awk interpretowany język programowania którego główną funkcją jest wyszukiwanie i przetwarzanie wzorców w plikach lub strumieniach danych jest także nazwą programu początkowo dostępnego dla systemów operacyjnych będących pochodnymi unix a obecnie także na inne platformy awk jest językiem który w znacznym stopniu wykorzystuje tablice asocjacyjne stringi i wyrażenia regularne nazwa języka pochodzi od pierwszych liter nazwisk jego autorów alfreda v aho petera weinbergera i briana kernighana bywa zapisywana małymi literami odczytywana jako jedno słowo awk wymawiana jak pierwsza sylaba w awkward definicja języka awk jest zawarta w posix command language and utilities standard wersja ta jest z kolei oparta na opisie z the awk programming language napisanym przez aho weinbergera i kernighana z dodatkowymi właściwościami zdefiniowanymi w wersji awk z svr w wierszu poleceń podaje się opcje dla awk tekst programu jeśli nie podano go poprzez opcję f lub file i wartości które mają być udostępnione w predefiniowanych zmiennych argc i argv program awk składa się z sekwencji instrukcji wzorzec akcja oraz opcjonalnych definicji funkcji wzorzec instrukcje akcji function nazwa lista parametrów instrukcje gdzie wzorzec to zwykle jakieś wyrażenie a akcja lista komend wejście dzielone jest na rekordy domyślnie oddzielone znakiem nowej linii dla każdego rekordu wejścia awk dokonuje porównania sprawdzając czy odpowiada on jakiemuś wzorcowi z programu awk jeśli wzorzec będzie odpowiadał rekordowi zostanie wykonana związana z nim akcja wzorce są sprawdzane w kolejności ich pojawienia się w programie domyślną akcją jest wypisanie rekordu na komendy awk składają się wywołania funkcji nadawanie wartości zmiennym obliczenia lub jakaś kombinacja wymienionych zadań awk posiada wbudowane wsparcie dla wielu funkcji niektóre wersje pozwalają na dynamiczne linkowanie bibliotek co umożliwia korzystanie z jeszcze większej liczby funkcji dla uproszczenia nawiasy klamrowe w poniższych przykładach zostaną pominięte polecenie print jest używane do wypisywania tekstu wyjście jest zawsze zakończone predefiniowanym separatorem rekordów output record separator ors który domyślnie jest znakiem nowej linii najprostsze zastosowanie polecenia print to w awk rekordy rozbijane są na pola które można wyświetlić osobno choć zapis pól x może kojarzyć się z zapisem określającym zmienne jak np w perlu to jednak określa pola bieżącego rekordu ponadto odnosi się do całego rekordu więc print oraz print mają takie samo działanie zmienne awk są dynamiczne zaczynają istnieć gdy są po raz pierwszy użyte nazwy zmiennych mogą zawierać znaki z zakresu a za z lecz nie mogą być słowami kluczowymi zmienne oraz pola mogą być liczbami zmiennoprzecinkowymi łańcuchami lub jednym i drugim naraz interpretacja wartości zmiennej zależy od kontekstu jeśli jest użyta w wyrażeniu numerycznym jest interpretowana jako liczba natomiast jeśli jest użyta w wyrażeniu łańcuchowym jest traktowana jak łańcuch awk posiada tablice jednowymiarowe symulowane mogą być również tablice wielowymiarowe podczas działania programu ustawianych jest kilka predefiniowanych zmiennych opisanych niżej zmienne wbudowane w awk to m in zmienne określające pola itd zwracają one wartość lub tekst przechowywany aktualnie w określonym polu rekordu poza nimi awk posiada również inne zmienne tablice są indeksowane wyrażeniem ujętym w nawiasy kwadratowe jeśli wyrażenie jest listą wyrażeń wyrażenie wyrażenie to indeks tablicy jest sklejany z wartości łańcuchowych każdego wyrażenia oddzielonych wartością zmiennej subsep jest tak dlatego że awk posiada wyłącznie tablice asocjacyjne zaś klucze numeryczne pamiętane są jako łańcuchy symulowanie tablic wielowymiarowych polega na sklejaniu poszczególnych indeksów w unikalny łańcuch na przykład jeśli tablica posiada wielokrotne indeksy można użyć konstrukcji i j in array element można skasować z tablicy przy użyciu polecenia delete poleceniem delete można się też posłużyć do skasowania całej zawartości tablicy przez podanie jej nazwy bez indeksu funkcje są wykonywane po wywołaniu ich z wyrażeń występujących we wzorcach lub akcjach definicja funkcji składa się ze słowa kluczowego function jej nazwy argumentów i ciała poniżej znajduje się przykład funkcji między nazwą funkcji a nawiasem otwierającym można wstawić spację jedynie podczas jej deklaracji w wywołaniu nawias musi stać bezpośrednio po nazwie funkcji ma to na celu zapobieżenie niejednoznaczności składni z operatorem konkatenacji łączenia ograniczenie to nie odnosi się do funkcji wbudowanych funkcje mogą posiadać zmienne lokalne ich nazwy dodawane są na końcu listy argumentów w definicji funkcji jednak ich wartości powinno się pomijać wywołując daną funkcję zazwyczaj przed deklaracją zmiennych lokalnych dodaje się kilka białych znaków by wskazać miejsce w którym kończą się argumenty funkcji i zaczynają zmienne lokalne zamiast słowa function można używać słowa funct operatory w awk w kolejności malejącego priorytetu to tekst programu czytany jest tak jakby wszystkie pliki programu zostały połączone ze sobą w całość przy czym pierwszeństwo mają pliki podane jako argumenty polecenia przydaje się to do budowania bibliotek funkcji awk bez konieczności włączania ich do każdego nowego programu awk który z nich korzysta umożliwia to również łączenie funkcji bibliotecznych z programami z wiersza poleceń zmienna środowiskowa awkpath określa ścieżkę przeszukiwania używaną do znajdowania plików źródłowych podanych w opcji f jeśli zmienna ta nie istnieje domyślną ścieżką staje się usr local share awk faktyczny katalog może być różny zależnie od tego jak skompilowano i zainstalowano awk jeśli nazwa pliku podana opcji f zawiera znak nie jest dokonywane żadne przeszukiwanie ścieżki program awk wykonywany jest w następującej kolejności z poziomu wiersza poleceń można także ustawić wartość zmiennej podając zamiast nazwy pliku ciąg zmienna wartość ten sposób inicjalizowania zmiennych najbardziej przydaje się do dynamicznego nadawania wartości zmiennym których awk używa do określania sposobu w jaki wejście rozbijane jest na pola i rekordy jest też użyteczny do kontroli stanu jeśli zachodzi potrzeba wielokrotnego czytania danego pliku danych jeśli wartość konkretnego elementu argv jest pusta to awk ją pomija poniżej znajduje się przykład programu hello world napisanego w awk begin print hello world niekoniecznie trzeba w tym wypadku pisać na końcu exit jedynym wzorcem jest begin więc żadne argumenty z linii komend nie są przetwarzane w niektórych wersjach awk i niektórych krajach dodanie znaku przed łańcuchem znaków wypisze go w języku narodowym np program liczy liczbę słów na wejściu i wypisuje liczbę słów linii i znaków podanych na wejściu podobnie jak wc ze względu na brak wzorca w pierwszej linii programu akcja jest wykonywana dla każdego wiersza wejścia s jest zwiększane o numer ostatniego słowa w każdym rekordzie na końcu wejścia wzorzec end pasuje więc s jest wypisywane jednak wejście może nie zawierać ani jednej linii wtedy jako że zmiennej s nie została nadana żadna wartość będzie to pusty ciąg dodanie zera na końcu przy wypisywaniu s wymusza traktowanie zmiennej tak jakby zawierała ona liczbę dzięki temu nawet gdy s jest pustym ciągiem na wyjściu nie będzie pustej linii lecz tutaj komenda yes wypisuje słowo wikipedia tak długo aż sed wykryje że zostało wypisanych linii dalsza część polecenia wypisuje każdą z linii poprzedzoną jej numerem wypisywane są tylko linie których numery dają resztę z dzielenia przez o wartościach od do program używa blok begin ustawia separator pola na dowolny znak nie będący literą warto zauważyć że separatory mogą być też wyrażeniami regularnymi następnie następuje akcja wykonywana na każdej linii wejścia dla każdego pola linii zwiększana jest liczba razy jaką to słowo uprzednio zamienione na małe litery wystąpiło na końcu wypisywane są wszystkie słowa wraz z częstotliwościami występowania podobnie jak w wielu innych językach skrypt awk można napisać poprzedzając go znakiem shebang dla przykładu komendę hello awk wypisującą tekst hello world można napisać tworząc plik o nazwie hello awk posiadający następującą zawartość opcja f informuje awk że następny argument to nazwa pliku z którego należy przeczytać program a jest on tam umieszczany przez powłokę systemową podczas działania tak jakby wywołane zostało polecenie usr bin awk f hello awk ascii czyt aski skrót od ang american standard code for information interchange siedmiobitowy system kodowania znaków używany we współczesnych komputerach oraz sieciach komputerowych a także innych urządzeniach wyposażonych w mikroprocesor przyporządkowuje liczbom z zakresu litery alfabetu łacińskiego języka angielskiego cyfry znaki przestankowe i inne symbole oraz polecenia sterujące na przykład litera a jest kodowana jako liczba a znak spacji jest kodowany jako większość współczesnych systemów kodowania znaków jest rozszerzeniem standardu ascii ascii jest tradycyjną nazwą tego zestawu znaków jednak iana zaleca używanie określenia us ascii które podkreśla pochodzenie standardu oraz to pod kątem jakich znaków był projektowany ascii nie zawiera na przykład liter diakrytyzowanych powszechnych w alfabetach europejskich ascii znajduje się na liście kamieni milowych ieee standard ascii został stworzony na podstawie kodu telegraficznego prace nad nim rozpoczęły się października roku podczas pierwszego spotkania grupy x american national standards institute ansi trzy lata później w roku została udostępniona pierwsza wersja standardu ascii w porównaniu do wcześniejszych systemów kodowania znaków ten zestaw znaków był wygodny w użyciu do sortowania alfabetycznego tekstów zmiany wielkości znaków a także wspierał urządzenia inne niż dalekopisy od czasu wprowadzenia na rynek ascii został czterokrotnie zaktualizowany w i roku każdy znak w kodzie ascii jest przedstawiany jako bitowa liczba całkowita spośród nich stanowią znaki drukowalne małe i wielkie litery alfabetu łacińskiego cyfry znaki przestankowe oraz inne symbole standard ten został stworzony do obsługi języka angielskiego dlatego pośród liter które znajdują się w tabeli nie ma żadnych diakrytyzowanych większość znaków sterujących jest dzisiaj przestarzała zostały one pomyślane głównie dla dalekopisów standard ascii był najpopularniejszym zestawem znaków używanym w internecie do grudnia kiedy to został zastąpiony przez utf kodowanie utf jest wstecznie kompatybilne z ascii kod ascii został opublikowany jako standard asa x zestaw znaków w niewielkim stopniu różnił się od obecnego nieprzypisana była sekwencja sterująca oraz pozycji zarezerwowanych do późniejszego wykorzystania w grupie roboczej toczyła się dyskusja czy należy do kodu wprowadzić małe litery czy też więcej znaków sterujących w maju zadecydowano by tzw patyki szósty i siódmy wypełnić małymi literami alfabetu łacińskiego spowodowało to że między wielką a małą literą jest tylko jeden bit różnicy np literze a jest przyporządkowany kod a a co ułatwiało konstruowanie klawiatur oraz porównywanie tekstów nieuwzględniające wielkości liter ta zmiana weszła do standardu ascii dopiero w roku do standardu ascii z roku zostały wprowadzone jeszcze następujące zmiany standard ascii był uaktualniany czterokrotnie w latach i przygotowany został także piąty standard z roku ale nie został opublikowany mimo wszystko był używany przez niektóre maszyny ibm grupa x projektowała ascii na podstawie dawniejszych zestawów znaków przeznaczonych dla dalekopisów zawierały one liter cyfr oraz od do symboli aby uwzględnić je wszystkie oraz znaki kontrolne zgodne ze standardami ccitt ita fieldata oraz wczesnym ebcdic potrzeba było więcej niż znaki można by je zmieścić na bitach używając dwóch zestawów znaków i specjalnych kodów shift zmieniających używany zestaw jak np w ita jednak wiadomości zakodowane w ten sposób łatwo mogły ulec zniekształceniu ponieważ przekłamanie podczas transmisji kodu shift mogłoby zmienić brzmienie dużej części tekstu grupa odpowiedzialna za sformułowanie standardu ascii sprzeciwiała się temu dlatego kod musiał używać co najmniej bitów na jeden znak rozważano także wykorzystanie ośmiu bitów co pozwoliłoby na zastosowanie większego zestawu znaków jednak zadecydowano że ascii będzie siedmiobitowy ponieważ każdy dodatkowy bit zwiększyłby długość wiadomości a co za tym idzie również koszt jej przesłania ówczesne karty dziurkowane mogły przechować na jednej pozycji osiem bitów co można było wykorzystać do przechowywania bitu parzystości urządzenia niestosujące kontroli błędów przechowywały tam niektóre drukarki korzystały z ósmego bitu by obsługiwać kursywę kod ascii został podzielony na dwie grupy dwa patyki zerowy i pierwszy przeznaczone na znaki sterujące oraz sześć patyków od drugiego do siódmego zawierających znaki drukowalne wyjątkiem jest znak del znak spacji został umieszczony pod adresem x czyli przed wszystkimi innymi literami aby ułatwić sortowanie z tego samego względu wiele symboli używanych jako separatory znajduje się przed literami i cyframi na patyku drugim grupa robocza zadecydowała że wydzielenie sensownego znakowego sześciobitowego alfabetu z ascii ma być łatwe i taki alfabet powinien być jednym ciągłym blokiem z tego powodu małe litery nie są przeplecione z wielkimi wielka litera a została umieszczona na pozycji x w celu zgodności z brytyjską propozycją standardu kodowania znaków cyfry składają się z bitów oraz następującej po nich binarnej reprezentacji liczb odpowiadających każdej z cyfr ułatwia to konwersję liczb na system binary coded decimal pozycja większości znaków niealfanumerycznych jest związana z ich umiejscowieniem na klawiaturach mechanicznych maszyn do pisania standardowy układ klawiszy pochodzi z maszyny remington no z roku pierwszej z klawiszem shift klawiszom odpowiadały kolejno znaki niektóre popularne w usa znaki takie jak nie zostały uwzględnione podczas gdy wprowadzono diakrytyki do użytku międzynarodowego oraz znaki lt gt symbol nie był powszechny w europie dlatego grupa x spodziewała się umieszczenia w jego miejscu litery we francuskiej odmianie standardu z tego względu małpa została umieszczona na pozycji x czyli tuż przed wielkim a najważniejszymi kodami sterującymi były start of message som end of address eoa end of message eom end of transmission eot who are you wru are you ru reserved device control dc synchronous idle sync i acknowledge ack zostały one rozmieszczone w ten sposób by odległość hamminga między nimi była jak największa standard ascii przeznacza pierwsze kody na znaki sterujące nie są one przeznaczone do przenoszenia drukowalnych symboli lecz do sterowania urządzeniem odbierającym dane na przykład znak lf oznaczający przejście do nowej linii powoduje przesunięcie papieru w drukarce a znak czyli backspace powodował cofnięcie karetki o jedno pole ascii nie definiuje żadnego mechanizmu pozwalającego na formatowanie tekstu w obrębie jednej linii kody x xe reprezentują litery cyfry oraz inne możliwe do wyświetlenia na ekranie symbole standard ascii definiuje łącznie wliczając spację znaków drukowalnych wcześniejsze wersje ascii zawierały strzałkę do góry zamiast karety oraz strzałkę w lewo zamiast znaku podkreślenia ponieważ kod ascii jest bitowy a większość komputerów operuje na bitowych bajtach dodatkowy bit można wykorzystać na powiększenie zbioru kodowanych znaków do symboli powstało wiele różnych rozszerzeń ascii ponad stron kodowych dos i windows wykorzystujących ósmy bit np norma iso rozszerzenia firm ibm lub microsoft nazywanych stronami kodowymi również kodowanie utf można uważać za rozszerzenie ascii tutaj jednak dodatkowe znaki są kodowane na i więcej bajtach formalnie mianem rozszerzeń ascii można nazwać jedynie te standardy które zachowują układ pierwszych znaków i dodają nowe na końcu tabeli ascii było od początku projektowane jako jedna z wielu narodowych wersji międzynarodowego zestawu znaków w europie popularny był standard iso oparty na ascii który rezerwował określone pozycje odpowiadające m in znakom ze względu na to że niektóre symbole zamieniono w iso na litery programista w europie musiał wybrać czy chce na swoim komputerze korzystać z lokalnych liter czy też z pierwotnie przypisanych znaków wybranie pierwszego powodowało że kod stawał się mniej czytelny zamiast a i n w polskiej odmianie standardu wyświetlone zostałoby ł aźiń n ć wraz z rozwojem komputerów oraz spadkiem kosztów transmisji danych zaczęły się pojawiać bitowe zestawy znaków pojawiły się standardy z rodziny iso oraz windows które zapewniały obsługę liter narodowych używając do tego zakresu jednocześnie pozostawiając nietknięty obszar wspólny z ascii alfabet polski był wspierany przez kodowanie iso oraz windows unicode oraz universal character set ucs iso obsługują znacznie większą liczbę znaków dzięki czemu wszystkie alfabety używane na świecie mogą zostać umieszczone w jednym kodowaniu są one wstecznie kompatybilne z ascii tekst składający się wyłącznie ze znaków ma taką samą reprezentację w obu standardach atom podstawowy składnik materii składa się z małego dodatnio naładowanego jądra o dużej gęstości i otaczającej go chmury elektronowej o ujemnym ładunku elektrycznym słowo atom pochodzi z greckiego tomos od nie temno ciąć oznaczającego coś czego nie da się przeciąć ani podzielić idea istnienia niepodzielnych składników materii pojawiła się już w pismach starożytnych filozofów indyjskich i greckich w xvii i xviii wieku chemicy potwierdzili te przypuszczenia identyfikując pierwiastki chemiczne i pokazując że reagują one ze sobą w ściśle określonych proporcjach w xix wieku odkryto ruchy browna będące pośrednim dowodem ziarnistości materii na początku xx wieku fizycy zbadali wewnętrzną strukturę atomów pokazując tym samym że są one podzielne teorie mechaniki kwantowej pozwoliły stworzyć matematyczne modele wnętrza atomu atomy mają rozmiary rzędu m i masę rzędu kg można je obserwować przez skaningowy mikroskop tunelowy ponad masy atomu jest zawarte w jego jądrze jądro atomowe zbudowane jest z nukleonów protonów o dodatnim ładunku elektrycznym i elektrycznie obojętnych neutronów chmurę elektronową tworzą elektrony związane z jądrem przez oddziaływanie elektromagnetyczne podobne oddziaływanie pozwala atomom łączyć się w cząsteczki atom jest elektrycznie obojętny gdy liczba elektronów jest równa liczbie protonów w przeciwnym przypadku ma ładunek i nazywany jest jonem główne właściwości chemiczne atomów określa liczba protonów w jądrze liczba atomowa gdyż determinuje ona strukturę chmury elektronowej oraz liczbę elektronów koniecznych do tego aby atom był elektrycznie obojętny elektrony związane w atomach rozłożone są na powłokach między którymi mogą przechodzić emitując bądź absorbując fotony o określonej energii struktura chmury elektronowej wpływa na chemiczne właściwości atomów i większość ich właściwości magnetycznych zbiory atomów o tej samej liczbie atomowej stanowią pierwiastki chemiczne atomy mające tę samą liczbę protonów ale różniące się liczbą neutronów w jądrze to izotopy suma protonów i neutronów w jądrze atomu określana jest jako liczba masowa wszystkie pierwiastki mają niestabilne izotopy ich jądra ulegają spontanicznemu rozpadowi co zazwyczaj prowadzi do powstania atomów innych pierwiastków rozpadowi temu towarzyszy emisja promieniowania jonizującego zjawisko to jest nazywane naturalną radioaktywnością pomysł że materia składa się z mikroskopijnych składników których nie da się w nieskończoność dzielić na mniejsze części był znany już w starożytności nie opierał się jednak na żadnych danych empirycznych a jedynie stanowił jedną z filozoficznych koncepcji natury rzeczywistości cechy tych mikroskopijnych składników były odmiennie opisywane przez różne szkoły filozoficzne często uwzględniając ich duchowe właściwości istnienie atomów zostało powszechnie zaakceptowane w xviii wieku gdy okazało się że pozwala w elegancki sposób opisać prawa chemii najstarsze odniesienia do atomów można znaleźć w pismach poświęconych dźinizmowi napisanych w vi wieku p n e w indiach szkoły filozoficzne njaja i waiśeszika opracowały zawiłe teorie opisujące łączenie się atomów w bardziej złożone obiekty w cywilizacji zachodniej odniesienia do atomów pojawiły się około sto lat później w pismach leukipposa i zostały usystematyzowane przez jego ucznia demokryta około roku p n e demokryt wprowadził słowo tomos niepodzielny w latach p n e lukrecjusz twierdził iż świat składa się jedynie z atomów i pustki choć te koncepcje były czysto filozoficzne współczesna nauka zaadaptowała tę nazwę w xiii wieku w alchemii pojawiła się koncepcja korpuskularyzmu za jej autora uważa się alchemika podpisującego się geber według tej koncepcji wszystkie fizyczne obiekty posiadają wewnętrzną i zewnętrzną warstwę z mikroskopijnych cząstek przypominało to teorię atomizmu z wyjątkiem odrzucenia koncepcji że te cząsteczki są niepodzielne przykładowo spekulowano że rtęć może wnikać do wnętrza metali i zmieniać ich wewnętrzną strukturę co miało umożliwić wytwarzanie złota koncepcja ta zdominowała alchemię na następnych kilkaset lat w poglądy atomistyczne odnowił pierre gassendi w dziele exercitationes paradoxicae adversus aristoteleos w roku robert boyle opublikował traktat the sceptical chymist w którym przekonywał że materia zbudowana jest z kombinacji wielu różnych korpuskuł zamiast z klasycznych czterech żywiołów powietrza ziemi wody i ognia koncepcji tej użył dziesięć lat później izaak newton do opracowania korpuskularnej teorii światła w atomizm był postulowany również przez rogera boscovicha jakob hermann w roku w dziele phoronomia opisał gaz jako składający się z cząsteczek poruszających się z różnymi prędkościami powiązał on ciepło gazu z kwadratem średniej prędkości jego cząsteczek daniel bernoulli w roku opublikował hydrodynamica w której m in wyłożył podstawy kinetyczno molekularnej teorii gazów wyjaśnił on transportowanie ciepła przez gazy oraz istnienie ciśnienia gazu poprzez oddziaływanie jego cząsteczek z otoczeniem wraz z przekształcaniem się chemii w naukę ścisłą nastąpił dalszy rozwój teorii atomów w roku antoine lavoisier odkrył prawo zachowania masy i zdefiniował pierwiastek chemiczny jako podstawową substancję która nie może już być rozdzielona metodami chemicznymi w roku john dalton skorzystał z koncepcji atomów do wytłumaczenia czemu pierwiastki wchodzą w reakcje w stosunkach ilościowych dających się przedstawić w postaci niewielkich liczb naturalnych prawo stosunków wielokrotnych i czemu jedne gazy łatwiej się rozpuszczają w wodzie niż inne postulował że każdy pierwiastek składa się z atomów jednego unikalnego typu i że te atomy mogą się łączyć tworząc związki chemiczne postawienie tych hipotez uczyniło daltona twórcą współczesnej teorii atomów fakty doświadczalne mające w przyszłości stanowić dodatkowe potwierdzenie teorii atomów pojawiły się w roku gdy botanik robert brown odkrył zjawisko spontanicznego chaotycznego ruchu pyłków kwiatowych zawieszonych w wodzie zjawisko to zostało potem nazwane ruchami browna jego wyjaśnienie przez termiczne ruchy cząsteczek wody zasugerował w roku joseph delsaulx a w roku albert einstein przedstawił jego pełną matematyczną analizę fundamentalny wkład do teorii ruchów browna wniósł w latach marian smoluchowski tworząc przy okazji nową gałąź fizyki statystycznej określanej obecnie jako procesy stochastyczne analiza einsteina została potwierdzona eksperymentalnie po raz pierwszy już w roku przez theodora svedberga a jean baptiste perrin wykorzystał teoretyczne prace einsteina i smoluchowskiego do eksperymentalnego wyznaczenia mas i rozmiarów atomów potwierdzając ostatecznie teorię daltona w dmitrij mendelejew opublikował swój układ okresowy pierwiastków układ przedstawiał wizualnie prawo okresowości głoszące że właściwości chemiczne pierwiastków powtarzają się okresowo gdy uporządkuje się te pierwiastki zgodnie z ich masami atomowymi w roku j j thomson badając promienie katodowe odkrył elektrony i doszedł do wniosku że znajdują się one w każdym atomie tym samym obalił tezę że atomy są ostatecznymi niepodzielnymi elementami materii stworzył pierwszy model struktury atomu w którym ujemnie naładowane elektrony unoszą się w jednorodnej dodatnio naładowanej kuli model ten obalili w roku hans geiger ernest marsden i ernest rutherford gdy bombardując złotą folię cząstkami alfa odkryli że niewielka część cząstek alfa jest odbijana co było sprzeczne z przewidywaniami w modelu thomsona na podstawie tych wyników rutherford stworzył nowy model atomu w którym dodatni ładunek i większość masy atomu są skupione w niewielkim jądrze w jego centrum a ujemnie naładowane elektrony krążą wokół jądra w roku frederick soddy badając produkty rozpadu promieniotwórczego odkrył że atomy każdego pierwiastka mogą występować w kilku odmianach różniących się nieco masą atomową określenie izotop z gr isos topos w tym samym miejscu zasugerowała mu szkocka pisarka i lekarz margaret todd j j thomson opracował technikę segregowania atomów ze względu na ich stosunek masy do ładunku w zjonizowanych gazach co umożliwiło odkrycie jednocześnie w roku fizyk niels bohr zaproponował wyjaśnienie występowania linii spektralnych w widmach emisyjnych pierwiastków przez wprowadzenie hipotezy istnienia zestawu dopuszczalnych orbit na których mogą krążyć elektrony wokół jądra atomowego w jego modelu każdy elektron musiał zaabsorbować lub wyemitować foton o określonej energii żeby przeskoczyć między orbitami korzystając z tego modelu gilbert newton lewis zaproponował w roku wyjaśnienie istoty wiązań chemicznych jako wymianę i współdzielenie elektronów na najwyższych orbitach atomowych w roku irving langmuir zaproponował wytłumaczenie okresowości właściwości pierwiastków jako efekt grupowania się elektronów na pewnych orbitach tworzących powłoki elektronowe w roku doświadczenie sterna gerlacha pokazało że kierunek wektora magnetycznego momentu dipolowego atomów jest skwantowany specjalnie ukształtowane pole magnetyczne dzieliło strumień przelatujących przez nie atomów srebra na dwie rozdzielone wiązki zgodnie z mechaniką klasyczną takie zjawisko nie powinno mieć miejsca ponieważ moment magnetyczny każdego atomu powinien móc być skierowany w dowolnym kierunku i oddziaływanie z zewnętrznym polem magnetycznym mogło jedynie rozciągnąć strumień atomów w jakimś kierunku zamiast tego atomy zostały rozdzielone na dwie grupy w których wektor momentu magnetycznego skierowany był w górę lub w dół w roku louis de broglie zaproponował że wszystkie cząstki mogą zachowywać się jak fale w roku erwin schrdinger rozwinął tę ideę przedstawiając matematyczny model atomu w którym ruch elektronów został opisany funkcjami fal stojących konsekwencją opisywania cząstek jako fali było to że matematycznie niemożliwe stało się jednoczesne określenie ich położenia i pędu co zostało sformułowane jako zasada nieoznaczoności przez wernera heisenberga w roku zgodnie z nią zwiększając precyzję pomiaru położenia zmniejsza się jednocześnie precyzję pomiaru pędu i vice versa model schrdingera umożliwił rozwiązanie problemów które napotykały wcześniejsze modele przy wyjaśnianiu linii spektralnych atomów cięższych od wodoru obecnie przyjmuje się go za obowiązujący wynalezienie spektrometru mas umożliwiło dokładne zmierzenie bezwzględnych mas atomowych urządzenie to wykorzystuje pole magnetyczne do odchylenia trajektorii jonów a stopień odchylenia zależy od stosunku ładunku jonu do jego masy francis william aston jako pierwszy udowodnił przy jego użyciu że izotopy mają różne masy i że różnice w ich masach są wielokrotnościami tej samej masy w roku fizyk james chadwick wyjaśnił te różnice odkrywając neutron elektrycznie obojętną cząstkę podobną do protonu izotopy okazały się atomami o tej samej liczbie protonów ale różniącymi się liczbą neutronów w jądrze w roku niemiecki chemik otto hahn skierował strumień neutronów na atomy uranu próbując uzyskać cięższe pierwiastki produktem okazał się lżejszy pierwiastek bar rok później lise meitner i otto frisch potwierdzili że ten eksperyment był pierwszym sztucznie wywołanym rozbiciem jądra atomowego po roku budowa akceleratorów cząstek i detektorów cząstek pozwoliła fizykom badać wyniki zderzeń atomów poruszających się z dużymi prędkościami odkryto w ten sposób dziesiątki a później setki nowych cząstek ich strukturę wyjaśnili niezależnie od siebie gell mann i g zweig w roku wprowadzając pojęcie kwarków neutrony i protony okazały się być hadronami cząsteczkami zbudowanymi z kwarków na bazie tego stworzono model standardowy wyjaśniający strukturę jądra atomowego w oparciu o kwarki i siły jakim podlegają mimo że słowo atom pierwotnie oznaczało cząstkę której nie da się podzielić na mniejsze współcześnie nazywa się nim strukturę zbudowaną z mniejszych cząstek elektronów protonów i neutronów jedynie wodór h nie zawiera żadnych neutronów a jego dodatnio naładowany jon nie zawiera też elektronów elektron jest najmniej masywną z tych trzech cząstek z masą kg posiada ujemny ładunek i rozmiary zbyt małe aby dało się je określić przy użyciu współczesnych metod protony posiadają dodatni ładunek i masę około razy większą od elektronów kg neutrony nie posiadają ładunku elektrycznego i są około razy cięższe od elektronu z masą kg masa protonów i neutronów wewnątrz jądra jest pomniejszona o energię wiązania neutrony i protony mają podobne średnice rzędu m jednak z powodu ich wewnętrznej struktury trudno zdefiniować co jest ich powierzchnią według modelu standardowego protony i neutrony są zbudowane z kwarków kwarki stanowią jedną z podstawowych grup cząstek tworzących materię drugą są leptony których przykładem jest elektron istnieje sześć typów kwarków każdy posiadający ułamkowy ładunek elektryczny wynoszący albo albo protony są zbudowane z dwóch kwarków górnych o ładunku i jednego kwarku dolnego o ładunku neutrony są zbudowane z jednego kwarka górnego i dwóch dolnych ta różnica odpowiada za różnicę w masach i ładunku tych dwóch cząstek kwarki są powiązane ze sobą silnym oddziaływaniem jądrowym którego nośnikiem są gluony gluony są bozonami cechowania podstawowymi cząstkami przenoszącymi oddziaływania fizyczne wszystkie protony i neutrony w atomie nazywane wspólnie nukleonami skupiają się w jądro atomowe średnica jądra atomowego wynosi około fm gdzie a oznacza liczbę nukleonów jest to około średnicy całego atomu nukleony są związane ze sobą przez siły jądrowe będące resztkowym przejawem oddziaływania silnego na odległościach mniejszych niż fm te siły są wielokrotnie silniejsze od odpychania elektrostatycznego pomiędzy dodatnio naładowanymi protonami atomy tego samego pierwiastka mają tę samą liczbę protonów nazywaną liczbą atomową liczba neutronów może być różna w zależności od izotopu tego pierwiastka łączna liczba protonów i neutronów określana jest jako liczba masowa stabilność jądra zależy od liczby protonów jak i neutronów w jądrze jądra niestabilne ulegają rozpadowi promieniotwórczemu zarówno protony jak i neutrony są fermionami reguła pauliego zabrania identycznym fermionom zajmowania jednocześnie tego samego stanu kwantowego dlatego każdy proton w jądrze musi znajdować się w innym stanie kwantowym podobnie jak każdy neutron reguła ta nie zabrania protonowi i neutronowi znajdować się w tym samym stanie ponieważ są innym typem cząstek w atomach z małą liczbą protonów poniżej najstabilniejsze są izotopy w których liczba protonów i neutronów jest w przybliżeniu równa jądro atomu z tej grupy zawierające znacząco różną liczbę neutronów i protonów może obniżyć swoją energię przez rozpad radioaktywny prowadzący do zmniejszenia tej różnicy w miarę wzrostu liczby protonów w jądrze ich odpychanie elektrostatyczne sprawia że stabilniejsze stają się jądra z nieco większą liczbą neutronów jądra wszystkich atomów cięższych od wapnia protonów których liczba neutronów jest równa liczbie protonów są niestabilne z dalszym wzrostem liczby protonów optymalny stosunek liczby neutronów do protonów rośnie osiągając około dla najcięższych jąder najcięższym trwałym atomem jest ołów którego izotop pb zawiera protony i neutronów do roku za najcięższy trwały atom uważano bizmut izotop bi który jednak zgodnie z przewidywaniami teoretycznymi ostatecznie okazał się niestabilny w wyniku zderzeń jąder atomowych może dojść do utworzenia nowych jąder ale doprowadzenie do takiej reakcji wymaga często bardzo wysokich energii fuzja jądrowa zachodzi gdy lżejsze jądra łączą się w cięższe przykładowo protony muszą zderzyć się z energią kev aby przezwyciężyć wzajemne odpychanie i zbliżyć się na tyle żeby połączyć się w jądro deuteru rozszczepienie jądra atomowego to odwrotny proces w którym ciężkie jądro rozpada się na dwa lżejsze jądro może też zostać zmodyfikowane w wyniku zderzenia z wysokoenergetyczną cząstką lub fotonem które zmieni proton w neutron lub na odwrót jeśli masa powstałego jądra i emitowanych cząstek jest mniejsza niż masa substratów różnica zostanie wyemitowana w postaci promieniowania gamma lub energii kinetycznej produktów zgodnie ze wzorem na równoważność masy i energii e mc różnica mas wynika z energii wiązania w jądrze i jej utrata sprawia że powstałe jądro jest stabilne aby się rozpaść musi otrzymać tę energię z otoczenia fuzja w której powstaje jądro lżejsze od żelaza o liczbie nukleonów mniejszej niż powoduje zwykle wyemitowanie większej ilości energii niż jest potrzebna do jej wywołania ta energia napędza reakcję termojądrową we wnętrzu gwiazd dla jąder cięższych od jądra żelaza energia wiązania w przeliczeniu na nukleon zaczyna spadać oznacza to że fuzja takich jąder zużywa energię i nie może podtrzymać równowagi hydrostatycznej w gwiazdach elektrony w atomie są przyciągane siłami elektrycznymi przez protony w jądrze to oddziaływanie tworzy studnię potencjału wokół jądra z której uwolnienie wymaga dostarczenia elektronom energii z zewnątrz im bliżej jądra znajduje się elektron tym silniej jest przyciągany i wzrasta energia konieczna do jego oderwania od atomu zgodnie z mechaniką kwantową elektrony tak jak wszystkie cząstki są jednocześnie cząstkami i falami każdy elektron można opisać funkcją matematyczną określającą prawdopodobieństwo znalezienia elektronu w określonym obszarze dla elektronu w studni potencjału funkcja ta jest funkcją fali stojącej i jest nazywana orbitalem zbiór orbitali posiadających podobny poziom energetyczny nazywany jest powłoką elektronową a łącznie wszystkie powłoki chmurą elektronową istnieje określony niewielki zbiór stabilnych orbitali wokół jądra a wszystkie pozostałe które są teoretycznie możliwe szybko rozpadałyby się na orbitale z tego zbioru te stabilne orbitale różnią się między sobą kształtami oraz wielkością i orientacją obszaru który określają każdemu orbitalowi przypisany jest jego poziom energetyczny elektron może znaleźć się na wyższym poziomie energetycznym pochłaniając foton o odpowiedniej energii lub otrzymując tę energię ze zderzenia z innym atomem lub cząstką odwrotnie elektron z wyższego poziomu może przenieść się na niższy powstający w ten sposób nadmiar energii jest unoszony przez emitowany foton zjawisko to nazywamy emisją spontaniczną lub przejmowany przez inny atom przejście bezpromieniste charakterystyczne wartości tych energii będące różnicami energii poszczególnych orbitali odpowiadają za występowanie linii spektralnych w widmach liniowych poszczególnych pierwiastków energia potrzebna na oderwanie bądź przyłączenie elektronu energia wiązania elektronu jest o wiele mniejsza niż energia wiązania nukleonów potrzeba około ev aby oddzielić elektron w stanie podstawowym od jądra atomu wodoru podczas gdy wyrwanie nukleonu z jądra deuteru wymaga milionów ev jeśli atom ma tę samą liczbę protonów i elektronów jest elektrycznie obojętny atomy mające nadmiar lub niedomiar elektronów nazywane są jonami elektrony na orbitalach najdalszych od jądra mogą przenosić się na inne atomy bądź tworzyć orbitale wokół dwóch i więcej atomów jednocześnie w ten sposób atomy tworzą wiązania chemiczne między sobą łącząc się w związki chemiczne z definicji dwa atomy o identycznej liczbie protonów w jądrze są atomami tego samego pierwiastka jeśli różnią się liczbą neutronów stanowią różne izotopy tego pierwiastka przykładowo atomy wodoru posiadają zawsze jeden proton ale mogą nie posiadać żadnego neutronu prot posiadać jeden deuter dwa tryt lub nawet więcej neutronów atomów wodoru w przyrodzie należy do pierwszego izotopu bez neutronów lista znanych obecnie pierwiastków obejmuje liczby atomowe od wodór do oganeson jądra o określonej liczbie protonów i neutronów określane są jako nuklidy wszystkie znane nuklidy mające więcej niż protony w jądrze są radioaktywne na ziemi naturalnie występuje około różnych nuklidów z czego około jest stabilnych i nie ulega radioaktywnemu rozpadowi jednak jedynie z nich nie ma teoretycznej możliwości rozpadu pozostałe taką możliwość wedle współczesnej wiedzy posiadają ale nigdy takiego rozpadu nie zaobserwowano oprócz tych stabilnych nuklidów u kolejnych potwierdzono radioaktywny rozpad ale czas tego rozpadu jest zbyt duży aby dało się go wyznaczyć eksperymentalnie kolejnych ma czas połowicznego rozpadu przekraczający milionów lat dzięki czemu ich resztki dotrwały do dzisiejszych czasów od początków istnienia układu słonecznego daje to w sumie tzw pierwotnych nuklidów istniejących na ziemi od jej początków ostatnie istniejących na ziemi naturalnie nuklidów to produkty rozpadu cięższych nuklidów jak np rad powstający z rozpadu uranu i produkty naturalnych reakcji jądrowych jak c produkowany w górnych warstwach atmosfery pod wpływem promieniowania kosmicznego stabilność izotopów zależy od proporcji protonów i neutronów oraz od tego czy ich liczba jest równa jednej z tzw liczb magicznych w modelu powłokowym struktury jądra atomowego liczby magiczne odpowiadają maksymalnej pojemności kolejnych jego poziomów energetycznych część liczb magicznych dotyczy obu nukleonów a część odnosi się tylko do jednego z ich rodzajów przykładowo jądro cyny zawiera protonów która jest liczbą magiczną dla obu nukleonów dlatego cyna posiada wyjątkowo dużo trwałych izotopów wśród znanych stabilnych nuklidów tylko mają nieparzyste liczby zarówno protonów jak i neutronów wodór lit bor i azot większość jąder o nieparzystej liczbie protonów i neutronów w bardzo krótkim czasie ulega rozpadowi beta tworząc jądro o parzystej liczbie protonów i neutronów zwykle znacznie stabilniejsze patrz model kroplowy protony i neutrony odpowiadają za ponad masy atomu a ich masa jest w przybliżeniu taka sama dlatego sumaryczna liczba protonów i neutronów nazywana jest liczbą masową masa spoczynkowa atomów wyrażana jest często w jednostkach atomowych u zdefiniowanych jako masy atomu c czyli około kg w tych jednostkach masa każdego atomu jest w przybliżeniu równa jego liczbie masowej przykładowo masa atomu h wynosi u najcięższy stabilny atom to pb którego masa wynosi u ponieważ w chemii używa się makroskopowych ilości atomów chemicy używają dodatkowej jednostki mola jeden mol to około cząstek liczba ta została dobrana w ten sposób żeby mol atomów o liczbie masowej miał masę zbliżoną do grama ze względu na to że dokładny pomiar liczby atomów w gramie wodoru jest problematyczny za podstawę skali względnej masy atomowej przyjęto założenie że mol to taka liczba atomów jaka znajduje się w gramach izotopu węgla powiązanie definicji mola i standardowej jednostki atomowej u poprzez odniesienie do izotopu węgla nie jest przypadkowe lecz wynika z wieloletnich konsultacji i dyskusji w ramach iupac iupap i międzynarodowego komitetu miar i wag atomy nie mają dokładnie określonych granic ich rozmiary są określane w sposób umowny na podstawie odległości pomiędzy sąsiednimi jądrami atomów promień kowalencyjny z którymi tworzą wiązania chemiczne odpowiada to zwykle średniej odległości na jakiej znajdują się elektrony na najdalszej powłoce tak zdefiniowane rozmiary zależą jednak od rodzaju wiązań chemicznych liczby sąsiadów i od ich spinu w układzie okresowym średnice atomów wewnątrz każdej grupy rosną wraz z liczbą obsadzonych powłok jednak maleją wewnątrz okresu wraz ze zwiększeniem liczby protonów ponieważ jądro przyciąga elektrony mocniej i rozmiary powłok maleją dlatego najmniejszą średnicę ma hel około pm a największą cez około pm przyjmuje się że w pustej przestrzeni atomy w stanie podstawowym mają kształt kuli pod wpływem pól elektrycznych te kształty mogą się jednak zmieniać stopień odkształcenia zależy od siły pola i typu zewnętrznej powłoki elektronowej atomu w szczególności atomy tworzące kryształy mogą mieć kształty znacznie odbiegające od sfery z powodu silnych pól wytwarzanych przez atomy rozłożone wokół nich ponieważ rozmiary atomów są tysiące razy mniejsze od długości fali światła widzialnego nm nie można dostrzec pojedynczych atomów za pomocą mikroskopu optycznego pierwszym urządzeniem które umożliwiło wizualizację pojedynczych atomów i ich rozmieszczenia był polowy mikroskop jonowy jednak jego użyteczność była ograniczona później uzyskano możliwość obrazowania atomów za pomocą skaningowej mikroskopii elektronowej i wysokonapięciowej mikroskopii elektronowej natomiast skaningowy mikroskop tunelowy umożliwił również manipulację pojedynczymi atomami wielkość atomów można opisać obrazowo na przykładach makroskopowych ludzki włos ma średnicę około miliona atomów węgla kropla wody zawiera około tryliardy atomów tlenu i dwa razy więcej atomów wodoru gdyby powiększyć jabłko do rozmiarów ziemi to atomy jabłka miałyby rozmiary mniej więcej jabłka każdy pierwiastek ma nietrwałe izotopy które ulegają rozpadowi radioaktywnemu w trakcie takiego rozpadu jądro emituje cząstki czemu może towarzyszyć promieniowanie elektromagnetyczne szczególnie podatne na taki rozpad są jądra o dużej wielkości w stosunku do zasięgu oddziaływania silnego około fm najbardziej powszechne typy rozpadów radioaktywnych to rozpady i kolejnych izotopów promieniotwórczych grupują się w szeregi promieniotwórcze kończące się trwałymi izotopami ołowiu szeregi lub praktycznie trwałym izotopem bizmutu szereg rzadziej występujące typy rozpadów radioaktywnych to m in emisja neutronu emisja protonu albo ich grupy z jądra emisja wysokoenergetycznego elektronu w wyniku konwersji wewnętrznej i emisja promieniowania elektromagnetycznego nie będącego promieniami gamma rozpad radioaktywny jest procesem którego wystąpienie jest losowe i nie da się przewidzieć w jakim momencie dany atom ulegnie rozpadowi można natomiast określić prawdopodobieństwo rozpadu w określonym czasie jest ono niemal niezależne od czynników zewnętrznych w tym i od wielkości próbki dlatego dla każdego nietrwałego jądra można określić charakterystyczny czas połowicznego rozpadu czas po jakim połowa jąder z próbki ulegnie rozpadowi rozpad jest wykładniczy co oznacza że po upływie dwukrotności tego czasu pozostaje jąder po trzykrotności itd cząstki elementarne mają kwantową cechę nazywaną spinem ma ona podobne cechy jak moment pędu obiektu wirującego wokół swojego środka masy choć cząstki elementarne wedle współczesnej wiedzy nie obracają się spin wyraża się w jednostkach stałej diraca elektrony protony i neutrony mają spin w atomie elektrony mają także moment pędu wynikający z ich ruchu wokół jądra a nukleony wynikający z ich krążenia w jądrze pole magnetyczne wytwarzane przez atom jego moment magnetyczny wynika z sumy momentów pędu główną rolę odgrywa jednak spin ponieważ reguła pauliego zabrania dwóm cząstkom znajdować się w identycznym stanie kwantowym na każdym poziomie energetycznym znajdują się zwykle dwie cząstki o przeciwnie skierowanych spinach w ten sposób jeśli liczba atomowa jest parzysta wszystkie spiny w atomie mogą się nawzajem znosić tworząc atom o zerowym momencie magnetycznym w ferromagnetykach takich jak żelazo nieparzysta liczba elektronów oznacza że w każdym atomie jeden elektron pozostaje niesparowany ponieważ orbitale tych elektronów w sąsiednich atomach nakładają się na siebie energetycznie niższy stan jest osiągany gdy te niesparowane elektrony mają tak samo skierowane spiny w ten sposób wszystkie niesparowane elektrony mogą uzyskać tak samo skierowany spin co wytwarza makroskopowe pole magnetyczne w paramagnetykach spiny sąsiednich atomów nie układają się same w jednym kierunku ale zewnętrzne pole magnetyczne może wymusić przyjęcie jednej orientacji co również prowadzi do wytworzenia makroskopowego pola właściwości atomów zawierających niesparowane elektrony można badać za pomocą spektroskopii elektronowego rezonansu paramagnetycznego epr jądra atomowe również mogą zawierać niesparowane nukleony i w efekcie niezerowy spin np h i h c n o f na i p zwykle takie spiny są skierowane w losowych kierunkach i nie wytwarzają efektów makroskopowych w zewnętrznym polu magnetycznym jądra atomów o niezerowym spinie ulegają jednak polaryzacji magnetycznej a przejścia między dozwolonymi poziomami energetycznymi da się rejestrować co jest podstawą spektroskopii magnetycznego rezonansu jądrowego nmr obrazowania rezonansem magnetycznym mri i innych technik magnetycznego rezonansu jądrowego energia potencjalna elektronów związanych w atomie jest odwrotnie proporcjonalna do ich odległości od jądra można ją zmierzyć przez określenie energii jaka jest potrzebna do oderwania tych elektronów od atomu zwykle wyraża się ją w elektronowoltach ev zgodnie z mechaniką kwantową elektron związany w atomie musi znajdować się w jednym z określonych z góry stanów którym odpowiadają określone poziomy energetyczne najniższy poziom energetyczny nazywany jest stanem podstawowym a pozostałe stanami wzbudzonymi aby przejść pomiędzy stanami elektron musi pochłonąć lub wyemitować foton o energii odpowiadającej różnicy pomiędzy energią potencjalną tych stanów energia fotonu określa jego częstotliwość dlatego te energie mają wyznaczone miejsca w widmie elektromagnetycznym każdy pierwiastek ma charakterystyczne widmo określone przez ładunek jądra wypełnienie poszczególnych powłok elektronami i oddziaływania pomiędzy elektronami gdy światło o ciągłym widmie przechodzi przez gaz lub plazmę niektóre fotony zostają pochłonięte przez atomy wywołując przejścia elektronów między poziomami energetycznymi wzbudzone tak elektrony po jakimś czasie wracają do swojego poprzedniego stanu emitując fotony w losowych kierunkach w ten sposób atomy działają jak filtry tworząc ciemne linie absorpcyjne w widmie przechodzącego przez nie światła z kolei obserwując te same atomy z innego kierunku i nie widząc przechodzącego przez nie światła można zobaczyć tylko światło wyemitowane przez atomy tzw linie emisyjne spektroskopia wykorzystuje te zjawiska do badania składu chemicznego różnych substancji wysokorozdzielcza analiza linii widmowych ujawnia że niektóre z nich w rzeczywistości składają się z kilku blisko położonych linii wynika to z oddziaływania spinowych i orbitalnych momentów magnetycznych elektronów zewnętrzne pole magnetyczne może spowodować dalsze rozdzielenie linii widmowych znane jest to jako efekt zeemana wynika on z tego że orbitale które w przypadku braku zewnętrznego pola mają takie same poziomy energetyczne mogą się różnić energiami gdy pojawi się takie pole podobnie przyłożenie zewnętrznego pola elektrycznego może zmienić poziomy energetyczne orbitali i wywołać rozszczepienie linii widmowych zjawisko to nazywane jest efektem starka jeśli elektron jest w stanie wzbudzonym oddziaływanie z fotonem o odpowiedniej energii może wymusić na nim przejście do niższego stanu i emisję fotonu który będzie miał kierunek i fazę identyczną jak foton wymuszający zjawisko to umożliwia stworzenie laserów tworzących spójną wiązkę światła o wąskim przedziale częstotliwości elektrony znajdujące się na najdalszej powłoce w atomie nazywane są walencyjnymi a ich powłoka walencyjną liczba takich elektronów determinuje właściwości chemiczne atomów atomy w których powłoka walencyjna nie jest w pełni wypełniona łatwo oddziałują z innymi atomami tak aby uzupełnić lub opróżnić tę powłokę odbywa się to poprzez reakcje chemiczne czyli procesy tworzenia i zrywania wiązań chemicznych wiązania powstają w efekcie uwspólniania elektronów przez dwa lub więcej atomów wiązanie kowalencyjne albo na skutek przeniesienia elektronów z jednego atomu na drugi wiązanie jonowe w pierwszym przypadku współdzielone elektrony tworzą jedną wspólną chmurę wokół połączonych atomów a w drugim atomy łączą się w pary jonowe przyciągane do siebie oddziaływaniem elektrostatycznym o typie wiązania decyduje różnica elektroujemności atomów pierwiastki chemiczne zwykle przedstawia się w układzie okresowym podkreślającym podobieństwo właściwości chemicznych pierwiastków o tej samej liczbie elektronów walencyjnych znajdujących się w jednej grupie ostatnia grupa zawiera pierwiastki w których powłoka walencyjna jest całkowicie zapełniona elektronami są one niemal całkowicie niereaktywne chemicznie i nazywa się je gazami szlachetnymi grupy atomów mogą znajdować się w różnych stanach skupienia w zależności od warunków takich jak temperatura i ciśnienie zmieniając te warunki można wywoływać przejścia między stanem stałym ciekłym gazowym i plazmą w jednym stanie skupienia mogą istnieć różne stany fazowe przykładowo węgiel w postaci stałej ma kilka odmian alotropowych jak np grafit czy diament w temperaturach bliskich zera bezwzględnego niektóre atomy mogą tworzyć kondensat bosego einsteina w którym wszystkie zachowują się jak jeden superatom ich kwantowe własności mogą być wtedy obserwowane w skali makroskopowej skaningowy mikroskop tunelowy umożliwia oglądanie powierzchni w skali atomowej wykorzystuje on zjawisko tunelowe pozwalające elektronom na pokonywanie próżni pomiędzy badaną próbką a elektrodą powstaje w ten sposób mierzalny prąd elektryczny przesuwając elektrodę nad próbką i kontrolując jej odległość od próbki tak aby natężenie prądu było stałe uzyskuje się trójwymiarowy obraz powierzchni obraz ten w przybliżeniu odpowiada wielkości orbitali elektronowych na zapełnionych powłokach w atomach próbki innym rodzajem mikroskopii na poziomie atomowym jest mikroskopia sił atomowych która działa na zasadzie przemiatania ostrza nad lub pod powierzchnią próbki i pomiarze sił działających na to ostrze w odpowiednich warunkach technika ta pozwala na rejestrację pojedynczych atomów na powierzchni próbki atomy mogą ulegać jonizacji tracąc lub przyłączając elektrony uzyskują wtedy ładunek elektryczny i można nimi sterować za pomocą pola elektrycznego i magnetycznego w polu magnetycznym jony poruszają się po okręgach o promieniu zależnym od ich masy i ładunku ale niezależnym od prędkości spektrometria mas wykorzystuje to do identyfikacji izotopów i składów pierwiastkowych cząsteczek jeśli badana próbka zawiera atomy różnych izotopów spektrometr pozwala na rozdzielenie ich i określenie procentowej ich zawartości metoda ta umożliwia jedynie określenie ilości poszczególnych atomów w próbce bez możliwości określenia miejsca atomu w cząsteczce do uzyskiwania informacji o położeniu różnych atomów w jakiejś strukturze służy spektroskopia strat energii elektronów eels w technice tej wykorzystuje się elektronowy mikroskop transmisyjny do przepuszczania elektronów przez próbkę następnie mierzy się straty energii tych elektronów wynikające z wybijania elektronów i wzbudzania drgań sieci krystalicznej próbki metoda ta pozwala na uzyskiwanie nanometrowej rozdzielczości i na trójwymiarowe obrazowanie przemieszczeń atomów w czasie femtosekund ułożenie atomów w sieci krystalicznej można określić poprzez analizę dyfrakcji promieniowania rentgenowskiego za pomocą technik rentgenografii strukturalnej uzyskane trójwymiarowe mapy gęstości elektronowych pozwalają m in na ustalenie struktur badanych cząsteczek długości wiązań chemicznych i kątów między nimi widma stanów wzbudzonych umożliwiają analizę składu chemicznego odległych gwiazd zestaw częstotliwości występujący w tych widmach można porównywać z częstotliwościami wytwarzanymi przez odpowiednią mieszaninę gazów w lampach wyładowczych w ten sposób pierwiastek hel został odkryty w słońcu lata przed zaobserwowaniem go na ziemi drgania atomów w cząsteczkach chemicznych można analizować za pomocą spektroskopii w podczerwieni i spektroskopii ramana a przejścia elektronowe między dozwolonymi poziomami energetycznymi za pomocą spektroskopii w ultrafiolecie i świetle widzialnym do badania właściwości magnetycznych atomów stosowane są spektroskopia elektronowego rezonansu paramagnetycznego epr spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego nmr i spektroskopia jądrowego rezonansu kwadrupolowego nr atomy stanowią około całkowitej masy energii obserwowanego wszechświata występując ze średnią gęstością około atomu m wewnątrz galaktyk takich jak droga mleczna atomy występują o wiele gęściej od do atomów m w ośrodku międzygwiazdowym słońce znajduje się wewnątrz bąbla lokalnego pustki w ośrodku międzygwiazdowym stworzonej przez supernową która wybuchła miliony lat temu wewnątrz tego bąbla gęstość wynosi około atomów m gęstsze obszary w ośrodku międzygwiazdowym mogą grawitacyjnie zapadać się tworząc gwiazdy procesy zachodzące w gwiazdach z upływem czasu zwiększają ilość pierwiastków cięższych od wodoru i helu około atomów w drodze mlecznej znajduje się wewnątrz gwiazd a ich całkowita masa odpowiada za około masy galaktyki za resztę odpowiada ciemna materia zgodnie z teorią wielkiego wybuchu protony i neutrony uformowały się około jednej sekundy po powstaniu wszechświata w ciągu kolejnych trzech minut w wyniku pierwotnej nukleosyntezy powstała większość helu litu i deuteru we wszechświecie oraz prawdopodobnie część berylu i boru pierwsze atomy ze związanymi elektronami pojawiły się około tysięcy lat później w epoce rekombinacji gdy energia promieniowania wypełniającego przestrzeń zmalała poniżej energii jonizacji atomów cięższe jądra atomowe do żelaza zaczęły powstawać w wyniku fuzji jądrowej we wnętrzu gwiazd kilkaset milionów lat później niektóre izotopy takie jak lit powstawały później w wyniku spalacji wywoływanej przez promieniowanie kosmiczne pierwiastki cięższe od żelaza powstawały w wyniku eksplozji supernowych poprzez proces r oraz we wnętrzu gwiazd agb poprzez proces s oba te procesy polegają na wychwytywaniu neutronów przez jądra atomowe pierwiastki takie jak ołów powstały