost giascha tranter deschka e zentendorf vischnanca da neisseaue en ina serpentina da la lausitzer neisse dad isenbruch fin a la serpentina da la neisse mesira la lingia directa radund kilometers areguard la geologia da la surfatscha sa lascha la germania sutdivider a moda simplifitgada en trais regiuns grondas il nord ch è segnà dal temp da glatsch e che tanscha da las costas fin al chanal da la planira l elba centrala e la lausitz superiura la part centrala e meridiunala ch è influenzada da l effect da distanza da la creaziun da las alps e che tanscha fin a l ur da las alps e sco terza regiun gronda il pli al sid las alps en cumparegliaziun cun las duas autras regiuns grondas cumpiglian las alps però be ina fitg pitschna part dal territori da la germania il nord è cuvert sur grondas surfatschas da sediments da glatscher e dad aua da naiv dal quartar tipics èn tranter auter ils sediments sablunus ed ils deposits da morenas che cumpiglian magari blocs erratics da pliras tonnas la glera e per part er ils sediments pli fins èn vegnids manads durant las periodas fraidas dal pleistocen nà da la scandinavia vers la germania dal nord geologicamain bundant pli variadas èn las regiuns situadas entamez ed en il sid dal pajais las cuntradas da las muntognas mesaunas èn vegnidas modelladas d in sochel geologic ch è sa furmà en il paleozoicum e d ina cuverta che deriva dal mesozoicum las structuras da la surfatscha sco ch ellas sa preschentan oz furman però in effect secundar d in process geologic pli giuven numnadamain da la furmaziun da las alps en il decurs dal terziar ina restanza d ina fasa da furmaziun primara perioda carbonifera èn ils giaschaments da charvun da crap en la regiun dal ruhr ch èn stads da gronda muntada economica surtut en il avel e avel tschientaner il foss dal rain superiur e la regiun prealpina èn regiuns da sbassament ch èn relativamain giuvnas e ch occupan geologicamain ina posiziun speziala entaifer la germania dal sid tar las alps sezzas sa tracti d ina faudaziun dal mesozoicum tardiv e dal terziar che cuntegna pia cuntrari a las regiuns situadas pli en il nord er crappa da sediment da questas periodas geologicas pli giuvnas las alps tudestgas sa cumponan surtut da crappa da chaltschina ch è vegnida transportada sco cuverta tectonica nà dal sid en la posiziun odierna la zugspitze ch è situada al cunfin vers l austria furma la pli auta muntogna da la germania m s m il punct il pli aut da las muntognas mesaunas è il feldberg en il guaud nair m s m il punct il pli bass da la germania è situà en ina foppa sper neuendorf sachsenbande en la wilstermarsch schleswig holstein e giascha meters sut il livel da la mar l entir territori da la germania appartegna a la zona temprada da l europa centrala l aura stat sut l influenza dal vent dal vest ed è marcada da la transiziun tranter il clima maritim da l europa dal vest ed il clima continental da l europa da l ost tras l influenza dal current dal golf è il nivel da temperatura surprendentamain aut per quests grads da latituda la temperatura media annuala cumpiglia c la temperatura media mensila variescha tranter c il schaner e c il fanadur las precipitaziuns annualas muntan a mm e varieschan tranter mm il favrer e mm il zercladur la pli bassa temperatura ch è vegnida mesirada insacura en germania è stà c il a hüll wolznach la pli auta temperatura c è vegnida mesirada il a kitzingen dals sis flums cun il pli grond intschess idrografic deflueschan il rain l elba la weser e l ems vers la mar dal nord e l oder en la mar da l ost il danubi percunter maina l aua en la mar naira ed è pia d attribuir idrograficamain a la mar mediterrana il rain nascha en svizra e dominescha il sidvest ed il vest da la germania sur km curra el tras la germania resp per lung dal cunfin statal per sbuccar silsuenter en ils pajais bass en la mar dal nord ses pli impurtants affluents sin territori tudestg èn neckar main mosel e ruhr il rain è da gronda muntada economica e furma la via d aua la pli frequentada da l europa il danubi cumpiglia en il sid sur ina lunghezza da km quasi l entira regiun prealpina da la germania e cula vinavant vers l austria e l europa dal sidost ses pli impurtants affluents tudestgs èn iller lech isar ed en la germania da l ost vegn dominada da l elba che nascha en la tschechia e che percurra la germania sin in tschancun da km ses pli impurtants affluents tudestgs èn saale e havel la oder e ses affluent principal la neisse furman en tut sur ina lunghezza da kilometers il flum da cunfin vers la pologna sulettamain il territori idrografic da la weser ch ha ina lunghezza da km giascha dal tuttafatg a l intern dal pajais ses intschess idrografic furma la part centrala da la germania dal nord ses affluents principals èn werra e fulda l ems percurra sur ina lunghezza da km il nordvest dal pajais ses territori idrografic giascha surtut en ils pajais bass ils lais natirals èn per gronda part d origin glazial perquai èn els en emprima lingia da chattar en las prealps en la holsteinische schweiz ed a mecklenburg il pli grond lai che giascha dal tuttafatg sin territori tudestg è la müritz che fa part da la planira da lais a mecklenburg il pli grond lai cun ina cumpart tudestga furma il lai da constanza che cunfinescha cun l austria e la svizra en il vest ed en l ost da la germania datti blers lais artifizials ch èn vegnids furmads tras fluir anteriurs territoris d explotaziun a la surfatscha surtut da charvun da crap e da charvun da terra sco per exempel il neuseenland a lipsia u il lai da phoenix a dortmund en la mar dal nord dominescha la chadaina da las inslas frislandaisas tar las inslas da la frisia dal nord sa tracti da restanzas da la terra franca ch è sa sbassada e vegnida inundada las inslas da la frisia da l ost èn percunter sa furmadas tras l undada da la mar or da bancs da sablun helgoland è l insla tudestga abitada sur onn che sa chatta il pli lunsch davent da la terra franca las pli grondas inslas tudestgas en la mar da l ost èn dal vest vers l ost fehmarn poel hiddensee rügen ed usedom la pli gronda peninsla è fischland darss zingst da las inslas tudestgas situadas en lais a l intern dal pajais èn reichenau mainau e lindau en il lai da constanza e herrenchiemsee en il chiemsee las pli grondas e pli enconuschentas areguard il clima fa il spazi natiral da la germania part da la zona temprada ed areguard la vegetaziun a la zona dals guauds che bittan giu la feglia sia flora oriunda è perquai surtut caracterisada da guauds da feglia ed en la muntogna da guauds da coniferas localmain è la flora segnada d ina gronda diversificaziun tras facturs dal lieu sco il profil l autezza e la geologia da la cuntrada e la posiziun mesoclimatica dal vest a l ost marchescha la vegetaziun natirala la transiziun dal clima maritim dal vest al clima continental ils guauds da figlia consistan per gronda part da faus en territoris sitgs da ruvers en l ost fa il guaud da figlia plaunsieu plazza cun singuls tieus al guaud maschadà daspera èn caracteristics ils guauds d ogna a las rivas da flums e lais ch èn daventads vaira stgars ed ils guauds maschadads da ruvers e faus las alps e las muntognas mesaunas èn segnadas da guauds da muntogna e da chavorgias guauds selvadis per propi n existan betg pli cun excepziun da fitg pitschens relicts senza influenza da l uman consistiss la vegetaziun en la germania sco en la gronda part dals pajais situads en la zona temprada da guaud l excepziun furman las pastgiras bassas e cuntradas da palì che cuntegnan be paucas substanzas nutritivas en pli las regiuns situadas en zonas autas subalpinas las parts superiuras dal guaud nair dal harz e da l erzgebirge ed alpinas alps bavaraisas ch èn segnadas da pauca vegetaziun e d in clima moderà fraid actualmain èn cuverts radund da la surfatscha dal stadi cun guaud la germania furma uschia in dals pajais da l uniun europeica cun la pli auta cumpart da guaud la cumposiziun da quests guauds correspunda però als interess da l economia forestala pigns e tieus e betg a las relaziuns natiralas en las qualas prevalessan sco demussà survart ils guauds maschadads dominads da faus la gronda part da la surfatscha dal pajais serva a la cultivaziun da plantas da niz quai èn surtut granezza ierdi avaina seghel e furment il tartuffel ed il tirc ch èn vegnids importads da l america sco er il mailer e pli e pli er raps en las vals che vegnan percurridas da flums tranter auter mosel ahr e rain è la cuntrada vegnida transfurmada tenor ils basegns da la viticultura en il fratemp è la protecziun da la natira daventada in incumbensa dal maun public ch è er vegnida integrada sco finamira statala en la constituziun tranter auter han ins endrizzà en tut il pajais parcs naziunals reservats da biosfera e parcs da la natira sco la flora è er la fauna da la germania stada suttamessa en il decurs dals ultims onns a grondas intervenziuns da vart da l uman surtut ils animals gronds èn vegnids decimads enormamain tant en lur dumber sco er en lur varietad la situaziun odierna preschenta pia be in maletg fragmentar da la varietad oriunda la gronda part dals mammals ch èn da chasa en germania viva en ils guauds da feglia temprads igl èn quai surtut diversas spezias da fiergnas il dam ed il tschierv chavriels portgs selvadis e vulps il castur la ludra ed il giat selvadi èn percunter daventads fitg rars u vegnan per part puspè recolonisads la gronda part dals animals gronds che vivevan a moda selvadia en la germania èn vegnids stgatschads u extirpads il chaval selvadi temp medieval tempriv però intschert damai ch el cumpara savens en furma cruschada cun chavals domestics bov selvadi bison europeic avel tschientaner elan derasà en il temp medieval tempriv quasi extinct fin il avel tschientaner singuls effectivs han pudì sa mantegnair fin la mesadad dal avel tschientaner al cunfin tranter la germania e la pologna gulatsch capricorn vers il luf tscherver urs brin e luf vers il dapi il datti divers indizis che cumprovan il return dal luf tscherver nà da l europa da l ost ils ultims onns èn er lufs ed elans arrivads sporadicamain nà da la pologna e da la tschechia il han ins recolonisà ina populaziun da bisons europeics en il rothaargebirge westfalen dal sid en las regiuns autalpinas viva puspè il capricorn ch è vegnì recolonisà sco er la muntanella pli stgars è il chamutsch en las muntognas mesaunas sco en il guaud nair u sin la frnkische alb tranter ils pli enconuschents reptils ch èn da chasa en germania tutgan la natra grischa la vipra berus e la tartaruga da palì europeica daspera datti er blers amfibis sco salamanders raunas rustgs rustgets e piutschas tut questas spezias figureschan però sin la glista cotschna da las spezias d animals periclitadas l evla da mar cua en las regiuns mecklenburg pomarania dal vest e brandenburg radund pèrs l evla da la pizza cumpara be en las alps bavaraisas il tschess barbet era vegnì extirpà là returna però actualmain en connex cun las recolonisaziuns ch han gì lieu en svizra ed en l austria ils utschels da preda ils pli derasads en germania èn il girun da mieurs ed il crivel percunter è l effectiv dal falcun pelegrin bundant pli bass da tut ils milans cotschens cua la mesadad en germania l effectiv sa diminuescha però pervi da l agricultura intensiva da l autra vart profiteschan bleras spezias d utschels che suondan la cultura da la preschientscha da l uman igl èn quai surtut diversas spezias da columbas che vivan en las citads la merlotscha che viveva pli baud en ils guauds paslers e masets che vegnan savens pavlads l enviern sco er corvs e muettas che profiteschan da deponias da ruments ina spezialitad èn ils flamingos en il zwillbrocker venn che furman en tut il mund la colonia situada il pli al nord il salmun ch era pli baud in pesch frequent en ils flums è per gronda part svanì en il decurs dal avel tschientaner en rom da l industrialisaziun ils onns èsi reussì d al recolonisar en il rain il davos sturiun han ins tschiffà en germania il en blers lajets vegnan tegnidas carpas las qualas èn pir vegnidas introducidas en germania dal temp dals romans la foca u chaun da mar che viva a la riva da la mar dal nord e da l ost è medemamain quasi stada extirpada en il fratemp vivan en la mar dal watt puspè intgins milli exemplars er la foca grischa arriva puspè da l europa dal nord vers las rivas da la germania suenter che questa spezia era svanida dal tuttafatg daspera è la mar dal watt surtut d impurtanza sco plazza da pussar per diesch fin dudesch milliuns utschels migrants per onn la spezia da balenas la pli derasada en la mar dal nord e da l ost è la balena portg ultra da quai datti effectivs dad orcas e da delfins sper ils animals autoctons èn vegnids vitiers numerus neozeons sco per exempel l urset american il chaun vulp il papagagl dal cularin u l auca egipziana per part sa derasan spezias novarrivadas er a moda invasiva vul dir ch ellas stgatschan ils concurrents indigens quai è per exempel il cas tar il giomber da flum american tar il raunatsch nordamerican u tar la pertga sulegl en germania vegnan radund da la surfatscha duvrads sco terren agricul situaziun dal guauds cuvernan ulteriurs radund furman surfatscha d abitadi e da traffic las auas cumpiglian radund ed ils restants furman terrens nuncultivads la republica federala consista da stadis commembers che vegnan numnads pajais federativs bundeslnder u simplamain lnder ils dus pajais federativs da berlin e hamburg furman citads stadis e consistan be da la vischnanca dal medem num bremen consista da las duas citads stadi bremen e bremerhaven tut ils ulteriurs pajais federativs sa dividan en numerusas vischnancas las vischnancas gemeinden furman il nivel il pli giudim da la divisiun territoriala ellas regleschan tut las fatschentas da la communitad locala a basa dal dretg d autodeterminaziun cun excepziun da las citads autonomas kreisfreie stdte èn las vischnancas organisadas en corporaziuns da vischnancas e circuls landkreise ils circuls e las vischnancas èn suttamess al dretg communal che vegn reglà dals singuls pajais federativs a moda fitg differenta sulettamain la citad dal circul kreisstadt sco sedia dal circul è da chattar en l entira germania en l entir pajais existan radund citads grondas pia citads cun dapli che abitants da quai han dapli che abitants ina particularitad da la germania per motivs istorics è il fatg che las citads grondas èn derasadas plitost a moda decentrala u schizunt a l ur dal pajais las zonas d aglomeraziun situadas en il vest e sidvest dal pajais furman la part centrala dal center da concentraziun da la populaziun europeica che vegn circumscrit cun il term banana blaua la gronda part da las aglomeraziuns en germania sa laschan circumscriver sco monocentricas il territori da la ruhr percunter furma in exempel classic per in territori da concentraziun policentric il vivevan en la republica federala tudestga uffizialmain abitants sin ina surfatscha da km la germania tutga uschia tar ils stadis da surfatscha populads il pli spess la vegliadetgna media da l entira populaziun giascheva il tar onns il dumber dals uffants naschids vivs ha muntà il quai correspunda ad ina natalitad da uffant per dunna resp da naschientschas sin abitants igl è quai la pli bassa quota da naschientschas en tut il mund malgrà il deficit da naschientschas vivevan en germania l onn radund persunas dapli ch il quai è d attribuir a l auta rata da migraziun radund milliuns persunas possedevan il il dretg da naziunalitad da la germania il medem onn residiavan en l entir pajais radund milliuns persunas radund cun ina biografia da migraziun sut quest term vegnan subsummads tut ils esters e tut ils tudestgs ch èn immigrads suenter il en la germania u ch han almain in genitur ch è immigrà suenter questa data la gronda gruppa tranter els furman ils repatriads vul dir persunas da lingua tudestga ch èn arrivadas suenter la segunda guerra mundiala e pervi da la guerra fraida nà da l europa da l ost i suondan ils burgais da la tirchia bundant milliuns il dals ulteriurs stadis da l uniun europeica surtut italia pologna e grezia e da l anteriura jugoslavia tranter il ed il èn vegnidas natiralisadas radund milliuns persunas ch èn naschidas en germania u ch èn stadas sesentas sur lung temp en il pajais en germania vivan immigrants da praticamain tut ils stadis dal mund tenor indicaziuns statisticas dal vivevan en germania radund milliuns persunas senza dretg da naziunalitad tudestg il ha la germania furmà suenter ils stadis unids il pajais da l oecd cun la segund auta cifra absoluta d immigrants ils esters e las persunas cun ina biografia d emigraziun èn repartids fitg inegual a nivel regiunal las pli autas cumparts vegnan cuntanschidas en las aglomeraziuns da la part meridiunala dal pajais p ex ad offenbach am main mannheim e minca las quotas las pli bassas èn da chattar en ils territoris rurals da la germania da l ost e dal nord il dumber cumplessiv da l entira diaspora polonaisa ch exista en germania gia dapi il avel tschientaner ruhrpolen munta a bundant dus milliuns la gronda part dad els èn s assimilads gia dapi generaziuns a la populaziun indigena la lingua ch è surtut derasada en germania è il tudestg suandà dal tudestg bass cun radund milliuns persunas che dumognan la lingua bain fin fitg bain sper il franzos e l englais furma il tudestg er ina da las linguas da lavur las pli frequentas entaifer ils gremis da l uniun europeica il tudestg vegn duvrà en furma da la lingua da standard sco lingua uffiziala en las medias surregiunalas e sco lingua da scrittira er sco lingua che vegn discurrida en il mintgadi cumpara en tschertas regiuns quasi exclusivamain la varietad da standard savens cun in lev colorit regiunal la transiziun als dialects tudestgs na succeda betg tenor cunfins fix mabain cuntinuadamain minoritads naziunalas tradiziunalas furman ils danais ils fris cun in dumber che tanscha tut tenor calculaziun da plirs fin plirs ils sorbs ed ils sinti e roma sper il bass tudestg èn er tut lur linguas renconuschidas tenor la charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras en il stadi federativ schleswig holstein possedan las linguas minoritaras bass tudestg danais e fris parzialmain er il status da linguas uffizialas autras linguas tradiziunalas p ex jenic u jiddic u linguas minoritaras pli novas n èn betg vegnidas integradas en la charta tschertas linguas ch eran derasadas pli baud en il territori odiern da la germania èn mortas ora roman da la mosel il avel tschientaner polab il avel tschientaner u na vegnan strusch pli duvradas jiddic il diever dals dialects vegn resguardà da tschertas persunas sco macla dad autras percunter sco enritgiment cultural en la germania dal nord dovran persunas d in stadi da furmaziun superiur strusch la lingua bass tudestga u auters dialects en la germania dal sid è percunter il diever dals dialects da la pfalz da la franconia da la baviera e da la svevia u er dals dialects alemanics bundant main stigmatisà e quai er en tschertgels academics quai è segiramain er d attribuir al fatg ch il tudestg da standard è sa sviluppà da las varietads da l aut tudestg tudestg mesaun e tudestg superiur uschia ch il bass tudestg è vegnì stgatschà successivamain a l ur dapi ch ils germans èn immigrads en il territori da la germania odierna èn adina puspè arrivads novs immigrants d autras linguas per exempel ils romans en las colonias germanas ils huns durant la migraziun dals pievels ils ughenots en il avel tschientaner u ils polonais da la ruhr en il avel tschientaner en il fratemp èn ils descendents da questas undas d immigraziun pli veglias pli u main tuts s assimilads linguisticamain ils immigrants ch èn arrivads en il decurs dals ultims decennis dovran però savens anc lur atgna lingua quai vala surtut per il tirc il russ ed il polonais la lingua estra che vegn surtut instruida a las scolas è l englais suandà dal franzos dal latin e dal russ en il decurs dals ultims onns è er il spagnol daventà adina pli popular ed en ils pajais federativs situads en il nordvest er l ollandais la decisiun areguard l instrucziun da linguas estras cumpeta als ministeris da scola dals singuls pajais la germania garantescha la libertad da religiun sco dretg fundamental tenor la constituziun sa declera il stadi neutral en dumondas da la concepziun dal mund e statuescha il dretg d autodeterminaziun da las singulas cuminanzas religiusas facticamain exista ina relaziun da partenadi tranter las cuminanzas religiusas ed il stadi i na dat pia nagina separaziun stricta da baselgia e stadi sco en il laicissem mabain entretschaments sin divers champs sco per exempel en furma d instituziuns socialas da scola e caritativas che vegnan manadas da las baselgias ma cofinanziadas tras il stadi medemamain sa refereschan tschertas partidas politicas a la tradiziun cristiana dal pajais las baselgias cristianas possedan il status da baselgias uffizialas e furman corporaziuns dal dretg public sco la gronda part da l europa centrala e dal vest è er la germania segnada dapi l antica da la cultura cristian occidental sco er dapi il avel tschientaner dal context illuministic scientific il territori da la germania odierna è vegnì cristianisà a partir dal temp medieval tempriv dal temp dal reginavel dals francs ha carl il grond terminà questa missiun e quai per part tras mesiras repressivas entaifer il sontg imperi roman èsi lura vegnì a l entschatta dal avel tschientaner a la refurmaziun quella ha martin luther mess ad ir ed ella segna fin oz la cuntrada religiusa entaifer il territori da lingua tudestga radund da la populaziun appartegnan ad ina confessiun cristiana a la baselgia catolic romana tendenzialmain surtut en il vest ed en il sid dal pajais a la baselgia evangelica luterans refurmads e a surtut en la germania dal nord ed ad ulteriuras baselgias cristianas ortodox testimonis da jehova baselgias independentas e a radund il dumber dals cartents che frequentan effectivamain il servetsch divin è bundant pli bass il han uschenumnadas dumengias da dumbraziun mussà che radund da l entira populaziun dal pajais han visità in servetsch divin catolic e in evangelic radund in terz da l entira populaziun è senza confessiun quests radund milliuns furman uschia en cumparegliaziun cun las singulas confessiuns cristianas la pli gronda gruppa da la populaziun areguard lur orientaziun religiusa resp concepziun dal mund en la germania da l ost giaschan las cumparts da las persunas senza confessiun schizunt tranter e l anteriura republica democratica tudestga aveva propagà ina tenuta ateistica e promovì la sortida da la baselgia pervi dal process da secularisaziun general avevan però er ils pajais federativs dal vest gì a partir dals onns cumparts creschentas da persunas senza confessiun quest trend ha er cuntinuà suenter la reunificaziun dal pajais la cumpart dals muslims sin l entira populaziun munta a fin tut en tut dumbran las cuminanzas islamicas en germania radund milliuns commembers da quai èn burgais tudestgs sco uniun tetgala per las numerusas organisaziuns islamicas han ins furmà il cussegl da coordinaziun dals muslims en germania l uniun budistica da la germania quinta en tut il pajais cun in dumber da budists activs quai che correspunda a da la populaziun la mesadad dad els èn asiats immigrads radund persunas èn gidieus da quai è la mesadad organisada en cuminanzas gidieuas dapi ils onns nodan quellas in grond augment tras immigrants ch arrivan dals anteriurs stadis dal bloc da l ost surtut da l ucraina e da la russia suenter la frantscha ed il reginavel unì dumbra la germania la pli gronda cuminanza gidieua da l europa tschertas baselgias cristianas e la cuminanza gidieua retiran da lur commembers ina taglia da baselgia la quala il stadi incassescha cunter in indemnisaziun e dat vinavant a las baselgias correspundentas resp al cussegl central dals gidieus en germania l instrucziun da religiun è tenor la constituziun in rom d instrucziun facultativ ma tuttina ordinari a las scolas publicas cun excepziun da singuls pajais sco bremen berlin e brandenburg las pli veglias cumprovas da colonisaziun sin il territori da la germania odierna han ina vegliadetgna da radund onns ina colonisaziun permanenta para d avair existì dapi ca onns en germania èn avant maun impurtants lieus da chat paleoantropologics tenor la plazza d exchavaziun sper heidelberg è vegnida numnada la spezia d ominins homo heidelbergensis e tenor il neandertal a mettmann la spezia homo neanderthalensis ch è sa sviluppada or dal homo heidelbergensis avant ca onns è quella vegnida stgatschada dal homo sapiens l uman modern ch era immigrà da l africa l art pitschen dal temp paleolitic tempriv cultura d aurignacien ch ins ha chattà en la schwbische alb en las taunas da geissenklösterle hohle fels hohlenstein ed en la vogelherdhöhle appartegnan a las pli veglias ovras d art figurativ da l umanitad en il decurs dal temp neolitic èn sa sviluppads la cultivaziun dad ers l allevament da muvel e plazzas da colonisaziun stablas da quel temp èn sa mantegnids intgins impurtants chats sco per exempel la rudella da tschiel da nebra che lascha supponer ch i vegniva gia pratitgà qua l astronomia avant radund onns gia a l entschatta dal temp da hallstatt a c vivevan en las parts centralas e meridiunalas da la germania dad oz stirpas celticas vers a c è sa sviluppada en la germania dal nord la cultura da jastorf che vegn resguardada sco cultura germana l emprima menziun en scrit da stirpas germanas è da chattar tar auturs grecs e romans a partir da l emprim millenni a c cumenzond probablamain cun poseidonios ils germans sezs eran però ina gruppa betg omogena che consistiva da pliras stirpas e che n era er betg segnada d in spiert da cuminanza surordinà gia tar il term germans latin germani sa tracti d ina noziun collectiva vaira nunprecisa ch era colliada tar ils auturs antics cun in maletg generalisant da barbars la noziun germans na dastga pia betg vegnir malchapida sco designaziun per in pievel unitar cun ils celts vivevan ils germans per il pli sco buns vischins en la zona da contact al rain devi per part regiuns en las qualas omadus pievels abitavan ensemen sur tschientaners ha existì in contact cultural ed economic tras quai èn per exempel tscherts pleds d emprest celtics vegnids integrads en ils dialects germans da l onn a c fin ca s c han las parts al vest dal rain ed al sid dal danubi appartegnì a l imperi roman da ca fin s c er ina part da hessen wetterau sco er la gronda part dal baden württemberg odiern al sid dal limes ils territoris da la germania odierna che sa chattavan sut domini roman sa repartivan sin las provinzas germania superior germania inferior e raetia en quests territoris han ils romans erigì bleras basas da legiunaris che duevan sa sviluppar pli tard a citads impurtantas citads dal temp dals romans eran trier cologna augsburg e mainz che furma la pli veglia citad da la germania ils territoris da la germania dad oz ch eran situads ordaifer la sfera d influenza romana vegnivan numnads entaifer l imperi roman magna germania u barbaricum per segirar ils cunfins han ils romans domicilià en las provinzas stirpas germanas ch als eran bainvulentas ultra da quai èn immigrads ulteriurs colonisaturs d autras parts da l imperi roman surtut da l italia ed èn sa stabilids en il vest dal rain ed en il sid dal danubi a vastas novaziuns ha l arrivada dals romans manà surtut en la construcziun da chasas en l artisanat en l agricultura e viticultura sco er en l administraziun ed en il militar per part sa manifesteschan questas influenzas er en il vocabulari tudestg l ovra germania da tacitus ch è cumparida l onn furma la pli veglia descripziun etnologica da las stirpas germanas la battaglia da varus en il guaud da teutoburg l onn s c ha purtà als romans ina terrada dolurusa a lur tentativas d eriger provinzas da la vart dretga dal rain fin a l elba han ils romans la finala stuì renunziar suenter l invasiun dals huns l onn e la fin da l imperi roman occidental a partir dal cumenza il temp da la migraziun dals pievels en il decurs da quella èn las stirpas germanas arrivadas adina pli lunsch vers sidvest a medem temp han cumenzà a sa furmar en il territori da la germania pliras colliaziuns pli grondas da pievels germans ils francs ed alemans en il vest ils saxons en il nord ils bavarais en il sid ed ils turings en l ost quellas èn cun il temp sa messas tras envers las stirpas pli pitschnas dal temp dals imperaturs romans ils territoris da la germania da l ost eran da quel temp strusch populads en quels èn immigrads a partir dal avel tschientaner fin a la lingia elba saale pievels slavs grondas parts da la populaziun dals stadis federativs da la germania da l ost odierna han damai gì fin en il temp autmedieval ina ferma tempra slava germania slavica pir cun la colonisaziun dals germans vers ost ch ha gì lieu en il decurs dal temp autmedieval èn els vegnids assimilads ed acculturads la part principala da l europa dal vest e da l europa centrala e cun quai er la gronda part da la germania dals sid e dal vest è vegnida incorporada a partir dal avel tschientaner en il reginavel dals francs entant che la germania dal nord vegniva dominada dals saxons e slavs tut las parts da l anteriur reginavel dals francs che fan oz part da la germania appartegnevan a la part orientala dal reginavel che vegniva numnada dapi il temp dals merovings austrasia ina tscherta independenza statala da l austrasia è sa manifestada l emprima giada l onn cura ch il retg chlothar ii ha stuì suttascriver l edictum chlotharii en quest document è vegnì fixà che mintgina da las trais parts dal reginavel neustria austrasia burgognia suttastettia ad in auter administratur vers la mesadad dal avel tschientaner ha la dinastia dals carolings surpiglià la successiun roiala dals merovings da quel temp ha gì lieu la submissiun sanguinusa e cristianisaziun sfurzada dals saxons sco er la conquista da l italia da la spagna dal nord e dal territori da cunfin en l ost sut carl il grond tanscheva il reginavel dals francs pia da las pireneas fin la mar dal nord e da l austria odierna fin en l italia centrala il stadi multinaziunal è vegnì organisà da nov sin il champ da l organisaziun da las baselgias e da la cultura èn ins sa referì parzialmain a tradiziuns romanas ed ha accelerà la promoziun da la cultura uschenumnada renaschientscha resp refurma da la furmaziun carolingica arrivà sin il zenit ha il reginavel francon pretendì il domini en l europa dal vest e dumandà da surpigliar en questa funcziun la successiun da roma en furma da la translatio imperii da nadal l onn ha papa leo iii curunà a roma carl il grond sco imperatur roman quai ch ha manà a cuntraversas cun l imperatur bizantin suenter la mort da carl il grond l onn èn proruts a l intern da la dinastia cumbats areguard la successiun quai ha manà en il contract da verdun a la tripartiziun factica dal reginavel en il reginavel francon da l ost sut ludivic numnà pli tard il tudestg il reginavel francon dal vest sut carl il chalv ed il reginavel da lothar situà tranteren ch è vegnì numnà lotharingia entaifer il reginavel ostrofrancon èn sa furmads vers il tschintg gronds ducadis che sa refereschan en lur nums per ordinari als vegls pievels vestgermans la saxonia la baviera la svevia la franconia e la lorena a la quala appartegnevan er ils fris en il avel tschientaner è la dinastia regenta dals carolings morta ora tant en il reginavel ostrofrancon sco er en la part occidentala tras quai èn las duas parts da l anteriur imperi idas politicamain definitivamain vias separadas in grond gudogn da prestige per il retg ostrofrancon otto ha muntà la victoria en la battaglia da lechfeld l onn quella ha terminà las irrupziuns dals magiars dals ultims decennis e manà a l attribuziun da l archanghel michael sco patrun protectur dals tudestgs en la perscrutaziun istorica pli nova vegn bain punctuada la muntada dal temp dals ottons per il svilup dal reginavel ostrofrancon ma quest temp na vala betg pli exnum sco cumenzament da l istorgia imperiala tudestga sco tala anzi ha il process cumplex che dueva manar a quella perdurà almain fin en il avel tschientaner il term regnum teutonicum reginavel tudestg resp regnum teutonicorum reginavel dals tudestgs è er pir sa mess tras plaunsieu dapi l entschatta dal avel tschientaner l onn aveva otto i surpiglià la dignitad roiala dals langobards tras quai è il regnum teutonicorum stà collià cun il regnum italiae u regnum italicum l onn è otto vegnì curunà sco imperatur ed ha collià cun quai la pretensiun da la roialitad tudestg romana sin la dignitad imperiala dal vest sut ils ottons ha il reginavel cuntanschì ina posiziun egemoniala entaifer l europa dal vest il han alura ils saliers surpiglià la successiun roiala il fatg che la pussanza seculara e quella spirituala eran entretschadas fitg ina en l autra ha manà da quel temp al conflict cun il papat dispita d investitura quel ha cumenzà vers il ed ha chattà ina schliaziun intermediara en il concordat da worms dal sco punct culminant vala il viadi a canossa legendar dal in ulteriura culminaziun ha la dispita tranter l imperatur ed il papa cuntanschì dal temp dals staufers l imperatur friedrich i ha bain accentuà la dignitad da l imperi ed implorà la honor imperii ma la finala ha el stuì prender en cumpra en l italia grevas sperditas tant envers il papat sco er envers las citads stadis che vegnivan adina pli conscientas da sasezzas il conflict il pli ferm tranter l imperatur ed il papa è prorut sut il biadi da friedrich friedrich ii la mort da l imperatur il ha facticamain muntà la fin da la pussanza roiala dals staufers sinaquai èn divers dominis feudals sa fatgs facticamain autonoms en furma da stadis territorials indeblind uschia vinavant la pussanza imperiala e roiala ins sto però vesair che quella n era mai stada sviluppada fitg ferm e ch ils retgs dal temp medieval èn stads da tut temp dependents dal consens cun ils gronds entaifer l imperi per pudair exequir lur pussanza a moda effizienta l imperatur heinrich vi il figl da friedrich barbarossa aveva gia fatg naufragi la fin dal avel tschientaner cun vulair introducir la monarchia ereditara entant ch il reginavel francon dal vest è sa sviluppà en il decurs d in lung process al stadi central franzos èn il reginavel ostrofrancon resp l imperi tudestg roman stads segnads da tut temp dals signurs feudals e dal dretg d eleger il retg la posiziun da pussanza dals prinzis è be anc creschida en consequenza da l interregnum vers la mesadad dal avel tschientaner è sa fatga valair en il sontg imperi roman ina denominaziun ch è dal reminent vegnida currenta pir da quel temp l opiniun che l elecziun dal retg cumpetia ad in collegi da prinzis electurs la bulla dad aur dal ha fixà definitivamain la furma statala sco monarchia d elecziun a basa dals prinzis electurs cumbain ch ils retgs ed imperaturs han empruvà repetidamain da rinforzar lur posiziun è l imperi restà ina federaziun supranaziunala che cumpigliava territoris gronds e mesauns sco er blers pitschens e fitg pitschens e citads imperialas libras cuntrari a la perscrutaziun pli veglia na vegn il temp medieval tardiv ca betg pli giuditgà da l istoriografia pli nova sco temp da declin il temp enfin la fin dal avel tschientaner è stà segnà fermamain dal dretg d eleger il retg trais grondas famiglias ils habsburgais ils luxemburgais ed ils wittelsbacher disponivan da la pli gronda influenza en l imperi e da la pli gronda pussanza dinastica sco pli impurtant retg tudestg roman dal temp medieval tardiv vala karl iv sper crisas sco la pestilenza mort naira vers la mesadad dal avel tschientaner la crisa agrara ed il schisma occidental è il temp tuttavia er segnà da las citads flurintas dal commerzi e da la transiziun en direcziun da la renaschientscha la finala han ils habsburgais surpiglià la successiun dals luxemburgais ils quals eran morts ora il en la lingia masculina ed han tschentà fin la fin da l imperi quasi senza interrupziun ils retgs tudestg romans a l entschatta dal temp modern ha l imperatur karl v or da la dinastia dals habsburgais persequità cun diriger l imperi ed il reginavel spagnol il concept d ina monarchia universala el ha cuntanschì ina sfera d acziun che cumpigliava sper la predominanza en l europa er in reginavel colonial spagnol d ultramar il è martin luther passà si cun la pretensiun da refurmar da fund ensi la baselgia ed ha uschia mess il fundament per la refurmaziun en cumbinaziun cun la tenuta ch era en vastas parts antiromana antipapala han las dispitas areguard dumondas teologicas e las structuras da la baselgia manà a la fundaziun da numerusas confessiuns protestantas la baselgia catolica ha bain reagì en furma da la cuntrarefurmaziun ma tuttina ha la baselgia evangelica pudì sa mantegnair en vastas parts da l imperi bainbaud dueva il signur territorial decider davart la confessiun da ses subdits cuius regio eius religio e la pasch da religiun e da l imperi d augsburg ha pudì stgaffir in equiliber provisoric ma alura è suandada la guerra da trent onns ch ha chaschunà bleras unfrendas e devastà numerusas cuntradas quella era prorutta tant pervi da motivs confessiunals sco er pervi da differenzas tranter habsburg e la frantscha da la pasch vestfalica e da la dieta imperiala la pli giuvna è l imperi tudestg roman resortì en ina posiziun cleramain flaivlentada sia posiziun da pussanza sa restrenscheva uss pli u main a la represchentaziun da l imperi ils prinzis imperials èn percunter resortids da quest conflict cun dapli forza a chaschun da la pasch vestfalica als era numnadamain vegnì transferì il dretg da far contracts cun pussanzas da l exteriur de facto è l imperi daventà tras quai in stadi federativ durant la guerra aveva la frantscha sustegnì ils protestants per flaivlentar ils habsburgais ultra da quai ha il pajais fatg ina politica d expansiun intenziunada en il territori da cunfin ed occupà plirs territoris da l imperi quai ch ha danovamain manà a tensiuns a partir dal han l imperatur ed ils prinzis imperials alura reglà lur fatschentas politicas a moda permanenta en furma da deputaziuns a la dieta imperiala eterna cun sedia a regensburg en il decurs dal avel tschientaner è la prussia avanzada politicamain quai ch ha manà al conflict cun la chasa da habsburg en il avel avel tschientaner è sa sviluppà l absolutissem tenor il model franzos cuntrari a la pussanza centrala roiala en frantscha dueva quel però transfurmar qua singuls principadis en stadis premoderns organisads tenor princips birocratics intgins regents surtut retg friedrich ii da la prussia ma per part er ses rivals imperials maria theresia franz i ed joseph ii èn s averts al spiert dal temp filosofic absolutissem illuminà questa situaziun ha perdurà fin il cura che napoleun i ha conquistà l europa centrala ed ha fatg ir en muschna las restanzas da l imperi flaivlentà il davos imperatur dal sontg imperi roman il qual existiva be pli formalmain franz ii ch era er daventà il imperatur dal stadi multinaziunal austriac fundà dad el sez ha demissiunà ils d avust tras quai ha l imperi chalà d exister sut pressiun da napoleun è il dumber da stadis entaifer il territori dal vegl imperi sa reducì tranter il ed il da radund sin ca quest svilup ha gì lieu en differents pass ch han cumpiglià la pasch da lunéville dal il recess da la dieta imperiala dal e l acta da la confederaziun dal rain dal parts da la germania surtut en il vest e nordvest ha la frantscha annectà ils onns fin fin e ultra da quai ha la frantscha endrizzà stadis vasals sco per exempel il reginavel da vestfalia il gronducadi da berg ed il gronducadi da francfurt ils trons da quests dominis ha napoleun occupà cun commembers da sia famiglia stadis tudestgs pitschens e mesauns ha el lià a sia pussanza cun als accordar extensiuns territorialas a donn e cust dals anteriurs territoris ecclesiastics da citads imperialas e d auters stans ch eran suttamess directamain a l imperi profità da quest process han surtut la baviera il württemberg e baden suenter avair victorisà sur l austria en la guerra d austerlitz ha napoleun pudì extender supplementarmain si influenza en germania ils stadis mesauns ch ins aveva engrondì èn vegnids unids en la confederaziun dal rain e stevan uschia a disposiziun sco alliads il resultat da quai è stà che la frantscha aveva eliminà il rival d enfin qua il sontg imperi roman ch ella aveva annectà grondas parts da sia surfatscha e spartì l ulteriur territori grosso modo en trais parts la confederaziun dal rain la prussia e l austria quest temp da la predominanza franzosa ha purtà als stadis da la confederaziun dal rain impuls da modernisaziun essenzials uschia per exempel en la baviera sut il minister maximilian von montgelas ina tscherta independenza han pudì mantegnair ils concurrents austria e prussia ch eran però vegnids smuttads malamain er en la prussia èn suandadas a la fin catastrofala da la battaglia sper jena ed auerstedt refurmas fundamentalas che duevan puspè render il stadi abel d agir e da sa defender a partir dal è sa fatga sentir la resistenza encunter l occupaziun franzosa enconuschents cumbattants cunter napoleun e ses alliads èn stads andreas hofer en il tirol austriac ch era uss però occupà da la baviera e ferdinand von schill en la prussia a l entschatta è questa resistenza vegnida rebattida pir suenter la sconfitta da napoleun a chaschun da sia campagna militara en russia èsi reussì a la prussia ed a l austria da s alliar cun la russia e da stgatschar las truppas franzosas en il decurs da las guerras da liberaziun è naschì in nov spiert da cuminanza dals tudestgs quel è surtut provegnì dals docents e students da las universitads protestantas sco per exempel dal corp da voluntaris da lützow il qual vala er sco origin da las colurs nair cotschen aur la gronda part dals stadis da la confederaziun dal rain han midà vart en il decurs dal in emprim grond success dals alliads è stà la victoria en la battaglia da lipsia l october igl èn suandads ulteriurs cumbats fin a la sconfitta definitiva da napoleun il suenter la fin da l èra napoleonica ha il congress da vienna restaurà per gronda part las veglias relaziuns da pussanza monarchicas entaifer la confederaziun tudestga ina federaziun che vegniva dominada da l austria e da la prussia èn s organisads en tut stadis la dieta bundestag cun sedia a francfurt furmava il gremi da decisiun ils onns è vegnida fundada l uniun da duana tudestga entaifer la quala la prussia furmava la pussanza dominanta durant l èra dal vormrz ha l auta aristocrazia fatg valair sia pussanza quella dueva culminar en ils decrets da karlsbad ch èn stads segnads da restauraziun e repressiun la burgaisia daventava però economicamain adina pli pussanta e n ha betg tschessà da far valair sia participaziun politica l october èn professers e students sa scuntrads a la festa da wartburg sco punct culminant da quella han ins brischà ovras d auturs ch eran cunter in stadi tudestg sco per exempel august von kotzebue a la festa da hambach dal èn sa reunidas persunas or da differents circuls da la populaziun e da differents stadis qua èn vegnidas tratgas si las colurs nair cotschen aur che duevan daventar pli tard las colurs naziunalas cun l occupaziun da la chasa dals stans da la dieta da baden a karlsruhe è prorutta il prim da mars la revoluziun da mars tras las revoltas dals burgais han blers politichers conservativs stuì rumir lur posts uschia er il chancelier statal austriac prinzi metternich suenter la fin da napoleun aveva quel gidà a restaurar la veglia monarchia a chaschun dal congress da vienna ed aveva marcà dapi lura l epoca restaurativa sut il squitsch dals eveniments revoluziunars a berlin dapi ils da mars ha il retg prussian friedrich wilhelm iv l emprim fatg concessiuns ed acceptà l installaziun da l assamblea naziunala a francfurt quella ha elavurà la constituziun da la baselgia da paulus ch avess transfurmà la germania en ina monarchia constituziunala unida il retg l ha però refusà medemamain n ha el betg vulì acceptar la curuna imperiala ch al è vegnida proponida da questas varts per il retg aveva quella il tif d ina curuna da lumpas burgaisa la revolta dal matg è vegnida abattida ed è ida a fin ils da fanadur dal medem onn cun l occupaziun da rastatt tras truppas prussianas curt suenter èn la prussia e la pussanza gronda austria vegnidas en dispita areguard la supremazia entaifer la confederaziun tudestga quest conflict ha manà il a la guerra austriac prussiana ch è per part er vegnida numnada pli tard guerra tudestga suenter ch igl era reussì a la prussia da decider questa guerra a sia favur è la confederaziun tudestga vegnida schliada la prussia ha annectà divers territoris d adversaris da guerra en la germania centrala e dal nord uschia ch il dumber dals stadis tudestgs è sa sminuì supplementarmain il è sa furmada la confederaziun da la germania dal nord ch aveva a l entschatta il caracter d ina allianza militara quella han ins munì il cun ina constituziun che l ha transfurmà en in stadi federativ cura che questa confederaziun è sa constituida il prim da fanadur sco stadi cumplessiv suveran sut direcziun da la prussia è sa cristallisada la kleindeutsche lösung tenor l intenziun dal bab fundatur da la germania da pli tard otto von bismarck dueva quella unir ils stadis singuls tudestgs sut la supremazia prussiana ma senza integrar la pussanza gronda austria ils onns ha gì lieu la guerra franzos tudestga suenter la sconfitta decisiva da la frantscha en la battaglia sper sedan è vegnì proclamà l imperi tudestg cun quest pass è stada colliada la proclamaziun dal retg prussian wilhelm i sco imperatur tudestg ils da schaner en la galaria dals spievels a versailles quai ha muntà la fundaziun uffiziala da l emprim stadi naziunal tudestg cun la fundaziun da l imperi han ins incorporà territoris che n avevan avant insumma betg fatg part da l anteriur sontg imperi roman u ch eran dapi daditg betg pli stads integrads en quel quai ha pertutgà parts da la prussia dal vest e da l ost la regiun da posen ch era per gronda part da lingua polonaisa sco er la regiun schleswig la frantscha ha cedì parts bilinguas da las regiuns lorena ed alsazia quellas han ins integrà sco territoris suttamess directamain a l imperi ellas na disponivan pia betg dals dretgs dals stadis commembers ordinaris sco primminister prussian era otto von bismarck s engaschà per la fundaziun da l imperi aveva contribuì a moda essenziala a concepir la constituziun da l imperi ed è uss daventà l emprim chancelier da l imperi sia politica ha bain sustegnì la pussanza dal stadi monarchic ha però modernisà impurtants champs da la politica ed è stada ambivalenta en tschertas dumondas cun il reichstag è sa furmà l emprim parlament da la germania munì cun funcziunalitad cumplaina e lianta cunter la baselgia catolica ha bismarck manà in uschenumnà cumbat cultural en consequenza dal qual schizunt uvestgs èn vegnids mess en fermanza dal cuntegn ennà eran las leschas ch èn entradas en vigur durant ses temp d uffizi savens plitost liberalas p ex concernent la scola u la lètg per pudair maiorisar en avegnir ils liberals ha bismarck introducì tar elecziuns dal parlament il dretg d eleger democratic per tut ils umens da l autra vart èn ils naziunalliberals stads sur lung temp ils partenaris da bismarck dapi il ha el cumbattì ils socialdemocrats cun agid da las leschas socialas sa stentond però a medem temp da liar ils lavurants al stadi cun agid d ina legislaziun sociala da tempra moderna oriundamain era bismarck enconuschent per sia politica da l exteriur agressiva dapi la fundaziun da l imperi ha el però midà quella en ina politica da coaliziun ch ha stgaffì in sistem d allianzas defensiv cun la germania sco pussanza mezegemoniala en il center da l europa la frantscha è vegnida isolada ed intimada da sa concentrar sin sias colonias e betg sin las regiuns da la lorena ed alsazia persas envers l idea da s acquistar atgnas colonias e pli tard uschenumnads territoris da protecziun aveva bismarck percunter ina tenuta sceptica pervi da difficultads economicas e la politica coloniala da commerziants tudestgs èsi tuttina vegnì adaquella ch ina gruppa da tudestgs ha attribuì a chaschun da la conferenza dal congo l onn a berlin parts da l africa a la germania uschia è l imperi tudestg entrà en il circul da las pussanzas colonialas quai suenter ch organisaziuns tudestgas avevan gia acquistà a l entschatta dals onns territoris en l africa ed en l asia il l uschenumnà onn dals trais imperaturs è wilhelm ii vegnì a la pussanza il ha el sfurzà bismarck da sa retrair per l imperi tudestg ch era avanzà tant economicamain sco er militarmain ha el pretendì la renconuschientscha da vart da las pussanzas grondas da fin qua surtut da l engalterra quai è savens vegnì exprimì a moda energica cun pretender per la germania ina plazza al sulegl equivalenta l acquist da colonias è s augmentà e medemamain ha la germania extendì massivamain la flotta da quai è l engalterra stada pauc intgantada uschia ch igl è sa furmà in nov sistem d allianzas ch excludeva uss la germania enstagl da la frantscha l attentat sin il successur al tron austriac franz ferdinand ha mess ad ir il l emprima guerra mundiala wilhelm ii aveva garantì a ses partenari d allianza austria ungaria ses sustegn senza resalva avant che quel ha declerà a la serbia la guerra a medem temp aveva la frantscha empermess durant la crisa da fanadur a la regenza russa ses sustegn e pretendì persuenter ch ils russ avanzian svelt en direcziun da l imperi tudestg dapli che dus milliuns schuldads tudestgs èn vegnids per la vita durant l emprima guerra mundiala radund civilists èn morts da la fom cun la capitulaziun tudestga l onn e la revoluziun da november n è betg be ida a fin l emprima guerra mundiala mabain er la monarchia en l imperi tudestg il contract da versailles ha adossà a la germania cessiuns da territori massivas l occupaziun da la renania tras ils alliads e gronds custs da reparaziun quai surtut perquai che la germania è vegnida declerada sco pajais che saja sco sulet la culpa da la guerra cun la proclamaziun da la republica ils da november ha l imperi chalà d exister ils da november è vegnida concedida l emprima giada a las dunnas il dretg da votar activ e passiv a chaschun da l elecziun da l assamblea constituenta la regenza revoluziunara che sa cumponiva da democrats socials da dretga e da sanestra è sa numnà cussegl dals deputads dal pievel suenter l elecziun da l assamblea naziunala constituenta è entrada en vigur ils d avust la constituziun da weimar la dumonda da la culpa da guerra e l ipoteca dals pajaments da reparaziun han engrevgià da l entschatta ennà il clima politic en la giuvna republica l extrema dretga ha derasà la legenda dal culp da stilet ch ha manà ad assassinats politics e tentativas da far in putsch da las qualas il putsch da kapp ed il putsch da hitler ludendorff èn stadas las pli impurtantas exponents centrals da las forzas democraticas sco matthias erzberger e walther rathenau èn vegnids assassinads d attentaders naziunalistics l emprim chancelier da l imperi philipp scheidemann è be mitschà per pauc d in attent la dumengia da tschuncaisma da l autra vart hai dà diversas sullevaziuns da vart da communists sco la revolta da la ruhr ils cumbats da mars en la germania centrala e la revolta da hamburg perquai che la republica da weimar era en retard cun las prestaziuns da reparaziun han la belgia e la frantscha er occupà ils onns fin il territori da la ruhr ils curts onns dad aur suenter il han manà ad ina fluriziun culturala e suenter il er ad in augment da la conjunctura berlin era da quel temp cun bundant milliuns abitants la terz gronda citad dal mund suenter new york e londra ed è sa sviluppà ad ina da las metropolas las pli dinamicas insumma questa fasa da prosperitad ha chattà ina fin andetga l onn cura che la bursa da new york è dada ensemen durant la culminaziun da la crisa economica mundiala devi il en germania dapli che milliuns dischoccupads che vivevan per gronda part en miseria en consequenza da quai han partidas extremas chattà adina dapli sustegn uschia ch igl è daventà pli e pli grev per las partidas moderadas da furmar regenzas stabilas a chaschun da las elecziuns en il reichstag l onn han ils naziunalsocialists cuntanschì ina victoria surprendenta sinaquai na disponivan ils chanceliers da l imperi che midavan savens da nagina maioritad pli ils uschenumnads cabinets presidials eran uss dependents dal president da l imperi paul von hindenburg e da las ordinaziuns d urgenza da quel la politica da spargn e da deflaziun dal chancelier da l imperi brüning ha anc engrevgià la crisa economica ses successur franz von papen zercladur fin november ha suttamess la regenza democratica da la prussia ad in cumissari imperial ed ha fatg manar tras novas elecziuns quellas han mo anc augmentà la pussanza dals naziunalsocialists il chancelier da l imperi kurt von schleicher ha empruvà da prevegnir cun ina front a travers che sa cumponiva dals sindicats e da parts dals naziunalsocialists ad ina surpigliada da la pussanza tras adolf hitler el ha però fatg naufragi perquai che franz von papen è vegnì da surmanar hindenburg malgrà sia gronda resistenza d eleger hitler sco chancelier da l imperi la regenza da hitler dals da schaner è l emprim stada ina coaliziun da naziunalsocialists cun parts dals conservativs tranter quels franz von papen ed alfred hugenberg ils da favrer è brischà il reichstag per motivs che n èn fin oz betg sclerids dal tut hitler ha nizzegià quest incendiament per relaschar ordinaziuns ch han mess ord vigur ils dretgs fundamentals per in temp nunfixà las arrestaziuns en massa d adversaris politics surtut da communists e socialdemocrats ch èn suandadas han marcà il temp avant l elecziun en il reichstag dal malgrà che la partida naziunalsocialistica nsdap ha gudagnà bleras ulteriuras vuschs ha ella manchentà il pli absolut ed ha perquai furmà ina coaliziun cun la partida populara naziunala dnvp da caracter reacziunar la surpigliada da la pussanza definitiva ha gì lieu tschintg dis pli tard cun sustegn da las vuschs burgaisas sulettamain cunter las vuschs dals socialdemocrats ha il reichstag ch era sa cumponì da nov deliberà ina lescha d autorisaziun ch ha concedì a la regenza da hitler da concluder davart leschas er senza il reichstag entaifer curt temp ha la nsdap erigì en il reich tudestg in stadi d ina partida totalitar sut la direcziun dad adolf hitler persunas malvesidas èn vegnidas exclusas da tut las organisaziuns statalas ins ha installà emprims champs da concentraziun per allontanar inimis politics surtut communists socialdemocrats e sindicalists in entira retscha da directivas ha procurà che l opiniun publica vegnia unifurmada en il senn da la nsdap publicaziuns malvesidas han ins allontanà per exempel cun brischar publicamain cudeschs er il manaschi d art è vegnì mess en lingia tenor ils basegns da la partida objects d art malvis valevan da qua davent sco art degenerà entaifer curt temp è la partida er penetrada en la vita privata il ministeri da propaganda sut l egida da joseph goebbels era omnipreschent e gia sin uffants vegniva fatg pressiun d entrar en las organisaziuns da partida persunalmain è hitler sa segirà cun laschar assassinar inimis a l intern da la partida ed anteriurs cumpogns a chaschun dal putsch da röhm presumtiv ha el laschà assassinar ils da zercladur il manader da la sa röhm ed ina retscha d inimis politics a l intern tras quai è er la sa vegnida privada da la pussanza a ses lieu ha el tschentà la ss ch al obediva senza resalva sco er la reichswehr da la quala la generalitad prestava ad el persunalmain il sarament da fidaivladad la gestapo è vegnida installada sco polizia politica cun l incumbensa da cumbatter ils adversaris politics ed ideologics da l entschatta davent ha hitler persequità duas finamiras d ina vart ina guerra d attatga e da destrucziun per stgaffir en l ost nov spazi da viver da l autra vart la persecuziun dals gidieus ch ha cumenzà cun discriminaziun umiliaziun ed exclusiun e che dueva ir a finir en il holocaust suenter che hitler aveva s atschertà la fidaivladad dal militar ha el gia cumenzà il a drizzar ora l economia sin il stadi da guerra las expensas d armaziun èn vegnidas augmentadas extremamain e quai entaifer curt temp ils instruments politic economics per cuntanscher questa finamira han furmà programs da lavur ina politica da daners expansiva e l economia da debits tras quai è il dumber da dischoccupads sa sbassà quai ch ha sveglià tar la populaziun l impressiun sco sche las empermischuns electoralas vegnian tegnidas la situaziun dals gidieus tudestgs è sa pegiurada cuntinuadamain il èn entradas en vigur las leschas da razza da nürnberg quellas han stigmatisà contacts persunals tranter arians e gidieus sco vargugna da la razza ed han previs per quest cas grevas puniziuns ils gidieus han l emprim pers tut ils uffizis publics èn vegnids persequitads e mess sut pressiun e la finala suttamess ad in scumond da lavur absolut sut il pretext da l arianisaziun èn tut las interpresas gidieuas vegnidas expropriadas adina pli savens èn uss er gidieus vegnids tramess en champs da concentraziun blers èn sa resolvids d emigrar la gronda part però è restada en germania perquai ch els sa sentivan sco tudestgs e na vulevan betg bandunar lur patria la concepziun dal mund dals naziunalsocialists sa basava sin in punct da vista rassistic ed intendeva da stgaffir ina cuminanza volksgemeinschaft sauna e libra da crims da questas intenziuns èn er stadas pertutgadas duas ulteriuras gruppas da la populaziun che vegnivan resguardadas da razza estra ils roma sco er commembers da las etnias slavas sco polonais russ u ucranais bain betg da razza estra ma tuttina sco in privel entaifer la gruppa da la populaziun tudestga èn vegnids resguardads ils omosexuals ils impedids e las numerusas gruppas dals asocials er els èn stads exposts a repressiuns violenza ed omicidis entant ha il reschim celebrà intgins success da propaganda il ha il saarland votà a favur dal return en il reich ed è vegnì incorporà il han ils gieus olimpics meglierà la reputaziun a l exteriur ed il medem onn ha il reich puspè occupà la renania demilitarisada l expansiun agressiva sur ils cunfins tudestgs ora ha cumenzà cun l annexiun da l austria l onn la quala è vegnida beneventada da grondas parts da la populaziun sinaquai è la germania sa numnada grossdeutsches reich uffizialmain dapi il zercladur cun agid da la cunvegna da minca ha hitler cuntanschì il november l annexiun da las sudetas ch eran populadas surtut da tudestgs l entschatta da mars è la germania marschada en la part restanta da la tschechia ed ha attribuì quest territori al reich sco protectorat boemia e moravia ultra da quai è la lituania vegnida necessitada da dar enavos il memelland pir uss han ils auters stadis realisà il sbagl ch els avevan fatg cun lur politica da pacificaziun appeasement suenter che la germania aveva cumenzà il prim da settember ad attatgar la pologna han il reginavel unì e la frantscha declerà a la germania la guerra la segunda guerra mundiala ha chaschunà en sis onns radund fin milliuns morts cun ina seria d acziuns che duevan entrar en l istorgia sco blitzkrieg ha la germania cuntanschì a l entschatta gronds success militars l emprim è la pologna vegnida dividida confurm al patg da nunagressiun tranter hitler e stalin silsuenter è l armada tudestga sa vieuta vers vest ha attatgà ils stadis neutrals luxemburg belgia e pajais bass ed ha occupà en l interval da sis emnas la frantscha da quel temp ha la popularitad da hitler a l intern dal pajais cuntanschì sia culminaziun la sfera d influenza dal reich tudestg tanscheva uss da l alsazia resp da l atlantic enfin a cracovia cun l entschatta da la guerra è er sa pegiurada la situaziun dals gidieus e da tut las minoritads che vegnivan persequitadas ins ha relaschà in scumond da bandunar il pajais ils gidieus èn vegnids dischlocads en ghettos e stuevan purtar la staila da gidieus a partir da l atun en la pologna occupada ed a partir da l atun en l entir reich ad els è vegnida adossada lavur sfurzada a favur da l economia da guerra e quai cun in alimentaziun manglusa e sut nauschas cundiziuns igienicas blers èn morts da spussada da la fom da maltractaments u dad epidemias l onn ha cumenzà il mazzament sistematic dals gidieus la data precisa u in cumond singul correspundent da vart da hitler n èn betg enconuschents la conferenza da wannsee dal schaner ha reglà la vart organisatorica da quest crim cunter l umanitad cun l execuziun da tal è surtut stada incumbensada la ss quella ha erigì sin il territori da l anteriura pologna u uniun sovietica champs d extirpaziun la gronda part da las unfrendas vegniva manada en quels en vaguns da muaglia e gasifitgada immediatamain tut en tut munta la cifra cumprovada scientificamain a radund milliuns gidieus assassinads en il fratemp aveva hitler declerà la guerra a l uniun sovietica dapi il zercladur marschava l armada tudestga vers moscau e pareva betg da franar il december dal medem onn ha l allià da guerra giapun attatgà la marina americana a pearl harbor sinaquai ha er la germania declerà als stadis unids la guerra ma la mancanza da resursas e la surpussanza da l inimi han bainprest manà natiers ina vieuta sco segn pli che evident da quella vegn resguardada la battaglia da stalingrad ch è vegnida manada cun tutta vehemenza e che dueva ir a finir en la ruina totala da la sisavla armada tudestga pli evidenta che la sconfitta militara daventava e pli stinada che la politica è vegnida manada a l intern dal pajais sut givels frenetics dal public ha goebbels proclamà il en il palaz da sport a berlin la guerra totala quest exempel vegn savens allegà per illustrar la propaganda naziunalsocialistica da quel temp l entira producziun han ins uss drizzà ora sin la guerra a medem temp stuevan las armadas tudestgas sa retrair da quasi tut las fronts e numerusas citads tudestgas èn idas en muschna tras la guerra da bumbas pir cura che las armadas sovieticas avevan gia occupà berlin ha hitler prendì ils d avrigl a sasez la vita en ses refugi la capitulaziun senza resalvas da l armada tudestga è suandada ils da matg l arrestaziun da la davosa regenza dal reich sut karl dönitz a flensburg mürwik ha pir gì lieu ils da matg ils responsabels principals politics e militars ch avevan survivì èn vegnids sentenziads pli tard en ils process da nürnberg il ha la germania pajà la davosa rata da debits per la segunda guerra mundiala la germania è vegnida dividida en il cunfins dals da december en in document supplementar a la decleraziun da berlin dals da zercladur han las quatter pussanzas victuras ils stadis unids l uniun sovietica la gronda britannia e la frantscha definì las singulas zonas d occupaziun ils territoris fin a la lingia oder neisse èn sinaquai vegnids administrads da la pussanza respectiva sco er d ina cumandantura dals alliads a berlin ils territoris tudestgs en l ost han ins zavrà tras ils conclus da potsdam e n eran sinaquai betg pli suttamess al dretg d occupaziun dals alliads a l entschatta èn las quatter pussanzas anc sa stentadas da realisar ina politica d occupaziun communabla unids eran ins en ils puncts da la demilitarisaziun e da l uschenumnada denazificaziun ma gia areguard la dumonda tge che saja da chapir sut ina democrazia èn sa mussadas emprimas differenzas d opiniuns tranter l uniun sovietica d ina vart e las pussanzas dal vest da l autra ils territoris che l uniun sovietica aveva pers il a la pologna la pologna da l ost kresy aveva stalin reconquistà ils onns resp plinavant eran ulteriurs territoris t a la galizia da l ost vegnids attribuids a l uniun sovietica per equilibrar questas sperditas ha stalin insistì d attribuir a la pologna ils territoris orientals dal reich tudestg sco er la citad da danzig ch aveva furmà ina citad libra fin l occupaziun tras l armada tudestga il la republica populara da la pologna da pli tard ha resguardà e tractà quests territoris d administraziun sco territori statal polonais uschia èn las regiuns pomarania da l ost silesia brandenburg da l ost neumark e la prussia da l ost meridiunala crudadas facticamain a la pologna entant che la prussia da l ost settentriunala è daventada sut il num kaliningrad ina part da l uniun sovietica quest proceder han las pussanzas dal vest approvà a chaschun da la conferenza da potsdam be cunter veglia la gronda part dals abitants tudestgs en il territori d influenza da l uniun sovietica èn vegnids stgatschads da lur patria che sa chattava uss en la pologna en la tschecoslovachia etc uschia ha la germania pers in quart da ses territori d avant il ed in tschintgavel da sia populaziun èn daventads fugitivs en las trais zonas dal vest han ins fundà il matg la republica federala tudestga rft quai suenter ch ils alliads dal vest eran sa cunvegnids en la dumonda da la ruhr da suttametter l industria minerala e metallurgica al rain ed a la ruhr ch era essenziala per la reconstrucziun sut in statut spezial en la zona sovietica che vegniva l emprim numnada en il vest germania centrala è sa furmada l october la republica democratica tudestga rdt omadus stadis cumbain la rdt betg en il cunfins d avant il han accentuà la cuntinuitad politic giuridica tranter sasez ed in stadi tudestg cumplessiv la rdt è però sa distanziada pli tard da quest princip damai ch igl eran er colliads duairs cun quest statut e perquai ch il pajais na giavischava betg pli ina cuntinuitad en il senn d in stadi chapitalistic la republica da l austria è vegnida restabilida tenor ils cunfins dal la fixaziun dals cunfins tranter ils pajais federativs tudestgs è per part vegnida determinada tras ils cunfins da las zonas d occupaziun surtut tranter la saxonia inferiura e mecklenburg resp saxonia anhalt sco er tranter la turinga e hessen da questa lingia dueva alura resultar il cunfin tranter ils dus pajais tudestgs la republica federala tudestga furma l emprim stadi sin territori tudestg che porta il term deutschland en ses num il stadi è sa constituì ils da matg en las trais zonas d occupaziun dal vest quest di è la lescha fundamentala vegnida messa en vigur sco provisori carlo schmid u transitori theodor heuss vers ina constituziun en il preambel han ins tranter auter determinà il suandant l entir pievel tudestg resta intimà d accumplir en libra autodeterminaziun l unitad e libertad da la germania questa offerta ha pudì vegnir realisada bundant onns pli tard en rom da la reuniun statala ils da november han ins declerà bonn sco chapitala provisorica la fundaziun da la republica democratica tudestga ha gì lieu ils d october en la zona d occupaziun sovietica suenter ina refurma da l administraziun l onn èn resultads da quella districts inclus berlin da l ost entant che la republica democratica tudestga ha installà in economia planifitgada è la republica federala tudestga sa decidida per l economia da martgà sociala cun autas pretensiuns da reparaziun ha la pussanza d occupaziun sovietica procurà sin il territori da la rdt per cundiziuns da partenza ordvart difficilas bain aveva er la part pli gronda da la germania ch era occupada dals alliads dal vest da purtar grevezzas da reparaziun ma qua è il plan da marschall sa mussà sco in instrument efficazi per gidar ils pajais da l europa dal vest a surmuntar las consequenzas da la guerra il miracul economic ch ha inizià en germania suenter la guerra da corea boom da corea ha manà cuntinuadamain ad autas ratas da creschientscha ad occupaziun cumplaina e bainstanza entras la guerra fraida èn ils tudestgs en l ost ed en il vest vegnids spartids fisicamain adina pli ferm in da l auter la tenda da fier s extendeva tras l entira europa centrala e spartiva la germania en duas parts cun l erecziun dal mir da berlin il han ins serrà il davos access liber al vest ils da matg han ils alliads schlià il status d occupaziun e la republica federala tudestga è daventada in stadi suveran questa suveranitad sa restrenscheva al champ d applicaziun da la lescha fundamentala vul dir ch ils alliads sa resalvavan dretgs areguard l entira germania sco er areguard la citad da berlin ch era partida en quatter secturs konrad adenauer l emprim chancelier federal ha annunzià lezza giada oz prest diesch onns suenter la sconfitta militara e politica dal naziunalsocialissem finescha per la republica federala tudestga il temp d occupaziun ils pli impurtants terms da quest èra sin il sectur da la politica da l exteriur èn stads l integraziun en il vest il è la germania dal vest daventada commembra da la nato e la participaziun a l uniun economica europeica ch ha cumenzà il cun la communitad europeica da charvun e d atschal e ch è vegnida amplifitgada il cun ils contracts da roma la republica democratica tudestga da sia vart è daventada il commember cumplain entaifer il cussegl per agid economic vicendaivel comecon e suenter avair abattì cun forza l insurrecziun dal pievel dals da zercladur ed avair installà atgnas forzas armadas er dal patg da varsovia ils onns han intginas afferas politicas e la cumparsa d ideas criticas clamà surtut tar ils students suenter ina vieuta sociala fundamentala las difficultads economicas ch han inizià il il moviment studentic dal ed ils success electorals da la npd han rinforzà l impressiun d ina crisa politica la gronda coaliziun dal tranter cdu e spd sut il chancelier federal kurt georg kiesinger cdu ha relaschà in entira retscha da midadas da lescha legislaziun per stadis d urgenza ed ha empruvà da cumbatter las difficultads economicas cun agid da regulaziuns globalas a medem temp è il moviment da students vegnì mess a pèr pli e pli cun l opposiziun extraparlamentara cun l entschatta da la regenza socialliberala sut willy brandt spd il ha inizià ina retscha da refurmas entaifer la politica sociala e da l exteriur per sia nova politica da l ost ch ha tschertgà la conciliaziun quai ch è s exprimì a moda simbolica en la prosternaziun da varsovia e ch ha manà ad in process da detensiun è brandt vegnì undrà il cun il premi nobel da la pasch l entschatta da questa nova politica aveva marcà l inscunter suprem dad erfurt questa politica han ils conservativs però crititgà per part vehementamain l avrigl ha brandt dumagnà in votum da disfidanza e la spd è sa salvada cun manar tras novas elecziuns l onn èn la republica federala tudestga e la republica democratica tudestga daventadas il avel e avel commember da las naziuns unidas la maioritad da la fracziun da la cdu csu era s exprimida cunter questa adesiun il segund temp d uffizi da brandt è stà sut l ensaina da problems economics a quels avevan attribuì la crisa dad ieli dal e tendenzas d inflaziun sut questas circumstanzas n èsi betg stà pussaivel da finanziar las refurmas ch eran vegnidas empermessas a l intern dal pajais suenter ch è vegnida enconuschenta in affera da spiunascha d in da ses collavuraturs è brandt sa retratg ses successur helmut schmidt spd en uffizi dapi il zercladur ha gì da cumbatter l indebitament creschent l aut grad da dischoccupaziun diversas crisas economicas sco er il terror da la raf stimà dals tudestgs sco chancelier e sco persuna ha el però pers cun il temp il sustegn da sia fracziun la quala ha opponì adina pli ferm cunter ses sustegn dal conclus dubel da la nato suenter che la coaliziun è rutta dapart è helmut kohl cdu daventà il nov chancelier federal el ha regì pli ditg che tut ses antecessurs e vala sco il chancelier da l unitad tudestga quella è daventada pussaivla tras ils process da midament en l uniun sovietica glasnost e perestroika ed è vegnida accelerada a moda decisiva da las demonstraziuns en massa en la republica democratica tudestga e dals moviments da bandunar il pajais ch han gì lieu là ils da november ha la direcziun da la rdt stuì avrir il mir da berlin suenter ch in pledader aveva mess en moviment per sbagl ina gronda fulla vers ils posts da cunfin tar las emprimas elecziuns libras en la chombra dal pievel da la rdt dals da mars ha gudagnà la coaliziun da partidas allianza per la germania sut l egida da la cdu da l ost davos primminister da la rdt è daventà lothar de maizière cdu uss era la via libra per la reuniun tudestga quella ha gì lieu en enclegientscha cun ils represchentants dals alliads en rom dals discurs da dus plus quatter cun l adesiun da la republica democratica tudestga a la republica federala tudestga èn tenor artitgel alinea dal contract d uniun ils pajais brandenburg mecklenburg pomarania dal vest saxonia saxonia anhalt e turinga daventads ils d october novs pajais federativs da la republica federala tudestga u uffizialmain republica federala da la germania quest di vegn celebrà dapi lura sut il num di da l unitad tudestga sco di da la festa naziunala tudestga il contract da dus plus quatter dals da settember ha reglà la dumonda tudestga a moda definitiva las quatter anteriuras pussanzas d occupaziun han cedì lur cumpetenzas da suveranitad e cun l entrada en vigur dal contract ils da mars ha la germania reunida reacquistà a moda definitiva suenter la fin da la segunda guerra mundiala sia suveranitad statala confurm a la cunvegna tranter la republica federala tudestga e l uniun sovietica dals d october ha la gronda part da las unitads militaras da l exteriur bandunà fin la fin da l onn la germania las truppas restantas dals alliads dal vest na disponan da naginas cumpetenzas da suveranitad ed èn suttamessas al statut da truppas da la nato la germania sezza è s obligada da reducir si armada sin il dumber maximal da schuldads ils da november han la germania e la pologna segnà a varsovia il contract da cunfin tudestg polonais entras quel ha la germania acceptà la lingia oder neisse sco cunfin statal il territori a l ost da quel è pia tenor dretg internaziunal vegnì attribuì definitivamain a la pologna a quest pass è suandada da vart da la germania ina politica da reconciliaziun l emprim il cun la pologna alura il cun la republica tscheca cun ina stgarsa maioritad da cunter vusch ha il bundestag decidì ils da zercladur da bandunar bonn sco sedia da la regenza e da transferir tant la regenza sco er il parlament a berlin a bonn èn sa mantegnidas las sedias principalas da sis ministeris federals e tut ils ulteriurs ministeris disponan là da sedias secundaras la gronda part da las instituziuns federalas e dals organs constituziunals sa chatta però a berlin la nova sedia dal bundestag tudestg furma l edifizi dal reichstag a berlin quel è vegnì renovà da rudent ed ha dà ils d avrigl l emprima giada suttetg ad ina sesida dal nov parlament gia dal temp da berlin vest fin viaden en ils onns avevan gì lieu là sesidas dal plenum e d intginas cumissiuns ed er il president da la republica federala tudestga è vegnì elegì là tranter il ed il ils onns èn stads segnads d in curt boom en consequenza da la reuniun al qual è però suandà in regress da la dinamica economica dischoccupaziun en massa e l impressiun d ina bloccada da refurmas surtut en ils novs pajais federativs n è l economia betg sa sviluppada sco spetgà ed annunzià plirs projects da refurma da la regenza han fatg naufragi pervi da la resistenza da vart da la maioritad verd cotschna en il bundesrat en la politica da l exteriur è kohl sa stentà da rinforzar la collavuraziun entaifer l uniun europeica ed ha promovì l extensiun a l ost da quella cura che l anteriura jugoslavia è dada dapart il è la germania stada in dals emprims pajais ch han sustegnì massivamain la renconuschientscha da l independenza da la croazia e da la slovenia tras ils stadis dal vest da sa participar a la segunda guerra dal golf per liberar il kuwait ha la regenza refusà en vista a l agen burdi istoric percunter ha la germania sustegnì ils partenaris da la nato a moda logistica il ha gì lieu per l emprima giada en il suenterguerra ina midada cumpletta entaifer la regenza suenter avair pers lur maioritads en il parlament han las partidas da regenza cdu csu e fdp fatg plazza a la coaliziun verd cotschna sut chancelier federal gerhard schröder la nova regenza ha instradà midadas entaifer la politica sociala da rentas e da sanadad ed ha er pudì metter accents areguard la protecziun da l ambient reducziun da gas cun effect da serra cumenzament da l abandun da l energia nucleara l emprim engaschament da schuldads tudestgs en acziuns da cumbat dapi la segunda guerra mundiala il en la guerra dal cosovo ha marcà ina vieuta en la politica da l exteriur da la germania suenter las attatgas da terror dals da settember ha schröder empermess als stadis unids la solidaritad senza restricziuns la germania ha sinaquai sustegnì l operation enduring freedom e la guerra en l afganistan n è però betg sa participada a la guerra da l irac il quai ha chaschunà conflicts surtut cun ils stadis unids ma ha da l autra vart manà a manifestaziuns da simpatia da vart da la populaziun tudestga schröder sco chancelier da la pasch la legislaziun hartz iv dal aveva la finamira da reanimar il martgà da lavur ma ils pertutgads han resentì las adattaziuns sco socialmain malgistas quai ha manà a protestas en tut il pajais ed ad ina seria da disfatgas electoralas da vart da la coaliziun cotschen verda sinaquai ha schröder fatg en il parlament la dumonda da confidenza ed il president da la republica federala tudestga horst köhler ha ordinà novas elecziuns da quella dueva la finala resortir ina gronda coaliziun tranter cdu csu e spd sut la nova chanceliera federala angela merkel cdu suenter las elecziuns dal è suandada ina coaliziun da cdu csu e fpd ed il ina coaliziun tranter cdu e spd omaduas sut angela merkel en la politica d energia aveva la regenza burgaisa oriundamain bandunà l intenziun da sortir da l energia nucleara suenter la catastrofa nucleara da fukushima ha la regenza però decidì da sortir definitivamain da l energia atomara e d accelerar la midada sin il sectur da l energia daspera èn ils ultims onns stads segnads da la crisa da finanzas en rom da la quala la germania è s obligada da purtar ina gronda part da las mesiras da stabilisaziun entaifer la zona da l euro sco nova tematica è da menziunar l unda da fugitivs nà da l africa ma er nà da las zonas da crisa en il proxim orient guerra en la siria e a ch han cuntanschì dimensiuns ch occupan la politica tudestga ed europeica sco stadi e subject dal dretg internaziunal vegn la republica federala tudestga resguardada generalmain sco successura da la lia da la germania dal nord quella è vegnida transfurmada il en in stadi federativ che porta dapi il il num imperi tudestg sin la constituziun dal prim da fanadur sa basan alura er las constituziuns dal e sco er la lescha fundamentala grundgesetz dal che valeva da quel temp anc sco provisorica l uschenumnada constituziun da weimar dal è er restada formalmain en vigur durant il temp dal naziunalsocialissem fin materialmain eran però grondas parts da quella vegnidas annulladas ils da matg vala sco pli impurtant term constituziunal damai che lura è entrada en vigur la constituziun ch è anc oz valaivla la republica democratica tudestga ha enconuschì trais constituziuns d october nova constituziun l onn e revisiun da quella il ils d october è il territori da l anteriura rdt vegnì sut il champ d applicaziun da la lescha fundamentala la lescha fundamentala grundgesetz abreviaziun gg furma la constituziun da la republica federala tudestga chau dal stadi è il president da la republica federala tudestga bundesprsident ch ha surtut incumbensas represchentativas tenor il protocol al suonda il president dal parlament prsident des deutschen bundestages il chancelier federal bundeskanzler ed il president da la chombra federala prsident des bundesrates berlin furma la chapitala da la regenza e la sedia da la regenza art alin gg tenor artitgel gg vegn statuì a moda lianta che la republica federala tudestga stoppia esser organisada sco stadi federativ democratic e social tar quest stadi da dretg federativ sa tracti d ina democrazia parlamentara areguard la concepziun dal stadi federativ fa la lescha fundamentala pretensiuns explicitas tenor quellas existan dus nivels entaifer il sistem politic il nivel surordinà dal stadi federativ che represchenta il stadi cumplessiv vers anora ed il nivel dals pajais federativs mintga nivel enconuscha agens organs legislativs executivs e giudicativs ils pajais federativs defineschan da lur vart l urden da lur citads e vischnancas per exempel èn tschintg pajais federativs sutdividids en mintgamai districts administrativs ils pajais federativs han er dà a sasezs atgnas constituziuns da princip pervegna als pajais federativs qualitad statala els èn però be en furma limitada subjects dal dretg internaziunal e dastgan be far agens contracts cun auter stadis cun il consentiment da la regenza federala la republica federala tudestga po valair sco federaziun da dretg public da ses pajais federativs pir en furma da questa uniun sa constituescha pia ses caracter statal ils organs legislativs dal stadi federativ furman il bundestag ed il bundesrat leschas federalas vegnan decididas dal bundestag cun maioritad simpla ellas entran en vigur sch il bundesrat n è betg s opponì encunter quellas respectivamain là nua che quai è necessari ha dà ses consentiment midadas vi da la lescha fundamentala èn be pussaivlas cun la maioritad da dus terzs dals commembers dal bundestag e dal bundesrat a nivel dals pajais federativs decidan ils parlaments dals pajais davart lur leschas da princip è la cumpetenza legislativa situada a nivel dals pajais federativs cun excepziun dals champs per ils quals è definida ina cumpetenza legislativa dal stadi federativ l executiva a nivel dal stadi federativ furma la regenza federativa bundesregierung che vegn manada dal chancelier da la republica federala tudestga bundeskanzler a nivel dals stadis federativs han ils schefs da l executiva differents nums per ordinari ministerprsident a hamburg e bremen però prsident des senats u er bürgermeister a berlin regierender bürgermeister il chancelier vegn elegì sin proposta dal president tras il bundestag ses temp d uffizi è da princip lià a la perioda d elecziun dal parlament igl exista però er l instrument dal votum da disfidanza ils ministers federals bundesminister vegnan nominads sin proposta dal chancelier federal ensemen cun quel furman els la regenza federala bundesregierung il chancelier federal nominescha ultra da quai il candidat tudestg per l uffizi d in cummissari da l uniun europeica il budget statal ha cumpiglià il expensas en l autezza da milliardas euros ed entradas da milliardas euros da quai è resultà in pitschen surpli en l autezza da milliardas resp da dal pnb il ha il surpli cuntanschì l autezza da milliardas euros resp dal pnb igl è quai stà il pli aut avanzament dal preventiv dapi onns ils debits dal stadi han muntà la fin dal a billiuns euros resp dal pnb questa quota duai sa sminuir marcantamain en il decurs dals proxims onns ils emprests dal stadi da la germania vegnan distinguids da las impurtantas agenturas da rating cun la pli auta bonitad pussaivla aaa la gronda dumonda suenter quests emprests che valan sco investiziun segira han sbassà marcantamain ils tschains en il decurs dals ultims onns e schizunt manà a tschains negativs quai che furma il motiv principal dal surpli dal preventiv actual da la germania sper diversas taglias commerzialas p ex taglia sin la svieuta generescha il stadi ina gronda part da sias entradas sur taglias sin las entradas e sin la rendita tenor il studi da l oecd dal han ils tudestgs da pajar pervi da las autas taglias ed ulteriuras taxas sco las contribuziuns a l assicuranza sociala la pli auta chargia da contribuziuns statalas en tut il mund pia anc avant ils stadis socials da la scandinavia il territori statal da la republica federala tudestga resulta da la totalitad dals territoris statals dals singuls pajais federativs dapi la fundaziun da la republica federala tudestga è ses territori statal vegnì engrondì pliras giadas quai è surtut succedì il tras l integraziun dal saarland ed il tras l adesiun da la republica democratica tudestga incl berlin da l ost e l integraziun da berlin dal vest tenor il dretg internaziunal ultra da quai han divers stadis dà enavos en il decurs dal temp territoris pli pitschens ch eran l emprim vegnids resguardads suenter la segunda guerra mundiala sco appartegnents a l agen territori statal quai pertutga la gronda britannia helgoland ils pajais bass t a elten la belgia t a mützenich il luxemburg in territori tranter vianden ed obersgegen e la frantscha kehl er il cunfin maritim en la mar dal nord ed en la mar da l ost è vegnì extendì repetidamain il decurs dal cunfin statal da la germania vala oz sco definì e consolidà cun fitg paucas excepziuns en il territori dal lai da constanza e dal cunfin vers il pajais bass a l intern da la germania n è il decurs dal cunfin tranter ils pajais federativs schleswig holstein e saxonia inferiura en la regiun da l elbe inferiura mai vegnì sclerì a moda definitiva il spectrum politic en germania stat sut l ensaina da las partidas ch èn represchentadas en il bundestag igl èn quai la fracziun communabla da las partidas d uniun cdu csu sco er las fracziuns che consistan mintgamai da be ina partida spd die linke e bündnis die grünen la fdp è la partida cun la pli lunga participaziun a la regenza a nivel dal stadi federal dapi il n è ella però betg pli represchentada en il bundestag il medem vala per ulteriuras partidas che n han stgars betg cuntanschì a chaschun da las elecziuns la cumpart minimala da sco per exempel l alternative für deutschland afd las partidas politicas da la germania èn er represchentadas en las fracziuns dal parlament europeic ils pli impurtants puncts d orientaziun per la politica da l exteriur da la germania furman ils lioms cun il vest e l integraziun europeica ensemen cun la frantscha ha la germania contribuì a moda essenziala a stabilir las organisaziuns europeicas dapi il è la germania commembra dal cussegl da l europa ed il ha ella suttascrit ils contracts da roma che furman il crap da fundament da l uniun europeica odierna in aspect central areguard la politica da segirezza ed a medem mument l expressiun da la colliaziun da la germania cun il vest furma la commembranza en la nato dapi il durant la guerra fraida ha la germania disponì d in spazi d agir limità areguard la politica da l exteriur sco ina da las pli impurtantas finamiras da quel temp valeva la reuniun dal pajais engaschaments militars a l exteriur na vegnivan percunter betg en dumonda tenor la lescha fundamentala na dastga l armada da la germania bundeswehr betg sa participar a guerras offensivas si incumbensa sa restrenscha sin la defensiun dal pajais e da l allianza militara dapi la reuniun ha la germania schlargià ses princips areguard la politica da l exteriur ed instradà ina via da pli gronda cunresponsabladad internaziunala uschia sa participescha l armada dapi il cun consentiment dal bundestag ed ensemen cun armadas alliadas a divers engaschaments da mantegnair la pasch e da sfurzar tras quella ordaifer la germania ed er ordaifer il territori da la nato engaschaments out of area sco gia menziunà gioga la germania tradiziunalmain ina rolla centrala entaifer l uniun europeica ultra da l uniun economica e monetara sa stenta la germania d unifitgar pli ferm la politica da l exteriur e da segirezza da l uniun europeica suenter la fundaziun dal stadi il n ha la republica federala tudestga l emprim betg dastgà tegnair atgnas forzas armadas en vista a la guerra da corea ed a la politica sovietica en l europa da l ost han ins alura admess ina guardia da cunfin paramilitara e forzas armadas en vista a l adesiun a la nato suenter la reuniun èn parts da l armada da la republica democratica tudestga nationale volksarmee vegnidas integradas en quellas dapi la fin da la guerra fraida han ins reducì successivamain la grondezza da l armada da a schuldads dapi il n exista nagina obligaziun da far servetsch pli per la segirezza a l intern èn responsablas las polizias dals singuls pajais federativs directamain al ministeri da l intern è suttamess l uffizi criminal federal che furma uschia la pli auta autoritad d investigaziun ultra da quai existan il servetsch d infurmaziuns federal bundesnachrichtendienst sco servetsch da novitads da l exteriur e diversas instanzas ch ageschan sco servetschs d infurmaziun a l intern dal pajais la republica federala tudestga sa definescha sco stadi da dretg quai che vul dir che tutta activitad statala sto esser fundada sin il dretg ed è er limitada tras quel tgi che vegn violà en ses dretgs tras pussanza publica po recurrer tar las dretgiras ils derschaders èn independents e suttamess en la giurisdicziun a naginas instrucziuns da princip vegn la giurisdicziun exequida dals divers tribunals dals pajais federativs las instanzas da recurs a nivel statal vegnan dirigidas dal tribunal constituziunal federal bundesverfassungsgericht las decisiuns da quel pon effectuar vigur legala e liar uschia tut ils auters tribunals adina pli impurtant daventa il dretg europeic e la giurisdicziun da la curt da giustia da l uniun europeica quai è surtut il cas dapi ch il contract da lissabon è entrà en vigur il prim da december cun in product naziunal brut nominal da milliuns euros situaziun dal è la germania la pli gronda economia publica da l europa e la quart gronda dal mund resguardond il product naziunal brut per persuna sa chatta la germania a nivel internaziunal sin la avla plazza ed entaifer l uniun europeica sin la avla plazza la germania vala sco pajais fitg sviluppà il standard da viver è actualmain il avel aut da pajais intercurids tenor il human development index da la prestaziun economica totala en germania derivan dal sectur primar agricultura dal sectur secundar industria e dal sectur terziar servetschs il dumbrava il pajais milliuns persunas occupadas e milliuns dischoccupads cun schaner ha la germania la pli bassa procentuala da dischoccupads da tut ils stadis commembers da l uniun europeica la germania enconuscha ina lunga tradiziun sin il champ da l industria da minieras e dispona dals pli divers giaschaments da materias primas cotgla sals da calium minerals industrials e a branschas da l industria tudestga che pon concurrer a nivel internaziunal furman l industria d autos l electrotecnica la construcziun da maschinas e l industria chemica da muntada internaziunala è er l economia d assicuranzas surtut sin il champ da las reassicuranzas en germania han plinavant lieu numerusas fieras e congress da muntada mundiala la germania furma in impurtanta pitga politic economica da l uniun europeica il pajais è mintgamai stà commember fundatur da tut las organisaziuns antecessuras da l ue dapi ils onns medemamain fa la germania part da la zona da l euro quel ha remplazzà il schaner il marc tudestg deutsche mark las entradas e la facultad en germania èn repartidas a moda vaira ineguala tenor indicaziuns da l oecd dal giascheva l inegualitad d entradas levet sut la media da tut ils pajais commembers er tenor atgnas calculaziuns da la regenza tudestga dal è l inegualitad fitg gronda e schizunt la pli gronda en l entira zona da l euro radund dus terzs da la populaziun disponivan il da nagina u be d ina fitg pitschna facultad netta igl existan er disparitads regiunalas tranter ils pajais federativs da l ost e quels dal vest ed er la quota da dischoccupads è en general pli auta en ils pajais da l ost l economia publica tudestga ha nudà sur plirs decennis pli auts exports che tut ils auters pajais uschia che la germania è vegnida titulada repetidamain campiun mundial da l export il han ins exportà martganzias en la valur totala da milliardas euros entant che la valur dals imports ha muntà a milliardas euros ils pli impurtants partenaris d export han furmà il ils stadis commembers da l ue exports imports la republica populara da la china exports imports ils stadis unids exports imports la svizra exports imports e la russia exports imports la creschientscha economica ha cuntanschì il quest trend positiv ha cuntinuà fin l entschatta alura è proruta la crisa da finanzas internaziunala la quala ha er manà en germania ad ina sminuziun dal pnb da silsuenter è l economia tudestg puspè creschida ed ha cuntanschì ils ultims onns las suandantas valurs da las interpresas che fan la pli gronda svieuta en tut il mund èn domiciliadas en germania las pli grondas tenor svieuta èn volkswagen e on daimler siemens basf bmw la tecnologia d infurmaziun e da telecommunicaziun vala sco impurtant factur per l attractivitad dal lieu da quella fa part l entir provediment tecnic da radio televisiun e telefon sco er la hardware e la software per computer internet smartphone raits digitalas sistems da satellits e tut ils servetschs ch èn colliads cun questas tecnologias la pli gronda interpresa da telecommunicaziun en germania furma la deutsche telekom il disponivan radund da la populaziun d in access a l internet media entaifer l ue radund disponivan d ina connexiun a spectrum lartg media entaifer l ue il ha la germania furmà il quart grond producent d energia primara en l europa ed il avel grond en tut il mund il provediment d electricitad è vegnì garantì il da interpresas cun sedia en germania las energias regenerablas han contribuì il da la producziun da forza electrica brutta en rom da la midada sin il sectur da l energia èsi previs d augmentar fin il la cumpart d energias regenerablas vi dal consum da forza electrica sin en il medem interval duai il consum d energia primara vegnir reducì per e las emissiuns da gas cun effect da serra sminuidas per almain fin en congual cun la situaziun dal tut en tut duai il consum d energia vegnir cuvert il cun almain energias regenerablas il turissem furma en germania in impurtant sectur economic da quel profitan sper ils restaurants e las interpresas d alloschament er il commerzi en detagl ed ils purschiders d activitads da temp liber e da divertiment cun bundant milliuns pernottaziuns ad onn sa chatta la germania sin la settavla plazza dals pajais ils pli frequentads en tut il mund il turissem da bogn e sport d aua èn da gronda muntada a las costas e sin las inslas da la mar dal nord e da l ost a l intern dal pajais porschan blers lieus turissem da cura e da sanadad surtut bogns termals en la muntogna vegn fatg sport d enviern resp vacanzas da viandar il turissem da velo è popular en tut il pajais in sectur creschent furman ils viadis en citads sco er il turissem da cumpra e da cultura e quai surtut en las metropolas e lur citads veglias impurtantas il ha il turissem cuntanschì en germania cun radund milliuns persunas emploiadas directamain en quest sectur ina svieuta da milliardas euros milliuns giasts miu da l intern miu da l exteriur han generà miu pernottaziuns da quai miu tras indigens e miu tras persunas da l exteriur e quai en alloschis cun ca miu letgs pervi da la vasta urbarisaziun e la posiziun centrala en l europa è la germania segnada d ina gronda intensitad dal traffic surtut per il traffic da martganzia furma ella in impurtant pajais da transit en rom da las raits transeuropeicas duai questa posiziun sco spazi da transfer tranter il spazi economic central en il vest l uschenumnada banana blaua ed il spazi economic central en l ost da l europa centrala anc vegnir augmentada ils ultims decennis è il traffic da martganzia sa spustà cuntinuadamain da la viafier sin la via sco cuntrapaisa han ins introducì il ina taxa d autostrada maut per camiuns l emprima autostrada dal mund è vegnida bajegiada il en germania numnadamain l avus a berlin en il decurs da la segunda mesadad dal avel tschientaner ha il traffic sin via substituì la viafier sco pli impurtant med da traffic la germania posseda ina da las pli spessas raits da vias dal mund quella cumpiglia kilometers autostrada e kilometers vias federalas situaziun dal vitiers vegnan kilometers vias regiunalas kilometers vias cirquitalas e las vias da colliaziun communalas la germania dispona d ina rait da viafier da ca kilometers quella vegn frequentada mintga di da fin a trens da persunas e da vitgira il han ins unì las anteriuras viafiers statalas dal vest e da l ost en la deutsche bahn ag che furma in interpresa da l economia privata daspera existan radund ulteriuras interpresas da viafier entant ch il stadi è sa retratg dal manaschi operativ finanziescha el la gronda part dal mantegniment e da l amplificaziun da la rait sco er en furma da meds da regiunalisaziun il traffic regiunal l onn ha werner von siemens mess en funcziun a lichterfelde sper berlin l emprim tram electric dal mund quest med da transport ha dominà en l emprima mesadad dal avel tschientaner il traffic a curta distanza en las citads pli grondas da la germania suenter la segunda guerra mundiala han ins surtut en la germania dal vest mess ord funcziun u remplazzà blers trams tras viafiers citadinas u metros percunter èn vegnidas installadas adina dapli lingias dad omnibus ch èn er preschentas en regiuns ruralas e che collian praticamain mintga abitadi en l entir pajais existan radund plazzas aviaticas da quellas servan al traffic aviatic internaziunal la plazza aviatica da francfurt è la pli gronda da la germania e la terz gronda en tut l europa areguard il dumber da passagiers bundant milliuns e schizunt la pli gronda plazza aviatica europeica areguard il transport da martganzia milliuns tonnas la segund e terz gronda plazza aviatica èn quellas da minca e da düsseldorf la pli gronda societad aviatica è la lufthansa la segund gronda air berlin pervi da la cumpart surproporziunalmain auta da commerzi cun l exteriur dependa la germania fermamain dal traffic maritim il pajais posseda sez intgins ports da mar moderns e fa er diever per ses commerzi d ultramar da tals situads en ils stadis vischins surtut en ils pajais bass ils ports tudestgs cun la pli gronda svieuta èn hamburg wilhelmshaven ed ils ports da bremen ils pli impurtants ports da la mar da l ost èn rostock e lübeck las vias maritimas las pli frequentadas furman la part inferiura da l elbe e l unterwese il chanal da kiel che collia la mar dal nord cun la mar da l ost è er da muntada per il traffic da transit a la navigaziun interna servan las vias navigablas da rain main mosel weser ed elbe sco er divers chanals il chanal main danubi surventscha il pli grond sparta auas europeic e porscha uschia ina via da navigaziun directa da la mar dal nord e da l ost fin a la mar naira da l istorgia d art e da cultura da la quala las ragischs tanschan enavos en il temp dals celts germans e romans è resortida dapi il temp medieval in grond dumber da persunalitads ch han influenzà ils pli divers stils ed epocas damai che la germania n ha sur lung temp betg existì en furma d in stadi naziunal è la cultura tudestga sa definida sur tschientaners surtut sur la lingua communabla pir en il decurs dal avel tschientaner è il term vegnì transferì a contribuziuns culturalas da tudestgs ed en il territori tudestg e sur ils cunfins da l imperi ora han ins attribuì vers il al pajais la caracteristica d ina naziun culturala tudestga sco en auters pajais era ha la derasaziun dals meds da massa augmentà en il decurs dal avel tschientaner la posiziun da la cultura populara la derasaziun da l internet en il avel tschientaner ha ultra da quai manà ad ina differenziaziun da la cuntrada culturala e posiziunà da nov las scenas culturalas da nischa la politica da cultura fa part en germania dal sectur da cumpetenza dals pajais federativs quai duai garantir la pluralitad culturala e l identitad regiunala a nivel surordinà è l incumbensà da la regenza per cultura e medias responsabel per instituziuns culturalas e projects da muntada naziunala a la derasaziun da la lingua e cultura tudestga en il mund servan ils instituts da goethe l onn eran quels represchentads en lieus repartids en pajais il pli impurtant manuscrit che dat perditga dal svilup tempriv da la lingua tudestga ed a medem temp il pli vegl cudesch tudestg furma l uschenumnà abrogans cun il babnoss dal codex sangallensis sco er las translaziuns da notker il tudestg quests documents vegnan conservads en la biblioteca claustrala a son gagl la litteratura tudestga tanscha enavos fin en il temp medieval tempriv ch ha manà ad emprimas bibliotecas