głównie w wyniku radioaktywnego rozpadu cięższych pierwiastków większość atomów z których składa się ziemia i jej mieszkańcy nie zmieniła swych jąder od czasu ich powstania czyli wcześniej niż mgławica z której powstał układ słoneczny zaczęła się zapadać niewielka liczba nowych atomów powstała w wyniku rozpadów radioaktywnych a stosunek ich zawartości obecnie pozwala określić wiek ziemi na podstawie datowania izotopowego większość helu w skorupie ziemi około znajdowanego w złożach gazów jak wynika z niskiej zawartości he powstała jako cząstki alfa w rozpadzie alfa istnieje kilka pierwiastków śladowych które nie były obecne na ziemi na jej początku ani nie są produktami rozpadów cięższych pierwiastków przykładowo c powstaje w sposób ciągły w górnych warstwach atmosfery w wyniku zderzeń niskoenergetycznych neutronów z jądrami azotu pewna liczba nowych atomów została wytworzona sztucznie w reaktorach i wybuchach jądrowych wśród transuranowców pierwiastków o liczbie atomowej powyżej tylko pluton i neptun występują naturalnie na ziemi mają one czasy połowicznego rozpadu wielokrotnie mniejsze od czasu istnienia ziemi dlatego nieokreślone ich ilości mogły się w przeszłości rozpaść na lżejsze pierwiastki naturalnie występujące jądra plutonu i neptunu powstały w wyniku wychwytu neutronu przez jądra uranu ziemia zbudowana jest z około atomów głównie z atomów żelaza masy tlenu krzemu i magnezu atmosfera ziemska składa się głównie z azotu n tlenu o pary wodnej ho argonu ar i dwutlenku węgla co na powierzchni ziemi atomy tworzą wiele cząsteczek chemicznych począwszy od prostych jak woda sole i tlenki do bardzo złożonych takich jak białka atomy tworzą też substancje nie zbudowane z sumy oddzielnych cząsteczek chemicznych lecz tworzące struktury ciągłe w których nie da się wydzielić poszczególnych cząsteczek metale niektóre kryształy nieorganiczne szkła i wiele innych choć wszystkie nuklidy o liczbie atomowej większej niż ołów są radioaktywne teoretyczne modele przewidują istnienie wyspy stabilności zbioru pierwiastków o liczbach atomowych powyżej które miałyby stosunkowo stabilne izotopy najbardziej stabilnym pierwiastkiem w tym zbiorze miałby być niezsyntetyzowany dotychczas unbiheks o protonach i neutronach w jądrze sztucznie wytworzono też pewne egzotyczne atomy w których proton neutron albo elektron zastąpiono inną cząstką o takim samym ładunku przykładowo zastępując w atomie wodoru elektron przez mion uzyskuje się atom mionowy zaś zastępując proton przez antymion mion dodatni uzyskuje się mionium atom w którym zwykłe jądro atomowe zostało zastąpione przez hiperjądro nazywa się hiperatomem hiperjądra zawierają oprócz protonów i neutronów także cięższe bariony zwane hiperonami takie jądra mają zwykle czas życia rzędu s i mniejszy jednak wystarczająco długi aby można je było obserwować znane są jądra zawierające hiperon i jeszcze innym rodzajem cząstki jest pozytonium oznaczane symbolem ps układ związany złożony z pozytonu i elektronu posiada ono szereg stanów energetycznych podobnych do atomu wodoru ale ze względu na znacznie niższą masę częstości przejść między stanami energetycznymi są o ponad połowę mniejsze stan podstawowy ma energię ev pozytonium ulega anihilacji ale w roku dowiedziono eksperymentalnie że jest zdolne utworzyć molekułę dwuatomową ps każdy fermion posiada odpowiadającą jej antycząstkę o przeciwnym ładunku ponieważ takie antycząstki anihilują w zetknięciu ze zwykłą materią nie obserwuje się ich w przyrodzie jednak w roku udało się sztucznie wytworzyć kilka atomów antywodoru w laboratorium cern dopiero w roku spułapkowano wytworzone atomy antywodoru w roku zaproponowano metodę chłodzenia atomów antywodoru do temperatur rzędu milikelwinów aksjomat postulat pewnik gr axma godność pewność oczywistość jedno z podstawowych pojęć logiki matematycznej od czasów euklidesa uznawano że aksjomaty to zdania przyjmowane za prawdziwe których nie dowodzi się w obrębie danej teorii matematycznej we współczesnej matematyce definicja aksjomatu jest nieco inna matematyka jest zbiorem różnych teorii geometria euklidesowa arytmetyka każda z nich operuje na specyficznym dla siebie zasobie pojęć matematycy mówią że dana teoria jest wyrażona w języku opartym na określonym alfabecie elementów tego alfabetu nie definiuje się formalnie podczas konstrukcji danej teorii w danym przypadku trzeba tylko wiedzieć że dla dowolnego rozważanego obiektu każdy z symboli relacyjnych może być prawdą lub fałszem konkretny sens jest im nadawany dopiero w procesie tworzenia modelu teorii o czym dalej teoria w logice jest zbiorem twierdzeń opisujących pewne relacje między jej pojęciami formalnie są to formuły zdaniowe zapisywane w języku danej teorii z użyciem symboli jej języka i dodatkowo symboli logicznych w tym kwantyfikatorów niektóre z tych twierdzeń można wyprowadzić z innych twierdzeń danej teorii dowodząc jakiegoś twierdzenia należy oprzeć dowód na innych twierdzeniach które z kolei także należałoby udowodnić i tak dalej jeśli więc jakikolwiek dowód ma mieć skończoną długość potrzeba jakichś zdań których prawdziwość da się przyjąć bez dowodu takie zdania nazywane są aksjomatami a ich zbiór aksjomatyką dana teoria może być zaksjomatyzowana na wiele różnych sposobów przykładem jest tu geometria euklidesowa dla której oprócz aksjomatów euklidesa istnieje też aksjomatyka hilberta i von neumanna te dwie ostatnie są sobie równoważne to znaczy każdą można wyprowadzić z tej drugiej aksjomatyka euklidesa jest uboższa od nich właściwie nie opisuje pełnej teorii geometrii euklidesowej a jedynie jej podzbiór przykładem twierdzenia geometrycznego niedającego się wyprowadzić z aksjomatów euklidesa jest twierdzenie pappusa pascala formalnie aksjomatem może być dowolna niesprzeczna wewnętrznie formuła zdaniowa wyrażona w języku danej teorii wszelkie stosowane w praktyce aksjomaty są jednak zdaniami zawsze prawdziwymi w obrębie danej teorii tautologiami są wzajemnie niesprzeczne i odpowiadają również węższym definicjom podanym w poprzednim akapicie i na początku artykułu zwykle aksjomatyka jest też kategoryczna powody ku temu zostaną wyjaśnione w dalszej części artykułu z teoriami matematycznymi związane są tzw modele tych teorii stworzenie modelu oznacza określenie zinterpretowanie każdego z symboli języka danej teorii za pomocą symboli języka innej teorii modelowanie nie jest definiowaniem pojęć pierwotnych dla tej samej teorii można stworzyć różne modele więc gdyby tak było jedno pojęcie musiałoby mieć wiele sprzecznych definicji na przykład można zinterpretować punkt również jako parę uporządkowaną liczb algebraicznych a nie liczb rzeczywistych a prostą jako zbiór par liczb algebraicznych spełniających równanie model danej teorii musi spełniać wszystkie jej aksjomaty tym samym w semantycznym sensie podczas modelowania zakłada prawdziwość tych aksjomatów wówczas wszystkie udowodnione na ich bazie twierdzenia danej teorii stosują się też do tak przetłumaczonych pojęć model jest w pewnym sensie praktycznym zastosowaniem danej teorii matematycznej od każdego modelu wymaga się aby spełniał wszelkie aksjomaty danej teorii więc teoria której aksjomaty byłyby sprzeczne z sobą nawzajem nie miałaby żadnego modelu takich aksjomatyk zatem nie stosuje się układ aksjomatów jest niezależny jeśli żaden z aksjomatów nie wynika z pozostałych nie ma formalnego wymogu aby aksjomaty były niezależne nie ma formalnego ograniczenia na ich liczbę niektórzy matematycy uważają jednak że eleganckie jest sformułowanie danej teorii w postaci jak najmniejszej liczby prostych i niezależnych aksjomatów ułatwia to tworzenie modelu danej teorii i upraszcza dowodzenie ich niesprzeczności jeśli jest skończonym zbiorem aksjomatów to istnieje podzbiór taki że jest niezależny a jednak ma tę samą siłę co tzn każdy aksjomat w zbiorze można udowodnić na bazie aksjomatów w jeśli jest nieskończony to w ogólnym przypadku nie ma takiego podzbioru w niektórych szczególnych przypadkach może jednak istnieć często okazuje się że aksjomatyka nie jest zupełna to znaczy istnieją pewne twierdzenia dające się wyrazić w języku dowolnego modelu danej aksjomatyki których prawdziwości nie da się rozstrzygnąć na podstawie tego zestawu aksjomatów przykładowo geometria euklidesowa była pierwotnie zaksjomatyzowana przez euklidesa okazało się jednak że jego aksjomatyka była zbyt uboga i nie pozwalała udowodnić pewnych prawdziwych twierdzeń geometrycznych np twierdzenia desargues a i twierdzenia pappusa powstała kolejna aksjomatyka a mianowicie aksjomatyka hilberta z powodów praktycznych aksjomatów powinno być na tyle dużo aby prawdziwość wszelkich ważnych twierdzeń danej teorii dało się rozstrzygnąć na ich podstawie kryterium ważności jest tu subiektywne teoria w której żadne zdanie nie daje się rozstrzygnąć jest formalnie poprawna lecz bezużyteczna nie musi to oznaczać rozstrzygalności wszystkich możliwych twierdzeń danej teorii choć byłby to stan idealny twierdzenie gdla mówi jednak że nawet dla tak prostej teorii jak arytmetyka istnieją twierdzenia których nie da się wyprowadzić z jej aksjomatów co więcej nie da się uzupełnić zbioru aksjomatów arytmetyki skończoną liczbą nowych aksjomatów tak aby był już do tego wystarczający aksjomatykę nazywamy kategoryczną jeśli wszystkie jej modele są izomorficzne oznacza to że dany zestaw aksjomatów jednoznacznie określa wszystkie cechy definiowanych obiektów jeśli aksjomatyka nie jest kategoryczna można zbudować dwa różne modele które będą ją spełniały jednak będą się różnić właściwościami dającymi się opisać w języku danej teorii pierwszym uczonym postulującym stosowanie aksjomatycznej budowy teorii matematycznych był platon pierwszą prawdziwą aksjomatyką było pięć aksjomatów euklidesa podanych w elementach podwaliny teorii modeli i tym samym nowe ujęcie logiki matematycznej położyli w latach xx wieku alfred tarski i kurt gdel arytmetyka łac arithmetica gr arithmtik z liczba jeden z najstarszych działów matematyki w powszechnym użyciu słowo to odnosi się do zasad opisujących podstawowe działania na liczbach arytmetyka elementarna nasza wiedza o prehistorii arytmetyki jest ograniczona do kilku niewielkich artefaktów udowadniających posługiwanie się pojęciami dodawania i odejmowania przez ludy neolityczne najbardziej znanym jest kość z ishango który według petera rudmana powstał pomiędzy a lat p n e prawdopodobnie babilończycy posiadali szeroką wiedzę w niemal wszystkich aspektach elementarnej arytmetyki już dwa tysiące lat przed naszą erą patrz plimpton w papirusach ze starożytnego egiptu pochodzących z xvii wieku p n e można znaleźć dokładne algorytmy mnożenia i używania ułamków pitagorejczycy w szóstym wieku p n e uznawali arytmetykę za jedną z czterech najważniejszych nauk znalazło to odbicie również w programie średniowiecznych uniwersytetów jako element uadrivium które razem z trivium utworzyło siedem sztuk wyzwolonych pierwszym podręcznikiem oraz książką poświęconą arytmetyce napisaną w języku polskim jest algoritmus t j nauka liczby jej autorem był tomasz kłos a została wydrukowana w krakowie w osiemnastowiecznym podręcznikiem szkolnym poświęconym arytmetyce była arytmetyka dla szkół narodowych publikacja towarzystwa do ksiąg elementarnych z współczesne algorytmy arytmetyczne zarówno do obliczeń pisemnych jak i elektronicznych opierają się na cyfrach arabskich i pozycyjnym systemie liczbowym choć dziś stosowany jest w większości języków i kultur mimo że istnieją naturalne systemy liczbowe jego prostota jest kulminacją tysięcy lat rozwoju matematyki przykładowo archimedes poświęcił całą pracę o liczeniu piasku wymyśleniu notacji dla zapisu wielkich liczb rozwój algebry w średniowiecznym świecie islamskim i w renesansowej europie został umożliwiony przez znaczne uproszczenie obliczeń w systemie dziesiętnym system dziesiętny pozwala zapisywać liczby za pomocą dziesięciu cyfr liczba w takim zapisie jest sekwencją cyfr w której znaczenie każdej cyfry zależy od jej położenia w stosunku do przecinka przykładowo oznacza setek plus dziesiątek plus jednostek plus dziesiąte plus setnych kluczową częścią tego zapisu i jednym z głównych odkryć umożliwiających jego wprowadzenie jest zastosowanie symbolu mogącego pełnić tę samą rolę co inne cyfry warto zauważyć że ani system dziesiętny ani żaden inny nie pozwalają dla dowolnej liczby rzeczywistej na dokładne jej zapisanie w przypadku liczb niewymiernych zapis po przecinku nie jest okresowy dokładne jej wyrażenie wymagałoby więc nieskończonej liczby cyfr tradycyjne operacje arytmetyczne to dodawanie odejmowanie mnożenie i dzielenie czasem dodaje się do tej listy takie operacje jak procent pierwiastek kwadratowy potęga i logarytm arytmetyka wymaga wykonywania ich zgodnie z kolejnością działań każdy zbiór obiektów dla których można wykonać cztery podstawowe operacje poza dzieleniem przez zero i gdzie te operacje spełniają pewne podstawowe prawa nazywamy ciałem edukacja podstawowa w matematyce kładzie zwykle duży nacisk na nauczanie arytmetyki liczb naturalnych całkowitych i wymiernych w postaci ułamków zwykłych i dziesiętnych arytmetyka jest uznawana za jedną z najważniejszych dziedzin w matematyce elementarnej ze względu na jej wartość w rozwoju intelektualnym i w dalszym rozwoju w matematyce jest to pierwszy przedmiot wyrabiający usystematyzowanie w przeprowadzaniu działań precyzję i dokładność w operacjach numerycznych a także biegłość w wykonywaniu operacji symbolicznych w kolejnych fazach matematyki elementarnej i matematyki wyższej alkeny organiczne związki chemiczne z grupy węglowodorów nienasyconych w których występuje jedno podwójne wiązanie chemiczne między atomami węgla c c razem ze związkami które posiadają dwa lub więcej wiązań podwójnych polienami takimi jak dieny trieny itd oraz z analogami pierścieniowymi cykloalkenami i cyklopolienami tworzą grupę olefin mają więcej izomerów oraz są też bardziej aktywne niż alkany wraz ze zwiększającą się długością łańcucha węglowego maleje ich reaktywność można je otrzymać z ropy naftowej a w laboratorium w reakcji eliminacji fluorowca z halogenków alkilowych lub przez dehydratację alkoholi ich wzór ogólny to cnhn nazwy alkenów są tworzone z nazw odpowiednich alkanów z nazwy alkanu posiadającego ten sam szkielet węglowy usuwa się końcówkę an i dodaje końcówkę en przed którą umieszcza się lokant wskazujący przy którym atomie węgla występuje podwójne wiązanie na przykład lokant można pominąć gdy jest on równy wtedy gdy wiązanie podwójne występuje na początku szkieletu węglowego nazewnictwo dienów i polienów jest tworzone analogicznie z odpowiednio większą liczbą lokantów i końcówką dien trien tetraen itd na przykład w literaturze spotyka się też stare nazewnictwo które różni się od obecnie obowiązującego tym że lokanty występują przed nazwą przykładowo alkeny o większej liczbie atomów węgla niż propen mogą istnieć w kilku formach izomerycznych na skutek rozgałęzienia łańcucha węglowego zmiany umiejscowienia podwójnych wiązań chemicznych i występowaniu zjawiska izomerii geometrycznej eten i propen nie posiadają izomerów buten ma alkeny otrzymuje się poprzez eliminację cząstki nieorganicznej z halogenopochodnych alkanów dehydrohalogenacja lub alkoholi dehydratacja w krakingu bądź reakcji uwodornienia alkinów alkeny są trwałymi związkami które jednak są bardziej reaktywne od alkanów podlegają one m in reakcjom polimeryzacji winylowej oraz reakcjom addycji np przyłączania gazowego chloru chlorowodoru wody przykładowa reakcja addycji chloru do etenu alkeny z dwoma podwójnymi wiązaniami to dieny alkeny z więcej niż dwoma wiązaniami podwójnymi trieny tetraeny itd są ogólnie nazywane polienami dieny można podzielić na activex rodzaj komponentów i kontrolek możliwy do użycia w programach pisanych za pomocą takich narzędzi jak delphi visual basic c java power builder i wielu innych technologia activex pozwala na przekazywanie danych pomiędzy różnymi aplikacjami działającymi pod kontrolą systemów operacyjnych windows technologia ta jest ułatwieniem dla programisty pozwala oszczędzić czas który trzeba by poświęcić na pisanie własnych sposobów komunikacji pomiędzy programami activex wywodzi się z wcześniejszych technologii microsoftu ole i com activex jest zaprojektowana jako technologia modularna z technologii tej korzystają kontrolki activex służące do uruchamiania aplikacji osadzonych w interfejsie użytkownika na przykład na formie na stronie www jako aplet z technologicznego punktu widzenia kontrolki activex są podzbiorem komponentów typu com kontrolki activex mają swój początek w komponentach vbx na bazie których stworzono kontrolki ocx nazwane później activex w delphi pewne specyficzne komponenty activex będące kontenerami złożonymi z innych kontrolek określane są mianem activeform komponenty typu activeform jak również activex mogą zostać osadzone na stronie www programu internet explorer czyniąc ją jednak niedostępną dla użytkowników innych przeglądarek z powodu licznych problemów z bezpieczeństwem nierzadko zaleca się wyłączanie obsługi activex w przeglądarce microsoft internet explorer od kilku lat firma microsoft zmieniła rodzaj głównej technologii wytwarzania kontrolek tworząc środowisko net jednak technologia com activex jest dalej obsługiwana i możliwa do użycia w środowisku net interfejs programowania aplikacji interfejs programistyczny aplikacji interfejs programu aplikacyjnego ang application programming interface api zbiór reguł ściśle opisujący w jaki sposób programy lub podprogramy komunikują się ze sobą api jest przede wszystkim specyfikacją wytycznych jak powinna przebiegać interakcja między komponentami programowymi implementacja api jest zestawem rutyn protokołów i rozwiązań informatycznych do budowy aplikacji komputerowych dodatkowo api może korzystać z komponentów graficznego interfejsu użytkownika dobre api ułatwia budowę oprogramowania sprowadzając ją do łączenia przez programistę bloków elementów w ustalonej konwencji definiuje się go na poziomie kodu źródłowego dla składników oprogramowania na przykład aplikacji bibliotek systemu operacyjnego zadaniem interfejsu programowania aplikacji jest dostarczenie odpowiednich specyfikacji podprogramów struktur danych klas obiektów i wymaganych protokołów komunikacyjnych definicja api może być niezależna od jego implementacji przykładowo istnieje wiele realizacji api biblioteki standardowej języka c które współdzielą standardową zewnętrzną funkcjonalność są to m in wersja z systemu bsd oraz wersja z systemu gnu co więcej istnieją api zdefiniowane w sposób niezależny od danej platformy systemu operacyjnego języka programowania dla których istnieje możliwość wygenerowania api dla specyficznej platformy takie interfejsy definiuje się używając zwykle języków ich opisu przykładowe api to posix api zdefiniowane w języku c i windows api api zdefiniowane w języku c a w przypadku grafiki d vulkan api zdefiniowane dla języka c z wieloma tzw bindingami m in dla jęz c jęz rust i innych oraz opengl api zdefiniowane dla wielu języków m in c c java python jednym z typów api które przebiły się do szerszej świadomości są api webowe zwane też internetowymi jest to rodzaj api w których funkcje są udostępniane jako zasób w sieci bieżące wersje systemów api webowych pozwalają w bardzo łatwy sposób integrować informacje z sieci z aplikacjami poszerzając ich funkcje lub umożliwiając współdziałanie na przykład z sieciami społecznościowymi w języku c definicja interfejsu programowania aplikacji składa się przede wszystkim z listy dostępnych funkcji w formie prototypów funkcji wraz z towarzyszącymi im przeważnie definicjami stałych zmiennych oraz struktur danych które mogą być użyte jako ich parametry przykładowa lista prototypów funkcji z api biblioteki standardowej języka c plik nagłówkowy to int printf const char format int fprintf file stream const char format int sprintf char str const char format int snprintf char str size t size const char format w prototypach funkcji printf fprintf sprintf snprintf użyte są identyfikatory struktur i typów file i size t które są również częścią definicji api ich definicja nie została zamieszczona w przykładzie przykład użycia jednej z powyższych funkcji z api jest następujący return printf hello world amigaos system operacyjny opracowany przez firmę commodore international dla produkowanych przez nią komputerów amiga wersja została wydana w roku wraz z premierą komputera amiga system od początku bitowy napisany został dla procesora motorola obsługiwane procesory to mc mc mc mc mc mc systemy w wersjach x obsługują również procesory powerpc znane także jako ppc dzięki podsystemom warpos albo powerup system pracuje nadal na mx istnieje jednak możliwość uruchamiania programów napisanych dla ppc konstrukcja i oprogramowanie kart procesorowych umożliwia jednoczesną pracę obu procesorów przy czym ppc jest wykorzystywany jako koprocesor w krótkim czasie od pojawienia się kart z układami ppc powstał projekt morphos mający na celu przeniesienie systemu amiga os na architekturę ppc pracę programistów utrudniał brak dokumentacji kody źródłowe systemu v stały się niedostępne krótko po upadku firmy commodore istnieje także otwarta implementacja systemu amigaos pod nazwą aros dostępna jest ona między innymi na platformę x obecna wersja amigaos została przepisana całkowicie dla procesorów powerpc i działa na komputerach amigaone micro a samep sam flex pegasos ii oprogramowanie które zostało napisane dla klasycznych amig wyposażonych w procesory serii mcx może być uruchamiane dzięki dwóm wbudowanym w system emulatorom interpretowanemu zapewniającemu wysoką zgodność z oryginalnymi układami sprzętowymi oraz jit o nazwie petunia zapewniającemu dużą prędkość emulacji jądro systemu charakteryzowało się wielozadaniowością zaawansowanymi możliwościami graficznymi ściśle związanymi z budową komputerów amiga a także niskim czasem reakcji dzięki czemu znalazł on miejsce w zastosowaniach real time chociaż nie był do nich projektowany wadą był brak ochrony pamięci zgodność ze standardem posix oraz x window system można uzyskać przy użyciu zewnętrznych bibliotek system oferował nowoczesny system graficzny w którym rolę powłoki pełnił workbench istnieją też niezależne powłoki tekstowe działające w oknie trybu graficznego charakterystyczną cechą układów graficznych i samego systemu był brak czysto tekstowych trybów graficznych system już w pierwszej fazie startu oferował graficzny interfejs standardowymi systemami plików są ofs old file system kickstart w wersji poniżej i ffs fast file system dla tego systemu powstały również alternatywne systemy plików mufs multi user file system pfs profesional file system sfs smart file system budowa modułowa umożliwiała prostą i bezproblemową instalację dodatkowych systemów plików np iso fat fat macfs itd kickstart część systemu zawarta w pamięci rom lub na twardym dysku komputerów amiga zawiera jądro systemu oraz biblioteki potrzebne do uruchomienia systemu czwarta generacja systemu operacyjnego amigi amigaos prace nad systemem rozpoczęła firma hyperion entertainment na mocy podpisanej listopada r umowy z firmą amiga inc w czerwcu r ukazała się pierwsza publiczna wersja systemu nazwana amigaos developer pre release kolejne aktualizacje amigaos pre release ukazały się w październiku r pierwsza aktualizacja w czerwcu r trzecia aktualizacja luty r czwarta aktualizacja grudnia r ukazała się finalna wersja amigaos dla komputerów amiga one i micro amiga one w lipcu r ukazała się kolejna aktualizacja amigaos wersja systemu na klasyczne amigi wyposażone w karty z procesorem powerpc ukazała się dnia pierwszy pokaz tej wersji na amiwest na amigaos serii x istnieją porty współczesnego oprogramowania przykładowo procesor tekstu zapisujący w formatach odt abiword gnumeric arkusz kalkulacyjny czy gimp istnieje także wersja przeglądarki firefox timberwolf w trakcie beta testów jest także libreoffice association for computing machinery acm to największa na świecie społeczność ludzi nauki nauczycieli i profesjonalistów zajmujących się informatyką nazwa w tłumaczeniu na język polski to stowarzyszenie dla maszyn liczących celem acm jest rozwój nauki sztuki oraz inżynierii i zastosowań it poprzez dialog integrację środowiska promowanie wiedzy tworzenie i promowanie etycznych i zawodowych standardów acm zostało utworzone września roku w nowym jorku w trakcie serii spotkań na uniwersytecie columbia utworzenie stowarzyszenia było odpowiedzią na postęp informatyki artykuły i prace z tej dziedziny wcześniej były związane z matematyką elektryką i innymi naukami specjaliści potrzebowali czasopism i innych zasobów do badań nad informatyką rosło też zapotrzebowanie na efekty takich badań w trakcie dalszych spotkań na uczelniach mit i harvard postanowiono utworzyć czasopisma zajmujące się informatyką ustalono też ostateczną nazwę i kształt nowej organizacji formalnie statut stowarzyszenia został przedstawiony członkom w roku członkowie w acm dzielą się na studenckich i profesjonalnych studenccy członkowie to studenci studiów inżynierskich lub magisterskich informatyki lub kierunków pokrewnych członkowie profesjonalni to osoby dyplomujące się stopniem magistra lub wyższym w informatyce lub dziedzinach pokrewnych jak również osoby pracujące co najmniej od dwóch lat w branży it jako specjaliści od r wybitnie zasłużeni członkowie mogą otrzymać tytuł acm fellow wśród naukowców z indeksem h wyższym niż to acm fellows acm jest kierowane przez radę członków w skład rady wchodzi prezes wiceprezes sekretar skarbnik poprzedni prezydent prezydent special governing group board trzech członków special governing group board oraz członków stowarzyszenia wewnątrz stowarzyszenia powoływane są komitety do różnych zadań prezesem jest cherri m pancake acm zatrudnia też ceo od roku jest to vicki l hanson oddziały acm dzielą się na studenckie zrzeszające studentów oraz profesjonalne do których należą absolwenci i profesjonaliści na świecie około profesjonalnych i studenckich oddziałów acm znajduje się w usa europie i azji do acm należy około osób członkowie acm mogą być dodatkowo zgrupowani w sekcjach tzw grupach szczególnych zainteresowań acm sig special interest group w polsce istnieją obecnie trzy profesjonalne oddziały acm pierwszy to poland acm chapter przy instytucie informatyki uniwersytetu wrocławskiego kierowany przez leszka pacholskiego drugi to poland acm sigchi chapter przy ośrodku przetwarzania informacji w warszawie kierowany przez agnieszkę szóstek trzeci to acm łódź chapter przy instytucie informatyki stosowanej politechniki łódzkiej kierowany przez andrzeja romanowskiego acm w szczególności grupy zainteresowań wewnątrz acm organizują konferencję i wydają czasopisma organizacja wydaje około czasopism poświęconych informatyce wśród nich są takie tytuły jak communications of the acm journal of the acm czy transaction of algorithms czasopisma acm należą do najbardziej cenionych i rozpoznawalnych czasopism z dziedziny it na świecie wszystkie tytuły oraz referencję do czasopism innych wydawców są dostępne w internetowej bibliotece acm udostępnia też książki i kursy stowarzyszenie przyznaje liczne nagrody i wyróżnienia dla ludzi nauki w tym nagrodę turinga organizuje również akademickie mistrzostwa świata w programowaniu które w roku odbyły się w polsce alternatywa suma logiczna alternatywa zwykła alternatywa nierozłączna alternatywa łączna zdanie logiczne o postaci p lub gdzie p są zdaniami w logice matematycznej alternatywę zapisuje się alternatywa p lub jest zdaniem prawdziwym gdy co najmniej jedno z jej zdań składowych p jest prawdziwe alternatywa suma logiczna alternatywa pozostaje w ścisłym związku z dodawaniem zbiorów patrz algebra zbiorów dlatego zdanie utworzone z innych zdań przy użyciu alternatywy jest też nazywane sumą logiczną zdania składowe nazywane są składnikami alternatywy alternatywa jest prawdziwa jeżeli co najmniej jeden z jej składników jest prawdziwy w przeciwnym razie alternatywa zdań jest fałszywa gdzie zdanie prawdziwe zdanie fałszywe zestawienie symboli alternatywy stosowanych przez różnych autorów w językach programowania dla oznaczenia alternatywy używany jest często angielski spójnik or w języku c c i pochodnych oznacza się ją przez alternatywa charakteryzuje się następującymi cechami bardziej znane jest potoczne znaczenie słowa alternatywa wybór z dwóch wykluczających się możliwości pokrywa się ono z matematycznym pojęciem alternatywy rozłącznej a nie klasycznej alternatywy przedstawianej w logice matematycznej aksjomat indukcji aksjomat a właściwie nieskończony przeliczalny zbiór aksjomatów pierwszego rzędu pozalogicznych rozważany zwłaszcza w teorii arytmetyki liczb naturalnych jest on formalizacją zasady indukcji matematycznej jego treść przedstawia się następująco gdzie oznacza dla każdego n to wynikanie implikacja oznacza i tak wyrażony aksjomat indukcji nie spełnia jednak założeń rozlicznych podejść a w tym np analizy gdla niesprzeczności teorii matematycznych w szczególności arytmetyki problemem jest zupełna nieobliczalność relacji użytych do konstrukcji powyższego zdania kwantyfikator ogólny dla każdego n nie da się bowiem zapisać jako funkcja obliczalna ponadto zdanie powyższe jest zdaniem drugiego rzędu z uwagi na użycie kwantyfikatora co sprawia że operuje ono obiektami niezdefiniowanymi w teorii zbiorem liczb naturalnych n z którego mamy wybierać wartości nie można go skonstruować zanim nie ustalimy listy aksjomatów i nie udowodnimy ich niesprzeczności równoważnie aksjomat indukcji można zapisać jako koniunkcję zbioru aksjomatów w następującej postaci w której to notacji nie został użyty nieograniczony a więc nieobliczalny nierekurencyjny kwantyfikator ogólny wszystkie zdania są zaś pierwszego rzędu wyrażają prawdy o zdefiniowanych wcześniej pojęciach pierwotnych arytmetyki nie używając kwantyfikatora ogólnego uzyskujemy w ten sposób formalną poprawność sformułowania aksjomatu aksjomaty indukcji są ważnym elementem teorii arytmetyki znane są przykłady twierdzeń w których chociaż znamy dowody twierdzenia dla każdego to twierdzenie nie może być dowiedzione w ramach arytmetyki liczb naturalnych jest niedowiedlne gdyż każdy z tych dowodów jest prowadzony za pomocą innych narzędzi i nie da się ich sprowadzić do kroku indukcyjnego a więc rozumowania wykazującego zapisanego za pomocą języka arytmetyki i obejmującego wszystkie możliwe wartości dla każdego n pojawia się pewien nowy element niewystępujący dla innych abisynia dawna nazwa etiopii wywodząca się najprawdopodobniej od nazwy plemienia południowoarabskiego habesz które przywędrowało do afryki przypuszczalnie jeszcze przed naszą erą uważa się iż jedną z przyczyn dla których etiopczycy zrezygnowali z nazwy abisynia i wprowadzili nową etiopia jest pogardliwe znaczenie formy habesz w języku arabskim oznaczające mieszaniec włóczykij słowo to było używane w okresach waśni przez mieszkających w kraju wyznawców islamu na określenie chrześcijan starą nazwę abisynia zastąpiono formą etiopia występującą m in w tekstach biblijnych i odnoszącą się do tego kraju wyraz etiopia wywodzi się z greckiego aithiopes tj brunatne twarze mianem tym greccy podróżnicy określali ludy zamieszkujące obszar północno wschodniej afryki tj sudan nubię oraz etiopię właściwą ponieważ nazwa ta występuje w oryginalnych tekstach biblijnych pisanych greką została ona zaakceptowana jako oficjalna nazwa państwa alkiny zwyczajowo acetyleny grupa organicznych związków chemicznych będących węglowodorami nienasyconymi w których występuje jedno wiązanie potrójne między atomami węgla najprostszym alkinem jest etyn zwykle zwany acetylenem alkiny są bardziej reaktywne od alkanów i alkenów są nietrwałe i podlegają wielu samorzutnym reakcjom ogólny wzór alkinów alkiny tak jak wszystkie węglowodory ulegają reakcjom spalania nazwy alkinów są tworzone z nazw odpowiednich alkanów z nazwy alkanu mającego ten sam szkielet węglowy usuwa się końcówkę an i dodaje końcówkę yn lub in po spółgłoskach ch f g k l a przed nią umieszcza się lokant wskazujący przy którym atomie węgla występuje potrójne wiązanie na przykład heksan i heks yn łańcuch główny od którego pochodzi zasadniczy człon nazwy musi zawierać wiązanie potrójne i być najdłuższy z możliwych atomy węgla numeruje się tak aby wiązanie potrójne miało jak najmniejszy numer bez względu na inne podstawniki jeżeli w węglowodorze występuje wiązanie podwójne i potrójne ważniejsze przy nazewnictwie jest podwójne lokant można pominąć gdy jest on równy to znaczy wiązanie potrójne występuje na początku szkieletu węglowego w literaturze spotyka się też stare nazewnictwo różniące się od obecnego tym że lokanty występują przed nazwą na przykład heksyn alkany parafiny z mało powinowaty łańcuchowe węglowodory nasycone organiczne związki chemiczne zbudowane wyłącznie z atomów węgla i wodoru przy czym atomy węgla połączone są ze sobą wyłącznie wiązaniami pojedynczymi ogólny wzór sumaryczny alkanów ma postać według obowiązującej systematyki iupac węglowe łańcuchy atomów w cząsteczkach alkanów mogą być zarówno proste jak i rozgałęzione jednak nie mogą tworzyć pierścieni ani zamkniętych pętli cykloalkany nie są zatem alkanami grupa alkanów uszeregowana według długości łańcuchów węglowych stanowi szereg homologiczny alkanów dalsze elementy tego szeregu określane są jako wyższe alkany według różnych kryteriów jako wyższe alkany przyjmuje się np homologi o łańcuchu c c lub c alkany zawierające więcej niż trzy atomy węgla mogą tworzyć wiele izomerów konstytucyjnych różniących się rozgałęzieniami łańcuchów węglowych atomy węgla tworzą jeden nierozgałęziony łańcuch na którego obydwu końcach znajdują się grupy metylowe ze względu na możliwość rotacji wokół pojedynczych wiązań związki te mogą tworzyć izomery konformacyjne najniższą energię a co za tym idzie najwyższą trwałość mają konfromery w których wiązania znajdują się w układzie naprzemianległym a atomy węgla znajdują się w pozycjach antiperipalanarnych trans w warunkach normalnych zmiany konformacji alkanów następują bardzo szybko i nie można wyizolować poszczególnych konformerów przykładowe konformacje naprzemianległe n pentanu deskryptory określają kąt torsyjny dla atomów i co najmniej jeden z atomów węgla jest związany z więcej niż dwoma innymi atomami węgla cała cząsteczka zawiera więcej niż dwie grupy metylowe przykłady dla pięciu atomów węgla rozgałęzione izomery konstytucyjne pentanu liczba istniejących izomerów konstytucyjnych węglowodorów o łańcuchach rozgałęzionych rośnie bardzo szybko wraz z liczbą atomów węgla tworzących cząsteczkę w powyższym przykładzie alkanów zawierających atomów węgla są to izomery n pentan izopentan i neopentan proste obliczenia kombinatoryczne stabelaryzowane w oeis pozwalają wyznaczyć teoretyczną liczbę takich izomerów konstytucyjnych dla dowolnej liczby atomów węgla w praktyce część izomerów jest jednak niestabilna zgodnie z systematyką iupac cząsteczki zawierające łańcuchy cykliczne cykloalkany nazywane czasem alkanami cyklicznymi formalnie nie należą do alkanów alkany są słabo rozpuszczalne w wodzie rozpuszczalność rzędu kilkudziesięciu miligramów na litr rozpuszczają się w rozpuszczalnikach organicznych są mało reaktywne ze względu na dużą trwałość wiązań i podobne właściwości do alkanów mają również cykloalkany z wyjątkiem cyklopropanu i cyklobutanu które są nietrwałe z powodu silnych naprężeń w małych pierścieniach ich cząsteczek w zależności od temperatury oraz ciśnienia każdy z alkanów może być gazem cieczą lub ciałem stałym temperatury przejść fazowych pomiędzy tymi stanami skupienia dla pierwszych czternastu alkanów o łańcuchach prostych przedstawia rysunek jak widać temperatura wrzenia tych związków rośnie monotonicznie ze wzrostem długości łańcucha liczby atomów węgla natomiast temperatura topnienia rośnie monotonicznie począwszy od propanu spośród alkanów i cykloalkanów o tej samej liczbie atomów węgla temperatura wrzenia cykloalkanu jest wyższa niż odpowiedniego alkanu liniowego natomiast temperatury wrzenia alkanów o łańcuchach rozgałęzionych są niższe niż alkanu liniowego tę ostatnią regularność można wytłumaczyć zmniejszeniem powierzchni cząsteczek rozgałęzionych w stosunku do liniowych przez co obniża się liczba oddziaływań międzycząsteczkowych a więc ich pokonanie staje się możliwe w niższych temperaturach w temperaturze pokojowej c alkany liniowe lżejsze od pentanu tj zawierające atomów węgla są gazami dalsze homologi od pentanu do heptadekanu atomów c są cieczami a oktadekan i cięższe atomów c są ciałami stałymi nazwa węglowodory nasycone wynika z faktu pełnego wysycenia atomów węgla wiązaniami pojedynczymi co odróżnia je od węglowodorów nienasyconych posiadających wiązania podwójne i lub potrójne ze względu na dużą trwałość pojedynczych wiązań i alkany są mało reaktywnymi związkami chemicznymi a reakcje z ich udziałem wymagają drastycznych warunków wysokich temperatur i ciśnienień generalnie wyróżnia się trzy typy reakcji którym ulegają alkany nazwa alkanu składa się z trzech części etapy nazywania alkanu przykład dimetylobutan alkohole związki organiczne zawierające jedną lub więcej grup hydroksylowych połączonych z atomem węgla w hybrydyzacji sp najprostsze i najczęściej spotykane w życiu codziennym alkohole to zawierające jedną grupę hydroksylową w cząsteczce pochodne alkanów o wzorze ogólnym cnhn oh czyli alkohole monohydroksylowe na przykład metylowy etylowy propylowy analogiczne związki organiczne w których grupa hydroksylowa połączona jest z węglem w hybrydyzacji sp to fenole hydroksylowe pochodne benzenu i innych związków aromatycznych lub enole hydroksylowe pochodne alkenów ze względu na obecność silnie elektroujemnego atomu tlenu i związanego z nim atomu wodoru alkohole tworzą wiązania wodorowe ulegając asocjacji w większe struktury w efekcie niższe alkohole mają wysokie temperatury wrzenia i małą lotność względem swojej masy wyższe alkohole mają właściwości fizyczne zbliżone do alkanów o podobnych masach molowych niższe alkohole doskonale rozpuszczają się w rozpuszczalnikach polarnych np w wodzie natomiast wyższe lepiej rozpuszczają się w rozpuszczalnikach niepolarnych przeważa część hydrofobowa obowiązuje zasada podobne rozpuszcza się w podobnym rzędowość alkoholu jest równa rzędowości atomu węgla z którym połączona jest grupa hydroksylowa wybrane metody otrzymywania alkoholi najważniejsze reakcje alkoholi spośród alkoholi największe znaczenie gospodarcze mają metanol i etanol nazywanie alkoholi wodorotlenkami jest niepoprawne ponieważ w wodorotlenkach między grupą oh a atomem pierwiastka najczęściej metalu występuje wiązanie jonowe natomiast w alkoholach między grupą oh a atomem węgla występuje wiązanie kowalencyjne nazwy alkoholi tworzy się poprzez dodanie końcówki ol z odpowiednim lokantem do nazwy macierzystego związku stara nomenklatura polegała na użyciu słowa alkohol i dodaniu nazwy alkilu w formie przymiotnikowej anarchizm doktryna polityczna i ruch społeczny które cechują się niechęcią wobec władzy oraz odrzuceniem własności prywatnej i wszelkich przymusowych form hierarchii anarchizm wzywa do zniesienia państwa które uważa za niepotrzebne i szkodliwe stanowi część wolnościowego skrzydła ruchu socjalistycznego pojawiły się pewne kontrowersje co do definicji anarchizmu a tym samym jego historii jedna grupa uczonych uważa anarchizm za ściśle powiązany z walką klas inni uznają że ta perspektywa jest zbyt wąska podczas gdy pierwsza grupa bada anarchizm jako zjawisko które miało miejsce w xix wieku druga szuka jego korzeni w historii starożytnej murray bookchin opisywał kontynuację dziedzictwa wolności ludzkości tj momentów rewolucyjnych które istniało w całej historii w przeciwieństwie do dziedzictwa dominacji na które składają się państwa kapitalizm i inne formy organizacyjne wraz z debatami nad definicją kwestia czy jest to filozofia teoria czy seria działań komplikuje sprawę profesor filozofii alejandro de agosta proponuje że anarchizm jest zdecentralizowaną federacją filozofii a także praktyk i sposobów życia wykutą w różnych społecznościach i potwierdzającą różnorodne geohistorie etymologiczne pochodzenie słowa anarchizm wzięło się od greckiego wyrazu anarchos gr które składa się z przedrostka an oznaczającego nie lub bez oraz archos oznaczającego władca lub rządzący także anarchos możemy tłumaczyć jako bez władcy czy stan bez władzy sufiks izm oznacza ideologiczny nurt sprzyjający anarchii anarchizm ang anarchism pojawia się w języku angielskim od jako anarchy i anarchisme od oba podkreślały poczucie nieporządku różne frakcje rewolucji francuskiej określiły swoich przeciwników mianem anarchistów chociaż niewielu tak nazywanych podzielało poglądy z późniejszymi anarchistami niektórzy z rewolucjonistów xix wieku takich jak william godwin i wilhelm weitling wniosło swój wkład w rozwój ideologii anarchizmu następnego pokolenia chociaż nie posługiwali słowami anarchista ani anarchizm w swoich dziełach pierwszym filozofem politycznym który nazwał siebie anarchistą po francusku anarchiste był pierre joseph proudhon co oznacza formalne narodziny anarchizmu jako ideologii w połowie xix wieku od lat xix wieku i od początku we francji libertarianizm był często używany jako synonim anarchizmu a jego stosowanie jako synonimu jest nadal powszechne poza stanami zjednoczonymi z drugiej strony niektórzy używają libertarianizmu jedynie w odniesieniu do indywidualistycznej filozofii wolnorynkowej odnosząc się do anarchizmu wolnorynkowego jako anarchizmu libertariańskiego chociaż termin libertarianizm ang libertarianism był w dużej mierze synonimem anarchizmu jego znaczenie osłabło wraz z szerszym przyjęciem przez odmienne ideologicznie grupy w tym zarówno nową lewicę jak i libertariańskich marksistów którzy nie łączą się z autorytarnymi socjalistami ani awangardą partyjną a także skrajnych liberałów zajmujący się przede wszystkim swobodami obywatelskimi w języku angielskich niektórzy anarchiści używają określenia libertariański socjalizm ang libertarian socialism aby uniknąć negatywnych konotacji anarchizmu i podkreślić jego związki z socjalizmem w języku polskim słowo libertarianizm funkcjonuje jako określenie na ideologię libertarianizmu natomiast zwrot libertarian socialism tłumaczy się jako socjalizm wolnościowy matthew s adams i carl levy napisali że anarchizm jest używany do opisu antyautorytarnego skrzydła ruchu socjalistycznego noam chomsky opisuje anarchizm obok libertariańskiego marksizmu jako libertariańskie skrzydło socjalizmu daniel gurin napisał chociaż sprzeciw wobec państwa ma zasadnicze znaczenie dla myśli anarchistycznej zdefiniowanie anarchizmu nie jest łatwym zadaniem ponieważ wśród uczonych i samych anarchistów toczy się wiele dyskusji na ten temat a różne nurty postrzegają anarchizm nieco inaczej stąd wlaściwe może być twierdzenie że anarchizm stanowi zlepek filozofii politycznych sprzeciwiających się władzy i hierarchicznej organizacji w tym kapitalizmowi nacjonalizmowi państwu i wszystkim z nim związanym instytucjom w prowadzeniu wszelkich stosunków międzyludzkich na rzecz społeczeństwa opartego na decentralizacji wolności i dobrowolnemu stowarzyszeniu jednak definicja ta ma te same wady co definicja oparta na antyautorytaryzmie co jest wnioskiem a posteriori anty etatyzmie anarchizm to o wiele więcej i etymologii która jest po prostu zaprzeczeniem władcy niemniej jednak główne elementy definicji anarchizmu obejmują wolę społeczeństwa bez przymusu odrzucenie aparatu państwowego przekonanie że natura ludzka pozwala ludziom istnieć w takim społeczeństwie bez przymusu lub postępować w jego kierunku oraz sugestia jak postępować aby realizować ideał anarchii herbert l osgood twierdził że anarchizm jest skrajną antytezą autorytarnego komunizmu i socjalizmu państwowego peter marshall napisał że w ogólności anarchizm jest bliższy socjalizmowi niż liberalizmowi anarchizm znajduje się w dużej mierze w obozie socjalistycznym ale ma też elementy w liberalizmie nie można go sprowadzić do socjalizmu i najlepiej jest postrzegana jako odrębna i wyróżniająca się doktryna według jeremy ego jenningsa i trudno nie stwierdzić że te idee odnosząc się do anarchokapitalizmu są opisywane jako anarchistyczne tylko na podstawie niezrozumienia tego czym jest anarchizm dodaje następnie że anarchizm nie oznacza nieskrępowanej wolności jednostki jak zdają się wierzyć anarchokapitaliści ale jak już widzieliśmy rozszerzenie indywidualności i wspólnoty nicolas walter napisał że anarchizm wywodzi się z liberalizmu i socjalizmu zarówno pod względem historycznym jak i ideologicznym w pewnym sensie anarchiści zawsze pozostają liberałami i socjalistami a kiedy odrzucają to co w nich dobre zdradzają sam anarchizm jesteśmy liberałami ale bardziej i socjalistami ale bardziej michael newman uznaje anarchizm za jedną z wielu tradycji socjalistycznych zwłaszcza tradycja bardziej socjalistyczna po proudhonie i michaile bakuninie brian morriss natomiast argumentuje że koncepcyjnie i historycznie mylące jest tworzenie dychotomii między socjalizmem a anarchizmem anarchizm to system poglądów głoszący program całkowitego zniesienia przymusu ucisku i wyzysku społecznego postulujący powszechność wolność równość i sprawiedliwość społeczną były to przesłanki realizacji zasad równości we wszystkich dziedzinach życia społecznego i politycznego anarchizm taki dąży do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego granic i podziałów etnicznych bezpaństwowego anarchiści chcą usunąć ze społeczeństwa wszelkie formy dyskryminacji wyższości i zbiorowego egoizmu należy tutaj dodać iż nie wszyscy anarchiści byli przeciwni egoizmowi np max stirner anarchiści poddają krytyce wszelkie scentralizowane formy władzy politycznej i gospodarczej krytyka ta obejmuje zarówno państwa totalitarne w których jednostka traci prawie całkowicie swą podmiotowość człowieczeństwo jak i państwa o ustroju demokracji parlamentarnej w jakich obywatel posiada co prawda większy wpływ na swoje życie niż w państwach totalitarnych ale nie jest to wpływ na tyle wielki aby można było mówić o pełnej podmiotowości polityczno społecznej wszystkich obywateli zdaniem anarchistów scentralizowana odgórna władza w większym lub mniejszym stopniu zawsze pozostaje poza kontrolą społeczną wyobcowując się ze społeczeństwa anarchiści krytykują scentralizowaną formę władzy taką jak państwo dlatego też w zależności od rodzaju anarchizmu taka organizacja jak państwo zostaje zastąpiona np federacją samorządnych gmin działających na zasadzie demokracji bezpośredniej sprzeciw wobec państwa i jego instytucji stanowi warunek sine ua non anarchizmu anarchiści uznają państwo za narzędzie dominacji i uważają że jest ono nielegalne niezależnie od jego politycznych tendencji ludzie przestają kontrolować niektóre aspekty swojego życia a najważniejsze decyzje podejmuje niewielka elita ostatecznie istnienie państwa opiera się wyłącznie na władzy niezależnie od tego czy jest ona jawna bądź przejrzysta ponieważ nadal ma zdolność zmuszania ludzi innym anarchistycznym argumentem przeciwko istnieniu państwa jest to że ludzie tworzący rząd nawet najbardziej altruistyczni spośród urzędników będą nieuchronnie dążyć do zdobycia większej władzy co prowadzi do korupcji anarchiści uważają pogląd że państwo stanowi zbiorową wolę ludzi za nieosiągalną fikcję ze względu na fakt że klasa rządząca różni się od reszty społeczeństwa pomimo powyższego postawy wobec państwa wśród anarchistów są różne robert paul wolff uważał że napięcie między władzą a autonomią oznaczałoby że państwo nigdy nie będzie legalne michaił bakunin postrzegał państwo jako dominację za pomocą przymusu zakamuflowaną jeśli to możliwe ale bezceremonialne i jawną jeśli zajdzie taka potrzeba a john simmons i leslie green którzy skłaniali się ku filozoficznemu anarchizmowi uważali że państwo może być prawomocne jeśli będzie rządzone przez konsensus chociaż uważali to za wysoce nieprawdopodobne istnieją również różne poglądy na temat formy zniesienia państwa richard sylvan wskazuje że pewne istniejące formy zarządzania mogą być do pogodzenia z anarchizmem jeśli nie zawierają w sobie elementów autorytarnych ani związanych z przymusem możliwe jest istnienie w społeczeństwie jakieś przyjęte reguły czy prawo nie oparte na przymusie sylvan podkreśla że niekiedy fałszywie zakłada się jakoby anarchizm miał być uniwersalny tzn nie móc istnieć w ogóle jeśli nie istniałby wszędzie przez całą swoją historię anarchizm był definiowany przez swoich zwolenników jako opozycyjny wobec kapitalizmu który ich zdaniem może być utrzymany jedynie przez przemoc państwa anarchiści generalnie podążają za myślą pierre josephem proudhona i sprzeciwiają się własności miejsc pracy przez kapitalistów i dążą do zastąpienia pracy najemnej stowarzyszeniami robotniczymi anarchiści zgadzają się również z komentarzem piotra kropotkina że pochodzenie anarchistycznego spojrzenia na społeczeństwo leży w krytyce hierarchicznej organizacji i autorytarnych koncepcjach społeczeństwa a nie w prostej opozycji do państwa lub rządu twierdzą że system płac ma charakter hierarchiczny i autorytarny a zatem kapitalizm nie może być anarchistyczny według teorii anarchistycznej pewne transakcje kapitalistyczne w tym praca najemna nie są dobrowolne ponieważ występuje w niej zjawisko przymusu ekonomicznego do tego utrzymanie struktury klasowej społeczeństwa kapitalistycznego wymaga przymusu który narusza zarówno zasady anarchistyczne jak i samą zasadę nieagresji anarchiści popierający pracę najemną robią to tylko wtedy gdy pracodawcy i pracownicy otrzymują równe wynagrodzenie za równe przepracowane godziny i żadna ze stron nie ma władzy nad drugą według tej zasady żadna jednostka nie czerpie korzyści z pracy innej osoby płaca otrzymywana w takiej relacji pracodawca pracownik jest uznawana przez teorię anarchistyczną jako produkt danego pracownika w takim społeczeństwie każdy pracownik byłby samozatrudniony i posiadałby własne środki produkcji co skutkowałoby odejściem od umów o pracę według anarchistów hierarchiczna kontrola nad pracą najemną skutkuje wyobcowaniem pracowników od swej własnej pracy a więc od siebie samych pracownicy już nie rządzą samymi sobą w godzinach pracy a więc nie są już wolni kapitalizm traktując pracę jak towar analogiczny do wszystkich innych towarów neguje kluczową różnicę między pracą a innymi zasobami a przynajmniej jej nierozdzielność od swego wykonawcy praca w przeciwieństwie do innej własności jest obdarzona wolą i działaniem oddzielanie pracy od innych aktywności życiowych i podporządkowywanie jej prawom rynku oznacza unicestwienie jej naturalnej organicznej formy istnienia formy która ewoluowała wraz z ludzką rasą przez tysiąclecia działalności gospodarczej opartej na współpracy dzieleniu się i wzajemnej pomocy i zastąpieniu jej przez atomistyczną i indywidualistyczną formę opartą na kontrakcie i konkurencji jak wskazuje to bob black w swojej książce anarchizm poddaje krytyce kapitalistyczną teorię mówiącą o wolności wyboru konsumenta w której to on ma decydować o sile popytu na konkretne dobra i usługi co niekiedy porównywane jest do głosowania w systemie demokratycznym według anarchistów poczucie wolności wyboru konsumenta jest złudne ponieważ podejmowanie decyzji na rynku ma charakter głęboko bierny i reakcyjny to znaczy oparty na reagowaniu na kierunki działań innych ludzi klient wybiera spomiędzy produktów na półce które zostały zaprojektowane i wyprodukowane przez innych dla zysku klient to końcowy użytkownik w zasadzie raczej widz niż aktor po prostu wybierający jedną z możliwości stworzonych gdzie indziej przez kogo innego zwraca się również uwagę na mocno zróżnicowaną zamożność konsumentów z tych powodów koncepcja klienta według anarchistów zaniedbuje branie pod uwagę różnic pod względem siły nabywczej jakie istnieją na rynku jak również przypisuje jednostce rolę w istocie bierną w najlepszym wypadku jednostki mogą działać na rynku w odosobnieniu przy pomocy swojej siły nabywczej model klienta działa przeciwko jakiejkolwiek próbie zbadania stanu faktycznego po pierwsze klienci rzadko kiedy znają znaczenie czy konsekwencje wytwarzania oferowanych im dóbr ponieważ mechanizm cen wstrzymuje dotarcie do nich takich informacji po drugie ponieważ atomistyczna natura rynku utrudnia dyskusję o tym dlaczego i jak towary są produkowane pozostaje wybór między różnymi wersjami czegoś zamiast krytycznej oceny różnych za i przeciw przy określonych praktykach ekonomicznych wszystko co się proponuje to możliwość wyboru spomiędzy rzeczy już wyprodukowanych możliwe jest jedynie reagowanie wybierając możliwość która czyni najmniejszą szkodę gdy szkoda już została wyrządzona a często nie ma nawet takiego wyboru natomiast po to żeby odkrywać społeczny i ekologiczny wpływ danego wyrobu konieczne jest wybranie roli aktywnej włączając się do grup które dostarczają tego rodzaju informacji informacji których rynek nie może udzielić i nie udziela pomimo że mają one zasadnicze znaczenie przy podejmowaniu racjonalnych decyzji zwraca się również uwagę że decyzje konsumenckie na rynku są często ograniczone wskutek nacisków ekonomicznych przywoływany jest tutaj przykład sił rynkowych które zmuszają firmy pod groźbą bankructwa do robienia wszystkiego co tylko możliwe aby ograniczać wydatki firmy które zanieczyszczają powietrze utrzymują złe warunki pracy itd często zyskują przewagę w konkurencji dzięki takim praktykom a inne firmy muszą pójść za ich przykładem albo zostać wyeliminowane z biznesu wyścig na dół zostaje zapewniony a jednostki podejmują decyzje rozpaczy tylko po to żeby przeżyć osobiste przywiązanie do pewnych wartości ujmując to inaczej może się okazać bez znaczenia po prostu dlatego że równoważąca je ekonomiczna presja staje się zbyt silna w xx wieku kilku ekonomistów zaczęło formułować odłam radykalnego amerykańskiego libertarianizmu znany jako anarchokapitalizm niektórzy zwolennicy tej ifeologii twierdzą że jest on formą anarchizmu indywidualistycznego jednak większość wczesnych anarchistów indywidualistycznych uważała się za zagorzałych antykapitalistów którzy nie widzą żadnej sprzeczności między ich indywidualistyczną postawą a odrzuceniem kapitalizmu wielu określało siebie jako socjalistów definiowali oni kapitalizm na różne sposoby ale zazwyczaj dyskutowano o nim w kategoriach lichwy istnieją trzy formy lichwy odsetki pieniężne czynsz za ziemię i domy oraz zysk w zamian kto je otrzymuje jest lichwiarzem inni anarchoindywidualiści mieli tendencję do wspierania wolnego handlu wolnej konkurencji i różnych poziomów własności prywatnej jak np mutualiści którzy opierają swoje poglądy na normach użytkowania i okupacji niemniej postawy te dalej związane były ze sprzeciwem wobec kapitalizmu zwolennicy anarchokapitalizmu często popierają pracę najemną i sprzeciwiają się demokracji w miejscu pracy co jest trudne od pogodzenia z innymi szkołami anarchizmu ponieważ anarchokapitalizm przedkłada ekonomię leseferyzmu ponad równość ekonomiczną jest powszechnie postrzegany jako niezgodny z antykapitalistyczną i egalitarną tradycją anarchizmu chociaż teoria anarchokapitalistyczna zakłada zniesienie państwa na rzecz w pełni leseferystycznej gospodarki leży poza tradycją anarchizmu anarchokapitalizm podziela jedynie antypatię anarchizmu wobec państwa a nie antypatię do hierarchii w ogóle wynika z innego paradygmatu niż anarchizm i ma zasadniczo inne podejście oraz cele pomimo członu anarcho ideologia anarchokapitalizmu jest ściślej powiązana z kapitalizmem i prawicowym libertarianizmem niż z anarchizmem niektórzy w ramach tradycji leseferystycznej odrzucają określenie anarchokapitalizmu wierząc że kapitalizm może odnosić się albo do rynku leseferyzmu który wspierają albo do systemu regulowanego przez państwo któremu się sprzeciwiają organizacje anarchistyczne takie jak confederación nacional del trabajo hiszpania anarchist federation wielka brytania i irlandia czy federacja anarchistyczna polska na ogół zajmują wyraźnie antykapitalistyczne stanowisko zaliczanie anarchokapitalizmu do szkół anarchizmu spotkało się z wyraźnym oporem tych którzy utrzymują że kapitalizm jest z natury opresyjny lub etatystyczny a wielu anarchistów i uczonych nie uważa anarchokapitalizmu za właściwie spójny z duchem zasadami czy historią anarchizmu gary chartier kevin carson roderick t long charles w johnson brad spangler sheldon richma i chris matthew sciabarr argumentują że ze względu na swoje dziedzictwo i cele emancypacyjne potencjalny radykalny anarchizm rynkowypowinien być postrzegany przez jego zwolenników i przez innych jako część tradycji socjalistycznej a także że anarchiści rynkowi mogą i powinni nazywać się socjalistami powtarzając język wolnościowych socjalistów takich jak amerykańscy indywidualistyczni anarchiści benjamin tucker i lysander spooner czy brytyjczyk thomas hodgskin jedną z głównych kwestii i podziałów między anarchizmem a anarchokapitalizmem są terminy kapitalizm i socjalizm dla anarchokapitalistów kapitalizm oznacza raczej wolny rynek niż faktycznie istniejący kapitalizm którego są krytykami argumentując że problem tkwi w korporacjonizmie i kapitalizmie państwowym terminie ukutym przez niemieckiego socjalistę wilhelma liebknechta ale którego koncepcja funkcjonuje również u anarchistów takich jak np michaił bakunin i jan wacław machajski a nie samego kapitalizmu czy wolnorynkowców jak uważają antykapitaliści jednak termin socjalista pierwotnie obejmował każdego przeciwnika kapitalizmu termin wykreowany w xviii wieku na oznaczenie konstruowanego systemu politycznego zbudowanego na przywilejach dla właścicieli kapitału jako całość anarchizm jest postrzegany jako część tradycji socjalistycznej z głównym podziałem między anarchistami antyrynkowymi większość anarchistów społecznych w tym anarchokomuniści anarchosyndykaliści i kolektywistyczni anarchiści którzy popierają jakąś formę zdecentralizowanego planowania gospodarczego i anarchiści rynkowi niektórzy indywidualistyczni anarchiści w tym anarchiści wolnorynkowi i mutualiści którzy wspierają socjalizm wolnorynkowy według teorii anarchistycznej kapitalizm jest oparty na państwie i jest mu ono niezbędne do przetrwania a kapitalizm państwowy postrzega się jako nieunikniony rezultat zarówno kapitalizmu jak i socjalizmu państwowego co więcej sam wolny rynek dla klasycznych ekonomistów takich jak adam smith niekoniecznie odnosił się do rynku wolnego od ingerencji rządu jak się to obecnie powszechnie przyjmuje ani do tego jak widzą go anarchokapitaliści ale raczej wolny od wszelkich form przywilejów ekonomicznych i monopoli co oznacza że renty ekonomiczne tj zyski generowane z braku doskonałej konkurencji muszą zostać zmniejszone lub wyeliminowane w jak największym stopniu poprzez wolną konkurencję podczas gdy anarchokapitaliści którzy opowiadają się za własnością prywatną która opiera się na własności środków produkcji i nieruchomości a nie użytkowaniu stosują normy własności prywatnej a także zasadę domostwa są oni uważani za prawicowych libertarian a nie anarchistów inną ważną kwestią w antykapitalizmie anarchizmu jest pojęcie posiadania a dokładniej kwestie własności prywatnej własność prywatna od czasów książki proudhona czym jest własność opublikowanej w jest przeciwstawiana posiadaniu lub to co inni socjaliści w tym marksiści i komuniści określają jako własność osobistą które uważał za wolność posiadanie to wolność poprzez własność prywatną proudhon rozumiał własność produkcyjną taką jak ziemia czy infrastruktura inaczej określane też jako środki produkcji i środki pracy i uznawał ją za kradzież pisząc spopularyzowane w późniejszym czasie zdanie własność jest kradzieżą argumentując że jego zdaniem mogła być legitymizowana wyłącznie poprzez pracę w swojej słynnej publikacji napisał anarchiści sprzeciwiają się własności prywatnej uznając ją jako źródło narzuconej hierarchicznej władzy i przywilejów dla uprzywilejowanych grup społecznych argumentują że kapitalizm powodując wzrost ideologicznie nienaruszalnego prawa do prywatnej własności równie szybko spowoduje wzrost nierównego podziału surowców z zewnątrz a to z kolei sprawi że zwiększy się dystans pomiędzy pozycją przetargową posiadaczy i nie posiadaczy według niektórych zwolenników kapitalizmu występuje pojęcie samoposiadania self ownership wyrażenie mówiące o tym że jesteśmy panami samych siebie dop tłum które stanowi według nich pewną podstawę własności prywatnej anarchiści argumentują że to właśnie kapitalizm czyni samoposiadanie niemożliwym ponieważ podstawowym warunkiem samoposiadania jest nie robić nic wbrew swojej woli natomiast system kapitalistyczny osłabia tę ideę większość ludzi jest stawiana w sytuacji w której najlepszym wyjściem jest dobrowolnie dać się wykorzystać w sposób który logicznie nie idzie w parze z prawdziwym samoposiadaniem indywidualistyczni anarchiści tacy jak benjamin tucker zaczęli nazywać posiadanie własnością osobistą lub własnością prywatną takie rozróżnienie jest niezwykle ważne dla anarchistów i innych socjalistów ponieważ w kapitalistycznym modelu produkcji własność prywatna i osobista są uważane za dokładnie równoważne w teorii anarchistycznej jak i socjalistycznej dookonuje się następujących rozróżnień ustrój anarchistyczny jest uważany przez anarchistów za najszerszą formę demokracji w której jednostka posiada wpływ na swoje życie uczestnicząc bezpośrednio w procesie ustawodawczym i wykonawczym jednocześnie anarchiści są przeciwni demokracji przedstawicielskiej podczas gdy większość anarchistów stanowczo sprzeciwia się głosowaniu lub innej formie uczestnictwa w funkcjonowaniu państwowych instytucji znaleźli się i tacy którzy się z tym nie zgadzają przykładowo prominentny anarchista pierre joseph proudhon dwa razy startował w w wyborach do francuskiego zgromadzenia konstytucyjnego a paul brousse opracował koncepcję wolnościowego municypalizmu w szwajcarii w latach xix wieku która obejmowała udział w wyborach lokalnych wielu anarchistów sprzeciwia się głosowaniu z trzech powodów po pierwsze uważają że jest to nieefektywne i skutkuje co najwyżej drobnymi reformami po drugie branie udziału w wyborach owocowało w przeszłości tym że radykałowie stawali się częścią systemu któremu się sprzeciwiali zamiast doprowadzić do jego końca po trzecie niektórzy twierdzą że głosowanie oznacza potwierdzenie prawomocności systemu najbardziej fundamentalna jest idea że demokracja przedstawicielska jest wadliwa sama w sobie państwo wykorzystuje teorię demokratycznego przejęcia władzy nad ludnością a następnie używa swojej siły do zwalczania wszelkich odrębnych poglądów państwo w rzeczywistości prawie nigdy nie służy interesom ludności a po prostu stwarza taką iluzję aby zyskać władzę w czasie wyborów prezydenckich w usa w anarchistyczny kolektyw crimethinc zapoczątkował kampanię promującą wyższość bezpośredniego działania nad zmianami które politycy obiecywali wprowadzić po wyborach hasłem kampanii było nie tylko głosuj ale bądź aktywny anarchiści z innych krajów często angażowali się w podobne kampanie przeciw głosowaniu inni opowiadali się za bardziej pragmatycznym podejściem obejmującym głosowanie w referendach a niektórzy prominentni anarchiści jak howard zinn i noam chomsky zadeklarowali swoje poparcie dla progresywnych kandydatów takich jak ralph nader indywidualistyczny anarchista lysander spooner stwierdził że wielu zwolenników państwa uważało zarówno głosowanie jak i wstrzymywanie się od głosu za potwierdzanie prawomocności państwa odrzuca on więc stwierdzenie że istniejące rządy demokratyczne mają swoje uzasadnienie w zgodzie większości opisał to w swoim eseju pt no treason dla indywidualistycznych anarchistów system demokratyczny oparty na decyzji większości jest nieważny każdy atak na naturalne prawa jednostki jest niesprawiedliwy i jest symbolem tyranii większości przedstawiciel wolnościowego municypalizmu murray bookchin skrytykował indywidualistycznych anarchistów za sprzeciwianie się demokracji mówiąc że zasada większości jest spójna z anarchizmem aczkolwiek preferuje on bardziej termin zgromadzenie niż demokracja bookchin został w odpowiedzi oskarżony o municypalny etatyzm czyli non anarchizm później bookchin zrzekł się anarchizmu na rzecz komunalizmu według anarchistów wszyscy są równi bez względu na narodowość rasę płeć tożsamość seksualną wiek religię z tego powodu postulują oni utworzenie społeczeństwa bez podziału na klasy w którym każda jednostka ma równy wpływ na wygląd życia społecznego anarchiści uważają że nie ma złych ani dobrych narodów są tylko złe państwa i źle czyniące jednostki a podziały na narody są efektem szkodliwej działalności państw zaś wojny są najczęściej rezultatem tych podziałów dlatego zazwyczaj potępiają oni wszelkie wojny a częścią ich ideologii często jest kosmopolityzm internacjonalizm antypatriotyzm oraz uznanie że wszyscy ludzie są braćmi a ojczyzną ludzkości jest cała ziemia nie państwo anarchizm ma długą historię sprzeciwiania się imperializmowi zarówno w rdzennych narodach kolonizatorzy i narodach peryferii kolonizowani anarchiści wolą skupić się na działaniu w kraju rodzinnym i solidaryzować się ze współpracownikami z innych krajów np guy aldred został skazany za drukowanie książki shyamji krishnavarmsa pt indyjski socjolog innym przykładem tego był rudolf rocker niemiecki anarchista i antyfaszysta który działał szczególnie aktywnie wśród żydowskich robotników w swojej książce nacjonalizm i kultura opowiedział się za federacją europejczyków która obejmowałaby również żydów odrzucając biologiczne teorie rasy i pojęcie narodu twierdził że odkąd państwa europejskie podbijały i kolonizowały resztę świata sukces wolnościowej organizacji wśród europejczyków był pierwszym warunkiem utworzenia federacji świata która zapewni także tzw narodom kolonialnym takie same prawa do szczęścia wielu współczesnych anarchistów i anty imperialistów podziela jego podejście historycznie rzecz biorąc anarchizm wspierał ruch anacjonalistyczny jak również język esperanto skonstruowany tak aby służył jako politycznie i etnicznie neutralny język międzynarodowy po hiszpańskiej wojnie domowej frankistowska władza prześladowała anarchistów i katalońskich nacjonalistów wśród których powszechne było używanie języka esperanto anarchiści niekiedy łączyli oraz łączą idee narodowowyzwoleńcze w swoich poglądach były one szczególnie obecne wśród anarchistów przełomu xix i xx wieku w wielu państwach w tym również i w polsce wyróżnić można m in łączących patriotyzm z anarchosyndykalizmem edwarda abramowskiego józefa zielińskiego i augustyna wróblewskiego innym polskim anarchistą który wiązał postawę patriotyczną z anarchizmem był jan hempel wpływy anarchistyczne w jego twórczości można dostrzec w dziele kazania piastowe z które zostały pozbawione nacjonalistycznych wpływów obecnych w poprzednim dziele kazania polskie takie postawy wiązały się jednak z ideą wyzwolenia spod omnipotentnego państwa przy czym naród miał stanowić tutaj zarzewie walki a nie cel sam w sobie chińscy anarchiści byli bardzo aktywni na początku istnienia chińskiego ruchu nacjonalistycznego oraz w czasie oporu względem brytyjskich a później japońskich kolonizacji chin anarchiści również głęboko angażowali się w anty imperialistyczno nacjonalistyczny ruch na terenach wietnamu korei kuby ukrainy irlandii meksyku i w całej afryki anarchizm ma również wpływ na współczesny ruch indygenistyczny pierwiastek narodowy etniczny widoczny jest ponadto w demokratycznym konfederalizmie wypracowanym przez kurdyjski ruch niepodległościowy nie należy jednak wiązać idei prawicowego nacjonalizmu z myślą anarchistyczną tak zwany ruch narodowo anarchistyczny nie jest uznawany za część anarchizmu przez uczonych oraz samych anarchistów z powodu sprzeciwu anarchizmu wobec nacjonalizmu państwa narodowego plemienność i neo plemienność a także obecności w narodowym anarchizmie rasizmu i seksizmu wobec niego często kierowane są zarzuty że jest to ideologia białych nacjonalistów którzy promują separatyzm etniczny i rasowy a także że stanowi rozwój myśli radykalnej prawicy a nie samego anarchizmu ideologia określa się anarchistyczną jednak bez historycznego i filozoficznego związku z samą ideą anarchizmu środowisko i zrównoważony rozwój były zainteresowaniem myśli anarchistycznej co najmniej od momentu wydania w przez piotra kropotkina książki pola fabryki i warsztaty jednak od końca lat xx w wśród anglojęzycznych anarchistów rosło zaangażowanie w kwestie ochrony środowiska ekoanarchiści lub też zieloni anarchiści często popierają głęboką ekologię światopogląd który dąży do kultywowania bioróżnorodności i zrównoważonego rozwoju ekoanarchiści często stosują bezpośrednie działania przeciwko tym co uważają za instytucje niszczące ziemię innym ważnym składnikiem jest ekofeminizm będący nurtem w obrębie feminizmu według którego opresyjne zachowania wobec kobiet mają to samo źródło co destrukcyjne traktowanie środowiska naturalnego prace murraya bookchina na temat ekologii społecznej davida watsona z magazynem fifth estate steve a bootha z brytyjskiej publikacji green anarchist i pisma grahama purchase a na temat zielonego syndykalizmu przyczyniły się do szerokiej różnorodności i zakresu zielona myśl i działań anarchistów ekoanarchistów zielony anarchizm obejmuje również krytykę kapitalizmu przemysłowego i cywilizacji samej w sobie co szczególnie obecne jest w myśli anarchoprymitywistycznej który jest jednak często krytykowany przez przedstawicieli innych odłamów anarchizmu do polityki anarchizmu należą między innymi decentralizacja władzy federalizm egalitaryzm socjalizm liberalizm społeczny samorządność dobrowolność pacyfizm antymilitaryzm pomoc wzajemna demokracja bezpośrednia sprawiedliwość ekonomia uczestnicząca akcja bezpośrednia solidarność międzyludzka taktyka ruchu anarchistycznego przybiera różne formy ale generalnie służy dwóm głównym celom po pierwsze przeciwstawieniu się establishmentowi a po drugie promowaniu anarchistycznej etyki i odzwierciedlaniu anarchistycznej wizji społeczeństwa ilustrującej jedność środków i celów można dokonać również podziału według którego z jednej strony anarchizm opowiada się za walką z państwem i instytucjami za pomocą środków rewolucyjnych a z drugiej strony za dążeniem do zmian społecznych za pomocą środków ewolucyjnych taktyki ewolucyjne obejmują niestosowanie przemocy odrzucają przemoc i przyjmują stopniowe podejście do anarchistycznych celów chociaż w praktyce oba podziały nakładają się na siebie taktyka anarchistów uległa zmianie w ciągu ostatniego stulecia anarchiści na początku xx wieku skupiali się bardziej na strajkach i walce zbrojnej podczas gdy współcześni anarchiści stosują o wiele szerszy wachlarz podejść w epoce klasycznej anarchiści mieli tendencje bojowe nie tylko stawili czoła państwowym siłom zbrojnym jak w hiszpanii i na ukrainie ale niektórzy z nich wykorzystali terroryzm jako tzw propagandę czynu przeprowadzano próby zamachu na głowy państw z których część zakończyła się sukcesem anarchiści również brali udział w rewolucjach wielu z nich zwłaszcza galleanistów uważało że próby te będą impulsem do rewolucji przeciwko kapitalizmowi i państwu duża część tych ataków była dokonywana przez indywidualnych napastników a większość miała miejsce pod koniec lat xix wieku na początku lat osiemdziesiątych xix wieku i latach dziewięćdziesiątych xix wieku a niektóre miały miejsce jeszcze na początku xx wieku ich spadek rozpowszechnienia był wynikiem poszerzeniem władzy sądowniczej oraz represji stosowanych przez instytucje państwowe związek między anarchizmem a przemocą zawsze stanowił kontrowersyjny temat wśród anarchistów z jednej strony anarchopacyfiści wskazują na jedność środków i celów z drugiej strony inne grupy anarchistyczne opowiadają się za akcją bezpośrednią taktyką która może obejmować akty sabotażu a nawet akty terroryzmu taka postawa była dość widoczna sto lat temu kiedy postrzegano państwo jako tyrana a niektórzy anarchiści wierzyli że mają wszelkie prawo przeciwstawić się jego uciskowi za pomocą wszelkich możliwych środków emma goldman i errico malatesta którzy byli zwolennikami ograniczonego użycia przemocy argumentowali że przemoc jest jedynie reakcją na przemoc państwa jako zło konieczne anarchiści odegrali aktywną rolę w akcjach strajkowych chociaż byli raczej przeciwni formalnemu syndykalizmowi postrzegając go jako reformistyczny strajk widzieli jako część ruchu który dążył do obalenia państwa i kapitalizmu anarchiści również wzmocnili swoją propagandę w sztuce z których niektórzy praktykowali naturyzm i nudyzm ci anarchiści stworzyli także społeczności oparte na przyjaźni i zaangażowaniu w media w obecnej epoce włoski anarchista alfredo m bonanno zwolennik insurekcjonizmu powrócił do debaty na temat przemocy odrzucając taktykę jej niestosowania przyjętą od końca xix wieku przez kropotkina i innych znanych anarchistów zarówno bonanno jak i francuska grupa the invisible committee opowiadają się za małymi nieformalnymi grupami interesu w których każdy członek jest odpowiedzialny za swoje własne działania ale współpracuje aby zlikwidować ucisk za pomocą sabotażu i innych brutalnych środków przeciwko państwu kapitalizmowi i innym wrogom członkowie the invisible committee zostali aresztowani w pod różnymi zarzutami w tym terroryzmu ogólnie rzecz biorąc współcześni anarchiści są znacznie mniej agresywni i wojowniczy niż ich ideologiczni przodkowie najczęściej angażują się w konfrontacje z policją podczas demonstracji i zamieszek zwłaszcza w krajach takich jak kanada meksyk niemcy czy grecja w przypadku tego ostatniego najbardziej wyrazistym przykładem podobnych działań anarchistycznych jest ateńska dzielnica eksarchia która w części jest kontrolowana przez lokalną społeczność w ramach tzw kultury bezpieczeństwa anarchiści w czasie protestów stosują taktykę czarnego bloku który często ściera się z policją jednak anarchiści ścierają się nie tylko z przedstawicielami władz państwowych angażują się również w walkę z faszystami rasistami czy szeroko rozumianą skrajną prawicą podejmując działania antyfaszystowskie i mobilizując się aby zapobiec obecności przedstawicieli tych idei w przestrzeni publicznej anarchiści powszechnie stosują akcję bezpośrednią może to przybrać formę zakłócania i protestowania przeciwko niesprawiedliwej hierarchii czy samodzielnego zarządzania własnym życiem poprzez tworzenie kontr instytucji takich jak gminy niehierarchiczne kolektywy czy spółdzielnie pracy podejmowanie decyzji jest często dokonywane w sposób antyautorytarny stosowana jest forma demokracji partycypacyjnej gdzie każdy ma równy głos w każdej decyzji co jest podejściem znanym jako horyzontalizm współcześni anarchiści angażowali się w różne ruchy oddolnej demokracji które są mniej więcej oparte na horyzontalizmie chociaż nie są jawnie anarchistyczne ale szanujące osobistą autonomię i uczestniczące w masowym aktywizmie takim jak strajki i demonstracje tego typu sytuacja miała miejsce m in podczas masowych protestów occupy wallstreet w przeciwieństwie do anarchizmu z epoki klasycznej współcześnie obecna jest tendencja niepolegania w przypadku swoich myśli czy działań wyłącznie na teorii anarchizmu epoki klasycznej czy odwoływania się do klasycznych anarchistów takich jak piotr kropotkin lub pierre joseph proudhon tacy anarchiści woleliby raczej opierać swoje myśli i praktyki na własnym doświadczeniu które później będą teoretyzować niemniej anarchiści współcześnie nadal wspierają i uczestniczą w strajkach zwłaszcza strajkach dzikich które nie są organizowane centralnie przez syndykat proces decyzyjny dokonywany przez niewielkie grup interesu odgrywa znaczącą rolę taktyczną w ruchu anarchistycznym stosowane są różne metody w celu zbudowania konsensusu między członkami grupy bez potrzeby mianowania przywódcy czy grupy wiodącej jednym ze sposobów jest odgrywanie przez osobę z grupy roli moderatora który pomaga osiągnąć konsensus bez udziału w dyskusji lub promowania określonej postawy tego rodzaju grupy liczą przeważnie osób co ma na celu wzmocnić autonomię i przyjaźnie między członkami najczęściej łączą się ze sobą tworząc większe sieci podobnie jak w przeszłości wydawanie prasy jest popularne w ruchu anarchistycznym choć duża część przeszła do internetu gdzie rozpowszechniane są różnego rodzaju publikacje od artykułów manifestów aż po całe książki taki stan rzeczy spowodowany był trudnościami związanymi z dystrybucją czasopism jak i często bezkosztowym hostingiem i względnie łatwym wdrażaniem stron internetowych ruch anarchistyczny jest również zaangażowany w tworzenie różnych programów które są udostępniane za darmo sposób w jaki ci haktywiści pracują nad rozwojem i rozpowszechnianiem przypomina anarchistyczne ideały zwłaszcza jeśli chodzi o ochronę prywatności użytkowników przed inwigilacją ze strony państwa i korporacji w ruchu anarchistycznym popularny jest ruch skłotingu oraz okupowania przestrzeni publicznych tego typu miejsca często nazywane są tymczasowymi strefami autonomicznymi taz które za założenia mają trwać przez jak najdłuższy możliwy czas funkcjonują najczęściej jako tzw centra socjalne miejsca w których organizowane są różnego rodzaju wydarzenia czy to artystyczne naukowe czy też aktywistyczne prowadzone są biblioteki np poznańska biblioteka anarchistyczna na skłocie rozbrat sklepy np darmowy sklep na skłocie syrena kawiarnie jadłodajnie infoshopy centra pomocy osobom potrzebującym itd przestrzenie te służą również celom mieszkalnym ruch anarchistyczny postrzega skłoting jako sposób na odzyskanie przestrzeni miejskiej z kapitalistycznego rynku która ma służyć pragmatycznym potrzebom zdobywanie przestrzeni umożliwia anarchistom eksperymentowanie z ich pomysłami i budowanie więzi społecznych należy jednak pamiętać że nie wszyscy anarchiści mają wobec skłotingu takie same postawy anarchiści często byli postrzegani jako niebezpieczni i agresywni prawdopodobnie przez szereg głośnych brutalnych działań takich jak zamieszki zamachy powstania i akty terroryzmu popełnione przez niektórych anarchistów terroryzm i zamachy są potępiane przez większość anarchistycznych ideologii jednakże nie istnieje zgoda w kwestii usprawiedliwienia i użyteczności przemocy niektórzy anarchiści sprzeciwiają się przymusowi podczas gdy inni popierają go w formie niestroniącej od przemocy rewolucji prowadzącej do anarchii lub utopii niektórzy anarchiści podzielają pogląd lwa tołstoja przedstawiciela chrześcijańskiego anarchizmu o nieużywaniu przemocy ci anarcho pacyfiści twierdzą że bierny opór jest jedyną metodą na przeprowadzenie prawdziwej anarchistycznej rewolucji często postrzegają oni przemoc jako podstawę na której opiera się rząd dowodzą oni że przemoc jest nieusprawiedliwiona bez względu na to do kogo jest skierowana inni anarchiści popierają ideę marshalla rosenberga o komunikacji bez przemocy która odnosi się do podstawowych potrzeb i uczuć człowieka za pomocą strategii próśb obserwacji i empatii odrzucają pacyfizm jako lewicową kompromisową strategię która tylko utrwala przemoc inni z kolei anarchiści tacy jak michał bakunin i errico malatesta postrzegali przemoc jako niezbędną i pożądaną siłę malatesta stwierdził że jest koniecznym niszczenie z użyciem przemocy skoro nie da się inaczej natomiast znane stało się również napisane przez bakunina zdanie radość niszczenia jest równocześnie radością tworzenia w okresie od lat xix wieku do początku xx stulecia w ruchu anarchistycznym funkcjonowała taktyka działania nazywana propagandą czynu pomiędzy a anarchiści zorganizowali liczne zamachy na głowy państw m in taka propaganda czynu nie była popularna wśród anarchistów i wielu z nich wyrzekło się jej przykładowo leon czołgosz który był sprawcą zamachu na prezydenta mckinleya tłumaczył się że został zainspirowany przez wykłady emmy goldman została ona zatrzymana na tygodnie za publiczne zachęcanie do zabójstwa prezydenta usa znana z radykalizmu obyczajowego i światopoglądowego często stawała się celem ataków jako inspiratorka zamachów i aktów terroryzmu ona jednak wyparła się jakichkolwiek powiązań z osobą leona czołgosza goldman w swojej definicji anarchizmu zawarła spostrzeżenie że wszystkie rządy opierają się na przemocy i to jest jeden z wielu powodów dla którego powinno się im przeciwstawić goldman nigdy nie sprzeciwiała się takim taktykom jak zamachy do czasu gdy wyjechała do rosji gdzie była świadkiem przemocy stosowanej przez rosyjską władzę i armię czerwoną od tego momentu zaczęła potępiać terror zwłaszcza stosowany przez władze i popierać akty przemocy tylko w ramach samoobrony opisy w prasie i literaturze popularnej np rzucający bomby anarchista z powieści tajny agent josepha conrada pomogły stworzyć trwały wizerunek publiczny anarchistów jako agresywnych terrorystów został on wzmocniony przez takie wydarzenia jak haymarket riot w chicago gdzie anarchiści zostali obarczeni winą za rzucenie bomby w policję która przyjechała aby zakończyć demonstrację większość anarchistów uważa że sprzeciw wobec militaryzmu jest nieodłącznym elementem ich filozofii niektórzy anarchiści idą dalej i podzielają pogląd lwa tołstoja dotyczący niestosowania przemocy należy natomiast podkreślić że anarchopacyfiści niekoniecznie są chrześcijańskimi anarchistami tak jak tołstoj opowiadając się za oporem pokojowym jako jedyną metodą osiągnięcia prawdziwie anarchistycznej rewolucji literatura anarchistyczna często przedstawia wojnę jako działalność za pomocą której państwo zdobywa i kumuluje władzę zarówno w obrębie swoich granic jak i poza nimi wielu anarchistów podpisuje się pod stwierdzeniem randolpha bourne a wojna jest zdrowiem państwa anarchiści wierzą że gdyby wspierali wojnę umacnialiby tym samym państwo z tego powodu piotr kropotkin wzbudził duże kontrowersje po tym jak wyraził swoje poparcie dla włączenia się brytyjczyków w i wojnę światową w tzw manifeście szesnastu natomiast holenderski anarchista i pastor bart de ligt w wraz z innymi duchownymi m in a r de jong i truus kruyt zaangażował się w napisanie manifestu the guilt of the churches w którym autorzy zarzucają chrześcijańskiemu establishmentowi udział w wydarzeniach i wojny światowej natomiast emma goldman na łamach czasopisma mother earth regularnie wyrażała swoją krytykę udziału stanów zjednoczonych w wojnie jako anarchiści są krytyczni i nieufni wobec działalności rządu zawsze z cynizmem patrzyli na powody z jakich państwa przystępowały do wojny działalność anarchistów jest w dużej mierze skierowana przeciwko wojnom za przykład mogą posłużyć osoby odmawiających służby wojskowej w czasie i wojny światowej wśród których było wielu anarchistów współcześnie anarchiści korzystają z wielu metod non violence aby sprzeciwić się militaryzmowi czy przemocy ze strony państwa m in uczestnicząc protestach bądź organizując akcje w ramach takich ruchów jak earth first czy jedzenie zamiast bomb nurty anarchizmu stanowią zbiór doktryn politycznych i ruchów społecznych powstałych na bazie ideologii anarchizmu przy czym każda z nich cechuje się niechęcią wobec władzy i odrzuca wszelkie mimowolne przymusowe formy hierarchii anarchizm wzywa do zniesienia państwa które uważa za niepożądane niepotrzebne i szkodliwe jest zwykle stawiany jako wolnościowe skrzydło ruchu socjalistycznego i ma historyczne powiązania z antykapitalizmem i socjalizmem zwolennicy anarchizmu opowiadają się za bezpaństwową organizacją społeczeństwa opartą na niehierarchicznych i dobrowolnych stowarzyszeniach jednak anarchistyczne szkoły myślenia mogą się zasadniczo różnić wspierając postawy od skrajnego indywidualizmu po kompletny kolektywizm odłamy anarchizmu często dzielono na kategorie anarchizmu społecznego i anarchizmu indywidualistycznego większa część anarchistycznej ekonomii i filozofii prawa odzwierciedla antyautorytarne antyetatystyczne i wolnościowe interpretacje radykalnej lewicy oraz socjalistycznej polityki takiej jak komunizm kolektywizm wolny rynek indywidualizm mutualizm partycypizm i syndykalizmu według ruth kinna w pewnym momencie kolektywistyczne komunistyczne liberalne i indywidualistyczne nurty myśli z których anarchiści czerpali inspirację zaczęły nabierać coraz bardziej charakterystycznych cech doprowadzając tym samym do powstanie szeregu szkół anarchistycznych antropolog david graeber zauważył że jak szkoły marksistowskie w dużej części miały założycieli np leninizm trockizm maoizm tak szkoły anarchizmu prawie zawsze wyłaniają się z jakiejś organizacji lub formy praktyki przywołująć anarchosyndykalizm anarchizm indywidualistyczny czy platformizm jako przykłady jako doktryna anarchizm rozwinął się w xix wieku w ramach socjalistycznego ruchu robotniczego ale według niektórych anarchistyczne wątki można odnaleźć już w starożytnej myśli taoistów cyników czy stoików a także średniowiecznych ruchach w rodzaju braci i sióstr wolnego ducha czy później w radykalnym nurcie braci polskich prekursorami anarchizmu byli diggerzy radykalny ruch chłopski z rewolucji angielskiej a także ruchy rewolucji francuskiej w czasie rewolucji francuskiej określenie anarchista było używane przez jakobinów pod adresem ich radykalnych przeciwników politycznych takich jak wściekli i niektórzy socjaliści utopijni zwłaszcza fourier a także angielski myśliciel polityczny william godwin pierwszą osobą która określiła się anarchistą był francuski myśliciel socjalistyczny pierre joseph proudhon mniej więcej w tym samym czasie anarchistyczne poglądy zaczął głosić inny francuski socjalista joseph djacue który dla ich opisania ukuł termin wolnościowiec dlatego anarchizm bywa nazywany wolnościowym socjalizmem ruch anarchistyczny zaczął się formować na przełomie lat i xix na bazie proudhonistycznych i anarchokolektywistycznych tendencji w i międzynarodówce powstał więc od razu jako ruch internacjonalistyczny po początkowej współpracy z marksistami w międzynarodówce nastąpił rozłam anarchokolektywiści na czele z michałem bakuninem oskarżali marksistów o autorytaryzm oraz dążenie do zastąpienia krytykowanego przez socjalistów panowania klasowego burżuazji panowaniem nowej klasy biurokratów państwowych anarchizm skupiał się wówczas w poszczególnych sekcjach krajowych międzynarodówki z których część przetrwała rozpad organizacji spowodowany sporem między tymi dwoma nurtami socjalizmu lub dała początek nowym organizacjom anarchistycznym np federacja jurajska lub sekcja hiszpańska która zapoczątkowała federacji robotników regionu hiszpanii anarchiści brali udział w komunie paryskiej której nadali federalistyczny charakter i która została przez nich powitana jako rewolucja społeczna zmierzająca nie tylko do wprowadzenia socjalizmu ale socjalizmu bezpaństwowego a także federalistycznym powstaniu kantonalistów w hiszpanii komuna paryska odegrała ważną rolę w rozwoju zarówno idei jak i ruchu anarchistycznego bakunin wówczas napisał komentarz że rewolucyjny socjalizm tj anarchizm dopiero przepuścił pierwszą próbę uderzenia i praktycznego urzeczywistnienia podczas komuny paryskiej bakunin o anarchizmie komuna paryska została utworzona po przegranej francji w wojnie francusko pruskiej francuski rząd próbował wysłać żołnierzy aby odebrali działa paryskiej gwardii narodowej miało to zapobiec dostaniu się ich w ręce ludności żołnierze odmówili otworzenia ognia do szydzącego z nich tłumu i zwrócili swoją broń przeciwko własnym oficerom był to osiemnasty marca zaczęła swe istnienie komuna wielu anarchistów odgrywało istotną rolę w komunie na przykład louise michel bracia reclus i eugene varlin później zamordowany podczas represji po stłumieniu komuny jeżeli chodzi o reformy zainicjowane przez komunę takie jak ponowne otwarcie zakładów pracy jako spółdzielni to anarchiści mogli ujrzeć jak ich pomysły stowarzyszeń robotniczych zaczęły się realizować do maja zakłady pracy były kierowane wspólnie a muzeum luwru pełniło funkcję fabryki amunicji i broni kierowanej przez radę robotniczą powtarzając postulaty proudhona zebranie związku mechaników i stowarzyszenia robotników metalurgicznych stwierdziło że nasze wyzwolenie ekonomiczne może być uzyskane tylko poprzez tworzenie stowarzyszeń robotniczych które same w sobie mogą przekształcić nasze położenie tych co pobierają płace uczynić stowarzyszonymi uczestnicy owego zebrania dali instrukcje swoim delegatom do komisji komuny ds organizacji pracy aby wspierali następujące cele w ten sposób mieli nadzieję na zapewnienie realizacji postulatu że równość nie może pozostać pustym słowem w komunie komuna paryska roku spojrzenie z lewej strony pod redakcją eugene schulkinda związek inżynierów przegłosował na zebraniu kwietnia że od tej pory celem komuny powinna być ekonomiczna emancypacja która winna organizować pracowników drogą stowarzyszeń w których panowałaby wspólna odpowiedzialność aby powstrzymać wyzysk człowieka przez człowieka zacytowane przez stewarta edwardsa komuna paryska roku po upadku komuny paryskiej oraz represjach wobec ruchu robotniczego a także rozpadzie i międzynarodówki ruch anarchistyczny uległ rozproszeniu do czego przyczyniły się także postawy ówczesnych anarchokomunistów będących zwolennikami działalności w niewielkich grupach niekoordynujących swojej działalności zaczął się za to rozwijać w nowych regionach ameryce północnej i południowej dzięki fali uchodźców z europy w tym okresie rozpadu ruchu anarchiści zwrócili się w kierunku tzw czynu indywidualnego taktyka wywodziła się od koncepcji propagandy czynem paula brousse chodziło o lokalne powstania które miały przerodzić się w rewolucję społeczną np rewolucja naftowa albo powstanie we włoskiej prowincji benevento m in errico malatesta ten rodzaj działalności nie przyniósł efektów a rozproszenie ruchu oraz represje sprawiły że przerodził się w zamachy na przedstawicieli władz wzór pochodził też od narodnej woli która w dokonała udanego zamachu na aleksandra ii w tym samym roku anarchistyczny kongres w londynie zaakceptował metody narodowolców podejmowano kilkakrotnie i bez powodzenia próby powołania do życia nowej organizacji międzynarodowej już na kongresie anarchistycznym w londynie w r formalnie powołano do życia tzw czarną międzynarodówkę która jednak faktycznie nie funkcjonowała wyjątkiem była hiszpania gdzie anarchokolektywizm przetrwał dłużej i gdzie zorganizowany ruch anarchistyczny istniał w postaci organizacji anarchistycznej regionu hiszpanii hiszp organización anaruista de la región espaola wywodzącej się z federacji robotników regionu hiszpanii hiszpański ruch anarchistyczny wyróżniał się też tym że tamtejsi działacze próbowali budować kontrspołeczeństwo nowe już uformowane relacje społeczne które w odpowiednim momencie miały zastąpić stare nastąpiło zupełne oderwanie się od ruchu marksistowskiego anarchiści zostali wykluczeni przez socjaldemokratów z kongresu założycielskiego ii międzynarodówki w r anarchizm i marksizm to ideologie skrajnie lewicowe wywodzące się z socjalizmu jednak ruchy te oddzieliły się od ruchu socjalistycznego na przełomie xix i xx wieku uważając dotychczasowe metody działania za nieskuteczne a liderów partii i organizacji socjalistycznych za niejednokrotnie zdradzających swoje deklarowane ideały w odróżnieniu od ideologii marksistowskiej anarchizm opowiada się za zniesieniem państwa i własności prywatnej od razu po rewolucji zaś według marksistów pierwszym etapem po rewolucji miało być nacjonalizacja środków produkcji potem dopiero stworzenie społeczeństwa bezklasowego a na koniec zniesienia państwa marksiści jako sposób osiągnięcia swych celów stawiali na dyktaturę proletariatu pod przywództwem partii która miała prowadził lud do pełnego osiągnięcia swych celów który nazywali komunizmem zaś czas dyktatury proletariatu i budowy społeczeństwa bezklasowego był nazywany przez nich czasem socjalizmu w przeciwieństwie do marksizmu anarchiści odrzucali ideologię państwa dyktatury proletariatu występując również przeciwko jakimkolwiek próbom organizacji klasy robotniczej w partie lecz nie w związki odwoływali się do terroru indywidualnego niektórzy anarchiści kwestionowali sensowność i skuteczność masowej walki rewolucyjnej jednak według bakunina kapitalizm i państwo można obalić jedynie rewolucją ostateczny cel anarchistów jak i marksistów był ten sam czyli doskonałe egalitarne społeczeństwo uwolnione od instytucji państwa stan ten przez anarchistów miał być nazywany anarchią a przez marksistów komunizmem pod koniec lat xix w w ruchu anarchistycznym zaczęły pojawiać się głosy wzywające do rewizji dotychczasowej postawy jednym z pierwszych był kropotkin który wzywał do powrotu do masowego ruchu robotniczego podobnego do i międzynarodówki a także francuski działacz związkowy fernand pelloutier w którego opinii zalążkiem samorządnego społeczeństwa powinny stać się związki zawodowe najważniejsza debata na ten temat odbyła się na międzynarodowym kongresie anarchistycznym w amsterdamie w r zwolennicy syndykalizmu tacy jak pierre monatte starli się na nim ze zwolennikami czystego anarchizmu malatesta w rezolucji końcowej kongresu uznano związki zawodowe za stowarzyszenia wytwórców które mogą służyć przekształceniu kapitalistycznego społeczeństwa w społeczeństwo anarchokomunistyczne ostatecznie nastąpiła fuzja ruchu związkowego i anarchizmu w postaci anarchosyndykalizmu który stał się w następnych latach nurtem dominującym w ruchu anarchistycznym w r powstała również federacja anarchosyndykalistycznych związków zawodowych międzynarodowe stowarzyszenie pracowników oprócz tego powstało również wiele związków odwołujących się do rewolucyjnego syndykalizmu samorządności i akcji bezpośredniej na które anarchizm mocno wpłynął nieuważanych jednak za w pełni anarchistyczne np robotnicy przemysłowi świata czy też wzorowany na nim związek robotnicy przemysłowi afryki jeden z pierwszych związków zawodowych zrzeszających czarnych i białych robotników w dominium brytyjskim w afryce zał anarchiści brali udział w rewolucji r w rosji i na ziemiach zaboru rosyjskiego zob anarchiści w rewolucji zaznaczyli swoją obecność w rewolucji meksykańskiej w np ricardo flores magón uczestniczyli w rewolucji rosyjskiej r lutowej i październikowej wielu anarchistów poparło początkowo bolszewików z uwagi na głoszony przez nich w r choć później niezrealizowany program ustroju opartego na radach robotniczych i likwidacji państwa bolszewicy szybko jednak zwrócili się przeciwko anarchistom oraz innym nurtom socjalistycznym np socjalistom rewolucjonistom czego punktem kulminacyjnym było powstanie w kronsztadzie w r oraz walka toczona na naddnieprzu i zaporożu przez rewolucyjną armię powstańczą nestora machno ruch anarchistyczny był również aktywny w niemczech w czasie rewolucji listopadowej anarchiści brali udział w bawarskiej republice rad m in gustav landauer erich mhsam b traven na początku xx w ruch anarchistyczny zaczął się również rozwijać w azji zwłaszcza japonii i chinach w tym ostatnim kraju opierał się głównie na anarchokomunizmie anarchiści byli aktywni w ruchu związkowym pierwsze nowoczesne chińskie związki zawodowe były dziełem anarchistów a także w ruchu reform kulturalnych np uniwersytetów robotniczych w okresie rewolucji r i po niej anarchizm stracił jednak swoje wpływy w latach na rzecz bolszewizmu przenikającego z rosji po rewolucji październikowej choć udało mu się rozpowszechnić pewne idee federalistyczne i samorządowe poza samym ruchem anarchistycznym hiszpański ruch anarchistyczny skupił się wokół utworzonej w r krajowej konfederacji pracy oraz powstałej lat później iberyjskiej federacji anarchistycznej obie organizacje odgrywały istotną rolę w walce przeciwko nacjonalistom i faszystom podczas hiszpańskiej wojny domowej wraz z wybuchem wojny rozpoczęła się anarchistyczna rewolucja podczas której anarchiści próbowali stworzyć samorządną gospodarkę i bezpaństwowe społeczeństwo rewolucja spotkała się z oporem stalinowców i frankistów wskutek czego poniosła porażkę w burzliwych dniach po lipca władza i inicjatywa naprawdę spoczywały w rękach szeregowych członków cnt i fai to właśnie zwyczajni ludzie bez wątpienia pod wpływem faistas członków fai i bojowników cnt byli tymi którzy po pokonaniu faszystowskiej rebelii uruchomili na nowo produkcję podział dóbr i ich konsumpcję oczywiście według bardziej egalitarnych zasad a także organizowali milicje i zgłaszali się do nich na ochotnika dziesiątkami tysięcy milicje te miały zostać wysłane w celu oswobodzenia tych części hiszpanii które znajdowały się pod rządami franco wszystkimi możliwymi sposobami klasy pracujące hiszpanii tworzyły za pomocą swoich własnych działań nowy świat oparty na ich własnych ideach sprawiedliwości społecznej i wolności ideach inspirowanych oczywiście przez anarchizm i anarchosyndykalizm naoczne świadectwo george a orwella dotyczące rewolucyjnej barcelony pod koniec grudnia przedstawia wyrazisty obraz społecznej transformacji jaka się rozpoczęła w objętej ruchami rewolucyjnymi republikańskiej części hiszpanii na większości terenów pozbyto się władzy na ich miejscu powstały komitety rewolucyjne rady gminy samorządy komuny zdominowane przez anarchistów i socjalistów większość fabryk przeszła w ręce robotników kolektywizowano wsie kolektywy zaczęły budować własne zaplecza nowe szkoły gazety otwarto i udostępniono publicznie muzea i biblioteki rozpoczęto produkcję żywności organizowano teatry odbywały się comiesięczne spotkania na których w obecności wszystkich podejmowano decyzje dotyczące kolektywów w wielu regionach wycofano pieniądze a zwiększając hodowle handel i produkcję nastawiono się na wymianę rok będący końcem wojny domowej w hiszpanii był zarazem początkiem ii wojny światowej z której międzynarodowy ruch anarchistyczny wyszedł prawie zupełnie rozbity jego odrodzenie nastąpiło dopiero w latach z jednej strony zaczął odradzać się wcześniejszy ruch anarchistyczny np w r na kongresie w carrarze powstała międzynarodówka federacji anarchistycznych zrzeszająca federacje anarchistyczne z różnych krajów a z drugiej strony stał się aktywny na polu kontrkultury m in provosi czy ich późniejsi naśladowcy w polsce pomarańczowa alternatywa częściowo inspirowane anarchizmem były wydarzenia maja jego wpływ zaznaczył w takich ruchach jak sytuacjonizm nowa lewica zieloni a później także niektórych subkulturach młodzieżowych punk hardcore rastafari w ruchu anarchistycznym pojawiły się również postawy kładące większy nacisk na cząstkowe rozwiązania polityczne i ekonomiczne możliwe do realizacji natychmiast np demokracja uczestnicząca czy też próby tworzenia alternatywnego społeczeństwa jednak bez rezygnacji z dążeń do głębszych zmian społecznych w ten sposób obok klasycznych organizacji takich jak federacja anarchistyczna czy anarchosyndykalistyczne związki zawodowe pojawił się m in ruch suaterski począwszy od lat xx wieku wpływy anarchizmu są obecne także w ruchu alterglobalistycznym anarchiści dążą do zjednoczenia świata i narodów ale przeciwstawiają się globalizacji gdyż uważają ją za proces prowadzący do wyzysku i globalnego zniewolenia ludzkości z tego powodu ruch anarchistyczny jest często nazywany ruchem alterglobalistycznym jako ruch alterglobalistyczny przeciwstawia się ponadnarodowym organizacjom będącym częściowo lub zupełnie poza kontrolą społeczeństwa takim jak g g wto nato ue bank światowy czy koncepcji nowego porządku świata i rządu światowego wielu anarchistów jest aktywnie zaangażowanych w ruch antyglobalistyczny widzą oni korporacyjną globalizację jako neokolonialistyczną próbę wykorzystania przymusu ekonomicznego w skali światowej prowadzoną przez instytucje państwowe takie jak bank światowy światowa organizacja handlu wto g i światowe forum ekonomiczne globalizacja to termin który ma różne znaczenie dla różnych frakcji anarchistycznych wielu anarchistów używa tego terminu do określenia neokolonializmu lub kulturalnego imperializmu grupy takie jak reclaim the streets były wśród inicjatorów tzw ruchu antyglobalistycznego the carnival against capitalism w dniu czerwca r jest powszechnie uważany za pierwszy z głównych antyglobalistycznych grup anarchiści tacy jak wombles przy okazji odegrali znaczącą rolę w planowaniu organizowaniu a także realizacji kolejnych protestów protesty często były organizowane na zasadach anarchistycznych bezpośredniego działania z ogólną tolerancją dla wielu różnych działalności asn skrót od abstract syntax notation one abstrakcyjna notacja składniowa numer jeden standard itu t służący do opisu struktur przeznaczonych do reprezentacji kodowania transmisji i dekodowania danych dostarcza zbiór formalnych zasad pozwalających na opis struktur obiektów w sposób niezależny od konkretnych rozwiązań sprzętowych jest to standard itu t iso po raz pierwszy został opisany w roku jako część dokumentu ccitt x następnie w wydano go jako samodzielny dokument itu t x w roku wydano jego nową wersję w dokumentach itu t z serii x x x w roku wycofano dokument itu t x standard asn określa jedynie składnię abstrakcyjną informacji nie określa natomiast sposobu jej kodowania w pliku metody kodowania informacji podanych w składni asn zostały opisane w kolejnych standardach itu t iso podstawowe metody kodowania notacja asn jest wykorzystywana w wielu dokumentach itu t do określenia standardów telekomunikacyjnych w tym w serii x poczta w serii x usługi katalogowe została również użyta przez organizacje gpp oraz etsi do zdefiniowania protokołów sieci radiowej w tym dla telefonii mobilnej trzeciej i czwartej generacji umts lte lte advanced z użyciem notacji asn organizacja etsi utrzymuje szereg identyfikatorów m in na oznaczenie technik telekomunikacyjnych operatorów które mogą być użyte w opisach asn algorytm skończony ciąg jasno zdefiniowanych czynności koniecznych do wykonania pewnego rodzaju zadań sposób postępowania prowadzący do rozwiązania problemu można go przedstawić na schemacie blokowym słowo algorytm pochodzi od łacińskiego słowa algorithmus oznaczającego wykonywanie działań przy pomocy liczb arabskich w odróżnieniu od abacism przy pomocy abakusa które z kolei wzięło się od nazwy algoritmi zlatynizowanej wersji nazwiska al chwarizmi abu abdullaha muhammada ibn musy al chuwarizmiego matematyka perskiego z ix wieku zadaniem algorytmu jest przeprowadzenie systemu z pewnego stanu początkowego do pożądanego stanu końcowego badaniem algorytmów zajmuje się algorytmika algorytm może zostać zaimplementowany w postaci programu komputerowego jako przykład stosowanego w życiu codziennym algorytmu podaje się często przepis kulinarny dla przykładu aby ugotować bigos należy w określonej kolejności oraz odstępach czasowych imperatyw czasowy dodawać właściwe rodzaje kapusty i innych składników może istnieć kilka różnych przepisów dających na końcu bardzo podobną potrawę przykład ten ma wyłącznie charakter poglądowy ponieważ język przepisów kulinarnych nie został jasno zdefiniowany algorytmy zwykle formułowane są w sposób ścisły w oparciu o język matematyki w niektórych krajach między innymi stanach zjednoczonych algorytmy mogą zostać opatentowane jeżeli zostaną zaimplementowane w jakimś praktycznym celu przeciwnicy tego podejścia twierdzą że patentowanie algorytmów spowalnia rozwój informatyki bo jeden producent może uzyskać monopol na pisanie oprogramowania tworzącego pewne typy plików jak było to w przypadku gif wiele koncernów komputerowych prowadzi między sobą spory prawne dotyczące praw własności do niektórych patentów kontrargumentem zwolenników patentów na oprogramowanie jest prawo własności intelektualnej którą jest na przykład utwór muzyczny będący wytworem intelektu i pracy muzyka zakładające że program jest intelektualną własnością twórcy algorytm jednoznaczny przepis obliczenia w skończonym czasie pewnych danych wejściowych do pewnych danych wynikowych zazwyczaj przy analizowaniu bądź projektowaniu algorytmu zakłada się że dostarczane dane wejściowe są poprawne czasem istotną częścią algorytmu jest nie tylko przetwarzanie ale i weryfikacja danych zgodnie z założeniem o jednoznaczności dla identycznego zestawu danych początkowych algorytm zdefiniowany klasycznie zawsze zwróci identyczny wynik znalezienie największej wśród niepustej nieposortowanej listy przypadkowych liczb można przeprowadzić na wiele sposobów jednym z najszybszych jest przedstawiony poniżej niech indeks wskazuje aktualnie badany element listy jeśli jest ona numerowana może on oznaczać np jej numer a maksimum oznacza największą dotychczas znalezioną wartość wykonanie tego algorytmu spowoduje że największa liczba na wspomnianej liście będzie wartością maksimum dodatkowym atutem jest fakt iż algorytm ten działa dla list dowolnej długości ponieważ nie wykorzystuje on liczby elementów listy lecz tylko tzw operację następnika elementu danej listy tzn przejścia do następnego jej elementu niemożność wskazania kolejnego elementu jest wtedy równoważna temu iż dany element jest ostatni na liście istnieje wiele różnych sposobów podziału algorytmów na grupy jednak problem ten wzbudza kontrowersje podstawowe paradygmaty tworzenia algorytmów komputerowych najważniejsze techniki implementacji algorytmów komputerowych to jednym ze sposobów rozwiązywania złożonych problemów jest zastosowanie algorytmów równoległych oznacza to że program nie jest wykonywany tylko jeden raz na jednym procesorze ale wielokrotnie równolegle na wielu różnych maszynach podejście takie jest stosowane od lat w superkomputerach jednak w takiej realizacji jest ono bardzo kosztowne nowym pomysłem jest tutaj zastosowanie sieci zwykłych komputerów tworzących klaster całe zadanie jest wtedy rozdzielane na wiele maszyn i obliczane równolegle przy pomocy tysięcy procesorów czasami taką potężną sieć rozproszoną nazywa się grid przykładem jej zastosowania może być program seti home gdzie dane z nasłuchu kosmosu analizują dziesiątki tysięcy komputerów należących do zwykłych użytkowników maszyny są podłączone do internetu przez który przesyłają wyniki pracy uruchomionych na nich aplikacji rozwinięciem tego rozwiązania jest projekt parasolowy boinc home który obejmuje kilkadziesiąt tego typu projektów co seti home zajmujących się zagadnieniami z wielu dziedzin nauki nie tylko ścisłych obecnie algorytmy równoległe mogą być wykorzystywane na zwykłych domowych komputerach ponieważ ogromna większość z nich posiada procesory wielordzeniowe które w uproszczeniu są połączeniem kilku procesorów w jeden po roku rozpowszechniło się nowe podejście do obliczeń równoległych polegające na wykorzystywaniu w tym celu kart graficznych nosi ono nazwę gpgpu kilka projektów z boinc home oraz projekt z zakresu biologii molekularnej folding home pozwala na zastosowanie karty graficznej a nawet kilku zamontowanych w jednym komputerze do realizacji obliczeń rozproszonych umożliwia to wykorzystanie ogromnej liczby do kilku tysięcy procesorów karty graficznej działających równolegle nowym pomysłem na implementację algorytmów równoległych jest wykorzystanie do tego celu dna w jednej kropli wody znajdują się miliony cząstek tego kwasu jeżeli zsyntetyzujemy je tak aby wykonywały pewien algorytm to w ułamku sekundy potrzebnym na reakcje chemiczne komputer oparty na dna znajdzie rozwiązanie bardzo złożonego problemu przykładem są tutaj bakterie które zaprogramowano aby rytmicznie emitowały światło dziedziną nauki zajmującą się algorytmami w połączeniu z biologią jest bioinformatyka wiele problemów związanych z codziennym życiem to problemy np trudne przykładami ich mogą być znajdowanie najkrótszej trasy łączącej pewną liczbę miast lub optymalne pakowanie plecaka oznacza to że algorytmy mogą radzić sobie z takimi problemami tylko w przybliżeniu lub w bardzo szczególnej sytuacji sterowany algorytmem niedeterministycznym przybliżonym robot nie potrafi odnaleźć najkrótszej drogi w bardzo złożonym środowisku mimo że dla człowieka może być ona oczywista inżynierowie próbują rozwiązywać problemy np trudne przez naśladowanie żywych organizmów jeżeli nie udaje się sformułować jasnego algorytmu rozwiązującego dany problem można maszynę wyposażyć w zdolność do samodzielnego uczenia się zagadnieniem tym zajmuje się dział określany jako sztuczna inteligencja tego podejścia nie należy mylić z ludzką inteligencją maszyny naśladują tylko pewne cechy istot żywych ale na razie nie są w stanie im dorównać na wielu polach jest to cała grupa algorytmów służąca do poszukiwania najlepszych rozwiązań danego problemu zasada ich działania opiera się na obserwacji praw natury i przeniesieniu ich na grunt matematyki i informatyki u podstaw algorytmów genetycznych znajduje się dobór naturalny oraz dziedziczność najlepiej przystosowane jednostki niosące rozwiązania zbliżone do właściwego są powielane oraz krzyżowane