medievalas cun manuscrits e picturas da cudeschs menziun speziala merita la poesia da trubadurs ch è tranter auter documentada a moda impressiunanta en il codex manesse sco pli enconuschent trubadur vala walther von der vogelweide in ulteriur crap da fundament da la litteratura tudestga furma il poem epic da la chanzun da nibelungen sco pass revoluziunar dueva sa mussar vers la fin dal temp medieval l invenziun da la stampa da cudeschs cun letras moviblas tras johannes gutenberg si ovra la pli impurtanta è stada la stampa da las biblas da gutenberg ultra da quai ha la pergiamina pudì vegnir remplazzada tras il palpiri ch era bundant pli bunmartgà sco pli impurtants auturs tudestgs valan tranter auter gotthold ephraim lessing johann wolfgang von goethe e friedrich schiller sco er ils frars grimm heinrich heine kurt tucholsky bertolt brecht thomas mann e heinrich mann sco er hannah arendt han mintgamai caracterisà la litteratura da lur epocas purtaders tudestgs dal premi nobel da litteratura èn theodor mommsen rudolf eucken paul heyse gerhart hauptmann thomas mann hermann hesse heinrich böll günter grass e herta müller la fiera da cudeschs da francfurt vala sco pli impurtanta scuntrada d editurs e da la scena litterara internaziunala sco pli impurtants filosofs tudestgs vegnan considerads gottfried wilhelm leibniz nikolaus von kues immanuel kant georg wilhelm friedrich hegel arthur schopenhauer martin heidegger e friedrich nietzsche diversas impurtantas direcziuns filosoficas èn resortidas da la filosofia tudestga uschia l idealissem tudestg ed il marxissem fundà da karl marx e friedrich engels en il avel tschientaner è surtut la teoria critica da l uschenumnada scola da francfurt cun theodor w adorno e max horkheimer stada impurtanta en successiun da quella è jürgen habermas daventà in dals impurtants filosofs da la fin dal avel tschientaner dal temp baroc han la musica sacrala e la construcziun d orglas enconuschì in temp da fluriziun impurtants cumponists dal baroc èn tranter auter stads heinrich schütz georg friedrich hndel e johann sebastian bach d impurtanza per la classica viennaisa èn stads da vart tudestga ils cumponists da la scola da mannheim ludwig van beethoven e wolfgang amadeus mozart che vegn surtut considerà sco cumponist austriac a partir dal temp dal vormrz han cumponists sco robert schumann e felix mendelssohn bartholdy sviluppà il chant da chanzuns accumpagnà ad in agen gener d art ulteriurs impurtants cumponists tudestgs da la romantica èn stads johannes brahms richard wagner e richard strauss en il avel tschientaner han tranter auter cuntanschì ils cumponists carl orff e hanns eisler gronda popularitad suenter il è stà impurtant en la germania dal vest il svilup da la musica seriala ed electronica tras cumponists sco karl heinz stockhausen en la nova musica ha werner henze cuntanschì renum internaziunal impurtants cumponists tudestgs temporans èn tranter auter wolfgang rihm sco er il cumponist da musica da film hans zimmer la musica populara moderna è vegnida dominada sur lung temp dal schlagher vers la fin dals onns han diversas furmaziuns tudestgas recepì ed influenzà la musica da rock e pop internaziunala sco per exempel kraftwerk klaus schulze e tangerine dream s etablida sco in agen stil da musica ch ha er gì success a l exteriur è la musica da rock e pop tudestga a l entschatta dals onns sut il num neue deutsche welle cun artists sco nena hubert kah e peter schilling ulteriurs interprets da quest epoca en alphaville trio extrabreit joachim witt daf ideal münchener freiheit e spider murphy gang impurtants represchentants dal rock da l ost èn city karat silly keimzeit karussell electra und die puhdys bleras da las bands da la rdt èn vegnidas censuradas u schizunt scumandadas pervi da lur texts che bramavan libertad e midadas socialas e politicas tuttina èsi reussì ad ellas grazia a concerts secrets d etablir in protest politic cunter il reschim medemamain hai dà diversas resoluziuns da vart da chantauturs e d interprets da musica da rock dapi ils onns datti er ina scena da rock alternativ e da punkrock impurtants represchentants èn die rzte beatsteaks nina hagen e die toten hosen gronds success a nivel internaziunal han las gruppas da hardrock scorpions e rammstein entaifer la scena da hiphop èn surtut da numnar die fantastischen vier fettes brot marteria samy deluxe jan delay blumentopf bushido k i z casper cro sido e deichkind tar ils pli enconuschents interprets tudestgs da la musica da pop dals ultims onns tutgan james last udo lindenberg peter maffay herbert grönemeyer westernhagen silbermond juli ich ich frida gold tim bendzko andreas bourani ed il chantadur xavier naidoo success internaziunals han er gì frank farian cun boney m e milli vanilli dieter bohlen cun modern talking la band da casting no angels la band da metal blind guardian la chantadura sarah connor il violinist david garrett e la band tokio hotel er en la scena d electro e techno giogan producents tudestgs in impurtanta rolla sco per exempel mousse t paul van dyk scooter raumwohnung tomcraft moguai the disco boys lexy k paul kai tracid tiefschwarz blank jones e paul kalkbrenner enfin il ha la loveparade a berlin furmà ina da las pli grondas occurrenzas da musica en tut il mund dals numerus festivals ed ulteriuras occurrenzas da musica sajan numnads rock am ring e la fiera da musica a francfurt gia dapi la fin dal avel tschientaner vegnan producids films en germania il varieté wintergarten a berlin è daventà l emprim kino en l istorgia cura ch ils frars skladanowsky han preschentà là il in film davant public il studio da film babelsberg a potsdam sper berlin è vegnì fundà il el era da quel temp in dals pli gronds studios da film dal mund metropolis da fritz lang è stà l emprim film da science fiction il è der blaue engel cun marlene dietrich daventà in success internaziunal dal film sonor tudestg ils onns fin è il film tudestg savens vegnì duvrà sco medium da propaganda ils films da leni riefenstahl han etablì da quel temp novs standards areguard il film documentar suenter il ha l ufa reprendì la producziun tranter auter èn films regiunals patriotics daventads populars a partir dals onns han ils films da wallace e da winnetou gì grond success alura è suandada ina crisa damai che la televisiun concurrenzava pli e pli fitg il kino impurtants represchentants tudestgs dal film d autur dals proxims decennis èn stads rainer werner fassbinder wim wenders volker schlöndorff e werner herzog en la rdt ha tranter auter il reschissur konrad wolf gì ina gronda influenza a partir dals onns han novs models da promoziun lubì da realisar producziuns grondas sco quellas da bernd eichinger impurtants studios da film tudestgs èn actualmain bavaria film constantin film mmc e l ufa tar ils pli impurtants reschissurs e producents da film actuals tutgan tranter auter roland emmerich wolfgang petersen florian henckel von donnersmarck caroline link wolfgang becker e fatih akn in impurtant eveniment en il mund da film furma la berlinale il festival da film da berlin ch ha mintgamai lieu il favrer impurtants artists tudestgs da l epoca da la renaschientscha èn tranter auter albrecht altdorfer lucas cranach il vegl matthias grünewald hans holbein il giuven ed albrecht dürer dal temp baroc èn surtut da muntada johann baptist zimmermann ils frars asam sco er peter paul rubens ch è naschì a siegen ed emigrà ad antwerpen impurtants romantichers èn stads caspar david friedrich philipp otto runge carl spitzweg ed il nazaren philipp veit artists prussians sco anton von werner ed emil hünten stattan per la pictura istorica da muntada internaziunala èn er stadas da quel temp las scolas d art da minca e düsseldorf da muntada internaziunala èn alura tranter auter l impressiunist max liebermann ils surrealists max ernst hans richter e hans arp sco er ils expressiunists max beckmann paul klee gabriele münter ed otto dix da grond influenza èn stadas las duas cuminanzas d artists expressiunisticas brücke e der blaue reiter en il decurs da la segunda mesadad dal avel tschientaner è la documenta a kassel sa sviluppada tar ina da las pli impurtantas exposiziuns d art l art dal suenterguerra cumpiglia l ovra multifara da jörg immendorff l artist d acziun e conceptualist joseph beuys ed ils dus artists markus lüpertz e martin kippenberger che vegnan attribuids als novs selvadis durant ils onns èn sa sviluppadas en la renania tranter auter cun nam june paik wolf vostell e ha schult novas furmas d art sco il happening l art da video ed il moviment da fluxus enconuschents artists da fotografia dal avel tschientaner èn stads helmut newton sigmar polke e gunter sachs entaifer la rdt è surtut stada impurtanta la scola da lipsia cun werner tübke bernhard heisig e wolfgang mattheuer tar ils pli enconuschents artists contemporans tutgan il neoexpressiunist georg baselitz anselm kiefer che stat en la tradiziun da la pictura istorica sigmar polke e gerhard richter ch han marcà il realissem chapitalistic e rosemarie trockel ch è enconuschenta per si ironia artists da l ost dal temp suenter la vieuta ch èn daventads fitg enconuschents èn t a norbert bisky neo rauch aris kalaizis e daniel richter tar ils pli impurtants fotografs contemporans tutgan andreas gursky peter lindbergh wolfgang tillmans horst p horst e thomas ruff la germania è segnada d ina istorgia da l architectura ritga e variada ch è colliada stretgamain cun ils svilups e las epocas generalas en l europa ses fundament ha surtut furmà l architectura da l antica romana da la quala èn er sa mantegnids intgins edifizis sco la porta nigra a trier u il teater roman a mainz ch è vegnì exchavà a partir dal intgins monuments p ex la halla a porta a lorsch mussan alura il svilup vers la romanica che cumenza ca il la gotica ha inizià en frantscha e daventa perceptibla en l intschess dal sontg imperi roman a partir da ca per exempel en furma da la liebfrauenkirche a trier vers ca è la renaschientscha arrivada da l italia vers la germania exempels extraordinaris da quest epoca furman las chasas cumin dad augsburg e bremen il stil dal baroc iniziescha vers il ovras prominentas èn quellas da balthasar neumann per exempel la baselgia da wies u il chastè residenzial ludwigsburg cun il cumenza il classicissem exempels furman il brandenburger tor da carl gotthard langhans sco er il vegl museum ed il chastè charlottenhof a berlin da karl friedrich schinkel in architect prussian ch ha influenzà numerusas generaziuns grazia a ses operar a l academia da construcziun a berlin intginas da las pli enconuschentas ovras da la germania èn vegnidas erigidas en l epoca da l istorissem ca fin da numnar èn qua en spezial l opera da semper a dresden il dom da berlin ed il chastè da schwerin impurtants architects da quel temp èn stads gottfried semper friedrich august stüler friedrich von grtner ed ils emprims gronds biros d architectura sco cremer wolffenstein e schilling graebner pervi da l industrialisaziun il temp da fundaziun e la gronda creschientscha da la populaziun stat la gronda part da la germania architectonicamain sut l influenza da quest temp ins ha erigì novs quartiers a l ur da citads per tut las classas socialas ma er colonias da villas ed aglomeraziuns fitg populadas quartiers dal temp da fundaziun bain mantegnids valan oz en bleras citads sco lieu d abitar preferì resp sco quartiers da scena a l entschatta dal avel tschientaner èn ils architects tudestgs stads precursurs da la moderna classica emprimas ideas en questa direcziun ha sviluppà il werkbund ch è vegnì fundà il walter gropius sco fundatur da la scola da bauhaus ludwig mies van der rohe e l uschenumnà neues frankfurt han mess accents areguard la nova moda da bajegiar che duevan influenzar fin il di dad oz l architectura en tut il mund da quel temp han ins er erigì las emprimas chasas autas surtut a berlin in stil modern quasi specific tudestg furma l expressiunissem in moviment ch è sa sviluppà parallelamain al moviment modernistic è stà l architectura da la protecziun da la patria ch ha promovì tranter il e l entschatta dals onns in architectura che s orientava a las tradiziuns regiunalas l architectura dal naziunalsocialissem è stada segnada d in stil monumental autocratic da quel temp han ins erigì edifizis represchentativs sco il stadion olimpic a berlin il temp da la reconstrucziun suenter la guerra è stà segnà da pragmatissem igl èn vegnids bajegiads blers edifizis singuls da gronda surfatscha e concepids abitadis sparpagliads l architectura da la republica democratica tudestga è l emprim stada segnada dal classicissem socialistic pli tard da la moda da construir industriala a basa da plattas prefabritgadas la scena d architectura ha ultra da quai experimentà cun furmas d expressiun extravagantas per edifizis solitaris en la republica federala tudestga ha il stadion olimpic postmodern a minca architects frei otto e günther behnisch purtà la nova identitad da l architectura tudestga ora en il mund il è vegnì erigì la tur da la fiera da francfurt cun meters il pli aut sgrattatschiel en tut l europa suandà il dal commerzbank tower che furma fin oz la pli auta chasa auta en germania la pli auta structura sin terren tudestg furma la tur da televisiun da berlin cun ses meters ils ultims decennis èn stads segnads d ina globalisaziun da l architectura a medem temp vegnan però er integrads referiments regiunals a models istorics u a la moda da construir locala quai che vegn er numnà architectura neoclassica tras moviments sco il nov urbanissem èn puspè daventadas popularas utilisaziuns maschadadas da muntada è en il avel tschientaner er la reconstrucziun d edifizis ch eran vegnids destruids tras la guerra u ch eran vegnids demolids sco la frauenkirche a dresden il chastè da la citad a berlin la potsdamer mitte cun il chastè da la citad ed il project dom römer a francfurt purtaders tudestgs dal renumà premi da pritzker èn gottfried böhm e frei otto la glista dal patrimoni mundial da l unesco enumerescha radund contribuziuns tudestgas l emprima ha furmà il il dom dad aachen er diversas citads veglias han cuntanschì quest status tranter auter stralsund e wismar bamberg goslar quedlinburg lübeck e regensburg che furma il pli grond cumplex urban dal temp medieval al nord da las alps ultra da quai cumpiglia il patrimoni mundial er trais cuntradas che fan part dal patrimoni natiral numnadamain il foss messel ils guauds selvadis da faus e la mar dal watt en pli exista in program da promoziun per monuments da cultura da muntada naziunala tranter il ed il han ins promovì monuments cun ina summa totala da radund milliuns euros fitg auts dumbers da visitaders cuntanschan monuments culturals ch èn colliads cun l imaginaziun da la romantica tudestga igl èn quai tranter auter ils chastels neuschwanstein schwerin e heidelberg il chastè hohenzollern la wartburg la walhalla la part superiura dal rain mesaun cun ses chastels sco er las citads medievalas da rothenburg ob der tauber e rüdesheim am rhein adina dapli renconuschientscha e popularitad cuntanschan er ils monuments e maletgs da la citad dal avel tschientaner tardiv per exempel ensembles da l architectura da bogns u monuments da la revoluziun industriala en las citads grondas èn be pli da chattar darar maletgs da la citad istorics damai che quels èn vegnids destruids durant la segunda guerra mundiala u tras reconstrucziuns dal tranterguerras excepziuns furman sper las citads ch appartegnan al patrimoni mundial las citads grondas dad erfurt halle heidelberg schwerin e wiesbaden citads mesaunas e pitschnas cun in maletg da la citad istoric vaira intact datti percunter numerusas en l entir pajais existan radund museums incl collecziuns publicas chastels e curtins la citad da berlin furma cun ses museums ina da las pli renumadas cuntradas da museums l uschenumnada museumsinsel appartegna schizunt al patrimoni cultural mundial ulteriurs enconuschents museums sa chattan tranter auter a minca deutsches museum cun la pli gronda collecziun da las scienzas natiralas e da la tecnica dal mund nürnberg germanisches nationalmuseum cun ina ritga collecziun davart la cultura e l art da la preistorgia e dresden staatliche kunstsammlungen perquai che la germania dispona da la pli lunga tradiziun en la construcziun da l automobil è er questa sparta represchentada en furma da blers museums p ex porsche e mercedes benz a stuttgart u bmw a minca la festa naziunala ha lieu ils d october tag der deutschen einheit tut las ulteriuras festas sa drizzan tenor la legislaziun dals singuls pajais federativs i dat però otg dis da festa che vegnan resguardads en tut ils pajais federativs venderdi sontg glindesdi da pasca ascensiun glindesdi da tschuncaisma ils dus dis da festa da nadal bumaun ed il di da la lavur la germania è enconuschenta lunsch enturn per sias ritgas tradiziuns dal temp da nadal sco fieras da nadal pignols da nadal decoraziuns tipicas sco chalenders d advent u piramidas da nadal ed er spezialitads culinaricas sco brassads butschelluns u pizieutas ina da las pli grondas attracziuns turisticas è l oktoberfest a minca che furma cun radund milliuns visitaders la pli gronda festa populara dal mund daspera attira er il cannstatter volksfest a bad cannstatt mintg onn in public da radund milliuns persunas impurtantas occurrenzas da tschaiver han surtut lieu a cologna mainz e düsseldorf a kiel ha lieu dapi la fin dal avel tschientaner la kieler woche che furma la pli gronda occurrenza da navigar a vela dal mund ed a medem temp ina da las pli grondas festas da stad da tut l europa dal nord ulteriuras grondas festivitads vegnan manadas tras al port da hamburg hamburger hafengeburtstag e cruise days la cuschina tradiziunala tudestga variescha da regiun tar regiun per ordinari è ella colliada cun las culturas dals pajais vischins enconuschentas tratgas èn t a brassà d auca cun giabus cotschen costas portg cun crut asch giabus da feglia cun metina sco er diversas plattadas surtut en la germania dal nord vegnan cuschinads tartuffels en tut las variaziuns en il sid percunter gnocs bizochels e tagliarins atgnadads regiunalas èn per exempel la liongia alva bavaraisa u las maultaschen a baden württemberg ina sort raviolis emplenids cun manizzaditsch e legums la germania è enconuschenta per sia fitg veglia tradiziun da producir biera blers tudestgs prefereschan las sorts producidas en la regiun daspera datti er ina viticultura che tanscha enavos en il temp dals romans surtut en il sid e vest dal pajais p ex a la mosel sco ulteriura spezialitad tudestga è da menziunar la turta dal guaud nair ch è daventada enconuschenta ed appreziada lunsch sur ils cunfins dal pajais ora l istorgia da las assicuranzas socialas en germania cumenza gia en l imperi tudestg dal avel tschientaner successivamain èn vegnidas vitiers ulteriuras prestaziuns da transfer socialas uschia ch il stadi impunda oz ina gronda part da ses budget per quest sectur daspera exista er ina gulivaziun da finanzas tranter ils singuls pajais federativs quella duai garantir che las relaziuns da viver en las singulas parts dal pajais na divergeschian betg memia fitg ina da l autra il sistem da sanadad tudestg è sviluppà autamain sco che mussan las cifras distinctivas usitadas la rata da mortalitad dals uffants è fitg bassa cun sin naschientschas l aspectativa da vita giascha tar onns tar ils umens e onns tar las dunnas e la procentuala d operaziuns che vegnan manadas tras cun success è fitg auta il sistem da furmaziun sa chatta en la cumpetenza dals pajais federativs a nivel naziunal vegn la lavur però coordinada en la conferenza dals ministeris da cultus tut tenor il pajais exista in obligaziun d ir a scola che dura tranter nov e tredesch onns las scolas da furmaziun generala han ina durada d almain nov onns silsuenter pon vegnir absolvidas scolas cuntinuantas u scolas professiunalas en la gronda part dals pajais federativs è il sistem da scola sutdividì en scola primara hauptschule scola reala e gimnasi l access a las scolas autas abitur vegn cuntanschì tut tenor il pajais federativ suenter dudesch u tredesch onns da furmaziun praticamain tut ils giuvens creschids frequentan suenter la scola in instituziun da furmaziun cuntinuanta emprendists en manaschis visitan per ordinari in fin dus dis l emna la scola professiunala students pon tscherner tranter scolas autras universitaras u professiunalas las expensas statals sin il champ da la furmaziun giaschan sut la media dals stadis commembers da l oecd da vart da lezza instituziun vegn surtut er fatg valair ch ils resultats dals uffants cun biografia da migraziun a chaschun dals studis da pisa dumondian suenter in adattaziun dal sistem da furmaziun a la scienza e tecnologia vegn attribuida ina gronda valur en germania il èn radund da tut las dumondas da patenta vegnidas inoltradas en germania suenter ils stadis unids ed il giapun è la germania situada uschia sin la terza plazza mundiala da la germania derivan numerus perscrutaders da tut las spartas da las scienzas modernas dapli che titulars dal premi nobel vegnan attribuids al pajais albert einstein e max planck han mess cun lur teorias il crap da fundament da la fisica teoretica a basa da la quala werner heisenberg e max born han cuntinuà a perscrutar wilhelm conrad röntgen l emprim titular dal premi nobel da fisica ha scuvert ed intercurì ils radis da röntgen ch èn vegnids numnads tenor el heinrich hertz ha scrit impurtantas lavurs areguard la radiaziun electromagnetica ch èn da muntada fundamentala per la tecnica da telecommunicaziun odierna las invenziuns da nikolaus otto rudolf diesel gottlieb daimler e carl benz han revoluziunà il sistem da traffic ed er ils zeppelins numnads tenor lur inventader èn enconuschents en tut il mund la perscrutaziun chemica è avanzada a moda decisiva grazia a las lavurs da carl wilhelm scheele otto hahn e justus von liebig ulteriurs nums ch èn colliads a moda essenziala cun l istorgia da la tecnologia èn johannes gutenberg stampa da cudeschs philipp reis telefon werner von siemens electrotecnica wernher von braun tecnologia da rachetas e konrad zuse computer er blers impurtants matematichers derivan da la germania uschia per exempel adam ries friedrich bessel richard dedekind carl friedrich gauss david hilbert emmy noether bernhard riemann karl weierstrass e johannes müller regiomontanus auters impurtants perscrutaders e sciencists tudestgs èn l astronom johannes kepler l archeolog heinrich schliemann il biolog christiane nüsslein volhard il scienzià universal gottfried wilhelm leibniz il perscrutader da la natira alexander von humboldt il scienzià da religiun max müller l istoriograf theodor mommsen il sociolog max weber ed il perscrutader da la medischina robert koch sper ils emetturs da televisiun da dretg public ard e zdf enconuscha la germania ina vasta paletta d emetturs da televisiun privats da quella fa part la gruppa prosiebensat la rtl group e divers emetturs regiunals igl existan però er blers emetturs da dretg public a nivel dals pajais federativs tar il radio domineschan emetturs regiunals da dretg public sco westdeutscher rundfunk wdr u bayerischer rundfunk br daspera existan er qua numerus emetturs privats la pressa tudestga è fitg vasta e variada las gasettas dal di surregiunalas che vegnan legidas il pli savens èn bild frankfurter allgemeine zeitung die welt süddeutsche zeitung handelsblatt sco er la gasetta emnila die zeit magazins da novitads che cumparan ina giada l emna èn t a der spiegel focus e stern il sport il pli frequent en germania è il ballape radund milliuns commembers èn organisads en radund squadras che fan part dal deutscher fussball bund quel ha organisà ils campiunadis mundials da ballape dal e l equipa naziunala è daventada campiun mundial ils onns e la bundesliga da ballamaun vegn savens considerada sco ina da las meglras dal mund l equipa naziunala dals umens è daventada il per la terza giada campiun mundial tradiziunalmain vegn er il sport motorisà surtut la furmla persequitada cun grond interess qua han tant constructurs sco er manischunzs tudestgs adina puspè cuntanschì gronds success michael schumacher ha gudagnà sco sulet set titels da campiun mundial e sebastian vettel è stà il pli giuven campiun mundial insumma er en il sport da skis cuntanschan atlets tudestgs adina puspè medaglias en las pli diversas disciplinas per exempel sven hannawald e jens weissflog en il sigl cun skis u katarina witt ch ha gudagnà en il patinadi artistic duas giadas aur als gieus olimpics en il hockey è la germania daventada il e campiun mundial sco er il e campiun olimpic il reich tudestg ha manà tras il tant ils gieus olimpics da stad a berlin sco er ils gieus olimpics d enviern a garmisch partenkirchen ultra da quai han ils gieus olimpics da stad gì lieu il a minca en auters sports dependa la popularitad dal success actual da singuls atlets rudi altig ils onns e jan ullrich ils onns però sumbrivà d inquisiziuns pervi da doping han mintgamai dominà il ciclissem boris becker steffi graf e michael stich il tennis ils onns il liechtenstein uffizial principadi da liechtenstein fürstentum liechtenstein è in stadi situà en l europa centrala cun sia surfatscha da km furma el il sisavel pitschen stadi dal mund il liechtenstein è ina monarchia ereditara constituziunala a basa d elements democratics e parlamentars la suveranitad giascha tant tar il pievel sco tar il prinzi che deriva da la chasa von liechtenstein il liechtenstein è in pajais da las alps e cunfinescha en il vest cun la svizra ed en l ost cun l austria il territori statal è sutdividì en dus circuls electorals ed en indesch vischnancas vaduz è la chapitala ed a medem temp la sedia dal prinzi da liechtenstein triesenberg è la pli gronda vischnanca entant che schaan furma la vischnanca cun ils pli blers abitants la cuntrada dal principadi è segnada da la part sut unterland al nord che vegn cultivada intensivamain e da la part sura oberland al sid ch è pli muntagnarda cun radund abitants è il liechtenstein il pli pitschen stadi dal territori da lingua tudestga ed a medem temp il sulet stadi en il qual il tudestg è la suletta lingua uffiziala e naziunala la cumpart dad esters munta a cun la fundaziun da la confederaziun dal rain l onn è il principadi daventà facticamain independent dapi il contract da duana dal è el lià administrativamain ed economicamain ferm a la svizra plinavant è il principadi commember da las naziuns unidas e dal spazi economic europeic ma betg da l uniun europeica pli baud era il principadi da liechtenstein enconuschent sco oasa fiscala suenter diversas afferas a l intern ed intervenziuns da l exteriur è il liechtenstein s associà il november ad ina cunvegna internaziunala cunter la fugia da taglia il liechtenstein fa sco ses vischins svizra ed austria part dals stadis en l europa centrala che na cunfineschan betg cun la mar ils cunfins statals èn segnads dal rain e da las alps en il vest giascha il chantun son gagl en il sid il grischun ed en l ost il vorarlberg austria il cunfin vers la svizra furma il rain il cunfin vers l austria è per gronda part situà sin il fil da la chadaina dal reticon il pajais cuvra ina surfatscha da km ed è uschia il quart pitschen stadi da l europa ed il sisavel pitschen dal mund la lunghezza dal stadi munta km la ladezza km il liechtenstein sa divida en duas cuntradas en il vest giascha la val dal rain che furma la zona da colonisaziun principala en l ost è situà la val samina cun sias vals lateralas la part sut da la val samina è gia situada da vart austriaca e finescha sper frastanz en la part inferiura dal walgau questa part orientala dal liechtenstein è spartida da la val dal rain tras ina collina da fin meters autezza ed è strusch populà cun excepziun da malbun ma cumpiglia radund in terz da la surfatscha dal pajais ultra da quai sa lascha il pajais sparter en duas regiuns la part sut e la part sura la part sut cumpiglia las vischnancas en il nord da schaan e planken ca sin l autezza da la muntogna da las drei schwestern entant che la part sura cumpiglia la part en il sid incl la chapitala vaduz areguard la structuraziun dal spazi natiral è la part sura pli alpina entant che la part sut giascha per gronda part en la planira da la val dal rain radund la mesadad dal territori statal è situà en la muntogna il liechtenstein giascha cumplainamain en il reticon ed appartegna uschia tut tenor la divisiun a las alps da l ost sch ins parta las alps en duas parts u a las alps centralas sch ins divida las alps en trais regiuns il punct il pli aut dal liechtenstein furma il vorderer grauspitz m s m il punct il pli bass è il ruggeller riet che sa chatta sin m s m en tut datti en il liechtenstein muntognas che cuntanschan in autezza da meters il punct il pli en il sid è il falknishorn m s m il cunfin dals trais pajais liechtenstein svizra grischun ed austria vorarlberg furma il naafkopf m s m sper ils pizs da la chadaina alpina che fan part da las alps da chaltschina cumpiglia il pajais er duas muntognas ad insla che fan part da la stresa helvetica resp da la zona da flysch il flscherberg en il sid m s m e l eschnerberg en il nord che furma in impurtant territori d abitadi en la part sut dal liechtenstein il rain è il pli impurtant e pli lung flum en il liechtenstein sin ina lunghezza da radund kilometers furma el il cunfin natiral vers la svizra en pli è el d impurtanza centrala per il provediment d aua e sco zona da recreaziun locala il segund lung flum furma la samina cun kilometers quest torrent nascha al triesenberg e cula la finala en l austria en l ill per sa colliar sper feldkirch cun il rain il sulet lai natiral che sa chatta sin il territori dal liechtenstein è il gampriner seele quest lai è vegnì furmà pir il tras in inundaziun dal rain colliada cun gronda erosiun daspera datti dentant ulteriurs lais artifizials che vegnan per gronda part duvrads per la producziun da forza electrica in dad els è il lai da fermada steg che furma il pli grond lai dal liechtenstein malgrà la situaziun muntagnarda è il clima dal pajais plitost miaivel el vegn influenzà fermamain dal favugn in vent che croda da caracter chaud e sitg tras quai vegn prolungà il temp da vegetaziun durant la primavaira e l atun en pli po in ferm favugn er manar durant l enviern a temperaturas da var c l aria fraida atlantica e polara retegnan las chadainas da muntognas svizras ed austriacas uschia ch il liechtenstein sa chatta en ina tipica posiziun da protecziun interalpina tras quai posseda il principadi culturas da puma cun prads da sternim ed ina lunga tradiziun da viticultura l enviern croda la temperatura darar sut minus c la stad sa mova la temperatura en media tranter e c las precipitaziuns muntan tranter e mm l onn ordaifer la zona interalpina èn quai var mm la durada da la radiaziun dal sulegl munta a radund uras ad onn il liechtenstein dumbra bundant abitants situaziun dal radund dus terzs èn burgais dal liechtenstein radund derivan da l ulteriur territori da lingua tudestga da la svizra da l austria e da la germania alura suondan mintgamai da l italia e da l anteriura jugoslavia da la tirchia e d ulteriurs stadis en tut cumpiglia la populaziun residenta persunas che derivan da radund naziunalitads la creschientscha da la populaziun sa mova enturn la spessezza da la populaziun munta a radund persunas per kilometer quadrat en il decurs dal temp medieval ha la populaziun dal liechtenstein sco da l entira rezia bassa midà da l anteriura lingua rumantscha al tudestg a l origin rumantsch da la regiun regordan però anc blers nums locals la populaziun dal liechtenstein discurra divers dialects locals alemans che sa differenzieschan per part marcantamain da vischnanca tar vischnanca ensemen cun ils dialects vischins dal chantun son gagl e dal vorarlberg èn quels d attribuir ad ina varietad linguistica da transiziun situada tranter l aleman mesaun e l aut aleman l excepziun furma il dialect autischem aleman gualser dal triesenberg questa populaziun era arrivada enturn il en rom da la migraziun dals gualsers nà dal chantun vallais odiern lingua scritta e da las medias furma per regla il tudestg da scrittira il liechtenstein è il sulet stadi ch enconuscha be il tudestg sco lingua uffiziala e naziunala renconuschida en ils ulteriurs stadis dal territori da lingua tudestga èn er linguas romanas ulteriuras linguas germanas linguas slavas u l ungarais renconuschids sco linguas uffizialas u linguas minoritaras tenor art ii da la constituziun statala è la baselgia catolic romana renconuschida sco baselgia naziunala e giauda uschia er la cumplaina protecziun statala ozendi datti dentant tendenzas creschentas da vulair sparter baselgia e stadi tenor la dumbraziun dal pievel dal appartegnevan da la populaziun dal liechtenstein a la baselgia catolic romana a la confessiun evangelica e ad ina cuminanza religiusa islamica eran commembers d ina autra confessiun cristiana u d ina autra religiun èn sa declerads senza confessiun e n han fatg nagina indicaziun davart lur appartegnientscha religiusa enfin il ha il liechtenstein fatg part da l uvestgieu da cuira ils da december da lez onn è entrà en vigur l archuvestgieu vaduz il qual papa gion paul ii aveva stabilì dapi lura è wolfgang haas archuvestg e la baselgia parochiala st florin a vaduz è daventada baselgia catedrala chats archeologics demussan ch il territori dal liechtenstein odiern è stà abità dapi il temp neolitic avel millenni a c en il fund da la val avess il rain che culava libramain difficultà l erecziun d in abitadi sin las spundas èn percunter sa furmadas las emprimas culegnas exempels cumprovads èn la collina dal chastè gutenberg a balzers u l eschnerberg l onn a c han ils romans conquistà las alps il territori dal liechtenstein odiern è daventà ina part da la provinza raetia en il decurs da l emprim tschientaner s c han ins construì la via militara milaun briganza che manava per lung da la vart dretga dal rain sur il pass da s gliezi tras quai èn er vegnids endrizzads en il liechtenstein bains purils e champs fortifitgads suenter la fin da l imperi roman dal vest èn immigrads alemans e la finala è la rezia vegnida integrada en il avel tschientaner en il reginavel dals francs ed en il avel tschientaner en il ducadi aleman da quel temp era il territori dal liechtenstein dad oz en possess dals conts da briganza ils da matg han ins dividì l anteriur domini e constituì il contadi da vaduz en il decurs dals proxims decennis e tschientaners è il contadi daventà repetidamain l unfrenda da guerras e sblundregiadas per exempel durant la veglia guerra da turitg u durant la guerra svabaisa en il decurs dal temp han ils regents da hohenems fatg adina dapli debits uschia ch els èn la finala stads sfurzads da vender il contadi da vaduz ed il signuradi da schellenberg l onn ha prinzi hans adam da liechtenstein acquistà il signuradi da schellenberg ed il il contadi da vaduz ils da schaner ha in diplom emess tras l imperatur karl v collià il contadi da vaduz ed il signuradi da schellenberg ad in principadi imperial sut il num liechtenstein damai ch il nov pajais consistiva be da pitschens vitgs purils han ins installà l administraziun en la citad la pli vischina a feldkirch là ha il prinzi laschà eriger per quest intent il palais liechtenstein durant las guerras da coaliziun è il liechtenstein adina puspè vegnì occupà da truppas estras quai ch ha manà ad ina depauperisaziun creschenta da la populaziun locala durant l emprima guerra da coaliziun èn marschadas truppas franzosas en il principadi suenter cumbats tranter las truppas austriac russas e franzosas èn danovamain returnadas durant la segunda guerra da coaliziun truppas napoleonicas l onn ha napoleoun bonaparte fundà la confederaziun dal rain ed integrà en quella il principadi da liechtenstein sco in dals commembers fundaturs uschia è il pajais daventà sut prinzi johann i facticamain independent il congress da vienna ha confermà l independenza dal liechtenstein ed integrà il pajais en la confederaziun tudestga durant il avel tschientaner è il liechtenstein sa midà be plaun ed è restà sur lung temp sutsviluppà ina revoluziun l onn n ha a curta vista betg purtà las midadas giavischadas pir il contract da duana ch è vegnì concludì il cun l austria ha pussibilità in tschert progress economic e dapi che la constituziun dal è entrada en vigur na po il prinzi betg pli reger senza restricziun durant l emprima guerra mundiala è il liechtenstein restà neutral e na fiss betg stà bun da sa defender en cas da guerra damai che l armada era gia vegnida dissolvida il per motivs finanzials senza armada n hai dà nagina mancanza da forzas da lavur uschia ch i fiss stà pussaivel da schlargiar l industria da textilias ch era vegnida stabilida durant ils decennis precedents ma ils alliads han scumandà d importar fil sur la svizra uschia che quest industria è vegnida interrutta dal tuttafatg quai ha manà a l impovriment da la populaziun suenter la fin da la guerra ha il liechtenstein schlià il contract da duana cun l austria ch aveva pers la guerra curt suenter ch il contract da duana cun l austria è vegnì schlià il è il liechtenstein s avischinà a la svizra ed ha fatg cun quella il contract da duana dal il qual è en vigur fin oz suenter che l austria è s alliada il mars al reich tudestg ha prinzi franz josef ii decidì sco emprim prinzi dal liechtenstein insumma da transferir sia sedia a liechtenstein sin il chastè da vaduz er durant la segunda guerra mundiala è il liechtenstein sa declerà neutral e n è mai stà involvì en acziuns da guerra il cuntrari ha il principadi profità da ses avantatgs dal lieu nagina mancanza da lavurers tras il servetsch militar posiziun centrala uniun da duana cun la svizra neutrala avantatg da taglia e stabilitad politica quai ha manà a la fundaziun da novas interpresas industrialas ed ha inizià ina ferma creschientscha economica suenter la fin da la segunda guerra mundiala ha il liechtenstein pudì sa sviluppar plaunsieu ad in impurtanta plazza economica segnada da gronda stabilitad politica il dretg da vuschar da las dunnas han ins però introducì pir il ed er a las naziuns unidas è il liechtenstein s associà pir il d impurtanza per il svilup economic è er stada la participaziun al spazi economic europeic see quella è vegnì decidì il tras votaziun dal pievel e quai paucas emnas suenter che la svizra aveva refusà da daventar commembra dal see la commembranza al spazi economic europeic ha garantì las quatter libertads economicas persunas rauba servetschs e chapital tranter il liechtenstein e l uniun europeica sco er ils ulteriurs commembers dal see norvegia ed islanda il ha prinzi hans adam ii nominà ses figl e prinzi ereditar alois da liechtenstein sco ses substitut ed al ha incumbensà d exequir ils dretgs suverans che cumpetan al prinzi il titel da prinzi vegn però pir a passar a ses figl suenter la mort da hans adam l onn è il liechtenstein stà involvì en in affera da taglia cun la germania en rom da la quala è vegnì enconuschent che numerus burgais da la germania ed er d ulteriurs pajais hajan defraudà taglia cun deponer lur facultad sin contos bancars en il liechtenstein la dumonda co ch il liechtenstein vul sa posiziunar en avegnir areguard dumondas fiscalas n è anc betg respundida dal tuttafatg tenor la constituziun vertenta sa definescha il liechtenstein sco monarchia ereditara constituziunala a basa d elements democratics e parlamentars la basa parlamentar democratica furma il dretg dal pievel d eleger e relaschar ils represchentants da la legislativa plinavant po il pievel far dretg da tscherts elements da la democrazia directa la pussanza statala vegn exequida tenor art da la constituziun tras il prinzi ed il pievel e vegn exercitada dad omaduas partidas confurm a las disposiziuns da questa constituziun sco schef da stadi po il prinzi schliar la dieta medemamain vegn la regenza nominada dal prinzi sin proposta da la dieta tras il dretg da sancziun po el en pli revocar leschas decididas dal parlament e dal pievel la pussanza legislativa giascha en ils mauns dal prinzi e dal parlament numnà dieta landtag la dieta consista da represchentants che vegnan elegids dal pievel mintga quatter onns tenor il dretg d elecziun da proporz en il circul electoral part sut vegnan elegids ed en il circul electoral part sura represchentants la legislaziun vegn reglada en l artitgel da la constituziun tenor quest artitgel na dastgan naginas leschas vegnir decididas u midadas senza la participaziun da la dieta suenter che quella ha deliberà ina lescha sto quella vegnir sancziunada dal prinzi sche quai na succeda betg entaifer sis mais vala la lescha sco refusada la cuntrada politica dal liechtenstein vegn dominada da duas partidas conservativas numnadamain da la vaterlndische union e da la fortschrittliche bürgerpartei la vaterlndische union è represchentada pli ferm en la part sura e vala sco pli liberala ed orientada vers la svizra entant che la fortschrittliche bürgerpartei è plitost da chasa en la part sut e vala sco fidaivla al prinzi e favuraivla a l austria abstrahà da quai na datti naginas differenzas ideologicas pli grondas tranter las duas partidas grondas il ha la nova gruppaziun die unabhngigen gudagnà surprendentamain da las vuschs la regenza che furma l executiva ha num cussegl guvernativ regierungsrat ella sa cumpona dal schef da la regenza e da quatter cussegliers guvernativs las fatschentas da la regenza èn repartidas sin ressorts ils cussegliers guvernativs vegnan proponids da la dieta e designads tras il prinzi il è entrà en vigur in nov artitgel constitutiv ordvart contestà tenor il qual il prinzi ha il dretg da relaschar da tut temp l entira regenza u singuls cussegliers guvernativs e quai senza inditgar motivs la davosa instanza entaifer la giurisdicziun statala furma il tribunal suprem che sa cumpona da tschintg derschaders quels vegnan designads d in gremi electoral cun il prinzi a la testa chastis d arrest da fin dus onns vegnan expiads en la praschun a vaduz chastis pli auts percunter en ina praschun en l austria quai è reglà uschia en ina cunvegna bilaterala tranter ils dus pajais la paina da mort ha la dieta abolì formalmain pir il damai ch il dretg penal s orientava a la veglia legislaziun austriaca dal era la paina da mort previsa fin là sco chasti maximal e quai cumbain ch ella n era betg pli vegnida exequida dapi il anc il era in assassin vegnì sentenzià tras la dretgira criminala a la mort il prinzi ha lura transfurmà questa paina en in chasti d arrest il sistem politic dal liechtenstein enconuscha in ferm element directdemocratic burgais pon pretender ina sesida extraordinaria da la dieta e burgais pon pretender ch i vegnia realisà ina votaziun dal pievel davart sia dissoluziun medemamain pon burgais dumandar la dieta da relaschar midar u schliar ina lescha mintga lescha vegn suttamessa al pievel sche la dieta decida quai ubain burgais resp almain trais vischnancas per midar la constituziun u contracts internaziunals dovri almain burgais u quatter vischnancas la constituziun dal ha schlargià marcantamain ils dretgs democratics il dretg da vuschar da las dunnas è pir vegnì introducì tar la terza emprova l onn il aveva la dieta relaschà ina midada da la constituziun tenor la quala las vischnancas han pudì introducir il dretg da votar da las dunnas a nivel communal en temps da crisa èsi admess al prinzi da sa referir ad in dretg d urgenza art da la constituziun dal liechtenstein l administraziun dal liechtenstein numnada administrativa sa cumpona da posts da servetschs ch èn per gronda part suttamess directamain a la dieta per mancanza da pussanza militara u politica è il liechtenstein sa stentà ils ultims onns da mantegnair l independenza statala tras commembranzas en cuminanzas da dretgs la cooperaziun internaziunala e l integraziun europeica furman perquai constantas entaifer la politica da l exteriur dal principadi per legitimar questa politica da l exteriur e la render persistenta èn ils mecanissems da la democrazia directa da grond impurtanza quels èn francads en la constituziun dapi il impurtantas etappas istoricas en il process d integraziun e da cooperaziun han furmà l adesiun a la confederaziun dal rain il a la confederaziun tudestga il la cunvegna da duana e da valuta cun l austria il e la finala il contract da duana cun la svizra il al qual è suandada in entira retscha da cunvegnas bilateralas suenter il restabiliment economic dal suenterguerra è suandada il l adesiun al statut dal tribunal internaziunal la signatura da l acta finala da helsinki da l organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l europa odierna sco er l adesiun al cussegl da l europa ed a las naziuns unidas è il liechtenstein daventà commember cumplain da l associaziun europeica da commerzi liber ed il dal spazi economic europeic e da l organisaziun mundiala da commerzi il ha il principadi plinavant segnà la cunvegna da schengen dublin las represchentanzas consularas dal liechtenstein surpiglia per gronda part la svizra atgnas represchentanzas diplomaticas ha il liechtenstein a vienna berna berlin brüssel strassburg e washington d c sco er missiuns permanentas a new york e genevra tar las naziuns unidas en il liechtenstein èn accreditadas represchentanzas diplomaticas da radund pajais quellas residieschan però per gronda part a berna l ambassada a brüssel tgira ils contacts cun l uniun europeica la belgia e la sedia papala las relaziuns cun la svizra èn spezialmain stretgas e vastas per part surpiglia la svizra incumbensas statalas che fissan strusch da dumagnar per in stadi da la grondezza dal liechtenstein l onn ha la svizra er nominà in ambassadur envers il liechtenstein quel residiescha però a berna il ha l austria pers cunter la prussia en la guerra tudestga sinaquai ha la prussia dissolvì la confederaziun tudestga e fundà la confederaziun tudestga dal nord la quala dueva vegnir transfurmada il suenter la victoria encunter la frantscha en l imperi tudestg ils da favrer ha prinzi johann da liechtenstein decidì en vista a las midadas actualas entaifer l organissem statal da la germania ch i saja en l interess da mes principadi da desister d in contingent militar dapi lura na posseda il liechtenstein nagina armada pli per la segirezza a l intern ed il cumbat cunter la criminalitad è responsabla la polizia statala singulas vischnancas han ultra da quai in atgna polizia communala durant la segunda guerra mundiala vuleva la svizra integrar il territori dal principadi da liechtenstein en il dispositiv da la defensiun da la patria il territori dal liechtenstein avess numnadamain purschì bunas premissas per attatgar la vart svizra da la val dal rain il liechtenstein ha dentant refusà questas tentativas damai ch el temeva che quai pudess engrevgiar las atgnas relaziuns cun la germania naziunalsocialistica er suenter la guerra ha la svizra insistì da schliar quest problem en pliras etappas ha il liechtenstein la finala surdà cunter indemnisaziun finanziala e territoriala puncts d impurtanza strategica a la svizra il davos è quai stà il l ellhorn situà directamain al rain enfin oz n exista nagin contract en il qual i fiss previs il dretg u l obligaziun d intervenziun da vart da la svizra en il cas ch i dess in attatga da terzs sin il territori dal liechtenstein il liechtenstein sa divida en indesch vischnancas ch èn repartidas sin ils dus circuls electorals part sut e part sura malgrà che questas vischnancas èn pitschnas è lur extensiun territoriala per part detg cumplexa set vischnancas cumpiglian sper la part principala er ina u pliras exclavas la divisiun dal pajais en duas parts ha motivs istorics la part sut deriva dal signuradi schellenberg la part sura dal contadi vaduz da la part sut fan part las vischnancas eschen gamprin mauren ruggell e schellenberg a la part sura ch è tenor la surfatscha bainquant pli gronda appartegnan las vischnancas da balzers planken schaan triesen triesenberg e vaduz la rait da vias dal liechtenstein cumpiglia kilometers vias catramadas vitiers vegnan kilometers vias champestras e vias da guaud il liechtenstein sez na posseda naginas autostradas l autostrada a percurra però la val dal rain da la vart svizra en proxima vischinanza dal cunfin statal tschintg sortidas da quest autostrada èn er colliadas cun abitadis dal liechtenstein en general èn las raits da vias da la svizra e dal liechtenstein colliadas stretgamain ina cun l autra uschia cumenzan resp fineschan las vias principalas svizras e en il liechtenstein er areguard las reglas da traffic vala cun pitschnas excepziuns il dretg svizzer ils numers da l auto sa tegnan areguard la scrittira e l arranschament medemamain al model svizzer cuntrari als numers svizzers sa cumponan quels dal liechtenstein però da segns alvs sin fund nair il traffic public ha ina rait fitg vasta che collia tut las indesch vischnancas il pli impurtant med public furman ils bus da l interpresa da transport liechtensteinmobil en tut mainan differentas lingias tras il pajais e collian er las vischnancas da sargans e buchs staziuns da las vff sco er sevelen e la citad austriaca feldkirch cun il liechtenstein ultra da quai cursescha la lingia da bus da l associaziun da traffic vorarlberg pliras giadas a di tranter schaan feldkirch e klaus en il vorarlberger vorderland e quai da temps che correspundan a la lavur en squadras da las grondas firmas da la regiun la suletta lingia da viafier che maina tras il liechtenstein è quella tranter feldkirch austria e buchs svizra che sa chatta en possess da las öbb sin ils radund kilometers che giaschan entaifer il territori dal liechtenstein tegnan trens regiunals a las trais staziuns forst hilti nendeln e schaan vaduz ultra da quai curseschan ils trens internaziunals da vienna salzburg a turitg sin quest traject cun il project da viafier urbana fl a ch èsi previs d augmentar la purschida da traffic regiunal sin il traject feldkirch buchs e d animar pendularis da far diever pli fitg dal traffic public en il liechtenstein sez na datti nagina plazza d aviaziun a balzers exista in heliport che vegn manà a basa privata la plazza d aviaziun ch è situada il pli datiers dal liechtenstein è quella da son gagl altenrhein la plazza d aviaziun da friedrichshafen sa chatta en ina distanza da kilometers da vaduz quella da turitg kloten en ina distanza da radund kilometers er areguard l urden postal è il liechtenstein collià stretgamain cun la svizra tuttina exista ina posta independenta liechtensteinische post ag la quala edescha er atgnas marcas postalas medemamain posseda il liechtenstein in atgna preselecziun telefonica l economia dal principadi sa concentrescha en emprima lingia sin ils secturs secundar industria e terziar servetschs l agricultura attribuescha be al product naziunal brut pnb quel cumpigliava il radund milliardas francs svizzers da las persunas che lavuran en il liechtenstein èn bundant betg domiciliadas en il pajais sez mabain penduleschan nà da la svizra persunas e da l austria persunas perquai na pon ins en il cas dal liechtenstein betg trair conclusiuns directas dal pnb areguard la situaziun d entradas da la populaziun indigena il lavuravan persunas en l agricultura quai che correspunda a la gronda part dals manaschis è sa spezialisada sin la tegnida d animals dals manaschis dal eran situads en la zona da muntogna bleras interpresas èn activas sin ils champs da la construcziun da maschinas ed en l industria d alimentaziun savens possedan ellas er ulteriuras plazzas da producziun a l exteriur impurtantas interpresas che derivan dal liechtenstein èn hilti ag thyssenkrupp presta ag hoval ag hilcona ag ivoclar vivadent ag ed oc oerlikon balzers l onn eran da las persunas cun activitad da gudogn activas en il sectur dals servetschs ina gronda part dad ellas lavurava en l administraziun publica en la furmaziun ed en il sectur da la sanadad daspera appartegnevan da las plazzas da lavur al sectur da finanzas il qual attribuescha radund al product naziunal brut quest sectur è adina puspè vegnì sut squitsch pervia da l uschenumnà dretg da fundaziun statal che garantiva als investiders anonimitad absoluta be l affera cun la germania ha gì per consequenza che taglias en l autezza da radund milliuns euros han stuì vegnir pajadas suenter igl è da supponer ch il squitsch sin pussaivladads da mitschar da la taglia tant en il liechtenstein sco er en auters pajais vegnia anc a crescher en l avegnir il ha il budget statal serrà cun expensas da radund milliuns dollars ed entradas da radund milliuns dollars da quai resulta in avanzament da dal product naziunal brut sco in dals paucs stadis insumma n ha il liechtenstein nagins debits dal stadi la vita culturala dal liechtenstein viva da l in sper l auter da tradiziuns localas e d in intensiv stgomi internaziunal purtaders da producziuns teatralas e musicalas èn surtut singulas uniuns las pli impurtantas èn operettenbühne balzers operettenbühne vaduz liechtenstein musical company ed opern verein vaduz tut las quatter organisaziuns numnadas realiseschan per regla ina nova producziun en il turnus da dus onns il theater am kirchplatz tak a schaan è la pli impurtanta sala da teater e da concerts dal liechtenstein dapi l october datti plinavant a vaduz il theater schlösslekeller nua ch il liechtenstein gabarett liga realisescha mintg onn in nov program il han ins fundà il p e n club liechtenstein uschia ch er questa enconuschenta federaziun internaziunala d auturs è represchentada al lieu il p e n club surdat premis e stipendis ed organisescha prelecziuns il kunstmuseum liechtenstein è il museum statal per art modern e contemporan a vaduz l edifizi dals architects meinrad morger heinrich degelo e christian kerez è vegnì terminà il la collecziun dal museum cumpiglia art modern e contemporan internaziunal che tanscha dal avel tschientaner fin al temp preschent plinavant vegnan adina puspè mussadas en exposiziuns spezialas ovras or da las vastas collecziuns dal prinzi il liechtensteinisches landesmuseum è vegnì reavert il suenter renovaziuns cumplessivas el preschenta l istorgia la cultura e la natira dal pajais ulteriurs museums èn il museum da skis ed il museum da la posta sco er divers museums locals tranter els il gasometer che furma il center da cultura da la vischnanca da triesen ils d avust è il di da la festa naziunala dal principadi da liechtenstein per l ina vegn festivà quest di l assumziun da maria per l autra aveva l anteriur prinzi franz josef ii ils d avust anniversari questas duas festas han ins cumbinà l emprima giada il ad ina festa naziunala ed er suenter la mort dal prinzi han ins mantegnì questa data il liechtenstein enconuscha in temp da scola da nov onns quel è dividì en tschintg onns scola primara ed almain quatter onns scola secundara ordavant po vegnir visità voluntarmain la scolina il stgalim secundar è partì en ils nivels reala stgalim aut e gimnasi il gimnasi vegn terminà suenter set onns cun la maturitad cun l universitad dal liechtenstein posseda il pajais in atgna universitad statala daspera datti diversas scolas autas privatas ils clubs da ballape dal liechtenstein fan part dal manaschi da gieus da l associaziun svizra da ballape l onn ha il fc vaduz giugà en la pli auta liga svizra la super league per regla gioga il club però en la challenge league il fc vaduz e la squadra naziunala giogan en il rheinpark stadion a vaduz ch è vegnì avert il en la regiun muntagnarda da malbun pon ins far divers sports d enviern en il ski alpin ha il liechtenstein adina puspè gì gronds success tar ils gieus olimpics dal a lake placid ha hanni wenzel gudagnà duas medaglias d aur ed ina d argient er ses frar andreas wenzel ha gudagnà numerusas cursas da la cuppa mundiala a l entschatta dal avel tschientaner han marco büchel e tina weirather la figlia da hanni wenzel gì divers success en il ski alpin en la statistica inuffiziala medaglias olimpicas tenor dumber d abitants è il liechtenstein schizunt sin l emprim plaz da tut ils pajais il liechtenstein posseda in chanal da radio e televisiun naziunal landeskanal radio liechtenstein dapi il datti er in emettur da televisiun privat cun num fl tv la pli gronda gasetta dal di è il liechtensteiner vaterland che cumpara en in ediziun da radund exemplars politicamain stat la gasetta datiers da la vaterlndische union la pli veglia gasetta dal di che cumpara dapi il è il liechtensteiner volksblatt che vala sco organ da partida inuffizial da la fortschrittliche bürgerpartei il luxemburg uffizialmain gronducadi da luxemburg luxemburgais groussherzogtum ltzebuerg tudestg grossherzogtum luxemburg franzos grand duché de luxembourg è ina monarchia parlamentara ch è situada al cunfin tranter l europa dal vest e l europa centrala dals oriundamain nov gronducadis europeics è el il sulet ch è sa mantegnì fin oz cun ina surfatscha da kilometers quadrat è il luxemburg in dals pli pitschens stadis dal mund dal qual la surfatscha s extenda sur las dimensiuns d ina citad stadi ora e suenter malta il segund pitschen commember da l uniun europeica il pajais cunfinescha en il sid cun la frantscha kilometers en il vest e nord cun la belgia kilometers ed en l ost cun la germania kilometers areguard il retgav naziunal brut sa chatta il luxemburg sin la plazza da tut ils stadis dal mund il stadi pitschen è pia rangà avant blers stadis ch èn bler pli gronds e ch han in dumber da populaziun bundant pli aut e quai er entaifer l uniun europeica cun la belgia ed ils pajais bass furma il luxemburg ils stadis dal benelux il pajais è stà in dals commembers da fundaziun da la communitad economica europeica cee e gioga in impurtanta rolla entaifer il process d unificaziun europeica la chapitala da medem num furma la centrala administrativa da l uniun europeica ella è la sedia da la curt da giustia da la curt dals quints dal secretariat dal parlament da la banca europeica per investiziuns da las partiziuns da la cumissiun europeica e dal fond europeic da la stabilitad finanziala en pli è la citad da luxemburg lieu da dieta dal cussegl da l uniun europeica il e ha il pajais fatg part sco commember temporar dal cussegl da segirezza da las naziuns unidas il num luxemburg deriva probablamain da lucilinburhuc pli tard lützelburg lützel pitschen cf frislandais lütt englais little in pitschen chastè enturn il qual è creschida la citad da luxemburg tenor in ipotesa pli nova pudess il num lucilinburhuc er derivar dal pled letze e signifitgar nas da grip fortifitgà il pajais è sa furmà sco ducadi entaifer il sontg imperi roman en il territori da lingua tudestga han ins anc duvrà en il avel tschientaner la denominaziun lützenburg sco quai ch ins po per exempel vesair en la topographia da matthus merian pli tard è il num lura vegnì remplazzà tras luxemburg quai che n è nagut auter che la varianta germanisada dal num franzos a chaschun dal congress da vienna è il luxemburg vegnì auzà ad in gronducadi wilhelm i da nassau orange è daventà l emprim gronduca oz è il pajais il davos gronducadi dal mund il nord dal pajais furma ina part da las ardennas e vegn numnà ösling questa part giascha en media sin fin meters sur mar la cuntrada en l ösling vegn dominada da muntognas cuvertas cun guaud e da collinas sco er da profundas vals che vegnan percurridas da flums p ex la val dal sauer la collina kneiff a huldingen furma cun meters il pli aut punct dal pajais i suonda il burgplatz meters ed il napoleonsgaard sper wahl en las ardennas dal sid meters en il nordost dal pajais fan kilometers quadrat dal pajais part dal parc da la natira tudestg luxemburgais en il sid è situà il gutland fritgaivel che tutga tar la cuntrada en stgalims da la lorena lothringen questa part dal pajais è populada pli spess ch il nord ed è er industrialisada pli ferm ils flums principals che percurran il pajais èn la sauer dal vest a l ost klerf ed our en il nord ed alzette en il sid il punct il pli bass dal pajais numnà spatz meters s m sa chatta a la confluenza da sauer e mosel a wasserbillig la mosel furma en il sidost il flum da cunfin vers la germania il luxemburg è segnà dal clima temprà da l europa centrala il qual vegn influenzà da vents nà da l atlantic ils envierns èn miaivels las stads èn tempradas e perquai empernaivlas l aria è il pli savens miaivla ed umida las precipitaziuns annualas muntan a mm las temperaturas giaschan en media tar c tranter c il schaner e c il fanadur en il nord dal pajais èsi per ordinari in pau pli frestg ed i plova er pli savens l ösling en il nord dal pajais fa part da las ardennas ed è segnà da muntognas mesaunas cuvertas cun guaud e da profundas vals che vegnan percurridas da flums las spezias da plantas derasadas il pli fitg èn il fau il ruver l ischi ed il pign ordaifer ils guauds è la cuntrada segnada da prads d ina cumposiziun fitg diversa la vegetaziun dal gutland en il sid dal pajais ch è situà in pau pli a bass è segnada da terren agricul e da la viticultura per lung da la mosel la fauna correspunda pli u main a quella dals ulteriurs pajais da l europa centrala l ösling è segnà d in grond effectiv da selvaschina en pli d utschels da preda e da diversas spezias d utschels ch èn plitost raras ultra da quai èn ils flums dal luxemburg enconuschents per lur gronda ritgezza da peschs t a litgiva glischun sander anguilla e carpa per proteger la flora e la fauna existan divers projects da protecziun da la natira ch èn gia realisads u che sa chattan en planisaziun territori da protecziun da la natira prnzebierg reservat sonnebierg regiun da palì cornelysmillen e a il pajais è sutdividì en trais districts grevenmacher luxemburg e diekirch che cumpiglian en tut dudesch chantuns e vischnancas situaziun dal dudesch vischnancas han il status da citads las vischnancas furman corporaziuns autonomas ch èn suttamessas a la tutela administrativa dals cumissaris dals districts la citad da luxemburg furma la chapitala dal gronducadi e la sedia da la regenza ils districts e chantuns dal luxemburg servan a l administraziun dal pajais tras ils ministeris in incumbensa en il senn da corporaziuns territorialas per exempel en rom da la furmaziun ed articulaziun da la voluntad politica dals burgais n han quests nivels statals betg en ils lieus principals dals chantuns sa chattan per ordinari instituziuns statalas sco uffizis da construcziun da vias uffizis da taglia posts da polizia scolas cuntinuantas e a ils cummissaris dals trais districts han l incumbensa da controllar e per part er d approvar las activitads da las vischnancas en quest senn furman els ina sort regenza districtuala a quest nivel èn er domiciliads ils uffizis dal register funsil e las impurtantas centralas da polizia en paucs cas na sa cuvran ils cunfins dals chantuns e dals districts betg in cun l auter a la testa da las vischnancas dal luxemburg sa chatta il buergermeeschter tud bürgermeister franz maire el maina las fatschentas da la vischnanca en la posiziun d in funcziunari d administraziun el vegn sustegnì dals schffen tud schöffen franz echevins sco er dal cussegl da vischnanca che vegn elegì democraticamain en il luxemburg pon las vischnancas s unir libramain a sindicats uniuns d interess per dumagnar meglier las incumbensas communablas tals sindicats datti per exempel sin il sectur da sanadad u tar las scolas da musica statisticamain enconuscha il luxemburg be ina citad gronda cun dapli che abitants numnadamain la chapitala cun radund abitants incl aglomeraziun il grad d urbanisaziun è però en general fitg aut radund da la populaziun vivan en citads per gronda part però en citads da provinza u citads pitschnas la gronda part da las citads giaschan en il sidvest dal pajais igl èn quai tranter auter alzette incl aglomeraziun differdingen e düdelingen enturn las duas citads diekirch ed ettelbrück è sa furmada en il nord la nordstad en tut ca che furma sper la chapitala ed esch sur alzette la terza zona d aglomeraziun dal gronducadi l entschatta dumbrava il luxemburg abitants en il decurs dals davos decennis è il dumber da la populaziun s augmentà quasi permanentamain quai è surtut d attribuir a la creschientscha economica ed a la situaziun al martgà da lavur che carmalan natiers immigrants il prim da schaner muntava la quota dad esters da la populaziun derivan dal portugal da la frantscha da l italia da la belgia da la germania en il luxemburg lavuran ultra da quai bundant cunfinaris che derivan da las regiuns vischinas en la germania la frantscha e la belgia lur cumpart da las persunas occupadas munta a la situaziun linguistica dal luxemburg è detg cumplexa la lingua materna dals luxemburgais è il luxemburgais ltzebuergesch igl è quai in dialect tudestg francon mosellan cun ina cumpart da pleds d emprest franzos in pau pli auta ch en il tudestg da standard il luxemburgais è però pir vegnì declerà il sco lingua naziunala e lingua uffiziala discurrida dal pajais tenor ina retschertga fatga da l uniun europeica inditgeschan radund da la populaziun questa lingua sco lur lingua materna il tudestg da standard ed il franzos furman tenor la lescha da linguas dal medemamain linguas uffizialas il tudestg è stà derasà ditg sco lingua da standard suenter il temp d occupaziun durant la segunda guerra mundiala ha la lingua però pers in pau da sia reputaziun il franzos vala gia dapi daditg sco lingua da prestige ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en il decurs da la segunda mesadad dal avel tschientaner en las scolas fundamentalas e professiunalas dominescha bain vinavant il tudestg sco lingua scritta dapi il fan però l administraziun ed ils ministeris sco er las scolas cuntinuantas diever dal franzos sco lingua scritta entant ch il luxemburgais dominescha sco lingua discurrida medemamain il è il num dal pajais vegnì midà da luxemburg en luxembourg e tut las leschas vegnan be pli edidas per franzos tipic per la diglossia è che las medias stampadas dovran surtut il tudestg er la gronda part dals cudeschs cumparan en questa lingua il luxemburgais sco lingua naziunala duaja contribuir a mantegnair l identitad culturala dal pajais sco er ad integrar ils immigrants da differenta provegnientscha e lingua en la societad dal luxemburg en la scola populara èn tudestg e franzos linguas obligatoricas pli tard er l englais la lingua d instrucziun en las scienzas natiralas mida en il decurs dal temp dal tudestg al franzos en l administraziun dominescha sco gia menziunà il franzos sch in burgais sa drizza a las instanzas per tudestg u luxemburgais duai el però survegnir resposta en questa lingua ordvart multilinguala è la situaziun avant dretgira lingua discurrida furma il luxemburgais il protocol da la sesida vegn manà per tudestg e las leschas vegnan citadas per franzos en las bancas ils negozis u en la gastronomia vegn savens discurrì franzos damai che blers emploiads en il sectur da servetschs derivan da la lorena frantscha u da la vallonia belgia dapi il è il luxemburg commember da l organisation internationale de la francophonie da la cumissiun interstatala ch ha surveglià la refurma da l ortografia tudestga dal n ha il luxemburg però betg fatg part ma applitgescha las novas reglas en scola per il luxemburgais exista medemamain in ortografia uffiziala tar singuls pleds èn però sa mantegnidas differenzas regiunalas tenor la lescha da protecziun da datas fan indicaziuns davart persvasiuns religiusas u filosoficas part da las datas sensiblas che na dastgan da princip betg vegnir eruidas perquai na datti nagina statistica uffiziala davart la grondezza da las cuminanzas religiusas tenor in studi dal appartegnevan il radund da la populaziun a la baselgia catolica las diversas baselgias evangelicas e protestantas represchentan ensemen radund da la populaziun e religiuns betg cristianas radund la cumpart da persunas senza confessiun munta a l onn ha papa gion paul ii auzà la diocesa da luxemburg en il status d in archuvestgieu ils emprims fastizs da colonisaziun sin il territori dal luxemburg dad oz derivan dals celts e tanschan enavos en il segund tschientaner a c radund onns pli tard èn penetrads ils romans en il pajais numnadamain ils onns cura che caesar ha occupà la gallia e parts da la germania fin al cunfin dal rain il territori dal luxemburg odiern è uschia daventà ina part da l imperi roman en il decurs dal avel tschientaner dal temp da la migraziun dals pievels han ils francs germans chatschà enavos ils romans muntgs viandants han missiunà la regiun e fundà claustras la claustra echternach è vegnida erigida l onn dal missiunar anglosaxon willibrord l onn cura ch il pajais fascheva part dal reginavel francon da l ost ha il cont siegfried i acquistà tras barat cunter l abazia st maximin a trier il pitschen grip en la val da l alzette cun il chastè lucilinburhuc cun quest pass ha el mess il crap da fundament per il pajais e la famiglia nobla dals da luxemburg sco er per il contadi da luxemburg l onn è il cont heinrich da luxemburg vegnì elegì sco retg dal sontg imperi roman el e ses figl johann il qual è daventà il retg da la boemia han etablì la posiziun da pussanza dals luxemburgais entaifer il sontg imperi roman medieval il è il contadi da luxemburg vegnì auzà tras l imperatur karl iv ad in ducadi l emprim duca è daventà wenzel i cun la mort da l imperatur sigismund il è morta ora la lingia principala da la chasa da luxemburg uschia ch er la predominanza entaifer l imperi è ida a fin l onn ha la davosa duchessa or da la chasa da luxemburg vendì ses possess a la chasa franzosa da burgogna tenor dretg statal è il pajais però restà in feud da l imperi suenter la mort dal davos duca da la burgogna carl il temerari l onn è il luxemburg pervegnì ensemen cun l entira ierta burgognaisa a la figlia da carl maria da burgogna ed a ses um l imperatur da pli tard maximilian i da habsburg l onn è il luxemburg vegnì entaifer il sontg imperi roman sut il domini dals habsburgais il sut quel da la lingia spagnola da questa famiglia en consequenza da la pasch da las pireneas ha gì lieu il l emprima spartiziun dal luxemburg la part meridiunala dal pajais da diedenhofen enfin montmédy è vegnida attribuida a la frantscha en rom da la guerra da successiun spagnola è il luxemburg crudà als pajais bass austriacs ed è uschia puspè daventà in pajais habsburgais entaifer il sontg imperi roman dal al è la regiun vegnida occupada da las truppas revoluziunaras ed è qua tras danovamain vegnida sut domini franzos il è il sontg imperi roman dal qual il ducadi da luxemburg fascheva part sa schlià sco tut las parts tudestgas situadas da la vart sanestra dal rain è il luxemburg pervegnì a la frantscha e quai enfin che l imperi napoloenic è ì a fin il congress da vienna ha definì il il luxemburg sco gronducadi e fixà che quel duaja daventar in stadi federativ entaifer la confederaziun tudestga ch era gist vegnida fundada a medem temp han las decisiuns dal congress manà ad in uniun persunala dal luxemburg cun il reginavel dals pajais bass reunids quai ha gì per consequenza la segunda spartiziun dal pajais u formulà autramain la restauraziun be parziala dal status quo ante intginas regiuns en il nord dal vegl luxemburg èn passadas directamain da la frantscha als pajais bass regiuns en l ost percunter èn vegnidas attribuidas a la provinza renana entaifer la prussia il è il luxemburg s unì a la revoluziun beltga il ha gì lieu la terza e davosa spartiziun dal pajais l uschenumnà quartier franzos numnadamain la part occidentala da lingua franzosa ed intgins territoris enturn las citads dad arel e martelingen èn daventads sco provinza luxemburg ina part da la belgia dapi lura è restà en il gronducadi da luxemburg be pli il quartier tudestg numnadamain la mesadad orientala da lingua tudestga fin la dissoluziun da la confederaziun tudestga il ha il reginavel dals pajais bass represchentà entaifer il parlament tudestg la vusch virila dal luxemburg l onn èsi vegnì a la crisa da luxemburg napoléon iii ha empruvà da cumprar il luxemburg da retg wilhelm iii dals pajais bass la publicitad en il gronducadi sco er en las autras parts da la confederaziun tudestga è sa messa cun indignaziun cunter la vendita dal pajais a la frantscha il luxemburg la patria da la dinastia dals luxemburgais ch aveva tschentà quatter regents dal sontg imperi roman na dueva betg crudar a la frantscha l inimi mortal da quel temp in ferm moviment da protesta ha appellà en ina petiziun al retg e gronduca wilhelm iii da mantegnair il status quo la parola mir wlle er wölle bleiwe wat mir sinn è daventada populara tar ils abitants dal luxemburg questa crisa è ida a fin cun il contract da londra dal en il qual il pajais è vegnì declerà sco cumpromiss neutral per adina la fortezza tudestga en il luxemburg han ins sinaquai disfatg l independenza cumpletta ha il luxemburg obtegnì l onn suenter la mort dal retg dals pajais bass wilhelm iii la chasa roiala dals pajais bass orania nassau era morta ora en la lingia masculina a basa dal contract d ierta statuì tranter ils prinzis da la chasa da nassau tenor dretg privat èn sinaquai vegnids a la regenza ils parents masculins ils pli stretg parents numnadamain ils ducas da nassau weilburg uschia ha il luxemburg survegnì si atgna dinastia ereditara la chasa da nassau weilburg er suenter ch èn sa constituids la confederaziun da la germania dal nord e l imperi tudestg è il gronducadi restà fin il commember da l uniun da duana tudestga durant l emprima guerra mundiala han ils tudestgs violà la neutralitad dal luxemburg cun occupar il pajais per pudair laschar passar truppas encunter la frantscha a la fin da la guerra èsi vegnì a la crisa statala dal pervi da sia tenuta pro tudestga è la gronduchessa marie adelheid vegnida sut grond squitsch a l intern dal pajais ed ha la finala demissiunà a favur da sia sora charlotte il ha il luxemburg introducì il dretg da votar da las dunnas l onn han ins fundà l union économique belgo luxembourgeoise quella ha tranter auter reglà la paritad tranter las duas valutas da la belgia e dal luxemburg francs ils onns han ils naziunalsocialists cumenzà a resguardar il luxemburg sco anteriur territori tudestg perquai avevan els en mira l annexiun dal pajais en rom da la segunda guerra mundiala han ils tudestgs danovamain occupà il luxemburg il matg èn truppas tudestgas entradas en il benelux ed han attatgà da qua anora la frantscha la regenza e la gronduchessa èn mitschads en l exil a londra l emprim han ins installà in administraziun militara silsuenter in administraziun civila sut il manader dal reichsgau cunfinant moselland ils luxemburgais èn vegnids sfurzads da prestar servetsch en l armada tudestga e burgais gidieus èn vegnids deportads en champs da concentraziun tudestgs l avust ha la germania annectà il pajais occupà e transfurmà ils districts en landkreise tenor la divisiun territoriala dal reich tudestg la segunda guerra mundiala ha muntà per il giuven pajais in temp d emprova ordvart difficil ch ha gì per consequenza che simbols naziunals sco la monarchia u la lingua luxemburgaisa èn s ignivads anc pli ferm en la schientscha da la populaziun ils da settember han ils americans liberà l emprima giada il luxemburg il december dal medem onn è però succedida da vart dals tudestgs l offensiva da las ardennas da vart d istoriografs internaziunals è il luxemburg vegnì crititgà ditg per betg avair elavurà a moda objectiva l atgna istorgia dal temp da la persecuziun dals gidieus faussamain haja il pajais adina be stilisà sasez en la rolla da l unfrenda ils rapports da perscrutaziun dals istoriografs luxemburgais denis scuto e vincent artuso han silsuenter mussà il suandant suenter che la regenza uffiziala dal luxemburg era ida en l exil è vegnida installada ina cumissiun administrativa ch ha surpiglià las fatschentas guvernativas quella è stada participada a moda activa a la deportaziun da gidieus ella n ha betg be collavurà cun ils nazis mabain ha or d agen impuls extradì als nazis blers gidieus tranter quels numerus uffants gia avant la segunda guerra mundiala era sa manifestà en il luxemburg in antisemitissem evident e fitg derasà la terza lescha da razza da nürnberg ha il luxemburg surpiglià gia avant la guerra da libra voluntad e scumandà la lètg cun gidieus gidieus ch eran fugids en il luxemburg vegnivan registrads separadamain els valevan sco umans da segunda classa e vegnivan tranter auter impedids tar la tschertga da lavur suenter la segunda guerra mundiala han ins extendì successivamain l uniun da duana e d economia sin ils pajais bass stadis da benelux il è il luxemburg er daventà commember da las naziuns unidas il ha il pajais dissolvì formalmain la neutralitad perpetna ch era vegnida fixada il l onn è la citad da luxemburg daventada la sedia da la communitad europeica da charvun e d atschal ed il ha il luxemburg fatg part sco in da sis commembers da fundaziun da la communitad economica europeica il ha il luxemburg segnà ensemen cun quatter ulteriurs stadis da l uniun europeica la cunvegna da schengen numnada tenor il lieu luxemburgais situà sper la mosel l onn ha l entira populaziun luxemburgaisa retschet il premi da carl per merits spezials areguard l unificaziun europeica il è la cunvegna da schengen entrada uffizialmain en vigur dapi il è l euro en diever sco valuta uffiziala suenter ch ins al aveva gia introducì a partir dal sco valuta da contabilitad dapi la segunda conferenza da londra dal è il gronducadi da luxemburg in stadi suveran ed independent la furma statala è quella d ina monarchia parlamentara la curuna vegn dada vinavant en la famiglia nassau en moda ereditara per la legislaziun è responsabla la chombra dals deputads chambre des députés che vegn elegida mintga tschintg onns punct da partenza per l installaziun da l apparat statal aveva furmà il il stadi da funcziunaris a basa monarchica il gronduca regent e ses ministers e scheffuncziunaris da questa tradiziun è sa mantegnida la denominaziun minister da stadi enstagl da primminister l inviolabilitad da la persuna e la pussanza politica teoretica dal gronduca a nivel communal plinavant l in sper l auter dal bourgmestre sco funcziunari d administraziun dal gronduca ed ils schöffen che na valan betg sco funcziunaris mabain vegnan elegids or dal pievel oz po il gronduca per il pli exequir ses dretgs be formalmain l artitgel da la constituziun vertenta statuescha ch il luxemburg saja in stadi democratic quest princip garanteschan la chombra dals deputads che vegn elegida directamain dal pievel e da la quala resorta la regenza l elecziun dal bourgmestre or dal cussegl communal e betg il davos la pussaivladad da votaziuns dal pievel la constituziun dal gronducadi da luxemburg da l october è vegnida publitgada en versiun originala tudestga cun translaziun franzosa malgrà numerusas adattaziuns furma ella fin oz la constituziuns valaivla dal pajais la devisa u maxima statala è mir wlle bleiwe wat mir sinn nus vulain restar quai che nus essan quella è sa furmada a chaschun da la crisa dal luxemburg il cur che napoléon iii aveva l intenziun d acquistar il gronducadi che fascheva part da la confederaziun tudestga e che steva sut il regent wilhelm iii dals pajais bass la tricolora cotschen alv blaua dal luxemburg exista en sia furma odierna dapi il tar la colur blaua en la bandiera dal gronducadi sa tracti da blau tschiel cuntrari a la bandiera dals pajais bass cun ses blau ultramarin gist pervi da quest privel da scumbigl vegn discussiunà dapi il en il luxemburg davart ina midada da la bandiera sco emprim pass en questa direcziun han ins decidì ch er la bandiera cun il liun cotschen roude léiw saja admessa sin il territori luxemburgais la vopna dal luxemburg è vegnida fixada suenter plirs midaments tras cont heinrich v ed è sa mantegnida en questa furma fin oz l emprima e la davosa strofa da la chanzun ons heemecht nossa patria text original luxemburgais michel lentz musica johann anton zinnen da l onn furman l imni naziunal dal pajais l artitgel da la constituziun vertenta fixescha che la curuna dal gronducadi vegnia dada vinavant a moda ereditara entaifer la famiglia da nassau il contract d ierta che furma la basa per questa reglamentaziun datescha dal il schef da stadi e gronduca dal luxemburg posseda formalmain vastas cumpetenzas executivas e legislativas el nominescha e relascha la regenza ed exequescha tut las leschas ma facticamain surpiglia el quasi exclusivamain duairs da represchentaziun il ha gronduca henri refusà da suttascriver ina lescha che preveseva assistenza al suicidi per metter spertamain fin a la crisa statala imminenta è il gronduca vegnì deliberà tras in midament da la constituziun da stuair sancziunar las leschas dapi lura sa restrenscha si incumbensa sin l act da promulgar las leschas la pussanza executiva giascha en ils mauns dal gronduca e da la regenza la regenza sa cumpona dal primminister che porta il titel tradiziunal minister da stadi da quindesch ministers e da trais secretaris da stadi tar il cussegl da stadi sa tracti d in organ consultativ che consista da commembers el è participà a la lavur legislativa sia opposiziun formala ha in effect suspensiv limità a trais mais la chombra dals deputads franzos chambre des députés luxemburgais simplamain chamber cumpiglia sedias ils deputads vegnan elegids en elecziuns naziunalas per ina durada d uffizi da tschintg onns las elecziuns en il parlament naziunal han lieu mintga tschintg onns tenor il sistem electoral da proporz il pajais è partì en quatter districts electorals quels correspundan als trais districts statals cun excepziun da luxemburg citad ch è sutdividì en dus districts electorals confurm a la quota da populaziun po mintga district tschentar in auter dumber da deputads dapi il exista per tut ils burgais a partir da onns l obligaziun d eleger la dumonda areguard la participaziun d esters a las elecziuns stat actualmain en discussiun las opiniuns divergeschan però fermamain las partidas dominantas entaifer la politica naziunala cuvran il spectrum enconuschent tranter la dretga e la sanestra e vegnan per gronda part numnadas tenor lur colur da partida déi blo déi roud déi gréng déi schwaarz las ragischs dal dretg privat dal luxemburg èn da chattar en il code civil franzos ch è sa furmà sut napoleun bonaparte ensemen cun il dretg franzos e beltg tutga il dretg luxemburgais tar ils urdens giuridics da la famiglia romana ch èn restads influenzads fin oz il pli ferm dal dretg civil napoleonic il medem vala er per il dretg penal il dretg administrativ ed il dretg da taglia correspundan percunter pli ferm al dretg tudestg linguatg giuridic furma il franzos avant dretgira po vegnir fatg diever tut tenor cas dal luxemburgais tudestg u franzos sper il tribunal suprem existan en il gronducadi duas dretgiras districtualas e trais dretgiras da pasch sco er pliras instanzas da dretg administrativ e constituziunal il luxemburg era il in dals pajais cun ils pli bass debits en tut l europa tar tut las economias publicas ensemen pia il stadi las vischnancas e las assicuranzas socialas è resultà il in deficit da dal product naziunal brut uschia sa mova il luxemburg entaifer ils criteris da maastricht che lubeschan in deficit maximal da sper diversas taglias da traffic retira il pajais ina gronda part da sias entradas sur taglias sin las entradas e sin la rendita fonds d investiziun èn liberads en il luxemburg da la taglia sin la corporaziun da la taglia da commerzi e da la taglia sin las entradas la taglia sin la facultad è il er vegnida schliada per persunas natiralas ed er areguard la taglia sin l ierta enconuscha il pajais ina pratica fitg liberala la taglia sin la plivalita è vegnida augmentada il sin tenor il contract da londra dal na dueva il gronducadi betg be esser neutral mabain er senz armas pervi da las experientschas fatgas durant las duas guerras mundialas occupaziun tudestga malgrà il statut da neutralitad ha il luxemburg disditg questa posiziun l onn il servetsch militar obligatoric è però vegnì remplazzà il tras in servetsch facultativ las forzas armadas dal luxemburg consistan da radund commembers ed èn sutdivididas en in battagliun d infantaria e duas cumpagnias d exploraziun forzas navalas u aviaticas n enconuscha il pajais betg percunter è ina furmaziun aviatica d exploraziun da la nato staziunada a luxemburg il luxemburg sa participescha adina puspè a missiuns da pasch internaziunalas t a cosovo bosnia erzegovina macedonia congo tschad afghanistan e libanon la police grand ducale furma l organ da l executiva per la segirezza a l intern dal pajais per mantegnair l urden public e per far valair las leschas il service de renseignement de l état sre è il servetsch d infurmaziun dal luxemburg el rimna ed evaluescha infurmaziuns che pudessan muntar in privel per il territori dal pajais u per instituziuns internaziunalas ch han lur sedia en il luxemburg il luxemburg fa tranter auter part da las suandantas organisaziuns benelux uniun europeica cussegl da l europa organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l europa organisaziun dal pact da l atlantic dal nord nato sco er da las naziuns unidas e da sias organisaziuns affiliadas il luxemburg è stà in dals pajais fundaturs da l uniun europeica resp da sias organisaziuns predecessuras e furma la sedia da diversas instituziuns europeicas sco la curt da giustia la curt dals quints il secretariat dal parlament la banca europeica per investiziuns las partiziuns da la cumissiun europeica ed il fond europeic da la stabilitad finanziala en pli furma la citad da luxemburg lieu da dieta dal cussegl da l uniun europeica il luxemburg sa participescha sco commember activ a la politica da l uniun europeica il stadi sa stenta per ina represchentaziun adequata er dals pajais pitschens entaifer l uniun europeica e s engascha per refurmas e per il svilup cuntinuant da las instituziuns da l ue il stadi è in aderent passiunà da la collavuraziun en l europa ed ha ratifitgà sco emprim stadi insumma il contract da maastricht l engaschament da la populaziun dal luxemburg al process d unificaziun è vegnì remunerà il cun il premi da carl da la citad dad aachen prioritad ha per il luxemburg surtut la cultivaziun da bunas relaziuns cun ils vischins germania frantscha e belgia il luxemburg sa chapescha sco center da gravitaziun da la regiun gronda saar lor lux da la quala fan er part trier e la vallonia beltga cunfinaris da la lorena la vallonia il saarland la regiun da trier e da l eifel lavuran en il luxemburg il luxemburg enconuscha in temp da scola obligatoric dal quart al avel onn da la vita la scola elementara è partida en quatter ciclus l emprim ciclus tanscha dal terz al tschintgavel onn da la vita e cumpiglia l educaziun prescolara facultativa e la prescola ils ciclus dus fin quatter correspundan a la scola primara alura suonda il stgalim secundar dudeschavel fin almain sedeschavel onn da la vita tar las grondas sfidas da la scola elementara luxemburgaisa tutga l instrucziun en las linguas tudestg franzos ed englais sper il luxemburgais sco lingua discurrida plinavant l auta cumpart da scolars da l exteriur savens da pajais romans ch han difficultads da pudair suandar l instrucziun per tudestg suenter il quart ciclus decida ina cumissiun d orientaziun cun dretg da recurs da vart dals geniturs davart la cuntinuaziun da la furmaziun radund in terz dals scolars visitan il liceum che pussibilitescha suenter set onns l access al studi universitar dus terzs dals scolars frequentan il liceum tecnic quel prepara sin la furmaziun fundamentala professiunala u sa lascha absolver sco scola media professiunala u da diplom ultra da las scolas autas professiunalas posseda il luxemburg dapi il er in atgna scol auta universitara tenor in studi da l uffizi statistic da l uniun europeica eurostat èn las entradas en il luxemburg en media duas giadas e mez pli autas che la media europeica in tras l auter posseda mintga tegnairchasa luxemburgais ina facultad da euros residents da l exteriur èn tendenzialmain bundant pli ritgs l excepziun furman però ils portugais ch èn la communitad da l exteriur lunschor la pli gronda il product naziunal brut per persuna è abstrahà dal liechtenstein e dal monaco in dals pli auts dal mund la valur totala da las raubas e dals servetschs ch èn vegnids creads il en l economia publica luxemburgaisa munta a dollars per persuna en quest ranking sa chatta il luxemburg sin l emprima plazza mundiala cleramain avant la norvegia dollars il katar dollars e la svizra dollars igl è però da tegnair quint che la gronda part da las statisticas areguard il luxemburg èn sfalsifitgadas per il factur dus resp per il motiv radund la mesadad da las persunas occupadas èn cunfinaris quels realiseschan ensemen cun ils abitants dal pajais il product naziunal brut e pajan las medemas taglias e contribuziuns socialas na cumparan però betg en la statistica statala il ha cumenzà en blers pajais industrials dal mund ina crisa economica quella è vegnida chaschunada da la crisa finanziala ch è prorutta il e ch ha sfurzà blers stadis da pumpar milliardas en il sectur da bancas per evitar il bancrut da questa branscha en il luxemburg ha questa crisa mussà a moda evidenta quant dependenta che l economia è dal sectur da finanzas pervi da sias cundiziuns fiscalas favuraivlas e sia vischinanza geografica tar la germania la frantscha la belgia ed ils pajais bass è il luxemburg ina plazza attractiva per interpresas internaziunalas ch èn activas en il terz sectur surtut bancas ed assicuranzas il sectur servetschs da finanzas contribuescha radund da la valur agiuntada brutta il sectur immobiglias locaziun e servetschs ad interpresas radund la gronda part da las interpresas ch èn sa domiciliadas en il luxemburg porschan lur servetschs be per ina fitg pitschna part en il pajais sez la gronda part da la svieuta vegn generada cun il traffic da servetschs en auters stadis da l uniun europeica sco sedia da diversas autoritads da l uniun europeica è il pajais er da muntada sco center d administraziun internaziunal il sectur da finanzas furma l accent principal entaifer l economia publica dal luxemburg la plazza da finanzas è surtut sa furmada grazia a bunas cundiziuns da basa legislativas in orientaziun internaziunala e tariffas da taglia favuraivlas strategia da nischa gia il aveva il sectur da finanzas in pais levamain pli aut ch èn l economia d auters pajais ma surtut en ils proxims onns e decennis dueva il sectur da finanzas daventar il motor per propi da l economia publica dal luxemburg il eran registradas en il luxemburg radund bancas e quai praticamain tuttas en furma da societads affiliadas u da filialas da grondas bancas da l exteriur en tut da differents pajais radund in terz da tut las bancas deriva da la germania ina da las pitgas centralas da la plazza da finanzas dal luxemburg furma l industria da fonds il eran domiciliads en il pajais bundant fonds d investiziun quels administravan daners en l autezza da bundant billiuns euros cun quai è il luxemburg il lieu d administraziun da fonds principal en l europa e sa chatta en tut il mund sin la segunda plazza suenter ils stadis unids ils pajais d origin principals dals offeriders da fonds ch èn preschents en il luxemburg èn ils stadis unids la germania e la svizra il november èn vegnidas publitgadas paginas da documents confidenzials che dattan invista en ils models d evitar taglia dals concerns globals luxemburg leaks la publicaziun da quests documents han preparà schurnalists en pajais l industria greva ha dominà fin en ils onns quella era sa sviluppada vers la mesadad dal avel tschientaner surtut cun chapital tudestg ed aveva furmà la basa per la bainstanza dal pajais pussibilità quest svilup avevan ils ritgs giaschaments da metals situads en il sidvest dal pajais dapi la gronda crisa da structura en ils onns cumpiglia quest sectur anc radund da la producziun industriala e daventa cuntinuadamain main impurtant percunter èn vegnidas vitiers a partir dals onns industrias sco la chemia surtut pneus goodyear ed auters products da cautschuc sco er materias e fibras sinteticas la construcziun da maschinas e vehichels l industria cheramica vaider sco er la producziun da textilas e da victualias en tut contribuescha l industria elavuranta a la valur agiuntada brutta ils implants èn per gronda part situads sin l anteriur areal da l industria greva en il sidvest dal pajais l industria da construcziun generescha radund da la valur agiuntada brutta situaziun dal ella profitescha surtut da novas industrias bancas ed assicuranzas che sa domicilieschan en il luxemburg sco er d investiziuns en la rait da vias ed en l ulteriura infrastructura dal pajais l agricultura cumpiglia be pli da la valur agiuntada brutta il dumber da manaschis sa diminuescha vinavant medemamain la cumpart da la populaziun rurala en general percunter crescha la grondezza dals singuls manaschis ha ha ha ha malgrà questa grondezza dominescha vinavant il manaschi da famiglia da l entira surfatscha da producziun agricula da ha vegnan duvradas per la cultivaziun dad ers e l orticultura e sco pastgiras situaziun dal la gronda part da las entradas da l agricultura deriva da la producziun da latg e da l allevament da muvel be da la surfatscha agricula vegn duvrada per la viticultura tenor in rapport da l oecd dal è il sistem da sanadad dal luxemburg in dals pli chars en tut l europa tenor il criteri expensas per persuna l aspectativa da vita giascha tar onns la mortalitad d uffants pitschens è la pli bassa da tut ils pajais da l oecd la pli gronda part dal basegn d energia vegn curclà tras imports en il decurs dals ultims onns han ins però investì bler en energias alternativas a l intern dal pajais e quai tant da vart industriala sco er da vart da chasadas privatas rodas da vent ed implants da biogas sa derasan il pli fitg ils bains d export ils pli impurtants èn metals e products da metals maschinas ed apparats products da materia sintetica e gumma material da transport products da crap vaider e cheramica sco er products chemics ils pli impurtants partenaris da commerzi furman ils stadis vischins belgia germania e frantscha en quests pajais van radund dals exports e bunamain dals imports derivan da là la bilantscha da commerzi dal luxemburg è positiva en cumparegliaziun cun ils stadis vischins è il martgà da lavur dal luxemburg segnà d intginas atgnadads el è orientà al model luxemburgais dal dialog social tranter auter na vegn betg pli fatg la differenza tranter lavurers ed emploiads mabain be discurrì da retschaviders da paja per tut las furmas d occupaziun valan pajas minimalas liantas il gronducadi da luxemburg è il sulet stadi europeic che na resguarda betg ils cunfinaris radund da tut las persunas occupadas en sia quota da dischoccupads sco gia menziunà è la quota da dischoccupads perquai bundant pli auta che quai ch i vegn inditgà en la statistica uffiziala la quota da dischoccupaziun da giuvenils munta a il cumpigliava la bilantscha dal stadi expensas en l autezza da milliardas euros ed entradas da milliardas euros da quai resulta in deficit en l autezza da dal product naziunal brut il debit dal stadi muntava il a milliardas euros u dal product naziunal brut la cumpart da singuls secturs a las expensas statalas en dal pnb muntava il a sanadad furmaziun e militar il luxemburg dispona d ina spessa rait da vias naziunalas km da quai èn km autostradas per motivs da taglia è il benzin pli bunmartgà ch en ils pajais vischins quai che promova in turissem da carburant l entira rait da viafier sin il territori dal luxemburg ha ina lunghezza da km la societad da viafier principala furma la société nationale des chemins de fer luxembourgeois cfl il ha il luxemburg segnà cun la frantscha ina cunvegna areguard la rait dal tgv il luxemburg è sa participà finanzialmain a l erecziun da la lingia tranter paris e metz a medem temp han ins refatg il tschancun tranter metz e luxemburg dapi il ha pudì vegnir reducì uschia il temp da viadi tranter luxemburg e paris da trais uras e mez a duas uras ed in quart en planisaziun èn plinavant trens ad auta sveltezza tranter las chapitalas da l uniun europeica brüssel luxemburg e strasbourg medemamain duai il pajais vegnir collià cun la rait da trens ad auta sveltezza en germania e la chapitala da luxemburg duai survegnir ina nova rait da trams che collia la staziun principala cun il center da la citad e cun kirchberg l eroport internaziunal dal luxemburg sa chatta a findel societads d aviuns da lingia e da charter offreschan sgols directs en il luxemburg la societad aviatica luxemburgaisa sa numna luxair ses pendant en il sectur da vitgira è la cargolux dapi ch il chanal da la mosel è vegnì terminà il gioga er la navigaziun interna in impurtanta rolla per il provediment dal luxemburg surtut sur il port da la mosel a mertert sin l auta mar navigheschan bundant bastiments sut la bandiera dal gronducadi la pressa dal luxemburg correspunda en sia varietad politica al vast spectrum da partidas dal pajais la gasetta quotidiana cun la pli grond ediziun è il luxemburger wort che cumpara per tudestg i suondan il tagblatt ed il ltzebuerger journal sco gasettas da l emna èn da numnar la woxx ed il ltzebuerger land per franzos cumparan per exempel le jeudi e la voix du luxembourg la plipart da las gasettas e magazins dal luxemburg èn bilings la gronda part dals artitgels è mintgamai scritta per tudestg savens er per franzos e be ina pitschna part resguarda er il luxemburgais igl existan in radio internaziunal dus naziunals quatter regiunals e radund emetturs locals situaziun dal la liberalisaziun da las frequenzas da radio aveva cumenzà en il luxemburg il l emettur il pli enconuschent è rtl radio letzebuerg cun ina quota d auditori da da tut ils luxemburgais sur onns l actur principal sin il martgà l emettur privat rtl télé ltzebuerg n aveva avant il nagins concurrents dapi lura datti supplementarmain intgins emetturs pli pitschens tant al radio sco er a la televisiun dominescha la lingua luxemburgaisa persunas che s expriman per tudestg u franzos na vegnan però betg sincronisadas ins parta dal fatg ch il public haja enconuschientschas da questas duas linguas ultra dals agens emetturs guarda la gronda part da la populaziun dal luxemburg ils emetturs tudestgs tranter auter da la rtl group che deriva oriundamain dal luxemburg en il pajais datti ca attatgs da telefon la preselecziun internaziunala per il luxemburg è preselecziuns localas n existan betg las trais pli grondas societads da telefonia èn post telecom tango ed orange il diever da la telefonia mobila è fitg derasada il eran registrads telefonins tenor ina retschertga dal possedan dals luxemburgais almain in telefon mobil il han inditgà da tut las chasadas privatas d avair in access a l internet dals tegnairchasa possedevan almain in computer tar las cumpras online sa chatta il luxemburg pli u main a la testa da tut ils pajais en l europa l onn ha l unesco declerà l ensemble da la citad veglia dal luxemburg sco patrimoni cultural mundial il ed il è la citad da luxemburg stada la chapitala culturala da l europa antoine meyer ha mess cun si ovra e schrek ob de lezeburger parnassus il fundament per in atgna litteratura luxemburgaisa il proxim pass vers ina litteratura naziunala ha fatg edmond de la fontaine numnà dicks ch ha scrit ils emprims tocs da teater luxemburgais el è però surtut vegnì enconuschent cun sias poesias e chanzuns ch èn daventadas fitg popularas dapi il exista l archiv da litteratura naziunal il è er ì online il lexicon d auturs dal luxemburg la bibliothèque nationale de luxembourg è la pli gronda biblioteca dal pajais cun radund toms daspera existan numerusas bibliotecas scientificas u ch èn colliadas cun las instituziuns da l uniun europeica films en lingua luxemburgaisa vegnan producids be darar ma quests paucs films chattan grond resun tar il public naziunal sco per exempel perl oder pica da pol cruchten l onn ha la promoziun da film statala sustegnì en tut producziuns cun milliuns euros savens vegnan er producids films da l exteriur en il luxemburg saja quai pervi da la cuntrada u pervi da las cundiziuns da producziun favuraivlas exempels èn das mdchen mit dem perlenohrring cun scarlett johansson ch è stà nominà per trais oscars ed il film shadow of a vampire la musica classica è represchentada en il luxemubrg tranter auter cun l orchestre philharmonique du luxembourg bunamain mintga vitg enconuscha sia musica da sturs che suna a chaschun da festas popularas il luxemburg ha gudagnà tschintg giadas l eurovision song contest tranter auter il cun vicky leandros après toi la scena da musica moderna dal luxemburg viva da bleras bands da scolars e students renum sur ils cunfins naziunals ora ha la scena da metal rock hardcore il teater enconuscha en il luxemburg ina lunga tradiziun ils pli enconuschents lieus da producziun èn il teater da la citad grand thétre de la ville de luxembourg ed il kapuzinertheater en la chapitala en pli l escher theater ed il centre des arts pluriels ed juncker a ettelbrück en tut il pajais èn activas numerusas gruppas da teater laic ch attiran mintgamai in grond public spaisas tipicas per la regiun èn judd mat gaardebounen charn portg fimentada cun bagiaunas grossas e bouneschlupp schuppa da bagiaunas cun tartuffels plinavant ils kniddelen gronds canedels che consistan da farina aua ovs e sal enconuschents dessert èn per exempel quetschentaart ed omelette soufflée au kirsch da la regiun da la mosel derivan divers vins alvs t a riesling elbling auxerrois rivaner pinot gris e pinot blanc e sco vin cotschen surtut il pinot noir en il luxemburg vivan tradiziuns en furma da numerusas festas profanas e religiusas la fin d avust ed entschatta da settember ha lieu il schueberfouer ina festa da commerziants da fiera ch è documentada dapi il avel tschientaner il di dad éimaischen la festa tradiziunala dad emmaus glindesdi pasca van blers luxemburgais per in tschivlot da cheramica en furma d utschè ch ins survegn be quest di l emprima dumengia da curaisma ha lieu en blers vitgs la festa da buergbrennen a chaschun da la quala l enviern vegn brischà simbolicamain la pli impurtanta festa religiusa dal luxemburg è l octava da nossadunna che tanscha da la terza a la tschintgavla dumengia suenter pasca durant quest temp vegn pelegrinà tar nossaduna la sontga patruna dal luxemburg la festa è er colliada cun ina gronda fiera la echternacher springprozession è ina processiun che vegn mintgamai festivada il mardi suenter tschuncaisma ils participants sautan tar melodias da polca tras las vias da la citad dad echternach fin a la basilica cun la fossa da sontg willibrord il ballape è il sport il pli popular en il luxemburg a nivel internaziunal n è la squadra naziunala però betg da gronda muntada ils blers giugaders che fan part da quella èn amaturs il sport ch ha adina puspè manà a gronds success en il luxemburg èn las cursas da velo il tour de luxembourg vegn realisada dapi il sco preparaziun sin il tour de france cun franois faber nicolas frantz e charly gaul ed andy schleck han gia quatter velocipedists dal luxemburg gudagnà il tour de france medemamain fitg preschenta en il pajais è l atletica leva surtut en la chapitala da luxemburg exista in infrastructura vasta e moderna là ha er lieu il maraton da luxemburg in dals paucs dal mund che vegn manà tras la saira accumpagnà da tizuns ed illuminaziuns bengalas la belgia u reginavel da la belgia ollandais koninkrijk belgi franzos royaume de belgique è in stadi situà en l europa dal vest il pajais cunfinescha en il nord cun ils pajais bass en l ost cun la germania en il sidost cun il luxemburg ed en il sidvest cun la frantscha la belgia dumbra radund milliuns abitants sia surfatscha munta a km la chapitala dal pajais è brüssel dapi l independenza l onn è la belgia ina monarchia parlamentara il nord dal pajais cun ils flams furma territori ollandais il sid cun ils vallons territori da lingua franzosa en l ost dal pajais è er derasà il tudestg il conflict cuntinuant tranter flams e vallons caracterisescha er ils interess divergents entaifer la politica beltga dapi ils onns sa stentan ins da schliar quest problem tras decentralisar ils organs statals per quest intent han ins transfurmà la belgia en in stadi federal che consista da trais regiuns e communitads las regiuns flandra vallonia e brüssel sco er las trais communitads linguisticas flam franzos e tudestg furman oz la basa politica e sociala dal pajais la belgia è stada in dals commembers fundaturs da la communitad economica europeica l uniun europeica odierna a brüssel sa chatta la sedia da las impurtantas instituziuns da l uniun europeica plinavant appartegna la belgia sper ils pajais bass ed il luxemburg al benelux il num da la belgia deriva da la provinza romana gallia belgica en questa part settentriunala da la gallia vivevan pievels celtics e germans numnads belgae en il avel tschientaner vegniva l adjectiv franzos belge ni belgique duvrà sco translaziun da nederlands ollandais il stadi beltg ch ha existì per curt temp enturn il vegniva per exempel numnà per franzos états belgiques unis e per ollandais verenigde nederlandse staten pli tard èn ils terms belge e belgique vegnids applitgads pli e pli be per la part meridiunala dals pajais bass la belgia odierna da la fin dal temp medieval fin il avel tschientaner ha la belgia furmà in center cultural ed economic da gronda fluriziun ma a partir dal avel tschientaner è il pajais er adina puspè vegnì perturbà da battaglias tranter las pussanzas europeicas tranter auter la sconfitta da napoleun a waterloo il e numerusas battaglias durant l emprima guerra mundiala e la segunda guerra mundiala en il decurs dal avel tschientaner ha la belgia furmà in dals motors da la revoluziun industriala ed a l entschatta dal avel tschientaner possedeva il reginavel pliras colonias ordaifer l europa en il sidost da la belgia giaschan las ardennas cun il signal de botrange m che furma il punct il pli aut dal pajais uschiglio è il pajais planiv la riva per lung la mar dal nord ha ina lunghezza da km il pajais è marcà da numerus flums tr a meuse maas e sambre samber e chanals la belgia ha ina surfatscha da km da quai vegnan utilisads radund per l agricultura in ulteriura cifra marcanta or da la statistica dal pajais è il fatg che betg main che dals abitants dal pajais vivan en citads sco provinza belgica in num che caesar aveva introducì ha il territori odiern enconuschì numerus dominis romans a l entschatta dal temp medieval è la regiun daventada ina part dal reginavel dals francs tar la spartiziun da quest reginavel è la belgia odierna medemamain vegnida spartida politicamain pli tard ha la gronda part dal territori fatg part dal sontg imperi roman ed è sa dividì en singuls ducadis e contadis dal temp autmedieval fin al temp modern tempriv han las citads da la flandra cun lur industria da taila furmà in dals centers economics da l europa sper las citads da l italia dal nord politicamain èn ils singuls territoris vegnids sut il domini dals burgognais il qual han ertà il ils habsburgais a l entschatta ha il rom spagnol dals habsburgais regì il territori pli tard ils pajais bass austriacs l onn ha la frantscha revoluziunara annectà la regiun il en rom dal congress da vienna è la belgia vegnida attribuida als pajais bass suenter la revoluziun beltga dal è il pajais daventà independent ins ha installà ina monarchia parlamentara e leopold da sachsen coburg è daventà l emprim retg dals beltgs ses figl leopold ii ha acquistà il congo en l africa sco possess privat ma suenter che las atrocitads envers il pievel dal congo èn vegnidas enconuschentas a nivel internaziunal ha il monarc stuì ceder il territori sco colonia al stadi beltg durant il reschim da terrur en il congo eran vegnids per la vita radund milliuns persunas tras sclavaria e lavur sfurzada il è il pajais lura vegnì relaschà en l independenza en l emprima guerra mundiala era la belgia sa declerada neutrala ma tenor il plan da schlieffen furmava il pajais in impurtant territori da transit per l armada tudestga ed è perquai vegnì annectà quasi dal tuttafatg sin resistenza en furma da guerra da partisans han ils tudestgs reagì cun vendetga massiva en il decurs da la guerra da posiziun èn plinavant vegnidas destruidas numerusas citads en la flandra e suenter che las forzas da lavur en l imperi tudestg vegnivan stgarsas han ins sfurzà dieschmillis beltgs da prestar servetsch en l armada tudestga u da lavurar per l industria d armament tudestga suenter la fin da la guerra ha la belgia annectà las regiuns enturn eupen e malmedy nua ch abitavan surtut tudestgs ulteriuras pretensiuns territorialas da la belgia fin al rain han dentant gì nagin success percunter è la belgia er sa participada pli tard a l occupaziun dal territori da la ruhr er durant la segunda guerra mundiala era la belgia sa declerada neutrala ed è puspè vegnida annectada da la germania fin la liberaziun tras ils alliads dal vest ha il pajais gì da patir sut la dictatura naziunalsocialistica minoritads sco ils gidieus sinti e roma han ins deportà en champs da concentraziun las citads e las cuntradas da la belgia èn percunter restadas schanegiadas d acziuns da guerra cun excepziun da l offensiva en las ardennas l enviern dapi la fin da la guerra è la politica dal pajais caracterisada da la stretga collavuraziun cun ses vischins e dal process d unificaziun europeic il è entrada en vigur l uniun economica e da duana da la belgia dals pajais bass e dal luxemburg benelux plinavant ha la belgia fatg part da l entschatta ennà da la communitad economica europeica en il decurs dals onns è la chapitala brüssel daventada la sedia d organisaziuns internaziunalas sco la nato e l uniun europeica a l intern dal pajais sa stenta la politica dapi decennis da mitigiar las tendenzas secessiunisticas ch existan tranter ils differents territoris linguistics per quest intent èn las structuras statalas vegnidas federalisadas fermamain ma adina puspè reusseschi a las partidas politicas che tendeschan vers l independenza d ina u l autra part dal pajais da gudagnar grondas parts da las votantas e dals votants la belgia è ina monarchia parlamentara a duas chombras organisada a moda federala la legislativa consista dal retg e da las duas chombras parlamentaras la chombra dals represchentants cun ed il senat cun commembers la gronda part da las partidas en spezial da las pli grondas han lur basa u en la flandra u en la vallonia las partidas da lingua tudestga èn be activas a nivel regiunal il retg fa a medem temp part da l executiva quella consista d ina regenza federala da persunas cun il primminister sco primus inter pares las instituziuns federalas èn responsablas per la giustia la politica da finanzas la segirezza interna la politica da l exteriur la defensiun e la segirezza sociala dapi il furma la belgia in stadi federativ ch è sutdividì en trais regiuns flandra vallonia e brüssel e trais communitads franzos flam tudestg be la chapitala brüssel e bilingua las proximas unitads administrativas furman diesch provinzas e arrondissements l autonomia locala vegn exequida da las radund vischnancas tant las regiuns sco las communitads furman members dal stadi federativ beltg els sa differenzieschan tras lur extensiun territoriala e lur cumpetenzas las regiuns ollandais gewesten franzos régions èn responsablas per ils gronds secturs sco economia ambient traffic e politica agrara plinavant exequeschan ellas la surveglianza sur las provinzas ils arrondissements e las vischnancas las communitads ollandais gemeenschappen franzos communautés pli baud er numnadas communitads culturalas resp linguisticas èn responsablas per l entir sistem da furmaziun la politica da cultura ed ulteriuras dumondas liadas a la persuna politica da famiglia da sanadad e sociala en cumparegliaziun cun auters stadis federativs èn las cumpetenzas da las regiuns e communitads beltgas ordvart vastas er contracts internaziunals basegnan lur consentiment sch els tangheschan champs che cumpetan a las regiuns u a las communitads quai vala schizunt per las cunvegnas cun l uniun europeica tar las instanzas naziunalas èn restadas surtut la politica exteriura la defensiun la politica da finanzas la preservaziun dal sistem social sco er la polizia e la giustia la determinaziun da las regiuns e communitads succeda tenor criteris linguistics la regiun flama cumpiglia il territori da lingua ollandaisa la regiun vallona il territori da lingua franzosa e tudestga la regiun brüssel enserra territori franzos ed ollandais la communitad flama è cumpetenta per il territori flam e biling la communitad franzosa per il territori franzos e biling la communitad tudestga per il territori tudestg tant las regiuns sco las communitads possedan mintgamai agens parlaments ed atgnas regenzas la communitad flama e la regiun flama han percunter fusiunà lur instanzas uschia ch i dat be pli in parlament ed ina regenza flama che cumpiglia tut las cumpetenzas da la regiun e da la communitad las diesch provinzas giaschan tuttas mintgamai entaifer il territori da las regiuns sin il territori da la regiun flama ollandais het vlaamse gewest giaschan las tschintg provinzas antwerpen chapitala antwerpen limburg hasselt flandra da l ost gent brabant flamais löwen flandra dal vest brügge la regiun vallona franzos la région wallonne cumpiglia las tschintg provinzas hennegau mons lüttich lüttich luxemburg arlon namur namur e brabant vallon wavre la regiun brüssel chapitala ollandais brussels hoofdstedelijk gewest franzos région de bruxelles capitale na furma nagina provinza mabain exequescha sias cumpetenzas sco regiun al nivel statal il pli bass èn situadas las radund vischnancas ch exequeschan l autonomia locala a l intern dal pajais è la belgia segnada da dischuniun en spezial tranter las duas gruppas linguisticas dals flams e vallons questas tensiuns èn plitost anc vegnidas pli grondas en il decurs dals onns en spezial ils success che las partidas flamas separatisticas pon adina puspè registrar tar las elecziuns sveglian la tema ch i pudess dar en l avegnir ina secessiun da la flandra da l ulteriura belgia problematic fiss en quest cas tranter auter il status da la regiun da brüssel ch è segnada da la gruppa linguistica franzosa ma ch è orientada geograficamain plitost vers la flandra in ulteriura tematica dispitaivla fiss il status da la belgia entaifer las organisaziuns internaziunalas e per finir sa tschentass inevitablamain la dumonda davart l avegnir da la chasa roiala la belgia sa chatta en ina situaziun strategia en il cor da l europa dal vest entamez ina zona d aglomeraziun ed en vischinanza dals pli gronds ports da mar da quai resulta ina tscherta dependenza dal commerzi internaziunal quai che fa da la belgia ina da las economias publicas las pli avertas entaifer l uniun europeica quest tratg sa mussa en la stretga collavuraziun cun ils stadis vischins pajais bass germania e frantscha en il partenadi dals stadis dal benelux sco er en la rolla da piunier da la belgia entaifer il cussegl da l europa la nato l uniun europeica e l uniun monetara europeica la chapitala beltga brüssel è la sedia da la cumissiun europeica dal parlament europeic dal cussegl da l uniun europeica da la cumissiun economica e sociala da la cumissiun da las regiuns sco er da numerusas gruppaziuns da lobbying ed organisaziuns nunguvernamentalas ch èn activas sin il sectur da la politica europeica er la populaziun da la belgia ha ina tenuta fitg positiva envers l integraziun europeica quai che sa mussa mintgamai en resultats d enquistas che giaschan bundant sur la media europeica da radund l ulteriura populaziun consista da persunas emigradas d ulteriuras parts da l europa e da l africa l onn avevan radund da la populaziun ina biografia da migraziun dapi il èn radund milliuns persunas oriundas da l exteriur daventadas beltgs da quai derivan milliuns da l ulteriura europa ed milliuns da pajais d ordaifer l europa maroc tirchia algeria congo dapi che la belgia ha schluccà las cundiziuns per pudair daventar burgais beltgs han milliuns migrants acquistà il dretg da burgais da la belgia la pli gronda gruppa furman ils maroccans cun varga persunas la segund gronda ils tircs cun radund persunas en belgia datti oz trais linguas uffizialas l ollandais il franzos ed il tudestg dapi l independenza dal stadi l onn valeva sulettamain il franzos sco lingua uffiziala l onn è l ollandais bain vegnì renconuschì sco segunda lingua uffiziala il franzos è percunter restà la lingua da l administraziun e d instrucziun en l entir pajais il è vegnì vitiers il tudestg sco lingua uffiziala entaifer ils novs territoris en l ost dal pajais pir silsuenter han ils flams pretendì dad er resguardar l ollandais sco lingua da l administraziun e d instrucziun il ha la regenza beltga lura renconuschì la monolinguitad territoriala da ses abitants en las trais zonas regiunalas la zona ollandaisa flandra la zona franzosa vallonia e la nova zona da lingua tudestga en la belgia da l ost l ost dal pajais fascheva pli baud part da l imperi tudestg ed era vegnì attribuì a la belgia en rom dal contract da versailles il status da linguas regiunalas possedan dapi il il loren roman il champenois il loren francon francique il picard ed il vallon radund dals burgais beltgs èn catolic romans appartegnan a las baselgias protestantas e radund fan part d ina communitad islamica la cumpart da persunas senza confessiun munta a il viveva radund milliun persunas muslimas en il pajais a brüssel munta la cumpart dals muslims a radund da la populaziun la regenza beltga federala renconuscha e sustegna sis religiuns ed ina cuminanza betg religiusa la baselgia anglicana l islam il giudaissem la baselgia catolic romana la baselgia ortodoxa la baselgia protestanta unida e la cuminanza umanista pervi da las vastas cumpetenzas da las singulas communitads è il sistem da scola beltg structurà detg different da regiun tar regiun en rom dal process da bologna è percunter il sistem universitar vegnì unifitgà ed adattà a las pretensiuns europeicas areguard las scolas popularas ch enconuschan in sistem primar ed in secundar èn las instanzas federalas cumpetentas per l obligaziun d ir a scola dal avel al avel onn da la vita per fixar las pajas da la magistraglia sco er per definir la savida minimala necessaria per pudair acquistar in diplom en las scolas da la communitad flama emprendan ils uffants a partir da la avla classa franzos sco emprima lingua estra en las scolas da la communitad franzosa pon ils uffants emprender a partir da la segunda classa ollandais sco emprima lingua estra las scolas da la communitad tudestga cumpiglian gia a partir da l emprima classa er il franzos a partir da la avla classa vegn vitiers sco terza lingua l englais la belgia enconuscha ina situaziun economica relativamain stabila regenza e parlament èn sa stentads ils ultims onns da reducir ils debits dal stadi areguard il product naziunal brut exprimì en standards da la capacitad da cumpra scc cuntanscha la belgia in index da stadis da l ue las persunas cun activitad da gudogn sa repartan suandantamain sin ils trais secturs economia agrara industria sectur da servetschs la belgia ha ina da las pli autas quotas d emissiuns da dioxids carbonics per persuna en tut il mund quai è tranter auter d attribuir a la cumpart da producziun industriala ch è relativamain auta ils ultims onns èn las autoritads sa stentadas da dar cuntrapais a questa situaziun cun promover energias regenerablas en pli posseda la belgia duas ovras atomaras ch èn en funcziun gia il aveva il parlament decidì da sortir successivamain da la producziun d energia atomara il è questa finamira vegnida confermada il turissem gioga en la belgia ina rolla centrala il pajais vegn surtut visità da turists dals stadis vischins germania gronda britannia luxemburg frantscha pajais bass ils turists apprezieschan ils lieus da bogn a la riva da la mar dal nord knokke heist bredene de panne nieuwpoort oostende ed auters in ulteriura regiun da vacanzas furman las ardennas ultra da quai vegnan citads sco brüssel hasselt gent u antwerpen visitadas stediamain la citad ch attira ils pli blers turists è dentant brügge che vala sco venezia dal nord en spezial tar ils brits è plinavant sa sviluppà in turissem da l emprima guerra mundiala en la flandra dal vest sa chattan blers monuments da guerra e santeris il conflict tranter flams e vallons ch exista gia dapi il avel tschientaner ha per part er motivs economics la vallonia era oriundamain segnada da l industria da charvun e da la siderurgia ozendi sa chatta questa regiun en ina fasa da recessiun uschia che la quota da dischoccupaziun è bundant pli auta ch en la flandra ultra da quai vegnan dus terzs dal retgav naziunal brut generads en la flandra ils flams pajan perquai ina contribuziun da solidaritad che vegn duvrada en la vallonia per finanziar prestaziuns socialas quests pajaments èn dentant dispitads politicamain en la flandra la malcuntentientscha areguard la flaivlezza economica da la vallonia sa manifestescha en il moviment separatistic da la flandra che vegn en spezial manà da la partida vlaams belang la belgia furma in impurtant pajais da transit tranter l europa centrala e l europa dal vest il pajais è stà l emprim da l europa continentala cun colliaziuns da viafier la societad da viafier statala sncb nmbs maina ina da las raits da viafier las pli spessas dal mund per l aglomeraziun da brüssel è en pli en planisaziun ina rait da viafier urbana ad antwerpen sa chatta in dals pli gronds ed impurtants ports dal mund e quel da brügge zeebrügge vala sco in dals ports centrals da l europa ad ostende era tradiziunalmain d impurtanza il traffic da navettas quel è dentant sa sminuì dapi l avertura da l eurotunnel impurtantas plazzas d aviaziun sa chattan a brüssel zaventem brüssel charleroi lüttich antwerpen ed ostende brügge la societad d aviatica tradiziunala sabena è ida bancrut il en connex cun la fin da la swissair suenter pliras fusiuns e collavuraziuns è resultada la brussels airlines sco societad successura er areguard il traffic sin via posseda la belgia ina buna infrastructura tranter auter ina rait d autostradas fitg spessa enconuschents picturs da la belgia èn pieter bruegel il vegl ca peter paul rubens james ensor ed il surrealist rené magritte da la belgia derivan en pli eugène boch l ami da vincent van gogh e sia sora anna boch entaifer l architectura meritan menziun speziala ils dus architects dal jugendstil victor horta e henry van de velde scripturas e scripturs da renum mundial èn charles de coster émile verhaeren maurice maeterlinck georges simenon ed amélie nothomb enconuschents acturs da film èn jean claude van damme benot poelvoorde johnny galecki e las acturas da film cécile de france émilie dequenne e jasmin schwiers sco reschissurs èn sa profilads ils dus frars jean pierre e luc dardenne resp en il decurs dal avel e avel tschientaner il temp da la renaschientscha èn numerus cumponists da la belgia odierna stads d impurtanza europeica a quests uschenumnads ollandais sa laschan attribuir guillaume du fay ca johannes ockeghem ca josquin desprez ca heinrich isaac ca jacob obrecht ca adrian willaert ca ed orlando di lasso er il cumponist da la romantica césar franck è naschì a lüttich ed è gia stà activ musicalmain avant che la famiglia è ida a star il a paris menziun speziala merita en pli adolphe sax l inventader dal saxofon entaifer la musica moderna èn enconuschents il chantadur e chansonnier jacques brel ed il chantadur da pop e crossover helmut lotti da renum mundial entaifer la scena da jazz èn toots thielemans ghitarra ed orgelet da bucca sco er il ghitarrist philip catherine dapi la fin dals onns è sa fatga valair en la belgia ina scena da trance ordvart innovativa ed impurtanta a nivel internaziunal da muntada tut speziala èn en belgia ils comics las bandes dessinées franzos en furma curta er bd u strips ollandais èn preschentas a moda fitg prominenta en mintga libraria e supermartgà a l academia d art a brüssel ed en auters lieus pon ins schizunt studegiar comic che vala qua sco novavel art enconuschents dissegnaders da comic beltgs èn willy vandersteen suske et wiske jean graton michel vaillant morris lucky luke hergé tintin peyo les schtroumpfs e a andré franquin spirou et fantasio gaston et marsupilami e philippe geluck le chat ad els ed a blers auters è deditgà il museum da comics a brüssel centre belge de la bande dessinée ina cuschina tipica da la belgia na datti betg las singulas spezialitads èn plitost d attribuir u a la cuschina flama u a la vallona tuttas duas cuschinas èn mintgamai influenzadas dal stadi vischin da la belgia derivan percunter ils pommes frites che duevan daventar in success en tut il mund enconuschentas èn er las guaflas e pralinas beltgas ina lunga tradiziun ha plinavant l elavuraziun da las pli differentas bieras in sport apprezià en belgia furma il ballape er en auters sports sco il tennis u l atletica leva cuntanschan sportistas e sportists beltgs resultats respectabels il sport naziunal furma dentant il ciclissem eddy merckx roger de vlaeminck johan museeuw peter van petegem e tom boonen èn nums enconuschents entaifer quest sport impurtantas cursas da velo ch han lieu en la belgia èn lüttich bastogne lüttich ed il tur da la flandra il portugal uffizial repblica portuguesa è in stadi europeic situà en il vest da la peninsla iberica vers ost e nord cunfinescha il pajais cun la spagna en il sid ed en il vest giascha l ocean atlantic dal territori dal stadi fan er part differentas inslas numnadamain las azoras e madeira al vest da la chapitala lissabon giascha cabo da roca che furma il punct il pli occidental da la terra franca da l europa il num portugal latin portus cale deriva da porto ina citad da port ch era vegnida fundada dal temp da l imperi roman davart la derivanza da la segunda part dal pled datti differentas interpretaziuns la gronda part dals linguists è da l avis ch il num sa refereschia als gallaecs il pievel celtic ch era da quel temp sesent en il nordvest da la peninsla iberica en il decurs dal temp medieval è portus cale daventà portucale e pli tard portugale anc en il avel ed avel tschientaner sa referiva il num be a las parts en il nord dal pajais pia a la regiun situada tranter ils flums rio douro e rio minho en il portugal dal nord regia in clima relativamain frestg ed umid la regiun consista da duas provinzas u cuntradas tradiziunalas numnadamain il minho e la regiun trs os montes il minho situà en il nordvest furma ina da las regiuns las pli populadas da l entir pajais las pli grondas citads dal minho èn braga e viana do castelo pervi da ses clima e da la vegetaziun ritga vala il minho sco iert verd dal portugal sin las spundas da las numerusas vals vegnan cultivadas en emprima lingia ivas che vegnan elavuradas a l enconuschent vinho verde ulteriuras citads dal portugal dal nord situadas al sid dal minho èn braga porto vila nova de gaia e matosinhos en il nordost giascha la regiun trs os montes davos las muntognas questa part dal nord ch è orientada davent da la mar è fitg grippusa e segnada da stads fitg chaudas ed envierns fitg fraids la vegetaziun è baintant main ritga ch en il minho e vegn anc pli stgarsa vers ils cunfins da la spagna al cunfin tranter las regiuns minho e trs os montes giascha il parc naziunal peneda gers cun restanzas da guauds originars la part centrala dal portugal è per gronda part segnada da collinas e muntognas la serra da estrela furma ina muntogna respectabla che porscha pussaivladads da far sport d enviern il torre è cun m la pli auta muntogna da la regiun ed a medem temp da la terra franca dal portugal las pli enconuschentas regiuns èn la beira il ribatejo l estremadura e la sbuccada dal tejo en l atlantic l entira regiun è ordvart fritgaivla ed ha in clima ch è fitg adattà per la viticultura las pli impurtantas citads dal portugal central èn lissabon aveiro sintra coimbra viseu leiria castelo branco e santarém il sid dal portugal sa cumpona da las trais cuntradas terras do sado alentejo ed algarve l entira regiun è planiva u levamain collinusa e segnada d in clima sitg e chaud l alentejo furmava pli baud la pli impurtanta zona da cultivaziun da granezza dal pajais sper ils ers caracteriseschan ulivers ruvers da corc e plantaschas da flurs sulegl la cuntrada pervi dal dumber creschent da periodas sitgas è la regiun segnada oz da depopulaziun l algarve marchescha l entira costa meridiunala dal pajais grazia a las citads pittorescas las costas stippas e las rivas da sablun è la regiun daventada in impurtanta destinaziun turistica las grondas citads dal portugal dal sid èn portalegre évora beja sco er faro e lagos il pli impurtant flum en il sid è il rio guadiana che furma sur plirs tschancuns il cunfin tar la spagna tar il portugal tutgan plinavant las gruppas d inslas madeira ed azoras situadas en l atlantic cun excepziun da l insla da las azoras santa maria èn ellas tuttas d origin vulcanic la gruppa d inslas madeira sa chatta davant la costa da l africa maroc ed è segnada d in clima subtropic fin tropic la pli auta muntogna dal portugal il ponta do pico m sa chatta sin las azoras ils pli impurtants flums dal portugal èn il tejo che nascha en spagna sut il num tajo il douro spagnol duero ed il mondego che percurra be il portugal la populaziun originara dal portugal è fitg omogena tant areguard la lingua l etnia sco er la religiun il portugais vegn discurrì en tut il pajais be en ils vitgs da miranda do douro vegn discurrì in dialect mirandés che vegn attribuì a l asturian l urbarisaziun la pli spessa è da chattar per lung la costa tranter il cunfin spagnol al nord e la regiun da lissabon qua vivan var da l entira populaziun entant che la retroterra ed il sid èn pauc populads en las duas citads grondas da lissabon e porto vivan bundant da la populaziun dal pajais actualmain vivan radund milliuns persunas en il portugal cumpareglià cun il è la populaziun quasi sa dublegiada quest svilup è dentant adina puspè stà marcà da fasas da diminuziun grippa spagnola ils onns undas d emigraziun dal e dals onns a l intern dal pajais han lieu moviments da migraziun cuntinuants en direcziun dals centers industrials lissabon porto e da las regiuns turisticas algarve madeira ed azoras sur lung temp ha il portugal furmà in pajais d emigraziun centers da la cultura portugaisa datti en frantscha nua che vivan bundant milliun portugais ma er en blers auters pajais europeics en svizra è l augment da l immigraziun portugaisa a partir dals onns d attribuir a la cunvegna davart la libra circulaziun da persunas concludida tranter la svizra e l uniun europeica quella ha tranter auter mitigià tschertas restricziuns da dimora ch existivan pli baud dapi l adesiun a l uniun europeica il è il portugal dentant er daventà in pajais d immigraziun dapli che la mesadad da las persunas ch immigreschan derivan d auters pajais da lingua portugaisa èn per gronda part da confessiun catolica e possedan uschia in fundament cultural cumparegliabel a quel da la populaziun residenta il portugais portugus furma cun il spagnol il catalan ed ulteriuras linguas pli pitschnas la gruppa da las linguas iberoromanas ensemen cun il galician sa lascha il portugais manar enavos sin ina lingua d origin che deriva da l entschatta dal temp medieval tempriv suenter la furmaziun dal portugal èn sa sviluppadas las duas linguas odiernas entant ch il galician furma ina lingua minoritara entaifer la spagna vala il portugais sco lingua mundiala la lingua è sa derasada en il decurs dal avel e avel tschientaner en las colonias portugaisas e furma la lingua uffiziala da la brasilia ins quinta che radund milliuns persunas discurrian il portugais sco lingua materna cumbain ch il portugais ed il spagnol èn linguas parentadas stretgamain datti tschertas differenzas en spezial areguard la pronunzia che pon difficultar la chapientscha vicendaivla medemamain datti pitschnas differenzas tranter il portugais europeic e brasilian quellas sa laschan cumparegliar cun l englais e l american che divergeschan medemamain in da l auter en tschertas nianzas la gronda part da la populaziun portugaisa appartegna a la baselgia catolic romana tranter e en l emprima constituziun dal portugal dal era il catolicissem vegnì declerà sco religiun statala la separaziun da baselgia e stadi ha gì lieu il a medem temp è vegnida francada la libertad da cretta tuttina ha la baselgia catolica pudì mantegnair fin oz tscherts privilegis ed ina posiziun dominanta per exempel sin il sectur da la furmaziun en cumparegliaziun cun auters pajais vala il catolicissem sco ch el vegn pratitgà en il portugal sco uman e relativamain avert envers chaussas charnalas e terrestras en general in tratg caracteristic furma la ferma veneraziun da nossadunna il pli impurtant lieu da pelegrinadi è fatima là duai la purschella maria esser cumparida il a trais pitschens pasturs en il decurs dal temp medieval han er duas ulteriuras religiuns giugà in impurtanta rolla en il portugal per in tschert temp han maurs ed arabs dominà la part meridiunala dal pajais a quest domini ester ha il portugal d engraziar differents progress en l agricultura la tecnologia e la cultura suenter la reconquista han ils arabs stuì sa suttametter als cristians u èn vegnids sfurzads d emigrar sco segunda gruppa religiusa èn da menziunar ils gidieus che giudevan en il temp medieval la protecziun dals retgs portugais il possess da gidieus che faschevan commerzi u ch occupavan impurtants posts administrativs ha furmà la basa finanziala per la furmaziun da la flotta portugaisa il e hai dentant er dà pogroms antigiudaics a lissabon ins suppona ch il portugal saja gia vegnì colonisà avant onns ils pli vegls fossils umans ch èn vegnids chattads en il pajais derivan d umans da neandertal ed han ina vegliadetgna da ca onns dissegns sin grip d ina vegliadetgna da ca fin onns tutgan tar ils pli impurtants da l entir mund emprimas relaziuns da commerzi cun autras regiuns da l europa èn cumprovadas a partir dal temp neolitic enturn a c han plinavant ils fenizians fundà puncts da commerzi en l algarve dal avel al terz tschientaner a c èn immigrads en pliras undas celts ch èn sa maschadads cun ils ibers residents dals celtoibers ch èn resultads fascheva er part il pievel dals lusitans da quel deriva il num da la provinza romana lusitania a partir da a c era la part meridiunala dal portugal dad oz vegnida colonisada da cartago tras ina cunteroffensiva nà da la peninsla iberica èsi reussì als romans da stgatschar dal tuttafatg lur adversaris enfin l onn a c sco provinza romana ha il portugal fatg tras ina ferma romanisaziun quella ha tranter auter manà a la fundaziun da citads tenor exempel roman ha purtà il latin vulgar che furma il fundament da la lingua portugaisa ed ha in pau pli tard fullà via al cristianissem il domini roman è ì a fin cun il temp da la migraziun dals pievels a partir da s c han suebs alans vandals e visigots furmà reginavels ch èn dentant betg stads da lunga durada l onn ha in armada da berbs sut tariq ibn ziyad battì il retg dals visigots rodrigo ils imperis d al andalus ed en spezial l emirat e pli tard califat da cordoba vegnivan manads da regents fitg potents e tutgavan tar ils imperis ils pli ferms e progressivs da lur temp per motivs climatics è l immigraziun da colonisaturs berbs plitost succedida en il sid dal pajais l influenza maurica sin la cultura e lingua portugaisa è stada fitg gronda e da lunga durada nà dal reginavel d asturia situà en il nord da la spagna e dal portugal dad oz ha cumenzà il avel tschientaner la reconquista dals territoris dal portugal da pli tard en la regiun da porto è sa sviluppà il contadi da portugal sco part dal reginavel d asturia léon en il decurs dal avel tschientaner era quest contadi daventà talmain pussant ch el è vegnì declerà independent ed è s etablì sco reginavel da portugal enfin il ha la reconquista pudì vegnir terminada sut gronda participaziun da chavaliers d auters pajais cun occupar l algarve il è la chasa burgognaisa ch aveva regì enfin là morta ora en il portugal sut la segunda dinastia portugaisa la chasa avis è il portugal daventà la pussanza maritima e commerziala dominanta en l europa hendri il navigatur ha inizià viadis da scuverta a la costa da l africa dal vest quellas han manà a la fundaziun da l imperi colonial portugais l emprim en l africa suenter en l america dal sid brasilia ed en l asia india ceylon malakka macao e a il portugal è daventà ina pussanza mundiala e la pli ritga naziun da l europa er culturalmain è resultà in temp da fluriziun il è la chasa avis morta ora per motivs ereditars è il portugal crudà als habsburgais spagnols il domini dals spagnols è stà collià cun ina perdita d independenza e da parts dal territori colonial il ha ina revolta da la noblezza portugaisa terminà la dominanza spagnola ed instituì la chasa braganza sco nova dinastia portugaisa en il decurs dal avel e avel tschientaner è il pajais daventà adina pli dependent da l engalterra il ha en pli in terratrembel devastà grondas parts da la chapitala lissabon l emprim minister da quel temp il refurmatur marqus de pombal ha laschà reconstruir la citad ed ha transfurmà il pajais en in stadi absolutistic sclerì il ha il portugal defendì cun success attatgas militaricas da vart da la spagna e da la frantscha il han truppas napoleonicas occupà il pajais la famiglia roiala è mitschada en la brasilia suenter avair stgatschà ils franzos cun agid da la gronda britannia è prorutta ina revoluziun liberala ch ha manà a l emprima constituziun dal pajais ils da settember è plinavant vegnida relaschada la brasilia en l independenza il è morta ora la chasa braganza per motivs da maridaglia ha il rom portugais da la famiglia de sachsen coburg e gotha occupà il tron fin il questa fasa finala da la monarchia portugaisa è stada segnada da povradad d ina fitg auta cumpart d analfabetissem enfin pertschient da problems economics bancrut statal il sco er da pliras revoltas republicanas la discrepanza tranter la crisa economica e la vita extravaganta da la famiglia regenta ha la finala disfatg la reputaziun da la monarchia il èn il regent carlos i e ses figl ereditar vegnids sajettads durant ch els gievan en charrotscha in ulteriur attentat ch ha custà il la vita al deputà republican miguel bombarda ha manà a lissabon ad ina revolta ils d october è vegnida proclamada la republica durant l emprima guerra mundiala ha la giuvna republica ch era sa declerada neutrala sustegnì la gronda britannia il è ella la finala sezza entrada en guerra ed ha mobilisà varga schuldads en la quarta battaglia da la flandra èn vegnids per la vita en il sulet di var schuldads portugais ils onns suenter la guerra èn stads segnads d instabilitad politica e da relaziuns anarchicas revoltas monarchicas e communistas emprovas da putsch regenzas da curta durada e senza maioritad parlamentara il ha in putsch militar terminà l emprima republica sut protecziun dal militar è in civilist antnio de oliveira salazar daventà primminister il ha el fundà l estado novo in stadi autoritar cun tendenzas faschisticas segnà d ina partida unitara e da la polizia secreta l ideologia catolic autoritara ed antidemocratica dal dictatur aveva en vista in stadi corporativ en la politica da l exteriur ha il portugal rinforzà ils lioms cun la gronda britannia sustegnì ils naziunalists en la guerra civila spagnola e tactà avant la segunda guerra mundiala tranter las singulas partidas durant ils onns da guerra è il pajais sa declerà neutral ha dentant furnì ad omaduas varts l impurtanta materia prima volfram che vegniva duvrada per la producziun d armas ed è daventà in impurtanta plazza da transtgargiada per da tuttas sorts raubas ed agents secrets il ha il portugal lubì als alliads d endrizzar basas militaras sin las azoras suenter la guerra è il portugal stà in dals commembers fundaturs da l organisaziun dal pact da l atlantic dal nord nato l onn l uschenumnà onn african en il qual stadis èn daventads independents ha cumenzà la guerra coloniala quella ha il portugal manà en l angola a moambique ed a guinea bissau e quai cun tutta direzza il ha salazar stuì abditgar per motivs da sanadad ses successur marcelo caetano n ha betg midà curs uschia ch il portugal è s isolà pli e pli a l exteriur a l intern han ils custs da guerra chaschunà gronds daivets statals e manà ad ina grond inflaziun ina part da l elita militara ha realisà che la guerra coloniala na sa laschia betg gudagnar cun meds militars perquai che la regenza n è betg sa mussada abla da chattar ina schliaziun politica dal problem hai dà il in putsch pervi da la malcuntentientscha cun il dictatur e rinforzà tras la crisa economica prorutta suenter la crisa d ieli dal han grondas parts da la populaziun simpatisà cun ils uffiziers putschists in insurrecziun generala dal pievel l uschenumnada revoluziun da las neglas ha fatg fin cun l estado novo ils onns èn tut las colonias portugaisas cun excepziun da macao vegnidas relaschadas en l independenza l emprima fasa suenter questa revoluziun è stada segnada da la cuntraversa tranter il moviment conservativ e l ala socialistica l emprim parevi sco sch ils socialists daventassan ils victurs politics parts da l industria èn vegnidas transfurmadas en proprietad statala ina refurma funsila è vegnida iniziada e la constituziun dal preveseva da transfurmar il portugal en in stadi socialistic gia las emprimas elecziuns presidialas suenter il han dentant fullà via al return dal pajais tar ina democrazia parlamentara il è il portugal daventà commember da la communitad europeica en il decurs dals onns èn per gronda part vegnids revocads ils elements socialistics ch eran sa mantegnids en l organisaziun statala ed en la politica economica dal pajais actualmain domineschan sco en ulteriuras parts da l europa dal sid t a las influenzas da la crisa economica e finanziala la politica dal portugal dapi la revoluziun da las neglas il è il portugal sa sviluppà ad ina republica parlamentara stabila ils organs centrals da la politica furman sco en bleras autras democrazias parlamentaras il president il primminister cun ses cussegl da ministers ed il parlament la constituziun statala ch è actualmain en vigur datescha dal ella è dentant vegnida revedida pliras giadas enfin oz il portugal è commember da l uniun europeica ed è stà commember da fundaziun da la nato ensemen cun la spagna sa participescha il portugal als inscunters ibero americans che duain promover il dialog cun ils pajais da l america latina il portugal ha er sustegnì si anteriura colonia timor da l ost en ses cumbat per l independenza da l indonesia areguard la divisiun territoriala enconuscha il portugal ina structura ordvart cumplitgada ultra da tschintg regiuns e duas regiuns autonomas las azoras e madeira datti districts uschenumnadas sutregiuns statisticas radund circuls e vischnancas dapi l adesiun dal portugal a la communitad europeica il è il pajais sa sviluppà pli ferm vers in economia da servetschs sco en auters stadis da l europa èn vegnidas realisadas ils davos decennis vastas privatisaziuns per reducir las expensas statalas il è il portugal sa qualifitgà per l adesiun a l uniun monetara europeica ensemen cun indesch ulteriurs stadis ha il portugal introducì il prim da schaner l euro sco med da pajament il portugal vala fin oz sco il pli pover dals vegls commembers da l uniun europeica sco impediment per ina creschientscha pli gronda ed in augment da la productivitad e dal grad d occupaziun vegnan considerads en emprima lingia problems structurals il sistem da furmaziun è fin oz marcà d in auta rata d analfabets vitiers vegnan deficits en il svilup da l infrastructura ed in administraziun ineffizienta per quests motivs vegn il portugal concurrenzà pli e pli tras pajais da paja bassa europa centrala e da l ost asia ed africa dal nord e daventa nunattractiv per investiders da l exteriur tuttina èn las pajas en il portugal restadas vinavant fitg bassas en cumparegliaziun cun ils ulteriurs stadis da l europa dal vest ed er il temp da lavur è per part lunsch sur la media europeica la quota da dischoccupaziun ch è vaira auta savens datiers da promova be anc l emigraziun en auters pajais da l europa il portugal vegn magari resguardà sco pajais dals poets e propi ha la poesia adina dominà en la litteratura portugaisa en cumparaziun cun la prosa en il temp medieval cur che la naziun portugaisa è sa furmada era la poesia derasada vastamain en il nordvest da la peninsla iberica la prosa è sa sviluppada in pau pli tard ed è stada dominada a l entschatta da cronicas e da legendas da sontgs il scriptur classic dal portugais è lus de cames ca che vegn savens cumpareglià cun shakespeare ses di da la mort ils da zercladur è daventà il di da la festa naziunala da la litteratura moderna èn da menziunar josé maria ea de queiroz e josé saramago ch ha gudagnà il il premi nobel da litteratura la pli impurtanta furma musicala dal portugal è il fado quel po esser fitg melancolic ed ha gidà a furmar il clisché dals portugais melancolics en confrunt cun ils spagnols plain temperament il fado è collià cun saudade in sentiment da brama desideri ed encreschadetgna per il qual i n exista betg propi in pled correspundent ordaifer il portugais analog a l expressiun blue en la cultura afroamericana probablamain è il fado naschì da la maschaida da chanzuns dals navigaturs portugais cun ils ritmus dals sclavs africans ins differenziescha duas furmas stilisticas il fado da lissabon ritg da variantas e pli popular ed il fado da coimbra ch è pli academic e che vegn chantà be dad umens la chanzun dal fado ch è daventada la pli enconuschenta è avril au portugal avrigl a portugal da raul ferro cun varga interpretaziuns en tut il mund tranter auter da louis armstrong bing crosby e julio iglesias la pli enconuschenta artista dal fado è stada amlia rodrigues che vegn er numnada la regina dal fado il fado ha mantegnì fin oz si attractivitad ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en la publicitad grazia al success da giuvnas chantaduras sco mariza camané ni ana moura sin champ internaziunal è madredeus cun la chantadura teresa salgueiro stada ils davos onns la gruppa la pli enconuschenta dal fado ma betg mo en il portugal mabain er en sias anteriurs colonias è il fado sa derasà e sa sviluppà vinavant uschia per exempel a la morna ch è vegnida enconuschenta tras cesria évora inslas dal cap verd u al choro brasilian il zercladur han lieu en tut il pajais festas en onur dals trais sontgs populars santos populares antoni gion e petrus la notg dals sin ils da zercladur vegn festivà sontg antoni da padua e quai spezialmain a lissabon nua ch el è naschì ed ha vivì per lung temp il pli popular è sontg gion che vegn festivà spezialmain a porto e braga e la fin dal mais vegn festivà so pedro spezialmain a pvoa de varzim e barcelos en furma da festas da la mar accumpagnadas da fieus e carnaval ballape è il sport il pli popular en in portugal il ballape portugais ha enconuschì ed enconuscha giugaders da renum mundial sco eusébio nené paulo sousa rui costa nani cristiano ronaldo vtor baa deco fernando meira e lus figo il ha gì lieu en il portugal il campiunadi europeic davos la grezia è la squadra portugaisa vegnida segunda la terza plazza al campiunadi mundial il è stà sur lung temp il pli grond success en l istorgia da ballape dal pajais fin ch igl è reussì da gudagnar il il campiunadi mundial en frantscha la liga naziunala la pli auta la primeira diviso vegn dominada dals clubs da ballape fc porto sporting lissabon e benfica lissabon la cuschina portugaisa suonda en tscherts reguards la tradiziun iberica ha dentant integrà ultra da quai blers elements che derivan da las anteriuras colonias en pli sa laschan fastizar influenzas da l africa dal nord che derivan dal temp da l occupaziun maurica sco spaisa naziunala vala il bacalhau pesch setgentà che vegniva gia preparà il avel tschientaner en questa furma tipicas èn er schuppas sco caldo verde a basa da giabus e tartuffels u la sopa alentejana paun ov coriander agl ed ieli d olivas pulaster brassà e cundì cun piri piri ina sosa da chili è ina spaisa che deriva oriundamain da las colonias e ch è oz fitg derasada en l entir pajais ina plazza speziala entaifer la cuschina portugaisa è plinavant reservada a las spaisas dultschas ed er la producziun da chaschiel ha ina lunga tradiziun il portugal è dentant er enconuschent per ses vins gia dapi il temp roman vegniva il portugal associà cun bacchus dionysos il dieu dal vin e da las festas tscherts vins portugais tutgan schizunt tar ils pli appreziads en tut il mund enconuschents vins èn il vinho verde il vin da porto ed il madeira vinars dultsch ils stadis unids da l america engl united states of america curt usa en la furma curta uffiziala stadis unids engl united states curt u s betg uffizialmain era be america engl america èn in pajais da l america dal nord che consista da stadis federativs cun hawai ed intgins territoris insulars fan ils stadis unids era part da l oceania il pajais cuvra var pertschient dal territori nordamerican ed è il terz grond stadi dal mund tenor surfatscha davos la russia ed il canada ils stadis unids èn sa furmadas da tredesch colonias che èn sa decleradas independentas l onn dal pajais matern la gronda britannia tras l immigraziun constanta or da l europa e pli tard era da l asia la suppressiun dals abitants indigens l expansiun territoriala vers il vest l annexiun da grondas parts dal mexico e l industrialisaziun han ils stadis unids a partir da la fin dal avel tschientaner cuntanschì ina tscherta influenza sin la politica mundiala suenter il declin da l uniun sovietica èn ils stadis unids la suletta superpussanza restanta ina lingua uffiziala determinada datti betg ma l englais predominescha cleramain en il sidost è era il spagnol derasà ultra da quai exista ina gronda quantitad da linguas d immigrants sco era restanzas da las numerusas linguas indigenas lengalterra englais england è la part dal pajais pli gronda e pli fitg populada dal reginavel unì da la gronda britannia ed irlanda dal nord savens vegn engalterra duvrà per sbagl sco sinonim per il stadi dal reginavel unì u per l entira insla da la gronda britannia l engalterra cumpiglia la gronda part dal toc dal sid da l insla da la gronda britannia e cunfinescha en il nord cun la scozia ed en il vest cun la valisa e la mar en l ost cunfinescha l engalterra cun la mar dal nord en il sid cun il chanal da la mongia ed en il vest cun l atlantic la norvegia uffizial reginavel da la norvegia norvegiais kongeriket norge noreg nordic vegl norvegr norvegr noregr via dal nord è in stadi situà en l europa dal nord la norvegia sa chatta sin la peninsla scandinava il pajais cunfinescha en l ost cun la svezia ed en il nordost cun la finlanda e la russia la zona economica da la norvegia en la mar dal nord tutga en il sid sin quella dal danemarc ed en il vest sin quella da la scozia la furma statala correspunda a quella d ina monarchia constituziunala cun ferms tratgs parlamentars il reginavel è organisà sco stadi unitar decentral il human development index classifitgescha la norvegia sco in dals stadis ils pli sviluppads dal mund la norvegia ha ina lunghezza considerabla la lingia directa da kristiansand en il sid fin a hammerfest en vischinanza dal cap nord mesira km pia km dapli che la lingia directa da kristiansand fin a genua a la mar mediterrana il cunfin cun la svezia mesira km cun la finlanda km e cun la russia km la cuntrada da la norvegia è segnada da massivs da muntognas e da planiras autas crivas ils fjells pizs tanschan sur meters sur mar il punct il pli aut da la terra franca furma il galdhpiggen m s m ch è situà en la chadaina da jotunheimen il fund da la norvegia consista per gronda part d in grip fitg dir che sa cumpona da silur cambrium ed eozoicum e ch è vegnì faudà en in èra geologica spezialmain veglia uschenumnada orogenesa caledonica la surfatscha dal pajais è vegnida modellada surtut tras las differentas glazialisaziuns dals temps fraids la furma topografica la pli enconuschenta èn ils fiords situads a la riva en medema moda èn sa furmads ils lais a l intern tar ils quals i sa tracta pia da lais da fiords il pli grond lai è il mjsa che cumpiglia ina surfatscha da radund km quai che correspunda a ca dus terz dal lai da constanza sco il fiord dad oslo n è el betg d origin puramain glazial mabain fa part d ina ruttadira da foss l erosiun pli giuvna tras flums ed auals è plitost pitschna perquai è il pajais segnà da blers cataracts e d autas cascadas ed ils flums ch èn ritgs da peschs culan tras blers lais natirals en autezzas pli basas existan diversas furmas da collinas da morenas tranter auter ils esker u s ch èn vegnids furmads d aua da naiv il pli lung flum dal pajais il glomma ha ina lunghezza da km e sbucca a fredrikstad en il fiord dad oslo ina pitschna part da ses affluents deriva da la svezia la pli gronda regiun da la svezia che defluescha vers la norvegia è l intschess dal trysilelva che sa numna en svezia klarlv er vers nord na suonda il cunfin statal betg exactamain il sparta auas principal da la scandinavia uschia cula l aua da regiuns norvegiaisas pli pitschnas vers la mar da l ost e quella da regiuns svedaisas pli pitschnas vers la mar dal nord perquai che blers flums culan tras lais portan las singulas parts da lur curs savens differents nums la costa da l atlantic cumpiglia radund km ensemen cun la costa da tut las inslas schizunt sur km questa immensa lunghezza è d attribuir als blers golfs da furma graschla e lunghenta ils fiords che mainan per part l aua da mar salada fin lunsch viaden en l intern dal pajais senza ils fiords mesirass il cunfin vers l atlantic ca km la terra franca vegn circumdada da radund inslas las gruppas d inslas las pli enconuschentas èn las lofoten e las vesterlen ch èn tuttas duas situadas al nord dal circul polar ad omaduas gruppas vegn attribuida l insla hinnya che furma cun ina surfatscha da km la pli gronda insla norvegiaisa situada en vischinanza da la costa sco quai ch i n è betg da spetgar auter per in pajais muntagnard è la gronda part da las costas grippusa be en lieus protegids datti pitschnas rivas da sablun en tschertas regiuns datti sper inslas che vargan aut sur l aua ora er muts grippus skjr u skjer che s auzan be pauc sur las undas il cumportament dal fluss e refluss da la mar sa differenziescha marcantamain da la situaziun a la costa meridiunala ed occidentala da la mar dal nord il livel da l aua crescha e tschessa en general be pauc e la differenza da temp tranter il livel il pli bass ed il pli aut è en general pli curta che a la costa tudestga dal reginavel da la norvegia fan er part sper il territori principal continental gruppas d inslas situadas en l atlantic dal nord resp en l ocean arctic numnadamain svalbard cun spitzbergen e l insla dals urs sco er l insla jan mayen sut administraziun norvegiaisa sa chatta er l insla bouvet en l ocean antarctic ella na vala però betg sco part dal reginavel da la norvegia mabain sco territori dependent dus ulteriurs territoris che sa chattan en il sid dal avel grad da latituda n èn betg renconuschids a nivel internaziunal sco territori suveran norvegiais i sa tracta da l insla peter i en l ocean antarctic e da la terra da la regina maud en l antarctica che furma il sectur dal continent antarctic situà tranter vest e ost sper la chapitala oslo abitants existan en la norvegia trais ulteriuras citads cun dapli che abitants igl èn quai bergen trondheim e stavanger grondas zonas d aglomeraziun furman las citads fredrikstad e sarpsborg cun total abitants sco er drammen cun parts da las vischnancas da lier nedre eiker ed vre eiker cun bundant abitants en la norvegia spartan las muntognas scandinavas la graschla strivla da costa occidentala umida dal territori da l ost ch è segnà d in clima continental la costa dal vest enconuscha in clima ordvart miaivel ed umid per quests grads da latituda settentriunals il motiv furma il current da l atlantic dal nord che maina aua chauda da grads da latituda meridiunals fin lunsch vers nord la costa resta pli u main l entir enviern libra da glatsch medemamain sa fa l effect mitigiant da la mar sentir en la temperatura da l aria ca c fin c l umiditad che vegn absorbada da la mar plova a terra a la vart occidentala da la muntogna la citad da bergen vala uschia sco ina da las citads las pli ritgas da plievgia da l europa da l autra vart da la muntogna è la quantitad da las precipitaziuns plitost bassa en il vest sa sminuescha quella era dal sid vers il nord ed è en general bundant pli bassa la primavaira che l atun vers l intern dal pajais sa fa valair il clima continental las precipitaziuns èn pli bassas las temperaturas pli autas durant la stad ma er bundant pli bassas durant l enviern l amplituda da la temperatura è qua pia bler pli gronda che a la costa dal vest en la norvegia vivan bundant spezias da plantas da sem e da fletga bundant la mesadad da questas spezias cumparan en guauds da feglia e guauds da guglias cun lur caracteristicas da spazi da viver specificas en la norvegia existan er bundant lais e fitg bleras palids e territoris umids cun la flora correspundenta plinavant èn quests grads da latituda settentriunals segnads d in ritg dumber da litgens mistgels e bulieus sco la flora sa differenziescha er la fauna da la norvegia fermamain en la part meridiunala ed en la part settentriunala dal pajais ils animals ch èn da chasa en il sid na sa distinguan strusch da quels da l europa centrala il chavriel il tais il tschierv ed auters animals da guaud n èn naginas raritads vers nord suondan lura animals ch èn s adattads a las cundiziuns da viver pli crivas derasà vastamain è il ren ins po er scuntrar l urblauna la ludra da naiv il luf e la vulp polara sco en l entira europa dal nord è er l elan derasà en ils guauds da la norvegia per al pudair scuntrar fan ins però il meglier da sa participar ad in dals numerus safaris d elan che vegnan purschids en tut il pajais ils peschs ils pli frequents èn la ringia ed il merluz en las mars resp il salmun il scarun ed il salmelin en ils fiords ed en las auas a l intern dal pajais in utschè da mar marcant furma la sfunsella fratercula arctica cun ses bec colurà che regorda ad in papagagl da la populaziun dal pajais vivan en las citads pli grondas e sin la champagna significativ per il pajais è che la spessezza da la populaziun è plitost auta en il sid dal pajais e per lung da la costa dal vest entant ch ella è bundant pli bassa en il nord anc pli fitg divergescha la cifra sch ins cumpareglia las regiuns dal pajais situadas a la mar cun quellas a l intern dal pajais ch èn bler main populadas surtut las planiras autas en il decurs dal avel tschientaner è il dumber d abitants quasi sa dublegià l onn dumbrava il pajais milliuns abitants il milliuns actualmain dumbra la norvegia ina da las pli autas creschientschas demograficas da l europa quai è d attribuir d ina vart a l auta quota da naschientschas da l autra vart a forzas da lavur estras ma adina pli fitg er a pensiunaris bainstants che vegnan da l exteriur en la norvegia a passentar lur saira da la vita cun in dumber tranter e viva en il nord da la norvegia la pli gronda cumpart dal pievel indigen dals sams il status da minoritads naziunalas renconuschidas possedan er ils skogfinner ils kvener ils uschenumnads tatere viagiants ils roma ed ils gidieus il prim da schaner vivevan en la norvegia immigrants u da la populaziun totala tenor la definiziun dal pajais èn quai umans dals quals omadus geniturs èn naschids a l exteriur bundant in terz dals immigrants posseda il dretg da burgais norvegiais la repartiziun sin ils singuls pajais d origin vesa or sco suonda situaziun dal pologna svezia pakistan somalia irac germania lituania vietnam danemarc iran russia tirchia tenor indicaziuns da l uffizi naziunal da statistica eran la fin dal radund persunas senza lavur quai correspunda ad ina quota da immigrants che giascha lunsch sut la media dals pajais da l ue e da l oecd la norvegia enconuscha dapi in tschert temp in manco acut da forzas da lavur qualifitgadas perquai vegnan recrutadas intenziunadamain forzas da lavur da l ue per augmentar l attractivitad per lavurers esters conceda il stadi norvegiais divers agids da partenza e stimuls finanzials durant ils emprims mais la pli gronda cuminanza religiusa furma la baselgia populara evangelic luterana che vegn manada dal preses da la conferenza dals uvestgs dapi il disponan tut ils norvegiais dal dretg d exercitar libramain la religiun radund diesch procent prendan part regularmain al servetsch divin u ad autras occurrenzas religiusas la repartiziun da la populaziun sin las singulas cuminanzas religiusas sa preschenta suandantamain situaziun dal commembers da la baselgia norvegiaisa muslims baselgia roman catolica auters cristians budists senz appartegnientscha ad ina cuminanza religiusa en la norvegia exista in associaziun umanistica il human etisk forbund che furma ina cuminanza da la concepziun dal mund areligiusa e senza confessiun l organisaziun è vegnida fundada il e cumpigliava il radund commembers radund da la populaziun l obligaziun d ir a scola è vegnida introducida en la norvegia il il è vegnì fixà ch il temp da scola obligatoric dura set onns il è quel vegnì augmentà sin nov ed il sin diesch onns ils uffants cumenzan la scola en la vegliadetgna da tschintg u sis onns la gronda part dals scolars frequenta suenter la dieschavla classa ina scola cuntinuanta quellas sa dividan en scolas che correspundan al stgalim gimnasial superiur e talas ch èn cumparegliablas cun in emprendissadi cun scola professiunala obligatorica roms d instrucziun en la scola fundamentala èn norvegiais englais a partir da l emprima classa matematica instrucziun sociala istorgia politica geografia sociologia art e lavurs manualas scienza ed ambient alimentaziun e sanadad musica sport religiun ed etica informatica rom d elecziun segunda lingua estra a partir da la avla classa tudestg spagnol u franzos scolars sams han il dretg da vegnir instruids en sami sch els èn da chasa en territori samic u sch els furman ina gruppa d almain diesch scolars per uffants d immigrants en la vegliadetgna da scola sto il stadi norvegiais porscher en mintga communa curs da lingua gratuits per fugitivs datti curs da lingua e d integraziun gratuits en rom da la furmaziun dals creschids tgi che studegia po retrair en norvegia in credit da furmaziun il studieln plinavant exista in vast sistem da furmaziun da creschids che stat a disposiziun a tut las persunas che vivan en il pajais l aspectativa da vita muntava il ad onns umens onns dunnas onns il dumber da naschientschas cumpigliava il sin abitants pia bundant dapli che la mortalitad cun sin abitants da las expensas publicas sa repartivan il sin la sanadad sin la prevenziun per la vegliadetgna sin furmaziun ed educaziun sin il militar e sin la protecziun da l ambient tar il norvegiais sa tracti d ina lingua nordgermana ch è per part influenzada fermamain dal bass tudestg mesaun la lingua scritta sa divida en duas varietads radund dals indigens scrivan bokml verbal lingua da cudesch u riksml lingua dal reginavel senza status uffizial in idiom che po vegnir resguardà sco varianta dal danais influenzada dals dialects da la norvegia da l ost radund scrivan nynorsk norvegiais nov questa varietad che vegniva numnada fin il landsml è renconuschida dapi il sco segunda lingua scritta ella è vegnida sviluppada dad ivar aasen a basa dals dialects che vegnan discurrids en il vest dal pajais e vegn surtut duvrada a la costa dal vest en la regiun dals fiords ed en parts dal telemark en scola ston scolars norvegiais emprender tant bokml sco er nynorsk sco lingua discurrida han ils dialects mantegnì fin oz lur posiziun dominanta sper il norvegiais vegnan discurridas da minoritads naziunalas las suandantas linguas sami radund fin persunas e kven u finlandais fin surtut en il nord dal pajais plinavant romani e jiddic mintgamai radund persunas en las communas cun maioritad samica è il sam dapi il in rom da scola obligatoric en scola emprendan ils norvegiais englais sco emprima lingua estra e pon silsuenter eleger tranter tudestg spagnol e franzos sco segunda lingua estra enfin ils onns furmava il tudestg tradiziunalmain l emprima lingua estra tant en la norvegia sco er en l ulteriura scandinavia oz è però l englais derasà il pli ferm suandà dal tudestg e spagnol la colonisaziun dal territori da la norvegia odierna tras l uman ha cumenzà suenter il davos temp da glatsch ca en il decurs dal avel millenni a c chatschaders e rimnaders èn suandads il glatsch che luava vers nord ils pli vegls chats da ca a c derivan da blomvg en la communa ygarden suenter la cultura da megalits scandinava èn suandadas durant il temp da bronz e da fier influenzas germanas dal temp dals vikings è la norvegia vegnida unida sut retg harald hrfagre ca vers da quel temp èn vegnidas colonisadas nà da la norvegia l islanda las inslas feroe e la grönlanda intginas da questas expediziuns tranter auter sut ils manaders bjarni herjlfsson thorvald eiriksson e leif eriksson han schizunt cuntanschì vers l onn sur plirs viadis la terranova situada davant la costa da l ost dal continent che dueva vegnir numnà radund onns pli tard america ma er la normandia en frantscha è vegnida colonisada dals umens dal nord ch èn restads preschents en il num da la regiun ed er las inslas orkney e shetland che fan oz part da la scozia èn vegnidas prendidas en possess da vikings norvegiais ed han appartegnì a la norvegia fin l onn a partir da l onn è la norvegia vegnida regida en uniun persunala cun il danemarc il è il pajais daventà commember da l uniun da kalmar entaifer quest uniun dueva la norvegia però regredir ad in commember relativamain nunimpurtant il reginavel da kalmar ha existì uffizialmain fin la sortida da la svezia l uniun cun il danemarc ha però perdurà fin il perquai ch il danemarc aveva sustegnì la frantscha è la norvegia vegnida attribuida a chaschun da la pasch da kiel al retg da la svezia damai ch i n ha però betg dà ina surdada immediata è la norvegia stada per curt temp independenta il pajais ha profità da la chaschun ils da matg ha l assamblea naziunala relaschà ad eidsvoll ina constituziun ch è restada valaivla cun pitschnas adattaziuns fin oz l onn ha il storting arranschà l emprima festa dals da matg dapi lura vala questa data sco di da la festa naziunala suenter il curt intermezzo dal matg èn suandads onns d uniun persunala cun la svezia quella è vegnida schliada ils d avust suenter ch ina maioritad surprendenta dals norvegiais era s exprimida a chaschun d ina votaziun dal pievel a favur da l independenza prinzi carl or da la chasa glücksburg è daventà sut il num haakon vii il nov retg da la norvegia en l emprima guerra mundiala ha la norvegia declerà ensemen cun il danemarc e la svezia sia neutralitad il è il pajais daventà commember da la societad da las naziuns er durant la segunda guerra mundiala era la norvegia sa declerada neutrala ils d avrigl è il pajais però vegnì occupà dal reich tudestg uschenumnà unternehmen weserübung sco cumissari dal reich per la norvegia occupada è vegnì nominà josef terboven militarmain han ils tudestgs surtut fatg valair dus motivs per l occupaziun dal pajais la sbartgada previsa da truppas britannicas sco er la muntada strategica dals ports norvegiais per pudair garantir il provediment cun minerals da fier nà da kiruna svezia surtut la muntada da narvik per l economia da guerra da la germania vegn oz messa en dumonda damai ch il terz reich era bundant main dependent dals minerals da fier svedais che quai ch i vegniva supponì pli baud bler pli impurtanta era l intenziun da separar tras l occupaziun dal port la gronda britannia da sias furniziuns da minerals da fier or da la svezia quai vegn confermà en il fatg che hitler ha cumandà da render nunduvrabels ils stabiliments dal port per ils inimis e tras quai er per il reich sez bundant pli impurtantas per l economia da guerra tudestga eran las materias primas norvegiaisas sezzas il pajais dueva far part d in spazi economic europeic sut egemonia tudestga tar las pli impurtantas materias primas tutgavan aluminium molibden e pirit la norvegia ha bain fatg resistenza ha però stuì succumber suenter sis emnas damai che la marina tudestga era memia ferma igl ha però er dà en norvegia naziunalsocialists tranter els vidkun quisling ch èn sa liads cun ils tudestgs e ch èn uschia vegnids a la pussanza la gronda part da la populaziun norvegiaisa è però sa distanziada da questas forzas ed ha sustegnì las organisaziuns da resistenza ina consequenza dal temp d occupaziun tudestg han furmà ils uschenumnads tyskerbarna ils uffants dals tudestgs che schuldads tudestgs han schendrà cun norvegiaisas lur mammas vegnivan numnadas cun spretsch tyskertser dunnas da levsenn dals tudestgs ils radund fin uffants èn vegnids discriminads massivamain en la societad dal suenterguerra pir il è il primminister da la norvegia sa perstgisà tar ils tyskerbarna per l entiert ch è vegnì fatg ad els ditg è er la privaziun dals dretgs e la deportaziun dals gidieus norvegiais stada nunperscrutada radund dals ca gidieus che vivevan surtut ad oslo e trondheim èn vegnids exportads ed assassinads en il champ da concentraziun auschwitz birkenau tranter las unfrendas sa chattavan ruth maier e la scolara da onns kathe lasnik da las qualas il filosof espen sbye ha descrit lur destin il ha la norvegia fatg part dals commembers da fundaziun da la nato ed il è vegnida fundada dal danemarc l austria il portugal la svezia la svizra ed il reginavel unì l associaziun europeica da commerzi liber aecl per tudestg efta l istorgia moderna da la norvegia dapi il è segnada da creschientscha e ritgezza tras ils giaschaments da petroli in adesiun a l uniun europeica è vegnida refusada duas giadas tras votaziun dal pievel da settember e da november sco commember dal spazi economic europeic sa chatta il pajais però en blers reguards en ina situaziun cumparegliabla a quella d in commember da l ue ultra da quai è la norvegia commembra da l uniun da pass nordica e fa sco tala part da la cunvegna da schengen ils da fanadur han gì lieu attatgas ad oslo e sin l insla utya ch han chaschunà la mort a persunas il primminister jens stoltenberg ha numnà l attentat ina tragedia naziunala ed il pli nausch act da violenza dapi la segunda guerra mundiala la constituziun norvegiaisa dals da matg stat sut l influenza da la constituziun franzosa da la fin dal avel tschientaner in element fundamental ha furmà il princip da la separaziun da las pussanzas tenor montesquieu malgrà questas influenzas liberalas èn gidieus e gesuits vegnids considerads en il reginavel fin en ils onns sco minoritads illegalas la separaziun da las trais pussanzas ch è vegnida fixada en la constituziun ha manà en il decurs dal avel tschientaner a pliras provas da forza tranter la birocrazia da la regenza executiva che vegniva controllada a moda essenziala tras la chasa roiala svedaisa ed il storting l assamblea naziunala norvegiaisa sco legislativa la curuna ha empruvà d extender ses privilegis sco forza executiva e d excluder sa referind a la constituziun il storting da las fatschentas da la regenza quest conflict è be anc vegnì pli critic en quel mument che l industrialisaziun ha manà a differenzas da classa tranter l elita dals funcziunaris e la burgaisia che sa fascheva valair adina dapli entaifer la societad è sa furmada in opposiziun creschenta envers il stadi da funcziunaris roial a nivel communal era l apparat da la regenza gia vegnì remplazzà il tras l introducziun da l autonomia administrativa locala tant pli ha l aristocrazia svedaisa empruvà da defender si influenza a nivel naziunal las tensiuns èn creschidas fin il l onn che marchescha en la norvegia l introducziun dal parlamentarissem encunter la resistenza dal retg oskar ii da la norvegia ha il represchentant dal storting burgais liberal johan sverdrup chatschà tras il princip statal che la regenza dependia dal storting per pudair mantegnair l atgna pussanza dretg da relaschada d uffizi tras questa dependenza è facticamain vegnida dissolvida la suveranitad politica da la monarchia che pareva avant d esser determinada tras il princip da la separaziun da las pussanzas quai ha rinforzà marcantamain la posiziun dal parlament uschia ch il retg è stà necessità d incumbensar sverdrup sco nov primminister cun la furmaziun da la regenza suenter la segunda guerra mundiala ha disponì la partida da lavurers socialdemocrata sut einar gerhardsen dal al d ina maioritad absoluta silsuenter èn per ordinari vegnidas furmadas regenzas da minoritad il retg nominescha il primminister e sin proposta da quel er ils ulteriurs ministers la regenza è dependenta da la confidenza dal retg en la norvegia vala ultra da quai il princip dal parlamentarissem il parlament che consista da represchentants controllescha la regenza quella è pia dependenta da la confidenza dal parlament cf il svilup istoric descrit survart mintga quatter onns vegnan elegids novs represchentants avant il mintga trais onns il parlament storting sa cumponiva sur lung temp da duas chombras odelsting e lagting questa sutdivisiun vegniva però be resguardada en rom da la procedura da legislaziun uschia ch i sa tractava facticamain d in sistem d ina chombra dapi il è il storting er uffizialmain in parlament d ina chombra schef dal stadi è retg harald v la monarchia norvegiaisa desista pli ferm che quella dad auters pajais sin pumpa curtaisa en rom da las sesidas dal cussegl dal stadi ch han lieu regularmain sut l egida dal retg ed a las qualas prendan er part tut ils ministers è il monarc involvì vaira ferm er en la politica actuala en la norvegia hai fin uss dà sis votaziuns dal pievel duas il davart la dissoluziun da l uniun cun la svezia e l intronisaziun da prinzi carl dal danemarc sco retg haakon vii omaduas cun resultat positiv il davart il scumond d alcohol e la dissoluziun da quel ed il davart l adesiun a la communitad europeica resp a l uniun europeica omaduas cun resultat negativ cumbain ch il stadi norvegiais è organisà sco stadi unitar è garantida l administraziun autonoma a nivel communal da las partidas pli grondas ch èn represchentadas regularmain en il storting fan part arbeiderpartiet partida dals lavurers socialdemocrats hyre dretga conservativs fremskrittspartiet populists da la dretga sosialistisk venstreparti partida socialistica kristelig folkeparti partida populara cristiana senterpartiet partida agrara ecologica venstre sanestra liberals e miljpartiet de grnne ambient verds daspera datti anc intginas partidas pli pitschnas en la norvegia èn radund milliuns lavurants commembers d in sindicat il pli grond da quels furma la federaziun da tetg landsorganisasjonen i norge l armada norvegiaisa consista da quatter unitads las forzas terrestras la marina l aviatica militara e la milissa da la protecziun da la patria la norvegia è stada in dals commembers fundaturs da la nato l onn ha l aviatica militara da la norvegia er surpiglià dals stadis unids la protecziun dal stadi vischin islanda che na dispona da naginas atgnas forzas armadas il pajais è sutdividì en provinzas administrativas fylker che vegnan subsummadas en tschintg regiuns statisticas landsdel vitiers vegnan las inslas da svalbard e jan mayen ch èn bain situadas ordaifer la structura da provinza e che na cumpiglian er naginas vischnancas ma che fan medemamain part dal reginavel da la norvegia la pli pitschna provinza tenor territori furma la chapitala oslo i suonda ina survista da las tschintg regiuns e provinzas provinzas sper las regiuns administrativas datti ulteriuras regiuns statisticas che na s orienteschan betg exnum als cunfins da las provinzas actualmain èn ins londervi da planisar ina refurma da l administraziun che duai manar a set regiuns tranter auter cun furmar ina regiun da la chapitala oslo engrondida en la norvegia existan communas situaziun dal a quest nivel vegnan elegids mintga quatter onns ils represchentants per l administraziun locala las pli grondas communas èn cun dumber d abitants situaziun dal oslo bergen trondheim stavanger brum kristiansand e fredrikstad tenor il human development index hdi sa chatta la norvegia ils davos onns sin l emprim u segund rang mundial per part suenter l islanda las entradas per persuna tutgan tar las pli autas medemamain l assistenza per uffants cumpareglià cun la media dal product naziunal brut dals stadis da l uniun europeica eu ha la norvegia cuntanschì il in index da sco emprim stadi insumma ha la norvegia introducì il ina quota da dunnas dapi il ston interpresas quotadas a la bursa avair en lur cussegls da surveglianza ina cumpart da dunnas d almain praticamain l entir basegn da forza electrica ca deriva en la norvegia da la forza idraulica indigena en l entir pajais n existan naginas ovras atomaras ed er naginas ovras d energia da charvun cun excepziun d ina ovra sin l insla svalbard er il petroli ed il gas natiral che vegn explotà en la norvegia na vegn betg duvrà per la producziun d electricitad a l intern dal pajais la forza idraulica ha ina lunga tradiziun en la norvegia ed ha furmà la basa per l industrialisaziun dal pajais suenter simpels mulins d aua e martels mecanics è suandà plaunsieu il svilup vers ils generaturs che servan a producir energia electrica per pudair stgaffir in provediment d energia en l entir pajais sparpaglià èn vegnids erigids a moda decentrala numerus implants da forza idraulica da dimensiun pitschna e pli gronda questa structura è sa mantegnida fin oz uschia ch igl existan numerus provediders d energia pitschens e gronds privats e publics locals e statals ils pretschs d electricitad fitg bass per ils consuments finals na porschan nagin stimul per mesiras d effizienza d energia e per mesiras da spargn perquai è il consum d energia en general fitg aut il consum d electricitad per persuna furma schizunt la valur maximala en tut il mund il motiv principal per quest aut consum d electricitad è bain il fatg che la gronda part dals edifizis vegnan stgaudads directamain cun electricitad en blers lieus sa chapeschi da sasez che la glisch arda sur pliras uras u schizunt sur plirs dis en stanzas che na vegnan betg duvradas i dat schizunt edifizis publics che n èn gnanc munids cun interrupturs da la glisch dapi intgins onns èn bain s augmentadas las investiziuns en l energia da vent ma pervi dal grond potenzial d ovras d accumulaziun a pumpa mantegna la forza idraulica er en avegnir sia posiziun centrala actualmain è la norvegia londervi d intensivar il stgomi d electricitad cun auters pajais europeics la norvegia gudogna radund da la quantitad da petroli che vegn explotada en l entir mund ella sa chatta uschia sin la avla plazza da tut ils stadis ch exploteschan petroli il maximum d explotaziun è vegnì cuntanschì il e tschessa mintg onn per radund il muntavan las reservas restantas a radund milliardas sm actualmain cumpensesch ins questa digren cun augmentar la producziun da gas natiral las autas entradas per persuna che caracteriseschan l economia publica da la norvegia resultan dals auts pretschs da petroli sin il martgà mundial da l explotaziun intensiva sco er dal dumber da la populaziun relativamain bass ils norvegiais han però realisà che las reservas dad ieli vegnan probablamain be pli a tanscher paucs decennis ultra da quai è la rait sociala fitg spessa che caracterisescha il stadi colliada cun auts custs perquai è vegnida sviluppada ina strategia che duaja preservar la bainstanza naziunala a lunga vista ils onns è vegnì sviluppà in concept d investiziun spezial il fonds dad ieli en quel vegnan investids ils enorms gudogns che resultan da l export dad ieli quai succeda exclusivamain sin ils martgads a l exteriur per evitar che l economia a l intern dal pajais sa surstgaudia e per impedir che la curuna norvegiaisa saja suttamessa ad ina memia gronda revalitaziun l onn aveva il fonds dad ieli norvegiais ina valita da milliardas euros la norvegia porscha ina natira ordvart impressiunanta che carmala mintg onn milliuns da turists en il pajais tar las attracziuns da turists che vegnan visitadas il pli savens tutgan il cap nord ed il geirangerfjord medemamain è la lingia dals bastiments da posta tradiziunala per lung da la costa dal vest la hurtigruten sa sviluppada ad in magnet per turists tgi che parta dad oslo en direcziun da bergen pia vers la costa dal vest percurra la provinza telemark da las vias d autos u sin il traject da la viafier da bergen che cuntanschan autezzas da varga meters sur mar sa laschan er contemplar la stad en proxima vischinanza muntognas cuvertas da naiv sper l enconuschent holmenkollen cun sias siglieras ed il lieu olimpic lillehammer dispona la norvegia che vala sco lieu d origin dal sport da skis er d in grond dumber d ulteriurs territoris da skis attractivs en il nord da dombs è situà il parc d auta muntogna dovrefjell cun il snhetta che tanscha fin a meters sur mar quest parc n è betg be in enconuschenta regiun da viandar e da sport d enviern mabain er ina da las paucas regiuns da l europa nua che vivan anc bovs mustgat en libertad alpinists prefereschan surtut la muntogna jotunheimen cun ils dus pizs ils pli auts dal pajais galdhpiggen e glittertind en il vest da questa muntogna sa chatta il parc naziunal cun il glatscher jostedalsbreen che furma la pli gronda massa da glatsch continentala colliada per far turas da trekking da plirs dis sa porscha la cuntrada da tundra muntagnusa dal plateau aut hardangervidda sin l insla rst che fa part da las lofoten sa chatta il pli grond grip d utschels da la norvegia cun radund milliuns utschels cuaders en il sidvest dad lesund sa chatta l insla d utschels runde quella è colliada sur punts cun la terra franca ed è perquai levamain cuntanschibla per turists ed ornitologs la norvegia è ina da las pli grondas naziuns da pestga dal mund la zona da pestga statala tanscha fin vers la terranova i vegnan surtut tschiffads merluzs ringias nasels sgombers e giomberets daspera è er s augmentada en ils davos decennis la piscicultura en aquaculturas surtut salmun e merluz peschs e products da peschs cumpiglian da l entir export dal pajais suenter petroli gas e metal è quai pia il terz grond artitgel d export insumma ultra da quai dispona la norvegia d ina fitg veglia tradiziun da chatscha da balenas cun il scumond da la chatscha da balenas commerziala l onn è quest sectur economic sa reducì fermamain quai malgrà che la norvegia aveva recurrì il cunter la decisiun da la cumissiun internaziunala da chatscha da balenas e n è pia betg liada a questa decisiun sco in dals paucs pajais insumma lubescha la norvegia puspè la chatscha da balenas en dimensiuns pli pitschnas a nivel internaziunal vegn quai crititgà fermamain e betg il davos er da vart da l uniun europeica vischinanta in ulteriura gronda tradiziun da la norvegia furma la navigaziun maritima enfin oz mantegna il pajais la quart gronda flotta da commerzi mundiala entaifer il product naziunal brut furman la navigaziun maritima e la construcziun da navs il sectur il segund grond l onn eran registrads en la norvegia ed a l exteriur bastiments norvegiais sur tonnas bruttas en cumparegliaziun cun ils ulteriurs pajais europeics è il consum da gasettas dal di fitg aut en la norvegia l onn legevan ca da la populaziun ina gasetta e quai en media durant minutas per di sco en auters pajais constatesch ins er en la norvegia ina tendenza che maina davent da las gasettas stampadas vers in diever augmentà da las purschidas digitalas las pli grondas gasettas dal pajais èn las gasettas da qualitad aftenposten e bergens tidende sco er las gasettas da boulevard verdens gang e dagbladet la fin cumparevan en tut la norvegia betg main che gasettas l emettur da dretg public nrk emetta en tut il pajais programs da radio e televisiun e cumpiglia er purschidas regiunalas il pli grond emettur da televisiun privat è tv ch è collià cun las staziuns da radio privatas da radio norge ad ina holding il possedevan da la populaziun in computer en l atgna abitaziun avevan access a l internet da quai cun in sistem da transmissiun digital a spectrum lartg gia il possedevan da la populaziun in telefon mobil il pli grond purschider da servetschs da telecommunicaziun dal pajais è telenor la norvegia enconuscha ina politica d alcohol fitg restrictiva la consumaziun d alcohol è scumandada sin terren public bavrondas cun dapli che procent alcohol na pon betg vegnir cumpradas en supermartgads u chadainas da discont mabain be en affars construids aposta dal stadi ils uschenumnads vinmonopolet tals affars ch èn vegnids stgaffids il en rom da la prohibiziun chatt ins en la gronda part da las citads ils pretschs d alcohol èn bundant pli auts che en auters pajais en ina posiziun speziala sa chattan bavrondas cun ina bassa cumpart d alcohol davart la vendita da quellas decida mintga vischnanca individualmain uschia pon t a singulas sorts da biera er vegnir acquistadas en ils supermartgads ordinaris en la norvegia vegnan consumads en media l alcohol pur ad onn quai è in dals pli bass consums d alcohol per persuna insumma per cumparegliar en germania vegnan consumads l per persuna las perscripziuns d alcohol da la norvegia n èn betg nunusitadas per l europa dal nord er la finlanda e la svezia enconuschan ina politica d alcohol restrictiva en quests dus pajais è il nivel da pretschs però bundant pli bass ch en la norvegia uschia ch i dat per part in veritabel turissem d alcohol il surpli d exports ha muntà il a milliardas curunas norvegiaisas dals exports van en l uniun europeica cun prest èn ils carburants la posiziun la pli gronda ils imports succedan per ca sur l uniun europeica il post il pli grond furman maschinas e vehichels cun ca il ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l autezza da milliardas dollars ed entradas da milliardas dollars il debit dal stadi muntava il a dal product naziunal brut il èn da las expensas dal stadi vegnidas impundidas per la sanadad per la furmaziun e per il militar la geografia da la norvegia attribuescha a la navigaziun ina muntada tut speziala e munta ina sfida permanenta per il traffic sin via ed il traffic da viafier en l entir pajais existan kilometers vias da quai kilometers vias asfaltadas il lrdalstunnel ch è vegnì avert l onn furma cun ses kilometers il pli lung tunnel da via dal mund il è vegnì avert l eiksundtunnel ch è cun ina profunditad da il tunnel sutmarin situà il pli a bass dal mund surtut en la regiun dals fiords e per lung da la costa èn las navs fera da grond impurtanza per il traffic la rait da viafier cumpiglia kilometers da quai èn electrifitgads tranter il ed il ha l interpresa da viafier statala norges statsbaner gestiunà tut il traffic da viafier incl l entira rait da viafier dapi lura è ella be pli responsabla per il traffic da persunas sin rodaglias al traffic aviatic servan radund plazzas aviaticas da dimensiun gronda u pli pitschna la norvegia vala sco piunier areguard ils dretgs da las dunnas l organisaziun naziunala per ils dretgs da las dunnas è gia vegnida fundada il tranter auter cun participaziun da divers primministers ed autras persunalitads prominentas l onn è vegnì endrizzà l emprim servetsch da mediaziun per dumondas d egualitad en tut il mund il premi nobel da la pasch furma ina da las categorias dal premi nobel ch è vegnì stgaffì da l inventader ed industrial svedais alfred nobel tenor l intenziun dal legatur duaja il premi da la pasch vegnir surdà a quella persuna ch haja contribuì il pli ferm u il meglier a la fraternisaziun dals pievels ed a la dismessa u sminuziun da las armadas sco er a la realisaziun u promoziun da congress da pasch e ch haja uschia prestà l onn passà il pli grond servetsch a l umanitad la distincziun vegn surdada dapi il mintg onn il di da la mort dad alfred nobel da december cuntrari a tut las autras categorias dal premi nobel n è tenor la voluntad da nobel betg responsabla in instituziun svedaisa per la surdada dal premi da la pasch mabain in comité da tschintg persunas che vegn nominà dal parlament norvegiais perquai na vegn il premi nobel da la pasch er betg surdà a stockholm mabain ad oslo la norvegia ha enconuschì en la segunda mesadad dal avel tschientaner ina prosperitad culturala ch è stada colliada essenzialmain cun ils auturs henrik ibsen bjrnstjerne bjrnson alexander kielland jonas lie amalie skram arne garborg hans e kinck e knut hamsun fin ussa han retschet trais litterats norvegiais il premi nobel da litteratura bjrnstjerne bjrnson knut hamsun e sigrid undset las pli impurtantas tribunas per inscenaziuns dramaticas e da musica furman il nationaltheatret ad oslo il den nationale scene a bergen il teater da nynorsk det norske teatret ad oslo ed il den norske opera ballett il pli enconuschent cumponist norvegiais è edvard grieg ulteriurs cumponists da muntada èn t a johan svendsen christian sinding ole bull fartein valen harald sverud e geirr tveitt enconuschentas furmaziuns da la musica da pop e rock èn a ha apoptygma berzerk bigbang trail of tears storm kaizers orchestra e motorpsycho la norvegia è er enconuschenta per sias numerusas bands da black metal spezialmain vitala è er la scena da jazz norvegiaisa impurtants represchentants da quest gener èn jan garbarek nils petter molvr arild andersen rebekka bakken silje nergaard bugge wesseltoft eivind aarset terje rypdal ketil bjrnstad sidsel endresen solveig slettahjell kirsti huke e kristin asbjrnsen il pli enconuschent pictur artist da la norvegia è l expressiunist edvard munch ina gronda part da sias ovras pon ins contemplar en il museum da munch ad oslo sin il champ da la fotografia en spezial da la fotografia da paesagis ha surtut knud knudsen influenzà il maletg e l imaginaziun da la cuntrada norvegiaisa dal avel tschientaner ses vast relasch sa chatta en la biblioteca universitara da bergen l organisaziun da las bibliotecas vegn resguardada sco exemplarica a nivel internaziunal i dat radund bibliotecas communalas bibliotecas scientificas bibliotecas regiunalas e la biblioteca naziunala norvegiaisa la lescha da bibliotecas ch exista dapi il prescriva l access gratuit a las bibliotecas la cuschina norvegiaisa è segnada dal clima scandinav cun sias curtas stads ed ils lungs envierns sco er da la moda da sa nutrir tradiziunala dals pestgaders e purs pesch e products da latg han furmà sur lung temp la basa da questa cuschina cumplettads da granezza e charn da balena la cultivaziun da granezza è però be pussaivla en il sid dal pajais ed er là creschan be avaina e ierdi questas sorts n èn betg adattadas per la producziun da paun cun levon perquai è tipic per la norvegia l uschenumnà flatbrd in paun plat dir e setgentà cumparegliabel al paun croccant la norvegia è en emprima lingia ina naziun da sport d enviern ed enconuscha ina lunga tradiziun surtut en il sport da skis nordic blers svilups dal sport da skis derivan da la norvegia ed en bleras da questas disciplinas tutga la norvegia tar las naziuns che domineschan las concurrenzas internaziunalas il center dal sport d enviern furma il holmenkollen ad oslo là ha gì lieu il per la quarta giada il campiunadi mundial da ski nordic medemamain èn vegnids manads tras là il ils emprims gieus olimpics d enviern en tut la scandinavia il duevan suandar ils gieus olimpics d enviern a lillehammer la squadra naziunala da hockey na po betg concurrer areguard sia muntada e prestaziun cun ils pajais vischins finlanda e svezia percunter è la norvegia gia dapi onns ina da las naziuns las pli fermas en il curling il pli grond success da la squadra naziunala da ballape dals umens ha furmà la medaglia da bronz als gieus olimpics dal trais giadas ha la squadra pudì sa qualifitgar per il campiunadi mundial e ed il er per il campiunadi europeic en il ballamaun fa surtut la squadra naziunala da las dunnas part da l elita mundiala ella ha t a gudagnà ina giada il campiunadi mundial sco er trais giadas il campiunadi europeic ulteriurs sports ch èn populars en la norvegia furman il navigar a vela e la cursa d orientaziun e per finir il è il norvegiais magnus carlsen daventà campiun mundial da schah ses numerus success a nivel internaziunal han manà en il pajais ad in veritabel boom da quest sport il reginavel unì englais united kingdom ju na td k dm curt uk en furma lunga reginavel unì da la gronda britannia ed irlanda dal nord englais united kingdom of great britain and northern ireland è in stadi che sa chatta sin las inslas britannicas situadas davant la costa dal nordvest da l europa continentala quest pli grond stadi insular da l europa furma in uniun tranter ils anteriurs pajais independents engalterra valisa e scozia sco er il territori da l irlanda dal nord che vegn administrà a moda ministeriala l isle of man e las inslas dal chanal u inslas anglo normannas èn suttamessas a la curuna britannica en furma da possess da la curuna ellas na furman nagins pajais autonoms e na tutgan er betg tar il reginavel unì lur relaziun cun il reginavel unì vegn descrit cun il term suzeranitad sco monarchia parlamentara tgira il reginavel unì en pli relaziuns cun commonwealth realms dals quals il monarc britannic è il schef da stadi ultra da quai existan territoris d ultramar cun radund milliuns abitants furma il reginavel unì in dals stadis europeics cun la pli gronda populaziun sper l appartegnientscha temporara a l uniun europeica fa il stadi part da la nato e da las naziuns unidas el è ina pussanza atomara in commember stabel dal cussegl da segirezza da l onu ed in stadi commember da la gruppa dals set il reginavel unì posseda influenza internaziunala pervi da la vasta derasaziun da la lingua englaisa e pervi dal commonwealth of nations la furma lunga uffiziala dal num dal stadi è reginavel unì da la gronda britannia ed irlanda dal nord per simplifitgar vegn per ordinari duvrà il num gronda britannia sco sinonim per il reginavel unì quai è er il cas tar politichers en las medias tar las instituziuns da furmaziun e tar las ambassadas britannicas la gronda britannia furma però be la gronda da las inslas britannicas u l anteriur reginavel gronda britannia enfin il che cumpigliava be l engalterra la valisa e la scozia sin la segund gronda insla l irlanda sa chattan l irlanda dal nord che fa part dal reginavel unì e la republica da l irlanda che furma in agen stadi independent il num latin britannia deriva dal term celtic brith che munta da pliras colurs u taclà la denominaziun sinecdoca gronda britannia u er be engalterra per il reginavel unì è derasada surtut sin la terra franca europeica e sa lascha declerar cun la posiziun dominanta da l engalterra entaifer il reginavel sur blers tschientaners il reginavel unì ha perquai er il numer da l auto gb great britain ils brits sezs numnan lur pajais en la lingua da mintgadi uk u britain e be darar great britain il reginavel unì sa cumpona da l insla principala gronda britannia e da ca in sisavel da l insla irlanda enturn l insla principala sa chattan pliras gruppas d inslas cun bundant inslettas las gruppas d inslas las pli impurtantas èn shetland ed orkney en la mar dal nord en il nord da la scozia las hebridas exteriuras e las hebridas interiuras en l ocean atlantic en il vest da la scozia anglesey en la mar irlandaisa en il nordost da la valisa las inslas da scilly en la mar celtica en il sidvest da l engalterra sco er l isle of wight en il chanal da la mongia davant la costa meridiunala da l engalterra il sulet cunfin statal sa chatta sin l insla irlanda vers la republica irlanda quel mesira ina lunghezza da kilometers betg part dal reginavel unì fan cumbain ch ellas suttastattan a la curuna britannica l isle of man en la mar irlandaisa e las inslas dal chanal en il chanal da la mongia davant la costa dal nord da la frantscha il reginavel unì sa cumpona da las parts engalterra valisa scozia ed irlanda dal nord la pli gronda da questas parts dal pajais è l engalterra cun ina surfatscha da kilometers quadrat e var milliuns abitants questa part cuvra radund da l insla gronda britannia e consista per gronda part da planiras bassas che vegnan percurridas da chadainas da collinas la tees exe line ina lingia imaginara tranter ils flums tees a yorkshire ed exe a devon divida l engalterra en duas differentas regiuns il nordvest ed il nord èn segnads da muntognas mesaunas che consistan da grip metamorf e magmatic latiers tutgan ils cumbrian mountains e las pennines da crappa da sediment pli veglia consista en il sid da las pennines il peak district che giascha en l engalterra centrala ulteriuras muntognas mesaunas furman dartmoor ed exmoor en il sidvest dal pajais en il sid e per lung da la costa da l ost èn situadas chadainas da collinas ch èn sa sviluppadas da crappa da sediment pli giuvna da quellas fan part d ina vart las collinas da crap da chaltschina dals yorkshire wolds dals lincolnshire wolds dals cotswolds e da l isle of purbeck da l autra vart las furmaziuns da crida en l engalterra dal sid che sa cumponan da salisbury plain chiltern hills north downs e south downs la pli auta muntogna da l engalterra furma cun meters il scafell pike che sa chatta en ils cumbrian mountains ils pli impurtants flums èn temsa severn trent great ouse e humber las pli grondas citads èn londra birmingham manchester sheffield liverpool leeds bristol e newcastle upon tyne en il vest da l engalterra sa chatta la valisa englais wales valisic cymru cun kilometers quadrat e radund milliuns abitants è quai la segund pitschna part dal stadi la valisa sa cumpona quasi dal tuttafatg da muntognas mesaunas metamorfas dal nord vers il sid vegnan las elevaziuns en general pli bassas la pli auta muntogna è il snowdon yr wyddfa cun meters tenor quella è vegnida numnada la muntogna da la valisa che sa chatta il pli en il nord la snowdonia eryri alura suondan en la part centrala dal pajais ils cambrian mountains elenydd ed en il sid ils brecon beacons bannau brycheiniog il pli lung flum dal reginavel unì il severn hafren nascha en la part centrala da la valisa en ils cambrian mountains la gronda part da la populaziun sa concentrescha sin la graschla stresa da costa per lung dal chanal da bristol en il sid cun las citads da cardiff caerdydd newport casnewydd e swansea abertawe sco er sin las valladas da la valisa dal sid che sa sroman da questa stresa da costa la scozia englais scotland gaelic alba ha ina grondezza da kilometers quadrat e dumbra milliuns abitants questa part da la gronda britannia cumpiglia il nord da l insla il pajais sa cumpona da trais parts ils highlands en il nord e vest il central belt en il center ed ils southern upla en il sid la geologia da la scozia è per gronda part metamorfa sediments datti be darar grip magmatic è surtut da chattar en la part meridiunala dals highlands sco er en numerusas parts da las hebridas interiuras medemamain il resultat d activitad vulcanica dal temp terrian arcaic furma il ben nevis en ils grampian mountains cun meters la pli auta muntogna da la scozia ed a medem temp da tut las inslas britannicas la part settentriunala dals highlands ch è in pau pli planiva è spartida dal rest dal pajais tras il great glen ina ruttadira tectonica la gronda part da la populaziun sa concentrescha sin il central belt nua che sa chattan las zonas d aglomeraziun da las citads grondas da glasgow edinburgh e dundee la suletta citad gronda ch è situada ordaifer questa regiun è aberdeen che giascha a la costa dal nordost ils southern uplands en la part meridiunala dal pajais èn percunter pauc populads els s extendan per lung dal cunfin englais da la mar irlandaisa fin a la mar dal nord il central belt e las southern uplands vegnan er numnads ensemen lowlands la costa dal vest da la scozia è fragmentada fermamain davant la costa sa chattan bleras inslas e lunsch vers l intern dal pajais tanschan ils numerus fiords che vegnan numnads qua firths ils pli enconuschents da quests bratschs da la mar èn il firth of clyde ed il solway firth la costa da l ost è percunter strusch sparpagliada cun excepziun dals trais fiords firth of forth firth of tay e moray firth ch han però plitost il caracter da gronds estuars la pli pitschna part dal pajais furma l irlanda dal nord englais northern ireland irlandais tuaisceart éireann questa regiun è situada en il nordost da l insla irlanda ha ina grondezza da kilometers quadrat e dumbra radund milliuns abitants il territori è per gronda part undegià la suletta muntogna mesauna furman ils mourne mountains ch èn situads en il sidost la pli auta muntogna è il slieve donard cun meters circa en il center da l irlanda