z sobą w celu powielenia informacji bardzo wiele rzeczywistych problemów można rozwiązać w ten sposób niektóre algorytmy szyfrowania np rsa opierają się na trudności rozkładu liczby na czynniki pierwsze faktoryzacja dla tego problemu nie jest znany algorytm wielomianowy którego można by użyć na klasycznym komputerze czyli opartym o elementy półprzewodnikowe natomiast algorytmy zaimplementowane na komputerach kwantowych w odróżnieniu od komputerów elektronicznych opartych na bitach mogą posługiwać się ubitami oraz zjawiskiem splątania na tego typu komputerach możliwy jest rozkład liczby na czynniki pierwsze w czasie wielomianowym np za pomocą algorytmu shora należy jednak mieć na uwadze że dużym problemem komputerów kwantowych jest dekoherencja ich stanów w ten sposób bardzo łatwo może dojść do utraty danych rozwiązaniem może być tutaj wykorzystanie splątania do teleportacji stanu kwantowego na kolejne cząstki elementarne w związku z tym wielu naukowców pracuje już dziś nad implementacją algorytmów kryptografii kwantowej przykładem tego jest szyfrowanie danych z wykorzystaniem splątanych fotonów obecnie kierunki prac nad komputerami kwantowymi to prawidłowy algorytm komputerowy musi kiedyś zakończyć swoją pracę oznacza to że problem musi być rozwiązany z wykorzystaniem dostępnych zasobów obliczeniowych w skończonym czasie jeżeli czas obliczeń algorytmu dla coraz większego zbioru danych rośnie szybciej niż dowolna funkcja wielomianowa to mówi się że nie jest praktycznie obliczalny jedną z klas problemów dla których nie znamy wielomianowych rozwiązań są problemy np trudne jeśli znamy wielomianowy algorytm weryfikujący poprawność rozwiązania problemu np trudnego to problem ten nazywamy np zupełnym pytanie czy p np czyli czy istnieją szybkie algorytmy rozwiązujące problemy np zupełne jest jednym z najbardziej palących pytań we współczesnej informatyce ponadto istnieją problemy nierozwiązywalne za pomocą żadnego algorytmu komputery przetwarzają przekazywane im informacje z wykorzystaniem algorytmów program jest algorytmem zapisanym w języku zrozumiałym dla maszyny kodzie maszynowym każdy poprawny kod maszynowy da się przełożyć na zestaw instrukcji dla teoretycznego modelu komputera maszyny turinga zwykle algorytmy pracują na danych wejściowych i uzyskują z nich dane wyjściowe informacje zapisane w pamięci maszyny traktuje się jako jej stan wewnętrzny niektóre algorytmy mają za zadanie wyłącznie przeprowadzanie komputera z jednego stanu wewnętrznego do innego każdy algorytm komputerowy musi być wprowadzony do komputera w bardzo rygorystycznie zdefiniowanym języku ludzie często komunikując się przesyłają między sobą informacje wieloznaczne komputery mogą reagować tylko na całkowicie jednoznaczne instrukcje jeżeli dany algorytm da się wykonać na maszynie o dostępnej mocy obliczeniowej i pamięci oraz w akceptowalnym czasie to mówi się że jest obliczalny poprawne działanie większości algorytmów implementowanych w komputerach opiera się na kolejnej realizacji pewnego zestawu warunków jeżeli któryś z nich nie zostanie spełniony to program kończy się komunikatem o błędzie czasami podczas implementacji algorytmu nawet istotny warunek może zostać pominięty przykładowo w programie dzielącym przez siebie dwie liczby użytkownik poleca wykonać dzielenie przez zero działanie aplikacji która nie sprawdzi warunku czy dzielnik nierówny zero zostanie przerwane przez system operacyjny komputera implementacja algorytmu w ogólności oznacza występowanie pewnego podobieństwa algorytmu opisanego w ludzkim języku do fizycznego zjawiska lub procesu czasami algorytm może być podstawą budowanego przez ludzi urządzenia jak np komputer jednak o implementacji możemy mówić również wtedy kiedy pewien system zachowuje się podobnie do algorytmu dla przykładu mózg ptaka implementuje arytmetykę w postaci sieci neuronowej dzięki temu zwierzę jest w stanie porównywać pewne odstępy czasu w przypadku maszyn algorytm może zostać zaimplementowany jako pewna sieć połączeń elektrycznych pneumatycznych bądź mechanicznych przykładem może być tutaj analogowy regulator obrotów z pierwszych silników parowych realizujący algorytm p proporcjonalny przy takim podejściu sukces nie oznacza zatrzymania się algorytmu lecz utrzymywanie pewnego stanu systemu możemy np powiedzieć że algorytm utrzymywania życia działa poprawnie aż do śmierci organizmu poprawny algorytm ma utrzymywać pewne parametry żywej istoty np temperaturę w optymalnym zakresie należy zdawać sobie sprawę z różnicy między algorytmem będącym niezależnym od jego implementacji przepisem a programem który może zostać zinterpretowany i wykonany przez komputer poniższe fragmenty programów są realizacją tego samego algorytmu sumującego trzy trójki dodawanie w języku c wynik wynik wynik ten sam język ale z zastosowaniem pętli wynik for int i i język c zapis proceduralny z zastosowaniem rekurencji int alg int n if n return else return alg n void main int wynik alg asembler x mov eax add eax add eax add eax mov efach eax powyższe programy napisane są w różnych językach programowania używających różnych poziomów abstrakcji przy czym zapis w asemblerze jest na najniższym poziomie abstrakcji to znaczy jest najbliżej prawdziwego wykonywanego bezpośrednio przez procesor komputera kodu wciąż rozwijana inżynieria oprogramowania pozwala na tworzenie aplikacji których kod źródłowy ma setki tysięcy linii przy równoczesnym zachowaniu kontroli nad całością projektu co pozwala zminimalizować ilość błędów podczas implementacji algorytmów słowo algorytm pochodzi od nazwiska arabskiego matematyka z ix wieku muhammada ibn musa al chuwarizmiego początkowo słowem algorism nazywano czynności konieczne do wykonywania obliczeń z użyciem dziesiętnego systemu liczbowego obecne znaczenie słowa algorytm jako zestawu ścisłych reguł powstało wraz z rozwojem matematyki i techniki wynalezienie zbiorów zasad pozwalających na obliczanie parametrów konstruowanych maszyn stało się podstawą rewolucji przemysłowej zapoczątkowanej w końcu xviii stulecia jednak dopiero zbudowanie maszyn które same mogły realizować pewne proste algorytmy stało się przełomem początkowo miały one postać układów mechanicznych mogących realizować proste obliczenia ogromnego postępu dokonał w tej dziedzinie w roku charles babbage który na podstawie swoich doświadczeń sformułował ideę maszyny analitycznej zdolnej do realizacji złożonych algorytmów matematycznych w pracy babbage wspierała ada lovelace która przetłumaczyła dla niego prace włoskiego matematyka dotyczące algorytmu obliczania liczb bernoulliego prace lovelace dotyczące implementacji tego algorytmu na maszynę różnicową zawierały opis swoistego języka programowania niestety babbage nigdy nie zbudował swojego mechanicznego komputera programy napisane przez lovelace zostały przetestowane na modelu maszyny różnicowej wykonanym w xx wieku i okazały się poprawne wraz z wynalezieniem pod koniec xix wieku kart perforowanych elektro mechaniczne maszyny osiągnęły zdolność realizacji algorytmów przetwarzających ogromne zbiory danych karty perforowane stały się wejściem z którego dane przetwarzały proste algorytmy sumujące a jako wyjście służyły odpowiednie zegary ogromny postęp w tej dziedzinie zawdzięczamy firmie będącej protoplastą ibm która zbudowała tego typu urządzenia aby zrealizować spis ludności w stanach zjednoczonych w xx wieku postęp elektroniki pozwolił na budowę maszyn analogowych potrafiących w swoim wnętrzu odtwarzać pewne algorytmy matematyczne mogły one dokonywać operacji arytmetycznych oraz różniczkować i całkować zanim zbudowano pierwsze komputery istniały już solidne podstawy informatyki teoretycznej algorytm wyrażony w najprostszym z możliwych języków okazał się dla urządzeń najlepszy na początku lat xx wieku pojawiło się kilka niezależnie opracowanych matematycznych modeli wykonywania algorytmów najsłynniejszym została maszyna turinga zaproponowana w pracy on computable numbers autorstwa alana turinga brytyjskiego matematyka uznawanego za ojca informatyki jednocześnie okazało się że wszystkie modele są sobie równoważne tj każdym z nich można wyrazić dowolny algorytm oraz zasymulować działanie jednego modelu na innym patrz kompletność turinga okazało się że nawet najbardziej złożone algorytmy można wyrazić za pomocą prostego matematycznego opisu i kilku elementarnych operacji maszyna turinga miała składać się z głowicy czytająco piszącej przesuwającej się po nieskończonej taśmie w każdym kroku mogła zmienić wartość danej komórki taśmy przesunąć się w lewo lub prawo oraz zmienić swój stan pierwszy mechaniczny komputer zdolny jak się później okazało do wykonywania wszystkich algorytmów powstał już w roku w niemczech nazywał się z a jego twórcą był niemiecki inżynier konrad zuse który zaprojektował swoją maszynę zupełnie niezależnie od prac brytyjskich i angielskich matematyków z powodu ogromnej zawodności w roku ukończył jej kopię bazującą na układach przekaźnikowych czyli z która znalazła zastosowanie przy projektowaniu skrzydeł samolotów z miał wiele cech współczesnego komputera wszystkie liczby reprezentowane były w systemie binarnym programy wprowadzano na kartach perforowanych a do wprowadzania danych służyła klawiatura w wielkiej brytanii oraz stanach zjednoczonych pierwsze komputery zbudowane na początku lat miały ściśle określone zadanie łamania niemieckich szyfrów oraz wykonywania obliczeń na potrzeby wojska dopiero w roku skonstruowano tam programowalną maszynę zdolną do wykonywania dowolnych algorytmów eniac pracowała ona w systemie dziesiętnym a programowania dokonywano poprzez przełączanie odpowiednich kabli w ostatnich trzydziestu latach dzięki upowszechnieniu komputerów osobistych informatyka stała się bardzo ważną gałęzią gospodarki na świecie pracują miliony programistów zajmujących się tworzeniem oraz doskonaleniem oprogramowania lub poszukiwaniem nowych efektywniejszych algorytmów wraz z oparciem na komputerach funkcjonowania całego społeczeństwa coraz większą wagę przykłada się do wyszukiwania błędów w implementacjach lub założeniach algorytmów co jest procesem trudno poddającym się automatyzacji i wymagającym żmudnej pracy całych zespołów programistów i hakerów aldehydy alkohol odwodorniony grupa związków organicznych posiadających grupę aldehydową czyli grupę karbonylową c o połączoną z jednym cho lub dwoma cho atomami wodoru proste aldehydy będące pochodnymi alkanów i zawierające w cząsteczce jedną grupę aldehydową to alkanale o wzorze ogólnym cnhn cho pokrewną klasę związków stanowią ketony rco nieposiadające atomu wodoru przy grupie karbonylowej ketony i aldehydy mają zbliżone właściwości chemiczne przy czym aldehydy są z reguły bardziej reaktywne istnieje też szereg reakcji charakterystycznych jedynie dla aldehydów aldehydy otrzymuje się w przemyśle przez katalityczne odwodornienie pierwszorzędowych alkoholi reakcję tę można też przeprowadzić stosując odpowiedni utleniacz np dichromian aby zapobiec utlenianiu powstającego aldehydu należy usuwać produkt ze środowiska reakcji od razu po powstaniu do reakcji tej nie można zastosować nadmanganianu potasu który jako silniejszy utleniacz prowadzi od razu do powstania soli kwasów karboksylowych aldehydy są charakterystycznie pachnącymi i toksycznymi związkami chemicznymi o własnościach grzybo i bakteriobójczych im krótszy łańcuch węglowy tym mniej przyjemny zapach i większa toksyczność formaldehyd i akroleina przypalony tłuszcz ma bardzo nieprzyjemny zapach ale wanilina waniliowy czy cytronelal cytrynowy przyjemny aldehydy o krótkich łańcuchach węglowych dobrze rozpuszczają się w wodzie np aldehyd octowy chcho bez ograniczeń w miarę zwiększania się ilości atomów węgla rozpuszczalność szybko spada aldehydy są to substancje będące w większości ciałami stałymi wyjątkami są formaldehyd acetaldehyd aldehyd octowy i aldehydy nienasycone są gazami w miarę dobrze rozpuszczalnymi w wodzie posiadają silne właściwości redukujące czym różnią się od ketonów najbardziej charakterystycznymi reakcjami dla aldehydów są według terminologii retrosyntetycznej aldehydy reprezentują synton akceptorowy typu a przy czym grupą funkcyjną jest grupa oh aldehydy stosowane są do syntez organicznych tworzywa sztuczne barwniki w przemyśle spożywczym i kosmetycznym składniki kompozycji zapachowych i aromatów spożywczych garbarstwie aldehyd glutarowy roztwór aldehydu mrówkowego hcho w wodzie tzw formaliny stosowany jest do konserwacji preparatów biologicznych agatha christie lady mallowan dbe właśc agatha mary clarissa miller christie ur września w toruay zm stycznia w wallingford brytyjska autorka powieści kryminalnych i obyczajowych najbardziej znana na świecie pisarka kryminałów oraz najlepiej sprzedająca się autorka wszech czasów wydano ponad miliard egzemplarzy jej książek w języku angielskim oraz drugi miliard przetłumaczonych na języków obcych na przykład we francji sprzedano milionów jej książek pod pseudonimem mary westmacott wydała kilka powieści obyczajowych które również cieszyły się popularnością christie wydała ponad powieści i sztuk teatralnych ich akcja toczyła się głównie w zamkniętych pomieszczeniach a mordercą mógł być tylko jeden z mieszkańców wniosła wiele nowych rozwiązań do tradycyjnej sztuki pisania kryminałów niektóre z jej powieści mają zaskakujące i wcześniej niespotykane w kryminałach rozwiązania np zabójstwo rogera ackroyda czy morderstwo w orient expressie jej sztuka pułapka na myszy wystawiona po raz pierwszy w roku w londynie osiągnęła liczbę ponad dwudziestu tysięcy przedstawień agatha christie stworzyła słynne postaci literackie dwojga detektywów belga herkulesa poirota oraz starszej pani detektyw amator panny marple będąc jeszcze u szczytu kariery christie napisała dwie powieści z tymi bohaterami z zastrzeżeniem że mają się ukazać dopiero po jej śmierci tj kilkadziesiąt lat później miały to być ostatnie zagadki do rozwiązania dla poirota i marple w ostatniej sprawie kryminalnej rozwiązywanej przez belgijskiego detektywa zostaje on uśmiercony bo jak wyjaśniła w swym pamiętniku autorka zawsze uważała go za nieznośnego natomiast panna marple której cechy wzorowane były na babce twórczyni po rozwiązaniu tajemnicy uśpionego morderstwa spokojnie powraca do swojej wioski wiele z jej powieści i opowiadań zostało zekranizowanych niektóre wielokrotnie morderstwo w orient expressie śmierć na nilu czy z paddington na podstawie dzieł autorki powstały także seriale telewizyjne i słuchowiska radiowe agatha mary clarissa miller urodziła się września roku w nadmorskim toruay w południowo zachodniej anglii w hrabstwie devon była trzecim dzieckiem clary i fryderyka millerów w toruay mieściła się rodzinna posiadłość jej matki ashfield nie uczęszczała do szkoły uczyła się w domu w roku zmarł jej ojciec w pisarka wyszła ponownie za mąż za archeologa maxa mallowana był on od niej lat młodszy wyjeżdżała z nim na wykopaliska na bliskim wschodzie będącym później tłem kilku jej powieści akcja innych dzieł autorki rozgrywa się w toruay hrabstwo devon miejscu jej narodzin w roku agatha christie otrzymała order imperium brytyjskiego w agatha christie przyłączyła się do klubu detektywów zrzeszającego autorów powieści kryminalnych z twórców angielskich należeli do niego m in dorothy l sayers i g k chesterton w wspólnie z innymi członkami stowarzyszenia christie napisała powieść the floating admiral pisarka na krótko została usunięta z klubu ponieważ sprzeciwiła się zasadom sformułowanym przez członka klubu ronalda knoksa jedną z owych zasad była reguła ratio wykluczająca ingerencję sił nadprzyrodzonych w akcję powieściową niedozwolone było również utożsamianie mordercy z detektywem lub narratorem w pisarka dorothy l sayers złożyła dymisję a agatha christie przejęła jej obowiązki jako prezes klubu detektywów wszystkie utwory objęte były w roku w polsce zapisem cenzury podlegając natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek zbiory opowiadań kryminalnych autorki dzieli się powszechnie na dwie główne grupy wydane w wielkiej brytanii łącznie oraz stanach zjednoczonych spośród najpopularniejszych tytułów tylko biorąc pod uwagę dobór i liczbę utworów ukazało się w obu krajach w niezmienionej formie polskie wydania książek agathy christie zasadniczo oparte są na wydaniach brytyjskich wyjątek stanowi amerykański zbiór pułapka na myszy który zawiera niewydane dotąd w wielkiej brytanii w formie książkowej opowiadanie o tym samym tytule z kolei bożonarodzeniowa przygoda pierwotna krótsza wersja tajemnicy gwiazdkowego puddingu znajdująca się zbiorze dopóki starczy światła jest jedynym które nigdy nie znalazło się w zbiorze amerykańskim pośmiertnie inne kompilacje opowiadań jako współautorka allel jedna z wersji genu allel najczęściej występuje w określonym locus na danym chromosomie homologicznym jednak pojęcie to odnosi się także do genomu cytoplazmatycznego oraz prokariotycznego allele tego samego genu różnią się jednym lub kilkoma nukleotydami istnienie więcej niż jednej wersji danego genu określa się jako polimorfizm dzięki zdegenerowaniu kodu genetycznego tylko część tych różnic przekłada się na różnice w budowie kodowanych białek powoduje to zróżnicowanie właściwości cząsteczek białka kodowanego przez różne allele tego samego genu w uproszczonym modelu genetyki mendlowskiej przyjmuje się że allele mogą być dominujące oznaczane zwyczajowo wielką literą np a lub recesywne oznaczane małą literą np a cechy te dotyczą organizmów diploidalnych i wiążą się ze zdublowaniem materiału genetycznego w postaci par chromosomów homologicznych w chromosomach tworzących taką parę najczęściej dziedziczonych osobno od przodka męskiego i żeńskiego przykładowo od matki i ojca może być obecny zarówno allel dominujący a jak i recesywny a prowadzi to do trzech możliwych kombinacji recesywność polega na tym że cecha kodowana przez allel a ujawni się tylko w pierwszym z wymienionych przypadków a zatem przy genotypie a a homozygota recesywna w pozostałych przypadkach ekspresji podlegał będzie jedynie dominujący allel a zatem w fenotypie nie ujawnią się cechy związane z ewentualną obecnością allelu a brak różnicy między heterozygotą a homozygotą dominującą na poziomie fenotypu na gruncie modelu mendla dają się wyjaśnić tak zwane cechy sprzężone z płcią w tym choroby sprzężone z płcią jak na przykład nieprawidłowe rozróżnianie kolorów daltonizm cechy te są spowodowane obecnością rzadko spotykanych recesywnych alleli na chromosomie x ponieważ u mężczyzn jest tylko jeden taki chromosom obecność allelu recesywnego przekłada się na wystąpienie określonej cechy lub choroby w fenotypie u kobiet natomiast są dwa chromosomy x zatem określona cecha wystąpi jedynie wówczas gdy na każdym z nich obecny będzie rzadko spotykany allel recesywny jeśli prawdopodobieństwo trafienia na taki allel w populacji wynosi to związana z nim cecha ujawni się średnio u jednego na stu mężczyzn oraz u jednej na kobiet allele mogą też być kodominujące jak to jest w przypadku grup krwi z układu ab przyjęto że allele jednego genu oznacza się różnymi wariantami tej samej litery w puli genowej populacji na ogół występuje wiele alleli tego samego genu przy czym allele te mogą mieć różny porządek recesji dominacji lub kodominacji mendel przypisywał jednej cesze jeden allel tymczasem większość cech jest warunkowana przez wiele alleli komunikaty medialne o odkryciu genu określonej choroby często zawierają pojęcie gen zamiast allel w istocie doniesienia te dotyczą nie tyle rozpoznania funkcji jakiegoś genu lecz odkrycia jego allelu którego obecność i ekspresja odpowiada za określoną chorobę anatole france właśc jacues anatole thibault ur kwietnia w paryżu zm października w saint cyr sur loire poeta powieściopisarz i krytyk francuski zapalony bibliofil i historyk przedstawiciel postawy racjonalistycznej oraz sceptycznej przez jemu współczesnych porównywany do voltaire a i jean baptiste racine a jako poeta przedstawiciel parnasizmu autor licznych powieści satyryczno heroikomicznych wzorowanych na xvii wiecznych powiastkach filozoficznych i libertyńskich w swojej twórczości zarówno literackiej jak i eseistycznej głośno krytykował konwenanse religijno obyczajowo społeczne we francji przełomu xix i xx wieku laureat literackiej nagrody nobla za rok z uzasadnienia komisji noblowskiej otrzymał ją za błyskotliwe osiągnięcia literackie wyróżniające się wykwintnością stylu głębokim humanizmem i prawdziwie galijskim temperamentem jeden z członków jury erik axel karlfeldt okrzyknął go ostatnim wielkim klasykiem naszych czasów a być może nawet ostatnim europejczykiem przez josepha conrada nazwany księciem prozy jego twórczość scharakteryzował jako najsprawiedliwszą i najbardziej godną uwagi humanizm france a wywarł również wpływ na takich pisarzy jak marcel proust tomasz mann aldous huxley jean paul sartre czy andr gide anatole france w młodości czytał wiele dzieł literatury starożytnej pracując jako bibliotekarz krytyk literacki i lektor rękopisów uzyskał w ten sposób olbrzymią wiedzę literatura historia literatury historia powszechna i wykorzystywał ją w swych dziełach był bibliofilem uznającym poglądy woltera w okresie sprawy dreyfusa zaangażował się w jego obronę słynny list otwarty emila zoli j accuse i m in z tego powodu zaczęto go łączyć z francuską lewicą od r był członkiem akademii francuskiej pod koniec życia wstąpił do francuskiej partii komunistycznej początkowo pisał wiersze utrzymane w duchu parnasizmu i klasycyzmu w wydając tomik poezji les pomes dors jednak bez większego powodzenia pierwszy sukces osiągnął powieścią le crime de sylvestre bonnard pol zbrodnia sylwestra bonnard pisał głównie powieści jak thas la rtisserie de la reine pdauue gospoda pod królową gęsia nóżką na tle xviii wieku jedno z jego arcydzieł i jego uzupełnienie les opinions de m jrme coignard poglądy księdza hieronima coignard współczesną powieść psychologiczno obyczajową le lys rouge satyryczną histoire contemporaine tomowy pełen dowcipu obraz trzeciej republiki ironizującą całą historię francji l le des pingouins wyspa pingwinów rozgrywającą się w realiach wielkiej rewolucji francuskiej les dieux ont soif bogowie łakną krwi la rvolte des anges bunt aniołów i inne nadto nowele i opowiadania jak balthasar l tui de nacre crainuebille les sept femmes de barbe bleue i i autobiograficzne le livre de mon ami le petit pierre i la vie en fleur historyczna vie de jeanne d arc tomy czy aforystyczno filozoficzny le jardin d picure felietony zebrane w la vie littraire tomy i w opinions sociales tomy świetne szkice z literatury francuskiej le gnie latin anatole france miał wielu wrogów ze względu na swój sceptycyzm socjalizm i pacyfizm powszechnie jest uznany za jednego z mistrzów francuskiej prozy wydanie zbiorowe ukazywało się od roku literatura o anatolu france jest bardzo obfita istnieje sporo pozycji przeważnie jednak drobnych także w j polskim w swych utworach przedstawiał problematykę społeczną związaną z polityką religią i filozofią początkowo głównym środkiem wyrazu była u niego inteligentna i wyrafinowana satyra którą posługiwał się w celu krytyki życia a postawą pogodny i ironiczny sceptycyzm ukrywający głęboki humanizm pod koniec dziewiętnastego wieku w twórczości france a zaobserwować można radykalizm skierowany ku ideologii socjalizmu wyznając poglądy socjalistyczne wstąpił do francuskiej partii komunistycznej jako tło swoich utworów często wybierał historię początki chrześcijaństwa rewolucję francuską i czasy współczesne w swojej oryginalnej twórczości wykorzystywał motywy baśniowe groteskowe i satyryczne dla ukazania śmiesznostek dotychczasowych schematów i ludzkich zachowań tak było m in w powieści bunt aniołów w której zrewoltowani przeciw wszechwładzy boga aniołowie zstępują na ziemię i planują wielką wojnę historia ta dała autorowi możliwość do filozoficznych rozważań nad ludzką i boską ułomnością oraz nad schematem rzeczy boskich wytworzonym przez sztukę w utworze wyspa pingwinów ukazał historię państwa pingwińskiego będącą karykaturą dziejów francji w rok po otrzymaniu literackiej nagrody nobla w maju roku dzieła wszystkie anatola france a trafiły na listę indeksu ksiąg zakazanych kościoła katolickiego twórca dziś zapomniany i niewydawany był za życia uznawany za najwybitniejszego prozaika swojej epoki anatole france jest laureatem nagrody nobla w dziedzinie literatury za rok z uzasadnienia komitetu noblowskiego za błyskotliwe osiągnięcia literackie wyróżniające się wykwintnością stylu głębokim humanizmem i prawdziwie galijskim temperamentem dzieła france a tłumaczyli na język polski jadwiga boelke w i j dąbrowscy f k st godlewski e ligocki j mareschowa f mirandola h niemirowska st popowski j rogoziński jan sten t świstakowski z wróblewska ukazał się też wybór pism w przekładzie jana stena t nowe wyd od r ze wstępem jana parandowskiego zbiory wierszy powieści i opowiadania sztuki teatralne prace historyczne krytyka literacka krytyka społeczna alkaloidy arabskie alkali potaż i eidos postać przyjmujący postać zasady według rekomendacji iupac z roku jest to grupa naturalnie występujących zasadowych związków organicznych na ogół heterocyklicznych głównie pochodzenia roślinnego zawierających azot aminokwasy peptydy białka nukleotydy kwasy nukleinowe aminocukry i antybiotyki nie są zwykle zaliczane do alkaloidów dodatkowo do tej grupy włączone są niektóre obojętne związki chemiczne biogenetycznie związane z alkaloidami zasadowymi prekursorami do biosyntezy tych związków chemicznych są aminokwasy alkaloidy wykazują zwykle silne nieraz trujące działanie fizjologiczne na organizm człowieka dla chemii organicznej przez ponad lat były przedmiotem badań strukturalnych i syntetycznych przykładem jest morfina wydzielona z opium w stanie czystym już w której budowa została wyjaśniona ostatecznie dopiero w roku z fizjologicznego punktu widzenia alkaloidy pełnią funkcję metabolitów wtórnych chroniących roślinę przed drapieżnikami nadając gorzki smak mikroorganizmami i infekcjami większość alkaloidów powstaje w pobliżu miejsc o największej intensywności przemiany materii czyli wszystkich merystemów nie znaczy to jednak że tam jest ich najwięcej bo np u bielunia datura najwięcej jest ich w ogonkach liściowych a u chinowca cinchona w korze ma to znaczenie z punktu widzenia zielarstwa gdzie ważne jest żeby wiedzieć jakie części roślin i kiedy zbierać należy zaznaczyć że niektóre alkaloidy w czasie transportu wewnątrz roślin ulegają przemianom biochemicznym przeważająca większość alkaloidów to substancje stałe jedynie nieliczne są cieczami większość jest albo bardzo słabo albo wcale nierozpuszczalna w wodzie natomiast bardzo łatwo rozpuszczają się w rozpuszczalnikach organicznych do tej pory poznano budowę ok alkaloidów z których ponad sto znalazło zastosowanie w medycynie współcześnie zależnie od kosztów ekonomicznych alkaloidy pozyskuje się z natury z hodowli tkankowej lub syntezy chemicznej traktowanie alkaloidów jako fizjologicznych związków wtórnych swoistych odpadów powstających w cyklach biochemicznych jest ostatnio mocno krytykowane coraz częściej alkaloidy są traktowane jako celowo syntetyzowane związki oddziałujące toksycznie na roślinożerców a powstałe w wyniku koewolucji układu roślina roślinożerca za tą hipotezą przemawia fakt iż produkcja alkaloidów wymaga sporego wkładu energii przez co jest dla roślin kosztowna trudno sobie wyobrazić zmiany ewolucyjne prowadzące do bezcelowego trwonienia asymilowanej energii przez tworzenie związków bezużytecznych dodatkowym argumentem jest konieczność wykorzystania trudnych do pozyskania ze środowiska atomów azotu w wielu środowiskach w których występują rośliny syntetyzujące alkaloidy azot jest pierwiastkiem deficytowym w glebie a jednocześnie jest konieczny do tworzenia aminokwasów i tym samym syntezy alkaloidów przy takim podejściu nie dziwi fakt koncentracji tych związków w miejscach o niekoniecznie najwyższej przemianie materii ale najbardziej narażonych na atak roślinożerców wiele toksycznych alkaloidów podawanych w odpowiednio małych dawkach stanowi skuteczne leki na liczne choroby i dolegliwości np morfina kodeina chinina liczne alkaloidy stanowią składniki używek kofeina teobromina nikotyna wiele toksycznych alkaloidów wykorzystuje się do zwalczania szkodników strychnina do bardzo silnych trucizn należy tubokuraryna występująca w chondodendron tomentosum i używana do zatruwania grotów strzał przez indian południowoamerykańskich alkaloidy zawierające atom azotu w układzie heterocyklicznym alkaloidy zawierające atom azotu poza układem cyklicznym archeologia z gr archaos dawny stary i logi mowa nauka nauka której celem jest odtwarzanie społeczno kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych czyli materialnych pozostałości działań ludzkich źródła archeologiczne obejmują wytwory ręki ludzkiej artefakty ślady wpływu człowieka na środowisko naturalne ekofakty jak też i szczątki samych ludzi źródła archeologiczne można podzielić na efektywne źródła archeologiczne czyli te które rzeczywiście wykorzystywane są przez naukę przy tworzeniu rekonstrukcji przeszłości są wynikiem całego łańcucha następujących po sobie przekształceń te kolejne przekształcenia powodują nieodwracalną utratę znacznej części informacji o przeszłości co utrudnia jej rekonstrukcję ponadto proces odkrywczy w archeologii obejmuje zazwyczaj metody niszczące a mianowicie wykopaliska archeologiczne w czasie których świadectwo przeszłości jest niszczone i przekształcane w dokumentację rozwój archeologii zmierza w związku z tym do wypracowania nieniszczących metod badawczych archeologia niedestrukcyjna obejmująca m in zastosowanie metod geofizycznych geochemicznych i analizę zdjęć lotniczych i satelitarnych jak również do objęcia ochroną autentycznej substancji zabytkowej stanowisk archeologicznych zachowanych w ziemi potencjalnych źródeł archeologicznych ze względu na cel tej dyscypliny archeologia w tradycji środkowoeuropejskiej w krajach niemieckojęzycznych i słowiańskich ściśle łączy się z historią natomiast w krajach anglosaskich zwłaszcza w stanach zjednoczonych archeologię uważa się za wiążącą się ściśle z antropologią i etnologią ponieważ w nowym świecie istnieje ciągłość między żywymi społeczeństwami plemiennymi badanymi przez antropologię kulturową a społeczeństwami badanymi przez archeologów we francji gdzie powstanie naukowej archeologii wiązało się przede wszystkim z geologią archeologię uważa się często także za związaną z naukami o ziemi chociaż archeologia pierwotnie zajmowała się jedynie najdawniejszymi dziejami człowieka termin ten pochodzi od greckich słów archaios starożytny i logos słowo obecnie wspomaga również rekonstrukcję czasów historycznych w tym także i najnowszych w związku z tym można wyróżnić rola źródeł archeologicznych i archeologii jest odmienna dla czasów nieoświetlonych źródłami pisanymi wówczas archeologia jest jedyną nauką dostarczającą wiedzy na temat przeszłości społeczeństw ludzkich i dla czasów historycznych dla których istnieją źródła pisane wówczas archeologia pozwala zweryfikować obraz uzyskany dzięki analizie źródeł pisanych i go uszczegółowić nauką różniącą się co do celów ale podobną ze względu na stosowane środki jest paleoantropologia zajmująca się poszukiwaniem szczątków ludzkich nauką zajmującą się poszukiwaniem i badaniem szczątków zwierząt kopalnych jest paleontologia powstanie archeologii było związane z pozyskiwaniem zabytków do kolekcji starożytności dopiero w xix w archeologia uzyskała status nauki metody badań archeologicznych można podzielić na na etapie poszukiwania źródeł archeologia posługuje się np analizą dawnych map analizą historycznej sieci osadniczej analizą środowiska naturalnego poszukiwaniem artefaktów na powierzchni ziemi np wyoranych fragmentów ceramiki zabytkowej obserwacją powierzchni z aparatów latających archeologia lotnicza analizą zawartości fosforu w glebie badania geochemiczne jak również rozmaitymi metodami geofizycznymi metodą elektromagnetyczną elektrooporową czy magnetyczną odnalezione miejsca występowania źródeł archeologicznych mogą być badane wykopaliskowo wykopaliska archeologiczne lub objęte ochroną rezerwatową ustalanie chronologii źródeł archeologicznych obejmuje metodami ustalania chronologii względnej są metodami ustalania chronologii absolutnej są np archeologia korzysta również z możliwości poznawania przeszłości jakie wynikają ze współpracy z naukami biologicznymi paleobotanika dzięki identyfikacji i analizie szczątków roślinnych pyłków i lub szczątków owoców i nasion pozwala m in na archeozoologia dzięki identyfikacji i analizie szczątków zwierzęcych pozwala m in na paleoentomologia dzięki identyfikacji i analizie szczątków owadów pozwala na paleolimnologia dzięki identyfikacji i analizie szczątków organizmów żyjących w wodach śródlądowych głównie okrzemek i wioślarek pozwala na antropologia fizyczna dzięki identyfikacji i analizie szczątków kostnych człowieka pozwala na w najszerszym tego pojęcia znaczeniu historia archeologii zawiera następujące zagadnienia prawdopodobnie zainteresowanie epokami minionymi istniało już w starożytności nigdy jednak nie stało się nauką która zajmowałaby się rekonstrukcją przeszłości na podstawie dostępnych źródeł materialnych nieliczne świadectwa pisane z okresu xviii dynastii znalezione na opuszczonych budowlach egipskich babilońska kolekcja nabonida czy wzmianki w dziełach greckich pisarzy tukidydesa i pauzaniasza świadczą o sporadycznym zainteresowaniu zabytkami a nie o systematycznym celowym poszukiwaniu wiedzy rzymianie zainteresowani byli kulturą grecką sporą kolekcję zabytków materialnych zgromadzili cyceron i cesarz august zainteresowanie jednak miało i negatywne skutki podbite miasta były rabowane a dzieła sztuki masowo wywożone do rzymu jak na przykład stało się to po zniszczeniu koryntu w roku p n e czy aten w roku p n e średniowiecze wywarło swój wpływ na późniejsze interpretacje znalezisk archeologicznych w tej epoce wykształcił się pogląd że pewna wiedza o minionych epokach pochodzi tylko z biblii oraz zachowanych źródeł pisanych greckich i rzymskich nastąpił spadek zainteresowania przeszłością i jej dorobkiem kulturowym jedne obiekty wzniesione przez starożytnych wykorzystywano do pozyskania budulca wtórnego inne megality kurhany itd plądrowano w poszukiwaniu skarbów jeśli natrafiano na skamieniałości w kształcie roślin lub zwierząt uważano że powstały wskutek działania natury dla przykładu jan długosz wspominał o samoistnie rodzących się z ziemi garnkach poszukiwanie wiedzy w źródłach greckich i rzymskich w dobie renesansu przyczyniło się do stopniowego zwiększenia zainteresowania dziełami sztuki i architektury na które w tym okresie patrzono przez pryzmat estetyczny cyriak z ankony w pierwszej połowie xv wieku zebrał liczne materiały notatki szkice budowli starożytnych kopie starożytnych inskrypcji podczas swoich podróży po italii grecji i bliskim wschodzie prace budowlane w rzymie przyczyniły się do odkryć takich zabytków jak grupa laokoona wenus medycejska i apollo belwederski w taruinii po otwarciu grobowców etruskich znaleziono zabytki etruskie i wazy greckie znaleziska z okresu klasycznego trafiały do kolekcji wielkich rodów włoskich w drugiej połowie xvi wieku zainteresowanie przeszłością poszerzyło się o zabytki dziedzictwa narodowego dla przykładu william camden badał zabytki rzymskie i wczesnośredniowieczne które odkryto w anglii założone przez niego w londynie stowarzyszenie society of antiuaries miało na celu studia nad lokalnymi starożytnościami wykopaliska archeologiczne nie były jeszcze prowadzone na masową skalę do interpretacji dziejów korzystano ze źródeł pisanych badania nad zabytkami sprowadzało się do odwiedzenie miejsca opisania naszkicowania i zmierzenia zabytku a także do zebrania i spisania legend związanych z danym miejscem pod wpływem myślicieli epoki oświecenia na dzieje kultury ludzkiej zaczęto patrzeć przez pryzmat ewolucji oraz postępu technicznego i społecznego skierowanego na ulepszenie warunków życiowych uważano że społeczeństwa dążą do rozwoju a na ich poziom kulturowy wpływa środowisko naturalne w którym ewoluują te prądy filozoficzne wywarły wpływ na ruch antykwarystów np royal society który zaczął poszukiwać odpowiedzi na pytania o sposoby budowania i wykorzystywania narzędzi a także o czas powstania zabytków na temat których nie zachowały się żadne świadectwa pisane w roku założono w londynie stowarzyszenie society of dilettanti które podjęło się badań nad kulturami starożytności basenu śródziemnomorskiego jednocześnie wykształcona warstwa społeczeństwa która była zainteresowana zabytkami starożytności zaczęła domagać się udostępnienia zasobów kolekcji prywatnych co doprowadziło do sponsorowania przez możnych wpierw uczelnianych a później również publicznych bibliotek i muzeów tak w roku otwarto w paryżu pierwszą publiczną bibliotekę fundacji julesa mazarina w roku muzea kapitolińskie w rzymie w roku władze toskańskie udostępniły publicznie kolekcję medici a w roku utworzono muzeum brytyjskie od drugiej połowy xviii wieku zaczęto organizować prace wykopaliskowe które miały na celu zaspokojenie zapotrzebowania na uzupełnienie kolekcji lub na kolejne cenne przedmioty do sprzedania w roku emanuele maurizio d elbeuf prowadził prace w herkulanum od roku roue joaun de alcubierre w pompejach nie były to wykopaliska archeologiczne we współczesnym tego słowa znaczeniu ponieważ nie sporządzano żadnego planu i dokumentacji na temat postępu prac w wielkiej brytanii w pogoni za artefaktami bryan faussett rozkopał ponad grobowców w roku johann joachim winckelmann opublikował swoją geschichte der kunst des alterthums w której opisał ewolucję sztuki klasycznej na podstawie analizy zgromadzonych w watykanie rzeźb antycznych i zachowanych tekstów starożytnych pisarzy dzieło winckelmanna stało się podstawowym źródłem do dalszych badań nad sztuką grecką dla środowiska naukowego na następne półtora stulecia jednym z prekursorów naukowego podejścia do badań archeologicznych był thomas jefferson który na swojej posiadłości w roku rowem sondażowym przeciął kurhan co pozwoliło mu na odnotowanie warstw odpowiadających różnym okresom dziejowym pod wpływem badań geologicznych jamesa huttona stratyfikacja warstw skalnych i charlesa lyella aktualizm geologiczny archeologia na początku xix wieku zaczęła się przekształcać w samodzielną dyscyplinę naukową w roku christian jrgensen thomsen na podstawie analizy stylu znalezisk zgromadzonych w muzeum narodowym w kopenhadze oraz kontekstu w którym zostały odkryte np przedmioty pochodziły z jednego grobu lub skarbu wyróżnił trzy epoki prawie trzy dekady później john lubbock podzielił epokę kamienia na paleolit i neolit jens jacob asmussen worsaae w połowie xix wielu korzystał z doświadczenia i pomocy biologów i geologów wprowadzając tym samym do archeologii interdyscyplinarność badań naukowych pierwsze polskie muzeum archeologiczne powstało w połowie xix w w krakowie przy akademii umiejętności a pierwsza katedra archeologii na uniwersytecie jagiellońskim w kierował nią józef łepkowski pierwszą służbą ochrony zabytków po odzyskaniu niepodległości było powołane w państwowe grono konserwatorów zabytków archeologicznych w rozporządzeniem prezydenta rzeczypospolitej utworzono państwowe muzeum archeologiczne w warszawie w okresie międzywojennym istotną rolę w rozwoju polskiej archeologii odegrały wykopaliska w biskupinie jedną z najważniejszych postaci polskiej archeologii był kazimierz michałowski którego badania i prace wykopaliskowe sprawiły iż polska szkoła archeologii zaczęła być rozpoznawalna na całym świecie polskim czasopismem popularnonaukowym poświęconym archeologii i naukom pokrewnym jest kwartalnik archeologia żywa lista polskich uniwersytetów prowadzących studia w kierunku archeologia zgodnie z ustawą z lipca r o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami prowadzenie badań archeologicznych wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków art za prowadzenie ich bez pozwolenia albo wbrew jego warunkom grozi kara grzywny art znalezienie przedmiotu co do którego istnieje przypuszczenie iż jest on zabytkiem archeologicznym zobowiązuje znalazcę do zabezpieczenia przedmiotu i oznakowania miejsca znalezienia oraz bezzwłocznego powiadomienia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków w ostateczności miejscowego przedstawiciela administracji wójta lub burmistrza który powiadamia konserwatora art n zlekceważenie tej powinności zagrożone jest karą grzywny i ewentualnie nawiązki do wysokości dwudziestokrotnego minimalnego wynagrodzenia na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami art n znalezisko stanowiące zabytek archeologiczny przechodzi na własność skarbu państwa art odkrywcy z wyjątkiem zajmujących się zawodowo badaniami archeologicznymi lub zatrudnionych w grupach zorganizowanych w celu prowadzenia takich badań przysługuje nagroda art andrespol wieś w polsce położona w województwie łódzkim w powiecie łódzkim wschodnim siedziba gminy andrespol do roku tereny sołectw obecnej gminy andrespol oprócz kraszewa i zielonej góry oraz łódzkiej dzielnicy andrzejów nosiły nazwę bedoń pierwsza wzmianka o bedoniu pochodzi z roku z łęczyckiej księgi grodzkiej bedoń był wsią szlachecką i graniczył z karpinem wiączyniem polnym wiączyniem leśnym mileszkami kraszewem i gałkowem znajdował się w zaborze rosyjskim w drugiej połowie xviii wieku na ziemie łódzką sprowadzani byli koloniści z wielkopolski i niemiec jedną z pierwszych osad rolniczych utworzonych poprzez prawo olęderskie był andrespol pierwsze ślady osadnictwa w obszarze andrespola pojawiły się w kiedy na leśnej polanie na południe od bedonia powstała osada bedońskie holendry w roku właściciel majątku w bedoniu bydgoski skarbnik józef gniewski sprzedał go magdalenie z jordanów suchockiej natomiast rok jako data przybycia osadników został potwierdzony przez proboszcza z pobliskich mileszek ks daneckiego który podczas sporu o niezapłaconą dziesięcinę z andrespola r napisał kontrakt z mówił także o podziale włók gruntów między osadników i przekazaniu trzydziestej na potrzeby nauczyciela i karczmarza nowa osada miała nosić nazwę andreaspolle rok jako data założenia andrespola został upowszechniony m in za sprawą dawnej literatury niemieckiej poświęconej osadnictwu na ziemiach polskich fakt przekazania wówczas przez magdalenę suchocką włók chełmińskich osadnikom uwzględnił w swej książce albert breyer kopia skargi wniesionej przez kolonistów do cara mikołaja i lipca r wskazuje jednak na inną datę założenia andrespola koloniści skarżą się w niej na nadleśniczego z wiączynia który wskutek rekwizycji narzędzi i zwierząt pociągowych odbiera im środki utrzymania oraz nie dopuszcza do karczowania lasu najważniejszy jest jednak fragment w którym mieszkańcy wspominają że zostali osiedleni w tutejszym lesie lat temu co wskazuje na rok jako datę założenia wsi w r w wyniku przegranego procesu osada andrespol została podzielona na dwie części część wschodnia pozostała własnością dziedziców bedonia pod nazwą andrespol natomiast część wschodnia weszła w skład ekonomii rządowej łaznów pod nazwą andrzejowo obecnie andrzejów w roku niemieckie władze okupacyjne wprowadziły administrację cywilną i z wiejskiej gminy gałkówek w powiecie brzezińskim wyodrębniły andrespol włączając go do powiatu łódzkiego i nadając mu status miasta liczącego w roku mieszkańców władze polskie nie uznały jednak andrespola za miasto w roku przez co andrespol powrócił do powiatu brzezińskiego i stał się ponownie osadą w wiejskiej gminie gałkówek która weszła w skład woj łódzkiego podczas ii wojny światowej znajdował się pod niemiecką okupacją włączono go do prowincji kraj warty i rejencji kaliskiej w gminie poza niemiecką władzą działała konspiracyjna władza w latach po ii wojnie światowej znajdował się ponownie w granicach województwa łódzkiego w powiecie brzezińskim od po reformie administracyjnej andrespol trafił do województwa piotrkowskiego gmina koluszki z początku używano równocześnie dwóch nazw dla olęderskiej osady na ziemiach bedoński andrespol oraz jędrzejów przede wszystkim przez proboszczów mileszek przez zaborców niemieckich wieś była nazywana andreaspolle lub andreasfelde po podziale w r proboszczowie mileszek nadal używali tradycyjnego nazewnictwa wyróżniając jędrzejów królewski andrzejów i jędrzejów prywatny andrespol nazwa andrespol pochodzi prawdopodobnie od imienia jednego z synów właścicielki majątku bedońskiego andrzeja po reformie administracyjnej w roku andrespol znalazł się w granicach województwa łódzkiego w powiecie łódzkim wschodnim stał się także siedzibą nowej gminy andrespol cała gmina andrespol jest jedną z najgęściej zaludnionych i najlepiej rozwijających się gmin w polsce znajdowała się tu duża wytwórnia płytek ceramicznych jej teren został przejęty przez prywatnego inwestora który stworzył tutaj cały kompleks budowlanego centrum handlowego stone master w roku zakończyła się nowa inwestycja na terenie tego kompleksu powstało tutaj wielobranżowe centrum handlowe galeria andrespol w andrespolu przy ulicy gabrieli zapolskiej znajduje się targowisko znajdują się tutaj także restauracje cukiernie sklepy budowlane sklepy ogólnospożywcze sklepy zoologiczne sklepy ogrodnicze i wszelkiego rodzaju małe działalności gospodarcze we wsi znajduje się siedziba banku spółdzielczego w andrespolu przez andrespol przechodzi droga wojewódzka nr łącząca łódź tomaszów mazowiecki i opoczno w pobliżu andrespola przebiega także autostrada a na którą można wjechać przez giemzów węzeł łódź górna lub przez łódzką dzielnicę widzew węzeł łódź wschód w miejscowości bedoń znajduje się stacja kolejowa dzięki której gmina jest połączona z siecią łódzkiej kolei aglomeracyjnej w andrespolu kursują także autobusy mpk łódź linie miejskie c b linie podmiejskie oraz linia nocna nb andrzejewo wieś w polsce położona w województwie mazowieckim w powiecie ostrowskim w gminie andrzejewo dawniej miasto andrzejewo uzyskało lokację miejską w roku zdegradowane w roku prywatne miasto duchowne andrzejów położone było w drugiej połowie xvi wieku w powiecie nurskim ziemi nurskiej województwa mazowieckiego do roku siedziba gminy warchoły w latach miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego miejscowość jest siedzibą władz gminy andrzejewo oraz parafii rzymskokatolickiej wniebowzięcia nmp należącej do metropolii białostockiej diecezji łomżyńskiej dekanatu czyżew sołectwo andrzejewo obejmuje andrzejewo i jabłonowo klacze wieś wymieniona w i połowie xiii wieku w inwentarzu dóbr biskupstwa płockiego razem z innymi wsiami kasztelanii święckiej pierwotnie nazwana wronie położona nad rzeką brok mały na połączeniu szlaków z łomży i pułtuska na podlasie w roku w wyniku represji po powstaniu styczniowym andrzejewo zostało pozbawione praw miejskich i stało się osadą wiejską w xix wieku osada w powiecie ostrowskim gmina warchoły liczy około mieszkańców w tym żydów w miejscowości urząd gminny szkółka elementarna użytki rolne o powierzchni morgów na obszernym rynku odbywały się dwa jarmarki na woły zakład stolarski wykonujący trwałe i porządne meble w r w andrzejewie mieszkało żydów co stanowiło ogółu mieszkańców mieli swoją synagogę i cmentarz w r zostali wywiezieni przez niemców do treblinki i tam zamordowani w andrzejewie dzieciństwo spędził kardynał stefan wyszyński na miejscowym cmentarzu pochowane są jego matka i siostra parafia pod wezwaniem świętych bartłomieja i wojciecha erygowana została około r przez biskupa stanisława pawłowskiego ponownie uposażona została przez biskupa pawła giżyckiego w roku w miejscu pierwotnego kościoła drewnianego w roku rozpoczęto prowadzoną etapami budowę obecnego późnogotyckiego kościoła murowanego w ii połowie xix w parafia liczyła około wiernych aminy organiczne związki chemiczne zawierające w swojej budowie grupę aminową będącą organiczną pochodną amoniaku rzędowość amin wyznacza się tak samo jak rzędowość atomów węgla jest więc równa liczbie atomów wodoru przy atomie azotu zastąpionych atomami węgla stąd aminy dzielą się na pierwszorzędowe drugorzędowe trzeciorzędowe ponadto znane są czwartorzędowe związki sole kationy amoniowe które charakteryzują się obecnością ładunku dodatniego i należą do grupy tzw związków oniowych aminy o dużych masach cząsteczkowych zwykle trzeciorzędowe i wyższe nazywa się również aminami wielkocząsteczkowymi osobną grupę tworzą heterocykliczne aminy aromatyczne np pirydyna podobnie jak aminy trzeciorzędowe tworzą one pochodne oniowe np sole n alkilopirydyniowe lub n arylopirydyniowe aminy w roztworach wodnych nie wykazują ścisłej zależności pomiędzy rzędowością i zasadowością przykładowo dla amin z podstawnikami metylowymi zasadowość rośnie w szeregu związane jest to z większą stabilizacją jonów amoniowych i wskutek ich solwatacji względem trzeciorzędowy jon amoniowy ma tylko jeden atom wodoru zdolny do utworzenia wiązania wodorowego z rozpuszczalnikiem w fazie gazowej natomiast zasadowość zmienia się w szeregu a więc wraz ze wzrostem rzędowości aminy do odróżnienia amin pierwszo drugo i trzeciorzędowych może być stosowana próba hinsberga pierwszo i drugorzędowe aminy z grupami alkilowymi mają charakterystyczny rybi zapach wszystkie trzy aminy z grupami metylowymi są dobrze rozpuszczalnymi w wodzie gazami podobnie jak amoniak aminy z wyższymi grupami alifatycznymi są ciekłe o dużej lepkości lub stałe ze wzrostem długości łańcuchów węglowych coraz gorzej rozpuszczają się w wodzie aminy aromatyczne są wysokowrzącymi cieczami lub ciałami stałymi o ostrym charakterystycznym ale nie rybim zapachu własności chemiczne amin są zbliżone do amoniaku są to związki o właściwościach zasadowych z kwasami tworzą sole i mają odczyn zasadowy w roztworach wodnych zasadowość amin zależy od podstawników przy atomie azotu aminy alifatyczne są z reguły bardziej zasadowe od amoniaku a aminy aromatyczne mają mniej zasadowe własności od amoniaku z punktu widzenia biochemii najważniejszą reakcją amin jest reakcja z kwasami karboksylowymi prowadząca do powstania wiązań peptydowych aminy są wykorzystywane jako ligandy w kompleksach kationów różnych metali np do ekstrakcji materiałów jądrowych a także do tworzenia adduktów z kwasami lewisa w przypadku ekstrakcji aminami na skalę przemysłową rozpuszcza się je pochodnymi ropy naftowej modyfikowanymi alkoholami aminy o różnych własnościach pozwalają rozdzielić uran i pluton z wypalonego paliwa jądrowego proces amex aceton propanon keton metylowy organiczny związek chemiczny z grupy ketonów najprostszy keton alifatyczny ma ostry charakterystyczny zapach miesza się w każdych proporcjach z wodą etanolem eterami i innymi ketonami o niskiej masie cząsteczkowej aceton obecny jest w niewielkich ilościach w krwi i moczu większe od normy jego stężenie pojawia się w organizmie przy zaawansowanej i nieleczonej cukrzycy aceton jest naturalnie obecny w tkankach wielu roślin np ziemniaków żyta gazach wulkanicznych i gazach spalinowych tworzy się on w dużych ilościach w trakcie suchej destylacji drewna która była niegdyś głównym sposobem jego produkcji obecnie w przemyśle produkuje się go najczęściej metodą kumenową przy okazji otrzymywania fenolu w laboratorium można go otrzymać przez suchą destylację octanu wapnia aceton wytwarzany jest efektywnie przez bakterie clostridium acetobutylicum proces ten został opisany po raz pierwszy w latach natomiast wykorzystany w praktyce do przemysłowej produkcji acetonu w roku przez brytyjskiego biochemika pochodzenia żydowskiego chaima weizmana późniejszego pierwszego prezydenta państwa izrael w okresie i wojny światowej występowało duże zapotrzebowanie na aceton niezbędny składnik kordytu rodzaj prochu bezdymnego natomiast działania wojenne uniemożliwiały wielkiej brytanii import octanu wapnia prekursora acetonu technologia opracowana przez weizmana umożliwiła produkcję acetonu na dużą skalę ponieważ pożywkę dla c acetobutylicum przygotowywano z deficytowej kukurydzy konieczne było przeniesienie produkcji do kanady i usa weizman w zamian za swoje zasługi zasugerował swoje poparcie dla idei państwa żydowskiego w palestynie co w dużej mierze przyczyniło się do uchwalenia deklaracji balfoura obecnie otrzymywany jest głównie na skalę przemysłową metodą kumenową z propylenu a także katalitycznie z alkoholu izopropylowego acetylenu w wyniku fermentacji butanolowo acetonowej aceton jest powszechnie stosowanym rozpuszczalnikiem organicznym o dużej polarności rozpuszcza większość miękkich tworzyw sztucznych lakiery tłuszcze oleje nawet nagar silnikowy dobrze rozpuszcza się w nim acetylen przez co używa się go w butlach na ten gaz w celu uniknięcia zbyt wysokiego ciśnienia pod którym acetylen jest niestabilny stosuje się go przy produkcji leków barwników farb lakierów i środków czyszczących jest często stosowany jako składnik zmywacza do paznokci aceton może być wykorzystywany jako prekursor do produkcji narkotyków i w związku z tym obrót nim podlega w polsce kontroli zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii oraz rozporządzeniami wspólnoty europejskiej jednak z uwagi na to że aceton należy do prekursorów niskiej kategorii trzeciej przepisy nie ograniczają jego dostępności w handlu detalicznym aceton jest substancją wysoce łatwopalną działa drażniąco na oczy wysusza skórę i może wywołać uczucie senności lub zawroty głowy jego ld wynosi g kg szczur doustnie dla porównania dla alkoholu etylowego jest to g kg w klasyfikacji toksyczności według hodge a i sternera aceton należy do grupy słabo toksycznych według kryteriów ue substancje o ld powyżej g kg nie są klasyfikowane jako toksyczne opary acetonu łatwo wchłaniają się przez płuca do krwi która rozprowadza ten związek po całym organizmie jeśli stężenie acetonu we krwi nie jest zbyt wysokie jest on skutecznie metabolizowany przez wątrobę w większym stężeniu aceton zaczyna powodować ostre podrażnienia błon śluzowych nosa i ust oraz łzawienie oczu i ból głowy duże stężenie acetonu w powietrzu powoduje utratę przytomności i śpiączkę lc g m h szczur wdychanie nie stwierdzono aby miał działanie genotoksyczne lub rakotwórcze algebra jeden z najstarszych działów matematyki powstały już w starożytności zajmuje się on algebrami ogólnymi i relacjami algebra elementarna zajmuje się takimi działaniami jak