dal nord sa chatta il lough neagh che furma cun kilometers quadrat il pli grond lai intern da tut las inslas britannicas las pli grondas citads èn belfast e derry londonderry il reginavel unì giascha cumplettamain en la zona climatica temprada il clima è umid e pervi da l influenza dal current dal golf pli chaud ch èn auters territoris che sa chattan sin quest grad da latituda pervi da la posiziun dal pajais en la zona da convergenza d aria fraida polara e chauda tropica è l aura fitg variabla en general è il clima pli chaud e pli sitg en il sid ed en l ost che en il nord ed en il vest las precipitaziuns muntan en il nord en media a mm per onn en il sid a mm il pli umid èsi en la part occidentala dals highlands cun bundant mm ed il pli sitg ad essex cun mm durant dus terzs da l onn è il tschiel surtratg uschia che la durada da la radiaziun dal sulegl è en media relativamain bassa a la costa dal sid da l engalterra munta quella fin en la part occidentala da la scozia savens sut uras il pajais è pertutgà relativamain darar da catastrofas da la natira surtut d enviern èsi però da quintar cun ferms vents u schizunt cun orcans e cun inundaziuns la tschajera cumpara per il pli d enviern en las regiuns muntagnusas e collinusas sco er a las costas damai che la temperatura media giascha er d enviern savens sur il punct da schelira crodi per ordinari be pauca naiv excepziuns furman ils highlands da la scozia nua che la cuverta da naiv è per intginas emnas grossa avunda per pudair far sport d enviern ils guauds da feglia e maschadads da pli baud èn vegnids stgatschads a chantun tras l agricultura e cuvran oz anc dal territori per part vegn empruvà da replantar anteriurs guauds las surfatschas che giaschan tranter las muntognas èn cuvertas cun palids e pastgiras mammals gronds che vivan en libertad èn il tschierv ed il chavriel sco er il dam il tschierv sika ed il tschierv da l aua hydropotes inermis ch èn vegnids colonisads il luf ed il portg selvadi ch eran oriundamain da chasa en il pajais èn vegnids extirpads ad exmoor sin las inslas shetland ed a new forest datti ponis mezselvadis il stgilat vegn stgatschà pli e pli fitg tras il stgilat grisch da l america dal nord en l engalterra dal sid viva en pli il kenguru da benett ch è medemamain vegnì importà in ulteriura spezia da mammal oriundamain betg indigena furma il mink in parent nordamerican dal visun en las regiuns da costa vivan chauns da mar e focas grischas la flora e fauna da l irlanda dal nord correspunda per gronda part a quella da l insla britannica principala sulettamain ina spezia d orchidea selvadia spiranthes stricta ch è derasada en las vals dals flums laterals upper e lower bann furma ina particularitad l onn dumbrava il reginavel unì abitants ses burgais vegnan numnads brits la populaziun sa reparta sco suonda sin las singulas regiuns engalterra scozia valisa irlanda dal nord il reginavel unì n ha definì nagina lingua administrativa de facto vegn però duvrà l englais sco lingua uffiziala e da da la populaziun sco suletta lingua naziunala sco lingua da standard pledada vala l uschenumnada varianta da la received pronunciation che vegn però discurrida en il mintgadi da main che dals englais surtut en il sid dal pajais en la regiun enturn londra questa varietad da l englais vegn per ordinari er instruida a l exteriur percunter enconuschan duas parts dal pajais linguas uffizialas en la valisa èn tant l englais sco er il valisic linguas uffizialas ed en la scozia è renconuschì dapi il sper l englais er il gaelic scot sco lingua uffiziala en l irlanda dal nord furman l irlandais ed il scots dad ulster linguas minoritaras renconuschidas uffizialmain daspera datti en il reginavel unì divers dialects locals da l englais quels n han però nagin status uffizial e vegnan per ordinari be discurrids anc avant paucs onns vegnivan dialects ed ina pronunzia dialectala resguardads en il reginavel cun sia ferma conscienza da classa sco macla sociala las linguas minoritaras èn renconuschidas e protegidas tras la charta europeica da las linguas regiunalas e minoritaras en la scozia èn quai il scots ed il gaelic scot a cornwall il cornic en l irlanda dal nord l ulster scots e l irlandais en la valisa ha il valisic in status egual a l englais tenor la dumbraziun dal pievel da l onn vegn il valisic discurrì en la valisa da radund da la populaziun ca persunas il gaelic da radund l irlandais da radund da la populaziun da l irlanda dal nord ed il cornic da ca persunas ca da la populaziun dal cornwall independentamain da la naziunalitad vegn la populaziun dal reginavel unì registrada tenor gruppas etnicas ethnic groups u races alvs pia englais valis scots ed irlandais sco er in dumber relativamain pitschen d immigrants da l europa da l ost e dal sid nairs ed asiats questa classificaziun na suonda betg criteris scientifics tenor ina teoria d etnias mabain sa basa sin la definiziun persunala che mintgin fa a moda subjectiva il èn per l emprima giada er vegnids registrads ils chinais sco atgna gruppa da la populaziun èn alvs dals ch inditgeschan d appartegnair ad ina da las etnias betg alvas èn bundant naschids en il reginavel unì sez la cumpart relativamain gronda d umans che n èn betg da colur alva deriva en emprima lingia dals moviments d immigraziuns or d anteriuras colonias britannicas en la caribica en l africa e sin il subcontinent indic e quai surtut pervi da moviments da migraziun ch han gì lieu en il decurs dals onns e bundant milliuns dals umans che vivevan il en il reginavel unì han denominà sasezs sco black caribbean u sco black african la gronda part dad els deriva da jamaica dominica sco er trinidad e tobago ed è arrivada durant ils onns per mitschar da la nauscha qualitad da viver en lur pajais d origin e sperond da chattar lavur en la nova patria tar la dumbraziun dal pievel dal è questa gruppa creschida sin quai ch è surtut d attribuir ad immigraziuns da stadis africans sco ghana nigeria somalia u kongo il vivevan bundant in milliun inds en la gronda britannia quels furman la pli gronda gruppa d immigrants che derivan dal medem pajais lur cumpart a l entira populaziun munta a radund dals inds britannics èn hindus èn sikhs e muslims per l emigraziun dals inds datti diversas raschuns sper motivs economics sco povradad tschertga da lavur u il giavisch da cuntanscher in pli aut standard da viver giogan er persecuziuns politicas ina rolla la segund gronda minoritad che deriva da l asia dal sid furman ils pakistans blers dad els èn arrivads cun navigaturs en il reginavel unì cun l intenziun da restar be per curt temp per gudagnar daners per lur famiglias e puspè returnar en lur patria ma numerus dad els èn tuttina restads en la gronda britannia la gronda part dals pakistans èn aderents da l islam dal bangladesch bundant persunas èn blers arrivads pervi da la guerra civila e la separaziun dal pajais dal pakistan il er la gronda part dals immigrants dal bangladesch èn muslims la gronda part dals chinais che vivan en la gronda britannia èn immigrads suenter la segunda guerra mundiala surtut pervi da la crisa economica crudada dal pretsch da ris a hongkong ozendi tutgan ils immigrants da la china tar ils abitants il pli bain furmads e cun las pli autas pajas da l entir reginavel er radund singhales vivan en la gronda britannia tar la gronda part dad els sa tracti da budists sut il term englais gypsy u traveller vegnan subsummadas diversas minoritads etnicas la minoritad che vegn areguard sia moda da viver il pli datiers als zagrenders viagiants tradiziunals èn ils roma che derivan oriundamain da l india dal nord il problem principal dals roma sco er dals sinti dals quals i dat relativamain paucs en la gronda britannia è discriminaziun povradad ed ina mortalitad dals uffants relativamain auta tenor stimaziuns da las naziuns unidas vivan en il reginavel unì plirs tschientmilli umans da derivanza polonaisa blers da quests polonais han servì durant la segunda guerra mundiala da la vart dals alliads ed han battì en l armada britannica u eran fugitivs ina gronda part dad els èn restads en la gronda britannia cura che la pologna è vegnida occupada suenter la segunda guerra mundiala da l uniun sovietica e dominada da la partida communistica da la pologna ma er dapi che la pologna appartegna a l uniun europeica èn numerus polonais immigrads en la gronda britannia en tschertga da lavur numerus cipriots grecs e tircs da la gronda britannia vivan en las citads grondas surtut a londra ca dus enconuschents brits cun ragischs cipriotas èn ils dus popstars george michael e cat stevens en tut vivevan il tenor indicaziuns da l ue radund milliuns esters en il reginavel unì cun correspunda questa cifra a la media europeica praticamain tut ils immigrants che derivan d anteriuras colonias u da lur stadis successurs han surpiglià la naziunalitad britannica la gronda part dals abitants dal reginavel unì ca considereschan sasezs sco cristians statisticas precisas na sa laschan però strusch eruir sco commembers uffizials d ina baselgia vegnan per ordinari resguardadas quellas persunas ch èn prontas da s engaschar en la plaiv er ultra da la visita casuala dal servetsch divin l onn eran da la populaziun commembers che sa participavan en quest senn a la cuminanza da la plaiv il medem onn han però radund milliuns inditgà da sa sentir colliads cun la baselgia anglicana milliuns cun autras baselgias protestantas presbiterans refurmads e a e stgars milliuns cun la baselgia catolica areguard l appartegnientscha ad ulteriuras religiuns mundialas cf las expectoraziuns survart gruppas etnicas ultra da quai appartegnan bundant milliuns abitants a nagina religiun en l antica èn grondas parts da l insla gronda britannia cun excepziun dal territori da la scozia odierna stads occupads durant radund onns dals romans cura che quels èn sa retratgs èn sa furmads plirs reginavels pli pitschens quels èn vegnids dominads da pievels immigrads dals angles e saxons dals juts e pli tard er dals normans ils celts la populaziun originara che populava l insla avant l arrivada dals romans è vegnida stgatschada en las regiuns perifericas situadas en il vest da l insla en il avel tschientaner èn sa sviluppads ils dus reginavels da l engalterra e da la scozia ch eran independents in da l auter l onn han normans franzosisads conquistà l insla nà da la normandia e l han marcà durant ils proxims tschientaners la valisa che sa chattava dapi il sut controlla da l engalterra è daventada il cun l act of union ina part dal reginavel englais cun l act of union dal èn ils reginavels da la scozia e da l engalterra vegnids unids al reginavel da la gronda britannia omadus pajais vegnivan regids dapi il dal medem monarc en uniun persunala l act of union dal ha collià il reginavel da la gronda britannia cun il reginavel da l irlanda quel era daventà tranter il ed il adina pli fitg sut controlla englaisa tras quest uniun è naschì il reginavel unì da la gronda britannia ed irlanda ils da november ha napoleun imponì sur las inslas britannicas ina bloccada continentala ch è stada en vigur fin il quella dueva suttametter la gronda britannia cun meds da la guerra economica e proteger l economia franzosa cunter la concurrenza europeica e transatlantica a la gronda britannia èsi però reussì da render accessibels novs martgads da vendita surtut en l america dal nord en il avel tschientaner ha il reginavel unì furmà la naziun da navigaziun maritima e d industria dominanta ed ella ha er giugà da quel temp ina rolla centrala en il svilup da la monarchia parlamentara da la litteratura e da la scienza sin il continent europeic è la gronda britannia sa stentada d equilibrar las pussanzas cun agid da divers patgs d allianza uschenumnada pax britannica sin il zenit cumpigliava l imperi mundial britannic dus terzs da la surfatscha da terren dal mund ina gronda part da quests territoris era vegnida conquistada en rom da numerusas guerras il han contadis irlandais furmà il stadi liber da l irlanda a partir dal éire a partir dal republica da l irlanda ils ulteriurs sis contadis en la provinza ulster èn restads tar il reginavel unì il num da stadi odiern reginavel unì da la gronda britannia ed irlanda dal nord vegn duvrà dapi il tras las duas guerras mundialas ha la gronda britannia pers sia posiziun sco pussanza mundiala e quai cumbain ch ella ha appartegnì omaduas giadas a las pussanzas victuras betg d emblidar è en quest connex la resistenza stinada dal reginavel unì sut winston churchill cunter l invasiun da vart dal reich tudestg en il decurs da la segunda mesadad dal avel tschientaner ha gì lieu la decolonisaziun ch ha manà a la dissoluziun da l anteriur imperi l india britannica è daventada independenta l avust quai ch ha manà a la fundaziun dals dus stadis india e pakistan ed en l africa han per exempel cuntanschì la somalia e la nigeria il lur independenza en consequenza da quest svilup è il reginavel unì stà necessità da s orientar pli ferm vers l europa continentala enfin oz è questa politica però segnada d ina integraziun fitg precauta uschia è il stadi bain daventà il commember da l uniun europeica ma n ha betg introducì l euro cun votaziun dal pievel dal è vegnì decidì da sortir da l uniun europeica entrada en vigur favrer il è elisabeth ii daventada scheffa da stadi regina suenter che georg vi era mort da tut ils regents da la gronda britannia è ella gia oz la monarca cun la pli lunga durada d uffizi dapi il è la situaziun politica en l irlanda dal nord stada segnada d in clima tendì cun relaziuns cumparegliablas ad ina guerra civila pir il èsi reussì da concluder las tractativas da pasch ed il ha la gronda britannia reconquistà cun la forza las inslas falkland da las qualas l argentinia aveva empruvà da sa patrunar la politica da l intern è vegnida influenzada fermamain da la perioda d uffizi da la primministra conservativa margaret thatcher ch ha promovì la deregulaziun economica e reducì l assistenza sociala statala sa referind a l atgna responsabladad dal singul individi en rom d ina refurma da la constituziun han la scozia la valisa e l irlanda dal nord survegnì il agens parlaments en ina votaziun dal pievel è la scozia s exprimida il settember cunter daventar independenta dal reginavel unì cun da las vuschs formalmain è il reginavel unì ina monarchia constituziunala il monarc britannic ha teoreticamain la pussaivladad da destituir la regenza en la pratica dretg da disa da plirs tschientaners na vegn però betg fatg diever da quest dretg de facto sa tracti pia d ina monarchia parlamentara damai ch er il parlament ha il dretg da destituir la regenza il parlament consista da la chombra dals lords house of lords chombra auta e da la chombra dals deputads house of commons chombra bassa tar ils commembers da la chombra dals lords sa tracti oz per gronda part da represchentants d ina noblezza da merits betg ertavla da singuls nobels cun titels ereditars sco er da uvestgs anglicans ils commembers da la chombra dals deputads vegnan elegids tenor il dretg d elecziun da maiorz questa chombra ch è legitimada a moda democratica furma oz la part dominanta dal parlament en la quala vegnan inoltradas e relaschadas tut las leschas sin fundament da la parliamentary sovereignty furma il parlament sper la regina de facto la regenza la suletta instituziun legislativa da la gronda britannia la suveranitad parlamentara è er il motiv daco ch i na dat nagina giurisdicziun constituziunala la magna charta dal ha furmà l emprima lescha fundamentala dal stadi ella ha però be concedì tscherts dretgs ad ina pitschna classa superiura council of barons malgrà quai resta la gronda britannia il stadi da l europa cun la pli veglia tradiziun democratica damai ch il parlament ha giugà ina rolla adina pli impurtanta il pli tard dapi la glorious revolution e la bill of rights ch è resultada da quai ina constituziun scritta n exista betg de jure sa chatta mintga lescha ad in nivel constituziunal damai che tut las leschas èn da princip egualas e ch il parlament ha il dretg da midar u abolir mintga lescha existenta i dat però leschas ch han de facto qualitad da constituziun sco per exempel la bill of rights en general cumpeta a las dretgiras ina gronda libertad da concepir las leschas damai ch il sistem giuridic britannic sa basa sin il princip dal dretg da disa conventions e da la dretga interpretaziun da cas precedents common law tras las dretgiras il reginavel unì furma ina da las pli impurtantas pussanzas militaras dal mund ella dispona da radund schuldads ed ha a disposiziun in budget da bundant milliardas dollars quai che furma las segund autas expensas militaras en l europa dal vest tradiziunalmain e per motivs geografics han la marina e l aviatica militara ina posiziun dominanta en congual cun las forzas terrestras dapi il posseda il reginavel unì bumbas atomaras lur dumber è bain vegnì reducì dapi la fin da la guerra fraida ma tuttina vegnan questas armas ch èn oz staziunadas exclusivamain sin sutmarins atomars modernisadas cuntinuadamain las forzas armadas disponan da bundant chars armads da cumbat la royal air force trategna ca aviuns da quai radund aviuns da cumbat activs e la royal navy furma cun radund bastiments da guerra ina da las pli grondas marinas dal mund las forzas armadas britannicas èn staziunadas sin numerusas basas a l exteriur pliras da quellas sa chattan en germania cun ca schuldads ed en la cipra schuldads cun excepziun dals stadis unids n ha nagin stadi staziunà uschè blers schuldads a l exteriur sco il reginavel unì cuntrari a blers auters pajais da l europa è il reginavel unì sa participà ensemen cun ils stadis unids suenter il a la guerra cunter il terror ch ha tranter auter manà ad invasiuns en l irac ed en l afganistan dapi ils attentats dal en ils stadis unids e dal a londra èn en vigur en la gronda britannia pliras leschas cunter il terror a l intern dal pajais èn responsablas per la segirtad publica diversas forzas da polizia che suttastattan al ministeri da defensiun u al ministeri da l intern ultra da quai agescha il servetsch secret mi a l intern dal pajais la valisa la scozia e l irlanda dal nord disponan dapi ils onns d agens parlaments e regenzas l engalterra na posseda percunter nagina administraziun regiunala enstagl vegnan las fatschentas che pertutgan l engalterra exequidas dal parlament e da la regenza britannica en il fratemp èsi daventà isanza ch ils represchentants da las ulteriuras regiuns s abstegnan da la vusch sch igl èn da decider dumondas che pertutgan exclusivamain l engalterra ils nivels administrativs inferiurs èn vegnids restructurads pliras giadas dapi la fin dal avel tschientaner cun ulteriurs midaments èsi da far quint en l avegnir tradiziunalmain consistiva l engalterra dapi il temp medieval da contadis counties la scozia da la valisa da e l irlanda dal nord da sis oz datti sper divers contadis cun funcziuns administrativas er uschenumnadas unitary authorities e metropolitan counties resp districts en l irlanda dal nord en la lingua dal mintgadi èn per gronda part sa mantegnids en tut las parts dal pajais ils nums dals vegls ducadis ils territoris d ultramar dependents èn en successiun alfabetica territoris ch èn suttamess be a la curuna britannica betg però al reginavel unì crown dependencies èn omadus territoris disponan d ina atgna legislaziun e d agens sistems da dretg sin ils champs da la defensiun militara e da las relaziuns internaziunalas vegnan els però represchentads tras la regenza britannica il monarc britannic n è betg be il schef da stadi dal reginavel unì mabain er d ina entira retscha d ulteriurs stadis dal commonwealth independents la rait da traffic è orientada en direcziun nord sid e s extenda a moda radiala enturn la citad da londra en il traffic sin via vegn charrà da la vart sanestra quai cuntrari a la gronda part dals ulteriurs stadis la rait da vias ha ina lunghezza da radund kilometers da quai furman ca km autostradas las qualas èn vegnidas erigidas a partir dals onns sper las autostradas datti er ina spessa rait da vias da transit separadas a plirs vials la rait da viafier dal reginavel unì e vegnida privatisada il e sa cumpona da duas parts independentas en l irlanda dal nord ed en la gronda britannia quest ultima part è colliada dapi il tras l eurotunnel cun l europa continentala la rait en l irlanda dal nord stat en connexiun cun quella da la republica da l irlanda la rait da viafier ha ina lunghezza totala da stgars kilometers quai è bundant la mesadad pli pauc che anc en ils onns il reginavel unì è in dals impurtants centers dal traffic aviatic mundial cun radund milliuns passagiers ad onn da quai milliuns en la regiun da londra cumpiglia el la pli gronda circulaziun da persunas da tut l europa la pli gronda plazza aviatica è london heathrow alura suondan london gatwick ed il manchester airport tras la posiziun insulara dal pajais e la separaziun territoriala da l irlanda dal nord e da las bleras inslas ha la navigaziun tradiziunalmain ina gronda muntada impurtants ports èn felixstowe tilbury southampton e teesport il reginavel unì tutga tar las economias publicas las pli dereguladas e privatisadas en tut il mund l economia britannica furma il lieu d origin da l uschenumnà chapitalissem anglosaxon che sa basa sin ils princips da la liberalisaziun dal martgà liber da taglias bassas e da regulaziuns minimalas cun in product naziunal brut da billiuns dollars situaziun dal furma la gronda britannia la sisavel gronda economia publica dal mund e la terz gronda da l europa suenter la germania e la frantscha areguard la paritad da la capacitad da cumpra giascha il pajais sin la settavla plazza cun euros è il pnb per chau situà en la part superiura dal rom da referenza europeic cumpareglià cun il pnb da l uniun europeica exprimì en standards da la capacitad da cumpra cuntanscha il reginavel unì in index da eu l onn la creschientscha economica giascheva il tar la revoluziun industriala dal avel tschientaner ha ses origin en la gronda britannia a l entschatta hai dà ina concentraziun sin l industria greva construcziun da navs industria da minieras da charvun producziun d atschal ed industria da textilias damai ch il reginavel unì cumpigliava territoris en tut il mund èsi stà pussaivel da crear in martgà d ultramar per products britannics uschia ch il pajais dominava durant il avel tschientaner l entir commerzi internaziunal en consequenza da l aut grad d industrialisaziun er en auters stadis e damai che l agricultura na pudeva betg pli furnir ulteriuras forzas da lavur che fissan daventadas danvanz è l entir avel tschientaner stà segnà d in declin cuntinuant da l industria greva parallelamain è creschì il sectur da servetschs che cumpiglia uss ina cumpart da radund dal product naziunal brut il sectur da servetschs vegn dominà da servetschs da finanzas surtut da bancas ed assicuranzas la city of london cun ses dretgs spezials furma la pli gronda plazza da finanzas dal mund quella cumpiglia tranter auter la london stock exchange lloyd s of london la bank of england e diversas ulteriuras bancas sco hsbc citigroup e barclays pervi da ses caracter sco plazza da finanzas dad off shore sa chatta a londra la pli gronda concentraziun da filialas da bancas da l exteriur en tut il mund ultra da quai è edinburgh la chapitala da la scozia la tschintgavel gronda plazza da finanzas da l europa e la sedia principala d enconuschentas interpresas sco royal bank of scotland e hbos medemamain da gronda muntada è il turissem cun bundant milliuns turists sa chattava il reginavel unì il sin l otgavla plazza da las pli impurtantas destinaziuns turisticas dal mund la producziun industriala cumpiglia oz anc radund in sisavel dal product naziunal brut in impurtant sectur furma l industria d autos cumbain che tut las interpresas sa chattan oz en mauns da l exteriur l industria aviatica e d armament vegn dominada da bae systems e rolls royce che cuvran er ina cumpart essenziala da l industria astronautica mundiala in ulteriura impurtanta pitga è l industria chemica e farmaceutica cun glaxosmithkline ed astrazeneca han il segund ed il terz grond concern da farma lur sedia principala en il reginavel unì l agricultura britannica cumpiglia be dal pnb quai ch è pauc en congual cun ils auters pajais europeics percunter posseda il pajais grondas reservas da charvun gas natiral e petroli l explotaziun industriala da las ritgezzas natiralas contribuescha al pnb quai ch è ina cumpart extraordinariamain auta per in stadi industrial il zenit ha quest explotaziun però surpassà vers il uschia che sia cumpart al pnb vegn a sa sbassar ils proxims onns dapi il è la gronda britannia daventada netto in importadra da petroli il muntava la quantitad explotada gnanc pli la mesadad dal quantum maximal peak oil dal er gas natiral e charvun ston vegnir importads dapi in pèr onns en quantitads adina pli grondas interpresas britannicas da muntada mundiala ch èn activas sin quest champ èn bp e royal dutch shell las inslas britannicas disponan d in fitg grond potenzial d energias regenerativas surtut sin il sectur da la forza dal vent e da centralas da mar quel è fin uss vegnì duvrà be marginalmain la cumpart d energia regenerativa surtut d energia solara a l entir provediment d energia crescha però cuntinuadamain il budget dal stadi ha dumbrà il expensas en l autezza da billiuns dollars ed entradas da radund milliardas dollars da quai è resultà in deficit en l autezza da milliardas dollars resp da dal product naziunal brut ils debits statals muntavan la fin a bundant dal product naziunal brut en rom da las crisa da bancas e da finanzas dapi il èn ils debits statals creschids fermamain il cumpigliavan las expensas statalas las suandantas cumparts en dal pnb sanadad furmaziun e militar ina dumbraziun dal pievel ha lieu mintga diesch onns a medem temp en tut las parts da la gronda britannia l office for national statistics è responsabel per rimnar las datas da l engalterra e da la valisa il general register office for scotland e la northern ireland statistics and research agency fan il medem per lur territoris tenor la dumbraziun dal pievel dal muntava la populaziun totala dal reginavel unì a tranter il ed il è la populaziun creschida cun ina rata annuala da la pli veglia litteratura sin il territori dal reginavel unì dad oz abstrahà dad ovras en latin è vegnida scritta en las diversas linguas celticas da l insla uschia tanscha la tradiziun da la litteratura valisa enavos fin en il avel tschientaner il mabinogion dal temp medieval tempriv è ina collecziun da raquints dals bards da la valisa medemamain dapi il avel tschientaner sa lascha cumprovar la tradiziun da la poesia irlandaisa en l irlanda dal nord è surtut da muntada il ciclus dad ulster la litteratura da l englais vegl ha manà ad ovras sco beowulf u ils imnis da cdmon ma l elita scolada preferiva da quel temp il latin impurtants auturs en questa lingua furman beda venerabilis e geoffrey of monmouth suenter la conquista da l engalterra tras ils normans ha la litteratura anglonormana manà sin las inslas britannicas influenzas da l europa continentala la litteratura englaisa per propi è sa sviluppada a partir dal avel tschientaner tardiv cun la derasaziun da l englais central dialect da londra sco emprim scriptur da la litteratura englaisa ch è enconuschent cun ses num vala geoffrey chaucer l autur da las canterbury tales suenter l introducziun da la stampa da cudeschs en l engalterra tras william caxton l onn ha la litteratura cuntanschì ina fluriziun en l èra elisabetiana e quai surtut en furma da poesias e dramas da quell epoca derivan las ovras da william shakespeare ch appartegnan a la litteratura mundiala en il avel tschientaner ha cumenzà l epoca dal roman englais enconuschents auturs da quel temp èn daniel defoe samuel richardson e henry fielding suenter in temp da declin èsi reussì al scot robert burns da puspè svegliar l interess per la litteratura en la lingua dal pievel uschia èn ils enconuschents rhyming weavers dad ulster vegnids influenzads tras la litteratura scota dal conturn ulster scots a l entschatta dal avel tschientaner ha la poesia da la romantica clamà en memoria quella da la renaschientscha cun auturs sco william blake william wordsworth john keats e lord byron l epoca victoriana è stada il temp da fluriziun dal roman realistic represchentà tras jane austen las trais soras bront charles dickens william thackeray george eliot e thomas hardy spezialisads sin romans istorics eran tranter auter walter scott e robert louis stevenson da l emprima guerra mundiala èn resortids ils poets da guerra wilfred owen siegfried sassoon robert graves e rupert brooke che scrivan savens en in stil paradox davart lur aspectativas envers la guerra e u lur experientschas en ils foss da protecziun en rom dal celtic revival èsi vegnì tar ina renconuschientscha creschenta da la litteratura irlandaisa tradiziunala dapi l independenza da l irlanda l onn vegn la litteratura irlandaisa resguardada sco ina litteratura ch è independenta da quella da la gronda britannia la renaschientscha scota da l entschatta dal avel tschientaner ha modernisà la litteratura da lingua englaisa da la scozia ed ha er manà a l introducziun da novas furmas en la litteratura dal scot e dal gaelic en il decurs dal avel tschientaner ha il roman englais sviluppà ina gronda varietad ch è anc vegnida enritgida tras scripturs immigrads enconuschents raquints e romans han scrit arthur conan doyle d h lawrence george orwell salman rushdie mary shelley j r r tolkien virginia woolf graham greene h g wells e joanne k rowling ulteriurs impurtants poets èn elizabeth barrett browning ted hughes john milton alfred tennyson alexander pope e dylan thomas il premi nobel da litteratura han gudagnà ils suandants auturs da la gronda britannia rudyard kipling john galsworthy t s eliot bertrand russell winston churchill william golding harold pinter e doris lessing il reginavel unì dispona d ina lunga tradiziun sin il champ dal teater quella tanscha enavos fin en il temp dals romans ch avevan erigì teaters en tut las parts dal pajais fin en il temp medieval era sa sviluppada la pantomima cun la furma speziala englaisa dal mummers play ina furma tempriva dal teater sin via quel era collià cun il morris dance e tractava tematicas sco son gieri cun il drag u robin hood savens sa tractavi da paraulas popularas che sa basavan sin raquints fitg vegls ils acturs viagiavan d ina citad a l autra per lur represchentaziuns survegnivan els daners e dimora ultra da quai èn da menziunar il gieu da misteri medieval e las moralitads quests gieus tractavan tematicas cristianas e vegnivan represchentads a chaschun da festas religiusas durant la regenza dad elisabeth i han ils arts englais e surtut il teater enconuschì in temp da gronda fluriziun il pli enconuschent autur da dramas da quel temp è stà william shakespeare el ha scrit radund tocs da teater che vegnan represchentads fin oz en tut il mund tranter ils pli enconuschents tutgan las tragedias romeo and juliet hamlet ed othello cumedias sco a midsummer night s dream e much ado about nothing u il drama istoric heinrich v ulteriurs enconuschents dramatichers dal avel tschientaner èn stads ben jonson christopher marlowe e john webster durant l interregnum han ils puritans serrà per motivs religius ed ideologics tut ils teaters englais cun la reinstallaziun da la monarchia èn ils teaters a londra vegnids reaverts novas attracziuns sco las emprimas acturas professiunalas han puspè manà ad ina nova fluriziun dal temp da shakespeare vegnivan tut las rollas femininas giugadas da mattatschs sco novs geners èn s etablids il drama eroic il drama patetic e la cumedia da la restauraziun da quel temp èn però restadas en memoria surtut las cumedias sco per exempel the country wife da william wycherley the rover dad aphra behn the relapse da john vanbrugh e the way of the world da william congreve en il avel tschientaner è il public s orientà vers la cumedia sentimentala la tragedia e l opera taliana per trategnair la vasta populaziun èn s etablidas la burlesca e las variantas precursuras dal varieté music hall quest svilup ha gì lieu a donn e cust dal drama englais ch ha subì ina lunga perioda da declin quai è sa midà vers la fin dal avel tschientaner cura che las tribunas da londra han mussà ovras dals irlandais iren george bernard shaw ed oscar wilde e dal norvegiais henrik ibsen tut quests auturs eran influenzads fermamain dal drama englais ed han attribuì decisivamain a la renaschientscha da quel ozendi datti a londra in grond dumber da teaters cun ses enconuschents musicals ha andrew lloyd webber dominà durant blers onns il west end la royal shakespeare company è staziunada en il lieu d origin da shakespeare stratford upon avon impurtants auturs da teater dal temp modern èn alan ayckbourn john james osborne harold pinter tom stoppard ed arnold wesker la musica britannica è segnada d ina gronda varietad ed ha influenzà a moda decisiva il svilup da numerus stils da musica quai vala surtut dapi ils onns cura che musicists britannics han contribuì a render enconuschent il rock n roll en tut il mund dapi lura èn s etablidas en il pajais numerusas direcziuns da musica e bands en stils uschè differents sco heavy metal britpop u drum and bass a medem temp ha però er la musica tradiziunala il folc enconuschì ina renaschientscha ultra da quai enconuscha il pajais ina tradiziun da musica classica che tanscha enavos plirs tschients onns mintgin dals quatter stadis parzials engalterra scozia valisa irlanda dal nord posseda in atgna musica populara ultra da quai han l isle of man il cornwall e las inslas dal chanal sviluppà agens stils la musica tradiziunala englaisa sa basa sin instruments sco la lauta l arpret il cembalo il corn stort la lira a roda e la schalmia ed è segnada da differenzas regiunalas vaira grondas suenter la revoluziun industriala è la musica populara en sia furma tradiziunala be anc sa mantegnida en regiuns ruralas en la segunda mesadad dal avel tschientaner èsi però reussì a musicists sco martin carthy d instradar en rom dal roots revival ina renaschientscha dal folk la musica populara da la scozia cumpiglia differents geners da chant sco balladas u laments las chanzuns vegnan chantadas d ina singula persuna che vegn accumpagnada da cornamusas fiddles e harfas tar ils sauts tradiziunals tutgan reel strathspey e jig il roots revival è vegnì inizià qua da cathy ann mcphee e jeannie robertson ch han influenzà da lur vart gruppas sco l incredible string band e the chieftains la musica da la valisa è stada sutordinada sur lung temp a la cultura englaisa e fiss perquai prest ida a perder en il avel tschientaner la han ins perquai quasi stuì reconstruir instruments tipics furman crwth ina sort lira d origin celtic harfa e harfa tripla la tradiziun da musica populara la pli viva è da chattar en l irlanda dal nord quella correspunda pli u main a l irish folk instruments tipics èn fiddle tin whistle bodhrn uilleann pipes ed accordeon musica cumponida che deriva dal territori dal reginavel unì odiern sa lascha cumprovar a partir dal temp autmedieval la pli veglia ovra è sumer is icumen da l emprima mesadad dal avel tschientaner enconuschents cumponists da la fasa tempriva da la musica classica èn simon tunsted john dunstable john taverner e thomas tallis ca tranter il ed il è stà il temp da fluriziun dal madrigale englais impurtants represchentants da quest epoca èn william byrd john dowland orlando gibbons thomas tomkins e thomas campion suenter in temp da declin ha la reintroducziun da la monarchia manà a partir dal ad ina nova fluriziun ch è stada tranter auter sut l influenza da pelham humfrey john blow e henry purcell il pli impurtant cumponist englais dal avel tschientaner è stà georg friedrich hndel che derivava da la germania ma ch ha vivì e cumponì per gronda part en l engalterra sias operas ovras per orchester e chorals han influenzà decisivamain la musica classica britannica dals proxims duatschient onns il medem temp sco hndel han er operà john gay e thomas arne impurtants cumponists dal avel tschientaner èn stads arthur sullivan hubert parry charles villiers stanford ed edward elgar l emprima mesadad dal avel tschientaner è stada segnada dals cumponists frederick delius ralph vaughan williams gustav holst frank bridge e john ireland tar ils impurtants cumponists da la musica classica moderna da la segunda mesadad dal avel tschientaner tutgan william walton benjamin britten michael tippett robert simpson peter maxwell davies harrison birtwistle john kenneth tavener mark anthony turnage e gavin bryars en il reginavel unì datti numerus orchesters da renum mundial sco il bbc symphony orchestra il royal philharmonic orchestra il philharmonia orchestra il london symphony orchestra ed il london philharmonic orchestra il royal opera house a londra appartegna a las pli impurtantas operas dal mund ed en la royal albert hall han lieu mintga stad ils proms promenade concerts l emprim gener da la musica da divertiment britannica han furmà a l entschatta dal avel tschientaner las balladas da broadside igl eran quai chanzuns popularas da las qualas ils texts vegnivan publitgads sin palpiris da diversa lunghezza broadsides l emprim scrit a maun pli tard en versiun stampada sin ils fegls era mintgamai inditgà tar tge enconuschenta melodia ch il text saja da chantar a partir dal avel tschientaner èn ils broadsides vegnids agiuntads als chapbooks cudeschs populars fitg derasads cun la derasaziun da las gasettas ed il cumenzament da la tecnica da registraziun han ils broadsides pers lur muntada suenter la revoluziun industriala èn sa sviluppadas bars che purschevan divertiment musical la gruppa en mira furmava la nova classa da lavurants urbana ch era spartida da sias ragischs culturalas ed era en tschertga da novas furmas da musica tras quai è creschida la dumonda suenter musica da divertiment e da chantauturs professiunals las chanzuns da las music halls èn segnadas d in ritmus e da melodias simplas che sa laschan percepir tgunschamain ils pli enconuschents stars da las music halls èn stads marie lloyd harry champion george formby e gracie fields sco ura da naschientscha dal jazz vala la turnea da l original dixieland jass band l onn ma propi popular è quest stil da musica pir daventà durant la segunda guerra mundiala cura ch igl ha gì num da divertir ils blers schuldads ch eran preschents en il reginavel unì ils pli enconuschents represchentants dal jazz britannic èn ils musicists john dankworth humphrey lyttelton joe harriott dizzy reece george shearing evan parker john mclaughlin john surman barbara thompson e courtney pine sco er las bands da fusion colosseum henry cow if centipede ginger baker s air force national health e nucleus gruppas sco il spontaneous music ensemble e musicists sco evan parker e derek bailey han attribuì essenzialmain a furmar ina musica improvisada europeica che sa schlia per part dal jazz ensemen cun ils stadis unids era ed è il reginavel unì il pajais ch ha gidà il pli fitg a sviluppar la musica da rock e pop curt temp suenter ch eran cumparidas en ils stadis unids las emprimas plattas da quest gener ha er cumenzà a sa sviluppar en la gronda britannia in agen stil ch è vegnì influenzà da skiffle e da la tradiziun da folk britannica en ils onns ha lura cumenzà cun l uschenumnada british invasion il triumf mundial da la musica da rock e pop britannica la band la pli impurtanta entaifer quest svilup han furmà ils beatles ed en rom da la beatlemania han er numerusas autras bands gì gronds success sco per exempel ils rolling stones the who the kinks the dave clark five the searchers u gerry the pacemakers la fin dals onns èn cumparids impurtants represchentants dal folk rock per exempel las bands fairport convention u steeleye span u singer songwriters sco donovan bert jansch nick drake u cat stevens a precursurs dal hardrock èn sa sviluppadas diversas bands da blues rock sco fleetwood mac e free u musicists sco john mayall ed alexis korner il psychedelic rock ch è sa sviluppà en ils stadis unids ha er inspirà bleras bands britannicas d integrar en lur musica sounds experimentals ed instruments exotics sco la sitar las pli impurtantas bands entaifer quest stil èn pink floyd ils beatles cream ed ils pretty things en il decurs dals onns èn naschids numerus novs stils da musica piuniers dal heavy metal èn stads led zeppelin deep purple e black sabbath lur musica dira è vegnida sviluppada vinavant en rom da l uschenumnada new wave of british heavy metal da bands sco iron maiden motörhead e judas priest medemamain en il reginavel unì e sa sviluppà il progressive rock che stat sut l ensaina da bands sco pink floyd genesis king crimson jethro tull yes ed emerson lake and palmer surtut pervi dals costums e la show è sa distinguì il glam rock cun slade t rex gary glitter e almain a l entschatta da lur carrieras elton john david bowie e queen la musica da punk ha cuntanschì il success commerzial l onn cun ils sex pistols a questa band èn suandads the clash ed elvis costello ed entaifer la musica da disco han surtut ils bee gees gì gronds success ils onns èn medemamain stads segnads d ina gronda diversificaziun dals stils dal punk èn sa sviluppads il new wave t a ultravox e the human league e diversas furmas da l indie rock t a the cure the smiths e the jesus and mary chain ils geners madchester e shoegazing han integrà dapli structuras da pop en l indie rock da questa cumbinaziun dueva sa sviluppar a l entschatta dals onns il britpop cun represchentants sco oasis blur manic street preachers e the verve medemamain fitg enconuschenta è daventada la musica da reggae e da soul da la gronda britannia cun ub hot chocolate sade billy ocean lisa stansfield eurythmics culture club e simply red tar las pli enconuschentas bands resp artists dals onns cun gronds success en tut il mund tutgan plinavant the police resp sting rod stewart ils dire straits e depeche mode er diversas furmas da la musica da saut electroncia èn sa sviluppadas en il reginavel unì surtut drum and bass e trip hop econuschentas bands da quests geners èn underworld orbital massive attack the klf the prodigy the chemical brothers e portishead concepidas sapientivamain per pledentar las grondas massas èn las diversas boygroups e girlgroups che sa schlian per ordinari puspè suenter paucs onns enconuschentas boygroups èn bay city rollers wham east blue take that e one direction enconuschentas girlgroups èn all saints atomic kitten bananarama sugababes e spice girls a singuls members da talas gruppas è silsuenter reussida ina carriera sco solists quai vala surtut per george michael robbie williams e melanie c tar las pli veglias furmas artisticas ch èn vegnidas chattadas sin il territori dal reginavel unì tutgan fossas che derivan dal temp neolitic en il temp da bronz ca vers a c è cumparida la cultura da cups en furma da zains ils brits dal temp primar lavuravan a l entschatta surtut cun arom a partir da ca a c han els er cumenzà a cular bronz quai ch è vegnì favurisà tras ils ritgs giaschaments a cornwall e devon a la cultura da cups en furma da zains è suandada la cultura da wessex ch è surtut enconuschenta per lavurs da ferrer en aur durant il temp da fier han ils celts colonisà las inslas britannicas ed han introducì novas furmas d art lavurs da metal surtut ornaments dad aur eran bain anc adina impurtants ma per gronda part è vegnì duvrà da quel temp crap e lain quest stil ha perdurà fin l arrivada dals romans ed è puspè renaschì durant il temp medieval el è er sa mantegnì en las regiuns celticas che n eran betg vegnida occupadas dals romans ils romans han laschà enavos durant lur domini numerusas ovras d art surtut monuments da fossa statuas e bists els han er introducì lavurs en vaider e mosaics l art cristian britannic sa lascha cumprovar a partir dal quart tschientaner surtut en furma da mosaics cun motivs cristians l art dal temp roman e dal temp cristian tempriv era pli u main il medem sco sin il continent ma el ha integrà singuls elements da l art dals celts il domini roman è vegnì remplazzà tras divers reginavels ch eran segnads da differentas ragischs culturalas a l art celtic èsi puspè reussì da sa derasar sur il territori d origin en il vest ed en il nord e da sa far valair en l entira gronda britannia pievels sco ils anglosaxons ils juts e danais han introducì furmas d art germanas e scandinavas l art celtic e l art scandinav han intginas sumeglientschas sco per exempel musters decorativs entretschads dals singuls elements è sa sviluppada ina cultura maschadada celtic scandinava a partir dal avel tschientaner tardiv ha il cristianissem er cumenzà a sa derasar tranter il pievel cumin las cruschs dals celts furman l exempel il pli enconuschent per elements celtics ch han influenzà l art cristian scenas biblicas èn vegnidas represchentadas a moda figurativa enramadas da musters ornamentals celtics sco nova furma d expressiun artistica cumpara da quel temp l art mural tar ina gronda part dals artists sa tractavi da muntgs che derivavan da l exteriur u ch avevan passentà lur temp da furmaziun sin il continent per quests motivs è l art britannic sa vischinà adina pli ferm a quel da l europa continentala in ulteriura furma d art ch è vegnida introducida tras la baselgia ha furmà la pictura sin vaider ch è era vegnida applitgada per represchentaziuns secularas vers la fin dal temp medieval fascheva l art britannic part dal stil internaziunal resp lom la pictura ed ils objects d art na sa differenziavan betg pli marcantamain da quels d auters pajais da l europa dal nord tras l introducziun da la refurmaziun l onn èn ils bains ecclesiastics vegnids sequestrads tras il stadi quai ha destruì la tradiziun d art valisa ed englaisa che steva avant sut il protecturat da la baselgia ultra da quai hai dà in isolaziun da plirs decennis dals trends en las parts catolicas da l europa l iconoclassem ha perdurà fin la fin dal avel tschientaner la renaschientscha englaisa a partir dal avel tschientaner tempriv ha gì sumeglientschas cun la renaschientscha taliana ma è sa sviluppada en autra moda ella ha surtut cumpiglià la musica e la litteratura la vieuta en l art figurativ ed en l architectura è percunter stada definida main cler ch en l ulteriura europa la scola englaisa da la pictura ch è sa furmada a l entschatta dal avel tschientaner è enconuschenta per ses purtrets e sias cuntradas e vegn resguardada entaifer l istorgia da la pictura sco emprima furma britannica independenta ils pli impurtants artists da quel temp èn stads joshua reynolds george stubbs e thomas gainsborough la fin dal avel e l entschatta dal avel tschientaner valan sco la perioda la pli radicala da l art britannic cun artists sco william blake john constable william hogarth e william turner surtut turner cun sias cuntradas che paran bunamain abstractas ha gì ina grond influenza sin ils impressiunists da pli tard a partir dals onns è la pictura britannica vegnida dominada dals preraffaelits cun lur maletgs plain colurs che represchentan surtut motivs religius da questa direcziun è er vegnì influenzà il designer william morris il fundatur da l arts and crafts movement ses musters da tapetas e plattinas han marcà fermamain l epoca victoriana enconuschents illustraturs èn stads beatrix potter ed aubrey beardsley la pli enconuschenta direcziun entaifer l art da l entschatta dal avel tschientaner ha furmà il vorticissem cun ils represchentants jacob epstein wyndham lewis e david bomberg tar ils pli impurtants artists britannics dal avel tschientaner tutgan er henry moore lucian freud frank auerbach e francis bacon sco reacziun sin l expressiunissem abstract è sa sviluppà ils onns il pop art cun artists sco richard hamilton eduardo paolozzi peter blake allen jones e david hockney a la fin dals onns ha il moviment dals young british artists t a damien hirst sarah lucas e tracey emin influenzà a moda decisiva il svilup da l art conceptual dapi il vegn surdà il turner prize ad artists britannics sut onns che vegnan per il pli discussiunads a moda cuntraversa tar las pli impurtantas instituziuns dad art tutgan l allied artists association il royal college of art l artists rifles la royal society of arts il new english art club la slade school of art la royal academy e la tate gallery las emprimas perditgas d architectura en il reginavel unì furman ils monuments da megalits sco stonehenge avebury e west kennet long barrow skara brae sin las inslas orkney è in dals abitadis dal temp neolitic ch è sa mantegnì il meglier en tut il mund ils celts han bajegià exclusivamain edifizis en lain dals quals praticamain nagut n è sa conservà ils romans han erigì las emprimas citads las pli impurtantas eran aquae sulis bath camulodunum colchester deva chester eboracum york londinium londra e verulamium st albans blers edifizis romans èn sa mantegnids fin oz menziun speziala meritan las termas a bath als romans èn suandads ils anglosaxons ed auters pievels germans lur chasas consistivan per ordinari da paraids da pertgas ed arschiglia pli ditg èn sa mantegnidas las baselgias erigidas da crap da quellas sa lascha savens deducir da tge epoca che deriva l abitadi in exempel tipic per l architectura anglosaxona furma la baselgia parochiala da wing a buckinghamshire durant ils dus tschientaners suenter la conquista normana l onn han ins erigì numerusas impurtantas turs e chastels sco il tower of london il caernarfon castle en valisa u il carrickfergus castle en l irlanda dal nord questas fortezzas servivan a tegnair a mastrin la populaziun da la medema epoca derivan diversas catedralas ch èn vegnidas erigidas l emprim en il stil norman e silsuenter en il stil gotic la pratica da rinforzar bunamain tut ils edifizis pli gronds cun fortificaziuns ha manà al stil da tudor ed a residenzas represchentativas sin la champagna sco montacute house e hatfield house resp a chastels sco il hampton court palace durant la guerra civila englaisa han edifizis stuì supportar la davosa giada assedis pli gronds numerus chastels èn vegnids destruids tar las attatgas da l armada dad oliver cromwell p ex corfe castle suenter la fin da questa guerra èn pli u main be pli vegnids erigids edifizis d abitar e da fatschenta l aspect da la defensiun è quasi svanì dal tuttafatg gia dal temp avant la guerra aveva inigo jones sa fatg in num sco impurtant architect britannic e confundatur dal palladianissem sias ovras las pli impurtantas èn il queen s house ed il banqueting house suenter la reintroducziun da la monarchia il ed il grond incendi da londra l onn han ins manchentà a londra la chaschun da stgaffir ina nova metropola applitgond ils stils architectonics moderns christopher wren in dals pli impurtants architects britannics da quel temp era bain vegnì incumbensà da reconstruir la gronda part da las baselgias destruidas per motivs da spargn è ses plan cumplessiv per reconstruir la citad però vegnì refusà sia capodovra furma la st paul s cathedral ch è vegnida erigida tranter il ed il a l entschatta dal avel tschientaner è il baroc ch era fitg popular en l europa continentala er arrivà sin las inslas britannicas da quel temp deriva per exempel il blenheim palace architects john vanbrugh e nicholas hawksmoor il baroc è però bainprest vegnì stgatschà dal palladianissem che dueva la finala manar a l architectura gregoriana quella vegn represchentada da residenzas champestras sco woburn abbey u kedleston hall impurtants architects da quest stil da bajegiar resp da las epocas successuras neoclassicissem e romantica èn stads robert adam william chambers e james wyatt quasi sco in pass enavos en congual cun la simmetria dal palladianissem para la neogotica cun sias allusiuns al stil da bajegiar dal temp medieval l exempel il pli enconuschent da questa fasa furma il palace of westminster ch è vegnì concepì da charles barry vers la mesadad dal avel tschientaner è la tecnologia stada avanzada avunda per pudair far diever da l atschal sco material da construcziun en questa moda ha joseph paxton construì il crystal palace che furma bain il pli enconuschent edifizi dal temp victorian en il decurs da quest èra dal progress han ins introducì bleras novas metodas da construcziun ma ils architects dominants sco augustus pugin insistivan plitost sin in stil orientà vers il passà a l entschatta dal avel tschientaner è daventà popular il design da l arts and crafts movement quest stil era sa sviluppà or da las ovras d architects dal avel tschientaner sco george devey sia curunaziun han las furmas architectonicas da quel temp chattà en ils edifizis dad edwin lutyens arts and crafts vegn simbolisà en l architectura tras la furma informala betg simmetrica savens èn ils edifizis ornads cun fanestras a pilasters u giatters cun culmainas multiplas e chamins auts quest stil è sa mantegnì fin la segunda guerra mundiala suenter la guerra è la reconstrucziun stada segnada dal modernissem resp brutalissem surtut da la fin dals onns fin l entschatta dals onns il construir modern è restà fin oz la forza motorica da l architectura britannica cumbain che si influenza sa manifestescha bundant pli ferm tar chasas da fatschenta che tar edifizis d abitar ils dus architects contemporans ils pli enconuschents èn richard rogers e norman foster ils pli famus edifizis da rogers èn l edifizi da lloyd s ed il millennium dome foster ha tranter auter construì il sgrattaschiel st mary axe er enconuschent sco cucumera e la city hall da londra l istorgia dal film da la gronda britannia furma ina part impurtanta e variada da la cultura da film internaziunala a l influenza decisiva dals cineasts britannics al cumenzament da l istorgia dal film e quai tant areguard il svilup tecnic sco er artistic èn suandads decennis ch han adina puspè manà a crisas motivs centrals han furmà las difficultads economicas e la dependenza creschenta dal martgà da film american grond success han surtut marcà las producziuns dals reschissurs britannics alfred hitchcock michael powell laurence olivier david lean john grierson e peter greenaway e betg d emblidar ils films da james bond che tutgan tar ils pli enconuschents en tut il mund ils pli impurtants lieus da producziun furman ils shepperton studios ed ils pinewood studios la pli impurtanta distincziun è il british academy film award dapi la revoluziun scientifica ch ha cumenzà vers la mesadad dal avel tschientaner ha il reginavel unì fatg part dals pajais ch han influenzà il pli ferm il svilup entaifer la scienza e la tecnologia il fundament ha furmà william caxton ch ha manà la stampa da cudeschs en l engalterra il filosof francis bacon ha preschentà il en ses cudesch novum organum l uschenumnada metoda da bacon ch ha francà en la perscrutaziun scientifica l empirissem e la metoda inductiva il pli enconuschent e probablamain il pli impurtant da tut ils scienziads da la gronda britannia è isaac newton cun si ovra principia mathematica ha el curunà tenor l opiniun da blers istoriografs la revoluziun scientifica cun ses axioms ha newton descrit la gravitaziun universala e las leschas dal moviment quai dueva furmar il fundament per la mecanica classica e la fisica moderna ultra da quai è newton stà ensemen cun gottfried leibniz in dals fundaturs da la calculaziun infinitesimala ha perscrutà sin il champ da l optica ed ha elavurà leschas davart il conduir chalur dapi il temp da newton han divers brits contribuì a moda essenziala al svilup da quasi tut las spartas da la scienza a quels appartegnan tranter auter michael faraday ch ha cumbinà ensemen cun james clerk maxwell las forzas electricas e magneticas a las equaziuns da maxwell robert hooke il scuvrider da las cellas da las plantas james prescott joule ch ha perscrutà sin il sectur da la termodinamica e che vala sco scuvrider dal princip dal mantegniment da l energia paul dirac in dals piuniers da la fisica dals quantums humphry davy ch ha scuvert divers elements charles darwin ch ha descrit il princip da l evoluziun tras selecziun natirala e harold kroto ch ha scuvert ils fullerens tradiziunalmain ha la gronda part dals perscrutaders britannics perscrutà e docì a l universitad dad oxford ed a l universitad da cambridge en il decurs dals davos decennis han però las uschenumnadas universitads da red brick e las new universities gudagnà terren sin divers secturs la tgira da la scienza cumpeta a la royal society ella è vegnida fundada il e furma la pli veglia societad da scienziads ch è anc existenta er areguard il svilup tecnologic è il reginavel unì savens stà a la testa qua ha cumenzà la revoluziun industriala ch è vegnida iniziada tras innovaziuns en l elavuraziun da textilias l inschigneria da construcziun la maschina da vapur la producziun en massa d atschal e la viafier enconuschents inschigners ed inventaders da quel temp furman james watt robert stephenson richard trevithick isambard kingdom brunel henry bessemer e richard arkwright dapi lura han blers brits cuntanschì renum mundial charles babbage ses calculaturs valan sco antecessurs dal computer alan turing ha contribuì a moda essenziala al svilup da l informatica alexander fleming ha scuvert il penicillin robert watson watt vala sco inventader dal radar john logie baird piunier da la televisiun e tim berners lee inventader dal world wide web en il reginavel unì datti ina vasta purschida da medias pervi da la derasaziun mundiala da l englais han quellas er gronda influenza a nivel internaziunal la bbc furma l emettur da televisiun da dretg public ed è a medem temp il pli vegl ed il pli grond emettur da televisiun en tut il mund la bbc vegn finanziada tras taxas d abunaments e per part tras reclama e maina pliras staziuns tant a l intern dal pajais sco er a l exteriur bbc world il chanal da novitads internaziunal vegn emess en tut il mund er tar ils emetturs da radio dominescha la bbc cun diesch staziuns naziunalas e localas ultra da quai datti radund emetturs da radio commerzials per lunsch or il pli impurtant da quels è capital radio a londra tar las gasettas britannicas faschev ins fin avant paucs onns la differenza stricta tranter gasettas seriusas en format grond broadsheet e las gasettas da boulevard en format da tabloid en il fratemp han però er divers quality newspapers midà il format damai che quel vegn apprezià dals lecturs la gasetta dal di cun la pli gronda ediziun furma the sun la pli auta ediziun tar las uschenumnadas gasettas da qualitad han the daily telegraph e the times ch èn situadas en il spectrum politic dretg da la mesadad sco er the guardian e the daily mirror che stattan sanester da la mesadad la financial times è la gasetta che dominescha sin il champ da l economia sco en auters pajais è er la muntada da l internet ed il diever dals social media creschì fermamain ils ultims onns il cuntanschevan ils social networks milliuns persunas en il reginavel unì il sport gioga in impurtanta rolla en tut il pajais areguard ils singuls geners da sport datti però per part vaira grondas differenzas regiunalas e socialas en vastas parts da las classas socialas plitost bassas working class da la scozia e l engalterra è ballape per lunschor il sport da squadra il pli popular en la valisa ed en las classas mesaunas e superiuras da l engalterra upper class è percunter rugby union per ordinari il sport da squadra numer in cricket è tradiziunalmain medemamain in sport plitost elitar quai ha per gronda part motivs istorics en ils quartiers da lavurants da las citads grondas n eri strusch pussaivel da giugar rugby damai ch i mancavan ils pastgets necessaris per giugar balla bastava percunter ina curt interna las scolas superiuras da l upper class da lur vart disponivan tuttas da plazzas da pastget sin las qualas ins pudeva giugar rugby e cricket en il decurs dal temp è il sport correspundent daventà ina pussaivladad d identificaziun cun l atgna classa ulteriurs sports fitg populars èn rugby league atletica leva dar spada dart golf sport motorisà e cursas da chavals ils sports d enviern èn pauc derasads damai ch i croda malgrà ils grads da latituda vaira nordics per ordinari memia pauca naiv las reglas da blers impurtants sports èn sa sviluppadas en il reginavel unì quai vala tranter auter per ballape tennis squash golf boxar rugby cricket snooker bigliard badminton e curling en la gronda part dals sports da squadra possedan las quatter parts dal pajais squadras naziunalas separadas als gieus olimpics vegnan però tramessas squadras communablas da tut las quatter home nations sper enconuschents turniers da sport sco la wimbledon championship tennis il maraton da londra l open championship golf u il grond premi da la gronda britannia furmla han er gì lieu trais giadas ils gieus olimpics a londra il e la cuschina britannica e surtut l englaisa ha gì ditg il num d esser monotona greva da digerir e cundida be pauc ina cumbinaziun tradiziunala ch è sa mantegnida fin oz en numerusas furmas è tartuffels cun charn e verduras fitg derasadas èn er pastetas cun emplenida da charn l ensolver britannic è ina spaisa fitg pulpida ch è enconuschenta en tut il mund tar las spaisas fraidas èn famus ils sandwiches ed il pli enconuschent fast food englais furma fish and chips sco dessert vegn surtut mangià pettas e tranter las diversas sorts da chaschiel è surtut enconuschent il cheddar tranter auter han immigrants da l asia e da l africa attribuì ad avrir ils davos decennis la cuschina englaisa che valeva tradiziunalmain sco conservativa enconuschents cuschiniers sco jamie oliver han ultra da quai integrà pli ferm la cuschina mediterrana e spezarias la cuschina da la scozia è influenzada surtut en las classas socialas superiuras pli ferm da la cuschina franzosa quai deriva da l auld alliance l allianza politica ch ha existì tranter la scozia e la frantscha dal fin il cumbain che er la cuschina scota è vegnida influenzada ils ultims decennis da tendenzas internaziunalas ha ella mantegnì pli fitg ses caracter autocton la bavronda betg alcoholica la pli stimada dals brits furma il té la cultura da té è enconuschenta en tut il mund e tutga tar la moda da viver britannica il café gioga percunter ina rolla main impurtanta tar las bavrondas alcoholicas dominescha la biera surtut ale e stout sco er il cider las pli impurtantas spirituosas furman il gin ed il whisky dapi tschientaners è la gronda britannia in dals impurtants cumpraders da vins dultschs sco sherry porto u madeira la republica da l irlanda u simplamain irlanda irlandais éire er englais ireland è in stadi europeic situà sin l insla da medem num en il nord cunfinescha el cun l irlanda dal nord che tutga tar il reginavel unì en l ost giascha la mar irlandaisa en il vest l atlantic la chapitala dal pajais è dublin dapi il fa l irlanda part da l uniun europeica ina gronda part da la populaziun appartegna a la cardientscha catolic romana l entira insla che vegn er numnada insla verda ha ina lunghezza da radund km ed ina ladezza da radund km cun ina surfatscha da km furma l irlanda la terz gronda insla da l europa suenter la gronda britannia e l islanda topograficamain sa lascha l insla divider en collinas e muntognas situadas a la riva ed en planiras che giaschan en il center il carrauntuohill furma cun meters la muntogna la pli auta da l insla el giascha en il sidvest en il contadi da county kerry il shannon è il pli lung flum km da quai radund km navigabel e percurra l insla dal nord vers il sidvest bundant da l insla tutgan tar la republica da l irlanda la chapitala dublin è la pli gronda citad da la republica da l irlanda e giascha a la costa orientala dal pajais entaifer ils cunfins da la citad vivan radund persunas en l entira regiun radund milliuns persunas cumpareglià cun las parts da l insla situadas pli en il vest è il clima a dublin relativamain miaivel e segnà da pli paucs dis da plievgia ulteriuras citads cun ina populaziun sur èn cork galway tallaght blanchardstown e limerick il dumber d abitants dal pajais ha fatg tras ina diminuziun dramatica enturn la mesadad dal avel tschientaner la culpa èn stadas nauschas racoltas fominas e repressalias da vart dals regents englais bleras persunas èn emigradas en la gronda britannia ed en ils stadis unids il punct il pli bass è stà cuntanschì pir ils onns cun milliuns abitants en il fratemp ha il dumber dals abitants puspè cuntanschì il nivel da la mesadad dal avel tschientaner e cumpiglia radund milliuns resp milliuns cun l irlanda dal nord ch è populada pli spess in ulteriura caracteristica da l irlanda è la cardientscha catolic romana a la quala appartegnan da la populaziun quest cuntrast confessiunal tar il reginavel unì anglican protestant furma in dals elements dal conflict da l irlanda dal nord l istorgia da l irlanda cumenza cun la colonisaziun enturn a cr en in segund pass han colonisaturs celtics purtà vers a cr la lingua e cultura celtica sin l insla dal temp dals romans cumpara l insla sut il num hiberna la cristianisaziun è vegnida instradada a l entschatta dal avel tschientaner tras sclavs che derivavan da la provinza britannia ch è stada enfin il sut domini roman tranter ils missiunaris figurescha er patric d irlanda il sontg naziunal da l insla i suonda in temp da prosperitad cun numerusas fundaziuns da claustras caracterisadas t a da las enconuschentas turs radundas questa fluriziun è vegnida terminada enturn il tras las sblundregiadas dals vikings cun l invasiun dals normans l onn ha cumenzà la dominanza cuntinuanta da l engalterra en l irlanda anglo normans han confiscà il possess dals irlandais e stgatschà ils indigens en la part occidentala main fritgaivla da l insla a partir da ha la curuna englaisa tramess colonisaturs anglicans e presbiterans oriunds da l engalterra e da la scozia en il nordost da l insla quest uschenumnada plantation furma l origin dal conflict religius ed etnic ch ha turmentà l irlanda dal nord fin viaden il avel tschientaner la politica dals proprietaris da terren englais en irlanda e la malsogna da tartuffels han manà a la fomina dals onns var milliuns umans èn morts e blers èn emigrads en l america per part han las autoritads britannicas tratg sapientivamain a la lunga las mesiras per mitigiar la fomina questa fomina gioga ina rolla centrala en il svilup istoric dals resentiments antibritannics en l irlanda las reproschas che vegnan fatgas envers ils englais tanschan da la passivitad fin al genocid sistematic er da vart da l istoriografia vegn la dumonda discutada enfin oz a moda cuntraversa en mintga cas èsi cumprovà ch ils colonisaturs britannics n han betg franà durant la fomina ils exports quai ch avess pudì stabilisar ils pretschs da las victualias medemamain valan ils penal laws relaschads enturn il sco punct da partenza per il svilup da la situaziun precara questas leschas han scumandà a la populaziun catolica da l irlanda d exequir uffizis publics ed als han privà dal dretg d eleger e da furmaziun superiura plinavant han ins scumandà la cumpra u l emprest da terren e limità il dretg d acquistar facultad suenter l emprima guerra mundiala è prorut sin l insla in conflict sanguinus tranter britans loialists ed irlandais republicans tranter auter è vegnida fundada la irish republican army ira sco organisaziun paramilitara che pretendeva er cun acts violents l independenza cumpletta da l entira irlanda il dominion status dals da december ha la finala pussibilità il la fundaziun dal stadi liber da l irlanda che furma il predecessur da l irlanda odierna sis ducadis entaifer la provinza ulster cun la chapitala belfast èn dentant restads sut domini da la gronda britannia questa divisiun politica da l insla è er sa mantegnida suenter che l irlanda è sortida il dal commonwealth il conflict da l irlanda dal nord per propi è prorut ils onns tras acts violents da vart da l ira e da l armada britannica èn vegnidas per la vita dapi l escalaziun var persunas t a bloody sunday e bloody friday dal dapi l armistizi dal è la situaziun sa calmada in pau partidas politicas sco sinn féin s engaschan bain vinavant per in uniun politica da l insla quai ch era l armistizi pussibilitescha da princip ma quai po be succeder a basa d ina decisiun da maioritad entaifer la populaziun da l irlanda dal nord la republica da l irlanda è ina democrazia represchentativa cun president primminister e parlament il primminister vegn nominà dal parlament e designà dal president per regla è el a medem temp schef da la partida da maioritad u da la coaliziun entaifer il parlament il parlament oireachtas consista da duas chombras il senat seanad éireann sa cumpona da commembers e vegn elegì tenor gruppas definidas agricultura e lavurers industria e commerzi administraziun publica universitads cultura e furmaziun la chombra dals represchentants dil éireann cumpiglia commembers che vegnan elegids tras elecziun dal pievel l irlanda consista da quatter provinzas connacht leinster munster ulster ch èn sutdivididas en ducadis u districts counties l administraziun statala è organisada a nivel dals districts per quella na giogan las provinzas nagina rolla pli sis dals nov ducadis tradiziunals da la provinza ulster tutgan tar l irlanda dal nord e fan uschia part dal reginavel unì tranter l irlanda e l irlanda dal nord n han lieu naginas controllas da cunfin per quest motiv na fa la republica da l irlanda betg part dal spazi da schengen cun resguard al cunfin avert sin l insla verda pudess la republica da l irlanda be far quest pass communablamain cun il reginavel unì l irlanda fa part dal martgà naziunal europeic e da la zona da l euro fin en ils onns tutgava l irlanda tar ils stadis pauc sviluppads entaifer la communitad europeica en tschertga d in lieu adattà per exportar en il spazi economic europeic han alura en spezial ils stadis unids cumenzà ad investir fermamain en l irlanda a medem temp hai dà ina vaira gronda immigraziun da lavurers en spezial nà da l europa da l ost pervi da quest svilup vegniva l irlanda savens numnada il tigher celtic ma a partir dal ha la crisa finanziala tutgà fermamain l irlanda igl è sa mussà che la bainstanza cuntanschida ils onns precedents sa basava per part sin speculaziuns e sin ina scufla immobigliara er la dependenza da l economia irlandaisa d investiturs a l exteriur è sa fatga valair a moda negativa bain aveva il sectur da finanzas ch era regulà be minimalmain attratg bleras bancas a medem temp è l irlanda dentant s indebitada massivamain a l exteriur il ha il stadi stuì clamar en agid il sustegn finanzial da l uniun europeica ils differents eroports en irlanda vegnan frequentads da las duas societads indigenas aer lingus e ryanair sco er da societads d aviatica internaziunalas la rait da viafier n è betg spessa vegn dentant schlargiada cuntinuadamain il med da transport public il pli impurtant furman ils bus da l interpresa naziunala bus éireann cun lur colliaziuns enfin en la periferia areguard il traffic sin via vala en l irlanda tuttina sco en l irlanda dal nord e sin l insla britannica il traffic a sanestra pervi da la bassa spessezza da la populaziun sa chattan las vias il pli savens èn in stadi main bun ch en autras parts dal continent europeic dapi la fin dals onns è la regenza irlandaisa dentant londervi da renovar la rait da vias cun agid d in program d investiziun da pliras milliardas euros quai succeda per gronda part betg cun asfalt u betun mabain cun crappella uschia che las vias irlandaisas paran groppas e malgulivas l entschatta dal ha l irlanda midà dal sistem da mesira angloamerican al sistem metric dapi lura vegnan las limitas da spertadad inditgadas en km h enstagl da mph e las distanzas en kilometers enstagl da miglias la lingua irlandaisa irlandais gaeilge ni gaolainn tenor l ortografia dal per regla gaedhilge è ina da las trais linguas gaelicas sper il gaelic scot ed il manc da l insla man las linguas gaelicas fan part dal rom insulan da las linguas celticas tenor artitgel da la constituziun furma l irlandais la lingua uffiziala principala da la republica da l irlanda damai ch ella è la lingua naziunala texts da leschas vegnan adina er publitgads en ina versiun irlandaisa en cas da dubi furma questa e betg la versiun englaisa la varianta lianta dapi il figurescha l irlandais sco ina da las linguas uffizialas da l uniun europeica en furma scritta è l irlandais preschent en tut il pajais inscripziuns uffizialas p ex nums locals u tavlas stradalas cumparan dapertut per part er en l irlanda dal nord en furma bilingua en parts dals gaeltacht cf sutvart èn tavlas d orientaziun be avant maun en furma irlandaisa davart l origin da la lingua irlandaisa na san ins betg bler bain è l irlandais senza dubi ina lingua celtica ma cura e co ch il celtic è arrivà en l irlanda n è betg enconuschent la preschientscha da l irlandais sco lingua discurrida è cumprovada a partir dal quart tschientaner s c inscripziuns dad ogam da la lingua che vegniva discurrida avant en l irlanda na datti naginas restanzas directas ella cumpara dentant en l irlandais en furma da substrat entant che la part meridiunala da l insla britannica è vegnida romanisada n han ils romans mai prendì possess da la scozia e da l irlanda tuttina èn cumprovads contacts tar la britannia romana che sa mussan er en pleds d emprest latins ulteriurs pleds esters entaifer l irlandais derivan dals peregrini muntgs irlandais e scots ch han missiunà sin il continent ed èn puspè returnads en lur patria dapi l invasiun dals vikings a la fin dal avel tschientaner ha l irlandais stuì parter l insla cun ulteriuras linguas questa tendenza ha cuntinuà cun l invasiun dals normans e lur lingua galloromana a partir da l onn en il temp medieval è er sa fatga valair la preschientscha da l englais e dal franzos quai en spezial entaifer l aristocrazia ma schizunt la colonisaziun sistematica da farmers englais e scots durant il avel e avel tschientaner n ha per il mument betg midà bler vi da la predominanza da l irlandais la classa sociala inferiura discurriva vinavant irlandais la classa dominanta englais u irlandais pervi da disturbis politics han las restanzas da la veglia aristocrazia irlandais dentant bandunà l insla l onn flight of the earls tras quai è l irlandais praticamain svanì sco lingua da la classa superiura sco factur central per la regressiun da la lingua po valair la fomina dal avel tschientaner tranter il ed il è il dumber da las persunas che discurrivan irlandais sa diminuida per radund milliuns la gronda part è morta da la fom ulteriurs èn emigrads uschia è ì a perder radund in terz da la populaziun da lingua irlandaisa emprovas da revitalisar l irlandais hai dà a la fin dal avel tschientaner ed en spezial a partir da l independenza dal ma tut quai sco er l emprova da megliurar il status social da la lingua n ha betg pudì retegnair la digren oz vegn l irlandais be pli discurrì en pitschnas parts da l irlanda en spezial en la part rurala en il vest dal pajais e sporadicamain en las citads questas inslas linguisticas vegnan subsummadas sut il term gaeltacht tenor la dumbraziun dal pievel dal han milliuns persunas da la populaziun inditgà da savair irlandais da quai èn dentant en il meglier cas be radund da lingua materna irlandaisa e be ina part da quels dovra l irlandais en il mintgadi uschia han be persunas inditgà il da duvrar regularmain l irlandais ordaifer las instituziuns da furmaziun la vita culturala sa splega en emprima lingia en ils paucs gronds centers dal pajais dublin cork galway e limerick la vita ordaifer las citads en ils midlands ed en autras regiuns ruralas pauc populadas è marcada da l agricultura e da la pestga per part datti tendenzas da sviluppar il turissem uschia per exempel en la regiun dal flum shannon en il center da la cultura populara stat il st patrick s day irlandais l fhéile pdraig che regorda a l uvestg irlandais patrick ch è mort ils da mars ni el è stà l emprim missiunari cristian en l irlanda vegn venerà sco sontg e vala sco protectur da l irlanda la litteratura irlandaisa è sa sviluppada a partir dal temp medieval tempriv tant en irlandais sco er en englais la lingua litterara dominanta a partir dal temp modern è cleramain l englais l irlandais ha pudì sa far valair in pau en rom dal naziunalissem irlandais uschenumnada renaschientscha irlandaisa dapi il avel tschientaner e pervi da las relaziuns culturalas cun la frantscha catolica è er il franzos sa mantegnì parzialmain entaifer la litteratura irlandaisa dal avel e avel tschientaner uschia han per exempel oscar wilde salomé e samuel beckett en attendant godot publitgà singulas ovras l emprim en versiun franzosa sco ulteriurs scripturs irlandais da muntada èn da numnar jonathan swift ch ha publitgà il ils viadis da gulliver ed abraham bram stoker ch è vegnì enconuschent cun ses roman dracula e sa chapescha ils numerus purtaders irlandais dal premi nobel da litteratura william butler yeats george bernard shaw samuel beckett e seamus heaney irish folk è la denominaziun dal folk irlandais ch è popular en tut il mund la musica è marcada d elements ritmics da si instrumentaziun gìa flauta traversa accordeon cornamusa e a e dal saut accumpagnant l irish folk è attestà dapi il avel tschientaner ensemen cun la musica populara da la scozia e da la bretagna vegn quest gener da musica savens numnà musica celtica ina relaziun per propi cun la cultura celtica na sa lascha dentant betg cumprovar sper la musica tradiziunala è l irlanda er ordvart preschenta en la scena actuala da musica da rock e pop da dublin e dad autras parts dal pajais derivan bands e musicists marcants sco u bob geldof sinéad o connor ed enya cun set victorias furma l irlanda en pli in dals pajais cun il pli grond success en rom da l eurovision song contest la cuschina irlandais tradiziunala è simpla e savurusa impurtants products furman charn d agnè e charn bov giaglinom ovs paintg ed auters products da latg litgivas e salmun sco er giombers e conchiglias pervi da l auta umiditad è la cultivaziun da granezza limitada tant pli impurtanta è la producziun da verdura en spezial tartuffels e giabus in impurtant element da la cultura da mangiar e da baiver irlandaisa furman ils irish pubs qua vegnan servidas bieras p ex guinness differentas sorts whisky la spirituosa d origin irlandais u scot ed irish coffee café dultsch cun whisky e groma en ils irish pubs vegn communitgà e fatg musica ed els furman in impurtant lieu da la socialisaziun sur las generaziuns cun l emigraziun irlandaisa è la tradiziun dals pubs sa derasada praticamain en tut il mund loccitan occ occitan u lingua d oc lenga d òc è ina lingua romana l occitan u lingua d oc della maniera da dischair gea en l edad media ozendi sa scriva anc oc ma sa di o u oc be obbé che equival a gebain sa discurra en curanta dus departaments franzos ina val da spagna la val d aran e tredesch vals talianas val varacha val estura val maira la populaziun da quellas regiuns è da pli da miliuns da persunas ma tuttas n èn betg d oc funccionaris franzos inmigrads etc pur la maioranza dal pievel na discurra betg pli la lingua la revista franzosa courrier international considera che nel territori franzos anc miliuns de persunas enconuschan la lingua i fa basegn da cuntar anc insaquants trais tschients mil burgais talians e set mil burgais spagnols sondaschems pareschìs l onn inditgan che la davosa regiun nua che la lingua è anc discurrida da ina maioranza dal pievel è l auvergna setanta per tschient en provenza i dat numai persunas che discurran anc la lingua main en languedoc e aquitaine e la trasmissiun familiala è squasi arrestada en midi pyrénées las diferentschas graficas enter las duas linguas èn impurtontas e nascundan la parentà reala occitan pruvensal lei diferéncias graficas entre leis doas lengas son importantas e escondon la parentat reala grafia classica li diferencio grafico entre li dos lengo soun impourtanto e escoundon la parenta realo grafia mistralenca occitan d auvergna las diferéncias graficas entre las doas lengas son importantas e escondon la parentat reala occitan de gascugna las diferéncias graficas enter las duas lengas que son importantas e qu esconen la parentat reau i fa basegn ch il gal chante ina chansun mintga damaun provenau fau que lo gau cante una canon cada matin chau que lo jal chante una chanon chasque matin que cau que lo poth e cante ua canon cada matin oc dagli alps chau que lo jal chante una chanon chasque matin ins vescha pia che nel sistem classic o sa pronunza u ed i fa basegn da scriver in accent grafic ò per pudair prononzar o en ils dus sistems grafics occitans ch sa pronunza ca en rumantsch sa veda uschè che il lemusin l auvergnat e l aupenc fan ch sco ils ladins e che il gascun il lengadussian ed il pruvensal fan c sco ils sursilvans sutsilvans e surmirans ils pajais bass neerlandais nederland frislandais nederln furman ina monarchia parlamentara ed ina da las quatter parts autonomas dal reginavel dals pajais bass il pajais ch è situà en l europa dal vest vegn cunfinà en il nord e vest tras la mar dal nord en il sid tras il reginavel da la belgia ed en l ost tras la republica federala tudestga ensemen cun la belgia ed il luxemburg furman ils pajais bass ils stadis dal benelux la chapitala dals pajais bass è amsterdam la sedia da la regenza sa chatta a den haag ils pajais bass èn in stadi fundatur da l uniun europeica e da la communitad economica europeica tar il territori dals pajais bass tutgan sper las dudesch provinzas dal territori europeic er las inslas caribicas bonaire sint eustatius e saba che vegnan numnadas ensemen las vischnancas particularas questa construcziun exista dapi la dissoluziun da l uniun naziunala da las antillas ollandaisas l onn ulteriurs territoris caribics che na furman betg ina part integrala dals pajais bass mabain che fan part dal reginavel dals pajais bass sco parts dal pajais autonomas èn aruba curaao e sint maarten nederland singular è il num uffizial dal pajais ed er la furma derasada en la lingua da mintgadi en autras linguas è però usità il plural pajais bass niederlande etc ed en la lingua da mintgadi vegn il stadi savens er numnà ollanda holland etc il num ollanda sa referescha atgnamain be a la part situada en il nordvest dal pajais vul dir a l anteriura provinza ollanda che furmava la pli impurtanta provinza entaifer la republica dals pajais bass reunids dapi la mesadad dal avel tschientaner è questa provinza sutdividida en las duas provinzas ollanda dal nord cun la chapitala haarlem ed ollanda dal sid chapitala den haag en la lingua neerlandaisa vegn l expressiun ollanda surtut duvrada per designar questas duas provinzas uschiglio è ollanda plitost in autodeterminaziun ironica ma er en il ballape vegn duvrà il term ollanda per exempel en il sbratg da battaglia hup holland hup ordaifer ils pajais bass vegnan ils neerlandais per ordinari numnads ollandais ed er l industria da turissem e l ulteriura industria commerzialiseschan il pajais tras a tras sco ollanda quai vala per l englais il tudestg etc abitants dals pajais bass che na derivan betg da la regiun ollanda han per ordinari ina tscherta antipatia envers l adiever dals terms ollanda per ils pajais bass ed ollandais per ils abitants dal pajais il num pajais bass en il plural resulta da l istorgia la fin dal temp medieval furmavan ils pajais bass ina part dal domini da la chasa da burgogna en il avel tschientaner sut carl il temerari sa dividevan las terras en ina part superiura u auta il ducadi sco er il franc contadi burgogna ed ils pajais laterals ed en ina part inferiura u bassa flandra artois cun ina part da la picardie brabant ollanda luxemburg e a il è la ierta burgognaisa passada en possess da la chasa da habsburg ils territoris habsburgais cumpigliavan da quel temp gia l austria bassa l austria interna e l austria superiura situads enturn ils lieus principals da vienna graz e puntina ils territoris situads a la costa da l adria numnads küstenlande ed ils territoris al rain superiur numnads vorlande ins ha pia cuntinuà cun questa tradiziun da nominar ils territoris betg austriacs cun il term lande numnond ils pajais bass niederlande burgundische niederlande resp habsburgische niederlande l emprim spanische niederlande dapi il österreichische niederlande la part sura da la burgogna il ducadi da dijon ch era gia adina situà ordaifer ils cunfins da l sontg imperi roman pia la regiun odierna bourgogne è passada il a la frantscha medemamain il il franc contadi enturn besanon la franche comté odierna en la lingua neerlandaisa numnan ins las regiuns istoricas er de lage landen pia ils pajais situads a bass u profund damai ch i na dat en ils pajais bass naginas muntognas e be paucas elevaziuns ils da fanadur èn las provinzas da la part settentriunala dals pajais bass ch appartegnevan a l uniun dad utrecht ollanda zeeland utrecht gelderland overijssel groningen e frislanda sa decleradas independentas da lur signur territorial felipe ii da la spagna en ils contracts da la pasch da vestfalia dal è l independenza vegnida proclamada tras il sontg imperi roman il territori correspundeva pli u main als pajais bass da pli tard la part meridiunala dal territori inclusiv la flandra è percunter restada tar l imperi pli tard è sa furmà da quest territori il stadi da la belgia ins discurriva sinaquai dals pajais bass dal nord e dal sid il congress da vienna ha anc unì ina giada per curt temp il nord ed il sid sco stadi independent koninkrijk der nederlanden ma gia il è la part meridiunala sa declerada independenta sut il num belgia belgica è il num d ina veglia provinza romana dapi la renaschientscha vegniva l expressiun er duvrada sco num latin per ils pajais bass incl las provinzas settentriunalas en il neerlandais mesaun designavan ils adjectivs duutsc u dietsc analog a l expressiun tudestga deutsch ils dialects da la germania dal vest che vegnivan discurrids dal pievel il term vegniva duvrà per cunfinar quels dal latin che furmava la lingua da l administraziun da la scienza e da la baselgia or da quest term è sa furmada la denominaziun englaisa dutch radund la mesadad dal pajais è situà main ch in meter sur ed in quart dal pajais schizunt sut il spievel da la mar ils territoris planivs vegnan per ordinari protegids tras rempars cunter la mar burascusa la lunghezza totala da quels munta a radund km il punct il pli aut dals pajais bass è cun m il mount scenery sin l insla caribica saba il punct il pli aut da la terra franca il vaalserberg mesira meters el è situà en il sidost en la provinza limburg al cunfin cun la germania e la belgia parts dals pajais bass sco per exempel quasi l entira provinza flevoland èn vegnidas creadas cun gudagnar terren or da la mar radund in terz da la surfatscha dal pajais è cuverta cun aua la gronda part da quella tutga tar l ijsselmeer che furmava fin il in golf e ch è alura vegnì enserrà tras in rempar ils pli gronds flums dals pajais bass furman il rain la maas e la schelde quels dividan il pajais en ina part meridiunala ed en ina settentriunala e sa scuntran puspè en il delta da rain e maas che furma la cuntrada centrala e pli vasta dal pajais il rain sa divida l emprima giada en vischinanza dal cunfin vers la regiun tudestga rain dal nord vestfalia en il delta vegn il num rain attribuì surprendentamain a bratschs dal flum main impurtants il flum principal sa numna l emprim waal pli tard merwede alura noord e la finala nieuwe maas il vent sufla surtut nà dal sidvest da quai resulta in clima maritim moderà cun stads frestgas ed envierns miaivels spezialmain en il vest dal pajais a la costa da la mar dal nord è il clima influenzà pli ferm da l atlantic vers ost sa sminuescha l influenza dal clima atlantic da quai resultan envierns pli fraids e stads levamain pli chaudas sper ils parcs naziunals hoge veluwe e veluwezoom en la regiun veluwe existan divers territoris da protecziun da la natira p ex oostvaardersplassen u l insla texel sco er terrens da flums e da palids hollandse biesbosch menziun speziala meritan er las ovras dal delta igl èn quai rempars cunter la mar burascusa ch èn vegnids erigids suenter las inundaziuns dal cun radund abitants per kilometer quadrat surfatscha da terren tutgan ils pajais bass tar ils stadis da surfatscha abitads il pli spess per cumparegliar la media en tut il mund è en svizra giascha il dumber tar ed en germania tar dals stgars milliuns abitants viva radund la mesadad en la randstad che furma la part occidentala dal pajais populada il pli spess la lingua uffiziala en l entir pajais furma il neerlandais en la provinza frislanda è ultra da quai renconuschì sco lingua administrativa il frislandais u fris ch è parentà stretgamain cun il neerlandais en las parts dal reginavel situadas en la caribica è medemamain il neerlandais lingua uffiziala sper il papiamento u l englais in rom dal neerlandais ch è sa sviluppà en il fratemp ad in atgna lingua da standard furma l afrikaans en l africa dal sid statisticamain furman ils ollandais il pievel cun ils pli gronds umans en tut il mund en media cuntanschan ils umens ina grondezza corporala da m e las dunnas da m l aspectativa da vita munta en media a onns tar ils umens resp a onns tar las dunnas situaziun dal en ils pajais bass èn immigrads umans da tut il mund sper blers immigrads dals pajais vischins t a germania belgia ed engalterra vivan oz qua blers umans d auters continents sco t a dal maroc e da la tirchia da las anteriuras colonias indonesia e surinam sco er da la caribica en ils pajais bass vivan er tranter e sinti u roma e radund woonwagenbewoners quels vegnan numnads a moda depreziativa kampers entant ch els sezs sa considereschan sco reizigers oz vivan els a moda stabla sin spezialas plazzas per rulottas blers dad els vivan da lavurs ambulantas per gronda part derivan ils woonwagenbewoners da purs ollandais depauperisads da lavurers agriculs e chavaturba dal avel e avel tschientaner dapi la fin da la segunda guerra mundiala è lur dumber creschì considerablamain e quai en connex cun la migraziun da lavur ed ils custs per abitar creschents tranter els fan els diever da la lingua bargeons che deriva dal neerlandais e che furma ina lingua speziala cumparegliabla en il tudestg cun il rotwelsch u jenic la populaziun dals pajais bass vala en il fratemp en l europa sco ina da las pli pauc religiusas resp liadas a las baselgias bundant la mesadad n appartegna a nagina cuminanza religiusa e be inditgeschan da crair en in dieu radund èn catolics e protestants ultra da quai datti en il pajais radund muslims hindus ed budists situaziun dal tradiziunalmain appartegneva la gronda gruppa da la populaziun al protestantissem tar ils protestants dals pajais bass sa tracti surtut da calvinists tenor il refurmatur jean calvin ch ha operà en il avel tschientaner a genevra durant la refurmaziun han ils pajais bass er furmà in dals centers dal moviment dals baptists instituziunalmain è il calvinissem unì oz ensemen cun ils luterans en la baselgia protestanta dals pajais bass il nord ed il vest dal pajais eran tradiziunalmain regiuns protestantas entant ch ils catolics furmavan e furman per part anc oz la maioritad en il sid e l ost per exempel a limburg il retg sez è da confessiun refurmada pervi da l organisaziun sinodala da las baselgias calvinisticas na cumpeta al monarc però nagina posiziun da manader religius suenter ch il reginavel dals francs è vegnì dividì l onn han ils pajais bass fatg part dal reginavel ostrofrancon regnum teutonicum e silsuenter dal sontg imperi roman sut l imperatur karl v ch era a medem temp retg da la spagna sco carlos i era il territori dividì en deschset provinzas e cumpigliava er la belgia odierna cun excepziun dal prinzi uvestgieu da lüttich sco er parts da la frantscha dal nord e da la germania dal vest sut il successur da carlos i felipe ii ha gì lieu a partir dal ina retscha da revoltas quellas avevan motivs religius politics ed economics felipe ii ha tramess il duca d alba en ils pajais bass cun l intent da supprimer las sullevaziuns ma questa politica da violenza ha be effectuà il cuntrari l onn èn quasi tut las citads da la provinza ollanda sa messas sin la vart da guglielm d orange nassau willem van oranje che dirigiva la resistenza cunter alba en il decurs dals proxims onns èn er las ulteriuras provinzas dals pajais bass s unidas cun ils sullevaturs l ideal da willem van oranje areguard ina coexistenza paschaivla tranter las confessiuns è però ì svelt en stgaglias en vista a las realitads ordvart cumplexas il foss tranter ils catolics ch eran fidaivels a la spagna ed ils calvinists radicals era memia profund ed ha gì per consequenza che las provinzas calvinisticas ollanda zeeland ed utrecht èn s unidas il ad in allianza da defensiun l uniun dad utrecht quest contract dueva furmar il document da fundaziun d in nov stadi da la republica dals pajais bass unids l onn han ils stadis generals la radunanza dals stans generala fatg l ultim pass cun declerar l independenza da la curuna spagnola quest acta da renunzia furma l emprima giada en l istorgia ch in retg ch era vegnì intronisà da dieu è vegnì declerà sco destituì pir suenter ina guerra dad otganta onns è l independenza dals pajais bass vegnida renconuschida ils da matg en rom da la pasch da vestfalia questa data vala sco di da naschientscha dals pajais bass odierns ils quals èn extrads da l imperi ensemen cun la confederaziun svizra la part meridiunala dals pajais bass la belgia odierna è percunter restada tar la spagna uschia ch ils pajais bass èn stads dividids da qua davent silsuenter èn ils pajais bass sco republica da las set provinzas unidas sa sviluppads ad ina da las pli grondas pussanzas economicas e maritimas dal avel tschientaner da quel temp han ins installà en tut il mund posts da commerzi quai n è però betg vegnì inizià dal stadi sez mabain da las duas emprimas societads acziunaras da l istorgia la cumpagnia ollandaisa da l india da l ost e la cumpagnia ollandaisa da l india dal vest enconuschenta è er en l america dal nord la fundaziun da la citad nieuw amsterdam che dueva pli tard vegnir renumnada en new york en l asia han ils ollandais stgaffì lur imperi colonial da l india ollandaisa nederlands indi l indonesia odierna ch è daventada independenta il december er en il nordost da l america dal sid han ils pajais bass gudagnà colonias surinam è daventà il in stadi independent tar il territori statal dals pajais bass èn silsuenter be anc restadas intginas inslas en la caribica l onn han ins installà cun sustegn franzos la republica batavica il ha l imperatur franzos napoleun i fatg londeror il reginavel da l ollanda retg da quel è daventà louis napoléon bonaparte in frar da l imperatur l imperatur napoleun i n era però betg cuntent co che ses frar dirigiva il nov reginavel il fanadur ha el perquai schlià il reginavel da l ollanda integrond ils pajais bass en la frantscha napoleonica l onn a la fin da l èra napoloenica han ils pajais bass reacquistà lur independenza willem i or da la chasa d oranje nassau è vegnì declerà prinzi suveran dals pajais bass il è el daventà retg il congress da vienna dal ha agiuntà al reginavel la part meridiunala dals pajais bass la belgia dad oz la finamira era da cunfinar en avegnir la frantscha en il nord cun in ferm stadi la constituziun dals pajais bass ch è vegnida relaschada da quel temp è restada en vigur fin oz schebain cun numerusas midadas la pli impurtanta da quellas dal ha introducì la responsabladad dals ministers quai ch ha fullà via al sistem parlamentar ultra da quai ha il congress da vienna transfurmà il ducadi da luxemburg en in gronducadi ed ha attribuì quel a willem i persunalmain per cumpensar sias sperditas territorialas en germania nassau dillenburg siegen hadamar e diez la part meridiunala dals pajais bass ha cuntanschì si independenza suenter la revoluziun belgica la renconuschientscha tras willem i è però pir suandada il dapi il era il retg dals pajais bass er gronduca da luxemburg nua che la lex salica na lubiva nagin schef da stadi feminin laschond enavos willem iii tar sia mort il be ina figlia regina wilhelmina ses figls eran gia morts è il tron luxemburgais vegnì transferì sin in autra lingia da successiun ereditara entaifer la chasa da nassau ed il cusrin da willem adolf von nassau ha surpiglià la regenza durant l emprima guerra mundiala èn ils pajais bass stads uffizialmain neutrals ed han pudì sa tegnair or da las acziuns da guerra il pajais ha però tegnì mobilisà las truppas fin la fin da la guerra ed è ultra da quai stà confruntà cun ina gronda unda da fugitivs nà da la belgia ch era vegnida occupada da la germania suenter la fin da l emprima guerra mundiala han ils pajais bass concedì exil a wilhelm ii l imperatur tudestg d enfin qua er cura che la segunda guerra mundiala è prorutta ha la regenza dals pajais bass empruvà l emprim da sa cumportar a moda neutrala hitler però ha cumandà a sias truppas d invader ils pajais bass la belgia ed il luxemburg per pudair occupar la frantscha guntgind la lingia da maginot vers nord suenter in cumbat da tschintg dis han las truppas tudestgas sfurzà ils pajais bass la saira dals da matg da sa surdar il motiv decisiv per far quest pass è stà il bumbardament da rotterdam la famiglia roiala era gia fugida pli baud en l engalterra a partir da quel mument fin l avrigl è il pajais stà sut occupaziun tudestga la nationaal socialistische beweging nsb sut anton adriaan mussert ha collavurà cun las truppas d occupaziun senza però cuntanscher in influenza pli gronda ni entaifer la populaziun ni entaifer l apparat d occupaziun percunter han ils pajais bass tschentà entaifer la waffen ss in impurtant contingent da voluntaris da l exteriur var umens suenter l invasiun han gì lieu las persecuziuns da gidieus tras ils occupants tudestgs la chauma dal favrer cunter las deportaziuns è vegnida rebattida sanguinusamain dals radund gidieus dals pajais bass a l entschatta da la guerra e fugitivs gidieus vivevan a la fin da la guerra be pli radund in dals simbols da la persecuziun dals gidieus insumma è daventà il cas dad anne frank er blers roma e sinti sesents en ils pajais bass èn daventads unfrendas da las deportaziuns en il champ da concentraziun dad auschwitz birkenau ils da schaner ha cumenzà l invasiun giapunaisa en l india ollandaisa il prim da mars han ils ollandais capitulà la part meridiunala dals pajais bass sezs han las truppas dals alliads ch avanzavan vers la germania liberà durant la segunda mesadad da l onn il nord percunter è restà occupà fin la fin da la guerra immediat suenter la fin da la guerra han ils naziunalists indonais proclamà ils d avust l independenza pir suenter intervenziuns militaras numnadas acziuns da polizia è l indonesia vegnida relaschada ils da december formalmain en l independenza fin il è anc sa mantegnida in uniun lucca tranter ils pajais bass e l indonesia als pajais bass ha appartegnì fin il la part occidentala da l insla nova guinea dal fin il èn vischnancas da cunfin da la germania dal vest en la regiun da geilenkirchen heinsberg ed emmerich stadas sut administraziun ollandaisa quai è succedì en rom dals plans d annexiun ch ils pajais bass han sviluppà suenter la segunda guerra mundiala cun l intent d incorporar parts da la saxonia inferiura e da la part occidentala da la renania e dal münsterland ma questa finamira l uschenumnà plan da bakker schut n ha betg sa laschà realisar las experientschas dal temp d occupaziun han manà ad ina reorientaziun entaifer la politica da l exteriur dals pajais bass damai che la politica da neutralitad aveva fatg naufragi è il stadi s associà a la nato ed ha fundà il ensemen cun la germania la frantscha la belgia il luxemburg e l italia la communitad europeica da charvun e d atschal che dueva daventar l organisaziun precursura da l uniun europeica dad oz l emprim avevan ils pajais bass però prendì en mira exclusivamain finamiras economicas per l ina avevan ins tema ch in stadi plitost pitschen entaifer in uniun talmain gronda na possia betg cundecider suffizientamain en dumondas politicas per l autra considerav ins in uniun europeica dominada memia ferm da la frantscha e da la germania sco smanatscha potenziala per las stretgas relaziuns da l agen pajais cun ils stadis unids tradiziunalmain èn ils pajais bass numnadamain orientads pli ferm vers l atlantic che vers il continent ils pajais bass èn er sa participads sco stadi fundatur a l uniun economica dal benelux quella è vegnida planisada gia il fixada il e messa en vigur il ils emprims decennis dal suenterguerra èn stads segnads sco en blers auters pajais da l europa dal vest era dal miracul economic gia il giaschevan las entradas naziunalas sur il nivel dal temp avant la segunda guerra mundiala ils pajais bass tutgavan da quel temp tar las diesch pli grondas pussanzas economicas dal mund quai tranter auter grazia a concerns internaziunals sco royal dutch shell unilever e philips uschia èsi stà pussaivel sut l egida dal primminister willem drees da sviluppar in stadi social segnà da vastas purschidas d assistenza areguard la situaziun sociopolitica han surtut ils onns muntà ina profunda cesura las differentas pitgas vul dir la separaziun stricta dals milieus dals protestants catolics liberals e socialists han cumenzà a sa schliar entant che questa vieuta è stada colliada en frantscha ed en germania cun confruntaziuns violentas è ella sa splegada en ils pajais bass quasi a la mitta uschia n hai per exempel dà naginas revoltas da students gia il ha il parlament a den haag deliberà ina lescha davart las scolas autas che concediva als represchentants dals students dretgs da cundecisiun fitg vasts il cabinet dal primminister socialdemocratic ha elegì per la perioda d uffizi dal fin il il motto la fantasia a la pussanza l istoriograf james c kennedy vegn a la conclusiun analisond la moda e maniera co ch ils represchentants da las autoritads han tractà las midadas culturalas pon ins be dir tut respect il pajais ch era avant segnà d in calvinissem moralmain rigurus è uss daventà in propugnatur d ina societad liberala e pluralistica ils pajais bass èn per exempel stads in dals emprims stadis ch han legalisà il consum da pitschnas quantitads da drogas flaivlas sco haschisch la relaziun tranter la regenza e l opposiziun ma er tranter ils patruns ed ils lavurants era segnada d ina cultura da consens ch è daventada enconuschenta sut il term model da polder quel è vegnì considerà la fin dals onns sco varianta ollandaisa da la terza via ch è vegnida propagada dal chancelier tudestg gerhard schröder e dal primminister britannic tony blair malgrà ils success economics è sa manifestà a l entschatta dal avel tschientaner en la societad ollandaisa in fluss da malcuntentientscha clandestin christoph driessen quai ha bain divers motivs ma è tuttavia er d attribuir ad ina cultura politica che s orientava permanentamain al criteri da la correctadad politica blers burgais han gì l impressiun che tscherts temas sco la criminalitad da persunas estras u la mancanza d integraziun na vegnian betg discutads avertamain da las elitas politicas quant gronda che la malcuntentientscha era daventada è sa mussà andetgamain la fin da l onn sut l impressiun da las attatgas da terror dals da settember cun il populist da dretga carismatic pim fortuyn è cumparì sin la tribuna politica in politicher da tut auter gener entaifer paucs mais è ses moviment sa transfurmà en la partida che cuntanscheva las pli autas cifras tar sondagis da l opiniun publica ma il matg nov dis avant las elecziuns en il parlament ha in protectur dals animals fanatic sajettà fortuyn dus onns pli tard ha in ulteriur murdraretsch politic commovì il pajais il november ha in giuven ollandais cun ragischs marocanas sajettà il reschissur theo van gogh ch era s exprimì a moda critica envers l islam quests dus assassinats han manà a debattas fitg intensivas davart il maletg da sasez da la societad ollandaisa tut en tut ha l entschatta dal avel tschientaner manà en il pajais ad in spustament a dretga damai ch ils temas da fortuyn e da ses successur geert wilders èn er vegnids tractads en autras partidas dapi l avrigl èn admessas en ils pajais bass lètgs da medema schlattaina cun quai èn ils pajais bass stads l emprim stadi en tut il mund ch ha surpassà il status dal partenadi registrà da pèrs omosexuals stgaffind in urden da dretg per relaziuns omosexualas cun ina maioritad da han ils ollandais refusà il il contract davart ina constituziun per l europa ils pajais bass furman ina monarchia parlamentara schef da stadi è tenor la constituziun il retg el nominescha uffizialmain il primminister ed ils ministers che furman ensemen la regenza il parlament ils stadis generals staten generaal consista da duas chombras l emprima sa cumpona dals deputads dals parlaments provinzials la segunda elegian ils burgais ollandais tenor glistas tras quai è la segunda tweede kamer la chombra la pli impurtanta formalmain n ha il parlament betg da decider davart la cumposiziun da la regenza facticamain nominescha il retg però ils ministers suenter avair consultà las fracziuns la polizia statala nationale politie è organisada a moda centrala ed occupa radund emploiads la schendarmaria koninklijke marechaussee dumbra radund collavuraturs organisatoricamain appartegna quest ultima a las forzas armadas sias incumbensas cumpiglian tranter auter la protecziun dals cunfins e da las plazzas aviaticas sco er la protecziun persunala da la famiglia roiala formalmain èn las forzas armadas dals pajais bass in instituziun dal reginavel dals pajais bass e betg be da la part dal pajais pajais bass damai che la constituziun attribuescha però a la regenza dals pajais bass il cumond suprem sur las forzas armadas suttastattan quellas facticamain a questa part dal pajais il servetsch militar obligatoric han ins sistì ad interim il tras quai possedan ils pajais bass in armada professiunala las expensas per il militar muntan a radund dal pnb per cumparegliar svizra germania stadis unids bundant ils pajais bass èn stads in dals stadis ch han stimulà l onn l introducziun da l euro sco unitad monetara europeica en rom dal contract da maastricht dapi il prim da schaner è l euro la valuta uffiziala dal pajais en ils pajais bass han tranter auter las suandantas instituziuns lur sedia ils pajais bass furman in stadi unitar decentralisà sutvart il nivel naziunal èn situadas las provinzas neerlandais provincies il hai dà l emprim set provinzas pli tard èn vegnidas vitiers las provinzas brabant dal nord e limburg drenthe è medemamain daventà in atgna provinza e la provinza dominanta ollanda è sa dividida il en ollanda dal nord ed ollanda dal sid il han ins furmà flevoland sco la provinza la pli giuvna uschia ch igl èn actualmain dudesch provinzas savens vegnan las provinzas unidas a quatter gruppas las provinzas sa dividan en stgars vischnancas gemeenten in nivel da districts u circuls tranter las provinzas e las vischnancas n enconuschan ils pajais bass percunter betg las provinzas disponan mintgamai d in parlament provinciale staten e d ina regenza college van gedeputeerde staten il college sa cumpona dal cummissari dal retg e da represchentants dal parlament da la regenza en medema moda datti en las vischnancas in cussegl da vischnanca ed ina suprastanza da vischnanca quest ultima sa cumpona dal burgamester e da represchentants dal cussegl da vischnanca ils cumissaris dal retg ed ils burgamesters vegnan designads da la regenza ed elegids tras decret roial e quai per ordinari a basa da propostas dals parlaments provinzials resp communals blers burgamesters fan carriera en lur mastergn cun far servetsch en pliras vischnancas mintgamai per ina perioda da sis onns che po vegnir renovada tar in burgamester na sa tracti pia betg d in represchentant dal cussegl da vischnanca u da la populaziun locala gia dapi onns datti iniziativas da laschar participar ils abitants da la vischnanca a l elecziun dal burgamester dapi il consistiva il reginavel dals pajais bass da trais pajais dals pajais bass da las antillas ollandaisas e d aruba aruba aveva survegnì quel onn il status d in agen pajais ils d october èn las inslas danovamain vegnidas partidas en da nov ils pajais bass disponan d in sistem economic plitost liberal dapi ils onn ha la regenza reducì tant sco pussaivel sias intervenziuns economicas la quota da dischoccupaziun giascha sut la media europeica il entaifer l industria domineschan la branscha da victualias unilever heineken l industria chemica akzonobel dsm las raffinarias da petroli shell sco er la producziun d apparats electronics philips tomtom océ e da camiuns daf in impurtanza extraordinaria cumpeta als servetschs las grondas interpresas da servetschs da finanzas ing fortis aegon ils ports mundials rotterdam ed amsterdam sco er la plazza d aviaziun schiphol amsterdam airport tutgan tar las pli grondas interpresas da servetschs da l europa l agricultura è autamain tecnisada ed ordvart productiva sper la cultivaziun da granezza da legums da fritgs e da flurs da tagl la cultivaziun da tulipanas dueva schizunt influenzar l istorgia dal pajais vegn er tgirada l economia da latgiras en gronda dimensiun quest ultima furma la basa per la producziun da chaschiel sco impurtant product d export l agricultura occupa be dals lavurants ma presta ina gronda contribuziun a l export suenter ils stadis unids e la frantscha furman ils pajais bass il terz grond exportader da products agriculs en tut il mund en congual cun il product naziunal brut dals ulteriurs pajais da l uniun europeica cuntanschan ils pajais bass in index da situaziun dal ils pajais bass disponan da giaschaments da gas natiral che vegnan explotads vastamain en vischinanza da groningen sco er en la part meridiunala da la mar dal nord suenter la russia ils stadis unids il canada e la gronda britannia èn ils pajais bass stads il il pajais cun la tschintgavel auta explotaziun da gas natiral dal mund mrd m ultra da quai dispona il stadi da reservas da petroli pli pitschnas e da gronds giaschaments da sal abstrahà da turba na datti en ils pajais bass praticamain naginas ulteriuras ritgezzas natiralas il ha il budget dal stadi cumpiglià expensas en l autezza da milliardas dollars ed entradas da milliardas dollars da quai resulta in deficit dal budget en l autezza da dal product naziunal brut ils debits dal stadi muntavan il a milliardas dollars u dal product naziunal brut il èn vegnids impundids da las expensas statalas en procent dal product naziunal brut per il sectur da sanadad per la furmaziun e per il militar la rait da vias dals pajais bass mesira en tut kilometers las viafiers han ina lunghezza da kilometers e furman la rait cun la pli auta frequenza en tut l europa radund da l entir transport succeda sin via e sin la viafier ils flums rain maas e schelde che curran nà da l exteriur europeic tras ils pajais bass vers la mar dal nord fan dal pajais in punct central da la navigaziun interna europeica sur decennis ha il port da rotterdam furmà il pli grond port dal mund il ha el pers questa posiziun al port da schanghai è però restà il pli grond port da l europa ulteriuras impurtantas citads da port ollandaisas èn amsterdam eemshaven e vlissingen terneuzen en ils pajais bass sa chattan dus impurtants eroports schiphol e rotterdam den haag schiphol furma il pli grond eroport en ils pajais bass e gioga er in impurtanta rolla a nivel internaziunal el tutga tar ils gronds eroports europeics e sa chatta areguard il dumber da passagiers sin la tredeschavla plazza mundiala en l entir pajais existan trais citads cun in sistem da metro numnadamain rotterdam den haag ed amsterdam fitg derasà en tut il pajais è ultra da quai il velo als velocipedists stattan savens a disposiziun agens vials u in atgna rait da vias cun en media morts da traffic ad onn sin in milliun abitants è il traffic en ils pajais bass il pli segir da l entir spazi da l uniun europeica enconuschents artists d ulteriuras epocas furman vincent van gogh e piet mondrian m c escher ed otto heinrich treumann èn stads enconuschents grafichers architects ollandais han surtut dà impurtants impuls a l architectura dal avel tschientaner da menziunar èn hendrik petrus berlage ed ils architects da la gruppa de stijl robert van t hoff jacobus johannes pieter oud gerrit rietveld johannes duiker è stà in represchentant dal moviment modern mart stam è en emprima lingia stà activ en germania e l uschenumnada scola dad amsterdam michel de klerk het schip ha contribuì decisivamain a l architectura expressiunistica er suenter la segunda guerra mundiala èn resortids architects innovativs aldo van eyck e herman hertzberger han marcà il structuralissem piet blom è enconuschent per sias chasas sin plantas singularas dals architects ch appartegnan a las tendenzas architectonicas actualas èn da menziunar rem koolhaas ed ils biros mvrdv mecanoo erick van egeraat e neutelings riedijk scienziads da muntada internaziunala che derivan dals pajais bass èn tranter auter erasmus von rotterdam baruch spinoza christiaan huygens ed antoni van leeuwenhoek er rené descartes ha passentà la gronda part da sia perioda activa en ils pajais bass insumma han numerus scienziads persequitads chattà qua dapi il temp modern tempriv asil e pussaivladads d activitad la sociologia moderna è vegnida fundada ed influenzada decididamain da s rudolf steinmetz per la medischina dal temp modern tempriv ha la citad da leiden furmà in impurtant center oz datti en ils pajais bass universitads statalas e numerusas scolas autas a noordwijk è er staziunada l agenzia spaziala europeica ase esa durant l epoca d aur de gouden eeuw dal avel tschientaner n ha betg be flurì la pictura mabain er la litteratura ils pli enconuschents represchentants da quella èn joost van den vondel e pieter corneliszoon hooft tranter il ed il ha anne frank scrit ses diari che dueva vegnir enconuschent en tut il mund durant l occupaziun dal pajais tras la germania naziunalsocialistica eran ella e sia famiglia sa zuppads per mitschar da la deportaziun en in champ da concentraziun la finala adumbatten sco ils trais auturs ils pli impurtants da la segunda mesadad dal avel tschientaner valan harry mulisch willem frederik hermans e gerard reve medemamain enconuschents a l exteriur èn maarten t hart cees nooteboom jan wolkers e hella haasse entaifer l epoca da la renaschientscha è er la scola ollandaisa stada da grond impurtanza quella è però surtut vegnida purtada da flams franzos e d abitants dal contadi da hainaut la vita musicala ollandaisa sco tala n ha ditg betg cuntanschì il nivel da l ulteriura musica classica europeica pir vers la fin dal avel tschientaner ha gì lieu ina professiunalisaziun ed èn sa furmads orchesters e musicas da chombra il pli enconuschent violinist e directur d orchester contemporan è andré rieu impurtants cumponists ollandais dal temp enturn il èn per exempel stads johann wilhelm wilms e carol anton fodor ch èn omadus s orientads a la classica viennaisa en il avel tschientaner ha surtut la romantica tudestga influenzà la vita musicala sco che quai sa mussa per exempel tar richard hol bernard zweers ha empruvà sco emprim da sviluppar ina musica naziunala specificamain ollandaisa ad el èn suandads julius röntgen ed alphons diepenbrock cun agid dals quals la musica ollandaisa ha finalmain pudì tegnair pass cun ils svilups musicals internaziunals impurtants cumponists dal avel tschientaner èn willem pijper matthijs vermeulen louis andriessen otto ketting ton de leeuw theo loevendie misha mengelberg tristan keuris e klaas de vries golden earring bain la band da rock ollandaisa la pli enconuschenta ha gì ils onns in grond success cun hits sco radar love enconuschentas internaziunalmain eran ils onns ultra da quai bands sco ekseption cun rick van der linden focus e shocking blue medemamain naschids en ils pajais bass èn eddie ed alex van halen da la band da hardrock americana van halen musicists actuals ch èn enconuschents a nivel internaziunal èn per exempel herman van veen robert long nits candy dulfer anouk teeuwe ellen ten damme e tisto il north sea jazz festival ad ahoy rotterdam pli baud a den haag tutga tar ils pli impurtants festivals da ses gener dapi intgins decennis è la musica en lingua ollandaisa nederlandstalige muziek fitg populara il nestor da quest gener è peter koelewijn ch ha gia cumenzà avant onns cun rock n roll en sia lingua materna pli tard è vegnì vitiers il chantautur boudewijn de groot a l entschatta dals onns hai dà in cult da la musica da pop ollandaisa cun doe maar het goede doel u frank boeijen suenter il è la popularitad da questa musica sa sminuida per radund diesch onns alura è suandà in revival che perdura fin oz las pli enconuschentas bands da rock e pop da l èra pli nova èn blf ed il duo acda en de munnik ch è sa fatg in num cun in program d art pitschen anc pli autas cifras da vendita cuntanschan artists da schlagher sco marco borsato jan smit e frans bauer impurtants rappers dals pajais bass èn ali b e lange frans ultra da quai èn diversas furmas da metal fitg popularas enconuschentas bands da quest gener èn heidevolk epica within temptation delain the gathering u after forever dapi ils onns è sa sviluppà en ils pajais bass in nov stil da musica ch è daventà adina pli popular en l europa ed en ils stadis unids hardcore techno u gabber il trance è arrivà nà da la germania en ils pajais bass ed ha cuntanschì là sia pli gronda popularitad en tut il mund dapi intgins onns èn er ils stils successurs jumpstyle hardstyle e speedcore fitg populars questa furma d art è ordvart populara en ils pajais bass er en la conversaziun da mintgadi integrescha la populaziun gugent grapje pitschnas sgnoccas u spass ils gronds maisters dal cabaret suenter la segunda guerra mundiala èn stads wim kan cabaret politic wim sonneveld e toon hermans sco er rudi carrell en germania las gasettas tradiziunalas las pli impurtantas dal pajais èn de telegraaf ad de volkskrant nrc handelsblad e trouw dapi il vegnan quellas concurrenzadas da diversas gasettas gratuitas quellas e l internet han per part manà ad ina ferma diminuziun dals lecturs cun de groene amsterdammer elsevier hp de tijd vrij nederland cumparan quatter revistas emnilas da caracter politic sco en blers auters pajais europeics differenzieschan ins er en ils pajais bass tranter emetturs da dretg public e privats tar ils emetturs da dretg public tutgan npo npo e npo sco er bvn per ils ollandais a l exteriur entaifer ils emetturs privats dominescha la rtl group ils emetturs da dretg public vegnan per gronda part finanziads sur daners da taglia per part però er sur in sistem da commembranza oriundamain eran quests emetturs numnadamain vegnids installads da purtaders d orientaziun ideologica sco la baselgia catolica u organisaziuns da lavurants producziuns americanas u englaisas na vegnan betg sincronisadas cun excepziun d emissiuns per uffants mabain emessas directamain per englais sco sport naziunal vala en ils pajais bass il ballape l organisaziun precursura da la federaziun da ballape naziunala è vegnida fundada gia l onn la squadra da ballape naziunala che vegn numnada nederlands elftal u oranje tutga tar las pli fermas dal mund dapi il èn ils ollandais sa participads nov giadas al campiunadi europeic ed han gudagnà l onn il titel al campiunadi mundial èn els stads preschents dapi il diesch giadas il e èn els daventads segunds il terzs en il sport motorisà èn surtut enconuschents ils trajects da campiunadi mundial da moto e da speedway sin glatsch ad assen sco er l anteriur cirquit da furmla a zandvoort en la cuschina tradiziunala ollandaisa prevalan sco en la cuschina tudestga tartuffels legums e liongias per exempel en il stamppot il pli derasads èn frieten u patat ollandais per pommes frites cun diversas sosas ulteriuras spezialitads èn il gouda chaschiel e hollandse nieuwe ina tratga da peschs enconuschents sur ils cunfins èn er il vla puding ollandais e las frikandel rollas da brassar plinavant ils kibbeling buccadinas da peschs che vegnan preparadas sco nuggets da pulaster pervi da la tradiziun sco pussanza maritima èn er influenzas nà da surmar sa fatgas valair en la cuschina ollandaisa exempels èn nasibal u bamibal variaziuns da nasi goreng resp bami goreng bulsaun tudestg bozen talian bolzano ladin bulsan balsan busan è ina citad taliana situada en la regiun trentino tirol dal sid bulsaun furma la chapitala da la provinza autonoma tirol dal sid dapi l onn è la citad sedia episcopala da la nova diocesa bulsaun brixen dapi l onn è bulsaun er citad universitara la citad cun si aglomeraziun vala sco in dals gronds centers urbans en las alps en pli furma la citad bilingua il cunfin cultural e linguistic tranter tudestg e talian bulsaun giascha a la cruschada da duas transversalas alpinas la val da l eisack maina en il nordost sur brixen en direcziun dal brenner e vinavant a puntina ed augsburg respectivamain minca vers nordvest maina la part superiura da la val da l adisch a meraun e da là sur il vnuost en direcziun vuclina val müstair respectivamain sur il pass da raisch en direcziun landeck vers sid maina la via sur la part sut da la val da l adisch a trentino e vinavant sur verona a brescia bergamo en il vest respectivamain sur vicenza e padua en l ost enfin venezia questa situaziun topografica ha posiziunà la citad da vegl ennà sco center d ina rait da vias da muntada surregiunala ils bundant tschientmilli abitants da bulsaun sa repartan sin ils suandants tschintg districts da la citad zentrum bozner boden rentsch centro piani rencio oberau haslach oltrisarco aslago europa neustift europa novacella don bosco e gries quirein gries san quirino quests districts cumpiglian mintgamai differents quartiers istorics ed anteriuras vischnancas autonomas da muntada èn stadas en spezial las incorporaziuns da zwölfmalgreien e da gries la citad da bulsaun cunfinescha cun las suandantas vischnancas deutschnofen eppan an der weinstrae jenesien karneid laives ritten sarntal terlan e vadena sin las spundas enturn la citad giaschan differents aclauns ch èn per part accessibels sur telefericas p ex la funiculara da kohlern en pli vala bulsaun sco portal d entrada per las dolomitas che giaschan en l ost da la citad en il temp preistoric era la foppa da bulsaun palidusa e betg abitabla ma las zonas enturn la citad odierna eran gia colonisadas cur che drusus ha conquistà las alps l onn a c ha el fundà la colonia romana da pons drusi punt da drusus documentada sin la tabula peutingeriana dal quart tschientaner s c la colonia romana sa chattava en vischinanza dal dom dad oz or da la lingua originara ed il latin vulgar è sa sviluppà in idiom ladin ch è sa mantegnì en la regiun enfin tar la migraziun dals pievels cun la migraziun dals pievels en il avel tschientaner è la regiun da bulsaun daventada in contadi bajuvar ch appartegneva ecclesiasticamain a l uvestgieu da trento en il temp autmedieval era il tirol dal sid dividì en las diocesas da trento cun la regiun da bulsaun en il sid da brixen cun la val da l eisack e la val da puster en il nord e da cuira cun meraun ed il vnuost en il vest durant il temp medieval è bulsaun daventà in impurtant center da martgà il center da la citad veglia dad oz è naschì en il avel tschientaner e l onn ha bulsaun obtegnì il dretg da citad l onn dumbrava la citad abitants fin en il avel tschientaner furmava bulsaun la chapitala dal contadi cun il medem num suenter è la citad daventada part dal contadi dal tirol l onn è il contadi dal tirol daventà territori dals da habsburg il num tirol deriva dal chastè dal medem num situà en vischinanza da meraun quel furmava la residenza dals regents enfin che quella è vegnida translocada a puntina en il decurs dal avel tschientaner ils proxims tschientaners è la muntada da bulsaun sco center da traffic e da martgà anc creschì e quai en disfavur da meraun e dad auters lieus da fiera l uschenumnà magistrat mercantil relaschà da la regenta dal tirol claudia de medici l onn ha anc rinforzà ils privilegis da martgà da la citad la muntada surregiunala da las fieras da bulsaun è sa persa plaun a plaun durant il avel tschientaner durant las guerras da coaliziun è bulsaun vegnì integrà ensemen cun l entir tirol dal sid ed il trentino en il reginavel talian il center dal departament haut adige furmava da quel temp trento il privilegi da martgà da bulsaun era vegnì stritgà suenter la disditga da napoleun è l entir territori puspè returnà en l imperi da l austria ungaria il naziunalissem creschent da la segunda mesadad dal avel tschientaner ha be anc rinforzà la schientscha tudestga en il tirol dal sid en quest connex stat l erecziun dal monument da walther von der vogelweide sin la plazza centrala da bulsaun l onn la teoria ch il lieu da naschientscha dal poet medieval sa chattia en il tirol dal sid vegn dentant refusada oz da la scienza il avel tschientaner è plinavant marcà da l industrialisaziun da bulsaun e dad in emprima unda da turissem cun il lieu da cura gries sco center suenter la terrada da l austria ungaria cunter l italia en l emprima guerra mundiala ha l italia annectà l onn bulsaun ed il tirol dal sid durant il faschissem è la citad vegnida italianisada quest svilup ha culminà en il pact tranter mussolini e hitler e l uschenumnà temp d opziun tranter las persunas da lingua tudestga en la citad ed en tut il tirol dal sid han stuì tscherner tranter l assimilaziun rigurusa u l emigraziun las consequenzas da questa politica sa fan valair enfin en il temp preschent oz è bulsaun ina da las tschintg vischnancas dal tirol dal sid cun maioritad italofona il svilup demografic mussa che la cumpart da la lingua taliana en il tirol dal sid è creschida successivamain a partir dal il punct culminant marchescha l onn cun oz giascha la cumpart tar suenter che l italia è entrada en la segunda guerra mundiala da vart da la germania è bulsaun daventà la chapitala da l uschenumnada zona d operaziuns da la regiun prealpina naziunalsocialistica resistenza cunter il naziunalsocialissem è vegnì punì en plirs cas cun violenza massiva il matg è la citad la finala vegnida liberada da truppas americanas er suenter las guerras mundialas è bulsaun e tut il tirol dal sid restà ina part da l italia en rom dals contracts fatgs a la fin da la segunda guerra mundiala a paris era bain vegnì stipulà in status d autonomia per il tirol dal sid e per las vischnancas germanofonas dal trentino l italia ha dentant collià las duas regiuns tar ina provinza dominada dals italofons quai ha manà a partir dal ad acts terroristics ils iniziants dals attentats vegnivan numnads dals germanofons südtirolaktivisten entant che la part taliana als condemnava sco terroristi sudtirolesi dapi l onn furma bulsaun la chapitala da la regiun autonoma tirol dal sid e la violenza è tschessada bulsaun giascha sper l autostrada dal brenner ed è tras quai colliada vers nord e vers sid cun la rait europeica d autostradas sur l autostrada dal brenner pon ins cuntanscher directamain innsbruck minca milaun venezia e roma il medem vala per la viafier sur il brenner tar las viafiers regiunalas è da menziunar en spezial la prolungaziun da la viafier bulsaun meraun tras il vnuost fin a mals al cunfin da la val müstair suenter che questa lingia era vegnida serrada l onn tras la viafier statala taliana ha la regiun tirol dal sid surprendì l infrastructura sanà quella da rudent e puspè mess en funcziun la viafier l onn en pli posseda bulsaun ina plazza aviatica cun sgols directs a roma dapi l onn è bulsaun ina citad universitara la freie universitt bozen porscha divers studis trilings tudestg talian ed englais la fundaziun da l universitad ha er gì effects positivs sin la gastronomia e la purschida culturala da la citad bulsaun cun ses center medieval sias baselgias goticas e romanas e la bilinguitad sco ensaina porscha il flair tut spezial d ina citad situada a la cruschada da la cultura taliana ed austriaca quai e las attracziuns culturalas e natiralas fan da la citad ina destinaziun attractiva per visitaders tar las attracziuns principalas da la citad tutgan la radiotelevisiun svizra rumantscha enfin ils da december radio e televisiun rumantscha è in organisaziun da communicaziun per emetter emissiuns rumantschas ils da schaner vegn emessa l emprima contribuziun da radio rumantscha l iniziant da quest emissiun è felix huonder las emissiuns rumantschas regularas cumenzan l onn las cristallas la radioscola rumantscha vegn emessa ils da schaner per far emissiuns rumantschas stattan a disposiziun chf en il balcun tort l emprima contribuziun da la televisiun rumantscha vegn emessa ils da favrer quest emprima contribuziun ha commemorà l anniversari da onns rumantsch sco quart linguatg naziunal da la svizra la societad svizra da radio e televisiun ha schlargià ils davos onns il radio e la televisiun rumantscha a meds da massa electronics rumantschs impurtants dapi è vegnida dotada la societad purtadra la srg ssr svizra rumantscha srg r cun il status e las cumpetenzas da la quarta regiun linguistica da la ssr il studio regiunal grischun sco residenza da l organisaziun da program professiunala rtr è daventà in unitad d interpresa independenta da la ssr emissiuns ch il radio e la televisiun rumantscha offreschan sco podcast san ins copiar e tadlar sin il computer sco document attractiva è questa pusseivladad spezialmain per copiar las emissiuns sin in mp player mobil uschia pon ins tadlar las emissiuns cura e nua ch ins vul cuntrari al download normal d ina emissiun vegn il service da podcast offerì en abunament emissiuns novas survegn ins automaticamain inimis dal uvestg da cuira han fundà la lia da la chadé u chasa da dieu il per tegnair a mastergn l autoritad da l uvestg il concluss dalla lia da la chadé era dad evitar la aquisaziun dalla diocesa da cuira entras la casa dils habsburgs ella ei vegnida fundada ils da schaner a cuera il document ei vegniu suttascrets dil capitel dalla catedrala dils mistrals episcopals dil marcau da cuira e dallas dertschiras episcopalas dalla tumleastga dalla val schons dil surmeir l engiadina aulta bassa bregaglia pli tard ein aunc auteras dertschiras suandai co p ex puschlav e ils tschun cumins l engiadina bassa val müstair e vnuost eran ditg en discussiun denter il contadi dil tirol e la diocesa da cuera la societad svizra da radio e televisiun ssr è in uniun tenor l artitgel ss dal cudesch civil svizzer cun sedia a berna ed organisaziun purtadra da l interpresa da meds da massa la pli gronda en svizra sia purschida sa referescha principalmain al public svizzer la srg ssr lavura sut ina concessiun speziala da la confederaziun ch affida ad ella incumbensas vastas en servetsch dal public general service public a partir dal è la societad svizra da radio e televisiun sa preschentada cun il num da fatschenta srg ssr idée suisse nua che srg ed ssr stattan per ils nums uffizials da l uniun en ils quatter linguas naziunalas ed idée suisse per il concept svizzer dal service public cun la davosa restructuraziun ch è vegnida effectiva il da schaner han ins allontanà l agiunta idée suisse dal num da fatschenta e sa preschentà sin plaun surregiunal mo sco srg ssr sin plaun regiunal han ins reactivà ils nums tradiziunals en las linguas da las quatter regiuns linguisticas svizras la societad svizra da radio e televisiun è in associaziun dad uniuns da la quala mintgin po daventar commember quest associaziun dad uniuns furma luniun purtadra da la srg ssr ella funcziuna sco punt tranter il public e l interpresa ils commembers prendan influenza sin la srg ssr sco ils acziunaris dad ina societad d aczias l uniun purtadra da la srg ssr sa cumpona da quatter societads regiunalas ch en la svizra tudestga e franzosa èn puspè divididas en singulas cuminanzas da commembers questas cuminanzas da commembers pon esser sutdivididas plinavant en secziuns las societads regiunalas da la srg ssr èn las suandantas ils organs da l associaziun sin plaun naziunal èn a la radunanza da delegads ed al cussegl d administraziun sin plaun naziunal correspundan en las societads regiunalas ils cussegls regiunals e lur cussegls d administraziun ulteriurs organs èn ils cussegls dal public ed ils servetschs da mediaziun elegids dad els l interpresa srg ssr vegn dirigida da la direcziun generala sut la presidenza dal directur general ed il cussegl d administraziun ad ella suttastattan las uschenumnadas unitads d interpresa dapi il èn quai las duas unitads d organisaziun naziunalas media services msc e business unit sport bus èn organisaziuns autonomas ch executeschan prestaziuns da servetsch per la srg ssr ultra da quai appartegnan a l interpresa srg ssr las suandantas societads affiliadas stan schebain che la srg ssr è in uniun da dretg privat ed in interpresa independenta retschaiva ella sper la concessiun da la confederaziun necessari per tut ils meds da massa electronics er in incumbensa legala clera per l uschenumnà service public quai vul dir che la srg ssr è responsabla per proveder tut las regiuns linguisticas cun in provediment d infurmaziuns garantì ed in program da divertiment educaziun e cultura per garantir quai retschaiva ella ina gronda part da las entradas da las taxas da recepziun che vegn pretaisas da la billag la srg ssr e sias unitads d interpresa produceschan emetturs da radio e set emetturs da televisiun ils da favrer ha il cussegl federal dà a la srg ssr idée suisse la concessiun da crear ina rait da dab en svizra il medem onn han ils emprims emetturs en la regiun gronda da berna soloturn cumenzà dad emetter programs ils onns e suondan las regiuns interlaken berna bienna e baden turitg winterthur sco era la regiun dal lai da genevra e l aglomeraziun da basilea dapi l onn vegnan era las pli impurtantas axas da traffic ost vest incl ils tunnels gronds e parts da l axa nord sid provedì cun dab actualmain stan pon da la populaziun svizra retschaiver il radio digital dab per il è prevedì la cuverta da la svizra entira cun emissiuns en dab la srg ssr emetta en ils trais regiuns linguistics mintgamai in agen ensemble da fin emetturs ils indrizs da transmissiun tras ils quals las chanals da la ssr vegnan emessas appartegnan dapi l entschatta a la swisscom broadcasting l anteriura ptt ch è era responsabla per il funcziunament dals implants ils indrizs da transmissiun ils pli enconuschents èn l internet dal pled englais internetwork furmà dal prefix inter e da network u curt net en la lingua da mintgadi er rait è ina colliaziun mundiala da raits da computers autonomas el furma la basa per far diever da servetschs d internet sco www e mail telnet usenet u ftp la rait pussibilitescha a mintga computer da sa colliar cun mintga auter computer il barat da datas tranter ils computers ch èn colliads in cun l auter sur l internet succeda a basa dals protocols d internet ch èn normads tecnicamain la tecnica da l internet vegn descritta en ils rfcs request for comments da l internet engineering task force ietf la derasaziun da l internet ha influenzà blers champs da la vita a moda fundamentala en l economia ha questa nova tecnologia effectuà in stausch da modernisaziun e manà a la furmaziun da novs secturs economics er il cumportament da communicaziun ed il diever da las medias en il mund professiunal e privat èn sa midads dal tuttafatg la muntada culturala da quest svilup vegn per part cumparegliada cun l invenziun da la stampa da cudeschs en il avel tschientaner il term neutralitad da la rait designescha il fatg che tut las datas vegnan tractadas vul dir transportadas en l internet a moda eguala pia independent da lur cuntegn dal speditur u dal destinatur il term internet è in anglicissem el è sa sviluppà en il decurs dals onns e sco furma curta dad internetwork sut quest term tecnic vegnivan tschertgadas da quel temp pussaivladads da colliar raits da computer existentas ad in sistem pli vast da la denominaziun generala englaisa per in internetwork u internet è sa derasà il pled internet sco num propri per la pli gronda rait da quest gener ch è sa sviluppada da l arpanet en quel mument che l internet è daventà adina pli popular èn er ils terms internet e rait entrads en la lingua da mintgadi la noziun rait na sa referescha en l informatica però betg exnum a l internet mabain po er designar autras colliaziuns da computers sco per exempel la rait interna intranet d ina firma en differentas linguas hai dà emprovas da remplazzar l anglicissem internet tras agens neologissems sco per exempel weltnetz per tudestg savens n han questas variantas però betg pudì s etablir en la populaziun uschia che internet è daventà analog a quai ch il pled descriva in term mundial l internet è sa sviluppà da l arpanet in project ch era vegnì inizià il da l advanced research project agency arpa ina partiziun dal ministeri da defensiun dals stadis unids l arpanet è vegnì sviluppà per colliar universitads ed instituts da perscrutaziun oriundamain vulev ins trair a niz a moda pli effizienta las stgarsas resursas da quintar dals calculaturs gronds l emprim en ils stadis unids pli tard en tut il mund ils computers eran colliads in cunter l auter sur interface message processors che surpigliavan la communicaziun da rait en furma da transmissiun da pachets englais packet switching ils protocols che vegnivan duvrads per quest intent na sa laschavan però betg applitgar bain en ambients eterogens damai ch els eran vegnids optimads per in medium da transmissiun specific vint cerf e bob kahn han sviluppà ils onns ina versiun tempriva da tcp per er pudair colliar ina cun l autra raits d auter gener ils proxims onns èn quests protocols vegnids sviluppads vinavant ed èn vegnids enconuschents sco tcp ip tenor ina legenda fitg derasada duaja la finamira oriunda dal project esser stada da stgaffir durant la guerra fraida in sistem da communicaziun decentral per pudair garantir ina communicaziun senza incaps en cas d ina guerra atomara en realitad èn però vegnids promovids da l entschatta ennà surtut projects civils cumbain che l arpa ha finanzià ils emprims puncts da colliaziun la pli impurtanta applicaziun ha furmà da l entschatta ennà l e mail l onn era il volumen dad e mails pli grond che l entir volumen dals ulteriurs protocols da l arpanet telnet e ftp l onn èn vegnids specifitgads ils protocols dad ipv icmp e tcp en furma dals rfcs fin dapi il valan questas novas directivas per tut ils hosts sistems da calculaturs che mettan a disposiziun a clients servetschs fin oz furman ellas il fundament da la gronda part da las colliaziuns en l internet cun la midada dals protocols da l arpanet sin l internet protocol ip è er daventà popular il num internet a l entschatta è la derasaziun da l internet stada colliada fermamain cun il svilup dal sistem operativ unix e grazia al dns domain name system èsi stà pussaivel a partir dal da contactar computers en tut il mund sur nums che sa laschan memorisar bain l internet è sa derasà sur adina dapli universitads ed adina pli fitg er sur ils cunfins dals stadis unids ora là ha l usenet chattà vasta derasaziun ed igl èn er sa sviluppadas emprimas reglas da cumportament netiquette quai che po valair sco in emprim indicatur per in svilup vers ina cibercultura l onn ha la national science foundation dals stadis unids decidì d avrir l internet per intents commerzials uschia che quel è daventà accessibel er ordaifer las universitads tim berners lee ha sviluppà enturn l onn al cern a genevra ils fundaments dal world wide web ils d avust ha el fatg enconuschent ed accessibel quest project d in servetsch d ipertext cun plazzar sur usenet ina contribuziun en la newsgroup alt hypertext ina derasaziun rasanta da l internet ha gì lieu a partir da l onn lura è vegnì publitgà mosaic l emprim navigatur web che na sa basava betg pli mo sin text mabain era er abel da mussar grafica quest navigatur pudevan ins telechargiar gratuitamain e duvrar per visualisar cuntegns dal www surtut tras la firma aol e sia software suite èn las purschidas commerzialas ed il dumber d utilisaders creschids marcantamain damai ch il navigatur web ha stuschà a l ur tut l auter vegn el er numnà l applicaziun assassin da l internet l internet è sa sviluppà ad in catalisatur essenzial da la revoluziun digitala a partir dal èsi sa mussà ch il dumber d adressas ip vegnia bainbaud ad ir a fin perquai han ins publitgà il december emprimas specificaziuns dad ipv e laschà suandar a partir dal als davos vegls blocs d adressa tenor ipv ils novs tenor ipv cun plattafurmas da social media sco facebook twitter u youtube è il barat da cuntegns bidirecziunal tranter ils utilisaders daventà adina pli impurtant uschenumnà user generated content cuntrari a pli baud succeda quai uss sur plattafurmas centralas terminadas faschond diever d in navigatur web il term web signifitga er ch il web daventa pli interactiv ed integrescha adina dapli elements dad audio e video in ulteriur svilup è collià cun la vasta derasaziun da telefonins e tablets che rendan adina pli impurtantas applicaziuns e servetschs accessibels a moda mobila p ex pussaivladads d arcunar e da retschaiver datas independentamain dal computer a chasa u en biro l internet è adattà per communitgar en scrit sur grondas distanzas spazialas e temporalas el integrescha en sias furmas scrittas aspects multimedials emoticons elements dad audio e video e a en pli èn las furmas scrittas en l internet suttapostas a midadas cuntinuantas ed èn caracterisadas tras quai ch ellas na pretendan betg d esser terminadas u definitivas ils products scrits en l internet sa laschan midar sveltamain e pretendan dals cumpiladers ed utilisaders da pudair s adattar permanentamain a novas situaziuns e novs cuntegns ina da las atgnadads centralas da l ipertext è er si abilitad da sa colliar sur links interns u externs e da rumper uschia la linearitad ch era caracteristica per texts tradiziunals las atgnadads textualas da l internet en cumbinaziun cun las pussaivladads da las raits socialas han manà al svilup d ina atgna cultura da la rait che sa manifestescha en diversas furmas linguisticas communicativas sco er artisticas t a projects interactivs participativs blers experts considereschan l internet sco ina da las pli grondas midadas entaifer il barat d infurmaziuns dapi l invenziun da la stampa da cudeschs la nova revoluziun digitala ha grondas influenzas sin praticamain tut ils champs da la vita gia a l entschatta dals onns eran sa sviluppadas raits da mailbox che sa basavan sin il transferiment da datas a lunga distanza cun agid da la rait da telefon analog a las raits da tcp ip ch èn ditg stadas reservadas per las universitads era er questa tecnologia accessibla be ad experts cun la derasaziun commerziala da l e mail sur l internet a l entschatta dals onns e cun la vasta diffusiun dal world wide web a partir da la mesadad dals onns è l internet lura daventà pli e pli il standard per distribuir infurmaziuns da tut gener a l entschatta è surtut vegnì fatg diever da l internet per la communicaziun via e mail e per preschentar sasez persunas singulas e firmas pli tard duevan funcziuns sco instant messaging pussibilitar ina communicaziun quasi senza retardament e servetschs sco myspace u facebook lubeschan da crear vastas raits socialas da l autra vart mussan attatgas da spam che la tecnica n è anc ditg betg preparada sin tut ils fenomens che pon esser colliads cun questas applicaziuns en rom da la new economy vers la fin dal avel tschientaner è lura vegnì instradà il commerzi online grazia a las ratas da transmissiun da datas creschentas ed ils pretschs d access a l internet adina pli bass sistem da flatrate pauschala senza limita dal temp u da la quantitad da datas serva l internet adina dapli er a derasar pli grondas quantitads da datas cun quai èn savens colliadas violaziuns dal dretg d autur films musica software e a a talas dumondas è lura er deditgada ina buna part da la legislaziun da l internet er il schurnalissem online daventa adina pli impurtant e furma oz ina gronda concurrenza per ils meds da massa classics observaturs constateschan ultra da quai ch ils utilisaders da l internet sa sviluppeschan adina pli fitg dal consument da medias passiv a commentaturs ed auturs activs user generated content tras quai daventa la cultura da la rait ch aveva a l entschatta in accent plitost tecnic adina pli vasta e cumpiglia tematicas da tut gener tras l internet svaneschan cunfins geografics e vegnan remplazzads tras gruppas che s orienteschan a tematicas ed interess communabels damai che l internet porscha funtaunas d infurmaziun bler pli vastas ch enfin qua daventa la cumpetenza da medias in abilitad adina pli impurtanta en il context politic vegn l internet savens resguardà sco territori senza dretg damai che leschas naziunalas paran strusch d esser applitgablas pervi da la structura internaziunala e l anonimitad da l internet insumma han las autoritads statalas en tut il mund gì sur lung temp be enconuschientschas marginalas davart las funcziuns e pussaivladads da l internet ed èn er stadas surdumandadas areguard l applicaziun da las leschas quai è pir sa midà a partir dal svilup da la new economy vers il leschas èn vegnidas adattadas e foras en la giurisdicziun èn vegnidas serradas almain de jure ch il stadi prenda adina dapli influenza vegn per part beneventà sut l aspect da la segirezza giuridica per part però er crititgà sco svilup vers in stadi survegliader dapi la vasta derasaziun da l internet vegn er adina puspè tematisada la dependenza da l internet schebain in diever excessiv da l internet saja nuschaivel e possia manar ad ina situaziun da dependenza è contestà scientificamain probablamain vegnan be studis a lung temp a pudair respunder a las dumondas che sa tschentan en quest connex la cumissiun europeica ha planisà da lantschar ina charta globala da l internet las regulaziuns previsas duain servir sco lingia directiva areguard dumondas da segirezza protecziun da datas e la codaziun la finamira è da simplifitgar affars internaziunalas l internet sa cumpona da raits administradas independentamain ina da l autra las qualas vegnan colliadas ad ina unitad pli gronda tar las singulas raits sa tracti per gronda part da las colliaziuns tranter questas raits che furman en sasez la part essenziala da l internet sa cumponan tant a nivel continental sco er intercontinental da cabels da fibra da vaider quels porschan immensas capacitads da transmissiun ed èn vegnids mess sur ils onns en grond dumber tant per terra sco er tras las mars per pudair dar dumogn al traffic da datas creschent ultra da quai ha la tecnica d alimentar las fibras cun glisch fatg gronds progress uschia che la rata da transmissiun pussaivla è creschida immens perquai posseda l internet per part surcapacitads areguard la prestaziun da la rait tenor calculaziuns èn vegnids duvrads il be da las fibras da vaider che stattan a disposiziun tranter citads europeicas u dals stadis unids la structura globala da l internet cumpiglia er satellits ed ina rait da radis dirigids ma la cumpart da quels è bler pli pitschna per la davosa miglia pia per la colliaziun cun las singulas chasas vegn savens fatg diever dal conduct d arom da l attatg da telefon u da televisiun adina dapli succeda quest davos pass er sur staziuns radiofonicas cun agid da wlan u umts fibras da vaider fin en chasa ftth n è percunter anc betg fitg derasadas l access da persunas privatas a l internet succeda sur in sistem da transmissiun digital a spectrum graschel p ex per modem u isdn u lartg p ex modem a cabel u umts d in provider da servetschs d internet firmas u instituziuns statalas èn percunter savens colliads sur lingias permanentas cun l internet computers en chasadas privatas vegnan savens duvrads per retschaiver servetschs da l internet senza però furnir atgnas purschidas e senza esser cuntanschibels permanentamain tals computers persunals vegnan numnads calculaturs da client tar servers sa tracti percunter da calculaturs che furneschan surtut servetschs d internet quels sa chattan per regla en in center da calculaziun e disponan da colliaziuns fitg spertas las localitads èn climatisadas ed ils sistems èn protegids cunter interrupziuns dal current e da la rait applicaziuns peer to peer pussibiliteschan però era a calculaturs da client da furnir per curt temp servetschs ad auters computers che fan part da la medema colliaziun en quest cas na vala la differenziaziun tranter client e server betg pli en il stretg senn dal pled las differentas raits localas raits da backbone sa cruschan en puncts centrals dal traffic d internet qua èn ellas colliadas ina cun l autra sur colliaziuns ed apparaturas routers e switches ad auta prestaziun en pli vegnan organisadas e coordinadas en quests puncts las singulas raits e la circulaziun da datas savens èn tals puncts centrals da lur vart dependents da servetschs da servers surordinads be paucs puncts centrals il pli sisum da l ierarchia da mintga pajais èn independents d in uschenumnà provider dad upstream ma er quests puncts centrals ils pli impurtants na mettan betg en dumonda in dals princips ils pli fundamentals da l internet numnadamain la structura decentrala da la rait gia tar la planisaziun da ses predecessur arpanet avev ins da pais d evitar in calculatur central nua che tut las colliaziuns fissan vegnidas ensemen grazia a questa structura decentrala ed eterogena è l internet fitg resistent cunter interrupziuns per la communicaziuns tranter dus utilisaders existan normalmain pliras vias pussaivlas sur divers routers che lavuran a basa da differents sistems operativs pir en quel mument che las datas vegnan effectivamain tramessas vegn decidì tge via prender uschia pon pachets da datas che vegnan tramess in suenter l auter ir differentas vias ed il medem vala er per ina dumonda e la resposta relevanta è adina la chargia actuala e l accessibladad da las singulas vias pussaivlas uschia n ha in interrupziun en la part centrala da l internet praticamain nagina influenza negativa sin ina singula transmissiun be disturbis u interrupziuns en la periferia davosa miglia na sa laschan betg pli equilibrar damai ch i na dat qua nagina via alternativa l internet sa basa sin famiglias da protocols d internet che regleschan l adressa ed il barat da datas en furma da standards averts il protocol ch attribuescha a mintga calculatur ch è integrà en l internet in adressa singulara sa numna internet protocol ip la communicaziun a basa da quest protocol na s orientescha betg sco tar il telefon tenor la colliaziun mabain tenor il pachet quai signifitga che las datas vegnan transmessas en pachets d ina grondezza da fin ca bytes il pli savens però da be bytes ils quals cuntegnan mintgamai l adressa dad ip sco infurmaziun tant davart il speditur sco er davart il destinatur arrivadas al lieu vegnan las datas or dals pachets puspè messas ensemen tenor ina successiun predefinida in grond avantatg da l internet protocol è ch ils pachets vegnan transmess independentamain dal sistem d operaziun e da las differentas tecnicas da rait ins po cumparegliar quai cun in container da transport normà che vegn transportà en il traffic da martganzia in suenter l auter cun bastiment tren e camiun per arrivar a sia destinaziun per pudair s adressar ad in computer specific al identifitgescha l internet protocol cun agid d ina adressa dad ip en la versiun ipv sa tracti da quatter bytes bits che vegnan inditgads en furma da quatter cifras decimalas tranter e ch èn mintgamai spartidas tras in punct per exempel tar la nova versiun ipv sa tracti da bytes bits che vegnan inditgads en otg blocs a mintgamai quatter cifras tenor il sistem hexadecimal ils quals vegnan spartids in da l auter tras punct dubel per exempel db a d ae ins po s imaginar questas adressas sco numers da telefon per il computer ed il domain name system dns sco cudesch da telefon automatic il dns furma in impurtanta part da l infrastructura da l internet i sa tracta d ina banca da datas structurada a moda ierarchica sur differents secturs administrativs la quala metta a disposiziun in mecanissem da translaziun in num da domain ch è facil da tegnair endament per exempel wikipedia ch sa lascha translatar en ina adressa dad ip e viceversa quai succeda senza che l utilisader sa percorschia adina lura cura ch el clicca en il navigatur web sin ina nova colliaziun ipertextuala u endatescha directamain ina adressa web il navigatur dumonda l emprim in server da dns suenter l adressa dad ip dal num ester e baratta alura pachets dad ip cun questa adressa per pudair retschaiver ils cuntegns dals servetschs che vegnan mess là a disposiziun il fundament da l entira ierarchia furman ils uschenumnads root nameserver che cumparan en ils nums suenter il punct p ex ch ni com en la part centrala da l internet ston ils pachets passar ina rait fitg extendida ils posts da diromaziun furman routers che decidan davart la via la pli curta per arrivar a l adressa dad ip dal destinatur per far quai fan els diever da tabellas da routing che vegnan generadas e tegnidas actualas automaticamain cun agid da protocols da routing uschia èsi era pussaivel da reagir automaticamain sin colliaziuns ch èn crudadas ora entaifer las tabellas da routing vegnan colliadas diversas adressas dad ip a raits da destinaziun a quellas vegn alura attribuida ina sortida dal router per exempel en furma d ina adressa da sigl al proxim router next hop ip address per computers e routers che n èn betg situadas en la part centrala da l internet basta percunter ina tabella da routing statica che na vegn betg generada tras protocols da routing quella cuntegna ina ruta da standard standard u default gateway che renviescha per tut las destinaziuns che n èn betg marcadas autramain vers la part centrala da l internet cumparegliabel a la tavla da signalisaziun tuttas direcziuns en il traffic sin via ils routers centrals administreschan actualmain tabellas da routing cun fin a raits da destinaziun per ipv e per ipv ensemen cun las datas d utilisaziun tenor l internet protocol vegnan er transmessas datas da protocols tecnics surordinads sco tcp transmission control protocol u udp user datagram protocol cumparegliabel ad ina rauba en il traffic da martganzia che sa chatta en in pachet da posta il qual vegn supplementarmain transportà en in container la gronda part da las paginas d internet fa diever a basa da tcp dal hypertext transfer protocol http resp dal hypertext transfer protocol secure https per paginas codadas e mails fan diever dal simple mail transfer protocol smtp medemamain a basa da tcp entant ch il dns sa splega a basa dad udp en il cas dad ipv vegnan las adressas dad ip dals singuls plazs da lavur d ina firma u organisaziun savens subsummadas cun agid da network address translation nat sut ina adressa da firma generala sin quests computers n han ins nagin access direct nà da l internet savens è quai bain giavischà per motivs da segirezza firewall ma i maina er a dischavantatgs evidents per ipv èn reservadas bler dapli adressas publicas tenor rfc pon ins perquai desister en avegnir da nat uschia ch i dat dapli pussaivladads da filtrar il traffic da datas ensemen cun la derasaziun vasta da l internet è er creschì il basegn da forza electrica per l infrastructura centrala servers e a e per ils singuls computers dals utilisaders en tut il mund fan ins quint ch i vegn duvrà actualmain radund da l entira producziun d energia per tegnair en funcziun las singulas cumponentas da la rait da datas mundiala l onn ha la quantitad da datas ch è vegnida transmessa sur la rait da cabel muntà a bundant exabytes exabyte mrd gigabytes per mais pia a prest exabyte per di la quantitad da datas cuntegnida en in exabyte è giadas uschè gronda sco tut ils cudeschs ch èn insumma vegnids scrits insacura il stgomi da datas sur raits mobilas ha muntà il a radund exabyte per mais fin il quintan ins che questas cifras creschian sin zetabytes resp exabytes communicaziun mobila bundant la mesadad da las datas èn d attribuir a servetschs da video video on demand il dumber d utilisaders u d apparats ch èn colliads cun l internet na sa lascha betg eruir exactamain ils singuls utilisaders sa collian numnadamain cun l internet cun agid da differents apparats pc apparats mobils e sur diversas tecnicas d access e quai tut tenor be per in curt mument u er sur lung temp il avevan radund da la populaziun mundiala access a l internet il han milliardas umans fatg diever da l internet en l europa ha il dumber dals utilisaders regulars surpassà l entschatta il term da en ils stadis industrialisads possedan en il fratemp varga dals tegnairchasa in attatg d internet tar giuvens europeans ha l internet cumenzà a stgatschar la televisiun ed autras medias tradiziunalas ils stadis unids èn stads l emprim pajais nua che bundant la mesadad da la populaziun ha inditgà da duvrar surtut l internet sco funtauna da novitads en svizra possedevan il da la populaziun in attatg a l internet radund faschevan diever d in access a spectrum lartg cun ina rata da transmissiun da varga kbit s per il ha in studi mussà che radund da la populaziun èn regularmain mintga di u pliras giadas l emna en l internet la tansania uffizialmain republica unida da la tansania swahili jamhuri ya muungano wa tanzania è in stadi situà en l africa da l ost ella giascha a l ocean indic e cunfinescha cun kenia ed uganda en il nord cun ruanda burundi e la republica democratica dal congo zaire en il vest e cun sambia malawi e mosambic en il sid tar il stadi tutgan las inslas pemba ed unguja che muntan ensemen la part sansibar la populaziun da la tansania crescha fitg ferm per il mument han circa dals carstgauns sut onns uschia ch igl è da quintar cun in ulteriura creschientscha il medem temp ston quintar cun ina rata da mortoris fitg auta a causa da la paupradad e da la malsogna sida circa da la populaziun èn infectads cun il virus dal hiv la regiun da la costa era abitada ditg da martgadants che martgadavan cun ils territoris arabs en il avel tschientaner èn arrivads ils portugais pli tard arabs dad omar ed a la fin dal avel tschientaner ils tudestgs deutsch ostafrika per ils da december retschaiva la tansania il dretg d independenza ed è dapi lura in stadi politicamain relativ stabil economicamain è la tansania in dals pajais ils pli paupers dal mund regiuns en tansania tansania è partida en regiuns arusha daressalam dodoma iringa kagera kigoma kilimandscharo lindi manyara mara mbeya morogoro mtwara mwanza pemba north pemba south pwani rukwa ruvuma shinyanga singida tabora tanga zanzibar central south zanzibar north zanzibar urban west citads en tansania num hab hab hab regiun lafrica dal sid è in stadi situà al piz meridiunal da l africa ed ina pussanza economica locala il pajais cun la chapitala pretoria sa chatta tranter e grads da ladezza meridiunala e tranter e grads da lunghezza orientala senza las inslas dal princi edward en il sid e sidost cunfina el cun l ocean indic ed en il vest cun l ocean atlantic en il nord sa chattan ils stadis cunfinants namibia botswana e simbabwe en l ost mosambic e swasiland il reginavel da lesotho è in enclava vul dir ch el è circumdà cumplettamain da l africa dal sid dapi la fin da l apartheid ha l africa dal sid linguas uffizialas englais afrikaans isizulu siswati ndebele meridiunal sesotho sotho settentriunal xitsonga setswana tshivenda ed isixhosa il pajais è uschia quel cun las pli bleras linguas uffizialas dal mund suenter l india tranter ils da zercladur ed ils da fanadur ha gì lieu il campiunadi mundial da ballape en il pajais etiopia amaric ityoppya grec da pü bod eir numno abessinia insè ün term cultur historic chi descriva be las regiuns pü otas dal pajais es ün stedi i l ost da l africa el ho cunfins cun eritrea il sudan kenia somalia e dschibuti la festa naziunela es ils da meg di da la victoria cunter la regenza dictatorica da mengistu haile mariam cunfins in tuot km daspö l independenza da l eritrea dal nu ho l etiopia pü üngün acces direct ni al mer neir ad ün port la pü granda part da l etiopia es domineda dal plateau da l abessinia cun il ras daschen scu pü ota muntagna m in quista vasta regiun da muntagnas as chatta eir la chapitela dal pajais addis abeba m oters pizs chi surpassan meters sun il talo m il guma terara m ed il guge m tres la mited dal stedi as extenda dal nordost vers südvest il uschènumno rift valley da sieu vart südvest vo que inavaunt cul plateau da somali cul piz batu m las parts las pü bassas dal pajais as rechattan illa depressiun da koba na lönch dal cunfin cun l eritrea m suot la mer illa zona choda tropicala fin m es la temperatura in media da gros cun üna quauntited totela da plövigia da mm per meter quadrat ed an la zona choda tempereda fin m esa gros cun fin mm plövgia illa zona da muntagnas a partir da m esa be pü gros e la quauntited da plövgia vo sü fin mm la granda stagiun da plövgia düra da mited gün fin la mited september ed a do aunch üna pitschna stagiun da plövgia traunter favrer e marz il pü grand lej es il lej da tana aint il rift valley do que bgers lejs vulcanics il lej da shala es il pü grand lej da crater ed eir il pü profuond dal pajais pervi da sieu cuntgnieu ordvart ot da soda es il lej da langano ün dals pochs lejs i ls quls as po pigler bagn perche ch el nun es infecziuno cun bilharziosa il flüms ils pü importants da l etiopia sun l akobo l awash il nil blouv il genale l omo ed il tekeze pervi da sia topografia varieda cun sias diversas rasedas geologicas et las cundiziuns climaticas ter differentas es l etiopia la patria dad ün enorm muond da plantas e da bes chas l etiopia es ün dals och centers genetics da la terra la flora etiopiauna cumpiglia var plantas pertschient da qulas sun endemicas l etiopia es il pajais d origin dal café e da diversas sortas da cereals scu teff u enset ventricosum ensete pü cu differentas plantas da culura vegnan da quist pajais traunter las bgeras sortas da bes chas as chattan mammels endemicas traunter oter il luf etiopiaun la gazella sömmerring sortas dad utschèls reptilias e amfibias las pü grandas citeds sun addis abeba avdaunts dire dawa avdaunts nazret avdaunts bahir dar avdaunts gonder avdaunts e mek ele avdaunts l etiopia vela scu pajais multi etnic cumbain cha geograficamaing üna part da l africa al süd da la sahara es la cultura scu eir la populaziun etiopiauna profuondamaing caracteriseda dad ün influenza arabica e semitica fin i l vainchevel tschientaner d eiran ils amharas il pövel da stedi cumbain ch els rivan be fin tar u da la populaziun es l amharic dvanto la lingua naziunela e vain druveda scu lingua da traffic almain da la populaziun urbana da tuot il pajais insembel cun ils tigray chi correspuondan ad arduond da la populaziun da l etiopia ils amharas vivan tradiziunelmaing scu purs illas planüras otas dal nord i l center historic da l imperi etiopiaun ils duos pövels amharas e tigray chi discuorran linguas strettamaing paraintas semiticas paun eir gnir resümos suot il pled habesha in lur granda magiurited sune aderents da la baselgia etiopiauna orthodoxa ma a do traunter els eir minuriteds da muslims protestants e da catolics daspö ils ans nonaunta es la pitschna minurited güdeva bod cumplettamaing emigreda vers israel tuottüna sun tenor las statisticas ils oromos la pü grand etnia chi discuorra üna lingua cuschitica scu per exempel eir ils somalis la veglia denominaziun galla chi vain da l amharic e chi d as referescha pü generelmaing eir ad oters pövels cuschitics e minchataunt perfin omotics stuvess vela scu blatsmeda e stuvess esser s chivida ils oromos ragiundschan pü cu da la populaziun etiopiauna ed els sun suvenz muslims cumbain cha que detta eir bgers ortodoxs etiopiauns lur territori etnic as concentrescha sün la mited dal süd dal pajais la populaziun islamica da la cited da harar ho nom aderi e posseda our da ragiuns historicas ün egna identited linguistica e culturela lur lingua es semitica la pü importantas ulteriuras etnias da l etiopia sun somalis shankella afar gurage sidama ed agaw illas regiuns dal vest e dal südvest dal pajais vivan aunch adüna bgeras etnias niloticas ed omoticas chi d haun suvenz preservo lur stil da vita tradiziunel las pü cuntschaintas sun ils mursi ils hamer ils ometo ed ils nuer varqauntas da quistas etnias sun vivan per part eir i ls pajais chantunais pü cu linguas vegnan discurridas in etiopia sper la lingua ufficiela l amharic es l oromo la lingua la pü deraseda l englais es la lingua da l educaziun superiura e vain druvo scu lingua d instrucziun illas scoulas secundaras ed illas universiteds las linguas etiopiaunas paun gnir spartidas linguisticamaing in quatter famiglias da linguas las linguas semiticas domineschan i l nord ed i l center dal pajais amharic tigrinya la famiglia omotica as rechatta i l südvest las linguas cuschiticas vegnan discurridas i l süd e la gruppa nilo saharanica es deraseda i l vest la cumposiziun religiusa da l etiopia es taunt heterogena scu la cumposiziun etnica las cumünaunzas las pü importantas sun la baselgia etiopiaun ortodoxa ouravaunt tuot persunas chi discuorran amharic u tigrinya ma na be ed ils muslims sunnits la magiurited dals oromos impü do que auncha la baselgia etiopiaun catolica la baselgia etiopiaun evangelica bgers adherents da religiuns da natüra scu eir hindus e sikhs üna rolla speciela haun ils falaschas chi sun üna cumünanza da güdevs etiopiaus e pera dad avair origins pü veglias cu il talmud cun üna punt aviatica vaiva israel evacuo dal pü cu falaschas our da las regiuns muntagnardas traunter gondar ed aksum vers la terra saincha hoz vivan be pü var falaschas in etiopia il cristianissem etiopiaun ortodox es istoricamaing la pü importanta religiun dal pajais zieva l armenia l etiopa vela sco il seguond pü vegl stedi oriundamaing cristiaun dal muond inter las practicas religiusas haun conservo ün caracter orientel fich tradiziunel ed as differenzcheschan profuondamaing da quels da las baselgias catolicas e evangelicas daspö do que missiunaris evangelics in etiopia dal fin s ho ingascho la missiun st chrischona da basilea in collavuraziun cul uvas ch anglican da jerusalem e da quist ingaschamaint es naschieu traunter oter ün muvimaint protestant traunter ils falaschas las staintas missiunarias dvantaivant alura viepü intensivas ma ouravaunt tuot illas regiuns cun religiuns tradiziunelas africaunas ils muvimaints ils pü importants gnivan da la svecia da la norvegia dals stedis unieus e dal danemarc hozindi existan in etiopia las seguaintas baselgias protestantas baselgia catolica da l etiopia tenor las pü nouvas estimaziuns l islam pra dad esser la pü granda religiun dal pajais cumbain cha s chatta aunch adüna veglias infuormaziuns cha la dictatura da mengistu vaiva manipulo in favur dals cristiauns congualo culs pajais dal golf percunter es l islam etiopiaun pü liberel la cited da harar es ün lö sainch pels muslims dal pajais hauptartikel geschichte thiopiens nationalparks in thiopien l europa grec vegl eurp è in continent che s extenda sur il tschintgavel occidental da la surfatscha da l eurasia cumbain ch i sa tracta pia geograficamain d in subcontinent vegn per motivs istorics e culturals per ordinari discurrì da l europa sco agen continent quai mussa che la noziun europa na sa restrenscha betg a sia definiziun geografica mabain includa er aspects istorics culturals politics economics ed ideals ils abitants da l europa vegnan numnads europeans cun bundant milliuns abitants che vivan sin ina surfatscha da ca milliuns kilometers quadrat tutga l europa tar las parts dal mund abitads pli spess l europa è urbanisada vaira ferm oravant tut en las regiuns da las chapitalas e da la megalopolis banana blaua impurtantas cuminanzas politicas en l europa èn surtut il cussegl da l europa e l uniun europeica il num europa deriva dal grec vegl eurp entaifer il grec pudeva il num vegnir chapì sco pled cumponì or da eurs vast lad e ps vesida fatscha e pudeva oramai signifitgar quella cun la vasta vesida ubain quella cun la fatscha lada entaifer la mitologia greca era eurp il num d ina princessa feniziana la quala zeus ch era sa transfurmà en in taur ha rapinà e manà nudond a creta nua ch el l ha surmanà tenor l opiniun d etimologs deriva quest num d ina lingua semitica ed è alura vegnì grecisà discutada vegn ina provegnientscha da l accadic erebu ir da rendì sa referind al sulegl ubain erob saira vest en il avel tschientaner a c ha il scriptur e geograf grec herodot duvrà il term geografic eurp che sa referiva da quel temp be a la peloponnes per designar la surfatscha da terra situada en il nord da la mar mediterrana e da la mar naira cunfinond quels uschia da l asia asa e da l africa libe en l ost vers l asia ha l europa nagin cunfin geografic u geologic precis perquai èn ils cunfins da l europa ina dumonda da convenziun entaifer la societad ina definiziun geografica da l europa è adina arbitrara tenor in enconuschenta formulaziun da bernard henri lévy n è l europa nagin lieu mabain in idea oz suondan ins areguard la fixaziun dal cunfin per ordinari la definiziun da philip johan von strahlenberg tenor quella furman la muntogna ed il flum da l ural il cunfin oriental da l europa tranter la mar caspica e la mar naira suonda la lingia da cunfin la bassa da kouma manytch en il nord da la muntogna dal caucasus damai ch ina via maritima univa qua antruras la mar caspica cun la mar naira en il territori da lingua englaisa e franzosa vegn il cunfin savens er tratg qua per lung da la part centrala dal caucasus tut en tut dumbra l europa ina surfatscha da ca milliuns kilometers quadrat ed è uschia suenter l australia il segund pitschen continent il punct situà il pli en il nord da la terra franca europeica è kinnarodden en la norvegia il punct situà il pli en il sid punta de tarifa en spagna il punct il pli en il vest cabo da roca en il portugal l extensiun nord sid munta a ca km en direcziun ost vest mesira la terra franca europeica ca km da la muntogna da l ural en russia fin a la costa da l atlantic en il portugal il continent è per gronda part situà en la zona temprada cumpareglià cun auters territoris che sa chattan en ils medems grads da latituda è il clima qua pli moderà quai che sa lascha attribuir a l influenza dal current dal golf relativamain chaud la temperatura annuala a bordeaux munta per exempel en media c entant che a halifax en il canada ch è situà pli u main sin il medem grad da latituda cuntanscha la temperatura annuala en media be c grondas parts da l europa dal vest èn segnadas d envierns miaivels e da stads frestgas en territoris ch èn situads lunsch davent da la mar pia er da si influenza equilibranta areguard il clima èn las differenzas da temperatura percunter pli grondas durant las differentas stagiuns en vastas parts da l europa da l ost regia in clima continental damai ch i na sa chattan qua naginas mars en proxima vischinanza da quai resultan en questas regiuns envierns fraids e stads chaudas pervi da la rotaziun da la terra e la forza svianta ch è colliada cun quella vegnan ils vents per gronda part nà dal vest en las regiuns da costa da l europa dal vest signifitga quai ch ils vents suflan per ordinari nà da l ocean atlantic quai che maina quasi l entir onn a plievgia en l europa centrala e da l ost è la quantitad da precipitaziuns percunter relativamain pitschna damai che l influenza da la mar na po savens betg sa far valair en questas regiuns ultra da quai influenzeschan las muntognas fitg ferm la quantitad da precipitaziuns uschia tutgan parts da las alps dal nordvest tar las regiuns da l europa cun las pli autas precipitaziuns entant che valladas alpinas centralas èn relativamain sitgas las alps figureschan en quest cas sco barrieras per fronts da plievgia en territoris situads datiers da la mar mediterrana regia per gronda part in clima mediterran vul dir stads sitgas e chaudas entant ch ils envierns èn miaivels ed umids la stad arrivan ils vents per il pli nà dal nord l enviern mainan vents dal vest savens precipitaziuns nà da l ocean atlantic en il nord da l europa regia in clima arctic en il sidost a la volga percunter in clima continental cun stads chaudas e be paucas precipitaziuns uschia poi per exempel esser ch igl ha anc naiv en la laponia entant che la sicilia schema gia sut la chalira da stad e ch i plova d in cuntin sin las inslas shetland entant che l andalusia vegn turmentada sur onns da setgira la vegetaziun en l europa sa lascha a basa dal clima sutdivider approximativamain en quatter zonas arctic boreal temprà e mediterran tras l utilisaziun sur millennis è la vegetaziun oriunda en la zona temprada e mediterrana vegnida destruida cun excepziun da pitschnas restanzas en il nord da l europa èn da chattar en la tundra arctica be chaglias mistgel e litgens vers sid suondan alura en la scandinavia ed en la russia dal nord guauds da guglias boreals surtut cun pigns e tieus en ils quals sa chattan palids extendidas en la zona temprada creschissan tranter l ocean atlantic e las carpatas sut cundiziuns natiralas surtut guauds maschadads segnads da faus verds en la bassa er tals cun ruvers e charpins faus alvs en l ost dal territori da derasaziun dal fau verd ca a partir da la weichsel e dal dnjestr fin a la part meridiunala da l ural dominassan guauds maschadads cun ruver cumin tigl d enviern tieu cotschen e en la fasa da transiziun vers la zona da guaud da guglias en il nord pign vers sid en il nord da la mar naira suonda a questa zona da guaud maschadà ina regiun en la quala fiss avant maun sut cundiziuns natiralas ina vegetaziun da steppa er la regiun da la mar mediterrana era oriundamain cuverta cun guaud senz influenza da l uman fiss la vegetaziun segnada là da guauds da feglia cun spezias da ruvers semperverdas surtut ruver verd en las parts las pli meridiunalas e chaudas cun ferma participaziun d ulivers pistazias e tieus tras l influenza antropogena creschan là ozendi però surtut plantas da macchie e garigue en las regiuns pli miaivlas da la zona mediterrana giogan er ina rolla spezias da ruvers ch han la feglia che croda d atun en las regiuns mesaunas e superiuras da las muntognas è la vegetaziun originara sa mantegnida meglier che en regiuns bassas qua existan sin spazi relativamain pitschen plirs stgalims d autezza las singulas cumponentas da questas zonas da stgalims d autezza pon tut tenor il clima sa differenziar relativamain ferm ina da l autra en ils guauds da muntogna dals stgalims d autezza mesauns èn sper il fau verd surtut da muntada spezias d aviez e da tieus en muntognas situadas pli vers nord er pign e laresch survart il cunfin dal guaud èn situadas en las muntognas pastgiras da chaglias bassas e tschispet alpin ed en la regiun da la mar mediterrana er uschenumnada vegetaziun da plimatschs cun guglias vers ensi suondan a la vegetaziun serrada singulas plantas da grippa e glera oz è la gronda part da l europa segnada da l utilisaziun agrara ed ils guauds restants servan a la selvicultura regiuns influenzadas main ferm tras l uman existan surtut anc en las autezzas superiuras da las muntognas dals gronds animals da rapina sco l urs il luf u il luf tscherver vivan effectivs pli gronds be pli en il nord ed en l ost dal continent en las regiuns situadas il pli lunsch en il nord ed en l ost èn er rens ed elans vaira derasads il bison europeic era vegnì extirpà en libertad ed è puspè vegnì recolonisà ils ultims onns en l europa da l ost il tschierv il chavriel ed il portg selvadi chattan ins en la gronda part da las regiuns da l europa in tipic animal grond europeic è il chamutsch il qual cumpara ordaifer il continent be en l asia minura ed en las parts asiaticas dal caucasus en las alps las pireneas ed il caucasus vivan diversas spezias da capricorns la saiga ina spezia d antilopa era anc derasada en il temp medieval fin en l ucraina oz sa restrenscha sia derasaziun en l europa sin il curs inferiur da la volga bleras spezias èn gia vegnidas extirpadas avant tschientaners bov selvadi tarpan er ils effectivs d utschels da preda sco l evla da la pizza l evla da mar ed il tschess cularin èn vegnids decimads fermamain ils ultims tschientaners be en l europa dal sid viva pervi dal clima chaud in dumber pli grond da spezias da luschards serps e tartarugas a la costa vivan chauns da mar ed autras spezias da focas en las mars nordicas èn l orca e la balena portg las spezias da balenas las pli derasadas en la mar mediterrana èn quai diversas spezias da delfins ils pli enconuschents peschs d aua da sal èn diversas spezias da ringia e ton las citads e metropolas furman las unitads administrativas las pli pitschnas entaifer l organisaziun administrativa dals stadis lissabon è stada ina da las emprimas metropolas cosmopolitas dal temp modern damai ch ella ha furmà dal temp da l imperialissem il center d in grond reginavel colonial anc l onn sa chattavan quatter citads che fan oz part da l uniun europeica tranter las grondas dal mund londra sin plaz dus suenter new york paris sin il quart plaz suenter tokio sco er milaun e napoli sin ils plazs e dapi lura na creschan las citads europeicas strusch pli mabain han per part il dumber d abitants che sa sminuescha en la segunda mesadad dal avel tschientaner èn surtut creschidas citads d autras parts dal mund en spezial en pajais en svilup sco per exempel mexico city manila u so paulo malgrà la stagnaziun en citads pli veglias sa laschan constatar qua en il svilup dal territori dal avel tschientaner auters svilups sco per exempel la revalitaziun gentrificaziun dals centers da las citads problematic tar la cumparegliaziun da metropolas è il fatg ch i dat savens er zonas d aglomeraziun policentricas entaifer las qualas las citads centralas èn fitg pitschnas en cumparegliaziun cun l aglomeraziun uschia che quellas na cumparan savens betg en las statisticas p ex rain ruhr la zona industriala da la schlesia superiura u la part centrala da l engalterra citads en l europa cun dapli che milliuns abitants èn il reginavel unì l irlanda il portugal e l islanda han attribuì sasezs al temp da l europa dal vest il qual è identic cun il temp universal coordinà utc quel correspunda a la posiziun dal sulegl al meridian nulla che maina tras londra tut ils stadis da l europa centrala ed intgins stadis da l europa dal vest e da l europa da l ost fan diever dal temp da l europa centrala utc in ura igl èn quai ils suandants stadis spagna frantscha andorra monaco pajais bass belgia luxemburg danemarc svezia norvegia germania pologna austria svizra liechtenstein italia san marino vatican tschechia slovachia ungaria slovenia croazia bosnia erzegovina serbia montenegro macedonia dal nord cosovo malta ed albania il temp da l europa da l ost utc duas uras è en diever en ils suandants pajais finlanda estonia lettonia lituania ucraina rumenia moldavia bulgaria e grezia il temp da moscau ust trais uras utiliseschan la bielorussia ina gronda part dal territori da la russia situà en l europa sco er la tirchia las pli veglias cumprovas dal gener homo derivan tenor las enconuschientschas actualas situaziun dal da la sierra de atapuerca en spagna ed han ina vegliadetgna da fin a milliuns onns chats da fossils anc pli vegls che derivan da la georgia ordaifer ils cunfins da l europa en diever ozendi han ina vegliadetgna da milliuns onns e vegnan designads sco homo erectus ergaster georgicus en l europa al nord da las alps cumenza il pli vegl orizont da colonisaziun cun il homo heidelbergensis avant ca onns pir avant ca è il homo sapiens arrivà en l europa ed ha remplazzà qua successivamain l uman da neandertal cun il temp da crap tardiv ed il temp da bronz ha cumenzà en l europa ina lung istorgia da grondas prestaziuns culturalas ed economicas l emprim en la regiun da la mar mediterrana pli tard er en il nord ed en l ost surtut la cultura greca l imperi roman ed il cristianissem han laschà fin oz fastizs en l antica ha l imperi roman unì dal temp dad augustus per l emprima giada l entira part meridiunala ensemen cun ils auters pajais da costa da la zona mediterrana en in reginavel grond en l imperi roman ha la nova religiun dal cristianissem pudì sa derasar svelt malgrà tuttas persecuziuns è la nova religiun vegnida sustegnida en l antica tardiva da constantin il grond vieuta constantina e declerada sut theodosius i sco religiun statala cun la fin da l antica è l imperium romanum dà dapart en il vest entant che quel ha cuntinuà en l ost sco imperi bizantin da tempra pli e pli greca fin l onn en rom da la migraziun dals pievels è sa derasà a partir dal avel tschientaner in grond dumber da stirpas per gronda part germanas anglosaxons francs gots e a en l europa dal vest ed ha mess il crap da fundament da las naziuns futuras engalterra frantscha spagna en il temp medieval tempriv ha l epos da paderborn numnà il regent dal reginavel dals francs carl il grond il bab da l europa pater europ il temp medieval è tranter auter stà segnà da la concurrenza tranter il nov imperatur roman en il vest e l imperatur bizantin a constantinopel per lung dal cunfin da lur sferas d influenza ha cuntinuà pli tard la separaziun da l europa en ina part occidentala ed ina orientala schisma oriental dapi il temp medieval tempriv han missiunaris derasà il cristianissem en l europa dal nord e da l ost uschia che l entira europa era en il temp medieval tardiv cristiana en l europa dal vest ha però perdurà dapi la dispita d investitura in conflict tranter l imperatur ed il papa pervi da l egemonia dal temp da la renaschientscha han ins rescuvert en il vest latin la savida da l antica quai ch ha per part manà ad in temp da fluriziun cultural la refurmaziun en il avel tschientaner ha spartì la baselgia dal vest en ina part catolica ed ina evangelica la ruptura cun la baselgia ortodoxa aveva gia gì lieu l onn la consequenza da quai èn stadas guerras religiusas dal fin il ha la guerra da trent onns devastà vastas parts da l europa centrala dapi il avel tschientaner han naziuns europeicas surtut spagna portugal russia pajais bass frantscha e reginavel unì stabilì imperis colonials cun grondas possessiuns sin tut ils ulteriurs continents l europa è il continent ch ha influenzà cun tut ils aspects positivs e negativs il pli ferm ils auters continents p ex en furma da la missiun cristiana da colonias dal commerzi da sclavs dal stgomi da rauba e da la cultura en il avel tschientaner ha il moviment da l illuminissem mess novs accents cun promover la toleranza il respect da la dignitad umana l egualitad e la libertad en frantscha ha la revoluziun franzosa manà il la burgaisia a la pussanza alura èn suandadas las guerras da coaliziun tranter la frantscha revoluziunara e las monarchias europeicas en rom da quellas duevi l emprim reussir a napoleun da conquistar vastas parts dal continent suenter sia sconfitta il han las forzas restaurativas empruvà en rom dal congress da vienna da restabilir las relaziuns prerevoluziunaras quai che dueva reussir be per part l industrialisaziun ha cumenzà en parts da l europa en il avel tschientaner ed ha midà a moda rasanta la vita da mintgadi da vastas classas da la populaziun en consequenza da la depauperisaziun dals lavurants è sa furmà en il avel tschientaner il moviment communistic daspera è il avel tschientaner stà segnà fermamain da la derasaziun da sistems ed ideas liberalas e democraticas da la reacziun conservativa sin quai e da l imperialissem da las pussanzas grondas sco resultat d in naziunalissem sfranà tant l emprima guerra mundiala sco er la segunda guerra mundiala èn proruttas en l europa ed han manà ad immensas devastaziuns radund milliuns umans han pers en quest ultima lur vita tranter quels radund sis milliuns gidieus ils quals ils naziunalsocialists han sper roma ed omosexuals empruvà d extirpar en lur obsessiun rassistica suenter la segunda guerra mundiala e durant la guerra fraida è l europa stada dividida en dus gronds blocs ideologics areguard dumondas politics ed economicas las naziuns socialisticas en l europa da l ost e las naziuns chapitalistics en l europa dal vest ins ha er discurrì da la tenda da fier la quala separa ils stadis da l europa in da l auter tranteren han er existì intgins stadis neutrals pir las mesiras da refurma perestroika e glasnost en l uniun sovietica a partir da la mesadad dals onns han manà natiers ina vieuta politica il è il bloc da l ost dà dapart il mir da berlin è crudà l uniun sovietica ed il patg da varsovia èn sa schliads dapi ils ultims decennis dal avel tschientaner creschan las culturas da l europa ensemen pli ferm quai sa manifestescha d ina vart en furma d instituziuns sco l uniun europeica da l autra vart en furma da centers economics e dal svilup demografic resguardond ils cunfins da l europa tenor la definiziun da strahlenberg cf survart datti actualmain stadis suverans senza il cosovo ch èn situads parzialmain u dal tuttafatg en l europa daspera datti anc intgins territoris pli pitschens che na furman betg ina part integrada d in stadi ma che n èn er betg autonoms quests territoris furman possess da la curuna britannica els na fan betg part dal reginavel unì da la gronda britannia e da l irlanda dal nord gibraltar è in territori d ultramar britannic sco tal sa chatta quel bain sut la suveranitad dal reginavel unì ma na furma medemamain betg ina part da quel las inslas feroe furman ensemen cun la grönlanda e la terra franca danaisa il reginavel dal danemarc quests dus territoris fan part dal reginavel da la norvegia e vegnan perquai attribuids per ordinari a l europa pervi da lur posiziun tranter la scandinavia e la grönlanda jan mayen resp tranter la scandinavia ed il pol dal nord svalbard è l attribuziun geografica al continent betg clera questas duas gruppas d inslas furman duas regiuns autonomas dal portugal per motivs politics culturals ed istorics vegnan ellas attribuidas a l europa geograficamain è madeira situà pli datiers da la costa africana che da la costa europeica il kasachstan sa chatta tenor la cunfinaziun la pli frequenta al flum ural cun procent da sia surfatscha en l europa radund la mesadad dals abitants appartegnan a pievels europeics russ ucranais polonais tudestgs il stadi è commember da l uniun da las associaziuns europeicas da ballape e sco stadi successur da l uniun sovietica er da l organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l europa politicamain e culturalmain vegn il kasachstan per ordinari attribuì a l asia centrala la russia sa chatta cun procent da sia surfatscha en l europa sch ins quinta vitiers il caucasus dal nord en la part europeica vivan tut tenor l attribuziun dal caucasus dal nord radund fin procent da la populaziun il pajais tutga areguard l etnografia l istorgia e la cultura tar l europa en l asia è situada la part orientala dal territori da l ural la sibiria e l orient extrem da la russia la tirchia tutga tenor la cunfinaziun geografica tradiziunala al bosporus ed a las dardanellas cun procent da sia surfatscha en l europa radund procent da la populaziun vivan en la part europeica surtut en la citad veglia dad istanbul che furma la pli gronda citad e la chapitala istorica dal pajais la tirchia è commembra dal cussegl da l europa furma cun l uniun europeica in uniun da duana e vegn per ordinari attribuida a l europa tar occurrenzas da sport e culturalas politicamain vegn l appartegnientscha da la tirchia a l europa actualmain discutada a moda cuntraversa en connex cun in eventuala adesiun dal pajais a l uniun europeica sch ins considerescha il sparta auas dal caucasus sco cunfin tranter l europa e l asia alura sa chattan er parts pli pitschnas da la georgia e da l aserbaidschan en l europa omadus pajais ed er l armenia èn commembers dal cussegl da l europa suenter la segunda guerra mundiala è vegnida stgaffida sco emprima instituziun europeica il cussegl da l europa suenter la fin dal conflict tranter ost e vest cumpiglia quel stadis medemamain da gronda muntada è l organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l europa la quala è vegnida fundada il sco conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l europa gia da lez temp cun participaziun dad omadus blocs ed a la quala appartegnan sper pajais europeics er ils stadis unids ed il canada l onn èn la belgia ils pajais bass il luxemburg la germania l italia e la frantscha s unids a la communitad europeica da charvun e d atschal l emprova da stgaffir ina communitad europeica da defensiun ed ina communitad politica europeica ha fatg naufragi il pervi dal veto da l assamblea naziunala franzosa sinaquai han ins fundà il cun ils contracts da roma la communitad europeica d energia atomara sco er la communitad economica europeica dapi il contract da fusiun enconuschan las diversas communitads europeicas las instanzas communablas cumissiun cussegl parlament e tribunal cun il contract da maastricht è vegnida fundada l uniun europeica ch enserra las cuminanzas d enfin qua ed extenda lur champs d activitad sin la politica da l exteriur e da segirezza communabla sco er sin la collavuraziun en dumondas da giustia e da la politica interna suenter l extensiun a l ost ils onns e dumbra l uniun europeica actualmain stadis commembers situads en l europa e la cipra che tutga geograficamain tar l asia ina gronda part dals stadis commembers da l associaziun europeica da commerzi liber ch è medemamain vegnida fundada ils onns han en il fratemp midà en l uniun europeica commembers èn oz be pli l islanda la norvegia la svizra ed il liechtenstein cuntrari a l uniun europeica sa tracti tar quest associaziun sulettamain d ina zona da commerzi liber pia senza cumpetenzas da decider supranaziunalas ord vista militara è en l europa la nato organisaziun dal pact da l atlantic dal nord da gronda muntada quella è vegnida fundada il en vista a las differenzas ch èn sa mussadas suenter la segunda guerra mundiala tranter ils alliads dal vest e l uniun sovietica sper ils commembers europeics fan er part da la nato ils stadis unids il canada e la tirchia intgins stadis na tutgan geograficamain betg tar l europa ma èn commembers d organisaziuns europeicas cun bundant milliuns abitants tutga l europa tar las parts dal mund populadas vaira spess en media munta la spessezza da la populaziun abitants per km surtut en l europa dal vest europa centrala ed europa dal sid è la spessezza relativamain auta entant che quella sa sbassa vaira ferm vers l europa dal nord e l europa da l ost la concentraziun da la populaziun en l europa dal vest europa centrala ed europa dal sid che s extenda en furma d in liom da la mar irlandaisa fin la mar mediterrana vegn classifitgada sut il num banana blaua sco megalopolis da grond impurtanza areguard l economia e geografia da colonisaziun en l europa vivan otg gruppas etnolinguisticas cun dapli che milliuns umans questas otg gruppas cumpiglian cun milliuns umans da la populaziun europeica ulteriuras gruppas etnicas cun milliuns u dapli èn dapli che dals abitants da l europa discurran linguas indogermanas derasadas il pli vast èn linguas slavas germanas e romanas er grec albanais las linguas balticas e celticas ed il romani tutgan tar las linguas indogermanas las linguas uralicas furman la segund gronda famiglia da linguas en l europa quellas sa dividan vinavant en las linguas samoiedas che vegnan discurridas d intgins paucs milli umans en il nordost da l europa ed en las linguas ungrofinnicas tar questas ultimas tutgan il finlandais ungarais ed eston sco linguas uffizialas en pli las linguas samicas che vegnan discurridas en la laponia ed intginas linguas minoritaras surtut en russia en la part europeica da la tirchia è cun il tirc ina lingua tirca lingua uffiziala medemamain il casac en la part europeica dal kasachstan autras linguas tircas cumparan sco linguas minoritaras en l europa da l ost e dal sidost sco per exempel il gagausic e tatar cun il calmuc vegn er discurrì al cunfin oriental dal continent in represchentant da la famiglia da linguas mongolaisa cun il maltais è plinavant represchentada sin l insla malta ina lingua dal rom semitic da las linguas afroasiaticas la lingua basca che vegn discurrida en spagna ed en frantscha na vegn attribuida a nagina famiglia da linguas pli gronda a la linguistica moderna n èsi betg reussì da reconstruir l origin da questa lingua uschia che la derivanza da quella resta vinavant nunenconuschenta ultra da quai vegnan discurridas en l europa numerusas linguas d autras famiglias da linguas ch èn surtut ils ultims decennis arrivadas nà qua tras immigrants sch ins considerescha la chadaina principala dal caucasus sco cunfin europeic en il sidost tutgan er numerusas linguas dal caucasus tar las linguas che disponan en l europa d in territori linguistic serrà t a adygai kabard abasin e las differentas linguas dal caucasus dal nord situadas da princip en il sid da la chadaina principala èn il georgian ed il svan las qualas surpassan però en singuls lieus la chadaina principala vers nord linguas tircas che vegnan discurridas en l europa be en il caucasus dal nord èn aserbeidschan karachai balkar kumyk e nogai in insla linguistica iranaisa en la part centrala dal caucasus dal nord furma vinavant l ossetic en il caucasus da l ost fin en il avel tschientaner per part er il tat areguard il dumber d abitants è en l europa la scrittira latina la pli frequenta suandada da l alfabet cirillic russia bielorussia ucraina bulgaria serbia montenegro macedonia dal nord ed en parts da la bosnia ed erzegovina e da l alfabet grec entras la baselgia catolic romana è la lingua latina sa mantegnida fin en il temp modern sco lingua scritta dal continent il cristianissem e l islam èn las religiuns las pli derasadas en l europa radund dals europeans èn cristians surtut catolics protestants ed ortodoxs tranter e milliuns pia èn muslims la gronda part dad els milliuns vivan en la part europeica da la russia tar ca milliuns sa tracti d immigrants e da lur descendenza en l uniun europeica milliuns vivan en il territori europeic da la tirchia milliuns en la bosnia ed erzegovina e milliuns en l albania stgars milliuns ca da la populaziun europeica èn gidieus la gronda part dad els vivan en frantscha ca en il reginavel unì ca en russia ca ed en germania ca tut las autras religiuns ensemen èn medemamain represchentadas cun stgars radund dals europeans èn senza confessiun relativamain autas cumparts da persunas senza confessiun dumbran l estonia la tschechia ils pajais bass la russia e la germania da l ost uschiglio èn las cifras surtut autas mintgamai en las citads l appartegnientscha ad ina confessiun na di però anc betg bler davart il grad da religiusadad effectiv en in pajais tenor l european values study sa designescha ca in terz dals europeans sco nunreligius e sco ateists persvadids il cristianissem ha cuntanschì l europa l emprima giada en il prim tschientaner s c l islam è s extendì en il avel tschientaner nà da la peninsla iberica è però puspè vegnì chatschà en rom da la reconquista ch ha durà dal avel fin il avel tschientaner tras immigraziun e missiun han ils europeans er derasà il cristianissem en l america l australia ed in pau main ferm er sin ils auters continents parts da l asia dal sidost da l africa e da l oceania oz è l europa per gronda part secularisada pervi da la revoluziun industriala ch ha cumenzà en l engalterra e ch è silsuenter sa derasada sur l entir continent ha l europa furmà en il avel tschientaner la forza economica mundiala incontestada pli tard han diversas organisaziuns internaziunalas sco l associaziun europeica da commerzi liber u la communitad europeica l uniun europeica odierna promovì la creschientscha economica la quala ha perdurà en vasas parts da l europa fin en ils onns e per part a l entschatta dal avel tschientaner han surtut divers stadis da l europa da l ost enconuschì ina gronda creschientscha economica cun il contract da maastricht han l emprim stadis da l uniun europeica furmà dapi il in uniun monetara a partir dal è vegnì introducì l euro en numerus stadis oz è l europa in continent bainstant cun grondas metropolas industrialas in agricultura productiva ed in sectur da servetschs creschent malgrà quai furma la dischoccupaziun dapi ils onns in problem ch è derasà en blers stadis europeics impurtants bains d export èn surtut maschinas atschal computers ed autos importads vegnan tranter auter cacau té cautschuc ieli mineral gas natiral e metals en l europa han las differentas spartas culturalas sco la sculptura la pictura la litteratura l architectura e la musica ina lunga tradiziun bleras citads sco per exempel londra paris vienna roma berlin prag u moscau valan sco centers culturals che disponan d impurtants museums teaters ed orchesters a furmar ina schientscha europeica contribueschan er occurrenzas culturalas communablas sco per exempel la chapitala culturala da l europa u l eurovision song contest en tut ils stadis da l europa exista in obligaziun d ir a scola u almain in obligaziun da furmaziun che dura per ordinari dal avel u avel fin il avel u avel onn da vita la scola elementara dura en la gronda part dals pajais quatter fin tschintg en intgins stadis però er set fin otg onns alura suondan per ordinari scolas cuntinuantas che pon er cumpigliar differents tips da scola pervi da la promoziun intenziunada dal sistem da furmaziun è la rata d analfabets bunamain en tut ils stadis fitg bassa en blers pajais existan ultra da quai scolas autas ed universitads renumadas per part cun in istorgia da plirs tschients onns bundant pli ferm che la politica han occurrenzas culturalas cf survart e surtut sportivas furmà la schientscha u almain la percepziun da l europa sco spazi unitar quai è d attribuir a la popularitad da divers campiunadis europeics ballape hockey sin glatsch e a ma er al fatg ch ins ha gia cumenzà fitg baud a realisar talas occurrenzas l emprima giada il en il patinadi artistic la lituania lituan lietuva è in stadi europeic che vegn attribuì a l europa centrala ubain a l europa dal nord tranter ils trais stadis baltics furma la lituania il stadi situà il pli al sid el cunfinescha en il vest cun la mar da l ost ed ha cunfins communabels cun la lettonia la bielorussia la pologna e l oblast russ kaliningrad davent da ca l onn fin il ha la lituania furmà in gronducadi a partir dal ha il pajais fatg part da l uniun polac lituana cun la terza divisiun da la pologna l onn è la lituania vegnida sut domini russ il ha il pajais declerà si independenza sco republica suenter il temp d occupaziun sovietic a partir dal ha il stadi puspè cuntanschì il si independenza en rom da l extensiun a l ost l onn è la lituania daventada in stadi commember da l uniun europeica e commember da la nato dapi il furma la lituania il avel commember da la zona da l euro la lituania dumbra radund milliuns abitants situaziun dal la chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è vilnius ulteriuras citads grondas èn kaunas klaipda e iauliai la lituania cunfinescha en il nord cun la lettonia en l ost e sidost cun la bielorussia il cunfin tar la pologna en il sid mesira be radund km furma però la pli impurtanta colliaziun vers l europa centrala e dal vest vers sidvest suonda sco exclava l oblast russ kaliningrad il cunfin furma per part il flum memel en il vest sa chatta la mar da l ost tar quella ha la lituania access sur il port da klaipda geografs da l institut géographique national da la frantscha han quintà ora il il punct central geografic da l europa ed han eruì in lieu en il vitg purnuks in pau en il nord da vilnius geologicamain sa chatta la lituania entaifer la plattafurma europeica da l ost la situaziun tectonica sa preschenta uschia dapi in lung temp geologic a moda relativamain ruassaivla la surfatscha è surtut vegnida modellada tras la massa da glatsch ch è avanzada pliras giadas en il decurs dal temp da glatsch be en singuls cas cumparan perquai furmaziuns da grip pli veglias a la surfatscha praticamain l entira cuntrada da la lituania è segnada dals process da furmaziun da morenas e da l erosiun sedimentaziun da quellas suenter l ultim temp da glatsch da la weichsel avant onns dal temp che l englatschament da la weichsel ha cuntanschì sia culminaziun è be ina pitschna strivla en il sidost dal pajais restada libra da glatsch en il vest cunfinescha il pajais cun rivas da sablun a la mar da l ost la dorsala da la lituania bassa en il vest tutga tar la dorsala baltica la regiun collinusa en il sidost dal pajais tutga tar la dorsala auta bielorussa qua sa chattan cun m las elevaziuns las pli autas da la lituania auktasis kalnas e juozapins kalnas ils pli gronds flums èn memel e neris che naschan omadus en la bielorussia en il nordost giascha la platta da lais da la lituania superiura numerus lais sa chattan er en il sid tut en tut cumpiglian ils lais radund da la surfatscha