dodawanie i mnożenie wprowadza pojęcie zmiennej i wielomianu razem z jego rozkładem na czynniki faktoryzacją i znajdowaniem ich pierwiastków choć algebra jest działem bardziej ogólnym patrz podział algebry wczesne formy algebry zostały opracowane przez babilończyków i greków jednak słowo algebra arab al dżabr oznacza dosłownie przywrócenie i pochodzi z książki al maala fi hisab al jabr wa al muabilah o odtwarzaniu i przeciwstawianiu napisanej w ix wieku przez słynnego perskiego matematyka muhammada ibn ms al khwrizmego który był muzułmaninem urodzonym w chorezmie w uzbekistanie najprężniej działał pod al ma moun w bagdadzie w okresie r a zmarł około r książka została przywieziona do europy i przetłumaczona na łacinę w xii wieku następnie otrzymała nazwę algebra zakończenie nazwiska matematyka al khwrizm zostało zmienione na słowo łatwiejsze do wypowiedzenia po łacinie i ostatecznie stało się angielskim słowem algorytm korzenie algebry sięgają czasów matematyków babilońskich którzy opracowali zaawansowany system arytmetyczny pozwalający na wykonywanie obliczeń w sposób algorytmiczny babilończycy wynaleźli wzory przy pomocy których można było rozwiązywać problemy rozwiązywane dziś poprzez równania liniowe czy kwadratowe z kolei większość matematyków egipskich tej epoki podobnie jak matematycy greccy czy chińscy w i tysiącleciu przed narodzeniem chrystusa zazwyczaj rozwiązywało takie równania metodami geometrycznymi takimi jak te opisane w papirusie matematycznym rhinda oraz elementach euklidesa prace greków nad geometrią zapisane w elementach zapewniły podstawę do generalizacji formuł rozwiązań konkretnych problemów i użycia ich do rozwiązywania tych bardziej ogólnych systemów przedstawiania i rozwiązywania równań jednak nie zdawano sobie z tego sprawy aż do rozwinięcia się matematyki w średniowiecznym islamie przed czasami platona grecka matematyka przeszła drastyczną zmianę grecy stworzyli algebrę geometryczną gdzie wyrazy algebraiczne były przedstawiane za pomocą boków obiektów geometrycznych zazwyczaj prostych podpisanych literami diofantos był greckim matematykiem z aleksandrii oraz autorem serii ksiąg arytmetyka które opisują rozwiązywania równań algebraicznych i doprowadziły do współczesnej postaci równania diofantycznego w teorii liczb wcześniejsze tradycje opisane wyżej miały bezpośredni wpływ na muammada ibn ms al khwrizmego napisał on później the compendious book on calculation by completion and balancing która sprawiła że algebra stała się działem matematyki niezależnym od arytmetyki i geometrii hellenistyczni matematycy heron i diofantos podobnie jak indyjscy tacy jak brahmagupta kontynuowali tradycje egiptu i babilonu mimo iż arytmetyka diofantosa i brahmagupty brahmasphutasiddhanta były na znacznie wyższym poziomie dla przykładu pierwsze kompletne rozwiązanie arytmetyczne zawierające zero i rozwiązania ujemne równania kwadratowego zostało opisane przez brahmagupta w jego książce brahmasphutasiddhanta później perscy i arabscy matematycy stworzyli znacznie bardziej wyszukane metody algebraiczne pomimo iż diofantus i matematycy babilońscy w dużej mierze używali metod ad hoc do rozwiązywania równań wkład al khwarizmiego był fundamentalny rozwiązywał on równania liniowe i kwadratowe bez użycia symboli algebraicznych liczb ujemnych czy zera a więc w konsekwencji wyróżnił kilka typów równań wspomniani już wcześniej grecki matematyk diofantos oraz al khwrizm uważani są za ojców algebry innemu perskiemu matematykowi omarowi khayyamowi przypisuje się określenie podstawy geometrii algebraicznej i znalezienie rozwiązania ogólnego równania geometrycznego sześciennego jeszcze inny perski matematyk sharaf al dn al ts znalazł algebraiczne rozwiązania numeryczne do różnych przypadków równań sześciennych on także rozwinął koncepcję funkcji indyjscy matematycy mahavira i bhaskara ii perski al karaji i chiński zhu shijie rozwiązali różne przypadki równań wielomianowych trzeciego czwartego piątego i wyższych stopni z wykorzystaniem metod numerycznych w xiii w rozwiązanie równania sześciennego przez fibonacciego było początkiem ożywienia w europejskiej algebrze tutaj algebra rozwijała się bardzo szybko praca franois vite a nad nową algebrą u schyłku xvi wieku była ważnym krokiem w kierunku nowoczesnej algebry w kartezjusz opublikował la gomtrie wymyślając geometrię analityczną i wprowadził nowoczesną notację algebraiczną kolejnym kluczowym wydarzeniem w dalszym rozwoju algebry było ogólne algebraiczne rozwiązanie równań trzeciego i czwartego stopnia opracowane w xvi wieku pomysł wyznacznika został opracowany przez japońskiego matematyka kowa sekiego w wieku xvii co niezależnie kontynuował gottfried leibniz lat później w rozwiązywaniu układów równań liniowych z wykorzystaniem macierzy gabriel cramer również przysłużył się pracy nad macierzami i wyznacznikami w xviii wieku algebra abstrakcyjna powstała w xix wieku początkowo skupiając się na tym co jest teraz nazywane teorią galoisa augustus de morgan wynalazł relacje w algebrze o których pisał w swoim dziele syllabus of a proposed system of logic josiah willard gibbs opracował wektory w przestrzeni trójwymiarowej a arthur cayley algebrę macierzy nieprzemienna algebra wyrażenia algebraiczne przekształcenia wyrażenia algebraicznego niektóre działy algebry to polonezky także adampol nazwa turecka oznacza polska wieś wieś w turcji założona w połowie xix wieku licząca mieszkańców r osada polskich imigrantów na obrzeżach stambułu położona po azjatyckiej stronie cieśniny bosfor w dystrykcie beykoz na północny wschód od centrum metropolii do około roku typowa wieś rolnicza w której obok języka tureckiego używano także polszczyzny i pielęgnowano polskie obyczaje w drugiej połowie xx wieku miejscowość zmieniła charakter na typowo turystyczny i obecnie składa się głównie z hoteli na wójta polonezky wybiera się tradycyjnie polaka jednak językiem polskim posługują się już tylko najstarsi mieszkańcy a osoby pochodzenia polskiego stanowią mniejszość ok w roku michał czajkowski przybył nad bosfor mianowany przez księcia adama czartoryskiego szefem agencji głównej misji wschodniej hotelu lambert jej celem było przeciwstawianie się rosyjskim wpływom w turcji w tym samym czasie w turcji przebywało wielu emigrantów byłych uczestników powstania listopadowego którzy często nie mieli co z sobą począć i nie mieli środków do życia z inicjatywy ks adama czartoryskiego michał czajkowski zakupił w okolicach położonych około km od ówczesnego stambułu nieuprawiane tereny na których księża lazaryści zaczęli tworzyć wieś marca poświęcono pierwszą chatę a wieś nazwano adampolem na cześć adama czartoryskiego tak więc domniemywanie pochodzenia nazwy miejscowości od poety adama mickiewicza jest błędne oprócz powstańców listopadowych czajkowski osiedlał we wsi także wykupionych z niewoli tureckiej i czerkieskiej jeńców polaków przymusowo wcielonych do armii rosyjskiej na kaukazie fakt istnienia prawdziwej polskiej gminy gdzieś w świecie w czasach gdy samo państwo polskie nie istniało był i ważny i głośny do adampola ściągali nie tylko polacy ale i pokrewne narodowości emigrujące z terenów carskiej rosji język mieszkańców gminy był wbrew pozorom bardzo urozmaicony i zamiast języka polskiego składał się z wielu gwar regionalnych wpływ na taki stan rzeczy miało także sprowadzenie przez czajkowskiego z terenów bośni zakonu franciszkanów osadnictwo po roku pochodziło już w większości z obszarów etnicznie polskich a na utworzenie się polskiego języka całej tej wspólnoty miało wpływ dopiero utworzenie polskiej szkoły adampol do był własnością księży lazarystów przejęty przez ród czartoryskich na następne lat do adampol stał się nie tylko miejscem azylu dla polskich emigrantów ale także ośrodkiem działalności politycznej polskiej emigracji po odzyskaniu przez polskę niepodległości w roku o wiosce znów było głośno stała się tak popularna jak gdyby odkryto ją po raz drugi wieś zalewały dary z polski wielu potomków osadników z adampola powróciło w tym okresie do ojczyzny w roku postawiono tu popiersie z polsko tureckim napisem naszemu wieszczowi adamowi mickiewiczowi w rocznicę zgonu w czasach ii wojny światowej władze tureckie starające się o neutralność swojego kraju zabroniły polakom obchodów święta maja i zabrały znajdujący się we wsi sztandar będący dla polaków relikwią najtrudniejsze czasy przyszły jednak po wojnie gdy kontakty z komunistyczną wówczas polską wyraźnie osłabły w roku turcję odwiedził jan paweł ii ponieważ papież nie przyjechał do polonezky mieszkańcy wybrali się do stambułu autokarami przez ponad sto lat aż do czasów nieuchronnej industrializacji tych obszarów spowodowanej rozrostem stambułu obyczaje polskie zachowały się w adampolu w niezmienionej formie stanowił on prawdziwą oazę kultury staropolskiej sprzyjała temu wyraźna odrębność kulturowa otoczenia utrudniająca asymilację jakiej podlegały polskie osady znajdujące się w innych częściach świata oraz brak sprzeczności interesów a więc i życzliwy stosunek władz tureckich lecie powstania wsi obchodzono w turcji bardzo uroczyście aix odmiana systemu unix tworzona przez firmę ibm na podstawie zarówno sysv jak i bsd w systemie zostały zaimplementowane także technologie z systemów mainframe które zwiększają jego niezawodność i dostępność system operacyjny aix jest przeznaczony dla serwerów firmy ibm z procesorami z rodziny power rs pseries power system wczesne wersje systemu aix były też instalowane na komputerach macintosh firmy apple wyposażonych w procesory power obecnie dostępna jest bardzo szeroka gama systemów serwerowych wyposażonych w procesory power od największych power system do układów power do serwerów typu blade najmniejszy dostępny serwer js wyposażony w układy power o ile cały czas dostępna jest możliwość natywnej instalacji bezpośrednio na serwerze to jednak jest ona stosowana stosunkowo rzadko a preferowane są raczej środowiska zwirtualizowane wykorzystujące hiperwizor powervm w przypadku dużych maszyn np p jest to rozwiązanie domyślne od lipca dostępna jest wersja minimalnym wymaganiem sprzętowym dla wersji jest procesor power lub nowszy oznacza to że system pracuje na procesorach power powerpc power power oraz power od roku dostępna jest wersja wersja systemu aix jest przeznaczona do maszyn z procesorami power ale zgodnie z polityką firmy ibm zachowuje zgodność dwie generacje w tył aix jest przeznaczony przede wszystkim dla klienta wymagającego dużej wydajności i niezawodności stanowi doskonałą platformę dla systemów baz danych głównie db informix oraz oracle lub serwerów aplikacji np websphere czy sap abap dzięki takim komponentom jak powerha dawniej hacmp oraz powervm aix może zapewnić bardzo wysoki poziom niezawodności oraz elastyczności opartych na nim środowisk informatycznych aparat golgiego organellum występujące powszechnie w komórkach eukariotycznych służące chemicznym modyfikacjom wytwarzanych przez komórkę substancji ich sortowaniu oraz dystrybucji w obrębie komórki składa się ze stosu spłaszczonych cystern organellum zostało odkryte przez camilla golgiego w roku od nazwiska odkrywcy pochodzi nazwa struktury znane są dwie formy aparatu golgiego siateczkowa jest charakterystyczna dla komórek zwierząt kręgowych nie występuje jedynie w oocytach i plemnikach druga nazywana łuskowatą albo diktiosomową występuje w komórkach roślinnych oraz w komórkach zwierząt bezkręgowych specyficzną cechą aparatu golgiego jest to że posiada zdolność redukcji azotanu srebra enzymami markerowymi markerami aparatu golgiego są transferaza acetyloglukozaminylowa pirofosfataza tiaminowa wewnątrz cystern zachodzą potranslacyjne modyfikacje białek oraz modyfikacje lipidów przeznaczonych do eksportu przekształcenia polegają przede wszystkim na modyfikacji reszt cukrowych glikoprotein i glikolipidów w organellum zachodzi także siarkowanie proteoglikanów aparat golgiego uczestniczy w wytwarzaniu błony komórkowej oraz umieszczaniu hydrolaz w endosomach zapewnia również odzyskiwanie składników błony komórkowej oderwanych od niej w wyniku endocytozy odzyskane składniki błony zostają do niej powtórnie włączone w wyniku egzocytozy zjawisko określane jest jako recyklizacja błony w komórkach roślin wytwarzane są w nim także hemicelulozy pektyny i inne związki zużywane następnie do budowy ścian komórkowych aparat golgiego ma budowę biegunową strona wypukła oznaczana jako cis i nazywana powierzchnią formowania znajduje się na biegunie zwróconym w stronę siateczki śródplazmatycznej szorstkiej strona wklęsła oznaczana trans i nazywana powierzchnią dojrzewania jest zwrócona w stronę błony komórkowej cysterny mają największą szerokość na obwodzie i najmniejsza w centrum z szerokiej części brzegowej odrywają się obłonione pęcherzyki w komórkach wyższych eukariontów substancje modyfikowane i sortowane przechodzą dodatkowo przez dodatkowy kompartment ergic ang er golgi intermediate compartment lub ic jest to zespół różnokształtnych pęcherzyków między siateczką śródplazmatyczną er a aparatem golgiego u roślin wyższych diktiosom liczy od do cystern u glonów a nawet więcej pomiędzy cysternami występują elementy międzycysternowe zbudowane z mikrotubuli elementy te utrzymują strukturę aparatu golgiego błony na biegunie cis wykazują budowę i skład zbliżony do siateczki śródplazmatycznej szorstkiej skład i budowa zmienia się stopniowo i na biegunie trans jest zbliżony do błony komórkowej w komórce chlamydomonas obecny jest tylko jeden diktiosom zaś w komórkach merystematycznych cebuli może występować do organelli w komórach wydzielniczych u roślin liczba aparatów golgiego może przekraczać w komórkach ssaków występuje od do stosów cystern które pozostają połączone kanalikami błon struktury błoniaste są strukturami dynamicznymi odbywa się między nimi przepływ substancji zawartych wewnątrz kanałów i pęcherzyków tutaj okrytych płaszczem koatomerowym z białek cop typu i oraz błon od bieguna cis do bieguna trans wzrasta procentowa zawartość lipidów cholesterolu po stronie cis znajdują się transferazy n acetyloglukozoaminy oraz galaktozylowa fukozylowa i sjalowa sieć cis stanowi przedział ratunkowy dla białek powstałych w siateczce śródplazmatycznej które zostały przypadkowo złapane w pęcherzyki płynące do aparatu golgiego zostają one wyłapane przez enzymy i skierowane z powrotem sieć trans ang trans golgi network stanowi stację rozdzielczą i sortującą w której produkty z wnętrza diktiosomu zostają rozsortowane zależnie od przeznaczenia i zapakowane do odpowiedniego typu pęcherzyków w komórkach ssaków przekształcanie cystern cis w trans zachodzi w czasie minut w komórkach zwierzęcych organellum zlokalizowane jest centralnie w pobliżu centrosomu u roślin diktiosomy obserwowane są na terenie całej komórki i wykazują się znaczną ruchliwością związaną z działaniem układu aktynomiozynowego podczas mitozy aparaty golgiego w komórkach zwierzęcych ulegają demontażowi cysterny przekształcają się w pęcherzyki copi i w kolejnym etapie są włączane w skład re podczas podziału komórki roślinnej struktura aparatów golgiego nie ulega zaburzeniu i pozostają one w pełni funkcjonalne organella ulegają jedynie przemieszczeniu ze strefy podziałowej do cytoplazmy okołojądrowej camillo golgi odkrył istnienie organellum w kwietniu roku naukowiec prowadził badania na neuronach pochodzących z móżdżka sowy w kolejnych latach organellum zostało wykryte w innych typach komórek wielu cytologów wyrażało wątpliwości co do faktycznego istnienia struktury uznając obserwowane organellum za artefakt wynikający ze sposobu przygotowania preparatów dopiero w połowie lat pięćdziesiątych xx wieku obserwacje z użyciem mikroskopu elektronowego ostatecznie rozwiały wątpliwości obecna nazwa pojawiała się oficjalnie w literaturze w roku początkowo jako kompleks golgiego w roku odkryto dodatkową strukturę w komórkach eukariotycznych pośredniczącą w przekazywaniu substancji z er do aparatów golgiego struktura nazywana jest ergic w komórkach ssaków aparat golgiego ulega demontażowi podczas mitozy doświadczenia wskazują że poszczególne elementy organellum ulegają połączeniu podczas telofazy mechanizm demontażu i powtórnego składania zapewnia dokładne dziedziczenie aparatu golgiego demontaż wydaje się konieczny zarówno do powstania organelli komórek potomnych jak i do zajścia samej mitozy w późnej fazie g dochodzi do zaniku rurkowatych połączań pomiędzy stosami cystern w wyniku dalszego rozpadu powstają pojedyncze struktury pęcherzykowate i rurkowate jednym z dobrze poznanych produktów demontażu aparatu są pęcherzyki copi pęcherzyki oraz błony powstałe z demontażu ulegają rozproszeniu w cytoplazmie odtwarzanie organellum rozpoczyna się wraz z wytworzeniem wrzeciona podziałowego prawdopodobnie wrzeciono odgrywa ważną rolę w biogenezie aparatu golgiego błony rozproszone w cytoplazmie ulegają połączeniu w telofacie i podczas cytokinezy do ich połączenia niezbędnych jest szereg białek podczas tworzenia aparatu golgiego w interfazie pęcherzyki copi przyłączane są do niego po stronie cis acetylocholina ach organiczny związek chemiczny ester kwasu octowego i choliny jest neuroprzekaźnikiem syntetyzowanym w neuronach cholinergicznych występuje w połączeniach nerwowo mięśniowych synapsach przedzwojowych układu współczulnego zakończeniach zazwojowych układu przywspółczulnego a także w różnych strukturach mózgowia istnieją dwa typy receptorów cholinergicznych acetylocholina pobudza mięśnie szkieletowe powoduje także rozszerzenie naczyń krwionośnych przez co obniża ciśnienie tętnicze krwi jednocześnie zmniejsza częstość akcji serca oraz siłę jego skurczu powoduje także skurcze mięśni gładkich oskrzeli jelit przez co pobudza ich perystaltykę oraz pęcherza moczowego oprócz tego powoduje zwężenie źrenic oraz pobudza funkcje wydzielnicze gruczołów pomimo tego acetylocholina nie ma jednak obecnie zastosowania leczniczego ze względu na krótkie działanie ulega ona bowiem bardzo szybko hydrolizie katalizowanej przez acetylocholinoesterazę do choliny i kwasu octowego cholina ulega estryfikacji to znaczy przyłączeniu grupy acetylowej reszty kwasu octowego do grupy hydroksylowej choliny przy udziale acetylotransferazy cholinowej powstała acetylocholina jest uwalniana z zakończeń presynaptycznych do przestrzeni synaptycznej przez dopływające impulsy nerwowe a część jej jest magazynowana w ziarnistościach neuronów po wydzieleniu z zakończeń presynaptycznych acetylocholina działa na receptory znajdujące się w zakończeniach postsynaptycznych i jest bardzo szybko rozkładana przez acetylocholinoesterazę jest to jedyny mechanizm unieczynniania acetylocholiny szybkość syntezy acetylocholiny zależy od stężenia choliny oraz acetylocholiny w neuronie związki fosforoorganiczne sarin soman mają zdolność do inhibicji acetylocholinoesterazy co warunkuje ich toksyczność adobe photoshop program graficzny przeznaczony do tworzenia i obróbki grafiki rastrowej będący flagowym produktem firmy adobe systems program jest dostępny na platformy windows i macos projekty zapisywane są w formacie plików psd w roku thomas knoll na komputerze apple macintosh plus rozpoczął pisanie programu służącego do wyświetlania obrazów na monitorze monochromatycznym będącym w stanie wyświetlać tylko różne odcienie szarości program nazwany display przykuł uwagę jego brata johna knolla który zasugerował thomasowi aby dodał do programu funkcje edycyjne w r thomas przerwał naukę na pół roku by wspólnie z bratem rozwijać program którego nazwa znowu uległa zmianie na imagepro w tym samym roku doszło do zawarcia umowy pomiędzy thomasem a producentem skanerów barneyscan na mocy której aplikacja miała być dołączana do skanerów tej firmy przy okazji tej współpracy doszło do ostatniej już zmiany nazwy program otrzymał wówczas nazwę photoshop we współpracy z firmą barneyscan sprzedano kopii programu w tym samym czasie john odbył podróż do siedzib dwóch dużych korporacji adobe systems oraz apple prezentacja programu russellowi brownowi dyrektorowi artystycznemu adobe zaowocowała kupieniem przez adobe praw do dystrybucji aplikacji we wrześniu roku kiedy john pracował w kalifornii nad wtyczkami thomas programował w ann arbor photoshop został wydany w r wyłącznie na platformę macintosh photoshop od tamtego czasu nieustannie jest poddawany modyfikacjom w listopadzie wydano wersję po raz pierwszy dostępną dla systemu microsoft windows jednocześnie skompilowano tę wersję także dla unix owych systemów irix oraz solaris we wrześniu roku została wydana wersja mac os windows irix solaris do której dodano między innymi obsługę warstw oraz zakładki w paletach w kolejnej czwartej edycji dodano warstwy korekcyjne ang adjustment layers oraz makra akcje które umożliwiały przyspieszenie lub zautomatyzowanie wykonywanych zadań np wykonywanie kilku takich samych operacji na wielu plikach w wersji po raz pierwszy wprowadzono możliwość edytowania tekstu we wcześniejszych edycjach tekst był wpisywany w specjalnym oknie dialogowym a następnie rasteryzowany paletę historii zarządzanie kolorem style warstw oraz magnetyczne lasso przyciągające krawędzie zaznaczenia na zasadzie kontrastu edycja jako pierwsza była sprzedawana razem z programem image ready dodano okno dialogowe save for web zawiera ono opcje przydatne przy zapisie obrazu na użytek internetu i filtr extract ułatwiający wycinanie przedmiotów z tła dodano też efekty na warstwach takie jak cienie czy kolor i wypukłości dzięki czemu nie były potrzebne dodatkowe efekty instalowane oddzielnie wersja jako pierwsza obsługiwała kształty wektorowe dodano filtr liuify i odświeżono interfejs użytkownika wydany w roku photoshop był kompatybilny z mac os oraz windows xp dodano w nim narzędzie healing brush służące do usuwania drobnych niedoskonałości zdjęcia oraz narzędzie slice tool służące do dzielenia obrazka na części pojawiła się też funkcja tworzenia animacji każda kolejna klatka animacji znajdowała się na osobnej warstwie obsługa edycji oraz tworzenia obrazów w trybie bit na kanał możliwość zapisu ustawień narzędzi i palet w postaci pliku tekst w końcu stał się w pełni wektorowy w wydaniu dodana została wtyczka camera raw od edycji photoshop stał się częścią pakietu creative suite stąd skrót cs po nazwie programu odtąd możliwe jest definiowanie własnych skrótów klawiszowych dodane zostało narzędzie do wyszukiwania i zamieniania tekstów możliwość zmiany stosunku wysokości do szerokości piksela rozbudowano narzędzie do korekcji cień światło przeglądarkę plików galerię filtrów możliwość osadzenia tekstów na ścieżkach i kształtach obsługa plików o maksymalnej rozdzielczości x pikseli poprawiona obsługa metadanych polecenie match color dopasowujące paletę barwną dokumentu do innego pliku warstwy histogram czasu rzeczywistego narzędzia służące do rozpoznawania i blokady druku banknotów filtr lens blur w wersji cs dodano wtyczkę camera raw vanishing point punkt zanikania wtyczka umożliwiająca między innymi klonowanie z kompensacją perspektywiczną obiekty inteligentne niedestrukcyjne wstawianie obiektów bitmapowych i wektorowych z adobe illustrator manipulowanie nimi i wymiana obsługa hdr plików z bitami na kanał możliwość łączenia plików z wielokrotnej ekspozycji w jeden z pełną kontrolą nad wartościami świateł i cieni filtr korekcja obiektywu służący do poprawy takich błędów obiektywów aparatów fotograficznych jak aberracje sferyczne aberracje chromatyczne czy winietowanie inteligentne wyostrzanie oraz zmiękczanie obrazu narzędzie do zniekształcania obrazu wypaczanie ang warp rozszerzona funkcja redukcji szumów z usuwaniem artefaktów związanych z kompresją jpeg pędzel korygujący efekt czerwonych oczu za pomocą jednego kliknięcia możliwość zaznaczania wielu warstw adobe photoshop cs otrzymał przeorganizowany interfejs użytkownika smart filters bezstratny odpowiednik dotychczasowych filtrów pozwalający na dokonywanie w nich zmian nawet po tym jak już zostały zastosowane w efekcie czego praca z filtrami przypomina teraz bardziej pracę z efektami zgodność z komputerami macintosh wyposażonymi w procesory intel oraz systemem windows vista narzędzie szybkie zaznaczenie nowe tryby mieszania warstw rozbudowa krzywych miksera kanałów oraz jasności i kontrastu zmodernizowane okno drukowania optymalizacja grafiki przeznaczonej na urządzenia przenośne oraz szybsze uruchamianie w październiku r firma adoba wprowadziła na rynek nową rodzinę produktów pod nazwą adobe creative suite w skład której wchodził nowy photoshop cs wersja ta posiada możliwość importowania obracania teksturowania modeli d zapisanych np w d studio max oraz nakładania filtrów na warstwy bez konieczności rastrowania następną wersją programu jest adobe photoshop cs posiada ona wiele funkcji znacznie przyspieszających pracę np usuwanie obiektów z uwzględnieniem zawartości czy inteligentne zaznaczanie ostrych krawędzi włosy sierść włókna usprawniona została również praca przy obrazach hdr w wersji extended dodano nowe narzędzia do pracy z grafiką d wersja cs oferuje m in udoskonalone narzędzia rozmycia blur gallery rozszerzony interfejs do pracy z grafiką d oraz wiele udoskonaleń poprzednich narzędzi np crop tool patch tool a także zupełnie nowe np content aware tool najnowszą wersją programu jest adobe photoshop cc dostępny jest on w formie abonamentu creative cloud architektura komputera oznacza w informatyce technicznej zbiór zasad i metod opisujących funkcjonalność organizację i implementację komputerów niektóre definicje architektury komputerów definiują ją jako opis możliwości i model programowy komputera ale nie konkretną implementację w innych definicjach architektura komputera obejmuje projekt architektury zestawu instrukcji projekt mikroarchitektury syntezę logiczną i implementację komputer jest systemem złożonym o strukturze hierarchicznej układem wzajemnie powiązanych podsystemów z których każdy również ma strukturę hierarchiczną aż do osiągnięcia najniższego poziomu podsystemu elementarnego na każdym poziomie projektant zajmuje się strukturą sposobem wzajemnego powiązania i funkcjami działaniem poszczególnych składników komputer składa się z jednostki centralnej cpu magistrali systemowej pamięci oraz urządzeń wejścia wyjścia jednostka centralna składa się z rejestrów jednostki arytmetyczno logicznej alu jednostki sterującej i połączeń wewnętrznych jednostka sterująca składa się z układów logicznego szeregowania rejestrów i dekoderów jednostki sterującej oraz jej pamięci pierwszą udokumentowaną architekturę komputera można znaleźć w korespondencji pomiędzy charlesem babbage i adą lovelace opisującą tzw silnik analityczny podczas budowy komputera z w konrad zuse opisał po raz pierwszy komputer którego instrukcje są przechowywane w pamięci tzw stored program computer ze względu na rodzaj połączeń procesor pamięć i sposób ich wykorzystania dzielimy architektury zgodnie z taksonomią flynna ze względu na sposób podziału pracy i dostęp procesora do pamięci możemy podzielić architektury na ze względu na sposób organizacji pamięci i wykonywania programu amiga hiszp amiga przyjaciółka marka komputerów produkowanych od r między innymi przez firmę commodore popularna w xx wieku po bankructwie commodore marka została przejęta przez firmę escom a następnie przez gateway w końcu wyłoniła się samodzielna firma amiga inc która po bankructwie sprzedała wszelkie prawa firmie kmos z kolei kmos zmienił nazwę na amiga inc systemem operacyjnym amigi jest amigaos z interfejsem workbench w momencie wydania amigaos był jednym z pierwszych systemów wielozadaniowych na komputery osobiste znacznie przewyższającym pod tym względem systemy operacyjne produkowane w tamtych latach na przykład windows produkowany przez microsoft przez lata system amigi stale ewoluował najbardziej znaczące zmiany nastąpiły przy wydaniu wersji x która w wersji była ostatnią obsługującą procesory linii k wersja systemu została przepisana całkowicie pod procesory powerpc i jest obecnie nadal rozwijana przez firmę hyperion entertainment najnowsza wersja amigaos oznaczona jest numerem i pojawiło się do niej uaktualnienie update istnieją również bazujące na amigaos systemy rozwijane niezależnie zalicza się do nich aros research operating system aros oraz morphos dla komputerów amiga powstały również dystrybucje linuksa oraz netbsd pierwszym modelem amigi wprowadzonym do sprzedaży w lipcu była amiga z procesorem mc mhz firmy motorola i chipsetem ocs dwa lata później pojawiły się dwa modele amiga i amiga obydwa konstrukcyjnie bardzo podobne do a różniły się jedynie możliwościami rozbudowy amiga była komputerem domowym z jednostką centralną zintegrowaną w płaskiej obudowie z klawiaturą i napędem dyskietek brak było kontrolera dysku twardego choć istniały zewnętrzne urządzenia tego typu możliwości rozbudowy z przyczyn czysto objętościowych były mniejsze niż w poprzednich modelach choć i tak duże pierwsze serie obu tych komputerów były wyposażone w chipset ocs tzw original chipset wersja amiga charakteryzowała się nowszym oprogramowaniem rom i większą ilością pamięci ram oraz chipsetem ecs enhanced chipset amiga była komputerem profesjonalnym z dużymi możliwościami późniejszej rozbudowy oferowana była w kilku wariantach amiga z procesorem mc i dyskiem twardym ahd z dyskiem scsi aux działająca pod kontrolą systemu unix dokładniej svr rozwinięciem modelu amiga była amiga pierwszy bitowy model amigi wyposażona była w procesor mc lub mhz i chipset ecs istniała wersja ux pracująca pod kontrolą svr patrz unix chipset ecs oraz firmowo zamontowany flicker fixer oraz firmowo zamontowany kontroler scsi możliwość dokupienia kontrolera dma kickstart aktualizowany potem do elegancka obudowa desktop w niektórych starszych modelach a instalowano kości rom zawierające wewnętrzną wersję alfa amigaos tzw kickstart przy czym fakt pozostawał ukryty ze względu na to iż w tym modelu kickstart można było remapować podmieniać z obrazu zapisanego na dysku twardym lub specjalnie spreparowanej dyskietce tzw superkickstartdisk kickstart do amigi można było sprzętowo rozszerzyć do wersji w roku rozpoczęto sprzedaż modelu z wbudowanym napędem cd o nazwie amiga cdtv z różnych powodów model ten nie został dobrze przyjęty przez klientów zawierał kickstart i brak mu było wbudowanej stacji dyskietek niemniej jednak jest jednym z niewielu takich rozwiązań w dziedzinie komputerów osobistych amiga cdtv z wyglądu bardzo przypominała magnetowid lub odtwarzacz cd następnym krokiem był komputer amiga najmniejszy model amigi pozbawiony bloku numerycznego klawiatury chociaż minęło lat od premiery modelu a nadal posiadał on procesor mhz zmiany które wprowadzono względem starszych modeli to nowy chipset ecs kontroler dysku twardego miejsce na dysk w ahd montowany fabrycznie nowy kickstart w wersji oraz zawierający błędy wyeliminowane dopiero w wersji wbudowany modulator tv oraz złącze pcmcia kolejnym modelem była amiga z roku następczyni modelu a posiadała bitowy procesor mcec tańsza wersja mc z bitową szyną adresową oraz nie posiadająca pięciu sygnałów w porównaniu do pełnej wersji taktowany zegarem mhz nowoczesne kości grafiki aga pamięć chip rozszerzoną do mb tak jak a posiada kontroler dysku twardego ide modulator tv oraz złącze pcmcia do tej pory model jest najpopularniejszy ze względu na ogromne możliwości rozbudowy choć pomyślany był jako model przejściowy właściwie nie do rozbudowy powstało bardzo wiele urządzeń a wśród najważniejszych znajdują się sloty pci karty z dwoma procesorami mc mc powerpc e od do mhz karty graficzne warto także wspomnieć o modelu zwanym amiga cd była to pierwsza na świecie bitowa konsola do gier posiadająca wbudowany czytnik cd jeżeli chodzi o możliwości i charakterystykę sprzętową to praktycznie nie różniła się ona pod tym względem od a można było do niej podłączyć klawiaturę stację dyskietek czy inne akcesoria przez co stawała się pełnowartościowym komputerem przypuszczano że gdyby commodore nadążyło z produkcją cd firma uniknęłaby bankructwa pomysł konsoli z napędem cd podłączanej pod domowy telewizor zauważyła natomiast firma sony która grudnia roku zaprezentowała swój produkt pod nazwą playstation i który przyniósł firmie ogromny sukces amiga była rozszerzeniem a z kośćmi aga posiadała procesor mc lub mc kontroler scsi zamieniono na ide nadal nie użyto bitowych układów dźwiękowych a flicker fixera usunięto kolejnym modelem była at tower o podobnej konfiguracji posiadała zarówno kontroler ide jak i scsi amigaone linia komputerów produkowana przez brytyjską firmę eyetech działa z procesorami powerpc g i g płyta nie jest już produkowana na bazie tej linii powstał również model micro a micro a produkowany przez brytyjską firmę eyetech płyta główna w formacie miniatx ze zintegrowanym układem graficznym radeon firmy ati i dźwiękowym płyta była sprzedawana z procesorem fx mhz lub gx mhz i systemem operacyjnym amigaos płyta nie jest już produkowana amigaone x najnowszy model zaprojektowany w firmie varisys a wprowadzony na rynek stycznia przez firmę a eon technology nazwą nawiązuje do pierwszego historycznego modelu amigi wyposażony w procesor pwrficient pat m firmy p a semi architektura powerisa v dwa rdzenie ghz i procesor wspomagający xena architektury xcore xs firmy xmos commodore amiga mini próba wprowadzenia na rynek komputera pc z licencjonowaną nazwą amiga przez commodore usa zakończyła się po śmierci właściciela firmy barry ego s altmana w roku obecnie rozwojem komputerów amigaone zajmuje się firma hyperion entertainment hyperion na mocy porozumienia z firmą amiga inc rozwija system operacyjny amigaos najnowsza wersja amigaos działa bezpośrednio na procesorach powerpc i jest kontynuacją poprzednich wersji systemu amigaos od x do x opierając się na jego oryginalnych kodach źródłowych istnieje emulator amigi uae oraz jego inne wersje dla systemów unix linux palmos mac os windows beos aros rodziny systemów bsd windows mobile android symbian oraz dla samego amigaos uae uruchomiony pod amigaos umożliwia uruchamiania starszego oprogramowanie odwołującego się bezpośrednio do układów specjalizowanych montowanych w amigach z czasów firmy commodore programy takie nie działają na komputerach z systemem amigaos ale dzięki uae została zapewniona kompatybilność przykładowe inne wersje emulatora uae dla windows nazywa się winuae oferuje ona znacznie większą funkcjonalność od oryginalnego uae z kolei e uae to nieoficjalna wersja uae ze zintegrowanym mechanizmem jit oraz innymi usprawnieniami przeportowanymi z winuae e uae dostępne jest dla systemów linux mac os beos amigaos morphos aros natomiast specjalna wersja emulatora dla windows mobile nazywa się pocketuae warto również wspomnieć o innym obecnie nie rozwijanym emulatorze amigi fellow wersja dla windows nazywa się winfellow ciekawym rozwiązaniem jest komercyjny emulator amithlon uruchamiany automatycznie przez własną minidystrybucję systemu linux z rozruchowej płyty cd dzięki temu rozwiązaniu użytkownik ma wrażenie że jedynym działającym systemem jest amigaos istnieją projekty realizujące emulację amigi w technologii fpga minimig natami c one ponadto istnieje system operacyjny morphos działający na niektórych platformach powerpc który zawiera zintegrowany emulator systemu amigaos obsługuje aplikacje pisane dla systemów x x podobnie jak amigaos emulator ten nie potrafi uruchamiać starszych aplikacji odwołujących się bezpośrednio do specjalizowanych układów amigi dlatego też używa się na tej platformie emulatora uae albania republika albanii państwo w południowo wschodniej europie na bałkanach albania na zachodzie ma dostęp do morza adriatyckiego a na południowym zachodzie do morza jońskiego od włoch oddziela ją cieśnina otranto o szerokości ok km łączna długość granic lądowych wynosi km natomiast wybrzeża morskiego km graniczy z grecją km czarnogórą km macedonią północną km oraz serbią kosowem km jest członkiem onz nato obwe rady europy wto oraz jednym z założycieli unii na rzecz regionu morza śródziemnego od roku albania ma status kandydata do unii europejskiej albania ma system parlamentarny stolicą kraju jest tirana jest to również finansowe centrum kraju reformy wolnego rynku otworzyły kraj na inwestycje zagraniczne zwłaszcza w rozwój energetyki i infrastruktury transportowej albania jest nazwą kraju zaczerpniętą ze źródeł grecko rzymskich rdzeń alb został zaczerpnięty z języków ilirskich i oznacza kolor biały historia świata polibiusza pochodząca z ii w p n e wspomina o plemieniu żyjącym na terenie dzisiejszej albanii którego członkowie byli nazywani albano i arbanitai przez mieszkańców ich kraj jest nazywany shipri shipria albańska nazwa shipria pochodzi od słowa shipoj oznaczającego mówić otwarcie krótko i jasno nazwy w innych językach tur arnavutluk gr alvana łac illyricum nazwa większego obszaru albania jest w krajem górzystym niewielki procent kraju zajmują niziny położone nad morzem adriatyckim oraz doliny większych rzek takich jak drin km wjosa km i seman z devoll km pozostała część kraju to wyżyny oraz góry w paśmie gór dynarskich dzielące się na góry północnoalbańskie góry skanderbega mal valamars na granicach znajdują się duże jeziora szkoderskie km ochrydzkie km oraz prespa km najdalej wysunięty na zachód przylądek to kepi i gjuhzs w starożytności albania wchodziła w skład ilirii zamieszkiwanej przez lud indoeuropejski ilirów którzy wymieszali się później z trakami i słowianami w roku p n e kraj został uzależniony od rzymian a od końca iv wieku wszedł w skład cesarstwa bizantyńskiego na przełomie vi i vii wieku napłynęły tu plemiona słowiańskie w okresie ix xi wieku tereny albanii wchodziły w skład carstwa bułgarii pierwsze państwo albańskie powstało w xii wieku w xiv wieku zostało podbite przez serbów około turcy zajęli albanię wyzwoliła się ona czasowo po powstaniu zainicjowanym przez skanderbega pod koniec xv wieku turcy znów zajęli kraj wówczas to podupadł on pod względem cywilizacyjnym feudałowie powoli i systematycznie przechodzili na islam zachowując swe majątki i uprawnienia często piastowali wysokie funkcje w państwie tureckim np ali pasza z tepeleny muhammad ali w xix wieku wzmógł się ruch niepodległościowy na rzecz wyzwolenia albanii zwany rilindja w roku kongres narodowy we wlorze ogłosił deklarację niepodległości w po konferencji londyńskiej nie powiodły się plany rozdzielenia jej między serbię i grecję do czasu wybuchu ii wojny światowej albania była kolejno księstwem republiką i królestwem po uzyskaniu niepodległości przez albanię przy aprobacie państw europy zachodniej rozpoczęto poszukiwania arystokraty zdolnego objąć albański tron okazało się jednak że brakuje osób chętnych na przyjęcie tego tytułu królowa rumuńska elżbieta zaproponowała aby poszukiwania rozpocząć od znalezienia księżnej albanii której potem znaleziono by męża rumuńską protegowaną do tego celu stała się zofia schnburg waldenburg którą królowa elżbieta poznała z niemieckim arystokratą wilhelmem zu wied ich ślub odbył się listopada roku wilhelm i zofia zostali pierwszą parą monarszą albanii niemiec przybył do albanii w roku lecz już po kilku miesiącach opuścił kraj wobec niekończących się buntów na prowincji podsycanych przez grecję i włochy podczas i wojny światowej albania była okupowana przez serbów a potem podążających za nimi austriaków okupacja przyniosła także pozytywne skutki m in wybudowano pierwsze trwałe drogi głównie przez austriaków pod koniec wojny wkroczyli włosi chcący włączyć kraj w swoją strefę wpływów ale ponieśli porażkę w walkach z albańskimi powstańcami konferencja z zatwierdziła niepodległość albanii ujął się za nią woodrow wilson zdetronizowano wilhelma zu wieda nie ogłosił abdykacji i proklamowano republikę w konserwatywny premier ahmed zogu koronował się na króla wiążąc kraj politycznie i militarnie a nade wszystko gospodarczo z włochami benito mussoliniego włochy zajęły albanię w kwietniu roku łamiąc swe zobowiązania międzynarodowe i obalając króla kwietnia roku król włoch wiktor emanuel iii został ogłoszony królem albanii po roku do protektoratu albańskiego przyłączone zostało kosowo premierem rządu kolaboracyjnego albanii został mustafa merlika lata to okupacja hitlerowska działała wtedy silna partyzantka zdominowana przez komunistów października roku powołano front wyzwolenia narodowego skupiającego siły antyfaszystowskie niezależnie od ideologii lub klasy skrzydłem militarnym frontu wyzwolenia narodowego stała się armia narodowo wyzwoleńcza będąca najsilniejszą siłą polityczną i wojskową kraju partyzanci w połowie roku kontrolowali terytorium kraju dowódcą armii został przedwojenny oficer spiro moisiu a niekwestionowanym przywódcą ruchu oporu enver hoxha armia wyzwolenia narodowego dysponowała własnymi batalionami i brygadami oraz otrzymywała wsparcie od brytyjskiego wywiadu secret intelligence service w sierpniu roku partia komunistyczna zawiązała porozumienie z nacjonalistyczną organizacją balli kombtar front narodowy w jego wyniku partia zgodziła się m in na zjednoczenie się z każdą grupą która kiedyś współpracowała z faszystami jednak zakończyła te kontakty i wyraziła gotowość do walki z okupantem jedynym warunkiem było to by grupy te nie były odpowiedzialne za żadne zbrodnie po tym gdy na skutek nacisków ze strony jugosłowian komuniści zgodzili się odrzucić projekt wielkiej albanii balli kombtar obróciła się przeciwko dotychczasowym sprzymierzeńcom balli kombtar znalazła się w trudnej sytuacji ze względu na brak poparcia społecznego po tym gdy balli kombtar uznała komunistów za główne zagrożenie rozpoczęła kolaborację z hitlerowcami tym samym organizacja śmiertelnie załamała swój wizerunek wśród tych którzy walczyli z okupantem dzięki podjęciu kolaboracji przez konkurencyjną organizację komuniści znaleźli się w centrum uwagi i ostatecznie stali się centralnym punktem walki o wyzwolenie uprzednio koalicyjny rząd zdominowany przez partię komunistyczną przeorganizował się w sierpniu roku we front wyzwolenia narodowego wybory w albanii odbyły się grudnia i jak poinformował rząd obywateli głosowało na przedstawicieli fwn w roku powstała ludowa republika albanii w tym samym roku doszło do incydentu w cieśninie korfu wywołanego uszkodzeniem brytyjskich okrętów na postawionych przez albanię minach po wojnie kraj był członkiem onz układu warszawskiego i rwpg gdy w doszło do rozłamu w bloku wschodnim opowiedział się za związkiem radzieckim rząd hodży podjął się szeregu reform w socjalistycznym stylu w sierpniu roku przeprowadzono konfiskatę gospodarstw rolnych i połączenie ich w spółdzielnie produkcyjne kooperatywy co miało pozwolić na osiągnięcie samowystarczalności żywnościowej ziemie właścicieli ziemskich i panów feudalnych bejowie do których należało wszystkich gruntów dystrybuowano między chłopów po wejściu ustawy procent ziemi należących do ziemian wynosił rząd hodży wielką wagę przykładał do elektryfikacji i industrializacji analfabetyzm który w roku na obszarach wiejskich wynosił spadł w roku do a w roku był już równy krajom zachodu od śmierci stalina narastał konflikt między albańską partią pracy a kpzr spór przybrał na sile po referacie chruszczowa w roku albania na skutek pogorszenia relacji z blokiem wschodnim skłaniała się ku współpracy z chinami które znacznie zwiększyły pomoc gospodarczą członków rządzącej partii którzy opowiedzieli się za dalszym członkostwem w bloku wschodnim wydalono z partii lub osadzono w więzieniach wycofanie się albanii z prac bloku wschodniego poskutkowało tym że zsrr przestał udzielać albanii wsparcia gospodarczego w grudniu albania zerwała stosunki dyplomatyczne z zsrr a w roku zaprzestała prac w składzie układu warszawskiego z którego wystąpiła we wrześniu roku w władze zakazały wszelkich praktyk religijnych w albania skrytykowała interwencję układu warszawskiego w czechosłowacji w latach albania dążyła do autarkii nie przyniosło to jednak powodzenia w nazwę kraju zmieniono na ludową socjalistyczną republikę albanii pod koniec lat po śmierci mao zedonga nastąpił rozłam chińsko albański co sprawiło że albania pogrążyła się w izolacji międzynarodowej w roku zmarł enver hodża a władzę w albanii przejął ramiz alia uznawany za członka liberalnej frakcji wewnątrz partii pracy dwa lata później w kraju rozpoczął się kryzys gospodarczy pogarszał się albański bilans handlowy pojawiły się trudności z zaopatrzeniem w podstawowe produkty albania była według oceny amnesty international jednym z najbardziej represyjnych względem społeczeństwa państw świata w tym samym okresie władze albańskie rozpoczęły liberalizację ustrojową w poprawiły się stosunki albanii z rfn oraz z grecją w z włochami w albańska prasa relacjonowała przemiany w europie środkowo wschodniej w u władzy w wyniku pierwszych w historii demokratycznych wyborów pozostali tam początkowo komuniści którzy zdobyli głosów jednocześnie nowy rząd komunistów rozpoczął szereg zmian wolnorynkowych i liberalizujących system majątek należący do państwowych gospodarstw rolnych został rozdzielony między chłopów kwietnia parlament albański zmienił nazwę kraju na republika albańska pierwszym prezydentem ogłosił alię jak również zmienił konstytucję albanii wprowadzając podział władzy i poszerzając zakres swobód obywatelskich września przegłosowano ustawę na mocy której z więzień zwolnieni zostali więźniowie polityczni z wyjątkiem tych którzy dopuścili się aktów terroru z ofiarami śmiertelnymi w roku komuniści utracili władzę na skutek wyborczego sukcesu demokratycznej partii albanii w roku doszło do ataku na peshkopii dokonanego przez greckich separatystów skupionych we froncie wyzwolenia północnego epiru wybory parlamentarne z maja zmarginalizowały postkomunistyczną socjalistyczną partii albanii gdyż zwycięstwo odniosła partia demokratyczna która w parlamencie uzyskała mandaty na miejsc opozycja jak i międzynarodowi obserwatorzy ogłosili jednak liczne nieprawidłowości podczas wyborów w wyniku krachu ekonomicznego z roku oraz będącej jego skutkiem antyrządowej rebelii która pochłonęła ponad tysiąc ofiar śmiertelnych do władzy w wyniku przedterminowych wyborów doszła postkomunistyczna opozycja znaczenie albanii na arenie międzynarodowej wzrosło gdy kraj ten służył jako jedna z najważniejszych baz operacyjnych nato podczas operacji w kosowie w po ośmiu latach sprawowania władzy socjalistyczna partia albanii utraciła władzę a w roku po wyborach parlamentarnych władzę przejęła koalicja partii opozycyjnych na czele z partią demokratyczną w wyborach parlamentarnych w roku zwyciężył sojusz na rzecz europejskiej albanii z socjalistyczną partią albanii na czele kwietnia albania dołączyła do państw członkowskich nato jest kandydatem do unii europejskiej do której akcesję popiera obywateli liczba mieszkańców albanii zmalała po roku o ponad ćwierć miliona wskutek emigracji do włoch i grecji przyrost naturalny niegdyś najwyższy w europie w latach w granicach stopniał do w roku mieszkańcy albanii mają wysoki oczekiwany wiek życia lat przy tym są stosunkowo młodym społeczeństwem ze średnią wieku lat poza granicami kraju żyje blisko mln albańczyków z czego mln w kosowie ponad tys w grecji i przeszło tys we włoszech w rzeczywistości od roku nie przeprowadzono w albanii spisu powszechnego w którym obywatele mogliby swobodnie deklarować swą narodowość wśród mniejszości zamieszkujących albanię należy wymienić greków zrzeszonych od roku w organizacji omonia zamieszkujących głównie południową części kraju macedończyków zrzeszonych w towarzystwach mir gora med i prespa reprezentowanych przez partię polityczną macedońska partia na rzecz integracji europejskiej albanii macedończycy zamieszkują południową i wschodnią albanię regiony mala prespa i golo brdo oraz duże miasta elbasan i tirana ponadto albanię zamieszkuje pewna liczba włochów romów i czarnogórców w roku albania liczyła mieszkańców w skład wchodzili średnia gęstość zaludnienia to osób km ale w okolicach tirany przeszło razy większa podobnie na wybrzeżu koło durrs obszary górskie na wschodzie są bardzo słabo zaludnione współczynnik urbanizacji jest dość niski do największych miast albanii według liczby ludności w zalicza się stolica tirana tys durrs tys elbasan tys wlora tys i szkodra tys albania dzieli się etnicznie na dwie części północ zamieszkują gegowie a południe toskowie posługujący się odmiennymi dialektami granica między obiema grupami etnicznymi przebiega w pobliżu tirany a literacki język albański oparty jest na dialekcie południowym źródło operation world albania dzieli się na obwodów alb ark które składają się z okręgów alb rreth te z kolei podzielone są na gmin do końca lat xx wieku gospodarka była centralnie planowana obecnie albania to kraj rozwijający się o gospodarce rynkowej w latach gospodarka albanii rozwijała się w tempie przy czym znamienny był duży udział inwestycji zagranicznych obecnie tempo wzrostu pkb wynosi dane szacunkowe za niemal połowa produktu krajowego brutto wytwarzana jest w szarej strefie mieszkańców kraju żyje poniżej granicy ubóstwa dane szacunkowe za znaczne bogactwa mineralne albanii pozwalają na rozwój górnictwa wydobywa się między innymi rudy chromu tys ton miedzi żelaza i niklu oraz ropy naftowej tys ton gazu ziemnego węgla i boksytów nad jeziorem prespa są jedne z największych w świecie złóż naturalnego asfaltu produkcja energii elektrycznej głównie w elektrowniach wodnych wynosiła w roku twh koło durrsu pracuje duża cementownia liczne są zakłady metalowe elektrotechniczne włókiennicze i przetwórstwa płodów rolnych albania jest znaczącym producentem wyrobów tytoniowych rozwinięta jest również uprawa zbóż w tym kukurydzy tys ton pszenicy tys ton słoneczników tytoniu tys ton buraków cukrowych drzew owocowych oliwek tys ton i winorośli tys ton oraz hodowla bydła kóz i owiec mln produkcja wełny tys ton bilans handlowy bez względu na wpłaty albańczyków pracujących za granicą i pomoc z zewnątrz jest bardzo niekorzystny głównymi partnerami handlowymi pod względem eksportu są stan na włochy kosowo usa chiny grecja i hiszpania a pod względem importu stan na włochy chiny grecja turcja i niemcy mimo znacznych inwestycji transport drogowy i kolejowy jest słabo rozwinięty z tys km dróg tylko spełnia europejskie standardy motoryzacja jest w fazie początkowej w roku w albanii było tys samochodów osobowych co dało pojazdów na mieszkańców głównym portem morskim jest durrs a lotniczym port lotniczy rinas w tiranie sieć kolejowa jest uboga jej całkowita długość wynosi km i składa się z linii biegnących na wschód do pogradec na południe do wlory i północ do szkodry z odgałęzieniem do tirany po długotrwałej izolacji albania koncentruje się na rozwoju turystyki międzynarodowej głównie na wybrzeżu riwiery albańskiej w roku kraj ten odwiedziło mln turystów więcej niż w roku poprzednim generując dla niego przychody na poziomie mld dolarów kuchnia albanii swymi walorami przypomina kuchnie innych krajów bałkańskich wzbogacone przez wpływy tureckie jedną z najpopularniejszych potraw jest ofte przyrządzane z mięsa siekanego lub mielonego przypominające ćevapići innymi potrawami chętnie jadanymi przez albańczyków są narodowym albańskim trunkiem jest rakija którą wyrabia się najczęściej z winogron oraz z innych owoców popularne w albanii jest także picie młodego wina jest ono podawane do prawie każdego posiłku austria niem sterreich republika austrii niem republik sterreich państwo położone w europie środkowej federacja dziewięciu krajów związkowych ze stolicą w wiedniu od austria należy do unii europejskiej powierzchnia austrii wynosi km ponad połowa kraju znajduje się w alpach najwyższym szczytem jest groglockner sięgający m n p m na wschodzie austrii znajduje się kotlina wiedeńska a także mała nizina węgierska z jeziorem nezyderskim przez austrię przepływa dunaj na odcinku o długości km regiony górskie gęsto porasta las powierzchni austrii znajduje się pod ochroną zagrożonymi gatunkami są kozice świstaki i koziorożce długość całkowita granic lądowych km austria znajduje się pod wpływem klimatu umiarkowanego jednak ze względu na położenie i rzeźbę występują lokalne różnice klimatyczne dokładnie austria znajduje się pod wpływem trzech typów mas powietrza atlantyckie na północnym zachodzie przez co klimat charakteryzuje się niskim ciśnieniem łagodnym powietrzem z prądu zatokowego oraz dużymi opadami ma duży wpływ na północne stoki alp prealpy oraz dolinę dunaju kontynentalne masy powietrza przez co klimat charakteryzuje się niskim ciśnieniem i opadami w lecie oraz wysokim ciśnieniem i chłodnymi oraz suchymi zimami występuje on we wschodniej części kraju trzecim typem mas powietrza są śródziemnomorskie masy przez co klimat cechuje się wysokim ciśnieniem małym zachmurzeniem oraz ciepłym powietrzem klimat ten panuje na południu kraju ciekawostką klimatyczną austrii jest występowanie fenu ciepłego i suchego wiatru który przesuwając się na północ potrafi podnieść temperaturę nawet o c w krótkim czasie meteopaci mogą wtedy odczuwać bóle głowy rozdrażnienie lub problemy z krążeniem w czasie zimy nagłe pojawienie się fenu może powodować destabilizację pokrywy śnieżnej i w efekcie schodzenie lawin w austrii występuje piętrowość klimatyczna średnie temperatury stycznia wynoszą od c na nizinnych terenach m in w dolinie dunaju do c na obszarach górskich wysoko w górach średnie temperatury zimą mogą być jeszcze niższe i osiągać c latem gdy nad obszary kraju dostają się zwrotnikowe masy powietrza w dolinach jest ciepło i średnie wartości osiągają c lub więcej rekordową temperaturę odnotowano sierpnia w miejscowości dellach im drautal w karyntii c ze względu na obecność gór które zajmują znaczną część kraju ilość opadów w austrii jest wysoka najniższe wartości opadowe czyli mm rocznie reprezentują obszary morawskiego pola na pozostałych terenach nisko położonych opady roczne wynoszą od do mm im wyżej tym opady są wyższe w najwyższych partiach gór opady roczne sięgają mm głównie pod postacią śniegu w niższych partiach gór opady przekraczają wartość mm i przez większą część roku są to opady deszczu kryzys klimatyczny wpływa na austrię na różne sposoby austriacki raport oceniający zmiany klimatu sterreichischer sachstandsbericht klimawandel zawiera następujące wyniki wykres liczby ludności austrii w okresie ostatnich lat w tys osób największe miasta w austrii austria posiada głosów w radzie unii europejskiej i miejsc w parlamencie europejskim