dal pajais per lunschor la gronda part dal pajais vegn utilisada sco terren agricul stgars èn cuverts cun guauds e bundant furman palids e morasts la lituania sa cumpona en tut da km surfatscha da terren e da km surfatscha d aua en la lituania prevala in clima continental moderà il vent dal vest che dominescha a la costa maina aria chauda ed umida nà da la mar da l ost a l intern dal pajais il mais il pli chaud è il fanadur cun en media c il mais il pli fraid è il schaner cun en media c la temperatura media annuala munta a c la quantitad da precipitaziuns annuala giascha tar mm en il sidvest è quai bundant dapli en il nord pli pauc en la lituania èn endrizzads radund territoris da protecziun da la natira da quai fan part tschintg parcs naziunals divers territoris da protecziun speziala e radund trenta parcs regiunals bundant da la surfatscha dal pajais sa chattan sut protecziun da la natira sco per exempel la regiun da pravirulio tyrelis enconuschenta è tranter auter la palì auta auktumala situada tranter sowetsk e klaipda a la quala è gia stada deditgada a l entschatta dal avel tschientaner sco emprima palì en tut il mund ina monografia speziala c a weber dapi la fin da l uniun sovietica il sa reducescha la populaziun da la lituania cuntinuadamain il ha quella cuntanschì il maximum cun stgars milliuns l onn eran quai anc milliuns ed il milliuns abitants a questa sminuziun contribuescha tant l emigraziun cf sutvart sco er il surpli da mortoris areguard las naschientschas ha l onn muntà il punct il pli bass cun radund per abitants dapi lura è la rata puspè creschida levet naschientschas l onn entant ch il vest dal pajais enconuscha dapli naschientschas che las ulteriuras parts dal pajais èsi surtut las regiuns da cunfin en l ost ch èn segnadas d envegliament bundant mortoris per abitants en ils circuls ignalina venionys e zarasai entant che la media en l entir pajais muntava il a tenor indicaziun da l uffizi da statistica da la lituania vivan dapi l avrigl main che milliuns persunas en il pajais il motiv principal furma la migraziun cf sutvart dapi la fin da la segunda guerra mundiala è la lituania stada marcada d ina vieuta rasanta ad ina societad urbana il vivevan anc da la populaziun sin la champagna il era la relaziun gulivada ed il è stada cuntanschida la relaziun da dus terzs populaziun urbana ed in terz populaziun rurala mintg onn bandunan intginas dieschmilli persunas la lituania en in auter pajais tar la gronda part da questas persunas sa tracti da giuvens creschids che vesan a l exteriur meglras schanzas sin il martgà da lavur che en la lituania ils pajais da destinaziun ils pli populars èn il reginavel unì l irlanda e la scandinavia tenor stimaziuns vivan u lavuran plinavant radund lituans a l exteriur occidental senza che las autoritads lituanas hajan enconuschientscha da quai da l autra vart ha il bun svilup economic en la lituania manà ad in emigraziun creschenta or da la bielorussia vischina ed er la procentuala da lituans che returnan en il pajais crescha en congual cun ils immigrants d autra naziunalitad l aspectativa da vita en la lituania è bain creschida in pau ils ultims onns tuttina giascha quella anc adina cleramain sut la media europeica dunnas onns en germania p ex onns umens onns germania onns surtut tar ils umens èn questas bassas valurs d attribuir per ina buna part a l abus d alcohol tenor il rapport da la who èn morts en lituania umens e dunnas en consequenza dal consum d alcohol quai èn da tut ils mortoris il aveva la lituania entaifer ils stadis commembers da l oecd il pli aut consum d alcohol per persuna tenor la who è la lituania er il pajais cun la pli auta rada da suicidis en tut il mund cas sin persunas il resp cas il suandà da la russia cun cas il sco motivs principals vegnan inditgads l aut consum dad alcohol e l aut grad da dischoccupaziun da giuvenils ultra da quai ha la lituania la pli auta rata da delicts da mazzament en tut l uniun europeica per lunschor la gronda part da la populaziun furman ils lituans sezs igl existan però er en il pajais intginas minoritads naziunalas surtut slavs la minoritad polonaisa da la lituania che viva per gronda part en il district vilnius è per part sesenta là dapi plirs tschient onns persunas d origin russ èn oravant tut arrivadas durant e suenter la segunda guerra mundiala en la lituania cura ch il pajais furmava ina part da l uniun sovietica la populaziun da lingua russa en la lituania sa concentrescha sin la chapitala vilnius surtut en la part da la citad naujoji vilnia la citad da port klaipda la regiun maoji lietuva e lieus d industria sco elektrnai e visaginas entant ch il russ furma per la generaziun mesauna e veglia la lingua franca surpiglia tar ils giuvens l englais questa rolla sper lituans vivan en il pajais situaziun dal polonais russ bieloruss ucrainais ils ulteriurs procents sa repartan sin autras naziunalitads e sin minoritads naziunalas gidieus roma tatars e a lituan sco lingua materna discurran radund milliuns persunas il lituan tutga tar las linguas balticas a las qualas appartegna er il letton ma betg l eston che fa part da las linguas slavas areguard bleras atgnadads linguisticas vegn il lituan considerà sco ina lingua spezialmain arcaica che stat perquai fitg datiers da la lingua indogermana oriunda sin la segunda plazza da las linguas che vegnan discurridas en la lituania sa chatta il polonais questa lingua è surtut preschenta en la part orientala dal pajais en spezial en las regiuns ruralas enturn vilnius ed en la regiun enturn dieveniks malgrà las deportaziuns suenter la segunda guerra mundiala era sa mantegnida là ina gronda minoritad polonaisa pervi da la lunga preschientscha dal russ en la lituania è il polonais che vegn discurrì en questas regiuns per part sa maschadà cun expressiuns russas ins numna perquai questa varietad polonais lituan la gronda part dals lituans èn catolic romans radund èn ortodoxs vilnius furma la sedia d in nunzi apostolic ch è responsabel sco represchentant diplomatic dal papa per la lituania la lettonia e l estonia a las baselgias luteranas e refurmadas appartegnan tut en tut ca dals abitants dal pajais tenor ina retschertga dal han bundant dus terzs dals catolics inditgà ch els pratitgeschian lur cretta da tut las persunas interrogadas han resguardà sasezzas sco betg cartentas en la lituania vivan en pli ca muslims la cumpart da la populaziun gidieua muntava avant la segunda guerra mundiala a durant l occupaziun tudestga da la lituania ils onns fin èn bundant dals gidieus vegnids mazzads il num lituania cumpara l emprima giada l onn sco litua en las annalas da quedlinburg ils origins da la lituania sco stadi èn da chattar en il avel tschientaner suenter che stirpas balticas avevan colonisà il territori a partir dal terz millenni a c cun consentiment dal papa è il prinzi mindaugas vegnì curunà il sco retg ad el èsi reussì da suttametter a sia suveranitad las stirpas vischinantas ses reginavel cumpigliava tar sia mort l onn ca il territori da la lituania odierna la furmaziun dal stadi è gist anc reussida a temp per pudair far frunt als chavaliers da l urden teutonic ch avanzavan tant nà dal nord sco er nà dal sid parallelamain è succedida gia en il avel tschientaner l expansiun vers ost suenter che la veglia rus da kiew era ida en ruina causa l arrivada dals mongols èn sa furmads plirs principadis successurs pervi da l urden teutonic n ha la lituania betg pudì expander vers vest entant ch en l ost aveva l arrivada dals mongols ch èn vegnids numnads pli tard tatars manà ad in vacum da pussanza en quel è avanzà il gronducadi da la lituania adina dapli ed è arrivà cun la conquista da kiew suenter il en concurrenza directa cun il gronducadi da moscau per la predominanza entaifer ils ducadis parzials russ l expansiun vers ost da la lituania ha chattà sia culminaziun en l emprima mesadad dal avel tschientaner l onn ha il gronduca jogaila surpiglià tras maridaglia e conversiun al cristianissem suenter la mort da mindaugas era la lituania puspè daventada pajauna la curuna polonaisa fundond uschia l uniun persunala polonais lituana jogaila polonais jagiello ha fundà la dinastia dals jagiellons suenter la battaglia victoriusa sper tannenberg l onn è la smanatscha tras l urden teutonic stada eliminada definitivamain questa battaglia avevan gudagnà las forzas armadas unidas da la pologna e lituania la stretga uniun politica da la pologna e lituania ha manà il a l uniun reala da lublin cun quella è ida a fin l independenza da la lituania e quai suenter che l aristocrazia lituana era gia vegnida ils decennis precedents adina pli fitg sut l influenza da la cultura e lingua polonaisa uschia è la lituania ida dal temp da la refurmaziun la via polonaisa ed è restada catolica entant che la part nordica dal balticum influenzada pli ferm nà da vart tudestga è daventada protestanta fin las divisiuns da la pologna ha la lituania furmà ina part dal stadi polonais il è il territori lituan alura vegnì sut domini russ duas sullevaziuns da vart dals polonais e lituans ils onns e ha il zar russ supprimì a moda sanguinusa l emprima guerra mundiala cun la revoluziun d october e la guerra civila sequenta han manà il favrer sut occupaziun tudestga a la proclamaziun da la republica independenta lituania suenter cumbats cunter l armada cotschna e truppas polonaisas èsi propi reussì da far valair quella la chapitala na furmava da quel temp però betg la sedia istorica dal gronducadi mabain kaunas damai che la regiun da vilnius era occupada da la pologna dal fin il cumbain annullà da la societad da las naziuns il la democrazia parlamentara introducida cun la constituziun dal è vegnida messa ord vigur cun il putsch dad antanas smetona il december smetona ha silsuenter regì a moda dictatorica fin il ins ha relaschà novas constituziuns ch han confermà il reschim autoritar da smetona tranter auter las constituziuns lituanas dal e ils da mars ha la lituania stuì ceder il territori da la memel al reich tudestg questa regiun aveva appartegnì fin il a la germania era dapi lura dispitada tranter la germania e la lituania e steva perquai dapi il contract da pasch da versailles sut administraziun franzosa per incumbensa da la societad da las naziuns ils da schaner avevan corps da voluntaris lituans occupà la regiun ch era sinaquai vegnida annectada da la lituania cun l erupziun da la segunda guerra mundiala è creschida la pressiun da vart da l uniun sovietica il zercladur ha smetona abditgà e suenter l invasiun da truppas sovieticas è vegnida nominada ina regenza prosovietica la quala ha declerà ils d avust l adesiun a l uniun sovietica suenter l entschatta da la guerra tudestg sovietica han truppas tudestgas conquistà fin il fanadur il territori statal da la lituania sinaquai han ins mazzà fin il december la gronda part da la populaziun gidieua quai è succedì tras gruppas d acziun da la polizia da segirezza e dal sd cun sustegn da gidanters lituans e da la polizia auxiliara collavuraziunistica ils survivents èn vegnids concentrads en ghettos da la populaziun gidieua dal pajais n ha betg survivì la fin da la guerra en rom da si offensiva da stad l onn ha l armada cotschna puspè conquistà grondas parts da la lituania sinaquai han ins reinstallà la republica sovietica socialistica lituana la resistenza dals uschenumnads frars dal guaud cunter l occupaziun sovietica è stada difficila senza sustegn nà da l exteriur ed è sa reducida a partir dal sin intginas paucas gruppas da partisans en ina terza gronda unda da deportaziun ha stalin fatg manar dieschmillis inimis dal stadi en la sibiria suenter ch igl avevan gia gì lieu il e emprimas arrestaziuns e deportaziuns blers dals deportads èn morts en ils champs en l ost da l uniun sovietica en rom da la perestrojka ch ha manà en il balticum a la revoluziun chantanta è la lituania sa declerada il sco emprima republica da l anteriura uniun sovietica insumma sco stadi suveran renumnond il soviet superiur en assamblea constituenta medemamain il ha l islanda renconuschì sco emprim stadi l independenza da la lituania la dumengia sanguinusa da vilnius ils da schaner han forzas militaras prosovieticas empruvà adumbatten da cupitgar la giuvna democrazia cun chars armads demonstrants giuvenils èn vegnids per la vita a la tur da televisiun sco reacziun sin quai èn dals lituans s exprimids ils da favrer èn rom d ina votaziun dal pievel a favur da l independenza dal pajais suenter ch il putsch da moscau cunter gorbatschow ha fatg naufragi l avust han ils pajais dal vest renconuschì l independenza da la lituania e da ses stadis vischins lettonia ed estonia a l entschatta è il svilup dal pajais stà segnà d ina crisa economica e d instabilitad politica pervi da la privatisaziun radicala ma alura ha la politica da refurma fitgà adina dapli pe surtut suenter avair surmuntà la crisa da la russia da l onn l onn è la lituania daventada commembra da l uniun europeica e da la nato dapi il december fa la lituania part dal spazi da schengen la lituania furma ina democrazia semipresidiala la chapitala e sedia da la regenza da la republica da la lituania è la citad da vilnius tenor la constituziun furma il pajais ina republica democratica e constituziunala cun separaziun da las pussanzas areguard la dumonda co che la democrazia vegn realisada è la confidenza dals burgais però plitost pitschna tenor ina retschertga dal è la dumonda quant cuntents essas vus cun il funcziunament da la democrazia en voss pajais be vegnida respundida da a moda positiva magari vegn la lituania tuttina sco l israel ed intgins auters stadis da l europa da l ost e da l asia er descritta sco democrazia etnica en la quala la dominanza d ina gruppa etnica è instituziunalisada schef dal stadi furma il president al qual na cumpetan betg be incumbensas represchentativas anc avant il minister da l exteriur è el numnadamain responsabel per la politica da l exteriur dal pajais ultra da quai dispona el d in dretg da veto ch al lubescha da bloccar leschas ch èn vegnidas relaschadas dal parlament tenor il protocol al suondan en l ierarchia statala il parsura dal parlament ed il primminister il parlament lituan vegn numnà seimas quest num deriva dal term polonais sejm e renviescha a la lunga istorgia communabla da la lituania e da la pologna il parlament d ina chombra consista da parlamentaris che vegnan elegids per quatter onns cun ina maioritad da dus terzs ha il parlament la pussaivladad da midar la constituziun schef da la regenza da la lituania è il primminister el dispona da la cumpetenza da dar avant las lingias directivas per la politica da la regenza abstrahà dals conservativs e dals socialdemocrats na dispona la gronda part da las partidas betg d in program da partida u d ina orientaziun ideologica fixa la gronda part da las partidas pitschnas han ins fundà sco plattafurma per persunas singulas perquai ch i dat relativamain savens crisas da la regenza e midadas areguard las maioritads en il parlament n è la muntada politica da questas partidas pitschnas betg da sutvalitar associaziuns d interess na giogan en il sistem politic betg ina rolla uschè centrala sco en auters pajais ils sindicats èn da pitschna muntada tant en la vita politica sco er sociala la lituania fa part da bleras organisaziuns internaziunalas sco pli impurtantas directivas da la politica da l exteriur pon valair ils lioms cun il vest l integraziun europeica e transatlantica sco er la stabilitad regiunala en l europa tut quai s exprima en il fatg che la lituania è daventada il commembra da la nato terms impurtants areguard la collavuraziun cun ils vischins en il vest han er furmà l adesiun a l uniun europeica il l extensiun dal spazi da schengen il e l introducziun da l euro il oriundamain vulevan ins gia introducir l euro il l emprima giada insumma ha la cumissiun europeica però refusà questa dumonda enfin ch è stada reglada la problematica da l inflaziun a l intern dal pajais la relaziun tranter la lituania e la russia è percunter tendida quai sa mussa adina puspè en furma da discharmonias sin il champ economic e politic il ha la regenza russa per exempel scumandà l import da products da latg da la lituania sco reacziun ha la regenza lituana prendì or dal program in emettur da televisiun russ en rom da si extensiun a l ost èn la tschechia la pologna e l ungaria daventads il stadis commembers da la nato silsuenter è suandà l invit als stadis estonia lettonia lituania slovachia slovenia bulgaria e rumenia tut quels èn s associads il a la nato a la lituania mancan agens aviuns da chatscha moderns perquai è staziunada permanentamain ina squadriglia d aviuns da chatscha dals alliads da la nato sin la plazza aviatica zokniai sper iauliai il ha il parlament lituan puspè introducì l obligaziun generala da far servetsch militar quest pass è succedì sut l impressiun da l annexiun da la crim tras la russia e da la guerra en l ucraina dapi la refurma administrativa dals onns datti en lituania be in stgalim da corporaziuns territorialas cun radunanza e president elegì igl èn quai las savivaldybs corporaziuns autonomas il stgalim sutvart furman las radund vischnancas cun incumbensas administrativas ma senza organs d autonomia communala la gronda part da las citads e dals vitgs na furman betg corporaziuns territorialas mabain be unitads statisticas sur il nivel d autonomia exista anc il nivel administrativ ils diesch districts administrativs dal pajais èn fin il eran ils districts munids cun prefects che vegnivan installads da la regenza quels na disponivan da nagins organs ma eran munids cun administraziuns tradiziunalmain vegn la lituania sutdividida en quatter regiuns istoricas igl èn quai la lituania superiura auktaitija la gronda da las quatter regiuns che tanscha dal nordost fin tar la chapitala vilnius questa regiun è ritga da collinas e lais ed en il center sa chatta il parc naziunal auktaitija las ulteriuras regiuns èn la lituania inferiura emaitija la regiun suvalkija u sduva en il sidvest ch è tradiziunalmain bainstantanta e la regiun dzkija en il sid ch è tradiziunalmain plitost povra ina tschintgavla regiun la quala vegn per ordinari considerada en la lituania sco part da la lituania inferiura furma la lituania pitschna maoji lietuva i sa tracta da la sdrima al vest dal pajais che tutgava fin il sco part da la prussia da l ost a l imperi tudestg la vieuta da l economia planisada a l economia da martgà è stada colliada cun midadas structuralas quellas èn anc s intensivadas dapi l adesiun dal pajais a l uniun europeica il dapi intgins onns sa chatta l economia lituana en expansiun creschientscha annuala da ca il ha il product naziunal brut pnb dumbrà milliardas euros il pnb per persuna euros la quota da dischoccupads munta a dischoccupaziun da giuvenils ca ils pli impurtants artitgels d export da la lituania furman maschinas artitgels electronics textilias e victualias il ha il pajais dumbrà milliuns turists da l exteriur la pli gronda gruppa tenor pajais d origin han furmà ils russ il ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l autezza da milliardas dollars ed entradas da milliardas dollars da quai resulta in deficit en l autezza da dal product naziunal brut ils debits dal stadi han muntà il a milliardas dollars ubain dal product naziunal brut dal product naziunal brut èn vegnids impundids il en la sanadad en la furmaziun e en il militar durant ils onns e ha l ovra atomara ignalina ch è dal medem tip da construcziun sco tschernobyl per part furnì bundant da l electricitad dal pajais da quel temp aveva la lituania sper la frantscha la pli auta cumpart d energia atomara en tut il mund l emprim dals dus reacturs han ins mess ord funcziun l entschatta il segund la fin en connex cun las obligaziuns ch eran vegnidas adossadas al pajais en connex en rom da l adesiun a l ue il avevan bain radund dals votants acceptà in referendum areguard la prolungaziun dal temp da manaschi da l ovra atomara ignalina quel aveva però fatg naufragi pervi da la participaziun memia bassa a las elecziuns en mintga cas n avess la cumissiun da l ue bain betg consentì ad ina midada dal contract d adesiun a mesa vista vegn l implant d energia a gas da lietuvos a pudair garantir l autoprovediment dal pajais questa nova situaziun munta però ina gronda dependenza da la furniziun da combustibels fossils gas ieli grev or da la russia per reducir questa dependenza era previs da construir l ovra atomara da visaginas a chaschun d in referendum èn però s exprimids l october dals votants cunter il return dal pajais a l energia atomara ils ultims onns vegnan nizzegiadas dapli energias regenerablas surtut a basa da biomassa per quai procuran surtut meds da promoziun da l uniun europeica sco er organisaziuns nunguvernamentalas ed associaziuns da producents d energia la lituania dispona da la meglra rait da fibras da vaider da l entira europa tenor in studi dal disponivan radund da las chasadas da ftth fibre to the home da quels han radund serrà in contract correspundent cun quai sa chattava la lituania davant la svezia cun stgars per ordinari ha il proprietari da la colliaziun da pajar sez l access a la rait fixa perquai datti surtut en regiuns ruralas savens be là ina rait fixa nua che quella era vegnida bajegiada dal temp da l occupaziun sovietica correspundentamain è la rait mobila telefon ed internet sviluppada fitg bain e funcziuna per ordinari er sin la champagna ed entamez il guaud la lituania è da gronda muntada sco pajais da transit tranter l europa centrala e l europa dal nord tranter l oblast kaliningrad ed il coc da la russia sco er tranter la bielorussia e la scandinavia ultra da quai gioga la lituania in impurtanta funcziun sco pajais da transit dad ieli la chapitala vilnius sa chatta fitg datiers dal cunfin exteriur da l uniun europeica vers la bielorussia perquai è la segund gronda citad kaunas da pli gronda muntada areguard la planisaziun dal traffic cun radund morts en il traffic stradal sin in milliun abitants vala il traffic en la lituania sco il pli privlus en l entira uniun europeica la rait da vias da la lituania vegn amplifitgà actualmain las pli impurtantas colliaziuns furman las autostradas vilnius kaunas klaipda e vilnius panevys sco er la via da transit e via baltica da varsovia sur kaunas e riga fin tallinn resp helsinki che duai a lunga vista vegnir transfurmada en in autostrada a klaipda sa chatta in impurtant port da mar cun colliaziuns da navs fera en l entira regiun da la mar da l ost adina dapli daventa er il traffic da martganzia impurtant flums pli gronds che vegnan tratgs a niz per la navigaziun interna furman memel e neris la lituania dispona da quatter plazzas aviaticas internaziunalas vilnius kaunas a karmlava be darar resp stagiunal vegnan purschidas colliaziuns internaziunalas a palanga e iauliai ultra da quai è er la plazza aviatica da riga en lettonia d impurtanza per la lituania fin en ils onns manavan las colliaziuns da viafier directas tranter vilnius e varsovia sur territori da la bielorussia suenter la fin da l uniun sovietica han ins per evitar las formalitads da duana reavert la lingia che maina sur etokai lt e suwaki pl sco en l entira ulteriura uniun sovietica ed en finlanda mesira la largezza dals binaris en lituania mm en l europa centrala mm perquai èn ils trens ch arrivan nà da la pologna en il balticum munids cun indrizs per midar la distanza tranter las rodas quai succeda a moda automatica sin tschancuns endrizzads per quest intent tant per il transport da persunas naziunal sco er internaziunal gioga er il traffic da bus in impurtanta rolla p ex eurolines ecolines u lux express la lituania è segnada d influenzas culturalas fitg differentas da menziunar èn qua la lunga dependenza statala ed il fatg ch ins ha mantegnì ditg ina religiun statala betg cristiana alura la lunga istorgia communabla cun la pologna las relaziuns cun la hansa en la mar da l ost e l appartegnientscha a l imperi zaristic russ da qua derivan las baselgias ortodoxas che n èn betg da survesair en las citads grondas en il vest dal pajais èn visiblas fermas influenzas tudestgas danaisas e svedaisas per exempel en furma da la gotica da quadrels u en la construcziun cun travs en l ost surtut a vilnius èn preschents blers elements culturals da la pologna tar il patrimoni cultural e natiral mundial da l unesco tutgan la citad barocca da vilnius las exchavaziuns archeologicas kernav sco er las dunas sin la peninsla neringa il diever dal lituan sco lingua litterara cumenza en il avel tschientaner adina puspè è la litteratura stada segnada da las occupaziuns resp da las cundiziuns generalas imponidas da las pussanzas d occupaziun impurtants represchentants da la litteratura lituana dal avel tschientaner èn juozas tumas vaigantas antanas vienuolis bernardas brazdionis vytautas maernis e justinas marcinkeviius emprims films lituans èn vegnids realisads a partir dal da lituans ch eran emigrads en l america l entschatta dals onns han ins fundà il lietuvos kino studija dal temp da l uniun sovietica steva quel sut controlla statala e furmava la suletta centrala per l industria da film lituana mintg onn vegnivan producids trais fin quatter films dramatics e trenta fin quaranta films documentars suenter l independenza l onn è il dumber da films lituans ì fermamain enavos ed interpresas privatas han surpiglià l industria da film enconuschents en rom da festivals da film internaziunals èn daventads ils cineasts arnas matelis e arnas bartas en l entir pajais exista in grond dumber da museums quai betg mo en citads pli grondas mabain per part er en lieus isolads nua che vivevan enconuschentas persunalitads da la lituania il museum naziunal è situà a vilnius sper la catedrala ulteriuras filialas èn repartidas en l entira citad l exposiziun è ritga d exponats archeologics ed etnografics a kaunas sa chatta il museum dal diavel en la mitologia lituana ed er sco simbol en la vita da mintgadi gioga il diavel in impurtanta rolla cuntrari a l imaginaziun en l europa centrala na vala quel betg sco persunificaziun dal nausch absolut mabain plitost sco in rampignader il qual po er gidar ils umans perquai datti er en la publicitad relativamain bleras statuas ed illustraziuns dal diavel en il lieu da cura palanga a la mar da l ost en il chastè dal cont tikeviius sa chattan collecziuns unicas dad ambra in pitschen museum dad ambra exista er a nida en il center da vilnius sa chatta il museum da l anteriur servetsch secret da l uniun sovietica kgb komitet gosudarstvennoy bezopasnosti comité per la segirtad dal stadi quel è endrizzà en l anteriura praschun dal kgb dapi l independenza da la lituania l onn ch è vegnida purtada da grondas parts da la populaziun dispona la democrazia d in vast sustegn correspundentamain èn sa sviluppadas instituziuns relativamain stabilas medemamain èn sa furmadas entaifer la populaziun gruppas d interess da tut gener la muntada dals sindicats è però sco gia menziunà survart plitost pitschna en general ha la populaziun plitost ina tenuta sceptica envers las instituziuns statalas e las decisiuns dal parlament l influenza da la baselgia en la lituania è creschida fermamain dapi l independenza dal pajais il l omosexualitad è vegnida legalisada il facticamain vegn ella però anc adina tabuisada en la lituania cumparan radund diesch gasettas dal di cun derasaziun naziunala tranter auter la lietuvos rytas ed er la baltische rundschau da lingua tudestga l internet è derasà vastamain è quai a basa d in infrastructura fitg sviluppada cf survart il sport naziunal da la lituania furma il ballabasket la squadra naziunala da ballabasket tutga tar las meglras da l europa ed è gia daventada trais giadas campiun europeic gia il e ha la lituania gudagnà il campiunadi europeic en quest sport questa tradiziun ha chattà sia cuntinuaziun dal temp sovietic cura che giugaders da la lituania han adina puspè fatg part da la selecziun sovietica enconuschents nums èn kazys petkeviius modestas paulauskas sergjus jovaia arvydas sabonis rimas kurtinaitis e arnas mariulionis mariulionis ha tutgà ensemen cun sabonis tar la generaziun dad aur dal ballabasket lituan quella ha cuntanschì a partir da l entschatta dals onns numerus success per l uniun sovietica ed a partir dal per la lituania omadus giugaders èn vegnids recepids en la hall of fame da la nba tar ils emprims gieus olimpics suenter avair reacquistà l independenza ha la squadra dals umens gudagnà il surprendentamain bronz quest success ha pudì vegnir repetì ils onns e suenter argient il è la nova generaziun enturn jasikeviius ed arvydas macijauskas daventada il campiunadi europeic ulteriurs sports da squadra èn percunter main populars il pli grond stadion da ballape dal pajais a kaunas tschiffa be gist aspectaturs tar ils sports olimpics ha la lituania tradiziunalmain ferms bittaders sco er ciclists e rembladers il di da l independenza statala vegn festivà ils da fanadur ulteriurs dis da festa che regordan a l istorgia politica èn ils da favrer di da la reconstituziun dal stadi lituan ed ils da mars di da la restauraziun da l independenza statala daspera vegnan festivads ils dis da festa cristians ed il prim da matg sco di da la lavur la lettonia letton latvija è in stadi situà en il balticum sco stadi d amez dals trais stadis baltics cunfinescha el en il sid cun la lituania en il sidost cun la bielorussia en l ost cun la russia en il nord cun l estonia ed en il vest cun la mar da l ost la chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è riga dapi che l extensiun a l ost da l uniun europeica è entrada en vigur l entschatta da matg è la lettonia commembra da l uniun europeica dapi il prim da schaner fa il pajais er part da la zona da l euro la lettonia sa chatta en il center dal balticum l attribuziun da lezza regiun è percunter contestada e vegn influenzada sper facturs geografics er d aspects istoric culturals e politics uschia vegn il balticum considerà tut tenor il context sco part da l europa dal nord da l europa centrala da l europa da l ost u da l europa dal nordost la lettonia consista surtut da las quatter regiuns istoricas curlandia letton kurzeme en il vest livonia letton vidzeme en il nordost semgalia letton zemgale sco strivla graschla tranter daugava ed il cunfin lituan sco er letgalia letton latgale en il sidost per gronda part sa tracti d ina cuntrada da collinas da morena cuvertas da guaud e ritga da lais e d ina regiun da costa pauc structurada ils pli lungs flums da la lettonia furman la daugava e la gauja il pli grond lai dal pajais è il lubns cun km il lai drdzis è il pli profund lai dals trais pajais baltics m la chapitala riga furma er geograficamain il center dal pajais pauc colonisà il golf da riga situà en la mar da l ost sa chatta en il nordvest dal pajais la republica da la lettonia mesira ina surfatscha da km il pajais cunfinescha en il nordost sur ina lunghezza da km cun l estonia en l ost sur ina lunghezza da km cun la russia en il sidost sur ina lunghezza da km cun la bielorussia ed en il sid sur ina lunghezza da km cun la lituania la costa per lung dal golf da riga en il nord e la mar da l ost en il vest mesira ca km cunfins maritims ha la lettonia cun l estonia e cun la lituania l autezza sur mar dal pajais furma en media m la pli auta muntogna è il gaizikalns situà radund km en l ost da riga che mesira m tut en tut cuvran auas flums lais lais da fermada ina surfatscha da km dal terren restant servan var numnadamain km a l agricultura e radund numnadamain km a la selvicultura la lettonia s extenda en direcziun ost vest sur ina lunghezza da km ed en direcziun nord sid sur ina lunghezza da km tranter il ed il era la surfatscha da la lettonia per radund km pli gronda numnadamain cura che l anteriura regiun nova letgalia enturn la citad abrene pytalowo è vegnida attribuida al pajais en rom dal contract da pasch tranter la lettonia e l uniun sovietica suenter l occupaziun tras l uniun sovietica han ins attribuì quest territori a la republica sovietica russa questa midada dals cunfins n è betg vegnida revocada suenter la dissoluziun da l uniun sovietica per pudair ademplir las pretensiuns d admissiun a l uniun europeica ed a la nato è la lettonia stada sfurzada da ceder questa regiun er de jure a la russia la nova letgalia era oriundamain populada surtut da lettons il num russ per la citad pytalowo deriva probablamain dal num dal lieu letton istoric pie tlavas sco tut ils stadis baltics è er la lettonia segnada d in clima temprà fin frestg cun envierns fraids sut c e stads cun temperaturas betg fitg autas d en media tranter e c a riga giascha la temperatura media annuala tar stgars c las precipitaziuns mesiran radund mm il pli umid èsi vers la fin da la stad il pli sitg durant la primavaira il sulegl sclerescha radund fin uras l onn quai ch è ina valur vaira auta las costas da la mar da l ost èn l enviern per ordinari libras da glatsch l avust cuntanscha la temperatura da l aua fin a c chauds dis da stad po quella er crescher en vischinanza da la costa fin a c sper tschiervs chavriels lieurs portgs selvadis e vulps cumparan er elans lufs lufs tscherver casturs e bisons europeics l urs brin europeic ha puspè colonisà las provinzas latgale e vidzeme en la lettonia existan bundant territoris natirals protegids tranter quels quatter parcs naziunals il pli pitschen ma pli vegl da quels furma il parc naziunal sltere che mesira ha quel è vegnì fundà l onn durant l emprima independenza da la lettonia cun ina surfatscha da ha è il parc naziunal emeri il segund grond ed il pli giuven da tuts quatter quel han ins endrizzà suenter che la lettonia ha reacquistà l independenza il pli grond è il parc naziunal gauja quel cumpiglia ina surfatscha da ha ed è vegnì avert l onn pia dal temp che la lettonia appartegneva a l uniun sovietica da muntada surtut per utschels migrants è il territori natiral protegì pape en il qual ins ha er recolonisà bisons europeics e razzas originaras da chavals e da bovs la lettonia ha ina lunga tradiziun da la protecziun da la natira emprimas ordinaziuns da protecziun èn gia vegnidas relaschadas en il avel tschientaner la lettonia enconuscha en tut flums d ina lunghezza da radund km u dapli ils tschintg flums ils pli lungs èn gauja lunghezza km sbucca en il golf da riga daugava lunghezza totala km da quai en la lettonia sbucca en il golf da riga ogre lunghezza km sbucca en la daugava venta lunghezza totala km da quai en la lituania sbucca en la mar da l ost e iecava lunghezza km sbucca en la lielupe tenor la dumbraziun dal pievel da l onn vivevan en il pajais milliuns persunas tras l immigraziun massiva nà da l uniun sovietica durant ils onns d occupaziun fin era il dumber d abitants da la lettonia creschì da milliuns sin bunamain milliuns dapi lura è la populaziun sa sbassada fitg ferm l emprim pervi da la retratga da l armada sovietica e da las famiglias dals schuldads pli tard er pervi da las bassas quotas da naschientscha e l emigraziun generala tranter il ed il è il dumber d abitants sa sbassà per bunamain ils ultims onns ha quest trend negativ cuntinuà è crudà il sut dus milliuns e fin il sin milliuns quai che correspunda a la situaziun dals onns en il fratemp datti però er indizis pli positivs tranter il ed il è la quota da naschientscha creschida en la lettonia da sin uffants per dunna quai che munta per quest interval la pli gronda creschientscha en tut l uniun europeica l aspectativa da vita munta onns tar ils umens e onns tar las dunnas media dals onns fin sper la populaziun maioritara lettona viva en il pajais ina gronda minoritad russa e gruppas pli pitschnas da bieloruss ucranais polonais e lituans vitiers vegnan las minoritads autoctonas dad estons tudestgs roma e tatars daspera datti anc ca suiti e livs surtut a riga ed en intgins vitgs da costa en la curlandia tenor la dumbraziun dal appartegnan stgars da la populaziun a minoritads etnicas la pli gronda minoritad furman ils russ cun ca da l entira populaziun tar quels sa tracti per gronda part da persunas emigradas tranter il ed il e da lur descendents parts da la minoritad russa vivan percunter gia dapi bleras generaziuns en la lettonia uschia furmavan ils russ gia l onn radund da la populaziun dal pajais persunas tranter il ed il è la cumposiziun etnica da la populaziun sa midada a disfavur dals lettons lur cumpart è sa sbassada da l onn sin l onn a medem temp è la cumpart dals russ creschida sin la lingua russa ha gì durant quels onns ina posiziun dominanta en il pajais la pussanza centrala sovietica ha promovì la russificaziun etnica e culturala da la lettonia suenter ch il pajais è puspè daventà independent ha la lingua russa pers sia funcziun statala ed il letton è vegnì declerà sco suletta lingua uffiziala per la minoritad russa munta quai in problem damai che blers avevan manchentà u refusà d emprender durant il temp sovietic la lingua da la maioritad lettona fin oz furma l integraziun da la minoritad russa ina da las sfidas da la politica interna da la lettonia or dal svilup istoric tranter il ed il sa lascha er declerar la regulaziun actuala areguard il dretg da naziunalitad suenter avair reacquistà il l independenza è la naziunalitad lettona vegnida concedida sulettamain a quellas persunas ch eran gia avant il burgais dal pajais sco er a lur descendents quasi tut las persunas ch eran sa tratgas natiers en il fratemp en tut radund da la populaziun èn vegnidas classifitgadas sco na burgais il muntava la cumpart dals na burgais a radund tar ils na burgais da la lettonia na sa tracti de facto betg da persunas senza naziunalitad ad els è garantì il dretg da dimora e da lavur illimità ed er areguard la protecziun sociala vegnan els tractads tuttina sco ils burgais lettons e cuntrari als lettons pon els viagiar senza visum en russia ma ils na burgais na pon betg surpigliar professiuns ch èn relevantas per la segirtad dal stadi na pon betg daventar funcziunaris statals ed èn exclus dal dretg d eleger activ e passiv persunas na burgaisas pon sa suttametter a la procedura da natiralisaziun quella sa cumpona d in test linguistic sco er d in examen en istorgia lituana ed en civica tgi che vul daventar burgais dal pajais sto pia cumprovar ch el dumogna la lingua naziunala e ch el dispona d enconuschientschas da basa areguard la cultura e l istorgia dal pajais da vart dal tribunal europeic dals dretgs umans a strasbourg è la lettonia vegnida admonida repetidamain da far il pussaivel che las ratas da natiralisaziun creschian sper bundant natiralisaziuns dapi il han persunas anc adina il status da na burgais sco impediment per augmentar la rata vegn savens fatg valair ch ils na burgais pon entrar en russia senza visum sco er il fatg ch els vegnan tractads entaifer l uniun europeica tuttina sco ils burgais lettons in ulteriur punct dispitaivel furma la chapientscha da l istorgia da la segunda guerra mundiala che divergescha da vart da blers russofons per els vala quella confurm a la tradiziun sovietica sco gronda guerra naziunala entant ch ils lettons accentueschan plitost il patg tranter stalin e hitler e l invasiun da l armada cotschna a la quala è suandà in temp d occupaziun da onns tar il letton sa tracti d ina lingua baltica orientala entaifer la famiglia da las linguas indogermanas quella furma la lingua materna da ca dus terzs da la populaziun ella è la lingua naziunala constituziunala ed ina da las ventgaquatter linguas uffizialas da l uniun europeica sin il segund plaz sa chatta il russ che vegn discurrì da radund dals abitants sco lingua materna l onn avevan be dals abitants da la lettonia ragischs russas in ulteriura lingua baltica minoritara è il letgalian en las parts orientalas dal pajais questa lingua moderna è sa furmada suenter la divisiun politica da la letgalia da l ulteriur pajais magari vegn questa lingua considerada sco varietad dal letton e betg sco atgna lingua il è mort ora il livon l auta cumpart d abitants da la lettonia cun ragischs russas è surtut d attribuir a l immigraziun durant il temp d occupaziun la quala è vegnida dirigida da la regenza da l uniun sovietica per ina part dals lettons vala il russ perquai anc adina sco lingua d occupants en la chapitala riga ha dapi il temp sovietic ca mintga segund abitant ragischs russas il eran quai be en la vita da mintgadi vegn discurrì qua tant letton sco er russ a daugavpils la segund gronda citad dal pajais è la cumpart dals lettons anc bler pli bassa sut la lingua uffiziala dal pajais è il letton sper las scolas statalas lettonas maina la lettonia er scolas en set linguas minoritaras e cuntinuescha uschia cun la tradiziun da la politica da furmaziun plurilingua dal temp avant la segunda guerra mundiala la pli gronda lingua minoritara è il russ suenter la fin da l uniun sovietica ha questa lingua pers ses status privilegià e na giauda oz nagina protecziun giuridica speziala tut las dumondas ed infurmaziuns che vegnan inoltradas als uffizis ston vegnir preschentadas en ina translaziun lettona cun autentificaziun notariala l excepziun furman cloms d urgenza medicinals sco er cloms sin ils numers da telefon da la polizia ils pumpiers e a la lettonia n ha betg mess en vigur la charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras la sperdita dal status uffizial da la lingua russa suenter l independenza da la lettonia ha per part manà a tensiuns e protests blers abitants da lingua russa èn s opponids a las stentas dal pajais d etablir la lingua lettona en il spazi public sco lingua principala per part cun refusar d emprender letton u da far diever da questa lingua da l autra vart è la politica d integraziun er segnada cleramain da success per exempel areguard las enconuschientschas dal letton da vart da la populaziun russa il avevan anc dals na lettons inditgà d avair insumma naginas enconuschientschas da la lingua lettona il eran quai gia be pli il medem onn han dals na lettons inditgà d avair bunas enconuschientschas dal letton entant che quai eran stads il be la midada la pli marcanta ha gì lieu tar la generaziun giuvna da las persunas tranter e onns inditgeschan da disponer da bunas enconuschientschas dal letton la cumpart obligatorica d instrucziun lettona en las scolas statalas russas munta en las classas fin almain quai vegn per part considerà dals russofons sco discriminaziun ed ha schizunt manà ad in referendum il han da la populaziun votà cunter l introducziun dal russ sco segunda lingua uffiziala ils na burgais da quel temp radund da la populaziun n han gì nagin dretg da votar la gronda part da la populaziun da la lettonia n appartegna a nagina confessiun dapi la refurmaziun era la part centrala ed occidentala dal pajais per gronda part stada da confessiun evangelic luterana a quella appartegnan oz radund lettons dals quals però be sa laschan confirmar pajan taglia da baselgia e sa participeschan al servetsch divin sco la baselgia catolic romana refusa er la baselgia luterana da la lettonia tant l omosexualitad sco er l ordinaziun da dunnas la regiun letgalia situada en l ost dal pajais è per gronda part catolic romana damai che quella è colliada istoricamain cun la lituania e la pologna ina minoritad catolica en il vest dal pajais furman ils suiti omaduas baselgias han giugà in impurtanta rolla durant la revoluziun chantanta ed han gudagnà da quel temp blers commembers la part da la populaziun da derivanza russa appartegna a la baselgia russ ortodoxa igl èn quai fin a persunas en nov citads lettonas existan cuminanzas gidieuas la populaziun gidieua munta a ca avant il holocaust giugava la religiun e cultura gidieua en la regiun da la lettonia in impurtanta rolla ultra da quai vivan en il pajais radund aderents da l islam tar la gronda part da quels sa tracti da tatars d aserbeidschans e da persunas che derivan d autras anteriuras sutrepublicas da l uniun sovietica en il segund millenni a c han stirpas indoeuropeicas ils perdavants dals lettons e lituans da pli tard colonisà il territori da la lettonia els han stgatschà u assimilà las stirpas ungrofinnicas che vivevan là pli baud en scrittiras anticas vegnan ils balts numnads aisti u aesti a partir da l onn ha l urden dals chavaliers portaspada conquistà ils pitschens principadis lettons dapi il ha quest urden appartegnì a l urden teutonic sur tschientaners èn la burgaisia citadina ed ils gronds proprietaris da terren sa cumponids surtut da commembers da la classa sociala superiura tudestga en rom da la refurmaziun è la lettonia daventada luterana sut pressiun da las pussanzas vischinas è il territori da la confederaziun da la livonia vegnida en il avel tschientaner en dependenza da la pologna lituania quai che declera daco che parts da la lettonia èn oz catolicas fin en il avel tschientaner èn la russia la svezia e la pologna sa cumbattidas per il balticum tras las numerusas guerras ed epidemias è il dumber da la populaziun sa diminuì fermamain en consequenza da la terza partiziun da la pologna è il territori da la lettonia vegnì integrà l onn en l imperi russ entant che la classa superiura baltic tudestga ha pudì mantegnair ses privilegis era sa furmada sut assimilaziun da las stirpas livas ina classa da la populaziun lettona relativamain omogena en il avel tschientaner giuvens lettons e surtut a l entschatta dal avel tschientaner nov moviment ha cumenzà in moviment d independenza suenter la revoluziun russa e l emprima guerra mundiala ha la lettonia declerà ils da november si independenza ed ha er pudì far valair quella en rom da la guerra d independenza lettona ils onns ha la lettonia vivì in temp da fluriziun economic e cultural sulettamain l onn han ins avert bibliotecas communalas areguard il dumber dals cudeschs publitgads en relaziun cun il dumber d abitants sa chattava la lettonia suenter l islanda sin il segund plaz en tut l europa a partir da l onn ha il stadi letton avert represchentanzas diplomaticas en blers pajais europeics sco er en china ed en ils stadis unids ils da november è entrada en vigur la constituziun ch ha anc oz vigur legala la lettonia è er daventada commembra da la societad da las naziuns la legislaziun areguard las minoritars era fitg toleranta per lez temp il stadi manava scolas en set linguas minoritaras suenter in putsch tras krlis ulmanis ils da matg è la constituziun per part vegnida messa ord vigur ed il stadi manà a moda autoritara durant la segunda guerra mundiala ha l uniun sovietica occupà il la lettonia ed in onn pli tard il reich tudestg durant l occupaziun sovietica han gì lieu ils da zercladur deportaziuns en massa bundant persunas èn vegnidas manadas en gulags ed en l uschenumnada domiciliaziun speziala tenor lur appartegnientscha etnica eran dals deportads lettons gidieus dals deportads n han betg survivì las torturas ed èn morts ubain gia en viadi u en consequenza da la lavur inumana persunas han ins sentenzià a la mort e sajettà durant l occupaziun naziunalsocialistica è vegnida assassinada quasi l entira populaziun gidieua restanta da la lettonia e quai er cun agid da collavuraturs locals vers la fin da la segunda guerra mundiala ha l armada cotschna puspè occupà la lettonia cunter il dretg internaziunal han ins integrà quella sco sutrepublica da l uniun sovietica sut il reschim sovietic surtut il mars èn vegnids deportads blers lettons en l asia centrala dals stadis baltics han ins manà davent dapli che persunas da quellas bunamain la mesadad da derivanza lettona la sutrepublica sovietica lettona è stada suttamessa ad ina politica da russificaziun ils da matg ha il cussegl superiur da la sutrepublica sovietica lettona decidì da puspè metter en vigur l independenza de facto ha la decisiun dal parlament però pir sa laschà realisar suenter la fin da l uniun sovietica numnadamain ils d avust il è la republica da la lettonia daventada commembra da l uniun europeica e da la nato il ha la lettonia introducì sco segund stadi baltic l euro il è il pajais ultra da quai daventà commember da l organisaziun da cooperaziun e svilup economic en europa la constituziun da la lettonia furma la versiun modernisada da quella dal dal temp dal reschim autoritar sut karlis ulmanis era quella stada parzialmain ord vigur e dapi l occupaziun sovietica era ella de facto stada abolida dal tuttafatg suenter avair recuperà l independenza ils da matg è la constituziun entrada en vigur l emprim parzialmain e dapi ils da fanadur dal tuttafatg dapi lura han ins cumplettà repetidamain quella la constituziun da la lettonia è ina da las pli veglias ch èn anc en vigur en l europa e vala sco la sisavel veglia constituziun republicana en tut il mund la lettonia furma ina democrazia parlamentara il dretg d eleger da las dunnas han ins introducì il il president nominescha e relascha la regenza elegida e represchenta il pajais envers auters stadis el ha ultra da quai la funcziun dal schef d armada e dispona dal dretg d iniziativa da lescha el sa participescha regularmain a las sesidas dal cabinet e dal parlament il primminister è responsabel per las fatschentas da la regenza e maina il cabinet il primminister sto vegnir elegì d ina maioritad da deputads il cabinet sa cumpona da ministers la politica exteriura da la lettonia s orientescha vers il vest las relaziuns cun la russia èn plitost tendidas en in referendum dals da settember han stgars da las votantas e dals votants approvà l adesiun a l uniun europeica quella è entrada en vigur il prim da matg gia l avrigl era la lettonia daventada commembra da la nato en rom da l extensiun a l ost da quella dapi lura è la conferenza annuala ch ha lieu a riga daventada in dals forums centrals per discutar dumondas da la politica da l exteriur e da la segirezza da l europa dal nord dapi il dispona la lettonia d in armada da professiun il pajais sa participescha a diversas mesiras internaziunalas per mantegnair la pasch il ha la lettonia impundì dal product naziunal brut per il militar tenor la recumandaziun che la nato ha relaschà per ses stadis commembers duai il budget da defensiun vegnir augmentà sin la bandiera duai represchentar il lenziel da sang en il qual in prinzi letgalian era vegnì sepulì las sdrimas cotschnas da la bandiera simboliseschan la bratscha ch el aveva stendì ora en l agonia il stritg alv entamez il lieu nua che giascheva il corp dal prinzi questa bandiera vegn gia menziunada en il avel tschientaner sco standarta da guerra il budget statal ha cumpiglià il expensas da milliardas dollars ed entradas da milliardas dollars da quai resulta in deficit en l autezza da da la prestaziun economica dal pajais ils debits dal stadi han muntà il dal product naziunal brut da las expensas statalas han ins impundì en dal product naziunal brut en la sanadad en la furmaziun e en il militar la lettonia è dividida en districts novads ed en nov citads ch èn suttamessas directamain a la republica la lettonia è il pli pover ed il pli pauc sviluppà dals trais pajais baltics il pajais è stà pertutgà tant da la crisa russa dal sco er da la crisa da finanzas internaziunala a partir dal er il dumber dals dischoccupads è creschì il sin bunamain tuttina èsi la finala reussì d introducir il l euro ils pajais d export principals furmavan il la gronda britannia la germania e la svezia en il fratemp han ins augmentà il stgomi da martganzias cun ils stadis vischins e cun la pologna ils pli impurtants products d export èn lain e products da lain bundant metals e products da metals sco er textilias a la daugava sa chattan trais implants idraulics quels produceschan en tut radund da l electricitad dal pajais l ulteriura electricitad che vegn producida en l agen pajais deriva da dus implants da combustiun situads sper riga quels ardan gas natiral u sch il gas natiral na fiss betg disponibel en cas urgents ieli grev per ina pitschna part vegn l electricitad importada da l estonia abstrahà da la forza idraulica èn las energias regenerablas anc pauc sviluppadas sper laina è turba il sulet material dad arder primar che la lettonia producescha sez ieli mineral gas natiral e charvun ston vegnir importads dal tuttafatg da l exteriur per gronda part da la russia sper l agen diever d energia furma la lettonia er in impurtant pajais da transit per energia da polazk en la bielorussia mainan dus conducts d ieli a ventspils a la mar da l ost ed ina sut territori letton a maeikiai en la lituania actualmain sa stenta la russia però da cumplettar u remplazzar ils conducts tras pipelines che mainan a ports dad ieli situads en la russia sezza primorsk sper son petersburg kaliningrad la viafier statala sa numna latvijas dzelzce ldz e gestiunescha surtut il transport da vitgira als ports ventspils e liepja il traffic da persunas sa concentrescha surtut sin la viafier urbana enturn la chapitala e sin las colliaziuns a lunga distanza pervi da la largezza dals binaris da mm èn viadis en il vest savens colliads cun midar pliras giadas il tren la rait da bus en la lettonia è bundant pli spessa che quella da la viafier e sa cumpona da diversas lingias naziunalas e da bus a lunga distanza che mainan en ils stadis vischins ma per exempel er fin a berlin riga berlin ca uras viadi cun l auto ca fin uras la pli impurtanta societad aviatica è air baltic quella sgola surtut en l europa dal nord europa centrala e dal vest sco er en russia ed en l ulteriura europa da l ost la societad aviatica ha sia sedia a l eroport da riga che furma la pli gronda plazza aviatica dals stadis baltics la rait da vias è organisada a trais nivels las vias principalas èn ordinadas sco las lingias da viafier en furma da staila enturn la chapitala alura suondan vias da colliaziun statalas d emprim e da segund rang la lettonia dispona d ina da las pli spessas raits da vias en l europa la cumpart da las vias statalas munta a m km resguardond er vias privatas e vias champestras munta quella schizunt a m km impurtants ports èn riga liepja e ventspils per l ieli mineral da la russia daspera existan colliaziuns da navs fera vers la svezia il danemarc e la germania la lettonia dispona d ina fitg spessa e fitg svelta rait d internet areguard la cumpart da cabel da fibras da vaider sa chattava il pajais il sin il segund plaz suenter il giapun medemamain existan en tut il pajais dapli che hotspots da wlan gratuits a riga èn quai radund trais per kilometer quadrat culturalmain è la lettonia en emprima lingia segnada d influenzas da l europa dal nord las citads veglias mussan ils tipics elements ch èn derasads en il territori da la hansa er la cultura lettona actuala dispona da vastas relaziuns vers la svezia e la finlanda surtut però vers la germania dal nord la lettonia è enconuschenta en spezial per sia folclora e sia musica populara en la quala elements da la religiun lettona precristiana giogan ina rolla da las dainas tipicas chanzuns senza rima che tractan ils pli differents temas han ins gia rimnà dapli ch in milliun da rimnar sistematisar e publitgar questa tradiziun oriundamain orala ha inizià krijnis barons vers la fin dal avel tschientaner la stgaffa da dainas ch el ha endrizzà per quest intent vala oz sco ina sort sanctuari naziunal bleras dainas e tradiziuns tractan la festa da mesastad ji ils e da zercladur che furman dis da festa naziunals a riga durant il temp sovietic er en divers lieus a l exteriur occidental han lieu mintga quatter onns grondas festas da chant a quellas sa participeschan chors lettons da lettons a l exil ed internaziunals sco en l estonia è la cultura citadina e dals gronds proprietaris da terren stada segnada en la lettonia sur tschientaners da tudestgs questa predominanza er da la lingua tudestga entaifer l intelligenza dal pajais è ida a fin cun la refurma agrara dal e cun il clom a las minoritads tudestgas da returnar en il reich en la lettonia cumparan tschintg gasettas dal di derasadas en tut il pajais tranter quellas diena neatkarg rta avze e latvijas avze la lettonia dispona mintgamai d in emettur da televisiun e da radio statal latvijas televzija e latvijas radio tenor in evaluaziun dal sa chatta la lettonia areguard la libertad da pressa sin plaz da pajais il sport ha entaifer il pajais ina fitg gronda muntada gia il è la lettonia sa participada l emprima giada als gieus olimpics d enviern ed ha er cuntinuà cun questa participaziun fin l occupaziun sovietica l onn fin lura avevan sportists lettons gudagnà trais medaglias a chaschun da gieus olimpics suenter l independenza èn las associaziuns da sport sa furmadas da nov dapi lura han sportists lettons puspè gì divers success tar gieus olimpics sco sport naziunal letton vala il hockey sin glatsch l emprim gieu da hockey en lettonia è gia vegnì manà tras il l onn ha il campiunadi mundial da hockey gì lieu a riga sco ulteriur sport è il ballabasket fitg popular il aveva la lettonia gudagnà l emprim campiunadi europeic il era il pajais daventà vicecampiun mundial er en il sport da bob e da skeleton tutga la lettonia tar l elita mundiala il ballape percunter è pir daventà in pau pli popular cura che l equipa naziunala è sa qualifitgada il per l emprima giada per il campiunadi europeic a riga è tenor intgins perscrutaders e legendas cumprovà il l emprim pignol da nadal dal mund tenor auters vegn l origin da quest usit attribuì a la citad da strasbourg alsazia il pli impurtant di da festa è sco menziunà survart son gion ils da zercladur questa festa da solstizi da stad cumenza gia la saira avant e quai cun sauts tschupels da flurs biera e chaschiel uschespert ch il sulegl è ì da rendì ils da zercladur envidan ins dapertut gronds fieus durmì na vegn betg durant quella notg damai che quai portia apparentamain disfortuna fin il proxim solstizi da stad ulteriurs dis da festa sper las festas cristianas usitadas ed il prim da matg èn la proclamaziun da la republica da la lettonia il da november di da la festa naziunala e la renovaziun da l independenza il da matg gronda muntada en lettonia ha il di dal num per blers lettons surtut da la generaziun pli veglia e mesauna en spezial en la letgalia è quest di pli impurtant che l anniversari ins envida la famiglia chanta chanzuns e survegn regals il patg federal datà da l entschatta d avust è il pli enconuschent da pliras patgs federals e vala en l istoriografia tradiziunala e populara sco in u schizunt sco il document da fundaziun da la confederaziun svizra la confederaziun da lez temp è vegnida fundada da las elitas dirigentas da las valladas uri sviz e silvania u sutsilvania il text original menziuna la communitas hominum intramontanorum vallis inferioris uschia ch ellas valan per il solit sco ils emprims chantuns da la confederaziun svizra posteriura il patg federal è mantegnì enfin oz e vegn exponì en il museum dals patgs federals en la vischnanca da sviz il patg federal è scrit sin in fegl da pergiamina cun in furmat da mm e cuntegna lingias en lingua latina e dus sigils liads al text il sigil da sviz è ì a perder tranter il ed il la translaziun uffiziala per sursilvan cuira sursilvan vallader surmiran coira sutsilvan cuera cuira tudestg chur talian coira franzos coire la chapitala dal citad da suprastanza dal district plessur cuira sa chatta al cunfin dal rein tranter e meters sur il nivel da la mar vischnancas cunfinantas churwalden domat favugn haldenstein maladers malix trimmis cuera ei enconuschent en l entira svizra per las numerusas ustrias e bars che sesanflan fetg spess ina sper l autra il marcau ei posiziunaus fetg central entras tgei ch el porscha fetg bia als visitaders cuera porscha als habitonts bia differentas pusseivladads da passentar il temps liber il num da questa cidad vegn dal latin quai vegn d in num celtic pli vegl kora koriace che signifitga trocca insaquants stgavaments archeologs mussan che cuira è vegnida fundada var avant cristus ed era medemamain la pli gronda aglumeraziun urbana da la svizra dal quel temp ils romans van a conquistar la citad in avant crist cuira daventa la chapitala da la regiun raetia prima la part da sid da la nova provinza il è cuira creschìi al nivel da chapitala da provintga la citad e daventadea lieu uvestgal l onn brischa la citad giu totalmain il avdants rumantsch bandunan la citad e tudestgs la eregian puspè si cuira è pia germanisada ed il rumantsch ha pers sia chapitala l onn ha la refurmaziun lieu lieu er qua però l uvestg è restà en la catolic damai che la baseglia s ha rutta davent dal stadi l uvestgiu fascheva gia en il avel tschentaner diever dal tudestg sco lingua da scrittira en daventa la surfatscha dal chantun grischun ina parta da la svizra e cuira daventa chapitala las linguas da cuira èn il tudestg il rumantsch ed il talian cuera ei cun onns historia d urbanisaziun il pli vegl marcau dalla svizra aschia ei il marcau vegl ina dallas pli grondas attracziuns a cuera dat ei era da veser il museum retic nua ch ins survegn investa ella historia culturala e il museum d art nua ch ei vegn presentau picturas e sculpturas d artists grischuns la giger bar ch ei basada sin motivs dil surrealist h r giger che ei sez oriunds da cuera sesanfla ella via comerciala per fans da baselgias ei da cussegliar ina viseta ella catedrala ch ei varga onns veglia ed ella baselgia da sogn martin la autostrada a passa per la citad religiun significha ün cuntegn uman chi s orientescha vers ün esser divin respectivmaing surnatüral o vers ideas l origen dal pled nun es cler ed evidaint derivond probabelmaing da la noziun latina religere quai voul dir as liar inavo l istorgia da l umanità cugnuoscha üna pruna da religiuns chi tendscha da religiuns primitivas stand in colliaziun cun superstiziun fin a talas religiuns chi consistan in sistems spirituals o filosofics sper religiuns chi as restrendschan ad ün unic pajais sco p ex il giudassem daja otras religiuns chi vegnan nomnadas religiuns mundialas perseguitond il böt da s derasar sül muond inter sainza cunfins etnics i l cas dal giudassem as pudess eir dir d üna religiun mundiala schabain ch ella nun es pel solit activa missiunaricamaing tuottüna sta il salüd dal muond e da tuots pövels i l center da la spranza la teoria da plü bod cha la religiun moura oura plan a plan parallelmaing al svilup da la scienza nu vala plü in cuntrari as po verer cha la religiusità s ha renovada eir in societats modernas jesus per puter gesu aram u cuntschaint eir suot il nom tenor il lö da sia derivanza jesus da nazaret es la figüra centrela dal cristianissem pervi da la dignited da sieu servezzan scu messias porta el il nom d onur gesu crist la scienzcha chi tratta da gesu sistematicamaing es la cristologia vivieu ho l prubabelmaing traunter aunz l era cristiauna e zieva nat in üna stalla sper bethlehem es gesu creschieu sü a nazaret il temp da sieu agir public cumainzaiva cur cha gesu vaiva già ans e düraiva be trais ans sia activited as cumpuonaiva da fer müravaglias a favur dals umauns pustüt dals amalos e da predger l evangeli dal reginam da dieu chi cumainza cun sia preschentscha in quist connex pardunaiva l ils debits dals pchaders chi d eira ün s chandel causa cha la remischiun dals pchos es ün act divin cundanno pervi da blasfemia cunter il dieu dals güdevs e da rebelliun cunter la pussaunza d occupaziun dals romauns gniva gesu sentenzcho a mort e crucificho sün üna collina a l ur da gerusalem aviand nom golgatha managia üna collina chi guarda our scu üna testa tenor la cretta cristiauna es gesu resüsto dals morts zieva trais dis ed ascendieu tar sieu bap celestiel per regner sur da vivaints e morts fin ch el tuornaro darcho a la fin dal temp lura saro il reginam da dieu accumplieu las forzas destructivas chi vöglian separer l umaun da dieu que sun il pcho la mort e l diavel saron privos da lur pussaunza jesus per arab isa vain considero scu ün profet important da l islam invezza refüsa l islam d accepter cha gesu saja sto il figl da dieu e dimena eir ün adressat d onuraziun la rumenia rumen romnia rom nia è ina republica semipresidenziala situada al cunfin tranter l europa centrala e l europa dal sidost il pajais sa chatta a la mar naira e s extenda vers vest sur las carpatas fin en il batschigl pannonic la rumenia cunfinescha cun tschintg stadis en il sid cun la bulgaria en il vest cun la serbia e l ungaria en il nord ed en l ost cun l ucraina e la moldavia il stadi rumen modern è sa furmà l onn tras l uniun dals principadis da la moldavia e da la valachia suenter il ha la rumenia fatg part durant la guerra fraida dal patg da varsovia sco sulet pajais dal patg da varsovia ha la rumenia trategnì senza interrupziun relaziuns diplomaticas cun l israel dapi il è la rumenia s avischinada politicamain als stadis da l europa dal vest ed è daventada commembra da la nato e da l uniun europeica cun km dispona la rumenia da la novavel gronda surfatscha e cun ca milliuns abitants da la settavel gronda populaziun da tut ils stadis commembers da l uniun europeica la chapitala rumena bucarest è cun radund milliuns abitants la settavel gronda citad da l uniun europeica be pauc davos vienna milliuns ulteriuras impurtantas citads grondas èn cluj napoca timioara iai constana craiova e braov la noziun rumena romnia deriva da romn che va enavos sin il latin romanus roman roman en il avel tschientaner han viagiaturs talians rapporta ch ils abitants dal territori da la rumenia odierna numnian sasezs romans en ina brev dal commerziant neacu dal vegn il principadi da la valachia numnà pajais rumen rumen ara romneasc il term correspundent modern romnia è en diever dapi l entschatta dal avel tschientaner per designar ils rumens cumparan en documents istorics las scripziuns rumn e romn oriundamain a moda sinonima en il avel tschientaner ha rumn survegnì la muntada serv entant che romn ha mantegnì sia rolla sco designaziun dals rumens suenter la fin da la serviladad vers la mesadad dal avel tschientaner è la furma rumn plaunsieu vegnida ord diever ma è sa mantegnida sco tschep da rumenia rumnien etc la rumenia sa chatta a la zona da transiziun tranter l europa centrala l europa dal sid e l europa da l ost ils cunfins statals cumpiglian ina lunghezza da km da quai èn bundant la mesadad km flums surtut il danubi che cunfinescha la rumenia vers sid cunter la bulgaria e vers sidvest cunter la serbia la costa rumena a la mar naira mesira km il cunfin tranter la rumenia e l ucraina en il nord ed ost vegn interrut tras la moldavia in ulteriur cunfin exteriur sa chatta en il vest vers l ungaria la cuntrada rumena sa cumpona mintgamai per circa in terz da muntognas autas planiras e planiras la chadaina da muntognas marcanta dal pajais furman las carpatas che spartan ina da l autra las trais regiuns istoricas moldavia transilvania e valachia il center geografic da la rumenia furma l auta planira transilvana ch è circumdada en il vest da las muntognas apuseni ed uschiglio da l artg da las carpatas las carpatas da l ost furman il cunfin vers l auta planira moldava che sa chatta en il nordost da la rumenia las carpatas dal sid las subcarpatas geticas e l auta planira getica separan la transilvania da la planira da la valachia questa regiun sa lascha divider en la pitschna valachia oltenia en il vest ed en la gronda valachia muntenia che cumpiglia las parts centralas ed orientalas vers vest vegn la valachia cunfinada da las muntognas dal banat quellas furman ensemen cun las muntognas apuseni e cun las muntognas poiana rusc las uschenumnadas carpatas occidentalas rumenas en il vest da quellas sa chatta il batschigl pannonic cun las regiuns istoricas banat sidvest criana vest e maramure nordvest en il nord da la rumenia sa chatta la bucovina en l ost dal pajais tanscha la regiun dobrudscha fin a la mar naira bunamain l entira mesadad meridiunala da las carpatas sa chatta sin territori statal da la rumenia questa muntogna è sa furmada en il trias en rom da l orogenesa alpidica e tutga tar in sistem da muntognas che s extenda da las alps fin al himalaia dieschs pizs da las carpatas cuntanschan autezzas sur m il punct il pli aut da las carpatas dal sid e da l entira rumenia furma il moldoveanu cun m il punct il pli aut en las carpatas da l ost è il pietros cun m il punct il pli aut da las carpatas occidentalas rumenas è il curcubta mare cun m las carpatas dal sid furman la muntogna la pli massiva entant che las carpatas da l ost e dal vest èn segnadas da bleras foppas e pass parts da las carpatas da l ost èn d origin vulcanic las ulteriuras parts da las carpatas rumenas consistan da plattì e crap da chaltschina la pitschna auta planira dobrudscha mesira maximalmain m il batschigl pannonic e la planira bassa valacha campia romana restan sut il cunfin da m il pli impurtant flum da la rumenia è il danubi rumen dunrea che cura dapli che milli kilometers tras la rumania u per lung dal pajais il flum è er ina da las impurtantas vias da traffic dal pajais il danubi furma la gronda part dal cunfin meridiunal tranter la part rumena dal banat e la serbia resp tranter la valachia e la bulgaria en il grond delta dal danubi sbucca il flum en la mar naira ils ulteriurs impurtants flums da la rumenia appartegnan a moda directa u indirecta a l intschess idrografic dal danubi e mainan davent l aua da las carpatas da l ost la tisa cunfinescha la rumenia per part vers nord cunter l ucraina il prut la regiun rumena moldavia vers nordost cunter la republica da la moldova il siret maina tras la moldavia l olt tras la valachia il mure flum lateral da la tisa tras la transilvania ils lais da la rumenia cuvran da la surfatscha dal pajais tut en tut datti lais ils pli gronds èn las lagunas razim cun ha e sinoie cun ha la rumenia è situada en la zona climatica temprada e l aura è surtut influenzada dal vent dal vest pervi da la barriera natirala da las carpatas sa differenzieschan las singulas parts dal pajais però climaticamain ina da l autra la transilvania al vest da l artg da las carpatas è anc segnada dal clima maritim dals vents atlantics las carpatas impedeschan però che quest aria cuntanschia l ost ed il sid dal pajais en la moldavia en l ost da las carpatas regia in clima continental questa regiun è exposta a currents d aria fraids nà da l ucraina en la valachia en il sid da las carpatas sa fan valair influenzas mediterranas anc pli ferm vala quai per la dobrudscha las temperaturas medias annualas varieschan entaifer la rumenia tranter c en il sid e c en il nord il mais il pli fraid è per ordinari il schaner il mais il pli chaud il fanadur l enviern muntan las temperaturas en media c a la costa da la mar naira e c en l auta muntogna la stad creschan las temperaturas medias en las regiuns bassas dal pajais sin dapli che c la pli bassa temperatura ch è insumma vegnida mesirada insacura è stà c ils da schaner a bod la pli auta c ils d avust sper brila las pli fermas precipitaziuns datti tendenzialmain en il nordvest da la rumenia las pli flaivlas en il sidost la pli auta rata da precipitaziuns annuala dumbra l auta muntogna mm la pli bassa la costa da la mar naira mm quest ultima dumbra en media uras sulegl ad onn entant che las regiuns muntagnardas cuntanschan be en il brgan ina part da la planira bassa valacha ed en la dobrudscha existan cuntradas da steppa da las qualas la gronda part servan però a l agricultura uschiglio creschan qua sper singulas plantas da feglia rosas parmugliers e chagliastretgs en il delta dal danubi sa chattan terrens da palì ch èn segnads da channa channatscha squittarola tissientada da l aua e nimfas la fauna da la rumenia enconuscha en tut spezias per part sa tracti da talas ch èn derasadas vastamain en l europa tar autras però da talas che cumparan be qua en las carpatas vivan tranter auter chamutschs tschess barbets urs brins radund lufs radund lufs tscherver radund e ludras en las regiuns superiuras da la zona da guaud èn er da chasa l evla da pizza il tschess dal chapitsch il tschierv e la vulp en regiuns pli bassas il tais il chavriel ed il portg selvadi il han ins recolonisà il bison europeic suenter che quel era vegnì extirpà en la rumenia vers il ils radund animals situaziun dal vivan là en cumplaina libertad en la planira bassa valacha cumparan populaziuns pli pitschnas da droppas grondas il delta dal danubi porscha in da chasa a bleras spezias da peschs amfibis ed utschels migrants igl è quai er il sulet lieu en l europa nua che cumpara il pelican rosa ultra da quai vivan qua tranter auter l irun cotschen ed il sturiun ch è enconuschent per ses caviar en la mar naira dobrudscha è da chasa il delfin cumin en la rumenia existan radund reservats d utschels e stgars territoris da protecziun da la natira quai correspunda a da la surfatscha dal pajais il delta dal danubi appartegna al patrimoni mundial da l unesco e cumpiglia tranter auter il pli grond territori da channa en tut il mund la rumenia dispona da dapli regiuns biogeograficas che mintga auter pajais da l uniun europeica ma las cuntradas èn influenzadas pli e pli da la modernisaziun da l agricultura e da la creschientscha da las citads il budget naziunal en il sectur da la protecziun da la biodiversitad è pitschen e savens manca la schientscha areguard il senn e las finamiras da las directivas da protecziun da la natira la cumissiun europeica ha er gia admonì la regenza a bucarest da tegnair las leschas da l uniun europeica areguard la protecziun da la biodiversitad in ulteriur problem furman chauns abandunads ils quals attatgan er umans sch els èn fomentads sulettamain a bucarest vegn lur dumber stimà sin tagls da laina illegals als quals na suonda nagina replantaziun smanatschan pli e pli ils guauds il motiv furma la dumonda internaziunala suenter lain bunmartgà grondas firmas d elavuraziun da laina surtut da l austria che domineschan il martgà sco er in sistem en furma da piramida entaifer il qual tut las persunas involvidas dal selvicultur sur l elavuratur fin al politicher profitan da las entradas illegalas suenter la segunda guerra mundiala è la populaziun da la rumenia creschida cuntinuadamain ed ha la finala surpassà il cunfin da milliuns abitants dapi la revoluziun dal è questa cifra però sa sbassada in pau pervi dal deficit da naschientschas tenor la dumbraziun dal pievel dal vivevan en rumenia milliuns umans en cumparegliaziun cun il è il dumber da la populaziun uschia sa sbassà per persunas sin milli rumens datti actualmain mortoris ad onn ma be naschientschas quai maina ad ina rata da creschientscha negativa da la rata da fertilitad rumena da uffants per dunna giascha uschia cleramain sut la rata da reproducziun netto quai ha er consequenzas sin la structura da vegliadetgna be dals abitants èn pli giuvens che onns sco ch igl è tipic per l europa en general ed ulteriurs da la populaziun èn pli vegls che onns medemamain attribuì a la sminuziun da la populaziun ha il fatg che la rumenia è pervi da ses problems economics stà dapi il in pajais d emigraziun grazia a l economia che daventa pli ferma è questa tendenza sa sminuida in pau dapi il il han ins registrà persunas che vivevan gia pli ditg ch in onn a l exteriur da quels eran tranter e onns vegls e radund tranter e onns la gronda part da questas persunas èn emigradas en l italia ed en spagna alura suonda ils pajais gronda britannia germania frantscha e grezia en cumparegliaziun cun la media da tut ils stadis da l uniun europeica è la spessezza da la populaziun levet sut la media abitants per km las pli bassas valurs segnan las regiuns banat abitants per km e dobrudscha abitants per km las pli autas la moldavia abitants per km e la gronda valachia inclus la regiun da la chapitala abitants per km cun han ils rumens furmà il la gruppa da la populaziun cleramain la pli gronda daspera existan però diversas gruppas etnicas che furman per part la maioritad a nivel regiunal quai vala surtut per ils ungarais cun ca milliuns umans quels vivan oravant tut en il sidost da la transilvania en il pajais dals siculs sco er en il territori da cunfin vers l ungaria la relaziun tranter ils rumens ed ils ungarais è per part stada segnada da tensiuns omaduas varts han numnadamain fatg valair en il decurs da l istorgia lur dretg sin ils territoris numnads dapi la revoluziun dal è la situaziun però sa calmada l uniun democratica dals ungarais en rumenia ha dapi lura fatg part repetidamain da la coaliziun guvernamentala dal pajais la terz gronda gruppa da la populaziun en rumenia furman ils roma cun ca umans quels n enconuschan nagins centers regiunals mabain sa repartan sin l entir pajais socialmain ed economicamain è questa gruppa savens situada main bain che las autras fin la mesadad dal avel tschientaner era er la cumpart da las persunas da lingua tudestga vaira auta ma en il fratemp è quella crudada sin situaziun dal i sa tracta surtut dals uschenumnads saxons da la transilvania quels na furman però nagins saxons en il senn odiern mabain immigrants ch èn arrivads durant il temp medieval da la regiun da la mosel da la lorena sco er da svabais dal danubi en il banat ed en il nordvest da satu mare tranter il ed il èn dapli che persunas vegnidas cumpradas libras da la regenza da la germania dal vest e colonisadas en la republica federala tudestga la media da vegliadetgna dals tudestgs en rumenia è vaira auta uschia che lur dumber da stgars vegn anc a crudar vinavant daspera existan numerusas autras minoritads sco ucranais en la bucovina e maramure lipovans immigrads oriundamain da la russia tircs e tatars en la dobrudscha serbs slovacs e tschecs sut en il banat tar las elecziuns en il parlament èn reservads per minoritads mintgamai in sez e quai independentamain dal dumber da vuschs la repartiziun da las linguas correspunda pli u main a la grondezza da las naziunalitads respectivas lingua uffiziala è tenor la constituziun il rumen limba romn ina da las linguas romanas orientalas che vegn discurrida da da la populaziun dal pajais a nivel regiunal gioga er l ungarais in impurtanta rolla cumpart totala en las regiuns en las qualas ina da las linguas minoritaras vegn mintgamai discurrida da dapli che da la populaziun furma quella la segunda lingua uffiziala en l administraziun davant dretgira ed en las scolas las linguas estras che vegnan emprendidas il pli savens en scola èn l englais ed il franzos en la transilvania ed il banat er tudestg sco pajais secular n ha la rumenia nagina religiun statala da la populaziun decleran d appartegnair a la baselgia rumen ortodoxa igl è quai ina baselgia autonoma entaifer l ortodoxia da l europa da l ost la separaziun etnica e linguistica en rumenia sa mussa er en l appartegnientscha ecclesiastica ils ungarais sa decleran per gronda part sco commembers d autras confessiuns che da la baselgia rumen ortodoxa il protestantissem cumpiglia radund da la populaziun stgars la mesadad dad els fan part da la baselgia refurmada ils ulteriurs èn baptists adventists e a da la populaziun èn catolics la gronda part da quels derivan da la gruppa etnica dals ungarais la cumpart dals muslims a la populaziun dal pajais munta a surtut tircs e tatars en la dobrudscha dals numerus gidieus che vivevan oriundamain en la rumenia è be restada suenter la segunda guerra mundiala ina pitschna minoritad oz sut il dumber da persunas senza confessiun è malgrà il lung domini communistic fitg pitschen ca tenor in enquista represchentativa dal crain en rumenia en in dieu en in autra forza spirituala dals interrogads èn stads indecis la rumenia è stada tenor questa retschertga in dals stadis da l uniun europeica ils pli religius tenor herodot è il territori da la rumenia odierna vegnì colonisà il pli tard en il avel tschientaner a c dals pievels tracs dals gets e dacs en il decurs dals proxims tschientaners hai adina puspè dà conflicts militars tranter ils gets e dacs d ina vart ed ils pievels che vivevan mintgamai al sid dal danubi odris macedons romans sia pli grond extensiun ha il reginavel dals dacs cuntanschì sut retg burebista a c cun unir pliras stirpas suenter sia mort è quest uniun però puspè sa schliada sut il retg decebal èn las stirpas dacas danovamain s unidas quel è penetrà l onn s c en la provinza romana moesia pir tranter il ed il èsi reussì a l imperatur trajan d al victorisar en rom da duas campagnas militaras en il nord dal danubi il domini da decebal han ins integrà en l imperi roman sco provinza dacia cun la chapitala ulpia traiana sarmizegetusa e la populaziun è vegnida romanisada la provinza cumpigliava pli u main las regiuns odiernas transilvania banat ed oltenia pitschna valachia pervi da ses giaschaments dad aur era la dacia interessanta per ils romans militarmain è la provinza però stada da l entschatta ennà sut ferm squitsch da vart dals pievels vischins perquai l han ils romans puspè bandunà sut l imperatur aurelian fin l onn e colonisà parts da la populaziun en il sid dal danubi durant la migraziun dals pievels èn passads in suenter l auter gots huns gepids slavs avars e bulgars tras il territori da la rumenia odierna il destin da la populaziun romanisada en l anteriura provinza dacia e l origin dal pievel rumen ch è collià cun quella èn dumondas che la scienza moderna tracta a moda cuntraversa la teoria da cuntinuitad daco romana parta dal fatg ch i saja er sa mantegnida suenter la retratga dals romans a lunga vista ina populaziun daco romana al nord dal danubi or da la quala saja alura sa sviluppada tranter il avel ed il avel tschientaner la rumenia odierna la tesa da migraziun percunter è da l avis che l etnogenesa dals rumens haja gì lieu en il sid dal danubi e che questa gruppa da la populaziun saja pir immigrada suenter l invasiun dals ungarais avel tschientaner davent da la bulgaria en la transilvania a partir dal avel tschientaner han vastas parts da la rumenia odierna fatg part dal reginavel bulgar er la cristianisaziun e l introducziun da l alfabet cirillic il qual è stà en diever en rumenia fin l onn han gì lieu da quel temp en la transilvania han existì en il avel e avel tschientaner unitads politicas furmadas da rumens las qualas eran però dependentas dal reginavel ungarais sut rpd da l autra vart da las carpatas ha l aristocrat rumen basarab i stabilì a l entschatta dal avel tschientaner il principadi da la valachia a l entschatta era basarab be in vasal ungarais ma cun sia victoria sur il retg dals ungarais è el daventà l onn facticamain independent sumegliantamain è sa furmà il principadi da la moldavia numnadamain cura ch igl è reussì a l aristocrat bogdan i da sa far valair militarmain cunter l ungaria ils dus principadis rumens èn sa cunfinads supplementarmain vers l ungaria catolica cun endrizzar duas metropolas ortodoxas ad arge resp suceava la transilvania ha medemamain cuntanschì sco principadi entaifer l ungaria ina tscherta autonomia qua vegniva la pussanza però exequida dals ungarais e dals saxons da la transilvania ch eran immigrads entant che la populaziun rumena ortodoxa sa chattava dapi il ed anc pli ferm dapi il giuridicamain en ina posiziun inferiura dapi l entschatta dal avel tschientaner è la valachia stada segnada da sia vischinanza tar l imperi osmanic ch expandeva adina dapli impurtants prinzis da quel temp èn stads mircea cel btrn e vlad iii drculea als quals igl è per part reussì da tegnair militarmain pitg als tircs la moldavia ha stuì sa defender a medem temp tant cunter pretensiuns da vart da l ungaria sco er da vart da la pologna sut il prinzi tefan cel mare è per part er la moldavia sa participada cun success al cumbat cunter ils tircs vers la fin dal avel tschientaner èn ils dus principadis rumens però daventads tributars envers l imperi osmanic cumbain ch igl als dueva reussir da mantegnair lur independenza politica e religiusa vers la mesadad dal avel tschientaner è il reginavel da l ungaria svanì sco pussanza politica independenta quai ha gì per consequenza ch il principadi da la transilvania è facticamain daventà independent per la moldavia e la valachia ha il declin da l ungaria muntà d esser exponì anc pli ferm a la pressiun da vart da l imperi osmanic la finala èn omadus principadis daventads vasals da quel l emprova da metter ad ir ina politica antitirca ha interprendì mihai viteazul il qual ha manà l onn dal matg fin il settember ils trais principadis abitads dals rumens questa concentraziun da la pussanza ha però be durà quatter mais damai ch ella vegniva refusada tant dals stadis vischins sco er da las elitas a l intern l imperi osmanic è la finala s approprià d ulteriurs territoris ch eran per part abitads da rumens numnadamain da la dobrudscha dal budschak e dal banat en il avel e avel tschientaner è la monarchia habsburgaisa s opponida al regl d expansiun dals tircs tras quai è il grad d independenza dals principadis rumens sa pegiurà damai ch ils habsburgais han prendì sut lur controlla la transilvania il banat l oltenia e la bucovina suenter il declin da la pologna ha l imperi russ il qual è sa fatg valair il en la bessarabia prendì sco terza pussanza gronda exteriura influenza sin ils principadis rumens er la politica interna da la moldavia e da la valachia è stada pertutgada da la situaziun da la politica exteriura damai che l imperi osmanic ha installà fanariots da derivanza greca sco prinzis ils represchentants da la revoluziun dal han clamà suenter in uniun dals principadis rumens la chaschun da far quai è sa dada suenter la guerra da crimea ch aveva flaivlentà la russia l onn è alexandru ioan cuza vegnì elegì sco prinzi tant da la valachia sco er da la moldavia ils da december ha el mess en vigur in uniun reala tras la proclamaziun dal principadi da la rumenia cun la chapitala bucarest pervi da conflicts a l intern han ils aristocrats cun consentiment da las pussanzas grondas sfurzà il cuza d abditgar al remplazzond cun carol i or da la dinastia hohenzollern sigmaringen en la guerra tranter la russia e l imperi osmanic dals onns ha la rumenia sustegnì la russia sinaquai ha quella confermà en rom dal congress da berlin l independenza dal pajais ultra da quai è vegnida attribuida a la rumenia la dobrudscha sco recumpensa per la part meridiunala da la bessarabia ch è ida a la russia ils da mars ha gì lieu la proclamaziun dal nov reginavel da la rumenia l onn è prorutta ina sullevaziun da purs il ha la rumenia battì en la segunda guerra dal balcan cunter la bulgaria ed ha pudì segirar en la pasch da bucarest la part meridiunala da la dobrudscha cura ch è prorutta il l emprima guerra mundiala vuleva carol i prender partida a favur da las pussanzas centralas n ha però betg pudì sa far valair a l intern dal pajais sut ses nev e successur ferdinand i è la rumenia entrada la stad en la guerra da vart da l entente la rumenia ha l emprim pudì conquistar parts da la transilvania è però bainspert vegnida rebattida fin il december han las pussanzas centralas conquistà ed occupà en rom d ina cunteroffensiva la valachia quai ch ha necessità ferdinand i e la regenza da fugir en la moldavia suenter la fin da l emprima guerra mundiala èn ils territoris da la russia e da l austria ungaria en ils quals abitavan maioritads rumenas s associads a la rumenia quai è succedì il prim da december e vegn commemorà fin oz sco di da la festa naziunala sinaquai è prorutta il la guerra tranter l ungaria e la rumenia quella è ida a fin cun l occupaziun da budapest tras ils rumens en rom dals contracts da pasch da versailles e da trianon ha la communitad internaziunala da stadis renconuschì ils novs cunfins da la rumenia da l anteriura austria ungaria èn vegnids vitiers la transilvania la part orientala da la criana la part meridiunala da la marmuresch la bucovina e dus terzs dal banat da la russia bolschevistica è vegnida vitiers supplementarmain la bessarabia suenter l emprima guerra mundiala eran tant la surfatscha dal stadi sco er il dumber da la populaziun da la nova rumenia gronda sa dublegiads uschia è la rumenia sa midada d in stadi naziunal relativamain omogen en in stadi multinaziunal radund in quart dals burgais da la rumenia appartegnevan ad ina da las minoritads naziunalas t a tudestgs ucranais bulgars sco auters stadis en l europa è er la rumenia stada segnada en il tranterguerras d instabilitad politica il è il prinzi ereditar carol vegnì sfurzà da desister sin il tron e ses figl minoren mihai i e è daventà retg ses bab ha però ascendì il tron l onn sco carol ii quel ha erigì il ina dictatura roiala cun l argument da vulair impedir uschia che la garda da fier faschistica sa participescha a la regenza en il decurs dals onns è la rumenia s avischinada en sia politica exteriura adina dapli a la germania naziunalsocialistica suenter l erupziun da la segunda guerra mundiala e las midadas territorialas che quai ha manà cun sai patg tranter hitler e stalin sentenzia da cumpromiss da vienna ha la rumenia pers grondas parts da ses territori statal la stad èn la bucovina dal nord il territori da hera e la bessarabia crudads a l uniun sovietica la dobrudscha dal sid è ida a la bulgaria e la part settentriunala da la transilvania a l ungaria segunda sentenzia da cumpromiss da vienna suenter la sperdita da quests territoris è carol ii ì en l exil general ion antonescu ha installà ina dictatura militara ed è s associà a las pussanzas da l axa l onn è la rumenia sa participada a la campagna militara tudestga cunter l uniun sovietica uschia ch ils territoris ch eran ids a perder avant in onn èn puspè daventads rumens a l intern da la rumenia ha il reschim dad antonescu persequità ed assassinà gidieus e roma suenter l offensiva sovietica da l avust han ins però cupitgà antonescu e la rumenia ha midà la front suenter la fin da la segunda guerra mundiala ha il pajais bain survegnì enavos da l ungaria la transilvania dal nord ma la bessarabia il territori da hera e la bucovina dal nord èn vegnids sut domini sovietic la gronda part da quests territoris furma oz la republica independenta moldavia il rest fa part da l ucraina durant la segunda guerra mundiala ha la rumenia pers schuldads e civilists la regenza rumena è stada participada en rom dal genocid naziunalsocialistic activamain a l execuziun da radund gidieus rumens suenter la segunda guerra mundiala è la rumenia vegnida sut influenza sovietica las elitas dal vegl sistem ed ils adversaris politics han ins exproprià deportà u mazzà il èn tut las partidas burgaisas vegnidas scumandadas e retg mihai i ha stuì demissiunar ils socialdemocrats han ins sfurzà da s unir cun il partidul comunist din romnia pcr ch era stà fin qua senza gronda muntada furmond uschia a partir dal mars la partida dals lavurers rumena partidul muncitoresc romn pmr quella ha proclamà la republica populara da la rumenia entaifer la quala gheorghe gheorghiu dej furmava il politicher decisiv il ha gì lieu in ultima cessiun territoriala numnadamain cun la surdada da l insla da las serps a l uniun sovietica il stadi e l economia da la rumenia èn vegnids transfurmads a moda sistematica tenor las ideas communisticas il han ins introducì il dretg d eleger da las dunnas il è suandada la statalisaziun da l industria a partir dal er da l agricultura vers la mesadad dals onns è il provediment economic a l intern dal pajais sa meglierà quai ch ha er stabilisà la situaziun politica per mitigiar il cuntrast etnic cun ils ungarais a l intern da la rumenia han ins endrizzà il en lur territori da colonisaziun principal il pajais dals siculs areguard la politica exteriura è gheorghiu dej sa stentà da cuntanscher precautamain ina tscherta independenza envers l uniun sovietica tuttina è la rumenia daventada il commembra dal cussegl per agid economic vicendaivel comecon ed il dal patg da varsovia en ina perioda da marschauna politica en rumenia ha la partida che sa numnava uss partida communistica rumena partidul comunist romn pcr proclamà ils d avust la republica socialistica da la rumenia nov manader politic dal pajais è daventà nicolae ceauescu il qual aveva surpiglià suenter la mort da gheorghiu dej il post dal secretari general da la partida communistica ceauescu è s emancipà da moscau ed ha rinfatschà il matg a l uniun sovietica da vulair infiltrar la partida communistica rumena il mars ha el retratg sia delegaziun da l inscunter consultativ da las partidas communisticas a budapest perquai ch il manader dals communists en siria chalid bakdasch aveva numnà il schef da la delegaziun rumena in schovinist malgrà che la politica exteriura da ceauescu stueva provocar il vischin sovietic n han quels betg chattà sco en la tschecoslovachia a l intern dal pajais in pretext per intervegnir la dictatura da la partida communistica e sia rolla predominanta entaifer la politica interna da la rumenia era numnadamain contestada pli pauc ch èn la gronda part dals auters stadis dal bloc da l ost ceauescu ha er accentuà vinavant demonstrativamain l autonomia naziunala dal pajais e l independenza da quel da l uniun sovietica tranter auter ha el fatg quai cun metter ad ir en atgna reschia midadas radicalas en la societad ed en l economia leschas per promover famiglias cun blers uffants ed in scumond d aborts duevan augmentar il dumber da la populaziun en la rumenia e cun agid da credits da l exteriur e la dischlocaziun da parts da la populaziun rurala en las citads dueva il pajais agrar vegnir industrialisà pli ferm questas mesiras han però suenter in entschatta empermettenta betg manà al success giavischà il cuntrari vers la fin dals onns è prorutta ina crisa da provediment pervi da la ruina da l economia publica e la mancanza da bonitad è il reschim schizunt stà sfurzà d exportar bains dal provediment da basa ils quals èn uschia daventads stgars en il pajais sez tuttina èsi reussì a ceauescu da mantegnair sia pussanza cun agid da la polizia secreta securitate ed in cult da persuna exprimì suenter la crudada dal mir a berlin e la vieuta dal en la republica democratica tudestga ed en ils ulteriurs stadis dal bloc da l ost è prorutta la revoluziun rumena demonstrants han pretendì la fin dal reschim da ceauescu che regiva cun la forza la securitate ha sinaquai fatg diever d armas da fieu entant che parts da l armada regulara han refusà al reschim lur sustegn quai ha manà a cumbats sin via cun dapli che morts suenter ch il commando da l armada era sa collià cun ils demonstrants è ceauescu vegnì mess ils da december davant in tribunal militar suenter in curt process spectacular èn el e sia dunna vegnids sajettads en l èra postcommunistica èsi be reussì plaunsieu a la rumenia da sa revegnir da las consequenzas da la dictatura e dal dischurden economic la forza dominanta durant ils onns suenter la revoluziun è daventada la partida socialdemocrata partidul social democrat psd sut il nov president dal stadi ion iliescu la psd è sa recrutada per gronda part da las veglias elitas communisticas tuttina ha la rumenia persequità da qua davent in curs democratic ed orientà a l economia da martgà en la politica exteriura è il pajais s orientà vers vest il è la rumenia daventada commembra da la nato e dapi il furma il pajais ina part da l uniun europeica ils onns èn stads segnads da diversas crisas statalas t a en connex cun scandals da corrupziuns ed adattaziuns dispitaivlas da la giurisdicziun il schaner e favrer han gì lieu las pli grondas demonstraziuns en massa en l istorgia dal pajais a las qualas èn sa participadas be a bucarest radund persunas la rumenia è ina democrazia represchentativa cun in sistem guvernativ semipresidenzial chau dal stadi è il president preedinte schef da la regenza il primminister primministru la pussanza legislativa sa chatta en ils mauns dal parlament che sa cumpona da duas chombras il president vegn elegì directamain dal pievel il temp d uffizi dura tschintg onns admessa è maximalmain ina reelecziun sco schef da stadi nominescha il president il primminister ed è schefcumandant da l armada il parlament sa cumpona da la chombra dals deputads camera deputailor che dumbra actualmain parlamentaris e dal senat senatul cun senaturs ils commembers vegnan elegids en in sistem electoral che cumbinescha elements da maiorz e da proporz ina perioda legislativa dura quatter onns partidas pon be entrar en il parlament sch ellas cuntanschan almain tschintg procent da tut las vuschs deschdotg sezs èn reservads per deputads che represchentan las partidas minoritaras en l index da democrazia dal sa chatta la rumenia sin plaz da pajais quai che munta ch il pajais haja ina democrazia defecta tenor l index da percepziun da la corrupziun da transparency international sa chattava la rumenia il da pajais sin plaz ensemen cun l ungaria e la jordania e quai cun da maximalmain puncts la rumenia è integrada en tut las impurtantas federaziuns europeicas e transatlanticas il prim da schaner è il pajais daventà sut resalvas commember da l uniun europeica l uniun europeica pretenda che la rumenia cumbattia la corrupziun stgaffeschia ina giustia independenta ed installeschia instanzas transparentas e che funcziunan gia ils da mars era la rumenia daventada commembra da la nato ed è dapi lura integrada en la structura da segirezza transatlantica il e è la rumenia ultra da quai stada commembra temporara dal cussegl da segirezza da las naziuns unidas ed ha presidià quel dal fanadur fin l october l armada romana sa cumpona da schuldads da professiun e da collavuraturs civils il budget da defensiun cumpiglia radund dus procent dal product naziunal brut la rumenia ha fatg part da las missiuns da la nato en bosnia ed erzegovina sco er en il cosovo ultra da quai sustegna l armada las operaziuns militaras dals stadis unids en l afghanistan e l irac ils stadis unids stattan per la rumenia surtut en dumondas da la politica da segirezza sin l emprim plaz ils dus pajais han fatg il in patg strategic ed actualisà quel il en vista als svilups en l ucraina ed en la regiun da la mar naira è la muntada da la cooperaziun tranter la rumenia ed ils stadis unids en dumondas da la politica da segirezza anc creschida fin il ha il stadi controllà ils fatgs da sanadad silsuenter han ins introducì in assicuranza da malsauns obligatorica dapi il datti er assicuranzas supplementaras privatas la cumpart da las expensas da sanadad vi dal product naziunal brut è fitg bass quai è però er d attribuir al fatg ch ils medis vegnan pajads fitg mal perquai van blers dad els a tschertgar lavur a l exteriur en rom da las tractativas d adesiun a l uniun europeica ha la cumissiun europeica constatà il che la rumenia haja fatg progress en connex cun la protecziun dals dretgs umans tuttina han il stadi rumen e la populaziun rumena per part anc adina ina tenuta problematica envers minoritads surtut envers ils roma tenor amnesty international è er la situaziun en las instituziuns per persunas cun malsognas psichicas insuffizienta e medemamain vegnian discriminadas persunas omosexualas las regiuns istoricas n han en rumenia nagina muntada administrativa il stadi è sutdividì en circuls ed en la chapitala bucarest questa structura administrativa centralistica han ins stgaffì en il avel tschientaner tenor il model dals départements franzos a l entschatta da l èra communistica han ins midà quest sistem ma il è la rumenia returnada tar la structura oriunda pitschnas midadas hai dà il e en media dumbran ils circuls rumens inclusiv la chapitala radund abitants sin km cumpareglià cun structuras federalisticas sco en germania u en ils stadis unids nua che singulas unitads èn dapli che diesch giadas pli grondas che autras na divergeschan las cifras en la rumenia betg fitg ferm ina da l autra abstrahà da la chapitala tanscha il dumber da la populaziun dals singuls circuls da ca covasna fin prahova la pli gronda surfatscha da tut ils circuls ha timi cun km la pli pitschna ilfov cun km questa ultim circumdescha bucarest ed è cleramain pli pitschen ch ils ulteriurs gia il segund pitschen giurgiu s extenda sur km parallelamain existan en rumenia otg regiuns da planisaziun ch ins ha installà il en rom da las preparativas d adesiun a l uniun europeica quellas n han naginas cumpetenzas realas mabain en relevantas en connex cun retschertgas statisticas e servan ad attribuir las contribuziuns da promoziun da l uniun europeica il han ins instradà en la rumenia in process cumplessiv da decentralisaziun e da regiunalisaziun cun la finamira da modernisar il sistem da l administraziun publica per motivs giuridics ha il tribunal constituziunal però bloccà il sboz da lescha correspundent las pli grondas citads dal pajais èn situaziun dal bucarest cluj napoca timioara iai constana craiova braov galai e ploieti per lunschor la pli gronda citad da la rumenia è la chapitala bucarest en la quala vivan en il fratemp dapli che milliuns persunas bucarest furma