w komisji europejskiej reprezentował ją od do franz fischler wcześniej minister rolnictwa austrii od benita ferrero waldner wcześniej minister spraw zagranicznych austrii kanclerzem od jest sebastian kurz przewodzi koalicji chadeków i zielonych funkcję prezydenta sprawuje od alexander van der bellen ustrój austrii reguluje konstytucja z października r austria nie jest członkiem żadnego paktu wojskowego narzucony jej maja przez wielką brytanię usa zsrr i francję traktat państwowy w sprawie odbudowy niezawisłej demokratycznej austrii będący traktatem mającym rangę konstytucyjną zobowiązuje ją do zachowania wieczystej neutralności w obliczu konfliktów w krajach sąsiadującej byłej jugosławii w latach xx w odzywały się w austrii głosy że konstytucję kraju trzeba zmienić i przystąpić do nato rząd jednak nie zdecydował się na tę zmianę i państwo nadal zachowuje militarną neutralność po wyborach parlamentarnych października r mandaty zdobyli kandydaci socjaldemokratycznej sp chadeckiej vp zieloni prawicowe fp oraz bz w wyborach parlamentarnych września r mandaty zdobyli kandydaci socjaldemokratyczni sp chadeccy vp skrajnej prawicy fp zielonych do parlamentu weszły także dwa nowe ugrupowania team stronach neos nowa austria kanclerzem pozostał werner faymann koalicja sp i vp w skład austrii wchodzi dziewięć krajów związkowych bundesland kraje związkowe dzielą się na powiatów bezirk te zaś na gmin gemeinde w tym miast statutarnych statutarstadt stolica austrii wiedeń stanowi od oddzielny kraj związkowy w austrii funkcjonuje społeczna gospodarka rynkowa podatki stanowią pkb co jest poziomem nieco niższym niż w krajach skandynawskich pkb per capita w roku wynosiło nominalnie dolarów a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej dolarów stawiając austrię w światowej czołówce pod tym względem bezrobocie w zależności od metody liczenia wynosi albo wskaźnik giniego czyli poziom rozpiętości w dochodach wynosi i jest jednym z najniższych na świecie rolnictwo rozwinęło się na powierzchni kraju w roku rolnictwo zaspokoiło potrzeb państwa i przyniosło produktu krajowego brutto uprawia się głównie zboża winorośl i ziemniaki eksportuje się głównie nadwyżki pochodzące z przetwórstwa mleczarskiego głównym surowcem są rudy żelaza przemysł dostarczył w roku pkb zatrudnionych pracuje w przemyśle w roku kraj ten odwiedziło mln turystów więcej niż w roku poprzednim generując dla niego przychody na poziomie mld dolarów austria ma bardzo dobrze rozwiniętą sieć dróg komunikacyjnych długość dróg wynosi ok tys km ważną rolę pełni autostradowa trasa tranzytowa brenner autobahn prowadząca przez liczne przełęcze alpejskie do włoch za korzystanie z autostrad i dróg ekspresowych trzeba płacić długość linii kolejowych wynosi km najważniejsze porty rzeczne na dunaju znajdują się w wiedniu i w linzu głównym portem lotniczym jest wiedeń schwechat austria zachowuje militarną neutralność i nie należy do żadnego paktu wojskowego austriackie siły zbrojne szkolone są wyłącznie na potrzeby obrony granic państwowych wojskowa doktryna kraju nawiązuje do taktyki jeża z nastroszonymi kolcami wykorzystywany jest tu często propagandowo kształt granic państwa nieco podobny do skulonego zwierzęcia z ryjkiem skierowanym na zachód nawet nazwa produkowanych w austrii wojskowych transporterów opancerzonych pandur kojarzy się historycznie z ochroną granic austria z racji braku dostępu do morza dysponuje jedynie dwoma rodzajami sił zbrojnych siłami lądowymi oraz siłami powietrznymi uzbrojenie sił lądowych austrii składało się z czołgów oraz opancerzonych pojazdów bojowych wojska austriackie w roku liczyły tys żołnierzy służby czynnej oraz tys rezerwistów według rankingu global firepower austriackie siły zbrojne stanowią siłę militarną na świecie z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości mld dolarów usd w najbliższych latach austria zamierza reformować swój system edukacji na wzór istniejącego w skandynawii w roku w wybranych szkołach na próbę zostały wprowadzone tamtejsze rozwiązania trwa również debata nad zniesieniem stosunkowo niskich opłat za studia wprowadzonych podczas ostatniej kadencji przez centroprawicową austriacką partię ludową w austrii działa uniwersytetów z czego najważniejszą z nich jest uniwersytet wiedeński założony w roku dziś austria i jej kultura w dużej mierze kojarzy się z muzyką i to muzyką poważną to tu urodził się i tworzył wolfgang amadeus mozart syn innego znanego kompozytora również związanego z austrią leopolda mozarta tu urodzili się bracia józef i michael haydn oraz johann strauss ojciec syn i wnuk josef strauss i eduard strauss poza nimi także franz schubert anton bruckner gustav mahler oraz arnold schnberg anton webern alban berg i inni w samym wiedniu żyło i tworzyło również wielu kompozytorów nie tylko związanych z cesarskim dworem należy tu wymienić choćby takie nazwiska jak ludwig van beethoven antonio salieri christoph willibald gluck czy twórców operetki ferenca lehra i imre klmna także wielu znanych dyrygentów również pochodzi z tego kraju są to przede wszystkim herbert von karajan karl bhm czy erich i carlos kleiber filharmonicy wiedeńscy to dziś jedna z najbardziej renomowanych orkiestr świata podobnie jak wiener staatsoper czy festiwal w salzburgu jeśli chodzi o operę z austriacką operą związane są zresztą jeszcze nazwiska librecistów i tu trzeba choćby wspomnieć lorenzo da pontego i pietra metastasia w austrii wyróżnia się dwa typy tańców ludowych w roku conchita wurst reprezentująca austrię wygrała konkurs piosenki eurowizji wśród austriackich architektów i malarzy należy wymienić takie nazwiska jak johann bernhard fischer von erlach otto wagner adolf loos hans hollein ferdinand georg waldmller rudolf von alt hans makart gustav klimt oskar kokoschka egon schiele carl moll czy friedensreich hundertwasser z austrią są związane nazwiska takich pisarzy dramatopisarzy i poetów jak zdobywcy nagrody nobla elfriede jelinek peter handke i daniel kehlmann a także arthur schnitzler stefan zweig thomas bernhard franz kafka robert musil georg trakl franz werfel franz grillparzer rainer maria rilke adalbert stifter karl kraus oraz eva ibbotson wielu znanych naukowców ekonomistów psychologów czy filozofów także pochodziło z austrii wśród przedstawicieli nauk ścisłych przyrodniczych i technicznych światowe uznanie zdobyli fizycy ludwig boltzmann ernst mach victor franz hess christian andreas doppler lise meitner erwin schrdinger wolfgang pauli i anton zeilinger matematyk kurt gdel filozofowie ludwig wittgenstein i karl popper inżynierów mogą reprezentować ferdinand porsche czy siegfried marcus a biologię gregor mendel oraz konrad lorenz do najbardziej znanych austriaków należy również aktor i były gubernator stanu kalifornia arnold schwarzenegger także psychologia jest nauką która wiele zawdzięcza austrii stąd pochodzi twórca psychoanalizy zygmunt freud ale także alfred adler paul watzlawick czy hans asperger a z psychiatrów viktor frankl nauki ekonomiczne reprezentują joseph schumpeter eugen von bhm bawerk ludwig von mises oraz friedrich august von hayek chociaż austria była i jest krajem niemieckojęzycznym nie rozwinęła się tam nigdy poza okolicami salzburga i krajami jej podległymi jak czechy silna formacja protestancka cesarstwo austrii było jednym z fundamentów europejskiego katolicyzmu jednak w xviii wieku cesarz józef ii habsburg skonfiskował część majątków kościelnych przekazując je na szkolnictwo wojsko i administrację zakazał także pielgrzymek w roku katolicyzm wyznawało około mieszkańców wyznawało islam austriaków należało do kościołów protestanckich wyznawało prawosławie austriaków nie deklarowało żadnej przynależności religijnej andora księstwo andory kat principat d andorra nazwa historyczna tradycyjna doliny andory kat les valls d andorra małe państwo w południowo zachodniej europie bez dostępu do morza leży w pirenejach granicząc od północy z francją a od południa z hiszpanią andora to kraj leżący w pirenejach i całkowicie pokryty górami ma powierzchnię km średnia wysokość terenu to m n p m na licznych zboczach często występują wysokogórskie łąki i lasy najwyższy punkt w państwie to szczyt góry pic alt de la coma pedrosa m n p m najniższym jest riu runer który leży w pobliżu granicy z hiszpanią na wysokości m n p m andora graniczy z francją na północy północnym wschodzie i północnym zachodzie i z hiszpanią na południu południowym wschodzie i zachodzie najdłuższą rzeką jest valira będąca dopływem hiszpańskiej rzeki segre andora dzieli się na parafii kat parruia najważniejsze miejscowości tego kraju to w andorze panuje klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski do zasobów naturalnych kraju zalicza się żelazo miedź ołów marmur i drewno andora graniczy z dwoma państwami hiszpanią km francją km w nagrodę za waleczność mieszkańców podczas walk z maurami karol młot nadał andorze prawa miejskie następnie stała się ona lennem hrabiów urgell aby ostatecznie w r przejść pod władanie biskupa z la seu d urgell w xii wieku była przedmiotem sporu pomiędzy biskupami a ich francuskimi sąsiadami z północy hrabiami z foix w r udało się rozwiązać konflikt na mocy zawartego porozumienia biskup i hrabia zostali współrządcami andora natomiast zobowiązała się płacić obu stronom daniny biskupom urgell w wysokości peset rocznie hrabiom foix w wysokości franków rocznie w r na wniosek ludności andory został powołany lokalny parlament nazywany radą terytorialną consell de la terra nazywany również radą dwudziestu czterech który później został przekształcony w radę generalną consell general w król henryk iv hrabia foix wydał edykt na mocy którego przekazał swe prawa do współrządzenia andorą francuskiemu władcy rewolucja francuska spowodowała utratę zwierzchnictwa francji nad andorą jej jedynym władcą pozostawał biskup urgell determinacja lokalnej ludności doprowadziła jednak do wydania przez napoleona i dekretu na mocy którego król francji ponownie zarządzał andorą wraz z biskupem w okresie cesarstwo francuskie zajęło katalonię i podzieliło ją na cztery departamenty wówczas andora weszła w skład jednego z nich dpartament de sgre w r francja zajęła andorę wobec społecznych zamieszek przed wyborami w czasie ii wojny światowej andora pozostawała neutralna pozostawiona w stanie pewnej izolacji andora była niejako poza głównym nurtem europejskiej historii w ostatnich czasach dzięki kwitnącej turystyce oraz rozwojowi handlu udało się jej wyjść z tej izolacji oraz gruntownie zmienić swój system polityczny w roku gdy została członkiem onz w tym samym roku w wyniku referendum powstała pierwsza konstytucja tego kraju nazwa andora wywodzi się prawdopodobnie z nawarryjskiego słowa anduriall oznaczającego kraj pokryty zaroślami według innych teorii jest pochodzenia baskijskiego legendarne pochodzenie nazwy kraju wiązane jest z wymienianym w starym testamencie miastem endor a jej upowszechnienie przypisuje się bądź saracenom którzy schronili się w tutejszych górach uciekając ku północy bądź ludwikowi pobożnemu synowi karola wielkiego miał on ujrzeć w krajobrazie dolin andory podobieństwo do doliny leżącej między górą hermon a górą tabor w palestynie i nazwał nowo ujrzane terytorium endor inna wersja wyprowadza nazwę państwa od hiszpańskiego ando wysoki i oro złoto żelazo nazwa może pochodzić od celtyckich wyrazów an wiatr i dor brama co oznacza brama wiatrów trzecia etymologia nawiązuje do wyrazu andar po hiszpańsku chodzić wędrować przemieszczać się jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku andora liczyła zaledwie tysiące mieszkańców niemal w całości andorskich katalończyków gwałtowne przemiany gospodarcze i rozwój turystyki spowodował znaczny napływ imigrantów którzy w roku stanowili aż mieszkańców z czego tys hiszpanów ponad tys portugalczyków tys francuzów współcześnie stan na rok andorscy katalończycy stanowią liczebną mniejszość w zestawieniu z pozostałymi grupami narodowymi razem wziętymi średnia gęstość zaludnienia wynosi około osób na km ale zasadnicza część ludności skupia się w dolinie rzeki envaliry gdzie leży stolica większość ludności jest wyznania rzymskokatolickiego główne zajęcia mieszkańców to obsługa ruchu turystycznego handel i praca w szybko rozwijającej się bankowości tradycyjne zajęcia jak rękodzielnictwo czy rolnictwo mają obecnie bardzo małe znaczenie językiem urzędowym jest kataloński jednak według danych z roku jest on językiem ojczystym dla andorczyków podczas gdy hiszpański jako język ojczysty zadeklarowało mieszkańców ponadto dla populacji językiem ojczystym był portugalski a dla francuski liczba ludności w latach źródło joshua project zgodnie z konstytucją z r andora jest określona jako niezależne demokratyczne parlamentarne współksięstwo głową państwa są dwaj współksiążęta każdy kolejny biskup katalońskiej diecezji urgel oraz każdy kolejny prezydent francji pełnią funkcje reprezentacyjne i mają prawo weta wobec międzynarodowych traktatów władza ustawodawcza należy do osobowego parlamentu rady generalnej w którym jedna połowa posłów wybierana jest z listy krajowej a druga z siedmiu dwumandatowych okręgów wyborczych władzę wykonawczą sprawuje powoływany przez parlament i stojący na czele rządu premier do r obowiązywał zakaz działalności partii politycznych do lat siedemdziesiątych xx w andora była ubogim krajem pasterskim z dość dobrze rozwiniętym rękodzielnictwem działania podjęte od początku lat w ciągu ćwierćwiecza zmieniły zasadniczo strukturę gospodarczo społeczną tego minipaństwa do kraju napłynęło ponad tys imigrantów zatrudnionych głównie w obsłudze żywiołowo rozwijającego się ruchu turystycznego i finansach aż pkb stanowią wpływy z turystyki w tym z handlu towarami na które państwo wcale lub prawie wcale nie nakłada podatków głównie paliwem alkoholami i wyrobami tytoniowymi każdego roku andora jest odwiedzana przez milionów turystów dzięki korzystnym prawom fiskalnym i celnym andora ma opinię raju podatkowego co wspomaga rozwój banków i skłania zagranicznych przedsiębiorców do zakładania tam swoich siedzib przemysł jest rozwinięty słabo głównie wydobycie surowców naturalnych ruda żelaza ołów marmur granit rolnictwo ze względu na brak ziemi ornej to prawie wyłącznie hodowla owiec i bydła domowego z czym związana jest wytwórczość odzieży produkcja galanterii skórzanej i biżuterii oraz pamiątkarstwo sieć drogowa obejmuje km znakomitych dróg powiązanych z siecią państw ościennych bilans handlowy jest wybitnie ujemny w wyeksportowano towarów za mln euro zaś sprowadzono za mld euro pkb w tym samym roku wyniósł mld euro czyli około tys na mieszkańca andora nie posiada transportu kolejowego ani lotniska ale ma bardzo dobrze rozwiniętą sieć dróg i prywatnych linii autobusowych podróż samochodem z barcelony do andory zajmuje około godzin istnieje natomiast transport powietrzny oparty głównie na śmigłowcach komercyjne lądowiska znajdują się m in w la massana arinsal i escaldes engordany w escaldes engordany odbywa się co roku międzynarodowy festiwal jazzowy na którym występowali m in miles davis fats domino czy b b king w roku andora zadebiutowała w konkursie piosenki eurowizji reprezentantką kraju została marta roure z piosenką jugarem a estimar nos jednak odpadła w półfinale zajmując miejsce z punktami od hiszpanii sportem narodowym andory jest narciarstwo które listopada zostało uznane sportem o znaczeniu narodowym jednak w ostatnich latach coraz większą popularnością cieszy się też piłka nożna w roku założono komitet olimpijski andory który w roku został członkiem międzynarodowego komitetu olimpijskiego a rok później państwo zadebiutowało na igrzyskach olimpijskich zarówno letnich jak i zimowych w roku andorę odwiedziło miliona turystów głównie z hiszpanii i francji w pirenejskim państwie znajduje się jeden obiekt z listy światowego dziedzictwa unesco dolina madriu perafita claror andora jest także celem turystyki narciarskiej znajdują się tam trzy ośrodki narciarskie grandvalira vallnord i naturlandia łączna długość tras wynosi km w roku ma terytorium państwa znajdowało się niespełna obiektów noclegowych w tym hotele w księstwie ma swoją siedzibę kilkanaście muzeów w roku odwiedziło je łącznie osób najczęściej odwiedzane były casa de la vall museu del tabac i museu carmen thyssen w czasach obecnych od reformy w roku armia andory to kilkunastu ochotników w kompanii reprezentacyjnej poza tym wszyscy mieszkańcy przede wszystkim mężczyźni w wieku produkcyjnym traktowani są jako rezerwiści obrona księstwa andory jest obowiązkiem francji i hiszpanii zgodnie z prawem andory na wypadek wojny w każdym domu musi być co najmniej jeden karabin jeśli właściciel domu nie posiada własnej broni policja dostarcza ją z zapasów państwowych azot n pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej niemetal z grupy azotowców układu okresowego w warunkach normalnych jest bezbarwnym bezzapachowym gazem został odkryty w roku przez daniela rutherforda azot jest podstawowym składnikiem powietrza objętości a jego zawartość w litosferze ziemi wynosi ppm wchodzi w skład wielu związków takich jak amoniak kwas azotowy azotyny oraz wielu ważnych związków organicznych kwasy nukleinowe białka alkaloidy i wiele innych stabilnymi izotopami azotu są n i n w stanie wolnym występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki n w cząsteczce tej dwa atomy tego pierwiastka są połączone ze sobą wiązaniem potrójnym czysty azot otrzymał z powietrza daniel rutherford usuwając z niego tlen przez spalanie substancji w zamkniętej przestrzeni powstały dwutlenek węgla usunął przez absorpcję w roztworze wodorotlenku potasu łacińska nazwa powstała z połączenia łacińskiego nitrum saletra i greckiego genes tworzący jako pierwszy polską nazwę azot zaproponował filip walter używano też nazwy dusień i saletroród azot o wysokiej czystości można uzyskać poprzez termiczny rozkład azotynu amonu jednak taki azot zawiera małe ilości tlenków azotu najczystszy azot otrzymuje się przez rozkład termiczny w próżni azydku sodowego w laboratorium można otrzymać azot w wyniku łagodnego ogrzewania mieszaniny chlorku amonu salmiaku i azotynu sodu w przemysłowej metodzie otrzymywania azotu skrapla się powietrze stosując odpowiednie ciśnienie i temperaturę w tych warunkach azot i wszystkie gazy znajdujące się nad nim na skali temperatur wrzenia skraplają się i są w otrzymanej cieczy trzy pierwiastki znajdujące się pod azotem neon wodór i hel pozostają w stanie gazowym i są przekazywane do oddzielnego procesu następny etap to frakcjonowanie poprzez podwyższenie temperatury lub obniżenie ciśnienia powodujące odparowanie ciekłego azotu odprowadzony azot jest powtórnie skraplany przechowywany i transportowany w tzw naczyniach dewara lub w formie gazowej w temperaturze otoczenia w stalowych butlach w warunkach normalnych jest bezbarwnym i bezwonnym gazem w temperaturze skrapla się pod normalnym ciśnieniem dając również bezbarwny ciekły azot a po dalszym schłodzeniu do zestala się jest bierny chemicznie co spowodowane jest bardzo wysoką energią wiązania potrójnego w cząsteczce n wynosi ona kj mol stopień dysocjacji w temperaturze k wynosi niecałe w podwyższonej temperaturze reaguje z metalami dając azotki a także z innymi pierwiastkami np z wodorem tworzy amoniak a z tlenem tlenki azotu np procesy te współcześnie zwłaszcza synteza amoniaku wykorzystywane są przemysłowo do wiązania azotu atmosferycznego w celu produkcji licznych związków azotu innym wysokotemperaturowym procesem przemysłowym wiązania azotu jest reakcja azotu z karbidem prowadząca do cyjanamidu wapnia naturalnie azot wiązany jest głównie przez bakterie azotowe w brodawkach roślin motylkowych oraz w trakcie wyładowań atmosferycznych w fazie stałej występuje w trzech odmianach alotropowych dwie pierwsze to o regularnej strukturze krystalicznej która w przechodzi w heksagonalną formę ponadto w uzyskano nową wysokociśnieniową i wysokotemperaturową odmianę alotropową której nadano nazwę azot czarny powstaje on po poddanie azotu umieszczonego pomiędzy diamentowymi kowadłami ciśnieniu mln atm i temp ok c uzyskanej za pomocą lasera w warunkach tych otrzymano monokryształy tej formy pierwiastka i zbadano je za pomocą synchrotronowej rentgenografii strukturalnej oraz spektroskopii ramana azot czarny ma strukturę polimeryczną analogiczną do struktury fosforu czarnego atomy azotu tworzą pofałdowane warstwy w których odległości międzyatomowe wynoszą i dla porównania odległość między atomami diazotu wynosi natomiast wiązanie w hydrazynie ma natomiast minimalna odległość między atomami sąsiednich warstw to co wyklucza powstawanie wiązań kowalencyjnych między warstwami należy do pierwiastków o bardzo dużym znaczeniu biologicznym wchodzi w skład wielu biocząsteczek takich jak aminokwasy i białka nukleotydy i kwasy nukleinowe większość organizmów nie jest zdolna do przyswajania azotu pierwiastkowego z wyjątkiem bakterii azotowych wiążących wolny azot z powietrza żyjących swobodnie w glebie lub symbiotycznych z roślinami bobowatymi daw motylkowatymi bakterii brodawkowych dopiero w związkach takich jak azotany azotyny lub sole amonowe jest przyswajalny przez rośliny ich obecność w glebie i wodzie pitnej jest jednak znikoma dość niebezpieczne dla środowiska jest składowanie związku azotu np nawozów w zbiornikach z blachy ocynkowanej ze strony wewnętrznej gdyż związki azotu wchodzą w reakcje ze związkami cynku i żelaza a po zastosowaniu takiego nawozu powstałe związki przedostają się do wód gruntowych azot wolny z atmosfery nie jest przyjmowany przez rośliny ponieważ wymagają one związków dodatkowo azotu glebowego pozostaje w związkach organicznych o zbyt złożonej budowie by mogła je przyjąć większość gatunków roślin azotu który może zostać przyjęty przez roślinny wyższe jest przeciętnie mniej niż kg ha a azotu w związkach około kg ha ilość azotu przyjmowanego może wynieść nawet do kg ha azot jest potrzebny roślinom głównie w fazie wzrostu ze względu na możliwość akumulacji azotu przez roślinę przy wysokim stężeniu azotu w glebie absorpcja tego pierwiastka jest znacznie szybsza niż wzrost rośliny przy niedoborze azotu rośliny rosną wolno są słabe bledsze kolor ten jest związany z deficytem chlorofilu który bierze udział w procesie fotosyntezy skrajny niedobór azotu może powodować żółtawobrązowe zabarwienie fragmentów liści niedobór azotu w glebie może zostać uzupełniony przez nawożenie nawozami azotowymi lub poprzez zmianę uprawy na potrzebującą mniej azotu nadmiar azotu nie jest w zasadzie szkodliwy dla rośliny gdyż rośliny mogą sobie go akumulować jednakże nadmiar związków azotu może powodować nadmierny wzrost rośliny i brak możliwości przyjmowania innych pierwiastków niezbędnych roślinie groźny jest za to nadmiar azotu połączony z niedoborem fosforu potasu lub wody nadmiar azotu może szkodzić jakości i wielkości plonów nadmiar azotu jest szkodliwy dla drzew w przypadku mrozów rośliny mające za dużo azotu są ciemnozielone wyglądają aż nazbyt dorodnie gleba posiadająca za dużo azotu powinna być nawożona nawozami zawierającymi potas i fosfor ciekły azot jest stosowany jako środek chłodzący do uzyskiwania temperatur poniżej c w postaci gazowej azot wykorzystywany jest jako najtańsza z dostępnych atmosfer ochronnych w wielu procesach przemysłowych a także jako gaz roboczy w niektórych układach pneumatycznych z azotu otrzymuje się amoniak oraz tlenki azotu wykorzystywane w produkcji kwasu azotowego związki o dużym znaczeniu przemysłowym ponadto szeroko wykorzystuje się azotany azotyny hydrazynę hydroksyloaminę i in związki zawierające azot amedeo avogadro znany też jako amadeo avogadro ur sierpnia w turynie zm lipca tamże włoski fizyk jeden z najważniejszych na przestrzeni wieków naukowców rozwijających atomistyczną teorię budowy materii pełne jego nazwisko brzmiało lorenzo romano amedeo carlo avogadro hrabia di uaregna e cerreto zawsze jednak podpisywał się jako amedeo avogadro pochodził z rodu o tradycjach prawniczych członkowie jego rodziny zajmowali wysokie stanowiska w aparacie państwowym i w jurysdykcji ojciec był prawnikiem i senatorem sam też zgodnie z rodzinną tradycją ukończył studia prawnicze i rozpoczął pracę jako prawnik znał język francuski angielski i niemiecki oraz literaturę grecką i łacińską zainteresowały go jednak nauki przyrodnicze sam dokształcał się i rozpoczął samodzielne doświadczenia fizyczne i chemiczne w opublikował w czasopiśmie journal de physiue wyniki swoich doświadczeń z elektrycznością w został profesorem filozofii naturalnej w liceum w vercelli w profesorem fizyki matematycznej na uniwersytecie w turynie jednakże w latach gdy uniwersytet został zamknięty avogadro znów wrócił do zawodu prawnika był żonaty z felicitą mazz która urodziła mu synów oprócz pracy prawniczej i naukowej brał aktywny udział również w pracach komisji do spraw edukacji miar i wag meteorologii nigdy jednak nie zabiegał o żadne zaszczyty za życia był mało znany po jego śmierci jedynie lakonicznie wspominano że był domatorem człowiekiem religijnym i spokojnym w w wieku lat przeszedł na emeryturę jako profesor uniwersytetu w turynie wynikiem jego doświadczeń było opracowanie epokowej pracy o liczbie cząsteczek dzisiaj znanej jako prawo avogadra wprowadził też pojęcia gramoatomu i gramocząsteczki wynalazł metodę wyznaczania masy atomowej i masy cząsteczkowej wyniki swoich prac opublikował w tym samym czasopiśmie journal de physiue wszystkie jego publikacje pozostały jednak niezauważone dopiero lata po jego śmierci inny włoski chemik stanislao cannizzaro na kongresie chemików niemieckich w karlsruhe przedstawił przełomowe znaczenie prac avogadra które rozwiązywało poważne problemy chemików owych czasów jak pisał potem lothar meyer po zapoznaniu się z pracami avogadra zniknęły wszystkie wątpliwości a ich miejsce zajęła spokojna pewność opracowana przez avogadra liczba cząsteczek w jednym molu gazu zwana od roku liczbą avogadra to jedna z podstawowych stałych fizycznych uwierzytelnienie czynność polegająca na sprawdzeniu stwierdzeniu i poświadczeniu że przyrząd pomiarowy spełnia wymagania metrologiczne ustalone w przepisach normach zaleceniach międzynarodowych lub innych właściwych dokumentach a jego wskazania zostały odniesione do państwowych wzorców jednostek miar i są z nimi zgodne w granicach określonych błędów pomiaru to określenie jest nieobowiązujące wraz z wejściem w życie w dniu stycznia r ustawy prawo o miarach z dnia maja r w związku z ujednolicaniem przepisów przed wstąpieniem polski do unii europejskiej jego funkcję przejęła w zakresie metrologii prawnej legalizacja oraz w zakresie przewidzianym w trybie art ustawy prawo o miarach z dnia kwietnia wzorcowanie jednak wciąż można spotkać się z tym określeniem w niektórych środowiskach obowiązkowi uwierzytelnienia podlegały przyrządy pomiarowe określone przez prezesa urzędu na wniosek lub w porozumieniu z zainteresowanym ministrem albo kierownikiem urzędu centralnego mające znaczenie dla bezpieczeństwa życia ochrony zdrowia i ochrony środowiska dowodem uwierzytelnienia było świadectwo albo cecha uwierzytelnienia wzory cech uwierzytelnienia określał prezes urzędu autoryzacja wyrażenie zgody przez udzielającego informacji prasie na publiczne rozpowszechnienie swej wypowiedzi w danej formie potocznie w przypadku wywiadów prasowych autoryzacja polega na wspólnym uzgodnieniu ostatecznego tekstu wywiadu przez osobę jej udzielającą i dziennikarza przed jego publikacją art a prawa prasowego ustawa z dnia stycznia r reguluje kwestię autoryzacji od grudnia r wcześniej w tym zakresie obowiązywał art ust obecnie uchylony który stanowił że dziennikarz nie może odmówić osobie udzielającej informacji autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi o ile nie była ona uprzednio publikowana dziennikarz nie może odmówić osobie udzielającej informacji autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi o ile nie była ona uprzednio publikowana lub była wygłoszona publicznie dziennikarz informuje osobę udzielającą informacji przed jej udzieleniem o prawie do autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi osoba udzielająca informacji niezwłocznie po uzyskaniu od dziennikarza informacji o powyższym prawie zgłasza mu żądanie autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi dokonuje ona w braku odmiennego porozumienia stron autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi niezwłocznie nie później jednak niż w ciągu bieg powyższych terminów rozpoczyna się od momentu przekazania w sposób wzajemnie uzgodniony tekstu dosłownie cytowanej wypowiedzi przewidzianego do publikacji w prasie osobie udzielającej informacji lub osobie przez nią upoważnionej tak aby osoba ta mogła się zapoznać z treścią tego tekstu nie stanowi autoryzacji zaproponowanie przez osobę udzielającą informacji nowych pytań przekazanie nowych informacji lub odpowiedzi ani zmiana kolejności wypowiedzi w autoryzowanym tekście materiału przewidzianego do publikacji w prasie w przypadku niedokonania lub odmowy dokonania autoryzacji w terminach określonych powyżej uznaje się że dosłownie cytowana wypowiedź została autoryzowana bez zastrzeżeń zgodnie z art b i c prawa prasowego publikacja dosłownie cytowanej wypowiedzi bez umożliwienia osobie udzielającej informacji dokonania autoryzacji stanowi wykroczenie i zagrożona jest grzywną chyba że dziennikarz publikuje wypowiedź identyczną z udzieloną przez osobę udzielającą informacji dziennikarz ma obowiązek przekazania wypowiedzi rozmówcy do autoryzacji jeżeli ten wyraźnie sobie tego zażyczy praktyka dziennikarska jest taka że jeśli rozmówca tego zastrzeżenia nie poczyni domniemywa się iż autoryzacji nie żąda poza tym nie jest generalnie przyjęte autoryzowanie tekstów a jedynie wywiadów i wypowiedzi cytowanych w tekstach autoryzacja jest oryginalnym tworem prawodawstwa polskiego oprócz polski konstrukcja ta szczątkowo występuje także w niemczech gdzie przybiera postać obowiązku pokazywania tekstu informatorowi który to obowiązek zawarty jest jednak nie w treści ustawy lecz w przepisach korporacji dziennikarskiej związku zawodowego autoryzacji można się zrzec zarówno wprost przez stosowne oświadczenie woli jak i w sposób dorozumiany szczególną formą zrzeczenia się autoryzacji jest zwołanie konferencji przez rzecznika prasowego autoryzacji podlegają tylko wypowiedzi cytowane wprost czyli w praktyce wywiady do grudnia r włącznie odmowa autoryzacji teoretycznie stanowiła przestępstwo zagrożone grzywną albo karą ograniczenia wolności przepis karny art prawa prasowego nie był stosowany w praktyce a sprawy dotyczące autoryzacji rozstrzygane były sporadycznie przez sądy cywilne sposobem obejścia przepisów nakładających na dziennikarza obowiązek autoryzacji jest przekształcenie wypowiedzi z dosłownego cytatu w mowę zależną prawny obowiązek autoryzacji poddawany jest krytyce jako reliktowe i nieskuteczne rozwiązanie minionej epoki w rzeczywistości nakierowane na umożliwienie politykom i osobom znanym blokowania publikacji wypowiedzianych przez siebie pochopnie słów abecadło alfabet z łac abecedarium lub od stgr nazw pierwszych liter alfabetu alfa i beta najpopularniejszy system zapisywania mowy termin ten bywa używany w kilku znaczeniach co jest źródłem licznych nieporozumień w dziedzinie historii i teorii pisma nieściśle alfabetami nazywa się też systemy pisma które nimi nie są pseudoalfabety greckie pismo zostało nazywane alfabetem skąd nazwa ta rozprzestrzeniła się też na pismo łacińskie cyrylickie azbuką polskie abecadłem ze względu na zestaw znaków sens i porządek alfabetyczny sens danego pisma z wykorzystaniem nazw pierwszych liter polskie a be ce de greckie alpha beta starocyrylickie az buki systemy pisma pokrewne alfabetom sens zostały w xx wieku nazwane z wykorzystaniem tego samego mechanizmu pismo spółgłoskowe nazywa się abdżadem ze względu na nazwy pierwszych czterech liter w piśmie arabskim a b dż d będącym przedstawicielem tego typu pisma pismo alfabetyczno sylabiczne nazywa się abugidą ze względu na nazwy czterech pierwszych liter w piśmie etiopskim a bu gi da będącym przedstawicielem tego typu pisma fonetyczny system pisma w którym każdy znak zwany literą odpowiada zasadniczo jednemu dźwiękowi głosce np alfabet łaciński w tym rozumieniu alfabety są różne gdy ich zasadnicze zestawy liter różnią się pomiędzy sobą np alfabet grecki alfabet łaciński i alfabet cyrylicki są różne a alfabet polski i alfabet niemiecki są tylko wariantami alfabetu łacińskiego w tym rozumieniu określenie alfabet jest równoznaczne z terminem pismo np pismo łacińskie alfabet łaciński w takim rozumieniu alfabet odróżnia się zarówno od pism niefonetycznych ideograficznych lub mieszanych jak i od innych typów pism fonetycznych jak abdżad abugida i sylabariusz te rodzaje pism fonetycznych również bywają nazywane alfabetami co nie jest w pełni ścisłe w alfabetach samogłoskom i spółgłoskom odpowiadają odrębne równorzędne i samodzielne litery lub ich złożenia ewentualnie złożenia liter z niesamodzielnymi i pozbawionymi odrębnej wartości znakami diakrytycznymi w abdżadach podstawowymi znakami są tylko spółgłoski samogłoski najczęściej są w ogóle pomijane w zapisie a jeśli są zapisywane to najczęściej przy pomocy mater lectionis lub znaków diakrytycznych w abugidach podstawowymi znakami są sylaby zaczynające się od spółgłoski i kończące taką samą samogłoską np a zaś sylaby z inną samogłoską zapisywane są poprzez modyfikację znaku podstawowego z użyciem niesamodzielnych znaków diakrytycznych w sylabariuszach zasadniczo każda sylaba z taka samą spółgłoską nagłosową i z inną samogłoską wygłosową posiada swój odrębny znak nieanalizowany na części składowe alfabetem w ścisłym znaczeniu tego słowa nie jest pismo ideograficzne lub pismo złożone np pismo chińskie czy hieroglify ani pismo sylabiczne np pismo japońskie według jednej klasyfikacji alfabety dzielą się na alfabety dzielą się też na dwuszeregowe i jednoszeregowe ze względu na to czy posiadają systemy małych i wielkich liter alfabet łaciński grecki cyrylicki i ormiański czy też tylko jeden system liter alfabet gruziński koreański syryjski koptyjski gocki runiczny oraz inne alfabety historyczne dziś martwe zestaw liter i uzupełniających znaków pisma używany dla danego języka lub narodu ułożony w tradycyjnym ustalonym porządku w tym rozumieniu alfabety są różne choć stanowią warianty narodowe tego samego pisma alfabetycznego gdy posiadają własne odrębne znaki np alfabet polski różni się od alfabetu niemieckiego gdyż zasadniczo nie używa liter v i oraz nie zawiera w ogóle liter i a za to używa liter ą ł i ź których pozbawiony jest alfabet niemiecki natomiast alfabet angielski nie różni się od poklasycznego alfabetu łacińskiego gdyż zasadniczo używa tylko tych samych liter w tym znaczeniu mówi się że alfabety to zamknięte systemy pisma liczba występujących w nich znaków zmienia się bardzo rzadko a zmiany dodanie znaków usunięcie znaków prowadzą do powstania nowego alfabetu z licznymi alfabetami narodowymi mamy do czynienia przede wszystkim w przypadku pisma łacińskiego i pisma cyrylickiego cyrylicy tradycyjny ustalony porządek znaków właściwy dla danego alfabetu narodowego w tym znaczeniu np alfabet niderlandzki alfabet hiszpański alfabet czeski i alfabet duński różnią się między sobą i od innych narodowych wariantów pisma łacińskiego że w każdym z nich pewne różne grupy liter są traktowane jak odrębna litera i zapisywane w innym miejscu niżby to wynikało z ogólnego porządku liter właściwego dla alfabetu łacińskiego i tak w hiszpańskim ll jest zapisywane po l w czeskim ch jest zapisywane po h w niderlandzkim holenderskim jest traktowane jako samodzielna litera i zapisywane na równi z y zaś w duńskim aa jest traktowane jako inny wariant zapisu i jest ostatnią literą alfabetu mianem alfabetu określa się też różne systemy transkrypcji fonetycznej języka mówionego niezależne od stosowanego przez dany język systemu pisma a także od faktu czy dany język w ogóle jest językiem pisanym czy tylko mówionym najbardziej znanym systemem tego typu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny zw w skrócie lub z niekiedy pojęciem alfabetu określa się też tzw alfabet fonetyczny icao choć właściwie nie jest to system pisma tylko metoda mnemotechniczna literowania i jednoznacznego przekazywania zapisu słów skądinąd normalnie zapisywanych alfabetem łacińskim z użyciem mnemonimów czyli słów zaczynających się od danej litery słowa te są dobrane tak aby maksymalnie się od siebie różniły dzięki czemu łatwiej je poprawnie odebrać zrozumieć w sytuacji szumów lub innych zakłóceń transmisji takiego warunku nie spełniają tradycyjne łacińskie nazwy liter typu be pe em en eń itp taki warunek spełniały natomiast prehistoryczne semickie czy częściowo pochodzące od nich greckie i cyrylickie nazwy liter nazywały one przedmiot którego nazwa zaczynała się od dźwięku symbolizowanego przez daną literę a jego uproszczony rysunek stanowił literę było to połączenie mnemonimów z mnemogramami rysunkami ułatwiającymi zapamiętanie a cały system nazywa się akronimografią bo skraca się słowo do pierwszej głoski np aleph wół więc rysunek głowy wołu oznacza literę a beth dom więc rysunek domu oznacza literę b itp tzw alfabet fonetyczny icao zwany również jako alfabet fonetyczny nato nie jest w ogóle systemem pisma tylko kodem informowania o sposobie zapisu ortografii takie systemy kodów istnieją nie tylko w pismach alfabetycznych ale także w pismach pokrewnych i całkiem innych np w alfabetyczno sylabicznym piśmie tybetańskim w ideograficzno fonetycznym piśmie chińskim podobnie terminem alfabet określa się inne sposoby przekazywania słów na odległość nie będące systemami pisma wieloprocesorowość asynchroniczna amp architektura komputerowa mająca na celu zwiększenie mocy obliczeniowej komputera poprzez wykorzystanie kilku procesorów pracujących niezależnie od siebie w architekturze asynchronicznej która jest odmianą wieloprocesorowości asymetrycznej poszczególne procesory nie są traktowane jednakowo w szczególności procesory mogą pracować niezależnie od siebie być taktowane innymi zegarami a nawet mogą być na nich uruchamiane różne systemy operacyjne układy amp wykorzystywane są w systemach czasu rzeczywistego rtos które wymagają utrzymywania ścisłej kontroli nad procesorem na którym system jest uruchomiony procesory w układzie amp mogą mieć dostęp do rozłącznych zestawów urządzeń peryferyjnych takie rozwiązanie upraszcza projektowanie systemów ale ogranicza maksymalną wydajność w porównaniu do architektury symetrycznej smp przykładem zastosowania architektury amp w komputerach osobistych jest procesor intel współpracujący z koprocesorem numerycznym który był wykorzystywany tylko do przeprowadzania obliczeń matematycznych o dużej precyzji a taktowany był zegarem o innej częstotliwości niż procesor główny asembler z ang assembler termin informatyczny związany z programowaniem i tworzeniem kodu maszynowego dla procesorów w języku polskim oznacza on program tworzący kod maszynowy na podstawie kodu źródłowego tzw asemblacja wykonanego w niskopoziomowym języku programowania bazującym na podstawowych operacjach procesora zwanym językiem asemblera popularnie nazywanym również asemblerem w tym artykule język programowania nazywany będzie językiem asemblera a program tłumaczący asemblerem języki asemblera zwyczajowo asemblery to rodzina języków programowania niskiego poziomu których jedno polecenie odpowiada zasadniczo jednemu rozkazowi procesora języki te powstały na bazie języków maszynowych danego procesora poprzez zastąpienie kodów operacji ich mnemonikami dzięki stosowaniu kilkuliterowych skrótów poleceń zrozumiałych dla człowieka pozwala to z jednej strony na tworzenie oprogramowania z drugiej strony bezpośrednia odpowiedniość mnemoników oraz kodu maszynowego umożliwia zachowanie wysokiego stopnia kontroli programisty nad działaniem procesora składnia języka asemblera zależy od architektury procesora ale i używanego asemblera jednak zwykle autorzy asemblerów dla danego procesora trzymają się oznaczeń danych przez producenta pierwotnie był to podstawowy język programowania procesorów w wyniku poszukiwania efektywniejszych metod programowania i pojawianiem się kolejnych języków interpretowanych i kompilowanych języki asemblerów straciły na znaczeniu z tego powodu współcześnie nie korzysta się z nich do pisania całych programów na komputery osobiste jednak istnieją zastosowania np w przypadku programowania mikrokontrolerów systemów wbudowanych sterowników sprzętu gdzie nadal znajdują one swoje miejsce korzysta się z nich także do pisania kluczowych fragmentów kodu wymagających najwyższej wydajności wyjątkowo małych rozmiarów kodu wynikowego lub również niewielkich fragmentów systemów operacyjnych w niektórych językach asemblera występują mnemoniki tzw ekstrakody którym nie odpowiadają instrukcje procesora lecz są realizowane programowo zwykle przez funkcje systemu operacyjnego lub biblioteczne języki asemblera i ich użycie sięgają aż do czasów wprowadzenia zapisywanych programów komputerowych pierwszy język asemblera został opracowany w roku przez kathleen booth dla arc w birkbeck po współpracy z johnem von neumannem i hermanem goldstine em w instytucie studiów zaawansowanych w princeton w edsac posiadał asemblera nazwanego rozkazami początkowymi wykorzystującego jedno literowe mnemoniki soap był językiem asemblera dla komputera ibm napisanym przez stana poleya w języki asemblera eliminują znaczącą część podatnego na błędy męczącego oraz zajmującego dużo czasu programowania pierwszej generacji które wymagane było przy wczesnych komputerach uwolniły one programistów od zapamiętywania kodów numerycznych oraz ręcznego obliczania adresów były kiedyś powszechnie używane jednak w latach i ich zastosowanie zostało wyparte przez języki wyższego poziomu idąc z poszukiwaniem większej efektywności programowania w dzisiejszych czasach języki asemblera wciąż są używane do bezpośredniego manipulowania sprzętem dostępu do specjalnych instrukcji procesora lub do zaadresowania krytycznych problemów optymalizacyjnych typowe zastosowania to sterowniki urządzeń nisko poziomowe systemy wbudowane oraz systemy czasu rzeczywistego na przestrzeni lat wiele programów było napisanych całkowicie w językach asemblera burroughs mcp był pierwszym komputerem dla którego system operacyjny nie był osadzony wyłącznie na języku asemblera napisany w espol z nadzbioru algol również wiele aplikacji komercyjnych było napisanych w językach asemblera w tym duża część oprogramowania typu mainframe ibm napisanego przez duże korporacje ostatecznie wyparły je cobol fortran i niektóre pl i jednak pewna liczba organizacji posiadała strukturę opartą na językach asemblera aż do końca lat większość wczesnych mikrokomputerów polegała na ręcznym kodowaniu języka asemblera w tym większość systemów operacyjnych oraz dużych aplikacji było tak ponieważ systemy te posiadały dotkliwe ograniczenia zasobów narzuconą idiosynkratyczną pamięć i architekturę wyświetlaczy oraz dostarczały ograniczonych niestabilnych usług systemowych być może ważniejszy był brak kompilatorów pierwszej klasy dla języków wysokopoziomowych odpowiednich do użycia w mikrokomputerach czynnik psychologiczny również mógł odegrać ważną rolę pierwsza generacja programistów mikrokomputerów ciągnęła za sobą hobbystyczną postawę majsterkowicza w bardziej komercyjnym spektrum do najważniejszych powodów użycia języka asemblera zaliczamy jego minimalistyczną postać minimalną wielkość potrzebnych zasobów szybkość oraz niezawodność typowe przykłady dużych programów napisanych w języku asemblera w dzisiejszych czasach to system operacyjny ibm pc dos kompilator turbo pascal oraz wczesne aplikacje takie jak program do arkuszy kalkulacyjnych lotus według niektórych ludzi w branży język asemblera był najlepszym językiem komputerowym do uzyskania najwyższej wydajności z sega saturn konsoli która była znana z notorycznie trudnego tworzenia gier gra nba jam z roku jest kolejnym tego przykładem był również podstawowym językiem programowania wielu popularnych komputerów domowych lat i takich jak msx sinclair zx spectrum commodore commodore amiga atari st było tak w dużej części przez to że dialekty basic a na tych systemach nie oferowały dostatecznej szybkości wykonania oraz niewystarczającego zaplecza aby w pełni wykorzystać potencjał sprzętu na tych komputerach niektóre systemy mają nawet zintegrowane środowisko programistyczne ide z wysoko rozwiniętymi funkcjami debugowania i macro od zawsze debatowano nad użytecznością i wydajnością języka asemblera w stosunku do języków wysokopoziomowych ma on określone zastosowania niszowe tam gdzie jest to ważne asembler może być użyty do optymalizacji prędkości lub rozmiaru w przypadku optymalizacji prędkości używane są nowoczesne kompilatory optymalizacyjne do renderowania języków wysokiego poziomu do kodu który może działać tak szybko jak ręcznie napisany asembler pomimo kontrprzykładów które można znaleźć złożoność nowoczesnych procesorów i podsystemów pamięci sprawia że efektywna optymalizacja staje się coraz trudniejsza dla kompilatorów a także programistów montażowych asembler ang assemble składać to program dokonujący tłumaczenia języka asemblera na język maszynowy czyli tzw asemblacji jest to odpowiednik kompilatora dla języków wyższych poziomów program tworzony w innych językach programowania niż asembler jest zwykle kompilowany do języka maszynowego w wyniku pracy asemblera a następnie zamieniany na kod binarny przez program asemblera powtarzające się często schematy programistyczne oraz wstawiane fragmenty kodu doprowadziły do powstania tzw makroasemblerów które rozszerzają asemblery o obsługę makr przed właściwą asemblacją co zbliża je nieco do pierwszych wersji języka c do najpopularniejszych odmian języka asemblera ze względu na popularność architektury intela znanej pod nazwą x zaliczyć można asembler x do najpopularniejszych asemblerów zalicza się nasm tasm oraz masm jak również fasm i gasm przykładowe polecenia mnemoniki w języku asembler x x mov rax h mov rcx rax mov var rcx push rax pop var mov rbx offset var mov byte ptr rbx a przykładowy kod dla nowoczesnego asemblera x składnia masm extrn exitprocess proc extrn messageboxa proc data sztext db witaj bitowy świecie code main proc sub rsp h xor r r lea r sztext lea rdx sztext xor rcx rcx call messageboxa add rsp h wyjście z programu sub rsp h xor rcx rcx kod wyjścia call exitprocess main endp budowanie kodu źródłowego do pliku exe ml exe prog asm link entry main subsystem windows defaultlib kernel lib defaultlib user lib pierwszym asemblerem był skonstruowany przez konrada zuse w r układ elektromechaniczny przygotowania taśmy perforowanej z programem dla maszyny z w postaci modułu planfertigungsteil który umożliwiał wprowadzanie oraz odczyt rozkazów i adresów w sposób zrozumiały dla człowieka pierwszym polskim asemblerem był probin komputera xyz z ok r do pierwszych szerzej znanych w polsce asemblerów należy plan wykorzystywany w komputerach odra oraz motis stosowany w maszynach mera alfred jodl ur maja w wrzburgu zm października w norymberdze niemiecki dowódca wojskowy z czasów ii wojny światowej w stopniu generała pułkownika generaloberst skazany na śmierć i stracony jako zbrodniarz wojenny i zbrodniarz przeciwko ludzkości po ukończeniu akademii wojskowej i szkoły sztabu generalnego rozpoczął swoją karierę jako podporucznik w bawarskim pułku artylerii w czasie i wojny światowej pełnił funkcje frontowe i sztabowe walczył we francji i w rosji odnosząc rany po zakończeniu wojny nie porzucił służby w wojsku i kontynuował ją dochodząc do coraz wyższych stanowisk od roku jodl był członkiem straży narodowej volkswehr został wcielony do reichswehry by w roku uzyskać awans na kapitana a w majora i w tym samym roku dołączyć do sztabu generalnego w ministerstwie reichswehry w roku po dojściu adolfa hitlera do władzy jodl został awansowany na stopień podpułkownika i odkomenderowany do armii tureckiej w został pułkownikiem i szefem wydziału obrony kraju w urzędzie sił zbrojnych podlegając bezpośrednio ministerstwu wojny w roku został przeniesiony do wiednia by w zostać generałem majorem a od sierpnia szefem sztabu dowodzenia wehrmachtu w okw od sierpnia roku był szefem oddziału operacyjnego zarządu sztabu wehrmachtu a następnie szefem sztabu dowodzenia w oberkommando der wehrmacht od tego momentu był głównym autorem planów militarnych iii rzeszy oraz bliskim doradcą hitlera jak ocenia howard j langer kampania w polsce dała hitlerowi i jodlowi szansę ścisłej współpracy czuli do siebie wzajemny szacunek jodl podziwiał hitlera a ten generała za jego ocenę sytuacji i charakter jodl stał się jednym z najbardziej zaufanych doradców fuhrera jodl uniknął przetasowań w wojsku jakiemu poddawał adolf hitler swych generałów wskutek porażek armii niemieckiej na wojnie stał się zaufanym asystentem wilhelma keitla wraz z którym przebywał w bunkrze w berlinie gdzie hitler wydawał ostatnie rozkazy oraz oddawał władzę w ręce karla dnitza gdy zaczęto rozważać kapitulację jodl został wybrany jako reprezentant iii rzeszy w został osądzony przez międzynarodowy trybunał wojskowy w norymberdze i uznany za winnego skazano go na śmierć za udział w planowaniu wojny został powieszony chociaż prosił o egzekucję przez rozstrzelanie lutego roku sąd niemiecki uznał że działalność jodla w czasie wojny nie wykraczała poza ramy działania operacyjnego ta decyzja została unieważniona przez bawarskiego ministra działającego pod naciskiem amerykańskim rodzina ufundowała symboliczny grobowiec jodla na grobie jego dwóch żon trwa spór sądowy o usunięcie informacji o generale z nagrobka antonio de padua mara severino lópez de santa anna y prez de lebrón ur lutego w xalapa enruez zm czerwca w meksyku meksykański polityk konserwatywny i wojskowy wielokrotny prezydent meksyku w roku po proklamacji planu z iguali poparł agustina de iturbide i walczył o niepodległość meksyku po uzyskaniu niepodległości przywodził czterem rebeliom w i roku sprawował urząd prezydenta wielokrotnie przez różne okresy czasu w latach i odparł hiszpańską inwazję w roku francuską w roku a w roku wygrał bitwę o alamo jego przegrana w bitwie pod san jacinto umożliwiła teksasowi zdobycie niepodległości w roku największą porażką santa anny była przegrana wojna ze stanami zjednoczonymi kiedy to meksyk utracił na rzecz usa ponad połowę swojego terytorium wielokrotnie zmuszany do emigracji lub wypędzany z kraju powrócił do kraju na mocy amnestii w roku zmarł w ubóstwie i zapomnieniu santa anna urodził się lutego roku w jalapie enriues w veracruz jego rodzicami byli antonio lópez de santa anna niższy urzędnik hiszpańskiej administracji kolonialnej hiszpańskiej prowincji vera cruz i manuela prez de lebrón a rodzina należała do klasy średniej tzw criollo dzieciństwo spędził w jalapie teziutln i veracruz swoją karierę rozpoczął w roku jako kadet w pułku piechoty armii hiszpańskiej w której osiągnął brevet najpierw na stopień kapitana w roku a rok później na porucznika walczył zarówno po stronie rojalistów jak i powstańców przez kilka lat pozostawał lojalny wobec hiszpanii walcząc z meksykańskimi bojownikami o niepodległość w roku służył w teksasie gdzie walczył przeciwko meksykańskiej armii gutirreza hiszp ejrcito republicano del norte a za udział w bitwie pod mediną został odznaczony za męstwo santa anna był świadkiem brutalnych akcji odwetowych i masowych egzekucji przeprowadzonych z rozkazu hiszpańskiego komendanta jos joaun de arredondo co według niektórych historyków mogło mieć wpływ na postępowanie santa anny później podczas rewolucji teksańskiej w roku po proklamacji planu z iguali poparł agustina de iturbide który pokonał hiszpanów w wieku lat uzyskał stopień generała w grudniu roku powodowany osobistym konfliktem z iturbidem zwrócił się przeciwko dowódcy i ogłosił własny plan z casa mata zakładający proklamowanie republiki w roku wziął udział w przewrocie przeciwko iturbidemu który został obalony w roku został wicegubernatorem następnie gubernatorem stanu veracruz w roku wsparł vicente guerrero w jego walce o urząd prezydenta a później doprowadził do jego usunięcia z urzędu santa anna zyskał duże uznanie za udział w walkach z hiszpanami w roku którzy próbowali odzyskać swoją dawną kolonię ogłoszono go wtedy bohaterem tampico następnie przyczynił się do obalenia guerrero na rzecz anastasio bustamante którego również obalił dwa lata później jego mir wojskowy pomógł mu w zdobyciu prezydentury w roku kiedy wystąpił jako zwolennik federalizmu i przeciwnik kościoła katolickiego po kilku tygodniach ustąpił z urzędu powołując się na przyczyny zdrowotne co uwolniło go od podejmowania trudnych decyzji następnie do władzy doszedł valentn gómez faras którego prezydentura od czerwca do kwietnia roku była przerywana kilkokrotnie powrotami do władzy santa anny santa anna obejmował funkcję prezydenta w roku pomiędzy maja a czerwca czerwca a lipca oraz października a grudnia następnie santa anna zaczął obwiniać valentna gómeza farasa i federalistów o stale pogarszający się stan państwa zwrócił się ku konserwatystom powrócił do stolicy i przy wsparciu planu de cuernavaca po raz kolejny został prezydentem kraju ogłosił że meksyk nie jest gotowy na demokrację i doprowadził do utworzenia w roku silnie scentralizowanego aparatu administracyjnego wygnał swojego wiceprezydenta rozwiązał kongres i ogłosił się dyktatorem rządził bez kongresu programu budżetu i rządu w okresie od kwietnia roku do stycznia roku w roku rozprawił się z liberałami z zacatecas którzy przeciwstawiali się jego autokratycznym rządom i redukcji funduszy na wojsko musiał jednak zawiesić urzędowanie by podjąć walkę z rebeliantami w teksasie a jako swojego następcę namaścił miguela barragna w grudniu roku santa anna zebrał tysięczna armię i na początku roku wyruszył do teksasu w tym czasie teksańczycy ogłosili swoją niepodległość i marca roku proklamowali republikę teksasu meksykanie pokonali powstańców w alamo i pod goliad a wszyscy jeńcy zostali straceni z rozkazu santa anny następnie armia santa anny udała się na wschód w kierunku rzeki san jacinto gdzie kwietnia roku została pokonana przez wojska sama houstona santa anna w ciągu minut miał stracić żołnierzy podczas gdy straty houstona wyniosły żołnierzy santa anna został pojmany i doprowadzony do houstona który wbrew głosom wymierzenia santa annie najwyższej kary przez powieszenie zmusił go do podpisania traktatu pokojowego uznającego niepodległość teksasu następnie santa anna został odesłany do waszyngtonu gdzie spotkał się z prezydentem andrew jacksonem i został puszczony wolno w roku santa anna powrócił do meksyku gdzie podczas jego nieobecności pozbawiono go urzędu a jego miejsce zajął busamante santa anna powrócił do swojego majątku manga de clavo w veracruz w roku marynarka francuska próbowała zająć veracruz w odwecie za szkody jakie ponieśli obywatele francuscy w meksyku francuzi domagali się odpowiednich reparacji santa anna zwołał armię meksykańską i poprowadził do veracruz gdzie jedynie ostrzelał statki francuskie które już wypływały z portu w czasie walk stracił nogę dzięki temu zyskał sobie opinię bohatera meksyku co pomogło mu po raz kolejny w objęcia władzy w kraju którą sprawował tymczasowo od marca do lipca roku podczas gdy oficjalny prezydent był za granicą wkrótce został odsunięty od władzy lecz powrócił w roku i utrzymał się do roku kiedy to został obalony i skazany do dożywotnią banicję schronienie znalazł na kubie w roku nieuregulowane sprawy granicy z teksasem doprowadziły do wybuchu wojny ze stanami zjednoczonymi santa anna skontaktował się wówczas z prezydentem amerykańskim jamesem knoxem polkiem aby ten pozwolił mu przedostać się przez amerykańską blokadę morską w celu rzekomego negocjowania warunków pokojowych santa anna obiecał amerykanom że użyje swych wpływów aby przekonać meksykanów do złożenia broni po swoim powrocie santa anna przejął dowodzenie nad armią meksykańską jednak zamiast podjęcia działań pokojowych zwrócił się przeciwko amerykanom armia generała zacharego taylora politycznego przeciwnika polka w nadchodzących wyborach prezydenckich w roku została pozbawiona regularnych sił które odesłano generałowi winfieldowi scottowi i wydawała się łatwym celem zimą roku santa anna stanął na czele tys żołnierzy i pomaszerował na spotkanie z armią taylora któremu jednak udało się uniknąć porażki w tym starciu i pokonać meksykan w lutym roku w bitwie pod buena vista w stanie coahuila ostatecznie meksykanie zostali rozgromieni przez wojska generała scotta pod cerro gordo santa anna znowu musiał opuścić kraj i od roku przebywał na wygnaniu na jamajce a potem w kolumbii w roku został zaproszony do kraju przez stronnictwo konserwatystów którzy próbowali przejąć władzę razem z nimi ponownie udało mu się zapanować nad meksykiem rządy rozpoczął od ograniczenia wolności prasy i utworzenia komisji do znalezienia europejskiego księcia by powierzyć mu tron meksyku utworzył tajną policję by nękać opozycję ustanowił przymusową rekrutację do armii na którą silnie łożył z budżetu wkrótce kraj stanął na krawędzi bankructwa a santa anna zmuszony był wprowadzić nowe podatki od nieruchomości handlu i produkcji przemysłowej wprowadzono nawet podatki od liczby okien drzwi i zwierząt domowych w grudniu roku stany zjednoczone złożyły santa annie ofertę nie do odrzucenia zakupu części terytorium meksyku doliny la mesilla południowych ziem obecnych stanów nowego meksyku i arizony santa anna sprzedał ziemię o powierzchni km tzw zakup gadsdena wówczas na południu meksyku benito jurez i ignacio comonfort zorganizowali rewoltę proklamując plan ayutlański w wyniku której santa anna został obalony w roku i zmuszony po raz kolejny do opuszczenia kraju santa anna przebywał najpierw w kolumbii i na wyspie saint thomas podczas pobytu w stanach zjednoczonych w roku zaproponował swoje usługi w obaleniu cesarza maksymiliana i osadzonego na tronie meksykańskim przez francuzów jednocześnie oferował swoje doświadczenie cesarzowi przeciwko któremu knuł spisek obydwie propozycje zostały odrzucone w latach mieszkał na kubie dominikanie i w nassau zerwał z polityką i poświęcił się pisaniu pamiętników w roku wykorzystał ogłoszenie amnestii generalnej w kraju i wrócił do meksyku dwa lata później czerwca zmarł w ubóstwie i zapomnieniu w mieście meksyk został pochowany na cmentarzu tepeyac niedaleko villa de guadalupe był dwukrotnie żonaty z ins garcą którą poślubił w roku i z marą dolores de tosta z którą wziął ślub kilka miesięcy po śmierci pierwszej żony w roku santa anna posiadał przyciągającą osobowość oraz wybitne zdolności przywódcze jego ekstrawagancki styl życia umiłowanie luksusu i żądza władzy połączone z niekompetencją w sprawach państwowych doprowadziły meksyk na skraj upadku a jego samego do ubóstwa i utraty poważania bywa nazywany attylą cywilizacji meksykańskiej i napoleonem zachodu armia radziecka oficjalna nazwa sił zbrojnych zsrr z wyjątkiem marynarki wojennej wojsk pogranicznych i wewnętrznych używana od lutego uprzednio armia czerwona robotniczo chłopska armia czerwona rkka po ii wojnie światowej naczelne dowództwo armii czerwonej przeformowało dotychczasowe formacje na terenie polski utworzona została tzw pgw północna grupa wojsk dyrektywą nr z dnia czerwca roku w grupę tę przekształcono front białoruski pod dowództwem marszałka związku radzieckiego konstantego rokossowskiego siedzibą dowództwa tej grupy stała się legnica na dolnym śląsku gdzie żołnierze radzieccy zajęli miasta początkowo w polsce stacjonowało ok żołnierzy ważniejszymi lokalizacjami były obok legnicy świdnica borne sulinowo przemków trzebień bagicz brzeg burzykowo dzielnica stargardu chojna dębica żagań wschowa oława białogard świnoujście wycofywanie wojsk radzieckich rozpoczęło się kwietnia roku pgwr liczyła wówczas w polsce tys żołnierzy oraz tys pracowników cywilnych którym towarzyszyło tys członków rodzin rosjanie stacjonowali w garnizonach w ówczesnych województwach zajmowali km terytorium polski gdzie posiadali lotnisk bazę morską poligonów i obiektów ostatnie oddziały radzieckie opuściły polskę w końcu roku symbolicznie pożegnał je prezydent lech wałęsa września roku w rocznicę agresji zsrr na polskę w roku armia radziecka stacjonowała w polsce lat w austrii armia zsrr po wojnie stacjonowała stosunkowo krótko została wycofana w myśl traktatu państwowego staatsvertrag z podobnie jak wojska okupacyjne usa wielkiej brytanii i francji austria stawała się krajem niepodległym i neutralnym dzień wycofania rosjan października do dziś jest w austrii świętem państwowym w nrd znajdowały się największe siły zsrr poza krajem znajdowało się tam ponad tys żołnierzy i ponad głowic jądrowych wojska te stacjonowały w niemczech od a w planach wojennych zsrr miały stanowić główne siły uderzeniowe w ewentualnej wojnie w europie zachodniej to głównie z nrd w zaatakowały czechosłowację wojska radzieckie choć wkraczały też z polski węgier i samego zsrr wykorzystując małą odległość z drezna do pragi jest tylko km dopiero pierestrojka w zsrr od i pokojowa rewolucja w nrd przyniosły koniec okupacji na mocy traktatu doszło do zjednoczenia niemiec a wojska zsrr zostały wycofane w czerwcu doszło do robotniczego powstania w nrd robotnicy mieli dość podwyższania norm pracy i pogarszających się warunków życia powstanie zostało krwawo stłumione przez armię zsrr i nrd owskie oddziały skoszarowanej policji ludowej kasernierte volkspolizei jako że nrd nie posiadała jeszcze armii tego już było za wiele nawet dla lewicowego poety jakim był bertold brecht to właśnie on ukuł wówczas sławne hasło jeśli naród zawiódł zaufanie rządu niech rząd rozwiąże naród i wybierze sobie inny faktem jest że mimo stłumienia powstania kierownictwo nrd przestało śrubować normy pracy do absurdu powstanie dowiodło że nrd było niepopularnym państwem wśród własnych obywateli i istniało jedynie przez obecność wojsk zsrr gotowych siłą stłumić bunt dzień powstania czerwca obchodzono w rfn jako dzień niemieckiej jedności tag der deutschen einheit w październiku na węgrzech wybuchło powstanie przeciw stalinowskiej dyktaturze matyasa rakosiego powstańcy obalili pomnik stalina powiesili na latarniach złapanych funkcjonariuszy avh odpowiednik ub manifestowali solidarność z polską żądano demokratyzacji i wyjścia wojsk zsrr z węgier władzę objął komunista reformator imre nagy który w radiowym przemówieniu zapowiedział wolne wybory wycofanie wojsk zsrr i neutralność kraju doszło do negocjacji węgry zsrr ws wycofania wojsk te jednak okazały się grą na czas ze strony sowieckiej z rozkazu nikity chruszczowa w listopadzie doszło do zbrojnego ataku zsrr na budapeszt powstańcy węgierscy stawili opór w wąskich uliczkach budapesztu płonęły czołgi okupantów po dniach sowieci stłumili powstanie w wyniku inwazji węgry pozostały jednopartyjną dyktaturą stalinowca matyasa rakosiego zastąpił jednak pragmatyczny jnos kdr skutek uboczny inwazji był ten że tys węgrów wyemigrowało do austrii kraje europy zachodniej nie udzieliły węgrom pomocy wielka brytania i francja były zajęte w tym okresie inwazją na egipt kryzys sueski w władzę w czechosłowacji objął umiarkowany komunista alexander dubek okazał się reformatorem próbującym socjalizmu z ludzką twarzą otwarcie granic zniesienie cenzury rozliczenie stalinowskich zbrodni z lat te i inne posunięcia wzbudziły sprzeciw zsrr i jego i sekretarza leonida breżniewa sierpnia doszło do inwazji wojsk układu warszawskiego zsrr polska węgry na czechosłowację pod hasłem obrony zdobyczy socjalizmu przed rewolucją inwazja była jawnym pogwałceniem prawa międzynarodowego zakaz zbrojnej ingerencji w wewnętrzne sprawy innego państwa doszło do aresztowania przywódców ssr dubek ernk kriegl smrkovsk i wywiezienia tych polityków do zsrr z wojskowego punktu widzenia inwazja zakończyła się pełnym sukcesem podobnie jak w przywódcy sr eskoslovensk republiky republiki czechosłowackiej rozkazali wojsku niestawianie oporu cała republika została więc zajęta w miarę szybko z propagandowego punktu widzenia inwazja była niekorzystna dla zsrr ukazała bowiem to państwo jako agresywne mocarstwo naruszające suwerenność innych krajów społeczeństwo czechosłowacji odniosło się do inwazji negatywnie ok tys osób uciekło do austrii i nrf wielu próbowało kampanii biernego oporu ignorowanie wszelkich zarządzeń i apeli okupantów bojkot ekonomiczny po kraju krążyły hasła co ech to muzikant co rus to okupant ruce mte v krvi a to nen poprv ręce macie we krwi i to nie pierwszy raz znsilnili jste ns my ale rodit nebudem zgwałciliście nas ale my wam nic nie urodzimy aluzja do układu monachijskiego ani vindru za zrdce indru zdrajca indra niewart ani grosza alois indra był jednym z nielicznych czeskich kolaborantów se svobodou za svobodu ze svobodą prezydentem ssr za swobodę wolność w następstwie inwazji doszło do przekreślenia reform dubeka władzę objął posłuszny wobec zsrr gustv husk nastał letni okres normalizacji zamknięto granice a czeskich i słowackich inteligentów poddano ścisłej kontroli wojska zsrr pozostały w kraju aż do w wojnie koreańskiej brali udział radzieccy piloci którzy walczyli na mig ach oznakowanych jako samoloty chińskie wśród nich byli rekordziści zestrzeleń w tej wojnie jiewgienij piepielajew i nikołaj sutiagin lub fakt udziału lotników radzieckich w tej wojnie opisał m in generał porucznik lotnictwa g łobow listopada r doszło do bezpośredniego starcia samolotów radzieckich i amerykańskich do lotniskowca oriskany na morzu japońskim od strony władywostoku zaczęły się zbliżać migi zostały one przechwycone przez f sabre które bez strat własnych zestrzeliły maszyny radzieckie a z pozostałych uszkodziły pilot zmarł w szpitalu po powrocie oficjalnie wyjaśniono to błędem nawigacyjnym radzieckich pilotów ale prawdopodobnie miało to stanowić rozpoznanie walką skuteczności systemu obrony lotniskowców w połowie lat xx w całość sił armii radzieckiej poza strategicznymi siłami nuklearnymi była podzielona i zorganizowana tak aby móc prowadzić jednocześnie efektywnie działania zbrojne o charakterze konwencjonalnym lub z użyciem taktycznej i operacyjnej broni jądrowej na pięciu lądowych kierunkach strategicznych które w wypadku wybuchu wojny miały stać się samodzielnymi teatrami działań wojennych tdw były to ponadto ar posiadała jeszcze wydzielone siły rezerwy strategicznej stacjonujące w moskiewskim uralskim i nadwołżańskim okręgach wojskowych które po mobilizacji mogły być użyte na dowolnym z powyższych kierunków strategicznych w sumie liczyły one dywizji posiadających czołgów transporterów opancerzonych i bwp systemów artyleryjskich wyrzutni rakiet przeciwlotniczych a także samoloty i śmigłowców nadto na kubie stacjonowała jedna grupa wojsk ogółem armia radziecka liczyła w tym okresie około milionów żołnierzy jej potencjał mobilizacyjny wystarczał na wystawienie milionów rezerwistów zaopatrzenie materiałowe armii radzieckiej zapewniał kompleks wojskowo przemysłowy zsrr który pochłaniał według różnych szacunków od do radzieckiego pkb tworzyło go biur konstrukcyjnych które projektowały uzbrojenie produkowane potem w około dużych kompleksach zakładów zbrojeniowych zdolny był on opracowywać i produkować wszystkie znane kategorie uzbrojenia konwencjonalnego i jądrowego w ogromnych ilościach z którymi nie mogły równać się osiągnięcia przemysłu zbrojeniowego żadnego innego państwa świata jednocześnie wytwarzano około typów różnego rodzaju broni dla przykładu w okresie lat radziecki przemysł zbrojeniowy produkował rocznie przeciętnie następujące ilości wybranych kategorii uzbrojenia stanowiło to średnio raza większą wielkość produkcji od przemysłu zbrojeniowego usa we wspomnianym okresie złożonym zagadnieniem pozostaje jakość produkowanego uzbrojenia jakość można tutaj rozpatrywać w aspektach w pierwszym aspekcie z biegiem czasu jakość produkowanego uzbrojenia także dzięki pracy radzieckiego wywiadu ulegała poprawie i pod tym względem w wielu dziedzinach było ono porównywalne z systemami broni wytwarzanymi na zachodzie dotyczy to szczególnie zwiększania celności rakiet balistycznych wyciszania okrętów podwodnych postępów w dziedzinie konstrukcji silników rakietowych i odrzutowych wdrożenia do produkcji pocisków manewrujących lotniczej broni precyzyjnej naddźwiękowych rakiet przeciw okrętowych z zaawansowanymi systemami satelitarnymi wykrywania i wskazywania celów morskich wielokanałowych systemów przeciwlotniczych i rozpoczęcia budowy dużych lotniskowców w tym także o napędzie atomowym natomiast zdecydowanie gorzej było w drugim aspekcie gdzie do końca istnienia zsrr nie udało się rozwiązać tego problemu w związku z tym stosowano paliatywy poszczególne rodzaje sił zbrojnych zsrr przedstawiały się następująco argon ar pierwiastek chemiczny będący gazem szlachetnym jest praktycznie niereaktywny i nie ma żadnego znaczenia biologicznego jest także jednym ze składników powietrza argon wyodrębnili i zidentyfikowali lord rayleigh i sir william ramsay w roku usuwając z powietrza tlen azot dwutlenek węgla i parę wodną atomy argonu mogą zostać uwięzione w sieci innych cząsteczek tworząc klatraty np ar ho i ar hydrochinon w roku doniesiono o otrzymaniu pierwszego związku argonu fluorowodorku harf izotopy stabilne to ar ar i ar występujący na ziemi argon ma wyższą masę atomową u niż następny po nim potas u jest to spowodowane tym że nietrwały izotop potasu k przechodzi w argon prawie cały argon na ziemi pochodzi właśnie z tego źródła zgodnie z reakcjami kanałami rozpadu dominujący izotop potasu k jest natomiast stabilny w atmosferze ziemskiej argon występuje w ilości objętościowo wagowo skroplenie argonu a także jego zestalenie zostało dokonane po raz pierwszy przez polskiego fizyka i chemika profesora uj w krakowie karola olszewskiego w roku argon jest wykorzystywany do procesów chemicznych potrzebujących niereaktywnej atmosfery jeśli nawet atmosfera azotu byłaby zbyt reaktywna z tego samego powodu jest jednym z podstawowych gazów obok dwutlenku węgla stosowanych w spawaniu w atmosferze ochronnej jego zaletą jako atmosfery ochronnej jest też jego większa gęstość od gęstości powietrza dzięki czemu nie jest wypierany z nieszczelnej aparatury lecz ściele się na jej dnie używa się go też w żarówkach a dzięki niższej od powietrza przewodności cieplnej podobnie jak krypton wykorzystywany jest do wypełniania szyb zespolonych w nowoczesnych oknach argonem są wypełniane dyski twarde komputerów w celu zmniejszenia zużycia talerzy i głowic czytających w postaci mieszanin wypełnia się nim też detektory promieniowania od roku pod kierownictwem dr franklina chang daz trwają badania laboratoryjne nad wykorzystaniem argonu w silniku plazmowym o zmiennym impulsie właściwym jony argonu ar są wykorzystywane jako ośrodek czynny w laserze argonowym izotop argon o okresie półrozpadu minut emitujący cząstki beta o energii mev i gamma mev powstaje w wyniku aktywowania neutronami termicznymi argonu w dużych ilościach w reaktorach jądrowych zwłaszcza tych chłodzonych powietrzem emitowany jest kominami wentylacyjnymi poziom jego aktywności nazywany jest aktywnością argonową organizmy żywe są narażone jedynie na napromieniowanie zewnętrzne gdyż jako gaz szlachetny nie jest metabolizowany akulturacja termin stosowany w naukach społecznych m in antropologia etnologia pedagogika psychologia socjologia oraz naukach o zarządzaniu m in zarządzanie międzykulturowe kultura organizacji na określenie zjawisk zachodzących na styku kultur pomiędzy ludźmi jednostkami i grupami w antropologii akulturacja powiązana jest z takimi pojęciami jak wzór kultury dyfuzja kulturowa pojęcie akulturacji podobnie jak synkretyzm kulturowy wynika z teorii dyfuzjonizmu akulturacja w antropologii to proces polegający na gwałtownym przeobrażaniu się jednej kultury pod wpływem innej kultury a także pod wpływem zmienionych warunków społecznych i środowiskowych akulturacja to ogół zjawisk powstałych w wyniku bezpośredniego np między reprezentantami odmiennych kultur lub pośredniego np za pośrednictwem przekazu mass mediów kontaktu dwóch grup kulturowych prowadzący do zmian wzorów kulturowych jednej drugiej lub obu kultur końcowym efektem tego procesu może być unifikacja wzorów kulturowych obu grup bądź przejęcie wzorów jednej grupy przez drugą akulturacja to mechanizm przejmowania kultury obcej polegający na przyswajaniu przez jedną grupę elementów kultury drugiej grupy za pomocą kontaktu społecznego te elementy kultury to na przykład wartości normy zachowania sposoby myślenia akulturacja zachodzi między odrębnymi ukształtowanymi w odmiennych warunkach systemami społeczno kulturowymi i prowadzi najczęściej do zaniku wszystkich lub części elementów jednej kultury mniejszościowej nie dominującej adaptacja kulturowa w pedagogice dokonuje się na różnych poziomach akulturacja powiązana jest z adaptacją społeczną jest to mechanizm umożliwiający regulację wzajemnych stosunków między poszczególnymi podmiotami życia społecznego jednostki grupy społeczne elementy systemu przekształcają się w taki sposób aby przetrwał cały system który przynajmniej w pewnym stopniu musi być i chce być zintegrowany w takim ujęciu adaptacja jest warunkiem integracji odmiennych kulturowo grup z kulturą dominującą według socjologa roberta k mertona nieprawidłowości w procesie adaptacji wynikają najczęściej z nadmiernej sztywności i stabilności systemu w stosunku do zmian społecznych co uruchamiać może różne strategie adaptacyjne w socjologii adaptacja kulturowa połączona jest z takimi pojęciami jak socjalizacja podmiot socjalizacji dyfuzja kulturowa integracja społeczna anomia alienacja kulturowa tożsamość społeczna w węższym rozumieniu stopniowe nabywanie wzorców zachowań charakterystycznych dla otaczającej jednostkę kultury względnie subkultury w szerszym rozumieniu przyjęcie bądź zasymilowanie elementów kulturowych pochodzących z innej kultury przez akulturację rozumie się szczególnie proces rozwiązywania problemów związanych ze znalezieniem się w kulturze odmiennej od tej w której nastąpiła pierwotnie enkulturacja w psychologii ogólnej a także w psychologii osobowości a także społecznej akulturacja wiąże się z takimi pojęciami jak relacje międzygrupowe wpływ społeczny radzenie sobie ze stresem tożsamość społeczna kulturowa adaptacja przystosowanie się w psychologii międzykulturowej proces akulturacji połączony jest z takimi pojęciami jak kultura zmiana kulturowa proces adaptacji przystosowania się proces radzenia sobie z różnicami kulturowymi inność kulturowa wartości kulturowe tożsamość kulturowa szok kulturowy strategie adaptacji etnocentryzm stereotypy w psychologii międzykulturowej akulturacja powiązana jest z procesem enkulturacji enkulturacja to proces nabywania i przyswajania swojej kultury przez jednostkę i grupy badania psychologii międzykulturowej w tej dziedzinie analizują takie obszary jak wychowanie relacje rodzice dzieci grupy rówieśnicze system oświaty instytucje religijne badana jest zmiana w tych obszarach w kontekście kształtowania kultury w jednostkach i grupach w wyniku enkulturacji dzieci przyswajają sobie wartości normy sposoby i style zachowań przyjęte w danej kulturze akulturacja powiązana jest z pojęciem kultury stanowiącej dynamiczny system w dyskursie demotycznym potocznym kulturę określa się jako system dynamiczny zmienny i polegający na nieustannym redefiniowaniu przez jednostki i grupy które wchodzą w interakcje z ludźmi pochodzącymi z odmiennych środowisk bądź reagują na zmieniające się okoliczności w odróżnieniu od dyskursu demotycznego w dyskursie dominującym kultura rozumiana jest jako specyficzna cecha jakiejś grupy w tym rozumieniu kultury można traktować jako niezmienne i odziedziczone cechy różnych grup narodowych etnicznych religijnych pojęcie kultura ma też znaczenie dla akulturacji gdy mówimy o kompetencjach międzykulturowych wspomagających proces akulturacji a kształtowanych w procesie zarządzania międzykulturowego tu kultura rozumiana jest na poziomach najprościej kultura rozumiana jest tu jako pewne uogólnienie sposobów wyróżniania się pewnych grup spośród innych grup w zetknięciu się z odmiennością kulturową a zwłaszcza przy dłuższym pobycie w kręgu odmiennym kulturowo wybierane są różne strategie akulturacyjne wybrana strategia jest wypadkową dwóch czynników decyzji uchodźcy imigranta oraz sposobu w jaki reaguje na jego obecność otoczenie za każdą z czterech strategii akulturacyjnych integracja asymilacja separacja i marginalizacja kryją się przekonania migranta odnoście kultury ojczystej i kultury kraju przyjmującego z przyjęcia każdej z tych strategii wynikają dla jednostki konsekwencje psychologiczne i społeczne jednym z pierwszych badaczy zjawiska akulturacji był polak florian znaniecki badał on imigrantów z polski przybyłych do stanów zjednoczonych w pierwszej połowie xix wieku w swoich badaniach skupił się na charakterystyce procesów dezorganizacji społecznej ale też przemian pozytywnych jakie obserwował wśród osiedlających się emigrantów polskich w stanach zjednoczonych znaniecki był twórcą podejścia jakościowego opartego na koncepcji współczynnika humanistycznego zgodnie z nim przedmiotem nauk o kulturze powinno być świadome subiektywne odzwierciedlenie np źródłem danych empirycznych powinny być pamiętniki we wspólnej z williamem i thomasem wielotomowej pracy polski chłop w europie i w stanach źródłem danych empirycznych były listy pisane do kraju nowozelandzka psycholożka międzykulturowa coleen ward przedstawiła model uporządkowania różnych nurtów badawczych związanych z akulturacją model ten zwany jest a b c psychologii akulturacji kanadyjski psycholog john berry znany jest ze wprowadzenia najbardziej popularnego obecnie modelu akulturacji akulturacja psychologiczna według berry ego odnosi się do zmian w jednostce która uczestniczy w sytuacji kontaktu kulturowego jednostce na którą bezpośrednio oddziałuje wpływ zewnętrznej kultury akulturacja psychologiczna odnosi się do zmiany w kulturze której jednostka jest uczestnikiem model akulturacji berry ego odnosi się zarówno do decyzji osoby będącej w procesie akulturacji migranta jak i grupy dominującej społeczeństwa przyjmującego achtung panzer z niem uwaga czołg opublikowana w roku książka autorstwa heinza guderiana twórcy niemieckich wojsk pancernych autor wyraził w niej opinię że niemcy mogą sobie pozwolić tylko na krótką wojnę zanim zostaną wyczerpane skromne zapasy surowców strategicznych można to zrealizować wykorzystując silne związki pancerne zdolne do szybkich uderzeń założenia książki achtung panzer legły u podstaw wojny błyskawicznej blitzkriegu książka ma fundamentalne znaczenie dla sztuki wojennej gdyż od niej zaczynają się współcześnie rozumiane wojska pancerne koncepcje zawarte w książce nie były nowatorskie wcześniej podobne idee prezentował j f c fuller i inni jednak inne prace pozostały w sferze koncepcji natomiast guderian swoje pomysły wcielił w życie i jak pokazał przebieg wojny sprawdziły się one w praktyce oprócz grupy teoretyków wojskowości którzy przewidywali w okresie międzywojennym że czołg będzie podstawowym środkiem walki w przyszłej wojnie liczni wojskowi bądź całkowicie negowali znaczenie broni pancernej bądź byli bardzo sceptyczni co do jej możliwości bojowych książka składa się rozdziałów apartheid z ipa partit od osobno i sufiksu totalitarna ideologia głosząca konieczność osobnego rozwoju społeczności różnych ras a także bazujący na tej teorii system polityczny panujący w republice południowej afryki do połowy lat xx wieku oparty na segregacji rasowej system segregacji był oparty na przekonaniu o wyższości rasy białej i dyskryminował ludność czarną i kolorową w został uznany przez organizację narodów zjednoczonych za zbrodnie przeciwko ludzkości termin apartheid powstał w latach xx wieku jako polityczny slogan został użyty we wczesnych latach przez partię narodową jednak polityka apartheidu jako taka sięga wstecz ku początkom białego osadnictwa w afryce południowej po dojściu do władzy partii narodowej w społeczny zwyczaj apartheidu został usystematyzowany pod postacią prawa w grudniu tego roku podczas uchwalenia powszechnej deklaracji praw człowieka delegacja rpa należała do mniejszości wstrzymującej się od głosu u źródeł apartheidu leżą doktryna kalwinizmu ukształtowana w odrębności od nurtu europejskiego rola i pozycja afrykanerów odrzucenie koncepcji społeczeństwa wielorasowego odrębny rozwój teza o pierwszeństwie osadniczym europejczyków przed plemionami bantu teza o braku istnienia narodu bantu a jedynie kilkunastu grup plemiennych zwolennicy ideologii apartheidu uznawali że bóg stworzył odrębne rasy i każda z nich ma odmienną stałą obiektywną charakterystykę zmiana ras była uważana za złamanie woli boga w szczególności uważano że mieszanie się białych afrykanerów z czarnymi doprowadzi do wyginięcia ich rasy ideologowie apartheidu uważali że rpa powinna być krajem jedynie dla białych czarni i kolorowi mieli mieszkać i pracować w rezerwatach w najbardziej nieprzyjaznych częściach kraju lub mieli pełnić rolę taniej siły roboczej dojeżdżającej do pracy w miastach z rezerwatów w roku wprowadzona została ustawa zakazująca mieszanych małżeństw w roku wprowadzono prawo zakazujące kontaktów seksualnych pomiędzy przedstawicielami różnych ras większość postępowań na podstawie tego prawa była wytaczana białym mężczyznom i czarnym lub kolorowym kobietom przy czym biali mężczyźni otrzymywali często łagodniejsze wyroki niż czarne lub kolorowe kobiety wprowadzenie polityki apartheidu zostało umożliwione przez ustawę o spisie ludności z roku apartheid narzucał klasyfikację wszystkich mieszkańców na białych czarnych i kolorowych kryteria klasyfikacji uwzględniały m in pochodzenie wygląd i zwyczaje później dodano czwartą kategorię azjatów wcześniej klasyfikowanych jako kolorowi jednakże kategoria azjatów odnosiła się prawie wyłącznie do hindusów system apartheidu już w roku nadał japończykom status honorowej rasy białej co dawało im takie same prawa jak ludziom rasy białej w niedługim czasie tytuł honorowej rasy białej został rozszerzony na prawie wszystkie azjatyckie narody rasy żółtej większość chińczyków koreańczyków tajwańczyków itd co całkowicie zrównało ich prawa z rasą białą system apartheidu został wzmocniony przez serię praw z lat xx wieku ustawa o zbiorowej przestrzeni z przypisała poszczególnym rasom oddzielne strefy mieszkaniowe i komercyjne jej skutkiem było przymusowe wysiedlenie mln czarnych mieszkańców rpa na prowincje inną konsekwencją było masowe wyburzanie domów czarnych w miastach np w johannesburgu by przygotować grunty dla białych mieszkańców kraju ustawy o ziemi z lat i zabroniły przebywania poszczególnym rasom w określonych strefach wszystkie osoby nie należące do rasy białej musiały nosić ze sobą specjalne książeczki podbijane co miesiąc przez pracodawcę upoważniające do pobytu na danym obszarze miejskim w roku wprowadzano w życie segregację rasową w instytucjach edukacyjnych biali mieli otrzymywać tradycyjną edukację system edukacyjny dla czarnych kolorowych i azjatów miał natomiast kształcić ich do zawodu pracowników fizycznych minister edukacji kraju stwierdził że nie ma potrzeby uczyć nie białych dzieci matematyki zniesiono obowiązek szkolny wobec nie białych zakazano czarnym kształcenia się na uniwersytetach dla białych i powołano dla nich osobne uczelnie o obniżonych wymaganiach wprowadzono również segregacje we wszystkich instytucjach publicznych kinach transporcie publicznym restauracjach obiektach sportowych stworzono zdefiniowane rasowo kategorie zawodowe oddzielono też władze polityczne jedynie biali mieli prawo głosu w wyborach do białych władz krajowych później rozszerzono je również na kolorowych regiony zamieszkane przez czarnych transkei ciskei bophuthatswana venda i kwazulu zostały wydzielone wyłącznie dla czarnych jako bantustany w których wprowadzono czarne władze i zamierzano docelowo uczynić z nich pozornie niepodległe państwa prowincje były całkowicie uzależnione od władz centralnych pojęcie bantustan było uważane za obraźliwe przez czarnych mieszkańców rpa większość czarnych uzyskała obywatelstwo tych krajów i jednocześnie została pozbawiona obywatelstwa południowoafrykańskiego w związku z wprowadzeniem polityki apartheidu wprowadzono ustawę o tłumieniu komunizmu w roku definiowała ona komunizm tak szeroko że praktycznie każda aktywność polityczna członków rasy czarnej mogła zostać ukarana w ramach tej ustawy rozpoczęto represje wobec liderów związków zawodowych którzy sprzeciwiali się rasizmowi i polityce segregacji rasowej solly sachs ray alexander członkostwo w związkach zawodowych było zakazane czarnym do lat każdy związek zawodowy o charakterze politycznym był zakazany obowiązywał też zakaz strajków apartheid był wielokrotnie potępiany przez społeczność międzynarodową w deklaracja filadelfijska proklamowała wszyscy ludzie bez względu na rasę wyznanie czy płeć mają prawo dążyć zarówno do materialnego dobrobytu jak i do rozwoju duchowego w warunkach wolności i godności gospodarczego bezpieczeństwa i równych możliwości w karta narodów zjednoczonych do celów onz zaliczyła popieranie praw człowieka i zachęcanie do poszanowania tych praw i podstawowych wolności dla wszystkich bez względu na różnice rasy płci języka lub wyznania w światowa organizacja zdrowia ogłosiła w preambule swej konstytucji korzystanie z najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia jest jednym z podstawowych praw każdej istoty ludzkiej bez różnicy rasy religii przekonań politycznych warunków ekonomicznych lub społecznych w międzynarodowa organizacja pracy zainicjowała konwencję nr zabraniającą m in dyskryminacji rasowej w zatrudnieniu w pod auspicjami unesco powstała konwencja w sprawie zwalczania dyskryminacji w dziedzinie oświaty zabraniająca wszelkiego wyróżniania wykluczania ograniczania lub uprzywilejowania m in ze względu na rasę lub kolor skóry art w republika południowej afryki została zmuszona do wystąpienia ze wspólnoty narodów przez państwa członkowskie krytyczne wobec systemu apartheidu w potępiła apartheid międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej przyjęty w tym samym roku międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych w art głosi każde z państw stron niniejszego paktu zobowiązuje się przestrzegać i zapewnić wszystkim osobom które znajdują się na jego terytorium i podlegają jego jurysdykcji prawa uznane w niniejszym pakcie bez względu na jakiekolwiek różnice takie jak rasa kolor skóry płeć język religia poglądy polityczne lub inne pochodzenie narodowe lub społeczne sytuacja majątkowa urodzenie lub jakiekolwiek inne okoliczności podobnie międzynarodowy pakt praw gospodarczych społecznych i kulturalnych w art państwa strony niniejszego paktu zobowiązują się zagwarantować wykonywanie praw wymienionych w niniejszym pakcie bez żadnej dyskryminacji ze względu na rasę kolor skóry płeć język religię poglądy polityczne lub inne pochodzenie narodowe lub społeczne sytuację majątkową urodzenie lub jakiekolwiek inne okoliczności w konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości zaliczyła apartheid do zbrodni przeciw ludzkości w tym samym roku potępiła go proklamacja teherańska w zgromadzenie ogólne onz uchwaliło międzynarodową konwencję o przeciwdziałaniu i karaniu zbrodni apartheidu doraźną intencją konwencji było dostarczenie podstaw prawnych do nałożenia sankcji celem wywarcia presji na rząd republiki południowej afryki konwencja weszła w życie w w konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet głosi we wstępie eliminacja apartheidu wszelkich form rasizmu dyskryminacji rasowej kolonializmu neokolonializmu agresji obcej okupacji i dominacji oraz ingerencji w wewnętrzne sprawy państw ma podstawowe znaczenie dla pełnego korzystania przez mężczyzn i kobiety z ich praw w afrykańska karta praw człowieka i ludów zabroniła dyskryminacji ze względu na rasę przynależność do grupy etnicznej kolor skóry płeć język przekonania religijne polityczne lub jakiekolwiek inne pochodzenie narodowe lub społeczne urodzenie albo inny status art w w związku z szeroką kampanią międzynarodowego protestu przeciw apartheidowi m in koncerty rockowe i pikiety pod placówkami dyplomatycznymi i pod naciskiem opinii publicznej rządy stanów zjednoczonych i wielkiej brytanii nałożyły na republikę południowej afryki sankcje ekonomiczne w proteście przeciwko prowadzonej przez jej rząd polityce rasowej mimo iż obydwa kraje czerpały ogromne korzyści z bogactw naturalnych i strategicznego położenia rpa traktując ten kraj jako swojego sojusznika w zimnej wojnie w na skutek olbrzymiej presji stanów zjednoczonych współpracę głównie militarną z rpa zerwał izrael także w zgromadzenie ogólne narodów zjednoczonych przyjęło międzynarodową konwencję przeciwko apartheidowi w sporcie która weszła w życie w roku wszystkie strony które podpisały konwencję zobowiązały się nie utrzymywać kontaktów sportowych z państwami apartheidu dopiero w międzynarodowy komitet olimpijski dopuścił republikę południowej afryki do udziału w igrzyskach olimpijskich w latach xx wieku afrykańskim kongresem narodowym zaczął kierować nelson mandela za działalność terrorystyczną i próby obalenia rządu został skazany w roku na dożywotnie więzienie stał się on symbolem walki z apartheidem we wczesnych latach xx wieku w wyniku narastającej presji przeciwko polityce apartheidu zarówno wewnętrznej jak i zewnętrznej rząd republiki południowej afryki na czele z prezydentem frederikiem willemem de klerkiem rozpoczął demontaż systemu apartheidu w rząd pod kierunkiem partii narodowej rozpoczął reformy zaczynając od uwolnienia w roku nelsona mandeli i zalegalizowania uprzednio zakazanych partii politycznych afrykańskiego kongresu narodowego anc kongresu panafrykańskiego pac i południowoafrykańskiej partii komunistycznej sacp oraz uwolnienia więzionych czarnych działaczy w krajowa konstytucja została napisana na nowo odbyły się też pierwsze powszechne wybory w historii kraju pierwszym czarnoskórym prezydentem republiki południowej afryki został nelson mandela rok wcześniej w roku nelson mandela i frederik willem de klerk zostali laureatami pokojowej nagrody nobla po zakończeniu apartheidu partia narodowa i frederik willem de klerk przez krótki okres rządzili u boku afrykańskiego kongresu narodowego biali posiadają wciąż znaczącą reprezentację polityczną w prowincjach przylądkowej zachodniej i gauteng nie są też wykluczeni z władzy na poziomie kraju ronnie kasrils był ministrem służb bezpieczeństwa afrykaner alec erwin ministrem skarbu a były lider partii narodowej marthinus van schalkwyk jest ministrem ds rozwoju i turystyki american national standards institute ansi instytucja ustalająca normy techniczne obowiązujące w usa ansi powstała w roku początkowo działała pod nazwą american engineering standards committee aesc w roku zmieniła nazwę na american standards association asa w roku asa została zreorganizowana i otrzymała nazwę united states of america standards institute usasi nazwa obecna czyli ansi ang american national standards institute jest noszona przez tę instytucję od roku w odróżnieniu od innych tego rodzaju instytucji w innych krajach ansi nie jest agencją rządową i nie posiada żadnych własnych mocy prawnych do egzekwowania ustalonych przez siebie norm jej działalność jest jednak silnie sprzężona z władzami usa które zwykle honorują ustalenia ansi i wiele norm ansi jest włączanych do powszechnie obowiązujących aktów prawa nie dzieje się to jednak automatycznie ansi jest prywatną pozarządową instytucją non profit może należeć do niej i mieć wpływ na jej działania każda firma i instytucja działająca legalnie w usa a także instytucje i firmy spoza usa aktualnie należy do niej ponad rozmaitych instytucji i firm ansi zajmuje się wszelkimi normami technologicznymi od norm ustalających skład asfaltu na drogach po obowiązujący sposób kodowania liter w komputerach ustalanie norm odbywa się w zespołach roboczych w których uczestniczyć mogą wszyscy zainteresowani członkowie ansi normy zatwierdza przez głosowanie ansi s board committee for conformity assessment w której zasiada po jednym przedstawicielu z każdej zrzeszonej organizacji rozpoczęcie prac nad nową normą lub zmianę starej może proponować ansi oprócz ustalania norm wewnątrzkrajowych stara się też wpływać na kształt norm międzynarodowych iso poprzez członkostwo w tej organizacji często jej international conformity assessment committee zajmuje się także sporami z europejskimi i japońskimi instytucjami normalizacyjnymi w sprawie ustalania wspólnych norm międzynarodowych microsoft używa określenia strony kodowe ansi ang ansi code page na określenie bitowych stron kodowych używanych przez interfejs graficzny windows i starsze aplikacje określenie to jest mylące gdyż te strony kodowe nie są normowane przez ansi w rzeczywistości niektóre z nich są częściowo w różnym stopniu zgodne z kodowaniami iso autochton autochthon z tej ziemi tuziemiec tubylec od autós sam i chthn ziemia człowiek należący do tubylczej ludności danego obszaru np indianie amerykańscy czy aborygeni australijscy według profesora andrzeja saksona socjologa specjalizującego się w badaniach mniejszości etnicznych termin autochton określa także mieszkańca pogranicza polsko niemieckiego byłego obywatela iii rzeszy deklarującego polskie pochodzenie termin ten bywał niezrozumiały dla osób nim określanych bywał też stygmatyzujący polskojęzyczni mieszkańcy dawnych prus wschodnich pochodzili głównie z mazowsza z kurpiów w ścisłym tego słowa znaczeniu autochtonami nie byli pomimo tego ze względów propagandowych termin ten od r był narzucany przez władze prl przyjął się i bywa używany do dziś także w innych językach za rodowitych autochtonicznych mieszkańców tych terenów uznać należałoby prusów archimedes z syrakuz gr archimedes ho syrakosios ok p n e grecki filozof przyrody i matematyk urodzony i zmarły w syrakuzach wykształcenie zdobył w aleksandrii był synem astronoma fidiasza i prawdopodobnie krewnym lub powinowatym władcy syrakuz hierona ii powszechnie jest uznawany za najwybitniejszego matematyka starożytności i jednego z największych w dziejach w czasie drugiej wojny punickiej kierował pracami inżynieryjnymi przy obronie syrakuz rzymianie myśleli że sami bogowie bronią miasta gdyż skonstruowane przez archimedesa i schowane za murami machiny ciskały pociski w ich stronę archimedes został zabity przez żołnierzy rzymskich po zdobyciu miasta mimo wyraźnego rozkazu dowódcy marcellusa by go ująć żywego później gorzko tego żałowano tuż przed śmiercią zapytany kim jest archimedes miał ponoć powiedzieć noli turbare circulos meos co znaczy nie zamazuj moich kół na życzenie archimedesa na jego nagrobku wyryto kulę stożek i walec było to uznanie jego pięknych dowodów twierdzeń interpretowanych obecnie jako szkolne wzory na objętość i pole powierzchni tych trzech brył historia życia archimedesa wiąże się z procesem podboju greckich miast rejonu morza śródziemnego przez republikę rzymską rzymianie niszcząc i grabiąc zdobywane miasta i obciążając je podatkami spowodowali stagnację kultury i filozofii hellenistycznej oraz upadek greckiej nauki po którym już nigdy nie wróciła do dawnego stanu zarazem rzymianie zachowali ogromny szacunek dla greckich osiągnięć z których niejednokrotnie korzystali nie potrafiono już jednak osiągnąć dawnego greckiego poziomu rozumowań symbolem tego wszystkiego jest właśnie śmierć archimedesa zabitego przez rzymskiego legionistę w chwili roztrząsania jakiegoś problemu matematycznego a następnie z honorami pochowanego przez rzymskiego wodza jednakże włoski uczony specjalizujący się w historii nauki starożytnej lucio russo podchodzi sceptycznie do tej informacji pisząc zawsze czytamy że archimedesa zabito na skutek tragicznej pomyłki przekraczając rozkazy rzymskiego dowódcy marcellusa który bardzo nad tym bolał ta wersja faktów pochodząca częściowo od liwiusza i upiększona później przez plutarcha nie znajduje żadnego potwierdzenia u polibiusza będącego już w czasach liwiusza jedynym wiarygodnym źródłem na temat złupienia syrakuz archimedes jest autorem traktatu o kwadraturze odcinka paraboli prekursorem rachunku różniczkowego i całkowego twórcą hydrostatyki w dziele o ciałach pływających i statyki w dziele o równowadze płaszczyzn zajmował się również astronomią opisał ruch pięciu planet słońca i księżyca wokół nieruchomej ziemi zbudował globus i planetarium z hydraulicznym napędem które marcellus zabrał jako jedyny łup z syrakuz wielkie zasługi dla współczesnej recepcji dzieł archimedesa wniósł johan ludvig heiberg duński filolog przełożył on i opracował znane od czasów renesansu dzieła zawarte w tzw kodeksach a i b archimedesa oraz odkrył w konstantynopolu w palimpsest z modlitewnikiem bizantyjskim z xiv wieku który był napisany na pergaminie z wyskrobanym przedtem tekstem archimedesa tzw kodeks c heiberg zdołał odcyfrować i opublikować znaczną część oryginalnego tekstu obliczył wartość liczby pi dokładniej niż jego poprzednicy przybliżając ją poprzez obwód kąta foremnego według jego oszacowania wynosiła ona arystofanes z aten gr aristophanes ok p n e grecki komediopisarz jeden z twórców komedii staroattyckiej syn średnio zamożnego chłopa o imieniu filippos jego działalność przypadła na schyłkowy okres demokracji ateńskiej gdy następowały zmiany w życiu politycznym społecznym i kulturalnym a także w sposobie myślenia i metodach kształcenia młodzieży sokrates zapewne nie do końca porzucił wieś i choć nie mieszkał w atenach to bywał w nich często arystofanes nie piastował w mieście urzędów i zwykł patrzeć na demokrację ateńską z boku zachowując większy obiektywizm jest najlepiej rozpoznanym i najszerzej opisanym spośród autorów komedii starej jego poprzednikami byli kratinos i eupolis pierwsze swoje komedie wystawiał pod nazwiskami aktorów ponieważ sam był zbyt młody by zgłaszać utwory na zawody teatralne ostatnie dwie komedie tj sejm kobiet i plutosa czasami zalicza się już do komedii średnioattyckiej która ewoluowała przez iv wiek p n e twórczość arystofanesa miała ostre akcenty społeczne i polityczne zasadnicza problematyka jego komedii dotyczyła starań o ustanowienie pokoju w swych utworach przedstawił bogaty obraz życia aten przełomu v i iv wieku p n e był zagorzałym przeciwnikiem bogaczy i obrońcą interesów średnich warstw społecznych oraz chłopów wyrażał poglądy wieśniaków attyckich poza zagadnieniami politycznymi i społecznymi poruszał tematy literackie poddając krytyce zwłaszcza twórczość eurypidesa komedie arystofanesa zachowały się dzięki szkole w której traktowano je jako lektury obowiązkowe ze względu na czystość dialektu attyckiego stały się wzorem postacie w jego utworach używają dialektu attyckiego ale poza nim można w nich znaleźć inne dialekty na przykład dialekt megarejski w acharnejczykach twórczość arystofanesa w dużej mierze opiera się na komicznych przekształceniach językowych i cechuje ją niebywała pomysłowość w tworzeniu neologizmów to co również charakterystyczne dla tej twórczości to bogactwo odniesień do życia płciowego człowieka arystofanes chętnie posługiwał się kolokwializmami określającymi narządy płciowe jak również wypełniał swoje utwory żartami skatologicznymi ze względu na rozliczne operacje na słowie komedie arystofanesa można postrzegać jako przykłady pirotechniki werbalnej ateńczycy v wieku p n e byli zafascynowani językiem oraz władzą jaką on daje więc zdolności oratorskie były wysoko cenione prowadziło to do rozwoju retoryki i dialektyki jak również stawiało duże wymogi autorom dramatycznym elementami składowymi utworów arystofanesa są elementy parodystyczne lecz zarazem w tym wypadku parodii nie można traktować jako dominanty kompozycyjnej komedie które wykazują najwyższy stopień nasycenia parodią to acharnejczycy thesmoforie oraz żaby to znaczy utwory dla których głównym punktem odniesienia są tragedie eurypidesa podstawowym pojęciem wprowadzanym w refleksjach o dziele arystofanesa jest paratragedia czyli parodia tragedii konwencje atakowane i parodiowane przez poetę są zarówno konwencjami tragicznymi jak i konwencjami komicznymi komedie arystofanesa są typowym przykładem operowania zabiegami metateatralnymi dialog dramatyczny jest tu dialogiem teatralnym zawsze zakłada się jego zaistnienie w przestrzeni teatralnej arystofanes wprowadza wypowiedzi oraz sytuacje które odsyłają do samego tworzywa dramatycznego i teatralnego postaci zazwyczaj przedstawiają własną sytuację jako sytuację teatralną wykazują świadomość tego że są częścią świata teatru oraz tego że są przedmiotem obserwacji widzów proponuje się aby komedię arystofanesa traktować jako przykład teatru nieiluzyjnego w utworach arystofanesa można zaobserwować konfrontację między atenami wyobrażonymi a atenami rzeczywistymi jest to wynik tego że komediopisarz stale podejmuje aktualne problemy społeczne i polityczne oraz krytykuje osobowości ateńskiego życia publicznego postacie z jego komedii mają na celu poszukiwanie i znalezienie rozwiązań problemów obywateli ateńskich wyrażają więc rzeczywiste interesy ateńczyków arystofanes występuje jako doradca mieszkańców aten a także promuje taki teatr który ma na celu wzmocnienie wśród nich postaw obywatelskich jednocześnie posługuje się on typowymi komicznymi elementami współtworzącymi fantazyjną przygodę która wspiera się na reminiscencjach mitu boskiego albo heroicznego zgodnie z ustaleniami tadeusza zielińskiego komedia staroattycka jest zbudowana z następujących części prolog zachowujący formę monologu albo będący dialogiem parodos to znaczy wejście chóru na scenę następnie agon gdzie dochodzi do konfrontacji bohaterów utworu oraz ich racji potem parabaza po parabazie wprowadza się rodzajowe sceny jambiczne które zostają uzupełnione o stasimony chóru komedię wieńczy eksodos komedie arystofanesa nie trzymają się kurczowo tego wzorca tym bardziej że wraz z rozwojem twórczości komediopisarza jego utwory są coraz bardziej spójne i jednolite na przykład w ostatnich zachowanych komediach to znaczy w sejmie kobiet i w plutosie będącym ogniwem pośrednim w procesie historycznodramatycznym nie występuje parabaza komedia arystofanesa opiera się nie tylko na dialogu mówionym ale ważna rola została przyporządkowana muzyce śpiewom i tańcom nietypową realizacją wzorca komedii starej są żaby ponieważ arystofanes eksperymentuje tu z nowymi rozwiązaniami kompozycyjnymi i zarazem wykorzystuje popularne środki konstrukcyjne wprowadzone zostają dwie parabazy i agon który zajmuje znaczną część utworu proagon i dwie części agonu przy czym zabiegi na parabazie są już obecne w rycerzach i chmurach w żabach znajdują się również dwa odmienne i niezależne chóry które mają różny cel i funkcję to znaczy chór żab który występuje w parodosie i jest wyłącznie chórem wstępnym oraz chór wtajemniczonych w misteria na który składają się dusze przechodzące drogę inicjacyjną czyli wtajemniczanie w misteria eleuzyjskie komedią schyłkową jest plutos który może być przykładem komedii średniej oraz stanowić zapowiedź komedii nowej więc niełatwo go zaliczyć do komedii staroattyckiej w utworze zmniejszyła się funkcja chóru a zwiększyła rola niewolnika nastąpiła rezygnacja z zaangażowania w sprawy polityczne i odstąpienie od krytyki ważnych polityków plutos nie zawiera również żartów skatologicznych i obscenicznego humoru arystofanes ograniczył także elementy wokalne i muzyczne co pozwoliło mu zwrócić większą uwagę na sprawy społeczne i obyczajowe imiona postaci w komediach arystofanesa są dowodem jego pomysłowości językowej komediopisarz nadawał postaciom takie imiona które mają wydźwięk metaforyczny i są wstępną charakterystyką tych postaci na przykład dikajopolis z acharnejczyków jest tłumaczony jako prawogrodziec pejsthetajros i euelpides z ptaków zostali przetłumaczeni jako radodaj i dobromysł trygajos z pokoju jako winobraniec a lizystrata z komedii pod tym samym tytułem jako bojomira lub gromiwoja punktem wyjścia dla arystofanesa były również czasowniki na przykład imię bohatera rycerzy paflagona wskazuje na jego bełkotliwość innym dowodem pomysłowości językowej poety są oryginalne komiczne nazwy miejscowości jak chmurokukułczyn jękowice czy biadolice w ptakach oraz rzeczowniki jak myślarnia antysędziowie dupkopięciolatka czy typowe dla arystofanesa ostrygo śledzio mureno rekino resztko cierpko kwaśno czarciołajno miodo polano kwiczoło drozdo turkawko gołębio kogucio pieczono grzebienio pliszko synogarlico zajęczo winnogotowano farbo kozio skrzydełko sejm kobiet bogactwo nazewnicze sprawia że twórczość arystofanesa stanowi ogromne wyzwanie dla tłumacza komedia staroattycka powstawała ze względu na konkursy dramatyczne w wyniku czego poeci uwzględniali zapewne oczekiwania widowni najlepszym przykładem jest reakcja arystofanesa zamieszczona w zredagowanej wersji chmur gdzie komediopisarz narzeka na negatywne przyjęcie jego utworu na dionizjach w roku p n e na podstawie parabaz można wyrobić sobie pewien obraz tego co działo się podczas konkursów i jak komediopisarze odnosili się do własnej twórczości w parabazie os arystofanes zachwala swoją innowacyjność i satyryczne umiejętności ogólnie rywalizacja musiała być brana pod uwagę przez komediopisarzy gdy tworzyli swoje sztuki ponieważ między innymi w celach rywalizacji one powstawały rywal i jego twórczość są współautorami komedii staroattyckich w tym sensie że były one jednym z punktów odniesienia podczas procesu twórczego specjalnością tragików greckich było przedstawianie szaleństwa natomiast specjalnością komediopisarzy było tworzenie wizji utopijnych komedie arystofanesa są utworami które opierają się na scenariuszach kreujących utopie a zarazem ukazują dzieje bohatera który improwizuje na tematy tragiczne dikajopolis z acharnejczyków kiełbaśnik z rycerzy trygajos z pokoju pejsthetairos z ptaków lizystrata z lizystraty praksagora z sejmu kobiet i chremylos z plutosa są zespołem bohaterów którzy walczą o utopijny świat wyobraźnia arystofanesa daje szansę na powstanie najlepszego z możliwych światów plutos albo stworzenie świata który staje się dystopią ptaki zbiór sztuk kobiecych arystofanesa tworzą następujące komedie lizystrata thesmoforie i sejm kobiet lizystrata nieco podobna do sejmu kobiet przedstawia obraz świata w którym stosunki płciowe są priorytetem jednostek co oznacza że kondycja społeczeństwa jest uzależniona od skutecznej realizacji potrzeb seksualnych komedia ta jest też utworem uznawanym w kulturze zachodu za jeden z pierwszych tekstów o wydźwięku feministycznym przy czym feminizm arystofanesa nie ma charakteru deklaracyjnego utwór stanowi diagnozę kryzysu kultury patriarchalnej ponieważ to nie mężczyzna lecz kobieta okazuje się postacią zdolną zakończyć wojnę i zlikwidować kryzys w państwie lizystrata wskazuje również na typowe kobiece i męskie role w społeczeństwie ateńskim a tym samym podejmuje problem stereotypów płci tytułową postać utworu można interpretować w kategoriach maskulinizmu i lub androgynii heroina została zbudowana z pierwiastków żeńskich i męskich jest symbolicznym stopem pierwiastków obu płci funkcjonuje jako kobieta z fallusem natomiast thesmoforie oscylują wokół zagadnienia transwestytyzmu zważywszy na fakt że motorem fabuły utworu jest przebieranie się jednostki w stroje płci przeciwnej komedia arystofanesa pozwala się interpretować w świetle zagadnienia transwestytyzmu dlatego że odtwarza model społeczeństwa w którym funkcjonuje silny podział ról społecznych na role kobiece i role męskie w komedii występuje postać eurypidesa który w ramach obmyślonej intrygi przebiera swojego krewnego za kobietę aby uniknąć kłopotliwej sytuacji poeta przywołuje także tragika agatona i przedstawia go jako pół mężczyznę i pół kobietę zwracając uwagę na kwestie homoseksualizmu i rekwizytów płci z utworu wyłania się wizja że to nie tylko płeć danej osoby determinuje określony strój i rekwizyty ale także stosowanie określonych kostiumów i rekwizytów pozwala określić to jaka jest płeć danej osoby thesmoforie stawiają tezę że płeć jest kostiumem ostatnie lata w teatrze polskim zaowocowały kilkoma inscenizacjami komedii arystofanesa ale ani same komedie ani ich nieliczne realizacje nie wzbudziły poważniejszego zainteresowania wśród twórców i odbiorców maja r w teatrze narodowym w warszawie zbigniew zamachowski i wojciech malajkat wystawili żaby w które wpleciono cytaty z dzieł wieszczów narodowych adam mickiewicz stanisław wyspiański a także wprowadzono aluzje do współczesności w spektaklu wziął udział również grzegorz turnau krytycy stwierdzili że w spektaklu zamachowskiego filozoficzny estetyczny i