uschia la sisavel gronda citad da l entira uniun europeica ella furma ultra da quai il center da la gronda valachia muntenia tar las citads cun mintgamai radund abitants sa tracti per il pli dals centers istorics da las regiuns rumenas tut en tut han citads rumenas dapli che ed ulteriuras citads dapli che abitants tras la rumenia mainan ils corridors da traffic paneuropeics nr e nr en pli vegn il pajais cunfinà al sid dal corridor da traffic nr via d aua danubi il pajais avess nair da basegn da far ulteriuras investiziuns en il traffic da viafier ed en il stadi da las vias malgrà che la rumenia è dapi il commembra da l uniun europeica e po uschia far la dumonda per daners da mantegniment e d extensiun da la rait da vias succeda quai be en moda tardivanta il motiv è l administraziun ineffizienta che n arriva betg a metter ad ir en in temp commensurà ils projects d infrastructura igl existan duas plazzas aviaticas sper bucarest en pli mintgamai ina ad arad baia mare craiova sibiu trgu mure constana cluj napoca timioara oradea bacu suceava ed iai societads aviaticas rumenas èn tarom carpatair e l airline bunmartgada blue air l entira rait da vias dumbrava il ca km da quai eran asfaltads radund km la rait d autostradas sa chatta en construcziun dals km planisads èn realisads var impurtanza speziala per colliar la rumenia cun la rait d autostradas da l europa centrala ha la a quella duai manar sur ina lunghezza da km da bucarest sut piteti rmnicu vlcea sibiu deva timioara ed arad fin a szeged en l ungaria terminads èn km situaziun dal percunter è la a autostrada soarelui autostrada dal sulegl d ina lunghezza da km che maina da bucarest sur feteti e cernavod a constana a la mar naira terminada dapi il dal tuttafatg la limita da sveltezza sin las autostradas rumenas è km h per far diever da las vias en rumenia dovran ins ina vignetta entant che las autostradas e las grondas vias naziunalas èn en in bun stadi sa chattan bleras vias en regiuns champestras en in stadi vaira marod las indicaziuns da sveltezza vegnan savens ignoradas da la populaziun indigena ed ultra da quai èn sin via blers chars cun chavals plauns e betg illuminads correspundentamain ha la rumenia da tut ils stadis da l uniun europeica suenter la lettonia la segund auta quota da morts da traffic en relaziun tar l entira populaziun situaziun dal grondas parts da la rait da viafier e dal material rudlant da la viafier statala rumena cfr basegnan urgentamain ina modernisaziun ils ultims onns hai dà meglieraments punctuals en il traffic a lunga distanza èn en diever dapi il trens moderns sut il num sgeata albastr frizza blaua il pli grond purschider da servetschs da telefon rait fixa furma romtelecom il successur privatisà da la posta rumena en il fratemp datti però dapli colliaziuns da telefonia mobila en quest martgà èn activs orange vodafone e telekom rumenia en la rumenia disponivan il be da las chasadas d in access a l internet igl era quai la pl bassa procentuala da tut ils stadis da l uniun europeica il è questa cifra però creschida sin ed il sa chattava ella gia tar entaifer la glista da la libertad da pressa che vegn edida da reporters senza cunfins sa chatta la rumenia il sin plaz da adina puspè datti cas da smanatscha da violenza envers represchentants da las medias la purschida da televisiun dominescha dapi daditg il chanal privat pro tv avant il chanal privat antena e la televisiun da dretg public tvr la purschida da radio stat sut l ensaina da radio romania l emettur da dretg public che porschan divers programs naziunals e regiunals las pli impurtantas gasettas dal di surregiunalas tutgan per ordinari ad impressaris rumens bainstants ils quals han savens occupà avant auts posts politics tar ils stgazis natirals da la rumenia tutgan charvun surtut charvun da terra gas natiral sal aur e ieli mineral dal terren vegnan tratgs a niz per arar en furma da guaud sco pastgiras e en furma da semenza permanenta il ha il product naziunal brut pnb munta a milliardas dollars quai che correspunda ad in pnb per persuna da dollars cumpareglià cun la media da tut ils commembers da l uniun europeica ha la rumenia cuntanschì in index da eu en il global competitiveness index che mesira la cumpetitivitad economica d in pajais figurescha la rumenia sin plaz da situaziun dal en l index per la libertad economica sa chatta il pajais sin plaz da situaziun dal tut en tut mussa l economia publica in svilup general ordvart positiv tranter il ed il è il pnb creschì en media per ils proxims onns èn stads segnads d in trend negativ crisa da finanzas mundiala ma gia il è il pajais puspè sa revegnì e tutga dapi lura tar las economias publicas cun la pli gronda creschientscha en l europa ed il cun schizunt en tut il mund tenor stimaziuns ha il sectur da servetschs contribuì il al product naziunal brut il sectur d industria ed il sectur d agricultura ils pli impurtants stadis d import da la rumenia èn situaziun dal germania italia frantscha ungaria reginavel unì bulgaria e tirchia ils pli impurtants partenaris d import èn germania italia ungaria frantscha pologna china e pajais bass la quota da dischoccupads ha muntà il zercladur a quai ch è cleramain sut la media da l uniun europeica la dischoccupaziun da giuvenils muntava il a l onn lavuravan da tut las forzas da lavur en l agricultura en l industria e en il sectur da servetschs il stadi prescriva ina paja minimala da ca euros in tschintgavel da la populaziun rumena tutga tar ils working poor anc adina tschertgan blers rumens lavur a l exteriur surtut en ils pajais mediterrans italia e spagna l industria contribuescha bunamain al product naziunal brut ed occupa ca da tut las forzas da lavur en rumenia vegn surtut producida electronica per computers per la telecommunicaziun e per l electronica da divertiment daspera vehichels sco autos dacia bastiments aviuns helicopters e chars armads en pli products da l industria chemica atschal medicaments textilias chalzers e mangiativas tar in quart dals exports rumens sa tracti da products textils dapi il crescha la producziun industriala en l estonia e la rumenia sco en nagin auter pajais da l uniun europeica il ha il turissem manà ad entradas da milliuns euros il dumber dals giasts ha muntà il a milliuns il budget statal ha muntà il expensas en l autezza da milliardas dollars ed entradas da milliardas dollars da quai è resultà in deficit en l autezza da dal product naziunal brut il debit statal muntava il a milliardas dollars ubain dal product naziunal brut tranter il ed il han ins impundì da las expensas statalas en dal product naziunal brut per la sanadad per la furmaziun ed per il militar corrupziun ed abus d uffizi a divers nivels tutga en rumenia tar il mintgadi la cultura da corrupziun è enragischada profundamain en il pensar da la populaziun rumena e vegn acceptada en blers cas sco strategia da schliar problems usitada motivs persuenter furma la povradad derasada tranter la populaziun sco er il fatg che persunas en il servetsch public survegnan pajas memia bassas surtut da spirituals ortodoxs collavuraturs da l administraziun e dals ospitals sco er da magisters spetgan ins anc adina ch els fetschian lur da viver cun generar ulteriuras entradas er la mentalitad da s enritgir è derasada vastamain tranter las elitas politicas ed economicas tenor retschertgas èn dals rumens da l avis che la corrupziun saja in dals pli gronds problems dal pajais in terz da las persunas interrogadas ha pudì inditgar exempels per avair pajà sez daners da corrupziun ils ultims mais la lingua rumena enconuscha modas da dir per circumscriver daners da corrupziun gia en ils pli vegls texts rumens cumparan ils terms oriundamain slavs e tircs baci ciubuc per pag e mit il sa chattava la rumenia en l index da la percepziun da corrupziun che vegn edì da transparency international en la cumparegliaziun mundiala sin plaz anc avant l italia plaz la bulgaria plaz e la grezia plaz bain è avant maun a l intern dal pajais la voluntad e da vart da l uniun europeica er il squitsch da metter ad ir refurmas ma las autoritads da segirezza e la giustia èn savens surdumandadas cun lur incumbensa ubain ch ellas fan sezzas part dal problem la cultura rumena è segnada tant areguard sias diversas furmas istoricas sco er en vista a sia structura odierna d ina multifariadad ch è unica en l europa l originalitad da la cultura rumena tant en sias furmas tradiziunalas sco er modernas è d attribuir a si abilitad da recepir las pli differentas influenzas e da colliar quellas en ina sintesa creativa la posiziun da cunfin dal pajais tranter occident ed orient las numerusas minoritads etnicas e religiusas sco er las grondas differenzas geograficas tranter las differentas parts dal pajais han giugà in impurtanta rolla en quest connex la cultura tradiziunala parta la rumenia cun la republica da la moldova l onn è sibiu stada la chapitala culturala da l europa tar las attracziuns culturalas da la rumenia tutgan surtut ils monuments ch èn vegnids recepids suenter la vieuta dal en la glista dal patrimoni cultural mundial da l unesco igl èn quai las claustras da la moldavia cun lur picturas a la fatschada externa la claustra horezu las baselgias fortezza en la transilvania la citad veglia da sighioara la fortezza dals dacs en la muntogna d ortie e las baselgias da lain en la maramure la baselgia naira a braov è il dom gotic situà il pli en l ost da l europa ed a medem temp la pli impurtanta baselgia gotica da l entira europa dal sidost il palaz dal parlament a bucarest è il pli grond edifizi da l europa ed a medem temp in dals pli gronds dal mund insumma l edifizi che furma dapi il la sedia da la chombra da deputads rumena è suenter il pentagon il segund grond edifizi da l administraziun dal mund stilisticamain vegn il palaz dal parlament attribuì al neoclassicissem sin la vart davos da l edifizi sa chatta il museum naziunal per art modern entaifer l architectura moderna en rumenia dattan en egl surtut ils suandants edifizis il circus globus il circus statal a bucarest il complexul expoziional romexpo areal da fiera internaziunal la sala palatului bundant plazs ina da las pli grondas salas da show teater e congress dal mund sco er il teater naziunal futuristic ion luca caragiale a bucarest che furma il pli grond e modern teater da l entira europa en rumenia existan en citads orchesters professiunals orchesters filarmonics orchesters d opera ed orchester d operetta suenter il ha l industria da film enconuschì in svilup spectacular ch ha manà a numerus premis per producziuns rumenas tranter auter èn vegnids onurads ils reschissurs ed acturs cristi puiu berlin corneliu porumboiu cannes cristian mungiu cannes e marian crian locarno e clin peter netzer berlin il critichers da film discurran perquai d ina unda rumena en l industria da film internaziunala in dals pli enconuschents scripturs rumens dal temp preschent è mircea crtrescu t a titular dal premi da litteratura internaziunal chasa da las culturas dal mund en rumenia empleneschan prelecziuns litteraras per part entirs stadions ils pli enconuschents auturs da teater rumens èn ils dus auturs rumen franzos eugène ionesco e matei viniec en la lirica èn tranter auter daventads enconuschents il cunfundatur dal dadaissem tristan tzara sco er mircea dinescu il sistem da perscrutaziun rumen ha gì da surpigliar dal temp socialistic gronds problems structurals che sa laschan be allontanar plaunsieu menziun speziala meritan l institut per fisica atomara ch è integrà en divers projects da l uniun europeica il new europe college u en la filosofia la societad rumena per fenomenologia sper ils dis da festa cristians usitads ed il prim da matg vegn festegià en spezial nossadunna d avust d avust il di da sontg andreas da november ed il prim da december sco di da la festa naziunala dapi il è il ballape en il pajais organisà en la federaia romn de fotbal la liga naziunala vegn surtut dominada da steaua bukarest e da dinamo bukarest la squadra naziunala è gia sa participada numerusas giadas a campiuns europeics e mundials tar il campiunadi mundial dal e tar il campiunadi europeic dal ha ella mintgamai cuntanschì il quartfinal dapi il sa participescha la rumenia er als gieus olimpics areguard las medaglias dad aur gudagnadas sur tut ils onns tutga la rumenia tar las ventg naziuns cun il pli grond success l onn a los angeles è la rumenia sa participada sco sulet team dal bloc da l ost ed ha gudagnà medaglias dad aur la suletta medaglia tar gieus olimpics d enviern è stà bronz en il bob da dus a grenoble il la rumenia è surtut er famusa per sias gimnastas ch han cuntanschì gronds success a chaschun dals gieus olimpics nadia comneci ha gudagnà il e en tut tschintg giadas aur ecaterina szab quatter giadas il daniela siliva trais giadas il simona amnar en tut trais giadas aur il e e ctlina ponor trais giadas aur il ulteriurs sports en ils quals la rumenia è stada u è actualmain tranter las meglras squadras èn rugby union tennis ballamaun scrimar e ballarait sagogn è ina vischnanca en il en svizra ella appartegna al circul da la foppoa en il district surselva sagogn sa chatta tranter glion e laax sin ina planira fritgaivla che è sa furmada avan circa onns entras la bova da flem la lingua uffiziala da sagogn è il rumantsch numndadmain l idiom sursilvan proximamain vegn baghegiau ina plazza da golf naven da sagogn entochen a schluein tratgs caracteristicas dal vitg èn la baselgia da la sontga maria sin il mut da la baselgia che vegn datada sin circa suenter christus sco era la ruinaulta che sa chatta en il sid dal vitg la ruina schiedberg dat perditga da la muntada istorica dal vitg sagogn era en il temp mediaval in impurtant center da la baselgia quai sa mussa era tras il casti d aspermont ch è mantegnì fitg bain populaziun december populaziun december abitants tenor dumbraziun dal pievel abitants tenor dumbraziun dal pievel abitants tenor dumbraziun dal pievel agl ur ost dalla vischnaunca sin bregl da heida steva el tschentaner ina baselgia sala carolingica dil temps medieval tempriv cun ina apsida en fuorma d in fier caval ei setracta dalla el testament dagl uestg tello dil onn s chr menziunada baselgia dil sogn columban igl ei da supponer che la baselgia da sogn columban era ina baselgia privata dalla famiglia retica da cuera dils victorids che habitavan ella vischinonza da bregl e possesevan ina gronda curt signiurila che ei vegnida descretta el testament detagliadamein la curt cumpigliava speras ina scauldabla casa ed edifezi d economia cun in conduct d aua era vegnas orts da fretgs e verduras ruinas da mir sutteranas che sebasan alla baselgia da sogn columban indicheschan las dimensiuns dalla curt signiurila igl areal ei en posses dil cantun grischun e stattan sut schurmetg dalla confederaziun svizra ad ina skizza dil architect peter zumthor ei els onns vegniu construiu ina stela igl onn ei ella vegnida renovada la giuru giuventetgna rumantscha è ina uniun rumantscha che ha per finamira da promover la lavur da giuventetgna e furmar contacts tranter giuvenils da las differentas regiuns rumantschas e dad autras minoritads internaziunalas la giuru è vegnida fundada l onn ella porscha sustegn finanzial communicaziun ed agid da planisaziun e realisaziun per projects rumantschs che vegnan realisads da giuvenils u sa drizzan a giuvenils l entschatta da l onn aveva la giuru ca commembras e commembers a la radunanza generala èn suandantas persunas vegnidas elegidas sco suprastants gion andri cantieni president annatina nay vice presidenta oliver nyffeler cassier luca hasler actuar sandro buchli assessur finanzialmain vegn la giuru sezza sustegnida per gronda part da la lia rumantscha e dal uffizi federal da cultura las entradas da radund francs investescha la giuru bunamain cumplettamain puspè en il sponsoring da projects il pli grond project da quests projects e la gasetta da giuventetgna punts che vegn sustegnida da la giuru cun radund francs la giuru realisescha adina puspè projects per la giuventetgna plinavant lavura la giuru era vid projects che cuzzan sur lung temp intgins da quests chattas qua la giuru ha ramassà tut las adressas da las uniuns da giuventetgna rumantschas dal chantun grischun sin la pagina èn tut questas adressas accessiblas plinavant datti er in chalender d occurrenzas sin questa pagina uschia che mintga uniun po publitgar sias occurrenzas questa purschida è la successura da www giuventetna ch ina pagina surmirana che aveva la medema intenziun la posta rumantscha è ina glista da mail che cuntegna en quest mument circa adressas dad email mintga persuna po sa registrar cun sia adressa dad email sin ed è lura commember u commembra da la glista uschè sa ella trametter emails a tut tschels commembers e survegn tut ils emails che ils auters commembers scrivan a la glista schebain che la posta rumantscha è in project da la giuru sa drizza ella betg mo a giuvenils la finamira da la giuru è da cuntanscher il pli grond public pussaivel la giuru vesa en la posta rumantscha era la pussaivladad da discutar problems da la politica linguistica cun in grond public mumentan vegnan dentant oravant tut annunziadas occurrenzas cun la glista da mail la giuru è commembra da la gcee la giuventetgna da cuminanzas etnicas europeanas tras quai ha ella contact cun autras minoritads ord l entira europa davent da la spagna fin en russia davent da danemark fin en italia l onn ha la giuru er organisà il seminari d atun da la gcee l a laax radund giuvenils ord l entira europa che s engaschan en lur minoritads han participà al seminari che ha gì lieu ils d october la giuru aveva organisà in program cun differents workshops in excursiun el conturn dal crap da flem ed in concert da corin curschellas duas giadas ha la giuru era gia organisà il snowexchange quai ils onns e per quest occurrezna èn mintgamain var giuvenils da differentas minoritads da l europa viagiadas en il grischun a passentar in per gis cun ir cun skis emprender ad enconuscher il rumantsch e barattar ora experientschas las ragischs da las uniuns da giuventetgna sco quai ch ellas sa preschentan oz tanschan enavos fin l onn document nua che la cumpagnia da mats è vegnida menziunada per l emprima giada da quai temp sa numnava ella cumpagnia da mats sco quai ch il num di appartegnevan mo giuvens a partir da la fin da la scola enfin la maridaglia la cumpagnia da mats aveva l incumbensa d inaugurar ils giuvenils en la cuminanza dals creschids tschintg elements fundamentals appartegnevan tar las cumpagnias da mats grischunas uschè pudeva la cumpagnia da mats er influenzar las decisiuns politicas dal vitg las giurisdicziuns che la cumpagnia da mats fascheva vegnivan temidas er sch ellas n eran betg renconuschidas la dretgira da mustér ha remartgà en il avel tschientaner ch i haja dà truaments exagerads d ina dretgira nauscha dentant hajan quels process illegals magari manà tar meglras consequenzas ch ils truaments uffizials oriundamain prendevan las cumpagnias da mats part a la guerra ellas sa furmavan agl ur da lur vischnancas per esser prontas da batter la revoluziun franzosa ha extirpà en l entira svizra las cumpagnias da mats cun excepziun da las cumpagnias da mats dal grischun en l onn en las cumpagnias da mats vegnidas reorganisadas ed han survegnì ina tempra ecclesiastica la recepziun en la cumpagnia succediva en rom festiv da son stefan quai usit vegn anc oz pratitgà uschia tar l uniun da giuventetgna da mustér suenter il segund concil vatican èn las cumpagnias da mats vegnidas fusiunadas cun las uniuns da mattauns l uniun da giuventetgna sco quai ch ella exista oz en bleras vischnancas dal grischun è vegnida fundada ils da december er las finamiras èn sa midadas e sa datadas al temp uschia vegn oz mess dapli pais sin las uniuns da giuventetgna enserran tut la giuventetgna a partir dal avel onn da naschientscha fin la maridaglia u enfin il avel onn da naschientscha mustér num uffizial disentis mustér è ina vischnanca politica en il en svizra il num mustér deriva dal latin monasterium quai che vul dir tant sco claustra baselgia u catedrala il num disentis perencunter deriva dal pled latin desertina quai che munta desert u regiun nuncultivada la vischnanca ha ina surfatscha da hectaras la staziun da la viafier retica e da la viafier matterhorn gottard è sin in autezza da m s m l onn dumbrava la vischnanca anc abitants da quels discurran rumantsch u pli precis rumantsch sursilvan tar la vischnanca da mustér na tutgan betg mo il vitg sez mabain era las suandantas fracziuns madernal è la fracziun che giascha il pli bas m s m en l ost da la vischnanca da l autra vart dal rain vul dir da vart dretga sa chatta pardomat in pau pli aut sur pardomat chattain nus sin in a collina cavardiras la chaplutta da sontg antoni che paradescha là vesa ins gia da lunsch enturn sche nus cuntinuain noss viadi envers il vitg da mustér lura vegnin nus tar la fracziun caprau ora en la quala ch ins ha blers onns betg pudì abitar durant l enviern pervi dal privel da lavinas uss è quai scumond puspè schlià si en il cugn nua che il rain mez che vegn or da la val medel ed il rain s uneschan vesan ins mompé medel da questa fracziun anora han ins ina bella survista sur prest l entira vischnanca da mustér bandunain nus la vart dretga dal rain e vegnin puspè en il vitg da mustér per cuntanscher la proxima fracziun stuain nus dentant cuntinuar il viadi vinavant vers sedrun cuoz buretsch e lura segnas quai è la dretga successiun sch ins vul visitar ina fracziun suenter l autra cun segnas avain nus lura era cuntanschì la pli gronda fracziun da mustér quella ha era anc gì sco ultima in atgna scola dapi var insaquants onns vegn quella mo pli duvrada da las uniuns da segnas l ultima e cunquai era la fracziun che giascha il pli aut en la vischnanca da mustér è la fracziun da mompé tujetsch ils quartier dal vitg da mustér sa numnan faltscharidas sontget chischliun scaletta carcarola davos mustér vitg cons raveras gonda s gions dulezi latis acla da fontauna funs clavaniev ed acletta il lieu nua che mustér è ussa da chattar èra antruras cuntrada nuncultivada quai di gia il num disentis l onn è in pader sa mess sin viadi da la val dal rain siadora el è arrivà a desertina ed è sa chasà là sco eremit il pader cun num sigisbert derivava d ina claustra cun l urden da son martin dal num e da l urden sa resulta che l um derivava da la franconia regiun en il sid da la germania sigisbert ha obtegnì agid da placi ch era da quai temp in dals pli ritgs indigens ensemen han els bajegià ina chaplutta il tiran victor ha temì che sia pussanza en la regiun pudessi esser en privel ed ha laschà mazzar placi la legenda raquinta che placi saja vegnì stgavazzà e ch el haja suenter prendi ses chau en ses mauns e purtà quel in toc envers la claustra el haja deponi quel là avant ils pes da sigisbert e saja mort là nua che quai duai esser capità stat oz la baselgia da son placi en quella baselgia sa chattan era maletgs che raquintan la legenda l avat ursicin ha fundà en la mitad da l otgavel tschientaner l emprima claustra en la quala ch ils paders vivan tenor l urden da son benedetg tenor il cudesch da fraternisaziun da reichenau la punt dumbrava la claustra l onn gia paders che vivevan actualmain là e ch eran gia morts ils nums dals paders laschan sminar ch ils paders eran alemans francs langobards u indigens la claustra ha obtegnì bler terren ch ins ha cumenzà a runcar e cultivar uschia è era il vitg da mustér naschì la claustra era da quest temp la suletta plaiv per las regiuns da medel tujetsch andermatt e mustér ils buns onns per la claustra da mustér èn ids a fin cun l invasiun dals saracens l onn ils paders èn fugids en il grossmünster a turitg èn dentant returnads per puspè bajegiar si tut la povradad e la politica dal pass dal lucmagn che regiva da quai temp ha attratg l attenziun dals imperaturs tudestgs sin la claustra otto i e friederich i barbarossa èn viagiads sur il lucmagn la claustra ha obtegnì grondas donaziuns la regiun subdita tanscheva en l ost enfin breil en il vest enfin il pass dal furca ed en il sid enfin en la lumbardia l emprim da mars ha la frantscha declerà la guerra quai è sta la segunda guerra da coaliziun da enfin las truppas austriacas avevan l incumbensa da sustegnair las truppas da nossa terra ed uschia segirar ils cunfins ed ils pass las truppas franzosas han attatgà il grischun dal sid dal nord e dal vest uschia èsi vegnì ils da mars tar ina battaglia a mustér a mustér eran in corp da chatschaders e duas cumpagnias austriacas staziunadas la battaglia en las streglias da mustér è stada ina victoria per mustér ils franzos èn vegnids cumbattids enavos enfin il pass da l alpsura dals franzos han mo in quart survivì quella battaglia la perdita da las truppas austriacas ed indigenas è dentant stada fitg pitschna en il nord han las truppas franzosas dentant gì dapli success ils da mars eran quellas a reichenau ins è sa cunvegnì cun general demont tar in armistizi en il qual ins ha garantì la vita ed il possess dals indigens general demont è sa retratg cun sia truppa uschia che general loison ha pudì occupar cun umens il vitg il general è sa mussà sco engraziaivel giast da la claustra el ha cumandà a ses umens da respectar ils indigens sco engraziament ch els hajan tractà bain ils arrestads ed ils blessads cun quella relaziun amicabla èsi dentant spert stà a fin ils da mars è vegnì pretendì d in incumbensà da la frantscha ina contribuziun da guerra da francs franzos la claustra na pudeva betg pajar quella immensa summa ed ha regalà l entira facultad la populaziun sperava sin in success dals austriacs che vulevan attatgar ils franzos en la vischinanza da cuira l emprim da matg ha il pievel da mustér cumenzà a rebellar ed han mazzà tut ils arrestads franzos entant n han ils austriacs betg gì success cun lur attatga quatter dis pli tard èn ulteriuras truppas arrivadas a mustér ed han fatg vendetga per lur camarats mazzads e dà fieu a la claustra ed a l entir vitg entras il fieu e las armas dals franzos han era indigens pers lur vita ils austriacs han danovamain attatgà ils franzos e quella giada cun success ils da matg èn els arrivads a mustér la povradad a mustér era indescrivibla per la populaziun na devi betg la pussaivladad da metter la racolta sut tetg il medem onn èn anc ina giada schuldada marschada atras mustér general suwarow è vegnì sur il pass dal lucmagn cun umens ed ì vinavant sur il pass da l alpsura l executiva da la vischnanca da mustér furma ina suprastanza communala cun tschintg commembers han las votantas ed ils votants da mustér decidì d introducir in cussegl da vischnanca enstagl da la radunanza da vischnanca che furmava enfin là la legislativa il cussegl dumbrava a l entschatta cusseglier a s è lura vegnì redimensiunà sin cusseglier a s cun cecilia maissen desax ha il cussegl da vischnanca da mustér elegì per l onn l emprima dunna sco presidenta dal cussegl da vischnanca tar las elecziuns da las autoritads communalas il november è ella vegnida elegida en la suprastanza communala uschia sesa era en l executiva per l emprima giada ina dunna la tschentada da cumin da la cadi che ha gì ina tradiziun da passa onns vegniva adina manada atras en il curtin da la claustra da mustér il circul da la cadi tud kreis disentis consista ord las vischnancas da medel tujetsch sumvitg trun schlans breil e mustér la populaziun da la cadi ha decidì a l urna ils da settember da dismetter quella veglia tradiziun cunquai è la tschentada da cumin dals da matg era stada l ultima tschentada las elecziuns dal mistral e dals deputads che represchentan la cadi en il cussegl grond dal chantun grischun vegnan davent da là elegids entras votaziun a l urna a mustér ha il pass dal lucmagn giugà in impurtanta rolla en connex cun il pass dal lucmagn è era la claustra da mustér stada entretschada fermamain ella valeva sco la protectura dal pass per pudair proteger quel ha la claustra construì en il e avel tschientaner ils ospizis da son gagl son gions e sontga maria la fin da temp medieval era il pass dal lucmagn era la via dals commerziants milanais cun la martganzia èn era malsognas ed epidemias vegnidas importadas quai mussan las bleras chapellas cun ils patruns baselgia son bastiaun sontg antoni son roc e son cristoffel che valan tuts sco protecturs da la pesta cun l avertura da la chavorgia da la scalina schöllenenschlucht ha la concurrenza tranter il pass dal gottard ed il pass dal lucmagn cumenzà la val d ursera è uschia daventada pli ritga ed è sa cumprada libra da la claustra da mustér èn las emprimas vias vegnidas bajegiadas la via sursilvana ch è oz ina via da viandar è vegnida construida l onn enfin mustér ed ha cuntanschì l onn il cunfin dal chantun sin il pass da l alpsura in onn suenter cursava la charrotscha da posta federala da cuira enfin ad ursera andermatt la construcziun da la via dal lucmagn è stada a fin da vart grischuna l onn in ulteriura giada scriva il pass dal lucmagn istorgia e quai pervi d ina viafier l istorgia è prest ida en emblidanza la mitad dal avel tschientaner pareva la svizra d esser predestinada per ils pioniers da viafier la svizra dueva daventar in corridor tranter las naziuns d industria germania belgia engalterra en il nord e l italia en il sid sco emprim han ins pensà davart ina lingia sur il pass dal spleia u sur il pass dal son bernardin bain spert ha dentant il pass dal lucmagn attratg l attenziun gia ils d october quai è gia avant che l emprima viafier è vegnida messa en funcziun en svizra è vegnì fatg in contract statal cun ils chantuns da son gagl tessin e grischun il chantun tessin è dentant sa collià cun ina gruppa d aderents dal gottard ch è sa furmada intgins onns pli tard è la decisiun lura crudada en favur da la viafier dal gottard cunquai n han ins betg pli discurrì d ina viafier sur il pass dal lucmagn suenter quella sconfitta cun la viafier sur il lucmagn ha in hotelier da tavau prendi l iniziativa el ha fundà la firma rhtische bahn ag uschia è il traject da cuira a glion vegnì avert l emprim da zercladur en ils onns enfin è quella lingia vegnida prolungada enfin a mustér anc il medem onn han la brig furka disentis bahn bfd cumenzà cun la construcziun dals binaris en direcziun d ursera andermatt quella lignia è vegnida averta ils da zercladur e var in mais pli tard è quella stada averta enfin a brig ozendi è il glacier express in attracziun che cursescha sin las lingias da la viafier retica rhtische bahn rhb e da la viafier matterhorn gottard matterhorn gotthard bahn mgb mustér era gia la fin dal avel tschientaner enconuschent per la ritgezza da minerals oravant tut la funtauna da son placi attirava adina l attenziun per via da sia aua da ruina decan pader maurus cathrin aveva laschà endrizzar in bogn e laschava purtar per quel aua or da la val son placi in analisa da l aua è vegnida fatga pir l onn da professer haniman ha il tractament cun radium gì ina gronda impurtanza en la medischina uschia che la scuverta che l aua da la funtauna da son placi irradiescha radium è stada da gronda impurtanza quella irradiaziun da radium ch è vegnì numnà pli tard radon è la pli ferma en l entira svizra avant ch i ha dà ina chasa da cura a mustér abitavan ils giasts en la claustra u en in dals ulteriurs albierts ha la firma gebrüder condrau vegnida fundada la firma ha bajegià il hotel disentiserhof ch è vegnì avert l emprim da fanadur l hotel cuntegneva l entira infrastructura per bogns da cura è l hotel vegnì vendì a la famiglia tuor lezza ha manà l hotel cun ils bogns enfin lura ha ella vendì l hotel a la societad acziunara disentiserhof ag l uniun da traffic ha laschà elavurar in project che preveseva che mustér dueva daventar in lieu da cura il cussegl da vischnanca aveva decidì ils d avrigl a favur dal project realisà è quel dentant mai vegnì il vegl hotel disentiserhof è vegnì siglientà dad ina truppa da l armada suenter è vegnì construì là in hotel senza bogns da cura uschia è l epoca da mustér sco lieu da cura stada a fin mustér ha ina lunga tradiziun sco lieu da sport d enviern e quai er sche l infrastructura è vegnida construida pir en ils onns la fin da avel tschientaner ha la gasetta romontscha rapportà da curaschus skiunzs che vegnivan dal chantun glaruna sur il sandpass a mustér en ils onns manava l armada atras blers curs alpins a mustér ed ha uschia mess il crap da fundament per il sport d enviern in club da skis è gia vegnì fundà l onn a mustér è schizunt vegnì bajegià ina schanza da siglir cun skis en ils onns è quella vegnida renovada ha quella dentant stuì far plaz ad in rempar da lavinas la confederaziun ha surdà la concessiun per ina pendiculara è lura la societad acziunara bergbahnen disentis ag vegnida fundada cun in chapital da var milliuns francs ils da december èsi lura stà uschè lunsch la pendiculara da mustér a caischavedra ils runals e ed l ustaria a caischavedra èn vegnids averts en ils onns suenter è anc vegnì bajegià dus ulteriurs runals e l onn ina sutgera en ils onns è vegnì prendi en funcziun las duas sutgeras che han remplazzà ils emprims dus runals caischavedra gendusas e gendusas lai alv davent da enfin èn la staziun da val e la staziun da muntogna vegnidas renovadas l atun è vegnì inaugurà ina nova pendiculara la capacitad da quella è persunas u persunas per ura gia manava la claustra ina scola primara per la vischnanca ha la vischnanca introducì la scola obligatorica la scola era gratuita ed ils uffants avevan da frequentar quella davent dal avel enfin il avel onn da vita e quai durant emnas per onn ha la vischnanca bajegià ina nova scola onns suenter duvravi gia puspè dapli plaz ed uschia vegniva anc da scola en autras chasas ils scolasts instruivan mintgamai pliras classas en il medem mument il dumber da scolars è creschì vinavant ed uschia è vegnì bajegià la scola veglia sco quai ch ella vegn anc numnada oz e la scola nova las ragischs da la scola claustrala chatt ins en l otgavel tschientaner pervi da l invasiun dals franzosa mancan ils documents enfin il avel tschientaner existiva ina scola latina che dumbrava students da quai temp na manava la claustra nagin internat ils students avevan suttetg en il vitg è ina nova scola vegnida averta quella vala sco emprima scola chantunala quatter onns pli tard è quella vegnida dischlocada a cuira davent dal enfin è quella scola puspè vegnida manada a mustér davent da enfin hai dà a mustér ina scola episcopala a partir da è sulettamain vegnì manà ina pitschna scola privata dapi maina l abazia benedictina in gimnasi la scola claustrala a mustér è ina scola media privata nua ch ins po far la matura la scola visitan tant scolaras e scolars da la regiun sco era da l entira svizra dapi onns vegnan era las mattas instruidas betg emblidar dastg ins l internat l istorgia da mustér è era colliada cun la forza da la natira che po destruir possess e vita ha ina lavina destruì la baselgia da son placi differents bains purils e custà la vita a persunas las lavinas da e èn anc enconuschentas e per part en buna memoria l avrigl ha la lavina da la val son placi destruì bajetgs d economia e ha guaud era ha ella cuntanschi il vitg ha la medema lavina destruì il curtin dal hotel disentiserhof ha la lavina da la val clavaniev cuntanschì l aual d acletta en la val clavaniev èsi vegnì construì lavineras giudim la val son placi gist davos la baselgia da son placi è vegnì construì in dam sur la val son placi è lura era vegnì installà in sistem d alarm gronds donns han era auas grondas chaschunà en ils onns e in eveniment da la natira ch è anc a bleras convischinas e convischins da mustér e conturn en buna memoria è l orcan vivian l orcan ha destruì ils e da favrer aifer secundas ha guaud ils onns precedents ha la vischnanca da mustér manà la pli gronda gestiun forestala ils donns èn anc oz da vesair la vischnanca ha mustér ha gì cletg che l orcan n ha betg destruì il guaud sur vischnanca quai è numnadamain in guaud da protecziun sche quel fiss betg stuess la vischnanca far gronds sforz cun construir lavineras che protegian il vitg da lavinas la partida da la giuventetgna socialista svizra gss è la partida giuvna da la partida socialdemocrata da la svizra pss malgrà sia colliaziun cun la ps è la gss autonoma e decida sezza co ella s engascha politicamain medemamain prova ella adina puspè da influenzar la direcziun politica da la ps sia posiziun politica è circa quella da la part sanestra da la ps che stat datiers als sindicats la giuventetgna socialista svizra ha oz ca commembras e commembers en passa trenta secziuns en l entira svizra il dumber da secziuns è s augmentà considerablamain ils davos onns en tscherts chantuns pli gronds datti pliras secziuns dals gs en auters chantuns pli pitschens per il solit plitost conservativs èn las secziuns pir en construcziun las secziuns da la partida da la gs han da bler autonomia quai è per part era motivà entras la structura federalistica da la svizra entras la radunanza annuala e las radunanzas da delegads che han lieu nov giadas ad onn han ellas era bler pais secziuns pitschnas han proporziunalmain blera pussanza en questas radunanzas la direcziun generala è l organ che maina la gss ella vegn elegida durant la radunanza annuala la gss ha in president en plazza parziala da pertschient mumentan è cédric wermuth da l argovia il president da la gss el è vegnì elegì sco prim president insumma l onn la plazza dal secretari central è la segunda plazza da lavur dals gss dotada cun pertschient actualmain è tanja walliser la secretaria centrala da la gss dapi la partida da la gss edescha ina atgna pitschna gasetta che cumpara giadas ad onn l infrarot la partida da la gss fa part dal moviment internaziunal dals lavurers e dal moviment mundial socialist da la giuventetgna ed è per quai era uniun affiliada da la international union of socialist youth cun quai che la svizra n è betg commembra da la uniun europeica èn ils gs svizzers mo in commember assozià da la ecosy jvenes socialistas de europa renzo blumenthal da december a vella ella val lumnezia era il mister svizra digl onn renzo ei el secund digls quater fegls dad ursin e carmen blumenthal e stat aunc oz en siu vitg da naschientscha il lungatg principal dad el ei il romontsch sursilvan che dominescha er fermamein la vallada oriundamein vuleva renzo daventar profi da ballapei giugava blumenthal ella selecziun da juniors digls grasshoppers da turitg e veva persuenter in contract sco profi tier igl fc sogn gagl duront in miez onn tocha ch ina blessura ha empediu el da far vinavont cun sia carriera da profi el giugava denton aunc adina ballapei tocha la stad pigl fc cuera e dapi lu tier igl cb lumnezia degen il club da sia regiun suenter la disfatga cun la carriera sco giugadur da ballapei ha renzo blumenthal empriu il mistregn digl pur el lavura tier il menaschi puril biologic da ses geniturs a vella er sco mister svizra stava el bugen a disposiziun per ils intents dall agricultura el moderescha alternativamein cun l anteriura miss svizra tanja gutman l emissiun wunschkonzert tier il buureradio el ei in digls misters svizra cun il pli grond success duront siu onn d uffeci ha el gudignau rodund francs largentinia spagnol argentina è ina republica en il sid da l america dal sid ella è l otgavel grond stadi dal mund ed il segund grond dal continent cun reguard als abitants occupa ella qua il terz rang pervia da sia gronda extensiun nord sid cumpiglia il pajais numerusas zonas climaticas e da vegetaziun il num dal stadi deriva dal pled latin per argient argentum e renviescha als stgazis ch ils conquistaders han cartì da chattar sin il territori dal pajais fin tar sia independenza l onn ha l argentinia fatg part da l imperi colonial spagnol la chapitala dal stadi buenos aires è il center dad ina da las pli grondas aglomeraziuns sin il continent american e vegn resguardà sco in da ses pli gronds centers culturals nua che tranter auter il tango ha ses origins a medem temp èn autras parts dal stadi cunzunt il sid setg be pauc populads politicamain è l argentinia ina republica presidenziala nua ch ils stadis commembers las provinzas han cumpetenzas vastas l argentinia per spagnol uffizialmain repblica argentina o confederacin argentina è in pajais sidamerican fundà l onn sia surfatscha munta a km km cun antarctica argentina sia populaziun dumbra abitants la lingua uffiziala è il spagnol independenza fanadur da il pli aut culm il medem mument da tut l america è l aconcagua cun m s m en la provinza mendoza punct pli bass laguna del carbn medemamain da tut l america m b m il pli lung flum è il paran cun km l argentinia cunfinescha en il vest cun il chile cun la bolivia ed il paraguay en il nord cun brasilia ed uruguay en il nord ost l argentina o argentinia è ina federaziun ses stadis provincias èn iran persia persian è in stadi islamic situà en l asia dal vest cun milliuns abitants dumbra el tar ils da stadis cun ils pli blers abitants l iran cunfinescha cun stadi e mars en il vest e nordvest cun l irac ca km cunfin la tirchia e l aserbeidschan ca km cun l armenia km e cun la mar caspica km en l ost e sidost cun turkmenistan ca km afghanistan km e pakistan ed a dus bratsch da l ocean indic golf dad oman e golf persic la pli auta montogna dal iran è il damavand demawend dmwend m s m en las muntognas da l elbrus sin grads nord in vulcan stiz surtratg da glatschers en il nordost da la chapitala teheran karl marx da matg a trier da mars a londra è stà in filosof econom teoreticher da la societad schurnalist politic protagonist dal moviment da lavurants e criticher da la societad burgaisa e da la religiun ensemen cun friedrich engels è el daventà entaifer il socialissem e communissem il teoreticher cun la pli grond influenza sias teorias vegnan discutadas enfin oz a moda cuntraversa karl marx è naschì il a trier sco terz da nov uffants da l advocat heinrich heschel marx e da henriette marx da vart da la mamma era karl marx in basrin dal poet tudestg heinrich heine che derivava medemamain d ina famiglia gidieua e cun il qual marx ha tgirà in stretg contact durant ses temp a paris in cusrin da karl marx è stà frederik philips ch ha fundà il cun ses figl gerard il concern d electrica philips heinrich marx derivava tant da vart dal bab sco er da vart da la mamma d ina famiglia da rabins pussanta ils onns è el stà activ sco interpret giudizial e translatur ad osnabrück che fascheva da quel temp part da la frantscha il è el s associà a la loscha da framassuns l etoile hanséatique tranter il ed il è el sa convertì al protestantissem sco gidieu n avess el numnadamain betg pudì cuntinuar sut la regenza prussiana cun ses uffizi d advocat ch el aveva surpiglià dal temp da napoleun ils d avust èn ils uffants sophia hermann henriette louise emilie caroline ed er karl vegnids battegiads en l abitaziun dals geniturs la mamma però ha pir fatg quest pass bundant in onn pli tard damai ch ella aveva tema che sia famiglia surtut ses bab dischapprovassan quest pass dal fin il ha karl marx frequentà il gimnasi a trier cun onns ha el fatg ensemen cun ses ami e quinà da pli tard edgar von westphalen l abitur e quai cun ina media da las notas da speziala affecziun ha marx resentì da quel temp envers il directur johann hugo wyttenbach tranter ses magisters èn stads vitus loers e johann abraham küpper in da ses magisters è er stà johannes steininger in scienzià da la natira e geolog da renum internaziunal steininger era in aderent dad alexander von humboldt l onn è marx sa spusà a trier cun la sora dad edgar jenny von westphalen l onn è marx ì a bonn a studegiar giurisprudenza e cameralistica schebain el ha fatg part là da la landsmannschaft der treveraner na sa lascha betg cumprovar en tutta cas è el però vegnì sentenzià pervi da far canera da notg e sturnadad ed ins ha investigà encunter el per avair purtà in sabel a bonn ha el visità prelecziuns giuridicas tar ferdinand walter eduard puggé ed ulteriuras prelecziuns tar friedrich gottlieb welcker ed august wilhelm schlegel tenor indicaziuns da moriz carrière duai marx er avair appartegnì ad in circul litterar dal qual faschevan part carrière marx emanuel geibel karl grün karl ludwig bernays theodor creizenach e heinrich bernhard oppenheim in onn pli tard ha marx midà a l universitad da friedrich wilhelm a berlin oz universitad da humboldt nua ch el ha visità prelecziuns giuridicas tar eduard gans dretg criminal e dretg territorial prussian friedrich carl von savigny dretg roman henrich steffens antropologia august wilhelm heffter dretg ecclesiastic procedura civila tudestga georg andreas gabler logica carl ritter geografia generala adolf august friedrich rudorff dretg d ierta bruno bauer jesaja e carl eduard geppert euripides l accent principal da ses studis è bainspert sa spustà da la giurisprudenza vers la filosofia e l istorgia qua è marx vegnì en contact cun il circul dals giuvens hegelians u hegelians da sanestra dal qual ils frars bruno ed edgar bauer han furmà ils represchentants ils pli impurtants da quel temp ha el er fatg amicizia cun karl friedrich köppen e cun adolf friedrich rutenberg georg wilhelm friedrich hegel ch è mort il ha gì da ses temp ina grond influenza sin la vita spiertala en germania l establishment hegelian er enconuschent sco vegls hegelians u hegelians da dretga resguardava il stadi prussian sco terminaziun d ina seria da svilups dialectics segnada d ina birocrazia effizienta da bunas universitads da l industrialisaziun e d in aut grad d occupaziun ils hegelians da sanestra als quals appartegneva marx han percunter fatg quint cun in ulteriur svilup dialectic problems betg schliads furmavan per els la povradad la censura statala e la discriminaziun dals umans che na sa decleravan betg sco luterans suenter la mort da ses bab heinrich marx ils da matg ha marx survegnì sco avugà uffizial johann heinrich schlink damai ch el daventava pir maioren cun onns ils d avrigl è marx vegnì promovì in absentia a l universitad da jena al docter da la filosofia e quai cun ina lavur davart la differenza tranter la filosofia da la natira da democrit ed epicur sperond sin ina professura è marx sinaquai ì a star a bonn ma la politica da la regenza prussiana al ha sclaus da la carriera academica tuttina sco ludwig feuerbach bruno bauer ed auters valeva el gea sco in dals manaders dals hegelians da sanestra opposiziunals sut ses num ha el publitgà il schaner en la revista dals giuvens hegelians athenum duas poesias sut il titel wilde lieder da quel temp han burgais liberals fundà a cologna la rheinische zeitung für politik handel und gewerbe sco organ communabel da las differentas direcziuns opposiziunalas da monarchists liberals fin a democrats radicals marx è daventà in dals collavuraturs principals dal fegl l october ha el surpiglià la redacziun da la gasetta la quala ha represchentà da qua davent in puntg da vista opposiziunal anc pli radical marx arnold ruge e georg herwegh han gì da quel temp ina divergenza d opiniuns cun il circul enturn lur correspundent da berlin bruno bauer a quel ha marx fatg la reproscha da duvrar la gasetta surtut sco vehichel per propaganda teologica ed ateissem etc enstagl per discussiun politica ed acziun cura che friedrich engels che valeva sco ami ed adherent dals hegelians da sanestra da berlin ha visità ils da november la redacziun a cologna è quest emprim inscunter cun marx perquai plitost stà reservà pervi dals decrets da karlsbad era l entira pressa suttamessa a la censura areguard la rheinische zeitung era quella spezialmain severa las autoritads prussianas han l emprim tramess in censur spezial da berlin vesend che quai na tanscheva betg stueva mintga ediziun vegnir suttamessa en segunda instanza al president da la regenza da cologna damai che la redacziun da marx guntgiva regularmain questa censura dubla è la gasetta vegnida scumandada per il prim d avrigl marx è sa retratg ils da mars sco collavuratur e redactur perquai ch ils possessurs speravan da pudair cuntanscher ch il scumond vegnia annullà sch els midian la tendenza da la gasetta il ha marx maridà a kreuznach sia spusa jenny von westphalen da la lètg èn resortids set uffants dals quals be las trais figlias jenny laura ed eleanor han survivì l uffanza ils u d october èn marx e sia dunna arrivads a paris nua ch els han abità a la rue vanneau ensemen cun arnold ruge ha marx cumenzà là ad edir la revista deutsch französische jahrbücher il ha el emprendì a conuscher a paris german murer en connex cun si activitad per la revista ha er cumenzà la correspundenza cun friedrich engels ch aveva contribuì dus artitgels da la revista è però mo cumparì in numer dubel e quel er be en lingua tudestga damai che louis blanc e proudhon n avevan furnì nagins artitgels la cuntinuaziun da la revista ha fatg naufragi per differents motivs julius fröbel na la vuleva betg pli finanziar ina gronda part da l ediziun è vegnida confiscada al cunfin e tranter ils dus redacturs èn bainprest sa mussadas differenzas da princip ruge è restà obligà a la filosofia da hegel ed a la democrazia burgaisa marx ha cumenzà a sa fatschentar cun economia politica ed a sviluppar in agen puntg da vista surtut or da la critica envers ils socialists franzos la fin ha marx emprendì a conuscher a paris il poet tudestg heinrich heine cun il qual el era parentà da lunsch per vita duranta èn els stads colliads amicablamain ils ökonomisch philosophische manuskripte da l onn furman l emprima emprova da marx da stgaffir in sistem economic e rendan a medem temp visibel en tge direcziun filosofica che l autur sa mova marx sviluppa qua per l emprima giada sia teoria da la lavur alienada la quala s orientescha a hegel marx n ha però betg terminà quests uschenumnads manuscrits da paris mabain ha scrit curt suenter en rom da la culminaziun da la discussiun contemporana areguard ils giuvens hegelians ensemen cun friedrich engels l ovra die heilige familie da lur lavur communabla vi dals deutsch französische jahrbücher era sa sviluppà cun engels il qual al aveva er visità il settember per intgins dis ina viva correspundenza quella dueva la finala manar ad in amicizia per vita duranta ed ad ina stretga collavuraziun politica e publicistica l emprim resultat da quella die heilige familie è stà in pamflet drizzà cunter b runo bauer e ses cumpogns la cumpart dad engels vi da quella sa restrenscha però a diesch paginas marx polemisescha qua cunter ils giuvens hegelians da berlin enturn ses anteriur mentur bruno bauer in impurtant commember da questa gruppa na menziunescha el a l entschatta però betg max stirner l october aveva quel publitgà ses cudesch der einzige und sein eigentum il qual engels aveva l emprim valità a moda pli u main positiva en ina brev dals da november drizzada a marx marx ha giuditgà il cudesch a moda pli critica che engels ed è vegnì da persvader quel en sia resposta da sia tenuta malgrà quai para el d avair surpiglià per part la critica da stirner envers feuerbach ed ha scrit la primavaira sias famusas thesen über feuerbach ch èn però pir cumparidas postum pir l atun suenter avair prendì enconuschientscha da la reacziun da feuerbach sin la critica da stirner sco er da la replica da stirner sin quella è el sa decidì da scriver sez ina critica da l ovra da stirner el ha fatg quai il en furma dal chapitel sankt max en la scrittira communabla da marx ed engels die deutsche ideologie il qual è però pir vegnì edì suenter la mort da marx en l emprim chapitel deditgà a la critica da religiun dal giuven hegelian ludwig feuerbach sviluppan marx ed engels en furma da model in process dal svilup pratic da l istorgia umana cuntrari als hegelians na vesan els quella betg sco svilup dal spiert mabain sco istorgia da la pratica umana e da las relaziuns socialas nus partin d umans e lur occupaziun per propi e represchentain a basa dal decurs real da lur vita er il svilup dals reflexs ideologics ed ecos da quest process attenziun speziala laschan els prevegnir a la partiziun da la lavur ch els resguardan sco factur decisiv entaifer il svilup istoric a feuerbach ch argumentescha medemamain a moda materialistica reproschan els d avair chapì l uman sco esser abstract ma betg sco subject en si activitad sensitiva e pratica ils auters chapitels da la deutsche ideologie cumpiglian ina ferma critica dals ulteriurs giuvens hegelians sco represchentants d ina critica da la societad che saja uschia marx ed engels oravant tut idealistica er als represchentants da l uschenumnà vair socialissem surtut karl grün è deditgà in chapitel dal temp da vita da marx han però diversas emprovas da publitgar l ovra fatg naufragi uschia ch el ha la finala be pudì edir il chapitel davart karl grün il en la revista das westphlische dampfboot l ovra cumplessiva è pir cumparida il en rom da la marx engels gesamtausgabe mega ils fundaments d in materialissem istoric che marx ed engels han sviluppà sa distanziond da las direcziuns socialisticas e giuven hegelianas da quel temp accentueschan las forzas motoricas socialas e materialas da l istorgia e furman uschia in precursur direct da la sociologia daspera era marx sa participà a la redacziun da la gasetta da l emna tudestga vorwrts che cumpareva a paris quella attatgava l absolutissem dals pajais tudestgs surtut da la prussia e quai sut marx bainprest cun in orientaziun socialistica pervi da quai ha la regenza prussiana mess tras si expulsiun da la frantscha uschia ha marx stuì dischlocar l entschatta a brüssel nua ch era engels al è suandà a chaschun d in viadi da studi communabel en l engalterra la stad èn els entrads en relaziun cun l ala revoluziunara dals chartists marx ha disditg il december la naziunalitad prussiana suenter ch el era vegnì a savair che la regenza prussiana vuleva chatschar tras tar la regenza beltga si expulsiun uschia è marx daventà ina persuna senza naziunalitad emprovas da pli tard da puspè restituir quella il e n han gì nagin success a brüssel ha marx publitgà il la scrittira misère de la philosophie réponse à la philosophie de la misère de m proudhon i sa tracta d ina critica da la teoria economica da pierre joseph proudhon ed ultra da quai da la societad chapitalistica sco tala en pli ha el scrit da temp en temp artitgels per la deutsche brüsseler zeitung l entschatta han marx ed engels fundà a brüssel il kommunistisches korrespondenz komitee l intent da quel era d unifitgar las finamiras e d unir organisatoricamain ils communists revoluziunars e lavurants en germania ed en auters pajais uschia vulevan els preparar il terren per furmar ina partida proletaria la finala èn marx ed engels sa mess en contact cun il bund der gerechten socialistic da wilhelm weitling ed èn daventads commembers da quel il anc il medem onn èsi reussì a marx da transfurmar quest organisaziun en la lia dals communists bund der kommunisten ed el ha survegnì l incumbensa da scriver il manifest da quella quel è vegnì publitgà l onn da la revoluziun ed è daventà famus sco manifest communistic atgnamain manifest da la partida communistica ils settember ha marx tschentà la dumonda da transferir l autoritad centrala a cologna e da furmar a londra dus circuls da la lia questa proposta è vegnida acceptada cun la suletta cuntravusch da karl schapper ils da settember èn marx engels liebknecht ed auters extrads dal londoner arbeiterbildungsverein pauc pli tard ha la revoluziun da favrer franzosa dal manà en tut l europa a stremblidas politicas cuntanschend quellas brüssel è marx vegnì arrestà e bandegià da la belgia sin invit da la nova regenza provisorica da la republica franzosa è el returnà a paris e suenter ch è proruta la revoluziun da mars tudestga è marx ì a cologna là è el stà in dals manaders dal moviment revoluziunar en la provinza renana da la prussia ed editur da la neue rheinische zeitung organ der demokratie en quella è tranter auter vegnida publitgada la scrittira lohnarbeit und kapital che dueva restar nunfinida la gasetta è cumparida l ultima giada ils da matg ed è alura vegnida scumandada da la reacziun prussiana marx è l emprim returnà a paris ma gia suenter paucs mais ha el stuì sa decider da vegnir internà en la bretagna ubain da bandunar il pajais marx è sinaquai ì cun sia famiglia en l exil a londra nua ch el ha l emprim vivì en relaziuns simplas da la lavur schurnalistica sco er dal sustegn finanzial da ses cumpogns da cumbat surtut da vart dad engels il qual al è suandà en l engalterra politicamain è marx sa fatschentà cun l agitaziun internaziunala a favur dal communissem teoreticamain ha el sviluppà elements essenzials da si analisa e critica dal chapitalissem a londra è cumparì sco emprim l ovra da marx klassenkmpfe in frankreich bis il sco retscha d artitgels en la neue rheinische zeitung politisch ökonomische revue e sa basond sin quai der achtzehnte brumaire des louis bonaparte areguard la praisa da la pussanza da napoleun iii dal settember fin il ha wilhelm pieper sustegnì marx sco ses secretari privat cun translaziuns e contribuziuns per la pressa da chartists en l engalterra fin il cura ch el ha pers questa plazza per esser sa preschentà publicamain cunter il process da communists da cologna aveva la famiglia rothschild engaschà pieper sco magister privat per il figl alfred a chaschun d in viadi sin il continent ha pieper tschertgà il contact cun aderents da la lia ed ha rimnà a francfurt per incumbensa dad engels publicaziuns d istorgia militara a partir dal è marx stà il correspundent da londra da la new york daily tribune e sur blers onns er il correspundent per l europa continentala tar ils artitgels na sa tracti betg da rapports ordinaris mabain d analisas cumplessivas davart la situaziun politica ed economica da singuls pajais europeics savens en furma d entiras retschas d artitgels il ha marx publitgà en la new york daily tribune ed en l engalterra en il people s paper la seria d artitgels pli lunga the story of the life of lord palmerston ils onns è quest text vegnì restampà a londra en la free press da david urquhart in anteriur diplomat britannic a constantinopel che s engaschava en l engalterra per l imperi osmanic e cunter la politica da la russia la collavuraziun cun david urquhart è sa dada perquai che quel manava ina champagna pli gronda cunter il politicher britannic lord palmerston che persequitava en il zuppà interess russ la collavuraziun da marx vi da la tribune è ida a fin il mars cura che charles anderson dana ha desditg quella pervi d affars a l intern da l america l onn ha marx scrit divers artitgels per la gasetta da lavurants das volk a medem temp è el daventà correspundent da la wiener presse ed è s approfundà en il studi da l economia politica il ha marx empruvà da recuperar la naziunalitad prussiana e quai er cun meds giuridics e sustegnì da ferdinand lassalle ma la regenza prussiana ha refusà tuttas stentas durant la sullevaziun dal schaner ha marx tschertgà il contact tar ils revoltants en pologna ed ha procurà per il sustegn da la pologna da vart dal deutscher arbeiterbildungsverein a londra en il decurs dals proxims onns ha marx scrit sias capodovras economicas sco emprima descripziun sistematica da sias ideas fundamentalas areguard l economia è cumparì il zur kritik der politischen ökonomie quest tractat era oriundamain concepì sco emprim carnet al qual duevan suandar ulteriurs ma marx n era betg anc cuntent cun la realisaziun en detagl dal plan general ed ha perquai cumenzà sia lavur da nov pir il è cumparì l emprim da trais toms da si ovra principala das kapital il medem onn è marx sa trategnì l avrigl ed il matg a hannover sco giast dal medi louis kugelmann qua ha friedrich karl wunder fatg intgins dals numerus purtrets fotografics da marx ch èn sa mantegnids durant elavurar das kapital è puspè sa purschida la chaschun da s engaschar en la pratica a favur dal moviment dals lavurants il è marx sa participà sco in dals responsabels a la fundaziun da l associaziun internaziunala da lavurants curt emprima internaziunala el dueva er manar quella fin la dissoluziun factica l onn cun dischlocar la centrala en ils stadis unids la decisiun da dissoluziun formala è suandada il marx ha formulà ils statuts ed il program general da quella l adressa inaugurala da l associaziun internaziunala da lavurants l organisaziun enserrava secziuns uschè disparatas sco communists tudestgs sindicalists englais anarchists svizzers e proudhonists franzos a basa da dus referats ch el ha tegnì il a chaschun da sesidas dal cussegl general ha sia figlia eleanor publitgà il la scrittira lohn preis und profit entaifer ils stadis tudestgs è marx l emprim sa stentà vinavant da stgaffir ina partida socialistica revoluziunara el ha fatg quai sa distanziond sapientivamain dal curs refurmatoric da l allgemeiner deutscher arbeiterverein da ses anteriur scolar ferdinand lassalle en contact cun marx ed engels steva er wilhelm liebknecht quai dapi ch el era ì a star il a berlin omadus al han sustegnì en furma da contribuziuns en las gasettas demokratisches wochenblatt e der volksstaat il è wilhelm liebknecht stà cunfundatur da la sozialdemokratische arbeiterpartei quella è s unida il cun ils aderents da lassalle a la sozialistische arbeiterpartei deutschlands la sozialdemokratischen partei deutschlands spd da pli tard er suenter la dissoluziun da l emprima internaziunala è marx restà en contact cun prest tut las impurtantas persunas dal moviment da lavurants europeic ed american savens èn quels er sa conferids persunalmain cun el il zercladur è marx vegnì elegì sco commember da la royal society for the encouragement of arts manufactures commerce marx ha cuntinuà a lavurar vi da sias scrittiras economicas è però vegnì retegnì pli e pli tras sia malsanitschadad ils onns fin ha el patì d ina malsogna da la pel la quala al ha impedì fermamain ils onns e ha marx fatg segiurns da cura a karlsbad ed il a neuenahr per pudair viagiar segiramain sin il continent ha marx dumandà l avust da pudair daventar burgais da la gronda britannia ma quai al è vegnì refusà cun far valair ch el saja a notorius agitator the head of the international society and an advocate of communistic principles this man has not been loyal to his own king and country l entschatta ha sir mountstuart elphinstone grant duff tschertgà il contact tar karl marx per incumbensa da victoria la figlia la pli veglia da la regina da l engalterra da quai ha el rapportà a si incumbensadra il prim da favrer ils da december è morta sia dunna jenny marx ils da schaner la figlia jenny marx sez è mort ils da mars en la vegliadetgna da onns a londra ed è vegnì sepulì ils da mars sin il highgate cemetery friedrich engels ha tegnì il pled funeral las prestaziuns scientificas da karl marx ha engels resumà en ses pled punctuond duas scuvertas essenzialas ma quai n è betg tut marx ha er sviluppà la lescha da moviment speziala da la moda da producziun chapitalistica dad oz sco er da la societad burgaisa ch è vegnida stgaffida tras quella cun la scuverta da la plivalur èn quests connexs vegnids sclerids a la fossa stevan eleanor marx carl schorlemmer ray lankester horatio bryan donkin wilhelm liebknecht charles longuet paul lafargue friedrich lener georg lochner edward aveling helena demuth e gottfried lembke marx sez aveva giavischà che la participaziun a la sepultura sa restrenschia a la famiglia ed ils amis ils pli intims a quai èn sias figlias laura ed eleanor sco er friedrich engels sa tegnids l onn ha la partida communistica da la gronda britannia incumbensà laurence bradshaw da stgaffir ina mesa statua per la fossa da marx il november han ins l emprim spustà la fossa per intgins meters en in lieu pli adattà il mars è alura vegnì inaugurà il bist cun il purtret da marx e l inscripziun workers of all lands unite or dal manifest communistic e la avla tesa davart feuerbach the philosophers have only interpreted the world in various ways the point however is to change it ensemen cun sia dunna jenny ha karl marx gì set uffants marx è er stà il bab dal figl illegitim frederick lewis demuth da sia chasarina helena demuth che derivava da la germania quel è vegnì dà en ina famiglia da tgira quatter dals uffants da marx èn morts en la vegliadetgna d uffant jenny caroline è morta il en la vegliadetgna da onns dus mais avant ses bab las duas figlias ch al han survivì han omaduas terminà lur vita tras suicidi tuttina sco lur geniturs èn er las trais figlias jenny laura ed eleanor stadas activas en il moviment socialistic laura ha maridà il paul lafargue jenny il charles longuet eleanor ha vivì a partir dal ensemen cun edward aveling tut ils trais schenders da marx èn s engaschads sco agitaturs socialistics ils emprims dus en frantscha il terz en la gronda britannia karl marx vala sco il teoreticher dal communissem cun la pli gronda influenza insumma sias scrittiras han marcà il moviment da lavurants dal avel e avel tschientaner en tut il mund dals moviments socialistic communistics da la russia e da la germania fin a quels en l america latina ed asia da l ost cumbain a moda fitg differenta en rom da l economia publica moderna vegn marx attribuì als economs naziunals er la filosofia ed autras scienzas umanas sco er las scienzas socialas han recepì marx savens èsi usità da resumar ils aderents da sias teorias independentamain da la disciplina sut il term dal marxissem sco blers filosofs dal avel tschientaner ha marx sviluppà fitg ferm sias ideas s occupond cun la filosofia da hegel hegel che vegn resguardà sco in dals filosofs dal temp modern cun la pli gronda influenza insumma ha represchentà ina filosofia da l istorgia idealistica teleologica ils scolars da hegel èn sa dividids en hegelians da sanestra e hegelians da dretga quests ultims consideravan il process istoric sco cumplenì e terminà en furma da la societad burgaisa ils hegelians da sanestra percunter eran da l avis che l accumpliment da l istorgia haja pir lieu en l avegnir la posiziun da marx è surtut sa sviluppada en rom da las intensivas debattas ch èn vegnidas manadas entaifer ils hegelians da sanestra da quellas èn tranter auter sa participads ludwig feuerbach bruno bauer e max stirner ma er michail bakunin marx surpiglia da hegel il model da reflexiun da la dialectica e l idea che l istorgia sa sviluppia tenor regularitads cun caracter da lescha quellas na maina el cuntrari a hegel però betg enavos sin in spiert dal mund mabain sin relaziuns e confruntaziuns materialas e socialas entaifer la societad qua vegn visibel il segund grond concept filosofic ch ha influenzà marx il materialissem surtut en la furma sco ch al ha sviluppà feuerbach uschia emprova marx da colliar la dialectica da hegel cun il materialissem en furma d in materialissem didactic e da metter uschia quella dal chau sin ils pes la forza motorica centrala entaifer il svilup istoric da la societad umana d enfin qua vesa marx sper la confruntaziun cun la natira en il cumbat da classas l istorgia da tut las societads d enfin qua è l istorgia da cumbats da classa ina rolla tut speziala giogan en quest connex vieutas revoluziunaras las revoluziuns èn las locomotivas da l istorgia cun manar enavos en questa moda l istorgia sin sias premissas materialas tschenta marx al lieu da l idealissem da hegel in materialissem istoric in enconuschent element teoretic da quel furma il schema da la basa e da la surstructura tenor quella èn las instituziuns da la societad stadi giustia cultura ideas da las valurs da resguardar sco ina surstructura situada sur ina basa che sa cumpona da cundiziuns da producziun economicas ed a medem temp da relaziuns da classa e da domini sco er da forzas productivas e malgrà lur independenza apparenta sajan las singulas parts da quest model unidas ina cun l autra e dependentas da las caracteristicas specificas da quel uschia dovria per exempel la moda da producziun chapitalistica in tschert urden da dretg che lubeschia a possessurs da martganzias da stgamiar lur products al martgà quest ultim sto da sia vart vegnir protegì d ina forza statala superiura etc surtut la furmaziun da la basa economica respectiva uschia marx saja stada fin uss sper il cumbat da classas la pli impurtanta forza areguard il svilup da las relaziuns socialas il schema basa surstructura è savens vegnì malchapì sco model fix cun l intent da reducir tut ils fenomens politics ed ideologics sin categorias economicas l enconuschenta formulaziun da marx che l existenza determineschia la schientscha ha be anc promovì questa malchapientscha en realitad ha marx percunter accentuà explicitamain la dialectica da l interacziun reciproca tranter existenza e schientscha er la schientscha po midar l existenza gist la pussaivladad da far revoluziuns sa basa gea sin questa libertad da l uman da transfurmar sapientivamain las relaziuns vertentas enstagl da sa laschar dominar da quellas cumbain ch ella n è betg libra da tendenzas correspundents na sa chapescha la filosofia da l istorgia da marx betg sco determinissem mecanic mabain sco emprova da realisar la libertad umana ma sco che marx accentuescha è questa libertad adina liada a ses conturn material e social durant tut sia vita è marx sa stentà da furnir in analisa economica profunda da la societad chapitalistica per l ina vuleva el pertschaiver uschia las premissas pussaivladads e la moda d agir adequata dal moviment communistic per l autra dueva questa lavur scientifica porscher ils arguments adequats per pudair crititgar las relaziuns existentas e cumbatter meglier quellas ses capodovra das kapital tom toms e postum cumpiglia en tut paginas en quel suttametta marx l economia politica ad ina critica cumplessiva d ina vart ha el analisà las furmas dals products la valur il chapital e las cundiziuns da producziun e da distribuziun chapitalisticas en las qualas è entretschada la producziun da la facultad tenor la societad chapitalistica e burgaisa da l autra vart cumpiglia la critica da l economia burgaisa er la critica da ses teoretichers sco adam smith u david ricardo ils quals marx attatga per part a moda polemica ina da las tesas centralas da la teoria marxistica dal chapitalissem è quella dal cuntrast da classas tranter proletariat e bourgeoisia sin il qual sa basia l antagonissem insuperabel da la societad chapitalistica questa sutdivisiun da la societad en chapitalists e lavurants è per marx d ina vart ina da las premissas per la furma da producziun chapitalistica insumma i dovra ina classa da lavurants ch è sfurzada da vender sia forza da lavur als possessurs dals meds da producziun da l autra vart è la spartiziun da la societad en duas classas er in dals resultats inevitabels d ina moda da producziun che sa basa sin la producziun da rauba e sin la vendita da la forza da lavur sco rauba en cuntrast cun proudhon ed auters accentuescha marx perquai che la sfruttaziun d ina part da la societad ed il domini da l autra sa laschian be surmuntar cun midar las categorias economicas fundamentalas dal chapitalissem pertge che quellas mainian er independentamain da la voluntad dals singuls acturs chapitalists lavurants pia quasi davos lur dies a sfruttaziun e domini da classa l autra via fiss sco da dismetter il papa e laschar exister vinavant il catolicissem marx ed engels han influenzà a moda decisiva las noziuns da la moda da producziun chapitalistica resp dal chapitalissem las qualas vegnan preschentadas il pli sistematic en l ovra principala da marx das kapital sco chapitalissem defineschan els in urden economic ch è segnà da la pussaivladad d acquistar meds da producziun en furma da possess privat da la producziun per in martgà che decida davart il pretsch dal sa stentar d in cuntin da maximar il profit e da la cuntradicziun tranter lavur cunter pajament e chapital tenor marx sa mida la furma da producziun da la societad bain a moda decisiva cun la transiziun dal feudalissem al chapitalissem ma ella mantegna ses caracter da classa marx descriva la societad chapitalistica sco societad da la miseria dal sfruttament e da l alienaziun partind da las teorias dals represchentants da l economia naziunala classica surtut adam smith e david ricardo interpretescha marx da nov la teoria da la valur da la lavur e transfurma quella en in instrument cun agid dal qual el emprova da descriver l explotaziun dal proletariat tras il chapital marx definescha duas classas principalas da la societad formalmain èn tut ils commembers da la societad burgaisa libers ed eguals tenor il dretg de facto uschia marx pon ils proletaris però be eleger a tgi ch els vendan lur forza da lavur vul dir da tge chadainas ch els vulan sa laschar enchadanar uschè ditg ch igl existia in dretg burgais che permettia da posseder meds da producziun en furma da possess privat muntia egualitad giuridica necessariamain inegualitad sociala e cun renconuscher l urden burgais ed il stadi burgais vegnia quella be anc reproducida e mantegnida vinavant entaifer il chapitalissem succedia l accumulaziun da la ritgezza sociala pia adina be tras explotaziun da forza da lavur estra en furma da lavur pajada il chapitalist paja però al lavurant be ina part da la valur effectiva da quai ch el haja prestà entaifer il process da producziun la plivalur reala da la lavur che vegnia prestada da la societad na giaja pia betg a favur da l entira societad mabain vegnia accumulada a moda privata questa appropriaziun privata da la plivalur ma er da la forza da lavur creativa da l individi insumma condemnescha marx sco sfruttament ma la rata da profits dals chapitalists sa sbassia tenor marx adina dapli quai saja per l ina d attribuir a la muntada creschenta da las maschinas pertge che tenor la teoria da la valur da la lavur creeschia be la forza da lavur umana ina valur agiuntada e sa sbassia quella cuntinuadamain cun remplazzar umans tras maschinas chapital fix vs chapital variabel da l autra vart sa sbassian las ratas da profit er pervi da la concurrenza tranter ils chapitalists sezs ils quals stoppian adina offrir ad in pretsch pli bass per pudair sa mantegnair sin il martgà las entradas sbassantas sforzian il chapitalist da reducir las expensas e quai surtut cun sbassar ils custs da producziun vul dir tras pajas pli pitschnas prolungaziun dal temp da lavur u cun auzar la productivitad da lavur questa constellaziun mainia ad ina cuntradicziun inevitabla tranter ils interess d explotaziun dal chapital ed ils basegns dal proletariat da qua derivia il caracter antagonistic da la moda da producziun chapitalistica il qual saja il motiv per las crisas regularas dal chapitalissem ed il qual stoppia la finala er manar a la sullevaziun revoluziunara dals lavurants il chapital produceschia uschia ses agens chavafossas e vegnia ad ir a frusta il mument da la revoluziun communistica il problem dal chapitalissem consista tenor marx betg be en l explotaziun dal lavurant ed en in cuntrast insuperabel dals interess da classa l entira existenza da l uman ses esser uman sez vesa el alienà da sasez e supprimì tras las relaziuns chapitalisticas il tratg essenzial da l existenza umana giascha per marx sa referind a hegel e feuerbach en l abilitad da l uman da furmar ses ambient a moda creativa e libra l element central da la filosofia da marx è perquai la lavur la quala marx definescha sco metabolissem tranter uman e natira en il chapitalissem saja la lavur però alienada e pervertida a moda fundamentala pertge che qua na vegnia la lavur betg fatga per stgaffir products da diever ed anc bler main cun l intent da realisar la forza creativa mabain sulettamain per acquistar valurs da stgomi il lavurant na possia betg disponer libramain da sia forza da lavur mabain stoppia impunder quella a favur da las finamiras dal chapitalist per il qual el lavura ils bains ch el producescha en questa moda na resenta il lavurant betg pli sco ses agens mabain sco esters el na possia betg pli enconuscher sasez en ils resultats da si atgna activitad quest process designescha marx er qua puspè analog a hegel sco alienaziun schebain la categoria da l alienaziun saja er anc d impurtanza pli tard entaifer l ovra da marx surtut en sias scrittiras economicas ubain sch el haja laschà crudar cun il temp ses concept oriund da l alienaziun è ina dumonda che marxists discuteschan a moda fitg cuntraversa in fatg èsi che marx na discurra suenter il betg pli da l essenza umana mabain ch el sbitta explicitamain sco svilup sbaglià da l idealissem tudestg da vulair tractar l uman sut l aspect da noziuns genericas generalas al lieu dal term da l alienaziun il qual è ritg da supposiziuns filosoficas ed implitgescha l idea d ina lavur betg alienada dovra marx pli tard il term dal fetischissem da la rauba il qual el ha sviluppà en l emprim tom da das kapital en il famus chapitel davart il caracter da fetisch da la rauba e ses misteris cun questa noziun manegia el la dissimulaziun da la lavur umana prestada la quala n è betg pli visibla vi d in product final che circulescha sco rauba commerziala er qua sa tracti d ina furma d alienaziun ma en il context dal chapital na serva questa metafra main a tschiffar la miseria dal lavurant mabain plitost a chapir la structura ideologica da la societad chapitalistica per georg lukcs il teoreticher marxistic ch è sa fatschentà da rudent cun questa tematica cuntegna il chapitel davart il caracter da fetisch da la rauba l entir materialissem istoric el ha elavurà quest cuntegn zuppà en ses tractat dal die verdinglichung und das bewusstsein des proletariats che vegn adina puspè cità pli pauc ch ils umans enconuschan sasezs en ils products da lur lavur e pon percepir quels sco products fatgs dad els sezs e pli agens che quests products als cumparan surtut en furma dals daners e dal chapital che furman nagut auter che rauba accumulada en furma abstracta cumparan ils products da la lavur umana sco subjects automatics daventads independents la transfurmaziun da daners en adina dapli daners sin il qual princip sa basia il chapitalissem cumparia sco agen moviment dals daners p ex en furma dal tschains che para d esser sez activ e betg sco resultat da la lavur umana tras quai uschia concluda marx daventian chaussas subjects ed ils subjects umans sa transfurmian en objects impussants ils producents da rauba vegnian dominads da lur products lur agen moviment entaifer la societad posseda per els la furma d in moviment da rauba che controllescha els enstagl da vegnir controllada dad els la societad chapitalistica sa basa en quest senn sin in straviament fundamental dals fatgs ella stat quasi sin il chau uschia daventian ils products fetischs vul dir rauba ch è apparentamain magica ma malgrà questa parita e malgrà che la lavur na vegnia betg pli percepida restia ella suletta l instanza da creaziun da valur e la causa da tut moviment il caracter da fetisch da la rauba saja in engion però in che na derivia betg d in errur mabain ch haja in origin pratic la spartiziun da la societad en persunas che lavuran ed en persunas che laschan lavurar vul dir en persunas che produceschan ils products ed en autras che possedan quests products questa transfurmaziun da la rauba en in fetisch analisescha marx er sco in modus da socialisaziun ch ha quasi lieu davos il dies dals umans en rom da quel vegnan lavurs concretas transfurmadas en valurs pecuniaras abstractas che pussibiliteschan insumma pir la producziun da rauba betg privata vul dir distatgada da l individi la critica da la religiun da marx è vegnida influenzada da ludwig feuerbach sco quel s avischina er marx a la religiun d ina perspectiva filosofica che va a finir en critica sociala ils filosofs descriva marx en general sco producents d ideas e vesa lur incumbensa principala en surmuntar la filosofia vul dir en lur realisaziun pratica ils filosofs han be interpretà il mund a moda differenta quai che quinta però è d al transfurmar en quest senn crititgescha marx tut las furmas d ina filosofia idealistica e surtut la religiun quella serva tenor el a render l existenza dals umans pli supportabla cun siemis e confiert en l auter mund ed uschia facticamain a legitimar la miseria en quest mund en in famus citad designescha marx perquai la religiun sco opium dal pievel la religiun na saja betg abla d explitgar la miseria mabain saja in expressiun da quella ch engionia cun fantasias ed ideas absurdas ella na saja pia nagut auter ch ina faussa schientscha ch ina pura ideologia d umans alienads da sasezs l uman fa la religiun la religiun na fa betg l uman a la perversiun da las relaziuns praticas correspunda tenor marx la faussa schientscha da la religiun quella na saja nagut auter che la dretga vul dir adequata expressiun d ina faussa societad la religiun saja la mistificaziun d in mund che portia sez quasi tratgs mistics per surmuntar las fantastarias religiusas na bastia critica teoretica però betg i dovria ina midada fundamentala da las relaziuns materialas che fetschian insumma necessaria la religiun sco suspir da la creatira turmentada la pretensiun da dar si las illusiuns davart sia situaziun v d da l uman red è la pretensiun da dar si ina situaziun che basegna illusiuns perquai che religiun e societad èn colliadas per el uschè stretgamain ina cun l autra attribuescha marx a la critica da la religiun ina rolla ordvart centrala la critica da la religiun è la premissa da tutta critica da crititgar questa faussa schientscha servia però be ad enconuscher il motiv per l errur sinaquai ch ins daventia conscient da la pussaivladad da schliar quella a moda pratica schientscha da classa munta en quest senn per marx da percepir las relaziuns socialas a moda objectiva e da vegnir conscient e crititgar che l uman participescha a la reproducziun dal domini chapitalistic questa critica filosofica stoppia tschentar al lieu da la mistificaziun e da las fantastarias religiusas ils basegns dals umans sezs per ils basegns dals quals ella haja da cumbatter la filosofia stoppia sa transfurmar en ina pratica revoluziunara la filosofia da l istorgia marxistica è vegnida enconuschenta sco materialissem istoric sco element central che fa ir il mund na resguarda quel betg las ideas mabain las relaziuns materialas che precedan e determineschan il svilup da las ideas betg la schientscha dals umans determinescha lur esser mabain l esser da la societad determinescha lur schientscha ideas filosoficas na sajan perquai betg atemporalas e valaivlas per adina mabain hajan in origin material istoric uschespert che quest fundament sa midia sa midian er las ideas las ideas filosoficas predominantas correspundian perquai en mintga epoca a las ideas da la classa dominanta quella definescha marx sco la classa ch ha la pussanza da disponer davart ils meds da lavur materials tuttina sco che las relaziuns materialas influenzeschan las furmas da domini uschia s effectueschan er questas ultimas sin las relaziuns materialas il materialissem istoric na descriva perquai nagin determinissem da vart da l aspect material mabain ina relaziun reciproca dialectica tranter esser e schientscha necessitad e libertad ils umans fan lur atgna istorgia ma els na fan quella betg a moda dal tuttafatg libra betg sut circumstanzas ch els han sezs elegì mabain sut talas ch els han chattà ch èn dadas avant u ch èn vegnidas tradidas partind da la situaziun materiala e da las relaziuns da pussanza definescha marx differentas fasas da l istorgia da l umanitad en l europa tanscha il svilup socio economic da la societad tempriva libra sur la tegnida da sclavs e la societad feudala fin a la societad bourgeoisia da qua duai ella manar tras revoluziun en il socialissem per s accumplir en il communissem favurisada vegn questa revoluziun tras ils tratgs specifics da la producziun chapitalistica che mainan ad in accumulaziun da la pussanza e dal chapital en medema moda sco che la classa sociala che vegn explotada s alienescha a sasezza s organisescha il chapital en furma da monopols e da surstructuras repressivas quai promova entaifer la societad industriala il cumbat da classa e la prontadad da surmuntar las relaziuns vertentas cun far revoluziun la revoluziun sociala terminass a medem temp la preistorgia da l umanitad da qua davent organisassan ils umans la producziun a moda sapientiva cuminaivla e raziunala e furmassan sezs l ulteriur andament da l istorgia enstagl che la societad vegnia dominada da mecanissems che sa chattan en ils mauns da paucs la forza motorica il subject da la transfurmaziun da la societad vesa marx en la classa sociala dal proletariat sco classa che produceschia ils meds disponia quella suletta da la pussanza da realisar cun success la vieuta communistica er saja il proletariat interessà sco nagin autra classa sociala a far questa revoluziun damai che quel vegnia supprimì sfruttà ed alienà tant structural sco pratic tras las relaziuns chapitalisticas uschia finescha il manifest da la partida communistica dal cun ils pleds ils communists refusan da zuppentar lur ideas ed intenziuns els decleran avertamain che lur finamiras sa laschian be cuntanscher tras la revoluziun violenta da tut l urden social d enfin qua possian las classas regentas tremblar davant ina revoluziun communistica ils proletaris n han nagut da perder en quella auter che lur chadainas ed els han da gudagnar in mund l onn a chaschun dal pled ch el ha tegnì al congress a den haag ha marx concedì ch il proletariat possia sut tschertas circumstanzas er cuntanscher sia finamira a moda paschaivla nus savain ch ins sto resguardar las instituziuns ils usits e las tradiziuns dals differents pajais e nus na snegain betg ch i dat pajais sco l america l engalterra e forsa er l ollanda en ils quals ils lavurants pon arrivar a moda paschaivla tar lur intent sche quai è vair sche stuain nus er renconuscher ch il levagl per metter en moviment las revoluziuns sto esser en la gronda part dals pajais dal continent la forza a la forza vegn ins a stuair appellar in di per eriger il domini da la lavur il cumbat dal proletariat cunter la bourgeoisia sa fa tenor marx en furma d ina dictatura dal proletariat vul dir sco domini da la maioritad supprimida sur la minoritad dals anteriurs oppressurs sco expropriaziun da quels ch exproprieschan la fasa transitorica da la dictatura dal proletariat metta marx er a pèr cun il socialissem il term dal communissem è surtut reservà per il stadi pli avanzà da la societad senza classas en la quala il stadi e cun el tutta forza da suppressiun è daventada inutila ed è pirida e che funcziuna tenor il motto mintgin tenor sias abilitads a mintgin tenor ses basegns ensemen cun ses cumbattant ed ami per vita duranta friedrich engels è marx sa stentà da sviluppar in socialissem scientific en il qual el è surtut sa distanzià da las utopias idealisticas dal socialissem tempriv marx n emprova betg da preschentar in utopia dal communissem sviluppada a fin mabain vesa la finamira dal communissem sco insatge che sa sviluppa or da las premissas materialas ed istoricas il moviment communistic chapescha marx perquai sco il moviment autonom da l immensa maioritad en l interess da l immensa maioritad purtader da la vieuta revoluziunara inevitabla saja il proletariat organisà en furma d ina classa da lavurants quel saja obligà da conquistar la pussanza politica e d expropriar la classa dals chapitalists d abolir qua tras la pussaivladad da s acquistar meds da producziun terren fabritgas maschinas etc en furma da possess privat saja ina da las premissas centralas per che la societad possia sa sviluppar en direcziun dal communissem pass per pass vegnian alura ils cuntrasts da classa e las classas sezzas a svanir las conturas da la societad communistica senza classas vegnan però savens be circumscrittas a moda generala al lieu da la veglia societad burgaisa cun sias classas e cuntrasts da classa passa in associaziun entaifer la quala il svilup liber da mintgin furma la premissa per il svilup liber da tuts l ovra da marx vegn savens dividida en duas fasas las scrittiras temprivas fin il e l ovra madira igl è però contestà schebain questas duas fasas represchentian ina ruptura effectiva en il pensar da marx sur lung temp han tant la democrazia sociala sco er il marxissem leninissem recepì be las ovras tardivas che tractan surtut tematicas economicas la nova sanestra dal ha percunter rescuvert las scrittiras temprivas da tempra filosofica las qualas eran per part pir vegnidas publitgadas il las scrittiras temprivas tractan surtut tematicas ch èn sa sviluppadas or da l occupaziun cun la filosofia da hegel en il center stat la dumonda da l alienaziun da l uman e las pussaivladads da surmuntar quella a favur d ina emancipaziun politica impurtantas ovras da la fasa tempriva da marx per part scrittas ensemen cun friedrich engels èn per part vegn er il manifest der kommunistischen partei mew che marx ed engels han scrit l onn da la revoluziun attribuì a l ovra tempriva cun ses caracter programmatic occupa quest ovra però ina posiziun speziala entaifer l ovra da marx impurtantas ovras da la segunda fasa en la quala marx s occupa pli e pli da dumondas economicas furman plinavant cumpiglia l ovra da marx intginas scrittiras en las qualas el s occupa d eveniments contemporans igl existan duas ediziuns cumplessivas da las scrittiras da marx ed engels l emprima ch è restada incumpletta furma la marx engels gesamtausgabe mega edida da david rjasanow dapi il cumpara la marx engels gesamtausgabe mega quest ediziun istoric critica cumpiglia er la correspundenza tranter marx ed engels e brevs da terzas persunas drizzadas ad els dals toms toms parzials previs èn fin uss cumparids radund la mesadad en pli è avant maun la studien und leseausgabe marx engels werke mew en toms toms parzials quella è vegnida edida ils onns da l institut für marxismus leninismus che fascheva part dal comité central da la sed dals moviments marxistics da pli tard è la teoria da marx vegnida interpretada a moda fitg differenta la paletta tanscha da la politica da refurma sociala dals socialdemocrats sur l interpretaziun dogmatica dal realsocialissem da l anteriura uniun sovietica u da la republica populara da la china e a fin ad interpretaziuns nundogmaticas da represchentants da la teoria critica e da la nova sanestra la tendenza da surpigliar terms e concepts marxistics a moda isolada e senza consultar las funtaunas vegn savens designada sco marxissem vulgar eugen von böhm bawerk in dals fundaturs da la scola austriaca ha gia crititgà en zum abschluss des marxschen systems che las teorias areguard il chapital sa cuntradian en l emprim e terz tom da das kapital tenor böhm bawerk stattan la rata da profits generala e la teoria dals pretschs da producziun en cuntradicziun cun la lescha da la valur en l emprim tom betg da snegar è il fatg ch il manuscrit sin il qual sa basa il terz tom è vegnì scrit anc avant che marx ha elavurà l emprim tom in enconuschent criticher da marx è stà karl popper el ha fatg valair aspects filosofics e crititgà marx or da la perspectiva da la teoria scientifica surtut al disturba la tendenza da marx da s immunisar envers critica per part è vegnì pretendì che marx haja gì ina tenuta antisemitica e quai surtut en connex cun sia scrittira zur judenfrage dal e sa basond sin passaschas or da brevs privatas da l onn ch èn drizzadas cunter ferdinand lassalle da l autra vart aveva marx sez ragischs gidieuas ed el ha er adina puspè tgirà il contact cun gidieus che s engaschavan en il moviment da lavurants la discussiun actuala sa divida en numerusas direcziuns che sa cuntradin per part dal tuttafatg entaifer quellas vegnan praticamain tut ils elements da la teoria da marx discutads a moda cuntraversa tar ils puncts ch èn spezialmain contestads tutgan diversas ovras n ha marx betg pudì terminar damai ch el è mort en la vegliadetgna da onns ed er il marxissem na furma nagin sistem serrà quai lubescha d interpretar l ovra da marx ed engels a moda fitg differenta ultra da quai han ils dus auturs revedì en il decurs dal temp intginas da lur ideas per exempel datti parairis cuntradictorics areguard la dumonda sch ina revoluziun socialistica stoppia necessariamain avair lieu en il stadi chapitalistic fitg sviluppà ubain sche la fasa dal chapitalissem na possia betg vegnir sursiglida en tscherts cas sco che marx scriva en ina brev a wera sassulitsch en la republica democratica tudestga han ins attribuì a karl marx la rolla d ina figura clav politica ed ideologica en blers lieus èn vegnids erigids monuments che regordan a marx la citad chemnitz ha gì num tranter il ed il karl marx stadt là è situà l enconuschent monument da karl marx a berlin sin il marx engels forum ch è vegnì installà il sa chattan las statuas da marx ed engels en blers lieus èn er numerusas vias e plazzas vegnidas numnadas suenter karl marx medemamain purtava la bancnota da marcs da la republica democratica tudestga il purtret da marx e la medaglia da karl marx furmava la pli auta decoraziun d onur dal stadi er en la republica federala tudestga èn bleras vias e plazzas vegnidas numnadas suenter marx plinavant han ins adina puspè edì marcas postalas p ex il e munaidas commemorativas a trier pon ins visitar la chasa natala da marx karl marx haus en quella sa chatta oz in museum ils onns han ins erigì en diversas citads novs quartiers u abitadis che stevan sut l ensaina da novs accents architectonics a favur da la classa da lavurants exempels ch èn sa mantegnids fin oz èn tranter auter la karl marx siedlung a worms u il karl marx hof a vienna cun abitaziuns per radund abitants a londra en il quartier soho regorda ina tavla commemorativa a marx ch ha vivì là in temp cun sia famiglia en pli sa chatta a londra la marx memorial library ch è vegnida endrizzada il ed en l anteriura uniun sovietica èn divers nums che regordan a marx sa mantegnids er suenter la vieuta dal la citad marx en russia l abitadi karlo marxowe en l ucraina divers lieus cun il num karla marxa e la muntogna pik karl marx en il tadschikistan carl robert lutz da mars a walzenhausen ar da favrer a berna era in diplomat svizzer el ha maridà gertrud lutz fankhauser che è pli tard stada vicepresidenta da l unicef il pèr viagia l onn a palestina nua che carl lavura sco funcziunari da consulat enfin l onn els daventan perditgas dals tumults dramatics tranter palestinais ed immigrants gidieus da la germania lutz ha lavura èn ils consulats svizzers a washington d c philadelphia st louis jaffa e berlin avant che vegnir spustà a budapest l onn sco viceconsul enconuschent daventa el la entras ses engaschi per gidieus ungarics durant la secunda guerra mundiala cun il qual el ha salvà a carstgauns circa la mesadad da tut il survivents gidieus ungarics da las acziuns da destrucziun dals naziunalsocialists el ha cuntanschì quai entras sia posiziun sco manader da la partiziun interess esters en l ambassadura svizra cunquai ch el ha reparti a partir dal a gidieus che levan emigrar en la palestina pass e brevs da protecziun quellas protegivan ils gedius da vegnir deportads en champs da concentraziun auschwitz perche che la partiziun da la ss da eichmann respectava questas brevs quai era in resultat da sia lavur diplomatica en palestina nua ch el veva resguardà interess tudestgs encunter ils englais il diplomat svedais raoul wallenberg che è vegni il fanadur a budapest s ha orienta davart il sa cuntegnair dal diplomat svizzer las activitads da wallenberg èn pli tard vegnidas fitg renumadas durant che lutz è ditg stà nunundrà suenter la guerra è el vegni admoni dal stadi svizzer per surpassament da cumpetenzas yad vashem ha undrà carl lutz e sia prima dunna cun il titel gerechter unter den völkern lutz schai sutterrà sin il santeri bremgarten a berna la baselgia vaira da jesus true jesus church è ina baselgia independenta che è vegnida fundada a beijing en china l onn ozendi dumbra ella ver milliuns commembers en stadis la baselgia tutga tar il rom protestantic dal cristianissem che s ha augmenta durant l entschatta dal avel tschientaner nadal e pasca na vegnan betg festivads la baselgia n è betg trinitara e craja che tut las instrucziuns da l evangeli stoppian avair referenzas biblicas per sustegnair l urden e per impedir malchapientschas la baselgia ha l intenziun da pregiar l evangeli a tut las naziuns avant il segund return da jesus las diesch ductrinas da basa da la baselgia èn belmopan è la chapitala dal belize fin il las honduras britannicas in stadi en l america centrala la citad dumbra radund abitants il num belmopan è in term artifizial cumpost dals pleds belize e mopan in flum da la regiun la citad da belmopan è vegnida fundada il d avust belmopan giascha en l ost dal flum belize sin da ladezza settentriunala ed da lunghezza occidentala sin in autezza da meters sur mar la citad sa chatta en la provinza da cayo var km pli a l intern da la terra che l anteriura chapitala belize city lezza è vegnida devastada fermamain durant il hurican hattie dals d october l onn han ins decidì definitivamain d eriger ina nova chapitala en in lieu segir ed il han ins pudì dischlocar la sedia da la regenza da las honduras britannicas a belmopan las edifizis da la regenza èn vegnidas construidas en in stil modern inspirà da l architectura dals maya classica oriundamain era la chapitala planisada per abitants ma causa sia situaziun geografica ed il clima chaud e stitg dumbra la citad fin ussa mo abitants la plipart da las grondas interpresas ed organisaziuns sco era las pli bleras ambassadas sa chattan anc adina a belize city a belmopan sa chatta era l universitad dal belize destinaziuns d excursiuns populars enturn la citad èn il parc naziunal da guanacaste ed il belize zoo davent da belmopan pon ins era far excursiuns tar il cuvel actun tunichil muknal ch è in impurtant lieu da chat archeologic adolf hitler d avrigl a braunau agl en austria d avrigl a berlin entras suicidi era a partir da schef da partida da la nsdap a partir da chancelier da l imperi ed a partir dal sco manader führer e chancelier da l imperi el medem temp schef da la regenza e schef da stadi dal imperi tudestg el ha stabilì en germania la dictatura naziunalsocialistica il terz imperi das dritte reich ha scumandà tut las partidas d opposiziun e persequità adversaris politics hitler ha chaschunà la segunda guerra mundiala ed ha pratitgà la privaziun dals dretgs ed il mazzament dals gidieus europeics sco era dad autras gruppas religiusas etnicas e socialas sco consequenza da sia politica èn morts en l europa tranter e milliuns carstgauns tranter quels ca milliuns gidieus la germania e l europa èn vegnidas destruidas per gronda part e separadas en in territori communistic en l ost da la germania ed in territori chapitalistic en il vest da la germania quasi tut las biografias da hitler inditgeschan l enorma discrepanza tranter l emprima e la segunda part da sia vita enfin ses avel onn da naschientscha era el in existenza disditga mesirà vida las aspectativas burgaisas da ses temp senza scolaziun militara senza lioms da num suenter la guerra mundiala era sco schuldà senza perspectivas ed oravant tut senza qualitads remartgablas che pudessan declerar plausiblamain sia carriera sequenta malgrà tut quest s auza el en paucs onns al chancelier german e pli tard al regent dictatoric sur grondas parts da l europa hitler ha manifestà in effect destructiv sco mo paucs avant ni suenter el la dumonda davart la discrepanza tutga il problem central che sa tschenta en connex cun la persuna istorica adolf hitler co ha in uman cun talas qualitads ed ina tala previta pudì avair in tal effect or da sia provegnientscha e sia vita avant la politica ha hitler adina fatg in secret els n astgan betg savair ha el ditg sur da ses adversaris politics da nua che jau deriv e da tge famiglia che jau sun citat tenor krockow döllersheim e strones las vischnancas da naschientscha da ses geniturs ha el laschà evacuar e destruir il gist suenter l attatga da l austria sin la germania per stabilir in plaz d exercizi per truppas allensteig krockow kershaw ed auters biografs da hitler supponan ch ils motivs èn da tschertgar en la derivanza nunsclerida e probablamain incestuusa dad adolf hitler la famiglia da hitler derivava dal quartier da guaud da l austria bassa al cunfin cun la boemia la moda da scriver variava anc en il tschientaner tranter hüttler hiedler e hitler il dictatur posteriur è naschì en la citad da cunfin braunau agl en en l austria auta sco quart da ses uffants dal duanier alois hitler e da sia terza dunna ina nezza tras maridaglia klara naschida pölzl da lur ses uffants cuntanschan mo adolf e sia sora paula la vegliadetgna da creschids alois hitler aveva latiers anc in figl ordvart la maridaglia alois junior ed ina figlia angela da sia secunda dunna en il cudesch mein kampf descriva hitler il bab sco sever ed autoritar per part er vilentà e violent igl è dentant dispitaivel schebain l educaziun da hitler è stada pli severa che usità da quel temp cumprovas mancan dentant alois hitler il bab dad adolf hitler è naschi ordvart la maridaglia da la fantschella da purs anna maria schicklgruber pir cun onns e suenter la mort da sia mamma e da ses supponì bab johann georg hiedler in lavurant da mulin ha alois hitler surpiglià il num hitler ses aug nepomuk ha dà tar in notar l engirament che johann georg pli tard il consort dad anna maria saja il bab dad alois quel sez dentant ha mai acceptà ses figliaster alois sco ses figl hitler na saveva pia betg cun ultima segirtad tgi che ses tat era questa relaziun è evidentamain vegnida brisanta per il propagandist dad ina ideologia rassista cura ch el è vegni pli e pli enconuschent a l entschatta dals onns adversaris politics da hitler han adina puspè empruvà da cumprovar ch il manader da la nsdap antisemita ed extremamain naziunalista haja sez perdavants gidieus ni tschecs tenor pli novas enconuschientschas è quai pauc probabel ma per hitler in bun motiv per zuppar sia derivanza pervi da sia professiun ha alois hitler midà savens chasa cun sia famiglia da braunau a passau pli tard a lambach ed a leonding sper linz en las diversas scolas popularas era hitler in bun scolar a la scola reala a linz disdescha el dentant cumplettamain gia l emprim onn da scola sto el repeter e ses scolasts al attribuischan mancanza da motivaziun d emprender hitler ha pli tard preschentà quel temp sco ina sort chauma d emprender encunter il bab che al vuleva manar ad ina carriera da funcziunari hitler perencunter vuleva daventar dissegnader d art quest interpretaziun è uschenavant vaira damai che hitler aveva sia entira vita gì l impressiun dad esser in artist sconuschì ch el sviava lavur regulada e ch egocentrissem era ina da sias pli fermas caracteristicas encunter questa chauma d emprender stat dentant la mort dal bab da hitler ils da schaner cun onn il squitsch da l educaziun aveva pia laschà suenter per il giuven da tredesch onns las prestaziuns en scola n eran denant betg sa meglieradas hitler banduna pia la scola cun onns senza terminaziun dapli ch ina savida superfiziala da diversas funtaunas elegidas senza distincziun ha hitler mai acquistà a partir dal pudeva hitler viver grazia a sia renta da mez orfen e cun sustegniment da sia mamma ina existenza bohème nunliada suenter ch el è vegni refusà da l academia d art a vienna e pervia da mancanza da talent ha el betg pli mussà sforzs per retschaiver in occupaziun u almain emprender ina professiun ils da december mora sia mamma da cancer dal sain sco divers dals raquints commovents sugereschan viveva hitler a l entschatta detg bain da sia renta d orfen ses gudogn engrondì cun la vendita da maletgs e cartas surpassava quel dad in scolast primar giuven l onn cun onns va hitler a vienna la vegn el en contact cun las scrittiras pseudoscientificas e neoreligiusas da l ideolog da rassas ed antisemit jörg lanz von liebfels era las polemicas antisemitas da politichers sco il manader da la alldeutsche bewegung georg ritter von schönerer ed il burgamester da vienna dr karl lueger ha el percepì sia imaginaziun d ina rassa signurila arica predominanta ha el probablamain sviluppà en quest temp ses idols èn dentant restads nunnumnads pli ferm che per politica è hitler s occupà tenor ses ami august kubizek cun operas en spezial cun quellas da richard wagner suenter la segunda refusada entras la suprastanza da l academia d art andreas walder e raphael de rose haveva hitler pli e pli problems finanzials sa tschenta el en l asil per persunas senza tetg ed a l entschatta da en il mnnerheim sco pictur da las bellezzas da vienna gudogna el modestamain cunquai ch el sez era plitost schenà ha ses cunabitant reinhold hanisch surprendì la vendita suenter ch el aveva il sentiment dad esser vegni engianà da hanisch surdat el la vendita da ses maletgs ad in cunabitant gidieu perquai èsi dispitaivel schebain l antisemitissem da hitler era gia accentuà uschè ferm da quel temp sco che hitler fa crair en ses cudesch mein kampf reinhold hanisch che ha pli tard scrit in cudesch dals giuvens onns da hitler è vegni mazzà ca onns pli tard en il champ da concentraziun buchenwald suenter che hitler ha survegnì paja ord l ierta da ses bab ha el fatg midada da vienna a minca en mein kampf scriva el pli tard ch el haja gì desideri per ina citad germana a minca scuvra el sia fascinaziun per l architectura e legia las scrittiras da l autur rassistic houston stewart chamberlain la midada aveva era l intent da guntgir il servetsch militar sch igl è vair che sia moda da pensar naziunal tudestga e sia antipatia per il stadi multipopular da l austria e l ungaria ha giugà ina rolla sche fiss la midada stada in emprima decisiun politica vesaivla da hitler che hitler na leva betg en emprima lingia gungtir il servetsch militar sa mussa cura che l emprima guerra mundiala cumenza s annunzia hitler immediat sco voluntari sco appuntà dal regiment d infantaria da reserva bajuvar list passenta hitler quasi l entira guerra mundiala a la front dal vest sco annunziader el entra ils d avust en l armada e vegn undrà il december da quel onn cun la crusch da fier da segunda classa en la frantscha dal nord vegn hitler blessà l onn ad ina chomma pir l entschatta da mars vegn hitler puspè a la front vegn el undrà cun la crusch da fier d emprima classa hitler valeva sco schuldà correct che era dentant plitost malvis tar ses collegas pervia da sia tenuta nuncritica envers ils uffiziers stimar il superiur cuntradir a nagin sa suttametter cun egls serrads uschia ha el sez numnà sia tenuta en quel temp dal process da putschists sia rolla dad outsider vegn confermada entras la constataziun dad in camarat da regiment che il prim biograf contemporan da hitler konrad heiden citescha nus tuts sdiavlavan e pensavan ch i saja insupportabel dad avair in corv alv tranter nus ils d october pia curt avant la fin da la guerra vegn hitler ospitalisà en il lazaret da la citad prepomaraniana pasewalk suenter ina attatga da gas la tschorvadad temporana per la quala el è vegnì tgirà ha el pli tard manà enavos sin ina blessura dals egls durant quest attatga da gas perscrutaziuns pli novas che sa basan sin datas dal lazaret permettan dentant er la conclusiun che la tschorvadad era ina reacziun da schoc tardiva ed isterica sin la terrada da la germania en mintga cas è hitler vegnì tgirà dad in medi militaric per psiciatria che l ha classifitgà sco psicopat che saja dal tuttafatg nunadattà per qualitads da manader sumegliant s exprimì è era il cumandant dal regiment che vegn cità da heiden cun ils pleds quest istericher na numn jau mai sco sutuffizier i n era pia betg mo la naziunalitad austriaca ch era responsabla che hitler na mai cuntanschì dapli ch in rang d in appuntà malgrà sias blessuras sias cruschs da fier d omaduas classas ed autras undradas tuttina numna sebastian haffner l experientscha da hitler a la front sia unica aventura da scolaziun cunquai ch el ha pli tard en sia vita tuttina chapì insatge da dumondas militaricas pli tard ha hitler pretendì che l indignaziun davart la sperdita da la guerra e dal tradiment dals novemberverbrecher haja laschà madirar en el la decisiun da daventar politicher era quest astga vegnir dubità en fatscha a la tenuta nunclera tar ils eveniments dal temp che hitler ha laschà vesair dad ambiziuns politicas na remartg ins nagut en il temp suenter la guerra el turna en la caserna da ses regiment a minca e mussa a l entschatta mo l intenziun da betg esser relaschà hitler sa lascha eleger pliras giadas sco persuna da fidanza da ses regiment ed era uschia sco um da colliaziun tranter la regenza da cussegls revoluziunara dal president ministerial bajuvar e socialistic kurt eisner durant ils scumbigls suenter sia mort ha hitler betg prendì partida per la republica da cussegls u sco ch ins avess pudì spetgar causa sia tenuta politica pli tarda per ils adversaris il corp liber cun tenuta anti democratica e pil pli numnads populars el para dad esser sa tegnì precautamain davos las culissas ina fotografia da quel temp mussa hitler schizunt en il til da bara per il gidieu eisner assassinà era quai vegn vis da tscherts istorichers sco cumprova la tenuta politica da hitler na pudeva betg esser uschè furmada sco ch el ha descrit sis onns pli tard en mein kampf suenter la terrada sanguinusa da la republica da cussegls ha hitler laschà s engaschar da l administraziun da la reichswehr che era da quel temp il factur decident da la pussanza en la baviera i dat indizis che hitler haja cumprà la bainvulientscha dals novs pussants cun tradir camarats da regiment ch eran s engaschads da la vart da la republica da cussegls ils umens pussants en la schinumnada reichswehr naira p ex il chapitani ernst röhm paran dad avair vis en hitler in pussaivel agitatur cun ses agid pudevan els derasar ideas naziunalisticas tranter ils lavurers ses superiurs han tramess hitler a scolaziuns per referents da propaganda ed han dà ad el il pensum da spiunar ora partidas e circuls politics che chatschavan en il minca postrevoluziunar sco bulieus or da la terra budapest pronunzia ungaraisa budpt è la chapitala ed a medem temp la pli gronda citad da l ungaria cun bundant milliuns abitants furma budapest la novavel gronda citad da l uniun europeica tenor euromonitor international tutga ella tar las ventg citads europeicas che vegnan frequentadas il pli savens da turists la vischnanca unitara budapest è sa furmada l onn tras fusiun da las citads fin là independentas buda buda omaduas situadas en il vest dal danubi e pest en l ost dal danubi il num budapest sez na cumpara betg fin là usità en la lingua da mintgadi era pest buda la citad budapest è situada al danubi il qual banduna en quest lieu la muntogna mesauna ungaraisa e curra en la planira ungaraisa il pli aut punct da budapest furma la collina jnos cun meters daspera existan numerusas autras collinas numnadamain la collina dal chastè vrhegy la collina da rosas rzsadomb la collina dal sulegl naphegy la collina da l evla sashegy la collina da martin mrtonhegy la collina dals svabais svbhegy e la collina széchenyi széchenyi hegy ord vista geotectnoica è la citad situada sin ina ruttadira perquai è surtut buda ritg da funtaunas termalas pervi da la posiziun a l intern dal pajais e l effect protegind da las collinas è budapest segnà d in clima continental relativamain sitg cun envierns fraids e stads chaudas la temperatura media munta il schaner a c ed il fanadur a c l entschatta da la stad cuntanschan las precipitaziuns lur maximum la media annuala da las precipitaziuns munta a fin millimeters l istorgia da budapest cumenza vers l onn cun la fundaziun d in champ militar roman sin territori populà avant da la stirpa celtica dals eraviscs enturn il champ è alura sa sviluppada pass per pass la colonia romana aquincum la quala ha furmà tranter il ed il la chapitala da la provinza pannonia inferior sut domini roman ha la citad prosperà i sa laschan cumprovar in palaz guvernativ plirs amfiteaters e bogns ultra da quai è la citad situada al danubi che furmava il cunfin da l imperi roman vegnida protegida tras in mir a la fin dal quart tschientaner han gì lieu en rom da la migraziun dals pievels adina dapli invasiuns da stirpas dals germans e dals hunns ed alans suenter il declin da l imperi roman ed a la fin dal temp da la migraziun dals pievels è sa stabilida qua l emprim ina populaziun slava a partir da l onn è quella però vegnida stgatschada d ungarais pievels urals ch èn immigrads en il batschigl pannonic ils ungarais ch èn pli tard vegnids cristianisads e daventads sedentars abitavan en vitgs cun baselgias e vivevan da la cultivaziun da plantas e da l allevament d animals situà en il center d impurtantas vias da traffic è pest daventà adina pli impurtant gia da quel temp è sa sviluppà sur il danubi ca sin l autezza da la punt elisabet odierna in viv traffic da navettas vers buda situà da l autra vart dal flum suenter la curunaziun da steffan i il di da nadal ubain il prim da schaner sco emprim retg da l ungaria han ils ungarais extendì lur domini l invasiun dals mongols l onn ha però smanatschà seriusamain il reginavel battaglia sper muhi la residenza roiala han ins l emprim translocà a visegrd l onn è la citad vegnida renovada ed il è ella puspè daventada la chapitala dal reginavel l onn ha gì lieu ina sullevaziun da purs a partir da l onn han ils osmans adina puspè attatgà ils ungarais quai che duva culminar en l occupaziun da la gronda part dal pajais l onn è crudà pest onns pli tard buda ch era protegì in pau tras la fortezza chapitala da l ungaria betg occupada la quala consistiva quasi be pli da l ungaria superiura che correspundeva pli u main al territori odiern da la slovachia ha furmà tranter il ed il bratislava entant che buda è daventà la sedia d in pascha tirc ha pest pers sia muntada ed ina gronda part dals abitants èn tratgs davent la finala èsi reussì als habsburgais ch eran dapi l onn retgs da l ungaria da stgatschar ils osmans e da restabilir l ungaria per la populaziun da buda e da pest n è però betg sa midà bler els vegnivan er vinavant administrads dad esters e stuevan pajar fitg autas taglias la populaziun ha empruvà da sa dustar cun ina sullevaziun ma quella è vegnida abattida pest era dapi il la sedia da l administraziun dal reginavel malgrà las cundiziuns disfavuraivlas ed in aua gronda desastrusa l onn cun unfrendas è la citad creschida en il decurs dal avel e avel tschientaner sco strusch in autra l onn è il tudestg vegnì introducì dals habsburgais sco lingua uffiziala quai han ins er fatg per pudair controllar meglier ils moviments revoluziunars che sa faschevan adina puspè valair tras quai han ins er tegnì quint dals colonisaturs tudestgs che vegnivan adina puspè clamads en il pajais e ch avevan en il fratemp populà vastas parts da la citad il territori central dals croats che correspunda pli u main al territori da la croazia odierna era suttamess a budapest in dals motivs principals per il svilup da budapest ha furmà l existenza d ina punt durant la stad quella sa cumponiva da bartgas fermadas ina vi da l autra sin iniziativa dal refurmatur ungarais cont istvn széchenyi han ins remplazzà quella ils onns fin tras in emprima punt stabla animà da far quai aveva il fatg ch el aveva stuì spetgar in emna per pudair arrivar a la sepultura da ses bab da l autra vart dal flum la punt la pli veglia e pli enconuschenta da las nov punts dad oz porta alura er cun raschun ses num széchenyi lnchd durant la revoluziun ungaraisa dal ha budapest furmà in dals lieus principals da las sullevaziuns cun las qualas ils ungarais battevan cunter la suppressiun habsburgaisa drizzada cunter refurmas bain è la sullevaziun la finala vegnida abattida sanguinusamain cun agid da la russia ma ils eveniments dal duevan indirectamain tuttina manar il al cumpromiss austriac ungarais tras quel ha l ungaria cuntanschì pli u main ils medems dretgs entaifer la monarchia dubla austria ungaria simbol da quest cumpromiss ha furmà la preschientscha da pliras emnas ad onn da l imperatur franz joseph a budapest sco retg da l ungaria residiava el sin il chastè da buda ed exequiva da quel temp en lingua ungaraisa e purtond in unifurma ungaraisa cun ils ministers e la dieta da l ungaria ses uffizis ungarais l uniun da buda buda e pest era gia vegnida ordinada l onn sut la regenza revoluziunara da l ungaria suenter ch ils habsburgais han gì restituì lur pussanza han els però revocà quest conclus pir l onn sis onns suenter il cumpromiss austriac ungarais han las duas parts da la citad pudì fusiunar definitivamain per preparar quest pass avev ins gia furmà l onn in cussegl da la chapitala per lavurs publicas il qual dueva coordinar il svilup da construcziun ed infrastructura da la citad cumplessiva per il millenni da l arrivada dals ungarais en il batschigl pannonic l onn han ins realisà en connex cun l exposiziun millennara numerus projects gronds sco la plazza dals eroxs e l emprima metro da l europa continentala il dumber d abitants en l entir territori da la citad è creschì tranter il ed il da bundant sin radund suenter la sconfitta en rom da l emprima guerra mundiala è l ungaria sortida l onn da la monarchia dal danubi cun il contract da trianon ha l ungaria pers bunamain trais quarts da ses territori oriund la republica da cussegls communistica fundada il mars sut béla kun ha existì be quatter mais quella è dada ensemen l avust dal medem onn cur che truppas rumenas han occupà en rom da la guerra tranter l ungaria e la rumenia budapest e vastas parts da l ungaria sinaquai è il socialist gyula peidl stà per curt temp primminister sia regenza è però vegnida destituida ils d avust en rom d in putsch da la dretga stadi successur è daventà il reginavel da l ungaria sut mikls horthy suenter sia victoria è horthy entrà ils da november a la testa da las truppas conservativas en la chapitala ed è daventà regent dictatoric da l ungaria la quala era formalmain anc adina ina monarchia l occupaziun tudestga da l ungaria durant la segunda guerra mundiala ha cumenzà ils da mars e quai suenter che l ungaria aveva empruvà da sa schliar da la germania cun la quala il pajais era stà allià fin qua fin la fin da la guerra han ils tudestgs sinaquai deportà e mazzà surtut ad auschwitz radund in terz da la populaziun gidieua ungaraisa che dumbrava persunas da l autra vart ha l engaschi da plirs diplomats tranter quels il svedais raoul wallenberg ed il svizzer carl lutz salvà ad in grond dumber da gidieus da budapest la vita e protegì els da la deportaziun il medem onn èn parts da budapest vegnidas destruidas tras attatgas or da l aria americanas e britannicas las pli grondas destrucziun duevan alura avair lieu cur che forzas armadas sovieticas han assedi budapest da la fin december fin l entschatta cur che la citad ha pudì vegnir conquistada durant lur retratga sin la vart da buda han las truppas tudestgas ed ungaraisas entschercladas siglientà tut las punts sur il danubi civilists èn morts en questa fasa da la guerra suenter la guerra han ins proclamà il la republica ed il la republica populara da l ungaria ina curta episoda ha furmà ils onns il project da giuvenils gaudiopolis l onn ha budapest furmà il punct da partenza da la sullevaziun ungaraisa drizzada cunter l uniun sovietica suenter avair abattì quella sanguinusamain èn suandadas en l entir pajais acziuns da purificaziun ils d october han ins proclamà a budapest la republica da l ungaria quest pass ha tranter auter fullà via a la fin da l uniun sovietica e da l entir bloc da l ost l onn han gì lieu en l entir pajais festivitads en connex cun il millennari da la fundaziun dal stadi en quest connex han ins er investì en la chapitala cun eriger il center da cultura millenris ed il quartier dal millenni cun il teater naziunal medemamain è vegnì modernisà da la vart da buda il campus da l universitad tecnica festivà en l entir pajais e surtut en la chapitala han ins er l adesiun da l ungaria a l uniun europeica il prim da matg l onn cur che las trais citads buda pest ed buda èn vegnidas reunidas dumbrava budapest stgars abitants l onn ha il dumber da la populaziun surpassà milliun in grond sigl ha quel alura fatg tranter il ed il e quai pervi da l incorporaziun da set citads e vischnancas cunfinantas uschia è la populaziun creschida il prim da schaner per persunas sin milliuns la surfatscha da kilometers quadrat sin kilometers quadrat ed il dumber dals quartiers da la citad da sin ils onns fin ha la citad dumbrà bundant milliuns abitants dapi lura è la cifra sa reducida sin fin milliuns situaziun dal abitants en il avel tschientaner era la populaziun da pest per gronda part ungaraisa suenter la fin dal domini osmanic en l ungaria è surtut buda vegnì dominà da tudestgs dals radund abitants l onn eran tudestgs magiars slovacs auters silsuenter è la cumpart dals tudestgs sa reducida cuntinuadamain entant che quella dals magiars è creschida magiars tudestgs la situaziun actuala sa preschenta sco suonda cifras dal magiars tudestgs roma slovacs ulteriurs naginas indicaziuns l onn vivevan en la citad catolic romans refurmads luterans gidieus ed commembers d autras cuminanzas religiusas ils proxims decennis è la cumpart dals refurmads e gidieus creschida cuntinuadamain la cumpart da quests ultims ha cumpiglià il è alura però sa sbassada cuntinuadamain fin la fin da la segunda guerra mundiala la citad sa cumpona da trais citads ch eran oriundamain independentas e ch èn pir vegnidas reunidas il a la vischnanca budapest da la vart orientala planiva dal danubi sa chatta pest che cumpiglia dus terzs da la surfatscha da la citad da la vart occidentala muntagnarda cumpiglian buda ed buda l ulteriur terz da la citad questas duas ultimas parts che cumpigliavan antruras autas cumparts da populaziun da lingua tudestga sa numnavan per tudestg ofen buda resp alt ofen buda administrativamain è budapest sutdividì en districts il prim da schaner han ins stgaffì districts il avel xxiii è pli tard vegnì separà dal avel xx partind da l emprim district enturn il quartier dal chastè vr vegnan ils districts numerads en direcziun da l ura cun cifras romanas e quai cun sursiglir repetidamain il danubi blers impurtants edifizis da la citad èn situads a la riva dal danubi sin la vart occidentala la vart da buda s auza la collina gellért grippusa cun la statua da la libertad e la citadella al pe da la collina sa chatta il hotel gellért cun ses famus bogn termal sco er dal flum giu l edifizi principal da l universitad tecnica en il nord da la collina gellért è situada la collina dal chastè cun l anteriur chastè roial en il palaz sa chattan la biblioteca naziunala la galaria naziunala ed il museum istoric sper il chastè ha il president dal stadi ungarais sia sedia en il palais sndor classicistic al pe da la collina dal chastè è situà il vrkert bazr che furma la finiziun dal cumplex fortifitgà vers il danubi en la part settentriunala da la collina dal chastè s auza la baselgia da matteus e davantvart vers il danubi la bastiun dals pestgaders il quartier dal chastè da buda ed il panorama dal danubi fan part dapi il dal patrimoni cultural mundial da l unesco sut il quartier dal chastè maina in sistem da labirint ch è per part accessibel al public a la riva orientala dal danubi da la vart planiva da pest s auza l edifizi dal parlament l academia da las scienzas ina retscha da gronds hotels per lung da l uschenumnà corso dal danubi la sala da concert pesti vigad l universitad d economia ed in pau pli vers sid il teater naziunal ed il palaz d art il danubi furma per sasez l attracziun principala da la citad e dumbra en tut nov punts che dattan da lur vart tempra al maletg da la citad la pli impurtanta perquai ch ella è la pli veglia ed a medem temp l ensaina da la citad furma la punt da chadainas da qua maina da la vart da pest il pitschen rintg tar la punt da la libertad sperasvi la gronda sinagoga il museum naziunal e la gronda halla da martgà la sinagoga situada en la dohny utca marchescha l access al quartier gidieu istoric situà tranter il pitschen ed il grond rintg il pitschen rintg suonda pli u main il decurs da l anteriur mir da la citad dal qual las ultimas portas da la citad èn vegnidas disfatgas la fin dal avel tschientaner singulas parts dal mir èn però sa mantegnidas tranter il pitschen rintg ed il danubi sa chatta il center da la citad per propi parallel tar il flum tanscha la vci utca la pli veglia via da commerzi da la citad ed oz la pli enconuschenta via da flanar quella collia la halla da martgà gronda cun il vörösmarty tér en il nord dal center da la citad ma anc adina en il avel district central s auza la pli gronda baselgia da budapest la basilica da s stefan il grond rintg nagykört è vegnì erigì tranter il ed il quel maina da la punt petfi tar la punt margreta e furma in dals pli impurtants ensembles architectonics da ses temp en l entir europa la staziun da viafier dal vest nyugati plyaudvar che sa chatta qua furma ensemen cun la staziun da viafier da l ost ina perditga imposanta da l architectura da staziuns al rintg grond ils tschancuns dal qual portan il num da s stefan e dals districts cunfinants teréz erzsébet jzsef e ferencvros sa chattan plirs teaters fin la siglientada l onn er il teater naziunal e kinos dals quals intgins han stuì serrar cur ch ins ha avert en auters lieus da la citad kinos multiplexs tar la plazza oktogon vegn il rintg cruschà da l andrssy t che collia il center da la citad cun il guaudet da la citad l andrssy t furma in dals projects urbanistics ils pli ambizius en l istorgia da la chapitala ungaraisa en be onns dal fin il han ins erigì in alea d ina lunghezza da kilometers che vegn flancada da chasas d abitar da sis auzadas en il stil tipic da quel temp istorissem da l opera statala ungaraisa da la chasa dal terror e da pliras plazzas ella maina vers la plazza dals eroxs la quala vegn da sia vart flancada da la halla d art e dal museum dals bels arts sin questa plazza sa chatta il monument millennari ch è vegnì erigì il a chaschun dal giubileum da l arrivada dals magyars en il batschigl pannonic en il sid da la plazza dals eroxs sa chatta la plazza lunghenta cun il monument che regorda a la sullevaziun dal quel è vegnì inaugurà precis onns suenter la sullevaziun e sa chatta al lieu nua ch ins aveva cupitgà il in monument da stalin dapi il tutga er l andrssy t tar il patrimoni cultural mundial sut la via cursescha l emprima metro da budapest igl è quai stà ina da las emprimas metros electricas en tut il mund e suenter la london underground ina da las pli veglias dal mund vers ost gist davos la plazza dals eroxs sa chatta en il guaudet da la citad il chastè vajdahunyad ch è vegnì erigì a chaschun da l exposiziun millennara l onn il zoo il circus la patinera ed il bogn da cura széchenyi ensemen cun il bogn gellért tutga quel tar ils pli enconuschents bogns termals da budapest il mausoleum da gül baba sa chatta sin la collina da rosas a buda quest monument en furma d octogon è vegnì erigì vers il e furma il sanctuari da l islam situà il pli lunsch vers nord gül baba è stà in dervisch e poet tirc dal avel tschientaner ordaifer il center da la citad a la riva dal danubi occidentala è situada la colonia romana aquincum ultra da quai sa chatta qua il parc da sculpturas cun statuas dal realissem socialistic a la riva orientala è situà il monument commemorativ chalzers a la riva dal danubi che regorda als pogroms cunter ils gidieus en la segunda guerra mundiala il pli impurtant teater è il teater naziunal ungarais nemzeti sznhz che sa chatta dapi il en il parc bajor gizi en il decurs da si istorgia ha questa tribuna la pli impurtanta dal pajais midà repetidamain sia sedia l emprim edifizi sa chattava tranter il ed il a la kerepesi t oz rkczi t visavi l hotel astoria al hevesi sndor tér sa chatta il magyar sznhz teater ungarais ad in public giuven sa drizzan las represchentaziuns dal teater katona jzsef en la petfi sndor utca ina tribuna alternativa per projects da teater extraordinaris porscha il teater krétakör amis da musical ed operetta visitan gugent l operettsznhz al broadway ungarais en la nagymez utca ina tribuna cun ina lunga tradiziun furma il vgsznhz teater da cumedias al kört sin la vart da pest amis da l opera stiman las represchentaziuns da l opera statala ungaraisa magyar llami operahz en l andrssy t in edifizi ch ha sumeglientschas cun l opera statala a vienna la pli enconuschenta sala da concerts furma la sala da festa en stil floreal da l academia da musica al liszt ferenc platz a las pretensiuns acusticas las pli modernas correspunda la halla da concert da béla bartk che sa chatta en vischinanza dal teater naziunal er en las localitads dal center da congress da budapest han lieu concerts la pli gronda collecziun d art il museum dals arts figurativs da budapest sa chatta a la plazza dals eroxs quella cumpiglia ina collecziun egipziana ina collecziun antica ina galaria dals vegls maisters ina collecziun or dal avel e avel tschientaner ina collecziun da sculpturas baroccas ed ina collecziun da pictura tudestga austriaca ollandaisa e flama ultra da las exposiziuns permanentas vegnan realisadas regularmain exposiziuns temporaras da muntada internaziunala sco il l exposiziun d ovras da vincent van gogh ch ha gì in enorm success visavi il museum sa chatta la halla d art da budapest che porscha spazi a projects d art contemporans la pictura ungaraisa vegn exponida en la galaria naziunala en il palaz dal chastè sper il nov teater naziunal sa chatta ultra da quai il palaz dals arts a l ülli t è situà l edifizi en stil floreal dal museum ungarais per art applitgà ed a la plazza kossuth il museum etnografic dapi il sa chatta en la sinagoga pva e gist daspera en il nov edifizi dad istvn mnyi il center da documentaziun davart il holocaust sper ils bundant museums da tut gener dispona budapest sco center cultural da l ungaria er da bleras pitschnas galarias da las qualas la gronda part è situada en il center da la citad u en il quartier dal chastè mintg onn han lieu a budapest dus gronds festivals da cultura en rom dals quals vegnan surtut purschids programs per ils amaturs da la musica classica il festival da la primavaira da budapest ed il festival d atun da budapest per amaturs da film ha lieu il favrer in festival naziunal e l avrigl il festival internaziunal titanic ed ultra da quai in festival da teater internaziunal l avust ha lieu il festival sin l insla sziget cun blers concerts surtut per in public giuven in nov center da cultura da la vart da buda è il millenris ch è vegnì avert l onn en rom dal giubileum millennar da la fundaziun dal stadi sin l areal d ina veglia fabrica qua han lieu la stad concerts exposiziuns ed autras occurrenzas culturalas la plazza da gieu per uffants dispona da figuras stgalpradas a maun che derivan d ina paraula populara dapi il ha er il museum d uffants ungarais palaz dals misteris in nov dachasa il conturn muntagnard da budapest porscha bleras pussaivladads d excursiun sco per exempel la citadina pittoresca szentendre en il nord da la citad u il chastè a gödöll il lieu preferì da la regina ed imperatura sisi il schanugl dal danubi s extenda fin ad esztergom en il sid da la citad sin l insla csepel sper halsztelek s auza l antenna d emissiun lakihegy en las collinas da buda da las qualas la pli auta elevaziun è cun meters la collina jnos cursescha ina viafier d uffants qua finescha er la senda da viandar internaziunala che maina dad eisenach turinga a budapest per la citad ch ha plitost paucs parcs gioga er l insla margreta ina rolla centrala sco lieu da recreaziun a budapest existan numerus clubs da ballape il pli enconuschent è ferencvros budapest ulteriurs clubs che giogan en la pli auta liga naziunala èn jpest budapest honvéd budapest e vasas budapest daspera ha budapest tradiziunalmain ina gronda muntada en il boxar tranter auter han gì lieu qua ils campiunadis europeics ils onns e ed ils campiunadis mundials dal il boxist lszl papp oriund da budapest è ultra da quai stà l emprim boxist ch ha gudagnà aur tar trais gieus olimpics successivs dapi il ha lieu mintg onn il maraton da budapest al qual sa participeschan mintgamai plirs milli curriders impurtantas squadras da hockey da budapest èn jpesti te ferencvrosi tc e mac budapest sco che quai è usità en bleras chapitalas han er a budapest in grond dumber d interpresas naziunalas lur sedia principala t a magyar telekom zwack orion electronics mol ed ikarus ed èn preschentas qua numerusas interpresas internaziunalas cun lur sedia naziunala ungaraisa las pli impurtantas vias da cumpra da budapest sa chattan en il avel cirquit en il center da la citad la pli enconuschenta e la vci utca nua ch èn represchentads quasi tut ils gronds labels da moda dal mund sin la plazza vörösmarty ha lieu mintg onn ina gronda fiera da nadal dals gronds negozis tradiziunals han be paucs pudì sa mantegnair enstagl vegnan endrizzads en ed ordaifer la citad adina dapli gronds centers da cumpra tenor il muster american plazas l istorgia dals bogns da budapest tanscha enavos var onns gia ils romans han fatg diever da las funtaunas da la citad da l onn datti indicaziuns davart ina colonia felhéviz sin il territori da la citad dad buda da pli tard il num signifitga funtauna termala a la collina gellért vegn menziunada la funtauna dad elisabet sontga elisabet era la figlia dal retg andreas il domini dals osmans ha tranter auter introducì in autra cultura da bogn en la citad ils monuments architectonics da quel temp èn en diever fin oz en il avel tschientaner a basa d in decret da maria theresia èn ins s occupà da l analisa da las funtaunas termalas da la citad l onn han ins sin proposta da pl kitaibel cumenzà a sistematisar las funtaunas el ha er scrit in idrografia da la citad l onn ha la citad retschet sco citad cun las pli bleras funtaunas curativas il titel citad dals bogns ils pli impurtants bogns da cura e bogns averts èn csepeli bogn avert csillaghegyi bogn avert dagly bogn da cura e bogn avert dandr bogn da cura gellért bogn da cura bogn avert e bogn da divertiment kirly bogn da cura bogn tirc lukcs bogn da cura bogn da nudar bogn tirc palatinus bogn da cura e bogn avert edifizi en stil floreal sin l insla margreta paskl bogn avert pesterzsébeti bogn avert pünkösdfürdi bogn avert rmai bogn avert e bogn da divertiment rudas bogn da cura bogn tirc széchenyi bogn da cura bogn da nudar jpesti bogn avert veli bej bogn da cura bogn tirc intgins dals bogns han ina subcultura specifica en il bogn széchenyi vegn giugà uras a la lunga schah en l aua chauda il bogn lukcs furma tradiziunalmain in lieu d inscunter d acturs ed artists ed il palatinus numnà pala è tradiziunalmain in bogn per giuvenils daspera datti er blers bogns da nudar a budapest ils pli enconuschents èn il csszr a buda e la halla da nataziun sin l insla margreta che porta il num dal victur olimpic alfréd hajs il ha ultra da quai avert in dals pli gronds parcs tematics d aua da l europa il ramada resort tuttina sco vienna ha er budapest enconuschì en il avel tschientaner ed a la vieuta vers il avel tschientaner ina ritga cultura da cafés in dals centers litterars furmava il kvéhz café new york che dumbra dapli che tschient onns e ch ha existì dal temp dal communissem sut il num hungria kvéhz in dals lieus d acziun da la revoluziun dal ha furmà il café pilvax en il qual sa reunivan ils aderents da sndor petfi ils cafés han er servì sco plaz da lavur per scripturs poets e schurnalists ferenc molnr è per exempel stà in visitader frequent da talas chasas da café dal temp dal communissem èn quels vegnids statalisads ed han midà lur funcziun blers èn svanids u en vegnids negligids sur lung temp da quel temp furmavan ils pitschens presszs espressos ils sulets locals en ils quals ins pudeva giudair in fekete in pitschen nair café ungarais ch ins ha laschà coier ditg il café centrl al ferenciek han ins reavert ils onns en veglia traglischur il café museum a la mzeum kört è daventà in restaurant pli nobel sco café il pli bel ed exquisit vala il café gerbeaud al vörösmarty tér las duas pli veglias conditorias a buda èn la conditoria ruszwurm en il quartier dal chastè e la conditoria august sper la fiera fény utca in atgnadad a budapest cun in dumber che crescha ad in crescher furman las uschenumnadas bars en ruinas ina da las emprimas è stada la szimpla kert en il quartier gidieu il avel district da budapest malgrà l enorma ladezza dal danubi radund meters è la citad munida cun numerusas punts dal nord vers il sid èn quai cumbain che la cumpart dal traffic individual al traffic general è plitost pitschna datti mintga di colonnas en ed enturn la chapitala ungaraisa engrevgiada vegn la situaziun tras la mancanza da chasas da parcar en la citad a distgargiar la citad dal traffic da transit serva il rintg d autostradas che sa chatta en construcziun resp è per ina buna part gia terminà l enviern patescha la citad da smog uschia ch ins ha introducì il ina lescha tenor la quala l ir cun auto po vegnir scumandà durant tscherts dis en cas da concentraziuns da particlas finas memia autas dastgan be cursar ils dis spèrs autos cun cifra spèra ils auters dis ils autos cun cifra pèra sin il numer da l auto la polizia na po betg chastiar cuntravenziuns cun multas mabain be appellar als automobilists cur che quest scumond è vegnì applitgà l emprima giada è il traffic d autos sa reducì per radund la cumpart dals velocipedists al traffic general è a budapest cun ca relativamain bassa sin l entir territori da la citad datti damain che kilometers vias da velos damain ch in tschintgavel da las vias da velos en la citad da vienna ch è pli u main tuttina gronda tar radund dus terzs da questas vias sa tracti en pli be d ina lingia da separaziun malegiada sin il trottuar duas giadas ad onn demonstreschan a budapest velocipedists en rom d ina critical mass per meglras cundiziuns per velocipedists cun fin a participants sa tracti d ina da las pli grondas occurrenzas da quest gener en tut il mund budapest furma in impurtanta cruschada dal traffic da viafier e sa chatta al punct final meridiunal da la magistrala per l europa tar quella sa tracti d in impurtant project transeuropeic en rom dal qual duai vegnir realisada ina viafier ad auta sveltezza tranter paris e budapest enstagl d ina staziun principala dispona budapest da trais staziuns a chau ch èn colliads ina cun l autra tras la metro la pli impurtanta staziun furma il keleti plyaudvar staziun da l ost da qua davent cursescha la gronda part dals trens internaziunals ultra da quai existan qua er bleras colliaziuns naziunalas en il nord da la staziun da l ost medemamain da la vart da pest sa chatta la staziun dal vest nyugati plyaudvar cun ses museum da viafier interactiv da qua davent curseschan ils trens vers l ost dal pajais ed en direcziun da l ucraina da vart da buda sa chatta la staziun dal sid déli plyaudvar qua partan ils trens vers il sidvest dal pajais per exempel en direcziun dal lai balaton l interpresa da transports publics da budapest bkv transporta mintga di milliuns passagiers sin ina rait da bundant kilometers quella sa cumpona oravant tut da bus da tut ils passagiers che vegnan transportads cun il traffic public da trams e da lingias da metro l emprima lingia da metro è gia vegnida terminada il e furma uschia la pli veglia metro sin l entir intschess continental da l europa daspera mainan pendiculara funiculara resp viafier a roda dentada sin diversas collinas situadas sin il territori da la citad jnos hegy collina dal chastè svbhegy la plazza d aviaziun internaziunala da budapest ferihegy è situada ca kilometers ordaifer il center da la citad quella è cuntanschibla bain cun auto bus u viafier dapi il cur che diversas airlines bunmartgadas èn s etablidas entaifer il martgà ungarais è il dumber da passagiers creschì fitg ferm la muntada da la navigaziun è s augmentada ils ultims onns d in cuntin sper viadis d excursiun organisads da societads da navigaziun indigenas curseschan navs da lingia vers bratislava e vienna cruscheras fluvialas dal flum giu per exempel davent da passau e dal flum si nà da la mar naira mainan mintg onn tschientmillis passagiers en la citad durant la stagiun da stad pon ins dumbrar a las rivas da la citad fin a navs da passagiers a di daspera exista in port per transtgargiar martganzia che cuvra ina surfatscha da bundant ha l emprima universitad ungaraisa è vegnida fundada il dal cardinal péter pzmny sco collegi da gesuits a trnava slovachia ch appartegneva da quel temp al reginavel da l ungaria l emprim existiva be ina facultad da scienzas umanas ed ina facultad teologica in pass decisiv en il svilup da l universitad ha furmà la fundaziun da la facultad da giurisprudenza l onn dapi la fundaziun da la facultad da medischina l onn sumeglia la structura da l universitad quella d autras scolas autas europeicas l onn ha la regina maria theresia dà la lubientscha da transferir l universitad a buda entaifer la facultad da scienzas umanas han ins fundà l onn l institut per inschigneria il qual è alura vegnì surpiglià l onn da l universitad politecnica e fa part dapi il da l universitad tecnica daspera existan a budapest numerusas ulteriuras universitads e scolas autas statalas e privatas londra pronunzia rumantscha lndn pronunzia englaisa lndn è la chapitala dal reginavel unì e da la part dal pajais engalterra la citad sa chatta a la temsa en il sidost da l engalterra sin l insla gronda britannia il territori d administraziun odiern cun en tut districts è sa furmà l onn cun la fundaziun da greater london là vivevan il radund milliuns umans da quai radund milliuns en ils districts municipals da inner london fundada l onn s c dals romans sco colonia londinium è la citad daventada suenter la conquista normana dal la chapitala dal reginavel da l engalterra e la sedia da la chasa roiala britannica gia en il temp medieval è londra sa sviluppà ad in impurtanta plazza commerziala en l europa sut il domini dad elizabeth i en il avel tschientaner è la muntada sco citad da port en la mar dal nord anc creschida cun il cumenzament da l industrialisaziun en il avel tschientaner è er la populaziun da londra s augmentada uschia che la citad ha surpassà sco ina da las emprimas insumma il cunfin d in milliun abitants fin il è la populaziun creschida sin milliuns e londra n è betg be daventà en il avel tschientaner la chapitala da l imperi mundial britannic mabain ultra da quai la pli gronda citad dal mund quai ch ella è restada fin il la citad è sa sviluppada ad in impurtant center da tecnica industria e commerzi da politica e da cultura e quinta fin oz tar las metropolas mundialas sper new york singapur e hongkong furma londra en pli ina da las pli grondas plazzas da finanzas dal mund sper numerusas universitads scolas autas teaters e museums sa chattan a londra er divers edifizis istorics sco il palace of westminster u il tower of london che tutgan tar il patrimoni cultural mundial da l unesco cun bundant milliuns è londra stà l onn suenter bangkok la citad cun la segund auta frequenza da turists da l exteriur en tut il mund las coordinatas geograficas dal center da la citad en vischinanza dal trafalgar square èn grads da latituda meridiunala e grads da longhituda occidentala la posiziun datiers dal meridian nulla n è nagina casualitad pertge che quel è vegnì fixà tras il royal greenwich observatory e furma il punct da partenza dals grads da longhituda e tras quai da las zonas da temp la citad da londra s extenda sur ina lunghezza da radund kilometers per lung da la temsa navigabla e sa chatta en media meters sur il nivel da la mar londra è sa sviluppà d ina colonia situada a la riva settentriunala la city of london odierna fin il ha la london bridge furmà la suletta punt sur il flum per quest motiv sa chatta la gronda part da la citad en il nord dal flum cun la construcziun d ulteriuras punts en il avel tschientaner e la construcziun da la viafier en il avel tschientaner ha la citad cumenzà a s extender en tuttas direcziuns la cuntrada è planiva fin levamain ondulada quai ch ha pussibilità ina creschientscha quasi illimitada pli baud era la temsa bundant pli lada e pli pauc profunda che oz en il fratemp vegn ella cunfinada quasi dapertut tras rempars e la gronda part dals affluents culan sut terra il fluss e refluss da la mar dal nord sent ins anc ferm en la citad quella è perquai periclitada tras inundaziuns e mar burascusa sper woolwich en l ost da greenwich han in erigì ils onns il thames barrier per minimar quest privel la structura geologica da l engalterra dal sidost è segnada da sediments mesozoics ch han laschà sa furmar ina cuntrada da stresas structurada generusamain nagliur tanschan las autezzas fitg ad aut uschia che l entira regiun profitescha dals avantatgs climatics dal sidost istoricamain ha londra profità da sia posiziun amez ina regiun d agricultura il sidost en vischinanza dal continent ha furmà da vegl ennà il center da l imperi insular qua han ils conquistaders ch èn vegnids nà da la terra franca romans saxons normans fitgà pe sco emprim cun la scuverta da l america ed il svilup da la navigaziun d ultramar èn bain las varts exteriuras da l insla sa sviluppadas dapli pervi da lur posiziun favuraivla ma er da quel temp ha londra pudì sa mantegnair sco vegl center cultural e politic ed è restà la porta vers l insla londra sa divida en districts municipals london boroughs e la city of london l engalterra dal sidost cun la chapitala londra furma climaticamain la part da la gronda britannia ch è protegida il meglier cunter las influenzas nà da l atlantic londra appartegna a la zona climatica temprada las stads èn chaudas ma darar fitg chaudas ils envierns èn bain frestgs ma la temperatura croda be darar sut nulla il mais il pli chaud furma il fanadur cun en media c il pli fraid il schaner cun en media c la gronda surfatscha bajegiada retegna la chalur e stgaffescha uschia in microclima magari èsi en la citad fin a tschintg grads pli chaud ch en la cuntrada circumdanta la temperatura annuala munta en media a c e las precipitaziuns annualas a millimeters ils mais october november e december crodan las pli bleras precipitaziuns cun en media millimeters ed il pli pauc il favrer cun en media millimeters naiv datti be darar tut il pli intgins centimeters ad onn eveniments sco la catastrofa da naiv dal èn ina raritad il hai dà il pli grond caos da naiv dals ultims onns cur ch èn crudads centimeters naiv nova nagina raritad furman però inversiuns termicas ina da quellas ha manà il ad ina gronda catastrofa da smog l existenza d ina colonia preromana dals celts sin il territori da la city of london n ha betg sa laschà cumprovar probablamain l onn s c han ils romans fundà la citad londinium l onn u s c han ils icens sut lur regina boudicca destruì la colonia londinium è vegnì reconstruì ed ha destituì a l entschatta dal segund tschientaner camulodunum colchester sco chapitala da la britannia a partir da s c ha londinium furmà la chapitala da la provinza britannia superior a partir da ca s c da la provinza maxima caesariensis enturn l entira citad han ins erigì rempars las restanzas da l amfiteater roman ch è vegnì a la glisch pir il en il quartier da finanzas odiern han ins rendì accessiblas a la publicitad il l onn s c han ils romans retratg lur legiuns e la populaziun è stada exposta pli e pli a las expediziuns da sblundregiada dals germans suenter la conquista da l engalterra tras ils angles e saxons è londinium scrudà fin la fin dal avel tschientaner ad ina citad da ruinas nunabitadas ils anglosaxons han l emprim guntgì la proxima vischinanza da la citad destruida vers la fin dal avel tschientaner han els fundà en il vest da quella l abitadi lundenwic ch ha l emprim appartegnì al reginavel da mercia pli tard al reginavel d essex sut alfred il grond il retg da wessex han ils anglosaxons reconquistà l onn dals danais la cuntrada a la sbuccada da la temsa ils proxims onns è la regiun puspè vegnida colonisada entaifer ils mirs da la citad romans la citad ch è sa furmada da nov purtava il num lundenburgh l onn han ils normans conquistà l engalterra e londra ha substituì winchester sco chapitala il nov regent william i ha confermà ils dretgs spezials da londra richard cor da liun ha nominà l onn l emprim lord mayor burgamester il qual è alura vegnì elegì dapi il directamain da las corporaziuns da commerziants che daventavan adina pli pussantas l onn è vegnida terminada l emprima punt erigida or da crappa la london bridge che dueva restar fin il la suletta punt en il center da la citad odierna pliras giadas ha londra stuì supportar sblundregiadas en rom da sullevaziuns da purs uschia per exempel il durant la peasants revolt ed il durant la jack cade rebellion durant la guerra da rosas ch è ida a fin l onn cun la curunaziun da henry tudor sco henry vii è la citad stada sin la vart dals yorks la refurmaziun ha rut la pussanza da la baselgia la quala possedeva fin là raduna la mesadad dal terren la redistribuziun dals bains ecclesiastics a partir dal ha manà ad in èra da fluriziun economica e londra è avanzà ad ina da las pli impurtantas citads da commerzi en il decurs da si istorgia variada ha londra stuì vegnir a frida cun baininqual temp da crisa suenter che la fundaziun da las emprimas grondas cumpagnias da commerzi e da la royal exchange avevan fatg avanzar en il avel tschientaner il svilup economic è la citad vegnida tutgada il da la pesta gronda ch ha chaschunà bundant unfrendas ed il settember ha in grond incendi devastà vastas parts da la citad radund chasas e baselgias èn daventadas l unfrenda da las flommas suenter l incendi desastrus han ins reconstruì la citad ils plans per ina restructuraziun cumpletta han però fatg naufragi pervi dals auts custs uschia ch ins ha pli u main erigì las novas chasas per lung da las veglias vias cun lur blers chantuns l architect responsabel per la reconstrucziun è stà christopher wren da quel temp han bunamain tut ils abitants nobels bandunà definitivamain il vegl center da la citad ed han laschà eriger en il west end che sa chattava en cumplain svilup novas chasas d abitar represchentativas las classas socialas las pli povras da l autra vart èn vegnidas stgatschadas en l east end nua ch ellas stuevan gudagnar lur da viver en il port en plaina expansiun la fin dal avel tschientaner è londra avanzà al pli impurtant center da finanzas dal mund en il decurs dal avel tschientaner è londra creschì sur ils cunfins istorics or novas punts sur la temsa han purschì la pussaivladad d extender la citad vers sid l onn han gì lieu a londra ils gordon riots cur che protestants fanatics èn sa defendids cunter l egualitad dals dretgs per ils catolics en il decurs dal avel tschientaner è il dumber d abitants s augmentà fermamain la construcziun da numerusas viafiers d aglomeraziun e da metros ha pussibilità d extender svelt il territori surbajegià durant l epoca victoriana ha londra cuntanschì gronda muntada sco chapitala da l imperi mundial britannic l onn era londra tenor dumbraziun dal pievel cun abitants la pli gronda citad da l europa ed il center dal mund industrialisà qua ha gì lieu il medem onn cun la great exhibition l emprima exposiziun mundiala l aglomeraziun che creschiva en gronds pass era sparpagliada en numerus circuls da dretgira e plaivs sco emprim consorzi han ins fundà l onn la metropolitan police l onn è suandà il metropolitan board of works sin il sectur dals fatgs da construcziun il sistem d aua persa da londra erigì sut l egida da joseph bazalgette vala sco pli grond project da construcziun da l entir avel tschientaner l onn han ins stgaffì cun la county of london per l emprima giada ina regiun d administraziun unitara per l entira zona d aglomeraziun l emprima mesadad dal avel tschientaner è stada segnada da l extensiun dal territori surbajegià en dimensiuns sco anc mai ils novs lieus suburbans sa chattavan quasi tuts ordaifer la county of london en l entir middlesex en il vest dad essex en il nord da surrey en il nordvest da kent ed en il sid da hertfordshire durant la segunda guerra mundiala surtut ils onns hai dà a londra numerusas attatgas or da l aria da vart dal reich tudestg las qualas èn vegnidas enconuschentas en l istorgia da la citad sut il num the blitz a grondas destrucziuns han quellas surtut manà en las zonas industrialas situadas en l ost da la citad ina segund unda d attatgas è suandada il en rom da l interpresa capricorn sco er cun rachetas dal tip v e v bunamain abitants han pers la vita tschientmillis èn daventads senza tetg suenter la fin da la guerra è il dumber d abitants da londra sa reducì considerablamain damai che bleras persunas èn idas a star en novas citads satellit l onn han ins stgaffì la regiun administrativa greater london la quala cumpigliava er ils quartiers suburbans ch eran sa furmads en il decurs dal avel tschientaner a medem temp ha londra pers sia rolla sco impurtant port ils implants en ils docklands èn ids en decadenza l onn ha inizià in program da svilup urban cumplessiv dieschmillis plazs da lavur dal sectur da servetschs èn vegnids transferids da la city of london sin l isle of dogs u stgaffids da nov en la canary wharf han ins erigì in vast cumplex da chasas autas suenter il punct il pli bass dals onns è il dumber d abitants puspè creschì ils proxims onns ha londra pudì consolidar sia posiziun sco ina da las pli impurtantas citads per l industria da finanzas globalas l onn è la populaziun creschida sin bundant milliuns quai che munta in nov maximum l onn han gì lieu a londra ils gieus olimpics da stad gia l onn s c vivevan a londra umans enturn il eran quai e l onn ha il dumber d abitants da la citad surpassà il cunfin dad in milliun tranter il ed il era londra la citad cun la pli gronda populaziun en tut il mund alura è ella vegnida surpassada da new york tar la dumbraziun dal pievel dal han ins registrà abitants il pervi da la creschientscha cuntinuanta vegn prognostitgà ch il dumber d abitants pudess crescher fin l onn sin bundant milliuns londra è da vegl ennà ina metropola ch attira differentas naziunalitads culturas e religiuns entant ch arrivavan a l entschatta dal avel tschientaner surtut irlandais polonais talians e gidieus da l europa da l ost èn immigrads dapi la mesadad dal avel tschientaner en emprima lingia umans da las anteriuras colonias britannicas sco per exempel da l india da pakistan da bangladesch u da la nigeria tar la dumbraziun dal pievel dal eran da la populaziun residenta naschids sin il subcontinent indic en ulteriuras parts da l asia dals abitants derivavan da l africa e da la caribica tut en tut eran naschids ordaifer il reginavel unì l aglomeraziun da londra s extenda sur il territori da la citad da greater london or e cumpiglia radund milliuns abitants situaziun dal quai è dapli che la scozia e la valisia ensemen londra furma uschia ina da las pli grondas aglomeraziuns da l europa il cuntrast d antruras areguard la situaziun d abitar e da viver tranter la populaziun da naziunalitad britannica cun autas entradas en il westend e d immigrants cun bassas entradas en l east end vegn surpostà actualmain tras tendenzas da svilup cuntrarias ils pretschs d immobiglias èn en general sa dublegiads en la gronda britannia tranter il ed il a londra sez vegn anc vitiers ch in immobiglia è en media dubel uschè chara sco en las ulteriuras parts dal pajais il ha il dumber d abitaziuns dadas en locaziun surpassà per l emprima giada en l istorgia moderna da la citad il dumber d abitaziuns da proprietad sco motiv vegn surtut inditgà il dumber da la populaziun che crescha fitg svelt tenor la dumbraziun dal pievel dal vivevan en la citad cristians muslims hindus gidieus sikhs budists e aderents d autras crettas n appartegnan a nagina religiuns ed da la populaziun n han fatg nagin indicaziun la maioritad dals cristians tutga tar la baselgia anglicana da l engalterra la baselgia principala e la sedia da l uvestg da la diocesa da londra è la st paul s cathedral la baselgia da la chasa roiala è westminster abbey la baselgia principala catolica da la valisia e l engalterra e sedia da l archuvestg da westminister è la westminster cathedral suenter che la chasa roiala englaisa ha gì surpiglià la cretta protestanta baselgia anglicana hai dà plirs tschientaners naginas baselgias catolicas a londra pir en il decurs dal avel tschientaner èn puspè s etablidas cuminanzas catolicas ulteriuras cuminanzas religiusas cristianas èn l united reformed church l armada dal salit ils quecher e la baselgia ortodoxa la citad furma il center da l islam en la gronda britannia radund dals milliuns muslims brits vivan tenor la dumbraziun dal a londra la pli gronda moschea da la citad furma la bait ul futuh dals var hindus britannics viveva il radund la mesadad a londra il neasden temple a londra ed il shri venkateswara balaji temple a tividale west midlands engalterra centrala furman ils pli gronds tempels hinduistics ordaifer l india dals gidieus britannics vivevan il var en la chapitala l onn han ins stgaffì la regiun administrativa greater london in uniun da la veglia county of london cun middlesex e parts dals contadis essex hertfordshire kent e surrey greater london è sutdividì en london boroughs e la city of london ils boroughs èn responsabels per l administraziun autonoma locala e per il manaschi da la gronda part da las instituziuns publicas sin lur territori la city of london vegn administrada per motivs istorics da la city of london corporation la greater london authority gla coordinescha la collavuraziun tranter ils singuls boroughs è responsabla per la planisaziun strategica e maina instituziuns publicas ch èn preschentas en l entira citad tar quellas tutgan la london fire brigade la polizia ed il traffic public la gla consista dal mayor of london president da la citad e da la london assembly parlament municipal cun sezs ch han omadus lur sedia en la city hall il lord mayor of london il burgamester da la city of london ademplescha be funcziuns ceremonialas ulteriuras autoritads administrativas han furmà la metropolitan board of works il london county council ed il greater london council quest ultim ha la primministra margaret thatcher schlià suenter dispitas tranter la regenza ed il parsura dal glc da lez temp onns a la lunga n ha londra gì nagin administraziun surordinada la gronda part da las incumbensas eran vegnidas delegadas als boroughs intginas exequidas directamain da la regenza centrala questa mesira ha manà a gronds problems da coordinaziun er suenter ch è vegnida installada il la gla disponan ils boroughs d ina pli gronda autonomia che dal temp da la glc l autoritad da polizia dals london boroughs furma il metropolitan police service la city of london dispona d in atgna autoritad da polizia la city of london police la citad da londra porscha ina vasta paletta d occurrenzas culturalas en il west end sa chatta ina buna dunsaina da teaters preschentà vegn qua tut da la classica fin la moderna tranter auter han er gì là lur primaudiziun divers musicals dad andrew lloyd webber cats the phantom of the opera ed en il theatre royal drury lane producziuns sco nd street miss saigon e my fair lady dal reminent en il her majesty s theatre situà al haymarket vegn il musical the phantom of the opera preschentà dapi ils d october mintga di e quai fin oz il royal national theatre da la national theatre company a south bank ed il barbican centre da la royal shakespeare company tutgan tar ils blers centers dal teater professiunal ina tribuna professiunala cun ina lunga tradiziun furma tranter auter il royal court theatre il royal opera house a covent garden è la pli impurtanta opera da la gronda britannia igl è quai il dachasa da la royal opera e dal royal ballet ulteriurs teaters populars furman il london palladium enconuschent tranter auter pervi da sunday night at the london palladium che vegniva emess pli baud live a la televisiun ubain il st martin s theatre en il west end nua che vegn dà dapi il il toc the mousetrap dad agatha christie quest toc da teater era vegnì preschentà avant onns dapi il en l ambassador theatre avant ch el ha midà senza interrupziun en ses lieu odiern the mousetrap furma uschia il toc da teater ch è vegnì preschentà il pli ditg senza interrupziun en tut il mund il globe theatre a la riva meridiunala da la temsa furma ina reconstrucziun dal teater al liber ch era vegnì concepì l onn e per il qual william shakespeare aveva scrit numerus da ses famus dramas il london dungeon na furma nagin teater en il senn classic en quests tschalers sutterrans concepids sco stanzas da sgarschur preschentan acturs als visitaders enconuschents eveniments or da l istorgia da la citad sco la muria gronda il grond brischament jack the ripper e sweeney todd a londra existan en tut tschintg orchesters sinfonics professiunals numnadamain il london symphony orchestra il london philharmonic orchestra il royal philharmonic orchestra il philharmonia orchestra ed il bbc symphony orchestra punct culminant furma mintg onn la last night of the proms or da la royal albert hall che la bbc emetta en tut il mund enconuschentas salas da concert èn la wigmore hall la barbican hall la royal festival hall e la saint john s church en il westminster al trafalgar square sa chatta la baselgia st martin in the fields che vegn medemamain savens duvrada per concerts saja quai da chors baselgia d orchester u da jazz en la city of westminster sa chattan ils abbey road studios l edifizi en la via da medem num ha emi cumprà il ils studios èn vegnids averts il a chaschun da la ceremonia d avertura ha sir edward elgar dirigì en il studio il london symphony orchestra e fatg la famusa registraziun istorica da land of hope and glory sper ils beatles cf lur album abbey road dal han per exempel pink floyd registrà qua durant ils onns lur albums t a the dark side of the moon dapi ils onns vegn il studio er duvrà sco studio da registraziun per musica da film orchestrala cumenzà ha quai cun la registraziun da la musica da john williams tar il film raiders of the lost ark ed er la musica da the lord of the rings e dals films da harry potter è vegnida registrada qua l arena o pli baud enconuschenta sut il num millennium dome furma in cumplex da divertiment cun in enconuschenta halla da concert tranter auter han enconuschents artists da rock e pop dà qua concert sco britney spears justin timberlake u ils spice girls tar ils pli gronds e pli enconuschents museums en tut il mund tutga il british museum a bloomsbury quel cumpiglia bundant sis milliuns objects d exposiziun enconuschent è er il reading room ina sala da lectura radunda en la quala gia karl marx e mahatma gandhi han studegià il queen elizabeth ii great court erigì sin l onn millennium tenor plans da l architect norman foster furma la pli gronda curt interna cuverta cun tetg da l europa il victoria and albert museum a south kensington dat suttetg d ina collecziun da stgazis d art da tut il mund tranter auter sculpturas vestgadira e costums vaschs da porcellana e da vaider custaivels mobiglias ed instruments da musica en vischinanza sa chattan il museum da la scienza science museum ed il museum da l istorgia natirala natural history museum il science museum preschenta sin tschintg auzadas objects dals champs astronomia meteorologia biochemia electronica navigaziun aviatica e fotografia tar ils classichers tranter ils objects d exposiziun tutgan telescops da galileo galilei ed in microscop da george adams l emprima locomotiva a vapur puffing billy l emprim telefon dad alexander graham bell in rolls royce da l onn in apparat da sgular dad otto lilienthal e la capsla da commando da la nav spaziala apollo il natural history museum cumpiglia var milliuns differents objects or da la flora e fauna tranter quels divers skelets da dinosaurs fossils tranter quels in archaeopteryx in skelet da meters d ina balena blaua u il model da l utschè dodo ch è mort ora vers il la national gallery al trafalgar square posseda ina ritga collecziun da maletgs che tanscha dals emprims origins en l italia fin ad ovras da cézanne e seurat daspera sa chatta la national portrait gallery en la quala èn exponids bundant purtrets l onn ha la tate gallery situada a la riva tranter chelsea e westminster avert sias portas quella cumpiglia la pli gronda collecziun da maletgs britannics dal avel tschientaner fin il temp modern visavi la st paul s cathedral han ins avert l onn la tate modern ina filiala da la tate gallery art modern mussa la saatchi gallery ch è situada en vischinanza dal sloane square quella è vegnida averta l onn da charles saatchi l imperial war museum è in dals pli impurtants museums da guerra dal mund quel mussa en emprima lingia exponats or da las duas guerras mundialas sco chanuns e vehichels ina da quatter etaschas s occupa detagliadamain cun il terz reich partiziuns pli pitschnas tractan intginas ulteriuras guerras dal avel tschientaner sco per exempel la guerra dal vietnam u la guerra dal falkland ultra da quai datti exposiziuns temporaras il cabinet da figuras da tschaira madame tussauds è ina da las grondas attracziuns da la chapitala exponidas vegnan figuras da tschaira da persunas istoricas e da prominents contemporans sportists stars da film e a survegnir ina plazza en l exposiziun da madame tussauds tutgar tar las pli grondas onurs pussaivlas insumma fundatura dal museum ch ha avert sias portas l onn è stada marie tussaud directamain en la city è situà il museum of london che sa deditgescha al svilup da la citad da ses origins fin oz ulteriurs enconuschents museums ed exposiziuns èn ils cabinet war rooms inclus il museum da churchill il london transport museum somerset house ed il sherlock holmes museum en la b baker street il trafalgar square è ina gronda plazza en il center da la citad che vala per blers sco center per propi da quella igl è quai la pli gronda plazza da londra e dapi il temp medieval in lieu d inscunter central amez la plazza sa chatta in monument che london ha tschentà sco engraziament per la victoria d admiral nelson cunter ils franzos en la battaglia da trafalgar la pitga da nelson nelson column dal cun la statua da l admiral sisum ha in autezza da meters quai che correspunda a l autezza da la nav admirala da nelson la hms victory da la carena fin il piz da l arber radund dus terzs dal tschancun tranter trafalgar square e parliament square sa numnan whitehall il terz restant parliament street il cenotaf il pli impurtant monument da guerra da la gronda britannia sa chatta entamez la via e furma il lieu da las festas commemorativas annualas a chaschun dal remembrance day la part centrala da la via vegn flancada d edifizis militars tranter quels il ministeri da defensiun britannic ministry of defence ed ils anteriurs quartiers generals da la british army oz horse guards e da la marina royal navy u admiralty la downing street è la famusa via en il center da la citad nua che sa chattan dapi bundant onns la sedia uffiziala ed il lieu da domicil da dus dals trais pli impurtants commembers da la regenza britannica numnadamain dal primminister dal reginavel unì e dal chancelier dal tresor il pli famus numer da chasa a la downing street è la nr qua sa chatta la sedia ed il domicil uffizial dal primminister la downing street furma ina via laterala da la whitehall be paucs pass davent da l edifizi dal parlament e maina en direcziun dal buckingham palace la via piccadilly tutga medemamain tar las pli enconuschentas vias dal center da la citad quella s extenda dal piccadilly circus en il nordost fin al hyde park corner en il sidvest attracziuns furman qua surtut il negozi spezialisà sin mangiativas fortnum mason da l onn il hotel ritz cun si architectura neoclassicistica dal e la royal academy of arts da l onn en il burlington house il piccadilly circus è surtut famus pervi da sia funtauna d eros e la gronda paraid da reclama luminusa vi d ina chasa da chantun la plazza è vegnida erigida il per cumbinar la regent street cun la via da negozis piccadilly pervi da sia posiziun centrala amez il west end sia vischinanza tar impurtantas purschidas da cumpra e da divertiment sco er tar las pli impurtantas vias da traffic che sa cruschan qua furma quella in lieu d inscunter fitg frequentà la tower bridge è ina punt da traffic sur la temsa ella collià la city of london en il nord cun la part da la citad southwark en il sid i sa tracta d ina punt plegabla erigida en il stil neogotic e da la punt da la temsa la pli orientala a la riva settentriunala sa chattan il tower of london dal qual deriva il num da la punt ed ils st katharine docks a la riva meridiunala è situada la city hall la tower bridge ha ina lunghezza da meters l autezza da las duas turs da la punt munta a meters las duas mesadads da la via pon vegnir auzadas fin in angul da grads per pussibilitar a navs pli grondas il passadi la punt è vegnida terminada l onn a la riva settentriunala da la temsa sa chatta il tower da londra in cumplex ch è vegnì erigì en il temp medieval che sa cumpona da plirs edifizis fortifitgads per lung dal flum il qual serviva sco fortezza chombra d armas palaz roial e praschun surtut per praschuniers da la classa superiura ultra da quai sa chattavan là la munaidaria l archiv statal l arsenal d armas e l observatori fin james i han tut ils retgs e reginas englais vivì intgin temp en il tower igl era usità ch il monarc durmiva qua la notg avant sia curunaziun e ch el chavaltgava alura en in til festiv tras la citad fin a westminster oz vegnan conservadas en il tower ils juvels da la curuna ultra da quai ina ritga collecziun d armas dapi il tutga il cumplex tar il patrimoni cultural mundial da l unesco la pli enconuschenta tur a londra furma cun meters l elizabeth tower en il qual sa chatta il big ben cun tonnas il pli grev dals tschintg zains che sunan l enconuschenta battida da westminister savens vegn er la tur sezza numnada a moda simplifitganta big ben il clutger fa part dal palace of westminster in edifizi monumental erigì en il stil neogotic en il qual sa raduna il parlament britannic che sa cumpona dal house of commons e dal house of lords il palaz sa chatta en la city of westminster al parliament square en proxima vischinanza da la whitehall dapi il appartegna quel al patrimoni cultural mundial da l unesco la pli veglia part dal palaz furma la westminster hall da l onn oriundamain serviva quella sco residenza dals retgs englais ma dapi il n ha nagin monarc pli vivì qua da l edifizi oriund è be sa mantegnì pauc damai che quel è vegnì destruì quasi dal tuttafatg tar in grond incendi l onn l architect responsabel per la reconstrucziun è stà charles barry ils pli impurtants edifizis dal palaz furman las salas da cussegl dal house of commons e dal house of lords daspera datti radund ulteriuras stanzas tranter quellas stanzas da sesida bibliotecas lobbys salas da mangiar bars e hallas da sport il st james s palace sa chatta en la city of westminster l edifizi ha furmà fin l onn la residenza uffiziala dal monarc britannic a londra ozendi vegnan accreditads qua ils ambassadurs britannics er la proclamaziun d in nov monarc ha lieu qua l edifizi è vegnì erigì tranter il ed il per incumbensa da henry viii oz vivan qua il prince of wales ed auters parents da la regina l anteriura sedia da la mamma da la regina clarence house sa chatta entaifer ils mirs dal palaz il palaz vegn be spartì tras il st james s park dal buckingham palace in interessant spectacul furma la midada da la guardia al palaz ils mais avrigl fin fanadur ha quella lieu mintga di uschiglio mintga dus dis il buckingham palace en la part da la citad city of westminster furma la residenza uffiziala dal monarc britannic a londra sper sia funcziun sco abitaziun da la regina elizabeth ii serva quel er sco lieu d occurrenza per occurrenzas uffizialas dal stadi uschia vegnan per exempel retschavids qua ils schefs da stadi da l exteriur tar lur visita en gronda britannia daspera furma il chastè in impurtant magnet per turists l equipament interiur oriund era segnà da pictura ch imitava marmel scagliola en colurs traglischantas sc er da lapislazuli da colur blaua e rosa sut retg eduard vii è il palaz vegnì concepì da nov en il stil da la belle époque sa basond sin in concept da colurs che cumbinescha tuns crema cun aur bleras da las stanzas d accoglientscha pli pitschnas èn tegnidas en il stil architectonic regency chinais quellas èn vegnidas equipadas cun mobiglias e decoraziuns ch ins ha manà natiers suenter la mort da georg iv or dal royal pavilion a brighton sco er or dal carlton house hampton court palace è in chastè situà en la part da la citad richmond upon thames gist sper il bushy park l edifizi ed il parc èn vegnids midads ed extendids cuntinuadamain sut ils differents abitants uschia ch èn mantegnids oz elements architectonics dal stil dals tudors e dal baroc englais il chastè ha furmà il lieu da domicil da numerus retgs e reginas da la gronda britannia dapi il temp da regenza da georg iii han ils monarcs britannics abità en auters chastels a londra e regina victoria ha avert il il palaz per la publicitad singulas parts dal palaz èn vegnidas affittadas a veterans meritaivels il è rut ora en ina da questas abitaziuns in fieu ch ha destruì parzialmain il palaz las lavurs da reconstrucziun han durà fin il il kensington palace sa chatta en la part da la citad kensington and chelsea il chastè furmava pli baud ina residenza da champagna privata ed è vegnì extendì l onn sut mary ii e william iii architect sir christopher wren per betg stuair supportar d enviern l umiditad da la whitehall ils proxims onns è il palaz daventà adina pli impurtant per l auta societad e la vita politica dal pajais dal temp da vita da george i e george ii è il cumplex vegnì renovà a moda luxuriusa e munì cun ina collecziun da maletgs e da mobiglias pumpusa enconuschentas èn surtut las ritgas decoraziuns da palantschieu sura da william kent suenter che george ii è mort nunspetgadamain l onn ha l edifizi pers adina dapli muntada fin oz n ha mai pli vivì in monarc regent lien en parts dal palaz vivan percunter commembers da la famiglia roiala dapi l onn enconuscha londra in veritabel boom da sgrattatschiels quai che sa mussa tranter auter en il the shard cun meters en il pinnacle cun meters ed en radund trenta ulteriurs sgrattatschiels d in autezza da bundant meters the shard ha furmà l onn per in temp il pli aut edifizi da l europa en l ost dal center da la citad sa chattan dad omaduas varts da la temsa ils docklands tar ils quals tutga er il quartier canary wharf cun il sgrattatschiel one canada square cun in autezza da meters e auzadas furma quel suenter the shard il segund aut edifizi abità en la gronda britannia la tur da televisiun emley moor il pli aut edifizi liber da l entir pajais sa chatta sper huddersfield e mesira meters l edifizi vegn flancà da dus ulteriurs sgrattatschiels ch èn vegnids erigids diesch onns pli tard e ch han omadus in autezza da meters hsbc tower canada square e citigroup centre canada square ulteriurs sgrattatschiels sa chattan en il center da londra tranter quels tower e st mary axe a la riva meridiunala da la temsa datiers da la westminster bridge è situada la roda panoramica london eye quella è vegnida averta l onn ha in autezza da bundant meters ed è stada fin il la pli auta roda panoramica dal mund il london eye dispona da capslas fatgas quasi dal tuttafatg da vaider en las qualas han plaz mintgamai fin persunas la roda sa mova cun ina sveltezza da m s e dovra per in gir minutas è la visibilitad optimala pon ins vesair davent da la roda fin en ina distanza da kilometers tranter auter fin al chastè windsor situà in pau ordaifer la citad tar la battersea power station sa tracti d in anteriura ovra d energia da charvun en la part da la citad wandsworth la quala è stada en funcziun ils onns fin l edifizi marcant cun quatter chamins sa chatta a la riva meridiunala en vischinanza da la grosvenor bridge la battersea power station è perpetnisada sin ils albums da musica da diversas bands da rock e pop britannicas il pli enconuschent furma il cover da l album animals da pink floyd che mussa l implant electric cun in grond portg da plastic che sgola tranter ils chamins ulteriurs exempels èn l album quadrophenia da the who adventures beyond the ultraworld da the orb u power ballads da london electricity la thames barrier sin la temsa è il pli grond rempar cunter inundaziuns movibel dal mund la planisaziun ha cumenzà suenter la mar burascusa dal ch aveva chaschunà la mort da persunas la construcziun sco tala è vegnida realisada a partir dal ed inaugurada il tras regina elizabeth ii l ovra da bloccada consista da diesch portas moviblas per betg impedir la navigaziun èn las portas sfundradas sin il fund da la temsa cur ch ellas na vegnan betg duvradas navs cun ina sfunsada da fin a meters pon alura passar senza problems l ovra da bloccada smanatscha ina mar burascusa sa laschan las portas serrar entaifer minutas las quatter portas centralas tras las qualas sa splega la navigaziun han mintgina ina ladezza da meters in autezza da meters e paisan mintgina tonnas l entira construcziun ha ina lunghezza da meters la millennium bridge cun si architectura futuristica porscha dapi l onn ina colliaziun directa tranter la st paul s cathedral e la tate gallery of modern art la st margaret s church è ina baselgia anglicana che sa chatta al parliament square gist sper la westminster abbey e visavi il palace of westminster i sa tracta da la baselgia parochiala dal parlament britannic remartgablas èn surtut las fanestras orientalas cun pictura sin vaider flama da l onn fatga en regurdientscha dal spusalizi dad arthur tudor il frar vegl da henry viii cun catarina d aragon autras picturas sin vaider regordan a william caxton l emprim stampadur englais sir walter raleigh ch è vegnì sepulì qua il ed al poet john milton in commember da la cuminanza parochiala tar las persunas ch èn vegnidas sepulidas qua tutga er il gravader d arom boemais wenzel hollar numerusas persunalitads èn vegnidas ensinadas en questa baselgia tranter quellas samuel pepys e sia dunna sco er winston churchill e clementine hozier dapi il tutga la baselgia tar il patrimoni cultural mundial da l unesco medemamain dapi il tar il patrimoni cultural mundial tutga la westminster abbey qua vegnan curunads e sepulids tradiziunalmain ils retgs da l engalterra questa baselgia da chapitel tutga tar la baselgia da l engalterra n appartegna però pervi da sia funcziun speziala a nagina diocesa mabain furma in atgna baselgia royal peculia da la monarchia britannica l entrada principala sa chatta da vart occidentala il portal vegn enramà da represchentaziuns da las quatter virtits cristianas vardad giustia misericordia e pasch sco er da martirs dal avel tschientaner en la nav centrala sa chatta la fossa dal schuldà nunenconuschent en terra dals champs da battaglia beltgs ruaussa là in schuldà nunenconuschent da l emprima guerra mundiala entamez ils retgs perquai ch el ha servì a ses dieu ed a sia patria sco che sa cloma l inscripziun sin marmel nair dals crudads dad omaduas guerras mundialas vegn er regurdà en la chaplutta da st georg en la nav traversala sanestra settentriunala èn sepulids divers enconuschents politichers britannics sco william pitt palmerston benjamin disraeli e william gladstone nà da la vart settentriunala da la nav traversala arriv ins davos l altar grond en la chapella dad eduard il confessur entamez sa chatta la fossa dal retg ch è mort l onn davosvart è situada la sutga da curunaziun en la quala sa chattava fin il il crap da scone sin quest crap èn vegnids curunads tschientaners a la lunga ils retgs da la scozia fin che edward i ha prendì davent quel l onn da nadal è il crap vegnì engulà e pir puspè vegnì a la glisch suenter lungas retschertgas l onn è il crap vegnì returnà uffizialmain a la scozia e sa chatta dapi lura en il chastè dad edinburgh il crap vala sco simbol per l unitad dals reginavels da l engalterra e da la scozia en questa chapella sa chattan ultra da quai las fossas da henry iii edward i edward iii richard ii e henry v la westminster cathedral furma la baselgia catolica principala da la valisa e da l engalterra ella è medemamain situada en la city of westminster cumenzà a collectar per l erecziun da la baselgia aveva l archuvestg nicholas wiseman l emprim cardinal ed archuvestg catolic roman en l engalterra dapi la refurmaziun la finala han las lavurs da construcziun pir pudì cumenzar l onn l avertura da la catedrala ha gì lieu l onn architectonicamain èn ins sa decidì per il stil bizantin da dadora dat l edifizi en egl tras sia fatschada da quadrels custaivla l auta cupla e betg il davos pervi dal clutger liber quai ch è dal tuttafatg atipic per quests grads da latituda a l intern fa la baselgia surstar tras l effect spazial surprendent e surtut tras ils mosaics vi dals palantschieus sura e las paraids ils quals vegnan cumplettads cuntinuadamain en la holy souls chapel en la nav laterala èn vegnidas elavuradas dapli che differentas sorts da marmel en la city of london radund meters en il nord da la temsa sa chatta la st paul s cathedral la baselgia principala da la baselgia anglicana a londra la baselgia è vegnida concepida da christopher wren las lavurs d entagl da las sutgas da chor derivan da grinling gibbons il trapart da fier battì ha fatg jean tijou pir l onn ha william richmond terminà ils mosaics da vaider vi dal palantschieu sura sur il cor l altar grond construì tenor plans da wren furma l ovra da dykes bower e godfrey allan ch al han terminà l onn la catedrala ha in fund en furma da crusch orientà en direcziun ost vest en il center da questa crusch è situada ina cupla sin la quala sa chatta ina laterna d in pais da tonnas che finescha en in autezza da meters per pudair purtar quest immens pais sa chatta tranter la cupla exteriura e la cupla interiura ina construcziun da crappa conica che ruaussa sin quatter pilasters voluminus a la basa da la cupla en in autezza da ca meters sa chatta en la baselgia in corridor circular cun in diameter da meters l uschenumnada whispering gallery la galaria da scutinar tras las paraids inclinadas vegn il tun adina puspè reflectà qua en l intern dal rintg uschia ch in pled scutina po vegnir purtà da l autra vart da la cupla quella ha in autezza da pes in pe per mintga di da l onn muntan ins fin al spitg cuntanschan ins la golden gallery che porscha ina vista panoramica sur la citad da londra sut la baselgia sa chatta ina vasta cripta en la quala èn sepulidas numerusas impurtantas persunalitads da l istorgia britannica il neasden temple shri swaminarayan mandir en la part da la citad brent furma suenter il tempel a tividale west midlands il pli grond tempel hinduistic ordaifer l india quel è vegnì erigì ils onns d ina secta hinduistica la swaminarayan mission dad ahmedabad india las cuplas e pitschnas turs consistan da marmel da carrara italia e da crap da chaltschina da la bulgaria a l intern èn ils altars munids cun ornaments da flurs e statuas da dieus hinduistics murtis mintgin dals craps ch èn vegnids elavurads porta in auter motiv l edifizi è vegnì mess ensemen entaifer trais onns ed avert il en la construcziun han ins desistì da travs da fier damai che fier irradiescha tenor chapientscha hinduistica undas magneticas che disturban il ruaus da meditaziun en il tempel sa chatta er l exposiziun permanenta understanding hinduism chapir il hinduissem ed in center da cultura la moschea d aziziye sa chatta en la part da la citad stoke newington quella vegn surtut utilisada da la cuminanza tirca londra dispona d in grond dumber da parcs luxurius ils royal parks eran oriundamain reservads als monarcs englais resp britannics a l entschatta dal avel tschientaner han ins alura transfurmà quels en parcs publics bundant zonas verdas sa derasan sin ina surfatscha da radund kilometers quadrat greenwich park è in da quests parcs roials a londra el sa chatta en la part da la citad greenwich situada en il sidost l onn èn il greenwich park ed ils edifizis che tutgan tar quel vegnids integrads en il patrimoni cultural mundial da l unesco a l ur settentriunal da l areal d ina surfatscha da hectaras sa chattan il national maritime museum ed il queen s house in anteriur palaz roial sin ina collina amez il parc sa chatta il royal greenwich observatory la pitschna plazza davant l observatori ornescha ina statua da general james wolfe il hyde park cun il marble arch ed il speakers corner che cunfinescha cun ils kensington gardens è vegnì designà sur lung temp sco pulmun da londra flancà d edifizis elegants ch èn vegnids concepids per il prinzi regent è il regent s park che sa chatta en il nord dal west end en quest parc sa chatta er il curtin zoologic london zoo amez il center da la citad sa chattan il green park ed il st james s park ils royal botanic gardens kew gardens furman in parc extendì cun impurtants ierts sut vaider quels èn situads tranter richmond upon thames e kew en il sidvest da londra e tutgan tar ils pli vegls curtins botanics en tut il mund ins po vesair là plantas ch i na dat uschiglio nagliur en l europa u schizunt en l entira emisfera dal nord sper las serras victorianas enconuschentas en tut il mund hai a kew gardens er vasts parcs cun fitg vegls rododendrons il èn ils royal botanic gardens vegnids recepids en la glista dal patrimoni cultural mundial da l unesco cun ina surfatscha da diesch kilometers quadrats è richmond park il pli grond parc roial quel sa chatta en las parts da la citad richmond upon thames e kingston upon thames en il sidvest da londra oriundamain furmava richmond park il territori da chatscha da tschiervs da retg edward i oz furma el en l entira europa il pli grond parc sin territori d ina citad ch è circumdà cun in mir l attracziun principala furma ina scossa cun vapitis e dams che pon sa mover libramain sco er l isabella plantation in territori cun diversas spezias da plantas raras l onn è vegnì terminà il thames barrier park quel sa chatta tar ils rempars da la temsa thames barrier al lieu da vegls docs en las parts perifericas da la citad existan anc intginas ulteriuras zonas verdas extendidas sco per exempel bushy park e hampstead heath a londra existan bunamain clubs da ballape professiunals la gronda part da quels èn numnads suenter la part da la citad en la quala els giogan lur partidas a chasa ils pli enconuschents èn sper il fc arsenal ch è daventà las pli bleras giadas campiun naziunal insumma il fc chelsea crystal palace fulham tottenham hotspur e west ham united a wembley en la part da la citad brent sa chatta il stadion da wembley legendar là ha mintgamai lieu il final da la cuppa naziunala da ballape medemamain èn vegnids giugads là il final dal campiunadi mundial da ballape dal e dal campiunadi europeic dal sper numerusas ulteriuras occurrenzas da sport han er lieu qua concerts ed occurrenzas spezialas p ex commemoraziuns l onn è vegnì inaugurà il nov stadion da wembley sports fitg populars a londra mintgamai cun squadras che tutgan tar las meglras dal mund èn rugby e cricket in attracziun tradiziunala furma mintg onn la cursa da remblar boat race tranter las duas pli renumadas universitads englaisas oxford e cambridge ch ha lieu il il mars u avrigl sin la temsa a wimbledon en il nord da la citad ha lieu mintg onn il zercladur il pli impurtant dals turniers da tennis da grand slam mintgamai l avrigl ha lieu il maraton da londra in dals maratons ils pli populars en tut il mund cun la surdada dals gieus olimpics da stad dal è londra stà l emprima citad insumma nua ch ils gieus olimpics han gì lieu suenter il ed il per la terza giada il prim da schaner ha lieu la parada da bumaun che maina en direcziun dal berkeley square la festa da bumaun chinaisa ha mintgamai lieu tranter ils da schaner ed ils da favrer a chinatown en la part da la citad soho cun deponer in tschupè davant il banqueting house ed ina processiun davent dal st james s palace vegn regurdà la fin da schaner a l execuziun da retg charles i ils da schaner commemoration of king charles i la midada da la guardia changing of the guard da la queen s guard al buckingham palace tutga tar las pli veglias e pli enconuschentas ceremonias ed ha lieu quasi mintga di durant l onn la midada vegn accumpagnada da chapellas da militar che sunan marschs tradiziunals tocs da famusas shows dal west end ed enconuschentas chanzuns da pop tar la ceremonia da las clavs ceremony of the keys che duai esser onns veglia vegnan las portas principalas dal tower of london serradas mintga saira dal guardian principal dal tower chief yeoman warder che vegn escortà da gardists cun salvas vegn commemorà il di da l ascensiun al tron da favrer l anniversari da la regina d avrigl il di da la curunaziun da zercladur e l anniversari dal duke of edinburgh da zercladur crodan ils termins sin ina dumengia resunan las salvas l auter di a las uras resunan culps en il hyde park entras la king s troop da la royal horse artillery a las uras culps sper il tower of london entras la honourable artillery company salvas resunan er tar la parada da bandieras ed a chaschun da l avertura dal parlament la shakespeare s birthday celebrations han mintgamai lieu a partir da la sonda enturn l anniversari da shakespeare ils d avrigl en il shakespeare s globe theatre in festival da musica classic furma il hampton court palace music festival ch ha lieu durant l emprima mesadad dal zercladur il city of london festival vegn celebrà cun musica teater e saut da la fin zercladur fin mez fanadur en differents lieus concerts da promenada the bbc proms han lieu dal fanadur fin il settember en la royal albert hall il notting hill carnival il pli grond carnaval sin via da l europa cun flair caribic sa splega la fin d avust il settember han lieu a chaschun dal thames festival occurrenzas d art e da sport sin il flum tranter las duas punts waterloo e blackfriars mintg onn l emprima dumengia d october vegn tegnida en la baselgia st martin in the fields la festa d engraziament per la racolta dals martgadants da fiera da londra pearly harvest festival service la trafalgar day parade sin il trafalgar square regorda mintg onn ils d october a la victoria da l admiral horatio nelson en la battaglia navala da trafalgar la bonfire night è in fieu artifizial che regorda a la scuvrida da la conspiraziun da pulvra da sajettar gunpowder plot cunter il parlament englais e l arrestaziun dal chau da quella guy fawkes ils da november quella ha mintgamai lieu la sonda enturn ils da november en quasi tut las parts da londra en la chapitala britannica datti dapli che fatschentas in atgnadad da la citad è che tschertas branschas sa concentreschan en tscherts quartiers uschia chatt ins en la king s road numerusas fatschentas da moda en la old e new bond street bleras butias da designer e galarias saville row e jermyn street èn enconuschentas per cusunzs da vestgadira sin mesira oxford e regent street per lur fatschentas da vestgadira e gronds negozis sco per exempel hamleys u selfridges hmv è la suletta fitg gronda fatschenta da cds e plattas ch è sa mantegnida a la oxford street en la tottenham court road sa concentreschan surtut fatschentas d electronica e da computer la charing cross road è enconuschenta per sias librarias waterstones ina da las pli grondas librarias dal mund sa chatta al piccadilly circus numerusas fatschentas da vestgadira e da chalzers sa chattan en la neal street covent garden è il dachasa da bleras butias spezialas cafés e stans cun objects d art grondas passaschas da cumpra èn il leadenhall market la burlington arcade e la piccadilly arcade harrods a la brompton road è in dals pli enconuschents negozis gronds da la citad famusa è surtut la partiziun da victualias situada en il plaunterren cun sias uschenumnadas food halls en stil floreal in attracziun furma er l illuminaziun da la fatschada che consista da radund pairs electrics tar ils pli gronds centers da cumpra da l entir europa tutgan westfield en la part da la citad shepherd s bush ch ha avert sias portas il e westfield stratford sper il parc olimpic cun visitar ils martgads da londra pon ins emprender a conuscher la cultura locala menziun speziala meritan il martgà da la fin d emna en la chalk farm road camden lock ed il martgà da pileschs e d antiquitads en la portobello road ils martgads da la dumengia en la petticoat lane e brick lane east end porschan quasi tut davent da fritgs e legums fin ad antiquitads e cliniez in martgà da flurs è da chattar a la columbia road martgads per antiquitads ed artisanadi sa chattan a spitalfields ed en la camden passage islington il brixton market a la electric avenue porscha ina grond elecziun da mangiativas or da la caribica tenor in studi da l onn realisescha la regiun gronda da londra in product interiur brut da milliardas dollars en la rangaziun da las regiuns metropolas cun la pli gronda prestaziun en tut il mund sa chatta ella sin il avel plaz davos tokio new york city los angeles e seoul a londra han ils secturs industrials producents pers dapi blers onns cuntinuadamain muntada actualmain èn be pli var emploiads en quest sectur pudì mantegnair lur muntada da pli baud han oravant tut l industria da stampa e las chasas edituras quellas cumpiglian in quart dals plazs da lavur numnads ed han ina cumpart d in terz a l entira producziun a londra l industria da hightec ch è spezialisada sin products electronics e farmaceutics lavura cun success e generescha grondas svieutas blers dals manaschis industrials che sa chattan per gronda part en ils districts da la citad perifers tendeschan da sa retrair dal tuttafatg da londra en il sectur da l industria leva èn represchentadas ovras da vestgadira e bierarias sur il port da londra sa splegan ozendi be pli dal commerzi intern e cun l exteriur da la gronda britannia dapi il è la rata da creschientscha economica da la citad cun pli bassa che quella da l entir pajais cun tuttina è la bilantscha commerziala da londra positiva quai ch è surtut d attribuir al sectur terziar e qua oravant tut als servetschs da finanzas ed al turissem mintg onn visitan radund milliuns turists la citad l onn ha la chapitala contribuì ina cumpart da al product interiur brut la cumpart da l entira regiun metropolitana al product naziunal brut britannic ha muntà il var dapli che la mesadad dals pli gronds concerns dal pajais e bundant da las pli grondas interpresas en l europa han lur sedia principala a londra la citad furma ultra da quai vinavant il pli grond dals trais plazs da finanzas globals intginas da las pli impurtantas bancas dal pajais sco per exempel la bank of england barclays la barings bank e hsbc han lur sedia en la chapitala pliras tschient bancas internaziunalas disponan da filialas a londra medemamain sa chatta la bursa internaziunala dal reginavel unì e da la republica da l irlanda en la city of london ulteriuras impurtantas bursas èn la london stock exchange e diversas bursas internaziunalas da materias primas p ex metals prezius petroli in ulteriur sectur da servetschs fitg impurtant al qual la citad ha d engraziar ina buna part da sia bainstanza dals ultims bundant onns furman las assicuranzas lloyd s of london è qua la pli impurtanta instituziun betg sco societad d assicuranzas per propi mabain sco bursa per contracts d assicuranza a londra sa chatta la sedia principala d impurtants emetturs da radio e televisiun t a bbc itv channel five e sky la bbc è vegnida fundada l onn a londra sco emettur da radio independent gia il è ella vegnida transfurmada en ina corporaziun da dretg public ozendi è la bbc il pli grond emettur da dretg public en tut il mund tut las impurtantas gasettas dal di e gasettas emnilas dal pajais han lur sedia a londra la fleet street ha furmà dapi il avel tschientaner tradiziunalmain la patria da la pressa britannica las gasettas da boulevard the sun daily express daily mail conservativ e daily mirror d orientaziun socialdemocratica furman per gronda part las pli grondas gasettas da la citad per part cun ediziuns da milliuns il daily telegraph è ina gasetta dal di conservativa ch è vegnida fundada l onn anc pli veglia è la gasetta conservativa the times ch è vegnida fundada l onn sut il num the daily universal register d orientaziun liberala sanestra è the guardian che cumpara dapi il e la quarta dals uschenumnads quality papers las gasettas seriusas che sa distinguan dals tabloids ils fegls da boulevard furma the independent ina gasetta medemamain d orientaziun plitost sanestra ch è vegnida fundada l onn la financial times furma ultra da quai ina da las pli impurtantas gasettas d economia en tut il mund cun reuters ha ina da las pli grondas agenturas da novitads sia sedia en la chapitala l interpresa è vegnida fundada da paul julius reuter l emprim l onn ad aachen nua ch el transmetteva cun agid da columbas da posta datas d aczias tranter aachen e brüssel suenter ch è vegnida installada ina colliaziun da telegrafia tranter las duas citads è el emigrà a londra danunder ch el transmetteva sur il cabel sutmarin tranter dover e calais curs da la bursa a paris er oz realisescha l interpresa da sia svieuta cun infurmaziuns da bursa e d economia londra furma il center dal traffic sin via traffic da viafier e traffic aviatic dal reginavel unì ils fatgs da traffic vegnan delegads dal mayor of london a la societad da traffic transport for london tfl quella è responsabla per metro bus tram e viafier urbana betg però per la viafier suburbana e per il traffic aviatic ultra da quai reglamentescha la tfl ils fatgs da taxi e mantegna las pli impurtantas vias principalas l element central dal traffic public citadin furma la london underground la pli veglia metro dal mund da la quala l emprim tschancun è vegnì avert l onn mintg onn vegn la metro duvrada da dapli ch ina milliarda passagiers quella collia il center da la citad e la gronda part dals territoris situads en il nord da la temsa en il sid da la temsa exista enstagl ina spessa rait da viafiers suburbanas cun paucas excepziuns na mainan las viafiers suburbanas ed ils trens rapids interurbans betg tras il territori da la citad mabain curseschan davent d ina da las staziuns dal tren principalas ch èn gruppadas enturn il center da la citad ils trens eurostar collian londra tras il channel tunnel cun paris e brüssel la rait dals bus da londra cumpiglia tut las parts da la citad mintga di vegnan transportadas sin bundant lingias radund sis milliuns passagiers ils bus a duas auzads cotschens èn daventads in simbol internaziunal da la citad gist tuttina sco ils taxis nairs entant che la gronda part dals viadis en il center da la citad vegnan fatgs cun meds publics dominescha en las parts exteriuras da la citad l auto qua exista ina rait da vias circularas las autostradas tanschan percunter be excepziunalmain fin en ils quartiers da la citad per reducir il traffic privat en il center da la citad han ins introducì l onn ina taxa quotidiana london congestion charge heathrow è la plazza aviatica la pli frequentada da l entira europa ensemen cun ils tschintg ulteriurs eroports gatwick luton stansted city airport e london southend airport furma la metropola in impurtant center dal traffic aviatic internaziunal l onn han tut las plazzas aviaticas ensemen dumbrà milliuns passagiers heathrow e city airport sa chattan entaifer greater london ils ulteriurs en l aglomeraziun divers trens e bus collian ils eroports cun il center da la citad heathrow dispona ultra da quai sco suletta plazza aviatica da londra d in access direct a la metro las universitads e scolas autas a londra pon guardar enavos sin ina lung istorgia londra furma er la citad cun ils pli blers students las universitads da londra sa laschan parter en duas gruppas l university of london furma cun bundant students ina da las pli gronda universitads da l europa tar quella sa tracti d ina structura federala da bundant colleges ed instituts che disponan d in aut grad d autonomia ils pli enconuschents èn university college london king s college queen mary la london school of economics and political science e la london business school daspera èn avant maun ulteriuras universitads che n èn betg unidas sut il tetg da l university of london sco per exempel l imperial college e la city university a londra datti plinavant numerusas facultads medicinalas ch existan per part gia dapi tschientaners t a queen mary s school of medicine and dentistry guy s hospital e st thomas hospital e renumads centers da perscrutaziun scientifica oravant tut l imperial college e la royal institution tranter las scolas da musica ed art sajan menziunads ils quatter conservatoris royal college of music royal academy of music trinity college of music e guildhall school of music and drama sco er il royal college of art e l university of the arts london che cumpiglia diversas ulteriuras scolas d art 