polityczny aspekt komedii arystofanesa został zredukowany do farsowych rozwiązań rok przyniósł także inscenizację ptaków zatytułowaną po ptakach i będącą uwspółcześnioną interpretacją komedii arystofanesa spektakl zrealizowany dzięki stowarzyszeniu teatralnym chorea w łodzi wyreżyserowali jessica cohen jim ennis i tomasz rodowicz w przedstawieniu operowano teatralnymi skrótami aby zwrócić uwagę na konsekwencje fanatyzmu spektakl wzbogacono o starożytne pieśni a finałowe małżeństwo zaprezentowano jako ceremonię sankcjonującą gwałt najszerzej komentowaną inscenizacją komedii arystofanesa ostatnich lat był sejm kobiet który został wyreżyserowany przez mikołaja grabowskiego w narodowym starym teatrze im heleny modrzejewskiej w krakowie premiera odbyła się stycznia r reżyser przeniósł siermiężną wizję demokracji ateńskiej w czasy współczesne wprowadził aluzje do współczesnej polski pojawiło się nazwisko kuby wojewódzkiego usiłował zharmonizować tonacje poważne i komiczne oraz zastosował konwencje musicalowe użyto także fragmentów płci i charakteru ottona weiningera filozoficzno mizoginicznej publikacji z początku xx w poprzez komedię arystofanesa grabowski sformułował tezę że demokracja jest matką totalitaryzmu który tutaj staje się seksualno ekonomicznym komunizmem z utworów arystofanesa zachowało się niezachowane komedie z określonym rokiem powstania spośród niezachowanych utworów arystofanesa znane są rozliczne ich fragmenty liczba dochodzi do amonity amonitowate ammonoidea podgromada wymarłych głowonogów cephalopoda przeważnie o symetrycznej płaskospiralnej skorupie nieliczne rodzaje miały nietypowe kształty np prostej muszli spirali zwiniętej w pionie spirali o niestykających się skrętach takie formy nazywane heteromorfami występowały głównie na początku rozwoju amonitowatych dewon wczesny i środkowy oraz w kredzie amonitowate stanowią ważne skamieniałości przewodnie pozwalające określić wiek skał osadowych w których są spotykane występują w skałach pochodzenia morskiego z okresu od dewonu do końca kredy przodkami amonitowatych były łodzikowate baktryty muszla amonitowatych zbudowana była z aragonitu i dzieli się na dwie części dużą przyujściową komorę mieszkalną oraz fragmokon złożony z szeregu niewielkich komór wypełnionych gazem komory te powstawały przez całe życie osobnika dzięki temu że amonitowaty rosnąc powiększał i dobudowywał od strony ujścia komorę mieszkalną przesuwając się w kierunku ujścia a pustą przestrzeń z tyłu oddzielał aragonitową przegrodą od komory mieszkalnej komora mieszkalna była połączona z fragmokonem rurkowatą tkanką zwaną syfonem która przechodziła przez wszystkie komory aż do embrionalnej w skamieniałościach zachowuje się sfosylizowana osłonka syfonu i jego wypełnienie całość jest popularnie choć niezbyt prawidłowo zwana również syfonem w ujściu muszli amonitowatych znajdowały się kalcytowe płytki aptychy i anaptychy pełniące funkcję dolnej szczęki a u niektórych rodzajów dodatkowo także wieczka zamykającego wejście do muszli przegrody międzykomorowe w trakcie ewolucji amonitowatych miały tendencję do coraz większego pofałdowania przyczyna tego jest wciąż dyskutowana ale przeważnie wyjaśnia się to zwiększoną odpornością silnie pofałdowanych przegród na naprężenia linia kontaktu przegrody z wewnętrzną ścianą muszli jest zwana linią przegrodową lub lobową a jej kształt stanowi jeden z podstawowych elementów klasyfikacji amonitowatych obok kształtu muszli i jej ornamentacji część muszli amonitowatych była gładka jednak większość posiadała żebra przebiegające w poprzek skrętu oraz guzki na bocznej stronie skrętu u nielicznych rodzajów guzki te przekształcały się w pokaźne kolce największe znane amonitowate pochodzą z kredy i osiągały m średnicy ponieważ te okazy zachowały się z ułamaną komorą mieszkalną to szacuje się że ich rzeczywista średnica mogła sięgać około m jednak większość dorosłych amonitowatych miała kilka kilkanaście centymetrów średnicy u niektórych rodzajów udokumentowano dużą różnicę wielkości muszli między płciami przyjmuje się że większe były samice gdyż potrzebowały przestrzeni do rozwoju jaj amonitowate były mięsożercami odżywiającymi się wszystkimi wolno poruszającymi się bezkręgowcami w tym także innymi amonitowatymi przynajmniej niektóre amonity z grupy aptychophora takie jak baculites żywiły się planktonem same ammonoidea padały zaś ofiarami wielkich morskich gadów głównie pliozaurów i ichtiozaurów żyły wyłącznie w morzach w większości w wodach otwartych na temat ich aktywności pływackiej trwa wciąż dyskusja przeważnie przyjmuje się że większość amonitowatych aktywnie choć niezbyt szybko pływała nieliczne rodzaje o bardzo wysmukłej muszli posądzane są o zdolność do szybkiego ruchu natomiast heteromorfy uważane są za zwierzęta planktoniczne żyjące przy dnie zdecydowana większość amonitów wyginęła w czasie wielkiego wymierania na granicy kreda paleogen w wyniku katastrofalnych zmian środowiska wywołanych przypuszczalnie upadkiem meteorytu kilka gatunków żyjących w europie na początku danu opisano w roku były to jednak prawdopodobnie lokalne populacje które tylko chwilowo zdołały przetrwać katastrofę kredową z rzędów amonitowatych najważniejsze są następujące rzędy systematyka amonitowatych jest jeszcze w ciągłej dyskusji naukowej w polsce można je znaleźć m in w skałach mezozoicznych tatr np w skałach pod ciemniakiem w dewońskich utworach gór świętokrzyskich oraz w skałach mezozoicznych ich osłony w skałach jurajskich wyżyny krakowsko częstochowskiej a także w skałach kredowych wyżyny miechowskiej w dolinie wisły między annopolem a puławami na roztoczu i wyżynie lubelskiej goniatyty i klymenie pojawiają się również w sudetach w skałach dewońskich okolic nowej rudy alfabet hebrajski nazywany też pismem żydowskim lub pismem kwadratowym alfabet spółgłoskowy stosowany do zapisu języka hebrajskiego jidysz ladino judeo arabskiego i innych języków żydowskich wywodzący się z alfabetu aramejskiego a pośrednio z fenickiego i egipskich hieroglifów język hebrajski przejął ten rodzaj pisma między iv a ii w p n e w miejsce wcześniej używanego alfabetu paleohebrajskiego będącego odmianą fenickiego składa się z znaków a w przeciwieństwie do alfabetu łacińskiego nie rozróżnia się w nim liter małych i wielkich najstarszy znany zapis pełnego alfabetu hebrajskiego zawiera kamień z tel zajit kierunek pisma od prawej do lewej litery alfabetu hebrajskiego pięć liter kaf mem nun pe cade przyjmuje na końcu wyrazu inną graficznie formę zwaną końcową kaf finalne mem finalne itd są to tak zwane litery końcowe sofit kształt liter pisanych kursywy różni się znacznie od pierwowzorów drukowanych pismo kwadratowe niektóre litery zmieniają swoją wymowę i nazwę po umieszczeniu wewnątrz litery dageszu znaku w kształcie kropki są to np wet bet chaf kaf fe pe w niektórych epokach i dialektach języka hebrajskiego istniało też rozróżnienie thaw taw nieistniejące we współczesnym hebrajskim izraelskim dodanie dageszu dagesz hazak do innej litery oznacza jej podwojenie litera szin ma kropkę nad prawym ramieniem lecz nie jest to dagesz i wtedy wymawiana jest jako sz kropka nad ramieniem lewym zmienia nazwę na sin i wymowę na s judaizm uznaje graficzną formę alfabetu za świętą mistycy żydowscy uważali litery hebrajskie za nośniki duchowych mocy a ich znajomość za sposób przybliżania się do boga albert camus ur listopada w mondovi zm stycznia w villeblevin francuski pisarz dramaturg eseista i reżyser teatralny urodzony w algierii francuskiej tworzył swoje dzieła głównie we francji europejskiej jest czołowym reprezentantem egzystencjalizmu w literaturze i uważa się go za jednego z najwybitniejszych intelektualistów europy w ii połowie xx wieku był laureatem nagrody nobla w dziedzinie literatury w albert camus urodził się w rodzinie potomków europejskich osadników wychował się w biednej rodzinie żyjącej na przedmieściach stolicy kraju algieru jego matka catherine z domu sints z pochodzenia katalonka była niepiśmienna jej rodzina wyemigrowała do algierii w połowie xix wieku z hiszpańskiej wyspy minorka w archipelagu balearów ojciec pisarza lucien był robotnikiem jego przodkowie przybyli do algierii zapewne wkrótce po i należeli do grupy pierwszych francuskich osadników w północnej afryce gdy camus miał niespełna rok w europie wybuchła pierwsza wojna światowa ojciec zginął w walce z niemcami w bitwie nad marną w albert camus zdobył wykształcenie dzięki wychowawcy który po długich staraniach uzyskał dla niego stypendium naukowe duże znaczenie miała w jego życiu znajomość z profesorem louisem germainem który zachęcał młodego alberta do nauki i podsuwał mu klasyczne dzieła literatury pod wpływem jednej z tych lektur żywotów cezarów swetoniusza camus napisze później dramat kaligula do kształtowania poglądów camusa przyczynił się przede wszystkim jego nauczyciel filozofii ze szkoły średniej jean grenier w zdał maturę i wstąpił na uniwersytet w algierze gdzie studiował filozofię i historię kultury antycznej kilka lat później zaczęły się jego pierwsze związki z polityką i dziennikarstwem na krótko wstąpił do francuskiej partii komunistycznej z której został jednak wydalony z powodu zbyt dużej różnicy zdań od do pracował jako dziennikarz w antykolonialnym dzienniku alger rpublicain mniej więcej w tym samym okresie rozpoczęła się jego przygoda z teatrem w wraz z przyjaciółmi założył bowiem thtre du travail teatr pracy którego pierwsze przedstawienie grano wówczas czas pogardy andr malraux później wystawiano tam ajschylosa gorkiego i innych okazało się wielkim sukcesem po jego rozwiązaniu camus założył kolejny teatr o nazwie l uipe camus wyjechał do paryża w po ostrej krytyce jego artykułu gdy miasto zdobyli niemcy przeniósł się do lyonu a stamtąd powrócił na krótko do algierii i zamieszkał w oranie w przyjechał na stałe do paryża i już nigdy nie powrócił do swojej ojczystej algierii w stolicy francji camus wspólnie z pascalem pia redagował podziemne czasopismo combat w tym okresie zaprzyjaźnił się z jean paulem sartrem przyjaźń ta urwała się po cyklu artykułów camusa które poróżniły go z obozem sławnego filozofa wpływ jej był jednak na tyle silny że zaczęto przypisywać camusowi egzystencjalizm przed czym on sam zaciekle się bronił w ostatecznie odciął się od dziennikarstwa i polityki by móc w pełni oddać się teatrowi i pisarstwu wyjątek stanowi zbiór esejów człowiek zbuntowany w którym wbrew modzie panującej wśród francuskich intelektualistów poddał surowej krytyce stalinizm i ujawnił mało znane na zachodzie fakty dotyczące masowych zbrodni komunistycznych w zsrr w otrzymał literacką nagrodę nobla za ogromny wkład w literaturę ukazującą znaczenie ludzkiego sumienia we francji gdzie camus zyskał ogromną popularność pisarz był pod koniec życia stale atakowany za brak reakcji na wojnę w ojczystej algierii za brak zaangażowania lewicowego za niemoralność jego książek trzy lata po otrzymaniu nagrody nobla camus w wieku lat zginął w wypadku samochodowym gdy wracał do paryża wraz z przyjacielem i wydawcą michelem gallimardem w torbie miał niedokończony szkic powieści pierwszy człowiek camus używał pseudonimów vincent capable jean meursault louis neuville demos irene utwory camusa na język polski tłumaczyły joanna guze i maria zenowicz brandys całą twórczość camusa można dzielić według wielu kryteriów z których najbardziej chyba znane są dwa tryptyki mit syzyfa do którego zaliczają się mit syzyfa obcy i kaligula oraz mit prometeusza człowiek zbuntowany dżuma nieporozumienie dużo oczywistszym podziałem jest rozróżnienie na gatunki literackie mamy więc w jego spuściźnie powieści obcy dżuma upadek pierwszy człowiek dramaty kaligula stan oblężenia nieporozumienie sprawiedliwi eseje mit syzyfa prawa i lewa strona człowiek zbuntowany czy w końcu zbiory opowiadań wygnanie i królestwo lato poglądy camusa ewoluują od postawy buntu i heroicznego trwania które jest tematem mitu syzyfa aż do głębokiego humanizmu któremu najpełniejszy wyraz daje w dżumie postacie kaliguli oraz meursaulta bohatera obcego ukazują nie tylko konfrontację żelaznej logiki z ludzką zmysłowością i tak łatwo przyjmowanym światem lecz odsłaniają dalsze źródła samotności człowieka są istnymi dziełami o trwaniu nade wszystko obaj bohaterowie w końcu pragną śmierci gdyż właśnie ona prowadzi do ich zwycięstwa pojednania ze światem postrzegani jako szaleńcy wykluczeni ze społeczeństwa czy to z powodu znikomości meursault czy też wielkości kaligula odgrywanej roli porównani zostają do syzyfa dramat syzyfa nie polega na wiecznym trwaniu jego mozołu ale na jego świadomości na świadomości wiecznej porażki paradoksalnie na tym też polega jego wielkość i bohaterstwo prawdopodobnie pod wpływem filozofii wschodu witalizmu śródziemnomorskiego i filozofii fryderyka nietzschego camusowskiego syzyfa jak pisze w swoim eseju trzeba wyobrażać sobie szczęśliwym nawiązania do tego tematu można odnaleźć np w dżumie czy w przemówieniu które camus wygłosił po odebraniu nagrody nobla obraz bohaterów diametralnie zmienia się w drugim tryptyku do którego należy dżuma dominujące w utworze postacie doktor rieux będący zresztą alter ego camusa i tarrou prezentują głębokie zaangażowanie w sprawy człowieka jedynym wyznacznikiem moralności jest zwykła uczciwość ona to każe przede wszystkim bronić człowieka i co za tym idzie nie zgadzać się na zło innym tematem w twórczości camusa jest osamotnienie człowieka wobec jego otoczenia niemożność zrozumienia jego zamierzeń i intencji niesłuszna ich interpretacja nadinterpretacja nieraz w efekcie ucieczka od człowieczeństwa a to przecież jest dla camusa dżumą po angielskim wydaniu innego świata herlinga grudzińskiego z przedmową bertranda russela w r do paryskiego wydawnictwa gallimard został wysłany maszynopis powieści który trafił w ręce alberta camus pracującego w tamtym czasie w wydawnictwie jako lektor książka została przez wydawnictwo odrzucona jak podkreśla córka pisarza catherine camus w rozmowie z piotrem kieżunem stało się to jednak za sprawą andr malraux a nie alberta camus który twórczość polskiego pisarza uważał sobie za bliską oraz sprzeciwiał się niewydaniu francuskiego przekładu alabama wym stan w południowo wschodniej części stanów zjednoczonych położony nad zatoką meksykańską obszar nizinny od północnego wschodu ograniczony wyżyną cumberland od północnego wschodu górami appalachami na północy sąsiaduje ze stanem tennessee na wschodzie z georgią na południu z florydą i zatoką meksykańską na zachodzie z missisipi alabama zajmuje miejsce pod względem powierzchni oraz pod względem liczby ludności wśród stanów stanów zjednoczonych od wojny secesyjnej do ii wojny światowej stan ten odczuwał trudności gospodarcze ze względu na ciągłe uzależnienie od rolnictwa pomimo rozwoju przemysłu i ośrodków miejskich aż do roku w stanowej legislaturze reprezentowane były głównie interesy białych mieszkańców obszarów wiejskich podczas gdy pomijano postulaty afroamerykanów i mieszkańców miast po ii wojnie światowej alabama odnotowała wzrost gospodarczy spowodowany odejściem od rolnictwa na rzecz bardziej zróżnicowanych gałęzi takich jak przemysł ciężki wydobycie minerałów edukacji i rozwój technologii ponadto rozwinięto wiele instalacji wojskowych które dały wiele miejsc pracy mieszkańcom stanu alabama jest nieoficjalnie nazywana stanem złotego dzięcioła a także sercem dixie stanowym drzewem jest sosna długoigielna a kwiatem kamelia stolicą stanu jest montgomery a najludniejszym miastem birmingham huntsville z kolei ma największą powierzchnię a mobile założone w przez francuskich kolonistów jest najstarszym miastem w stanie plemię alibamu mówiące językiem z rodziny muskogejskiej i zamieszkujące górny bieg rzeki alabama posłużyło jako źródłosłów nazwy zarówno rzeki jak i stanu określali oni samych siebie jako albaamo a słowo to prawdopodobnie pochodzi z języka czoktawskiego i zostało przejęte przez plemię alibamu jako nazwa własna pisownia nazwy znacznie różni się w zależności od źródeł po raz pierwszy pojawia się w trzech relacjach z wyprawy hernando de soto w roku jako alibamo alibamu lub limamu w roku było nazywane po francusku alibamon i tak oznaczane na mapach z tamtego okresu inne źródła przedstawiały te tereny jako alibamu alabamo albama alebamon alibama alibamou alabamu i allibamou stosunkowo łatwo można ustalić pochodzenie nazwy jednak źródła nie zgadzają się co do jego pierwotnego znaczenia artykuł w jacksonville republican z roku stwierdza iż słowo alabama oznacza tu odpoczywamy i takie znaczenie zostało spopularyzowane w pismach aleksandra meek ale językoznawcy nie byli w stanie znaleźć dowodów potwierdzających tę tezę uważają oni że wyraz ten pochodzi od słów języka czoktawskiego alba roślina lub chwast i amo ciąć gromadzić i tłumaczone jest jako zbieracze ziół lub zrywający chwasty ludy tubylcze zamieszkiwały tereny stanu na tysiące lat przed europejską kolonizacją handel z północnym wschodem poprzez rzekę ohio rozpoczął się między rokiem p n e a rokiem n e i trwał do kontaktu z europejczykami kultura agrarna missisipi pokrywała większość terytorium stanu od roku do a jednym z głównych jej ośrodków było moundville jest to drugi co do wielkości kompleks w stanach zjednoczonych w którym badana jest kultura missisipi analiza znalezisk z tego regionu była podstawą sformułowania cech ceremoniału południowo wschodniego wbrew powszechnej opinii kultura tego regionu nie wykazuje bezpośrednich podobieństw do kultur mezoameryki i rozwijała się niezależnie wśród historycznych plemion żyjących na obszarze dzisiejszej alabamy byli czirokezi mówiący językiem z grupy irokeskiej a także alibamu czikasawowie czoktawowie krikowie i koasati mówiący językami z rodziny muskogejskiej pierwszymi europejczykami którzy dotarli do dzisiejszej alabamy w xvi w byli hiszpanie w roku ekspedycja pod wodzą hernando de soto dotarła m in do mabili i innych części alabamy pierwszą europejską osadę w tym regionie fort louis de la louisiane dzisiejsze mobile założyli francuzi w roku osada ta została przeniesiona w roku do miejsca w którym obecnie znajduje się miasto mobile obszar stanu należał do francji w latach a następnie do roku był częścią brytyjskiej florydy zachodniej na mocy traktatu paryskiego po przegranej francuzów z brytyjczykami w wojnie siedmioletniej po wygranej stanów zjednoczonych w wojnie o niepodległość alabama została podzielona pomiędzy stany zjednoczone i hiszpanię ostatnia zachowała kontrolę nad tym terytorium do kwietnia roku kiedy doszło do kapitulacji hiszpańskiego garnizonu przez wojska amerykańskie w mobile pierwszym brytyjskim osadnikiem był thomas bassett osiadły nad rzeką tombigbee we wczesnych latach xviii wieku hrabstwa baldwin i mobile w roku stały się częścią niepodległej republiki zachodniej florydy przez dni po aneksji przez stany zjednoczone dołączone do terytorium orleanu i wreszcie w włączone w skład terytorium missisipi większość północnej części alabamy była znana jako ziemie yazoo w roku zostały przyłączone do kolonii georgia i pozostały w niej po rewolucji amerykańskiej przynależność ta była kwestionowana najpierw przez plemiona indiańskie inne stany a następnie przez rząd federalny stanów zjednoczonych wielką brytanię i hiszpanię w roku region ten został włączony do terytorium missisipi nadanie statusu stanowego było jednak opóźnione przez brak dostępu do morza alabama została przyjęta do unii jako dwudziesty drugi stan w roku jako jej tymczasową stolicę wybrano miasto huntsville siedziba stanu została w roku przeniesiona do obecnie opuszczonego miasta o nazwie cahaba w hrabstwie dallas cahaba była pierwszą stałą stolicą stanu alabama obowiązującą w latach szybko pojawili się tu nowi osadnicy chcący skorzystać z żyznych gleb południowo wschodni plantatorzy i handlowcy z górnego południa sprowadzili niewolników na rozwijające się plantacje bawełny gospodarka czarnego pasa nazwa pochodzi od koloru ziemi opierała się na dużych plantacjach bawełny których właściciele wzbogacili się w dużej mierze na pracy niewolników w latach populacja stanu zwiększyła się z do ponad obszar przyciągnął także wielu biednych ludzi którzy stali się rolnikami na własne potrzeby spis ludności z roku wykazał mieszkańców z czego stanowili czarni niewolnicy w stanie było zaledwie wolnych ludzi o kolorze skóry innym niż biały w latach funkcję stolicy stanu pełniła tuscaloosa stycznia roku władze stanu przeniosły stolicę do montgomery a pierwsza sesja parlamentu w nowej stolicy odbyła się w grudniu w nowo wybudowanym budynku spłonął on w roku ale dwa lata później został odbudowany według pierwotnych planów w dniu stycznia roku alabama ogłosiła secesję i dołączyła do konfederacji choć na terytorium stanu stoczono niewiele bitew dostarczył on tys żołnierzy podczas wojny secesyjnej niewolnicy alabamy uzyskali wolność na mocy poprawki w roku w czasie powojennej odbudowy władze utworzyły system szkół publicznych oraz pewne instytucje pomocy społecznej alabama oficjalnie powróciła do unii w roku po wojnie domowej stan nadal miał charakter rolniczy oparty głównie na uprawie bawełny plantatorzy opierali się zniesieniu niewolnictwa i starali się odzyskać kontrolę nad pracownikami ku klux klan posiadał w stanie liczne niezależne oddziały atakujące wyzwolonych po jego zlikwidowaniu organizowano paramilitarne grupy takiej jak czerwone koszule i biała liga które w sposób bardziej otwarty walczyły z prawami wolności wprowadzono prawa jima crowa mające na celu zwiększenie przewagi białych w społeczeństwie w roku zakazano publicznego finansowania katolickich szkół nowa konstytucja stanowa z roku ograniczyła prawo do głosowania m in wprowadzając wymóg umiejętności czytania i pisania mimo iż plantatorzy uzyskali poparcie dla tych zmian wśród białych nieposiadających ziemi nowe ograniczenia nękały biednych głównie przez narzucanie podatku pogłównego w roku prawa wyborcze posiadało ponad tys afroamerykanów ale w czerwcu liczba ta spadła do pomimo że co najmniej tys afroamerykanów potrafiło czytać i pisać w roku nie posiadało własnej ziemi tys białych i tys czarnych niemal wszyscy afroamerykanie utracili prawa głosu prześladowania zakończyły się w połowie lat xx wieku na mocy ustaw federalnych dających prawo głosu wszystkim obywatelom zdominowana przez interesy rolnicze alabama konsekwentnie zmniejszała finansowanie szkół i usług dla afroamerykanów nie zwalniając ich przy tym z płacenia podatków dalszy ciąg dyskryminacji rasowej kryzys rolniczy oraz nieurodzaj bawełny na skutek zarazy nasienia skłonił dziesiątki tysięcy afroamerykanów do emigracji na północ opuścili oni alabamę na początku xx wieku i w wyniku wielkiej migracji przenieśli się do pracy w przemyśle i lepszej przyszłości w uprzemysłowionych miastach północy tempo wzrostu populacji w latach spadło blisko o połowę w tym samym czasie wielu rolników zarówno białych jak i czarnych przeniosło się do birmingham znajdując zatrudnienie w rozwijającym się przemyśle miasto doznało tak szybkiego wzrostu populacji że było nazywane the magic city co znaczy magiczne miasto w latach xx wieku birmingham było miastem stanów zjednoczonych pod względem liczby ludności mieszkało w nim ponad mieszkańców całego stanu podstawą jego gospodarki był przemysł ciężki i górnictwo rozwój przemysłu napędzany potrzebami wojska w związku z ii wojną światową przyniósł dobrobyt uprawa bawełny straciła na znaczeniu a stan stał się bazą dla przemysłu i usług w latach xx wieku wielu białych było przeciwnych polityce integracji rasowej w szkołach i obiektach użyteczności publicznej mimo ogromnych zmian w rozmieszczeniu ludności pomiędzy rokiem a prorolnicza legislatura nie zezwoliła na ustalenie liczby mandatów do izby reprezentantów i senatu na podstawie populacji zachowano stare zasady w celu zachowania politycznej i ekonomicznej władzy na obszarach rolniczych ponadto ustawodawcy tendencyjnie wyznaczyli okręgi wyborcze tzw gerrymandering aby zapewnić elekcję osobom spoza birmingham w rezultacie hrabstwo jefferson w którym znajduje się birmingham skupiające przemysłową i gospodarczą siłę stanu i zapewniające dochodów stanu nie otrzymywało adekwatnych usług publicznych miejskie interesy były konsekwentnie pomijane przez władze i w wyniku tego ok ludności stanu miało wpływ na decyzje polityczne dotyczące całej populacji afroamerykanie z powodów historycznych deklarowali się jako republikanie ale nie posiadali praw wyborczych natomiast biali wyborcy mieli żal do republikanów ze względu na wojnę domową i konieczną odbudowę czynniki te wpłynęły na długoletnią tradycję polegającą na tym że każdy kandydat chcący uzyskać poparcie musiał deklarować się jako demokrata niezależnie od faktycznych poglądów politycznych afroamerykanie uzyskali prawa obywatelskie i wyborcze w roku i wtedy de iure w stanie zakończyła się segregacja rasowa w roku pod wpływem nacisków ludności miejskiej władze po raz pierwszy od roku ustaliły liczbę mandatów na podstawie liczby ludności w poszczególnych okręgach wyborczych to działanie pozwoliło uzyskać korzyści i rozwój obszarów miejskich a także zapewniło prawidłową reprezentację ludności po roku biali wyborcy przenieśli większość swojego poparcia na kandydatów republikańskich w wyborach prezydenckich podobną tendencję można było zauważyć w wyborach do władz stanowych w wyniku czego w roku republikanie po raz pierwszy od lat uzyskali kontrolę nad obiema izbami parlamentu stanowego alabama jest co do wielkości stanem stanów zjednoczonych o powierzchni km ogólnej powierzchni zajmują wody powierzchniowe co czyni ten stan pod tym względem w kraju stan ten posiada drugi co do wielkości system żeglugi śródlądowej w stanach zjednoczonych powierzchni zajmuje płaska nizina schodząca ku missisipi i zatoce meksykańskiej północ stanu to teren wyżynny z rozległą doliną rzeki tennessee w której znajdują się liczne potoki wzgórza i jeziora stany graniczące z alabamą to missisipi na zachodzie tennessee na północy georgia na wschodzie i floryda na południowym wschodzie do alabamy należy fragment wybrzeża zatoki meksykańskiej w południowo zachodniej części stanu w północno wschodniej części stanu znajduje się fragment appalachów najwyższym szczytem stanu jest cheaha mountain o wysokości m n p m obszary stanu zarządzane przez national park service to horseshoe bend national military park little river canyon national preserve russell cave national monument tuskegee airmen national historic site i tuskegee institute national historic site dodatkowo alabama ma cztery lasy państwowe conecuh talladega tuskegee i william b bankhead w stanie znajdują się również trasa parkowa natchez trace trasa historyczna selma to montgomery oraz szlak łez znanym cudem natury jest najdłuższy m amerykański naturalny most znajdujący się na wschód od gór skalistych położony na południe od haleyville w hrabstwie elmore na północ od montgomery znajduje się krater uderzeniowy o nazwie wetumpka o średnicy km powstał on w ok mln lat wskutek uderzenia meteorytu obszary miejskie klimat stanu określany jest jako podzwrotnikowy wilgotny ze średnią roczną temperaturą na poziomie ok c najcieplej jest na południu alabamy nad zatoką meksykańską a temperatura na północy stanu jest trochę niższa zwłaszcza na terenie appalachów klimat ten charakteryzuje się bardzo gorącymi latami łagodnymi zimami i dużą ilością opadów w ciągu całego roku średnie roczne opady wynoszą ok mm dzięki czemu okres wegetacyjny jest tu bardzo długi liczący nawet dni w południowej części stanu lata w alabamie należą do najgorętszych w całych stanach zjednoczonych ze średnią temperaturą powyżej c w niektórych rejonach stanu region ten często jest nawiedzany przez huragany i nawet obszary położone daleko od zatoki meksykańskiej są narażone na ich skutki i obfite opady bardzo często zdarzają się również burze w południowej części stanu rocznie odnotowywanych jest dni burzowych ale nawet na północy przypada ok dni burzowych na rok czasami burze są bardzo groźne ze sporą liczbą wyładowań atmosferycznych i dużymi kulami gradowymi alabama zajmuje siódme miejsce w kraju pod względem liczby zgonów od uderzeń pioruna i dziewiąte miejsce w kraju pod względem liczby zgonów od uderzeń pioruna na jednego mieszkańca alabama wraz z oklahomą ma najwięcej zgłoszonych tornad kategorii ef w okresie od stycznia do czerwca kilka katastrofalnych tornad f spowodowało że alabama ma więcej ofiar śmiertelnych w wyniku trąb powietrznych niż jakikolwiek inny stan wyprzedzając nawet teksas którego znacznie większy obszar zaliczany jest do alei tornad na ten śmiertelny bilans znacząco wpłynęły tornada z kwietnia roku ofiar w alabamie oraz z kwietnia roku ofiar w alabamie roku sezon na tornada to głównie wiosna kwiecień ale alabama jako jedno z nielicznych miejsc na świecie ma również drugi sezon tornad w okolicy listopada i grudnia północ stanu wzdłuż doliny tennessee jest jednym z obszarów kraju najbardziej zagrożonych tornadami region ten jest nazywany dixie alley dla odróżnienia od alei tornad na wielkich równinach zimy w stanie zwykle są łagodne ze średnią temperaturą stycznia ok c w mobile i ok c w birmingham chociaż śnieg w alabamie należy do rzadkości to na obszarze na północ od montgomery śnieg pada kilka razy każdej zimy a gwałtowne śnieżyce zdarzają się raz na kilka lat jak w latach i gdy śnieg padał nawet w mobile średnie opady śniegu w birmingham to ok mm rocznie alabama jest domem dla wielu gatunków fauny i flory głównie ze względu na duże zróżnicowanie siedlisk rozciągających się od doliny tennessee płaskowyżu appalachów i ridge and valley appalachians na północy do piedmontu canebrake black belt w centralnej części i wybrzeża zatoki meksykańskiej na południu alabama znajduje się w czołówce pod względem różnorodności biologicznej na jej obszarze znajdują się liczne lasy sosnowe które są wciąż najliczniejszą odmianą lasów na obszarze tego stanu alabama zajmuje miejsce w usa pod względem różnorodności flory jest domem dla ponad gatunków roślin nasiennych i paprotnikowych spis ludności z roku stwierdza że stan alabama liczy mieszkańców co oznacza wzrost o w porównaniu z poprzednim spisem z roku dzieci poniżej piątego roku życia stanowią populacji mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia a to osoby mające i więcej lat ludności stanu stanowią kobiety centrum populacji stanu znajduje się w hrabstwie chilton na obszarze jemison division według danych z roku mieszkańców stanowiła ludność biała nie licząc latynosów to murzyni lub afroamerykanie to azjaci to ludność tubylcza to hawajczycy i mieszkańcy innych wysp pacyfiku to przedstawiciele innych ras a populacji to osoby mieszanego pochodzenia latynosi stanowią ludności stanu największą grupę stanowią osoby pochodzenia afroamerykańskiego osób deklaruje się jako osoby pochodzenia amerykańskiego w dużej części mające brytyjskich przodków ale osiadłych w ameryce w xvii wieku następnie są osoby pochodzenia irlandzkiego angielskiego i niemieckiego także obecne są duże grupy osób pochodzenia meksykańskiego tys szkockiego tys włoskiego tys nieokreślonego europejskiego tys francuskiego tys szkocko irlandzkiego tys i afrykańskiego tys liczbę polaków oszacowano na tys w roku powołano stanową komisję do spraw indian i oficjalnie uznano siedem plemion zamieszkujących obszar stanu w roku mieszkańców alabamy w wieku co najmniej lat mówiło tylko w języku angielskim co stanowi spadek o w stosunku do roku pozostałe języki używane w alabamie to wg spisu powszechnego z roku na podstawie badań centrum zwalczania i zapobiegania chorób stwierdzono że alabama posiada jeden z najgorszych wskaźników otyłości dorosłych mieszkańców który dla znaczącej większości hrabstw wyniósł ponad niższy był tylko w dziesięciu hrabstwach gdzie osiągnął poziom ponad mieszkańcy stanu najrzadziej w kraju spędzają aktywnie wolny czas alabama ma jeden z najwyższych wskaźników osób chorych na cukrzycę wynoszący ponad dorosłych według danych zebranych przez pew research center mieszkańców alabamy to chrześcijanie to katolicy natomiast to niereligijni pozostałe to wyznawcy innych religii alabama znajduje się pośrodku pasa biblijnego i w związku z tym większość dzisiejszych mieszkańców stanu określa się jako protestanci alabama jest uznawana za jeden z najbardziej religijnych stanów stanów zjednoczonych którego ok mieszkańców regularnie uczęszcza do kościoła większość mieszkańców alabamy określa swoją wiarę jako ewangelikalizm w roku trzema największymi ugrupowaniami religijnymi były południowa konwencja baptystów zjednoczony kościół metodystyczny i ponadwyznaniowy ewangelikalizm duża część tutejszych ugrupowań baptystycznych i metodystycznych powstała w trakcie wielkiego przebudzenia mającego miejsce na początku xix w kiedy kaznodzieje głosili wiarę w południowej części stanów zjednoczonych prezbiterianie są potomkami szkocko iryjskiej imigracją z xviii wieku baptyści i metodyści są rezultatem przebudzenia na początku xix wieku tradycyjne grupy straciły w ostatnich latach na rzecz denominacji zielonoświątkowych takich jak kościół boży kościół boży w chrystusie kościół nazarejczyka zbory boże jak i do miejskich niezależnych megakościołów te kościoły stosują radosną muzykę i prowadzą luźne nabożeństwa i spotkania domowe zielonoświątkowe kościoły zaczęły pojawiać się w alabamie już w końcu xix wieku neopentekostalne megakościoły pojawiły się pod koniec xx wieku badania przeprowadzone w roku wykazały że ponad ankietowanych potrafiło wymienić cztery kanoniczne ewangelie spośród osób wierzących stwierdziło iż w pełni rozumieją swoją wiarę i nie potrzebują dalszej nauki uczestników ankiety deklarowało że ma zaufanie do kościołów w stanie w alabamie mieszkają również osoby będące innej wiary których jednakże jest dużo mniej niż wyznawców chrześcijaństwa są to wyznawcy mormonizmu tys świadkowie jehowy islamu tys judaizmu tys hinduizmu tys bahaizmu tys buddyzmu tys uniwersalizmu unitariańskiego tys żydzi przybyli do miasta mobile w stanie alabama ok roku w epoce kolonialnej kiedy sefardyjscy żydzi wyemigrowali z londynu najstarszą gminą żydowską w alabamie jest kongregacja sha arai shomayim została oficjalnie uznana przez legislaturę stanową stycznia roku żydzi którzy przybywali do stanu w xix i xx wieku byli z reguły aszkenazyjczykami pochodzącymi z europy wschodniej w alabamie znajdują się dwie synagogi ortodoksyjne cztery konserwatywne dziesięć reformowanych i jedna humanistyczna w stanie znajdują się ośrodki przemysłu kosmicznego motoryzacyjnego oraz ciężkiego wydobywane są surowce mineralne i produkowana stal w sektorze usług ważną rolę odgrywa edukacja ochrona zdrowia i usługi bankowe według agencji badań ekonomicznych w roku wartość stanowej produkcji wyniosła mld co daje na jednego mieszkańca i jej wzrost wyniósł w roku pkb per capita w lipcu roku stopa bezrobocia w stanie wynosiła w alabamie jest prowadzony chów drobiu dla mięsa i jaj i bydła dla mięsa i mleka głównymi roślinami uprawnymi są orzeszki ziemne bawełna kukurydza sorgo soja i brzoskwinie mimo przydomku stan bawełny alabama zajmuje dopiero lub miejsce w kraju pod względem uprawy tej rośliny w zależności od źródła badań przemysł stanu obejmuje produkcję wyrobów stalowych i żeliwnych w tym rur papieru drewna górnictwo głównie węgla kamiennego produkcję wyrobów z tworzyw sztucznych części samochodowych oraz odzieży ponadto na terenie stanu rozwinął się przemysł lotniczy i elektroniczny głównie na potrzeby wojska w centrum lotów kosmicznych imienia george a c marshalla oraz united states army aviation and missile command w huntsville jednym z głównych powodów wzrostu gospodarczego alabamy był rozwój przemysłu motoryzacyjnego na terenie stanu znajdują się tam fabryki m in hondy hyundaia mercedesa toyoty a także wielu ich dostawców od roku przemysł samochodowy stworzył ponad tys miejsc pracy i uczynił z alabamy czwartego producenta samochodów w kraju producenci stali nucor ssab thyssenkrupp oraz u s steel mają swoje fabryki w tym stanie i zatrudniają ponad tys pracowników w maju roku niemiecki thyssenkrupp zainwestował mld w zakład produkcji stali który da stałe zatrudnienie dla osób a gdy osiągnie pełną wydajność uczyni z alabamy trzeciego w kraju producenta stali innymi ważnymi przedsiębiorstwami mającymi swe zakłady na terenie stanu są bfgoodrich produkcja opon gaf materials corporation pokrycia dachowe hunt refining company rafineria oraz jvc elektronika szacuje się że alabama jest rocznie odwiedzana przez tys zagranicznych turystów głównie z kanady anglii niemiec i japonii w roku turyści wydali mld dając zatrudnienie łącznie tys mieszkańców stanu swoje siedziby w stanie mają regions financial corporation bbva compass oraz superior bancorp a także kilkanaście mniejszych banków większość w birmingham tamże siedzibę ma również fundusz inwestycyjny harbert management corporation najwyższym budynkiem tego miasta jest siedziba regionalnego oddziału banku wachovia koncern telekomunikacyjny att również w birmingham zlokalizował jedną ze swoich siedzib budując att city center w całym mieście przedsiębiorstwo zatrudnia pracowników stałych oraz tymczasowych na terenie miasta znaleźć można także przedsiębiorstwa budowlane takie jak brasfield gorrie bek hoar construction oraz b l harbert international wiele przedsiębiorstw ma swoje siedziby w huntsville wśród nich adtran usługi internetowe intergraph informatyka avocent informatyka deltacom telekomunikacja a także oddział przedsiębiorstwa cinram zajmującego się dystrybucją płyt cd i dvd jedyny port morski alabamy mobile jest ruchliwym portem łączącym zatokę meksykańską z systemem żeglugi śródlądowej i poprzez rzeki tennessee tombigbee dający dostęp do środkowego zachodu usa port ten zajmuje miejsce w stanach zjednoczonych pod względem tonażu przeładowanych ładunków wewnątrz stanu ważną rolę odgrywa black warrior płynąca przez tuscaloosę największym pracodawcą w stanie jest szpital uniwersytetu stanowego alabama state university zatrudniający ok tys pracowników na terenie alabamy znajduje się także elektrownia jądrowa browns ferry uruchomiona w roku o łącznej mocy mw główne lotniska alabamy to port lotniczy birmingham shuttlesworth huntsville international airport port lotniczy dothan mobile regional airport montgomery regional airport northwest alabama regional airport tuscaloosa regional airport oraz pryor field regional airport poza portami lotniczymi w birmingham i huntsville są to lotniska o znaczeniu regionalnym obsługujące loty do pobliskich stanów lotnisko w huntsville obsługuje loty we wschodniej części stanów zjednoczonych natomiast z birmingham można polecieć nawet do phoenix czy las vegas podstawą systemu kolei w tym stanie jest codzienny pociąg crescent z nowego jorku do nowego orleanu zatrzymujący się na stacjach w anniston birmingham i tuscaloosa przez terytorium alabamy przebiega pięć autostrad międzystanowych a biegnie z północy na południe przecinając stan mniej więcej na dwie połowy swój bieg kończy w mobile a biegnie z teksasu przecina stan w birmingham i kieruje się dalej na wschód wraz z nią tym samym ciągiem prowadzi a która za birmingham skręca na północny wschód a swój bieg zaczyna w montgomery i kieruje się na północny wschód w stronę atlanty i dalej aż do petersburga w stanie wirginia a przechodzi przez mobile i łączy florydę z kalifornią poza tymi głównymi arteriami komunikacyjnymi przez stan przebiega wiele innych dróg o mniejszym znaczeniu pięć odcinków dróg w stanie jest płatnych alabama river parkway w montgomery black warrior parkway w tuscaloosa emerald mountain expressway w montgomery foley beach express w foley oraz montgomery expressway w montgomery a także cztery płatne mosty alabama river parkway bridge w montgomery black warrior parkway bridge w tuscaloosa emerald mountain expressway bridge w montgomery i foley beach express bridge w foley w marcu roku drogi w alabamie zostały uznane za jedne z najgorszych w kraju pod względem ekologii i bezpieczeństwa stan posiada jeden port morski w mobile a także kilka portów rzecznych wymienione kolejno z północy na południe florence decatur guntersville birmingham tuscaloosa montgomery oraz mobile w stanie alabama funkcjonuje kilka zawodowych drużyn sportowych grających w niższych ligach w tym cztery zespoły baseballowe alaska stan stanów zjednoczonych w północno zachodniej części ameryki północnej będący eksklawą stanów zjednoczonych graniczy od wschodu z kanadą a od zachodu przez cieśninę beringa z rosją dominują góry z najwyższym punktem ameryki północnej jakim jest szczyt denali mckinley m n p m oraz wyżyny i liczne stożki wulkaniczne do terytorium należą też aleuty alaska ma największą powierzchnię wśród stanów stanów zjednoczonych oraz najmniejszą gęstość zaludnienia w odróżnieniu od większości stanów alaska nie dzieli się na hrabstwa lecz okręgi borough znaczna część stanu jest przy tym niezorganizowana powierzchnia stanu jest górzysta na południu znajdują się góry alaska z najwyższym szczytem ameryki północnej denali w latach mckinley m góry świętego eliasza góra świętego eliasza m góry wrangla mount bona m na północy góry brooksa michelson m w środkowej części stanu płaskowyż jest rozcięty dolinami rzek natomiast wzdłuż wybrzeża występują niziny linia brzegowa jest bardzo dobrze rozwinięta składają się na nią liczne półwyspy alaska kenai i przybrzeżne wyspy aleuty archipelag aleksandra kodiak nunivak wyspa świętego wawrzyńca wyspy pribyłowa obszar ten jest aktywny sejsmicznie a wiele szczytów gór to czynne m in pavlof iliamna i wygasłe wulkany w części południowej klimat jest umiarkowany chłodny a na dalekiej północy subpolarny zakres zmian temperatury powietrza w ciągu roku od w zimie do w lecie zima trwa miesięcy i jest bardzo mroźna a w czasie jej trwania wieją silne wiatry osiągające prędkość km h oraz powstają burze śnieżne charakterystyczne dla strefy tundry w głębi lądu tajga i tundra w zasięgu oddziaływania prądu alaskańskiego iglaste lasy deszczowe strefy umiarkowanej z topolami olchami i wierzbami w drugiej połowie xix w należące do rosji tereny alaski zostały odsprzedane stanom zjednoczonym traktat został podpisany po długich negocjacjach w nocy marca transakcję wartą mln dolarów w imieniu rosji zawarł baron edward de stoeckl a w imieniu stanów zjednoczonych william seward który wcześniej zabiegał o zakup tych terenów traktat został ratyfikowany przez senat stanów zjednoczonych kwietnia izba reprezentantów lipca uchwaliła wyasygnowanie pieniędzy władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa legislatura alaski złożona z izby reprezentantów i senatu na czele władzy wykonawczej stoi gubernator wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję alaska jest jedynym amerykańskim stanem który dzieli się na okręgów ang borough pozostałe stanów dzieli się na hrabstwa jedynie luizjana dzieli się na parafie ang parish występują dwa rodzaje jednostek terytorialnych obecnie zostało utworzonych okręgów oraz okręg typu niezorganizowanego okręg niezorganizowany dodatkowo został podzielony przez united states census bureau na tzw obszarów spisu powszechnego ang census area w celu łatwiejszego przeprowadzenia badań statystycznych największe okręgi są większe od niektórych poszczególnych stanów stanów zjednoczonych siedmiu okręgom nadano status skonsolidowanych miast okręgów ang consolidated city borough anchorage haines juneau sitka skagway wrangell i yakutat dla stanu alaska kod federal information processing standard to spis ludności z roku wykazał że stan alaska liczył mieszkańców wzrost o w porównaniu z poprzednim spisem z roku dzieci poniżej piątego roku życia stanowiły populacji mieszkańców nie ukończyło osiemnastego roku a to osoby mające i więcej lat stanowiły kobiety według danych z roku mieszkańców stanowiła ludność biała nie licząc latynosów to rdzenna ludność alaski miało rasę mieszaną to azjaci to murzyni lub afroamerykanie to hawajczycy i mieszkańcy innych wysp pacyfiku latynosi stanowili największe grupy stanowią osoby pochodzenia niemieckiego irlandzkiego i angielskiego istnieją także duże grupy osób pochodzenia amerykańskiego tys francuskiego tys meksykańskiego tys filipińskiego tys norweskiego tys włoskiego tys szkockiego tys polskiego tys nieokreślonego europejskiego tys szwedzkiego tys i szkocko irlandzkiego tys najpowszechniej używanymi językami są dane za eksploatuje się ropę naftową jedne z największych złóż na świecie gaz ziemny złoto platynę rudy miedzi cyny niklu uranu zakłady przemysłu petrochemicznego drzewnego papierniczego rozwinięta hodowla reniferów lisów a także leśnictwo myślistwo i rybołówstwo połów łososi i śledzi transport głównie na południu stanu samochodowy fragment drogi panamerykańskiej alaska highway kolejowy lotniczy główne porty morskie valdez seward sitka są także wojskowe bazy lotnicze oraz liczne rurociągi typowa kuchnia alaski opiera się o dania z owoców morza krab królewski krewetki langusty i ryb jak np łosoś spożywa się także mięso łosi reniferów fok morsów oraz ptaków przeciętny mieszkaniec alaski zjada około kg mięsa dziennie ze względu na warunki klimatyczne na alasce dalej wykorzystuje się naturalne sposoby konserwowania żywności takie jak suszenie czy fermentacja przekąskami są suszone ryby lub płatki suszonego mięsa np reniferów wśród owoców i warzyw najbardziej popularne są jagody oraz borówki wykorzystywane w sosach i deserach spożywa się także wodorosty i korzenie roślin ameryka północna kontynent o powierzchni km co stanowi całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej położony na półkulach północnej i zachodniej do ameryki północnej należy również tzw ameryka środkowa od zachodu amerykę północną otacza ocean spokojny od północy ocean arktyczny a od wschodu ocean atlantycki ameryka północna od azji oddzielona jest cieśniną beringa na południu łączy się z ameryką południową południowa część nazywana jest ameryką łacińską najdalej wysunięte punkty ameryki północnej jako części świata skrajne punkty ameryki północnej jako kontynentu rozciągłość południkowa tys km równoleżnikowa tys km kontynent silnie rozczłonkowany długość linii brzegowej km ameryki północnej stanowią półwyspy a wyspy największymi półwyspami są do największych wysp należą w ameryce północnej zaznacza się przewaga gór i wyżyn nad nizinami średnia wysokość nad poziomem morza to m najwyższym punktem jest denali znany też jako mckinley m na alasce natomiast najniższy znajduje się w dolinie śmierci m p p m ponad powierzchni leży powyżej m n p m wzdłuż zachodnich brzegów kordyliery aktywne sejsmicznie z wewnętrznymi wyżynami kolorado meksykańska wewnątrz wielkie równiny i niziny wewnętrzne na wschodzie appalachy wybrzeża wschodnie nizinne klimat od okołobiegunowego na północy przez umiarkowany podzwrotnikowy i zwrotnikowy do równikowego w ameryce środkowej w kordylierach klimaty górskie głównymi rzekami są missisipi z missouri mackenzie jukon a jeziorami górne huron michigan wielkie jezioro niedźwiedzie wielkie jezioro niewolnicze erie na północy pustynie arktyczne tundra lasy iglaste ku południu przechodzą w lasy mieszane i liściaste w części środkowej prerie na pd zach półpustynie i pustynie w kordylierach górskie lasy iglaste i roślinność alpejska na wybrzeżach ameryki środkowej lasy równikowe fauna zróżnicowana wół piżmowy renifer karibu jeleń wirginijski niedźwiedzie baribal grizzly bizon amerykański w rezerwatach amerykę północną zamieszkuje mln ludzi dane z roku co stanowi około ludności świata głównie biali czarni i indianie gęstość zaludnienia jest niewielka w porównaniu do średniej gęstości zaludnienia świata i wynosi osoby km rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne i jest następstwem silnego zróżnicowania warunków środowiska przyrodniczego najbardziej zaludnione tereny to bermudy osób km i barbados osób km a najmniej zaludnione tereny to obszar grenlandii osób km i kanada osoby km szczególnie ważnym czynnikiem wpływającym na rozmieszczenie ludności jest fakt że ogromna powierzchnia kontynentu znajduje się pod wpływem klimatów polarnego subpolarnego i umiarkowanie chłodnego co znacząco ogranicza możliwość trwałego egzystowania człowieka na północy kolejnym obszarem o niewielkiej koncentracji ludności są kordyliery wraz z kotlinami śródgórskimi a także obszary pustynne i półpustynne w ameryce północnej można również wskazać obszary o wysokiej koncentracji ludności np pogranicze kanadyjsko amerykańskie północny wschód stanów zjednoczonych niektóre odcinki wybrzeża oceanu spokojnego a także tereny ciągnące się od meksyku po gwatemalę państwami o największej gęstości zaludnienia w ameryce północnej są kraje wyspiarskiej części ameryki środkowej arizona stan w południowo zachodniej części stanów zjednoczonych od południa sąsiadujący z meksykańskimi stanami sonora i kalifornia dolna od zachodu z kalifornią i nevadą od północy z utah a od wschodu z nowym meksykiem zajmuje obszar wyżynny w północnej części rozciąga się wyżyna kolorado historycy nie są zgodni co do pochodzenia nazwy stanu w xvi wieku teren obecnie leżący na terenie południowej arizony i północnego meksyku był nazywany przez hiszpanów jako pimera alta górny pima czyli obszar należący do tubylców o nazwie pima częścią tego obszaru było to miejsce nazywane z języka hiszpańskiego arisona arissona lub arizona w roku historyk james h mcclintock w opublikowanej pracy dowodzi pochodzenia nazwy od słów indian tohono o odham oraz pima aleh zon lub ali shonak oznaczających małe źródło także opinie innych wskazują na indiańskie pochodzenie z języka pima gdzie arizonac oznacza miejsce gdzie jest małe źródło obecnie jednak oficjalny historyk stanu arizona marshall trimble skłania się ku teorii donalda t garate który opublikował w roku pracę udowadniającą iż nazwa pochodzi od słów w języku basków którzy należeli do pierwszych eksploratorów tych terenów a oznaczających w przekładzie dobry dąb ranchera nazywana arizona została na tych terenach założona w latach przez pochodzącego z baskijskiej rodziny bernardo de urrea nazwa stała się popularna od roku kiedy na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto srebro a poszukiwacze skarbów przenieśli nazwę na całe eksploatowane terytorium arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za nowym meksykiem a przed nevadą obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy suchy średnia temperatura powietrza latem przekracza c maksymalnie dochodzi do c naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami na południu roślinność pustynna na wyżynie mogollon lasy z sosną żółtą w północnej części od parku narodowego wielkiego kanionu do parku narodowego skamieniałego lasu na północnym brzegu rzeki małe kolorado rozciąga się km pas pustyni pstrej pierwotną nadal obecną ludność tych obszarów stanowią m in indianie z plemion hopi na północy i apaczów na południu którzy przybyli tu po upadku cywilizacji anasazi na kilkaset lat przed hiszpanami hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej n e i kulturowo wywodzą się od anasazi obecnie najliczniejsi indianie arizony nawahowie również stanowią element napływowy z kanady przybywając dopiero ok poprawną etymologię nazwy arizona historycy wyjaśnili dopiero w nazwę swą stan zawdzięcza baskom którzy przeważali wśród elementu napływowego z hiszpanii słowo aritz oznacza dąb a ona dobre miejsce całość o znaczeniu miejsce gdzie rosną dobre dęby została z czasem skrócona przez opuszczenie litery t jako że ciąg tz nie występuje w hiszpańskim kastylijskim i nie był wymawiany istnieją inne miejsca o nazwie arizona w ameryce środkowej czy południowej gdzie również zawitali baskowie dnia lutego r politycy i działacze reprezentujący co najmniej trzy partie polityczne uruchomili stronę start our state na facebooku dążąc do oderwania pewnych terytoriów od arizony pomysł ten po raz pierwszy został zaproponowany w roku przez hugh holuba zaczął się rozwijać po artykule na pierwszej stronie arizona daily star z lutego roku około zaproponowano odseparowanie od arizony gila river pomiędzy phoenix i tucson po wyborze gubernatora evana mechama który zanim został usunięty z urzędu anulował płatny urlop w stanowe obchody dnia martina luthera kinga pojawiają się propozycje utworzenia z hrabstwa pima i sąsiednich hrabstw stanu baja arizona hrabstwo to samo w sobie jest większe niż new jersey i connecticut a także ma większą populację niż vermont i delaware spis ludności z roku stwierdza że stan arizona liczy mieszkańców co oznacza wzrost o w porównaniu z poprzednim spisem z roku dzieci poniżej piątego roku życia stanowią populacji mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia a to osoby mające i więcej lat ludności stanu stanowią kobiety według danych z roku mieszkańców stanowiła ludność biała nie licząc latynosów to rdzenna ludność ameryki to murzyni lub afroamerykanie miało rasę mieszaną to azjaci to hawajczycy i mieszkańcy innych wysp pacyfiku latynosi stanowią ludności stanu największe grupy stanowią osoby pochodzenia meksykańskiego niemieckiego irlandzkiego i angielskiego istnieją także duże grupy włochów tys amerykan tys francuzów tys polaków tys szkotów tys norwegów tys i nieokreślonych europejczyków tys najpowszechniej używanymi językami są według spisu w roku w arizonie zamieszkuje około tys osób pochodzenia polskiego w większości zgrupowani są w okolicach phoenix co rok organizowane są tam festiwale polonijne życie kulturalne toczy się głównie przy parafii matki boskiej częstochowskiej drugim co do wielkości skupiskiem polonijnym jest tucson tam również działalność polonijna koncentruje się wokół parafii św cyryla z aleksandrii szkoły przyparafialne są miejscem gdzie dzieci uczą się historii języka i tradycji polskiej władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa legislatura arizony złożona z izby reprezentantów i senatu na czele władzy wykonawczej stoi gubernator wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję arizona jest stanem w stanach zjednoczonych pod względem dochodu na głowę mieszkańca największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy największym prywatnym pracodawcą jest wal mart w stanie istnieje rozwinięty przemysł komputerowy w phoenix znajduje się międzykontynentalny port lotniczy phoenix sky harbor który obsługuje rocznie więcej niż milionów pasażerów ważny jest także port lotniczy w tucson który obsługuje miliony pasażerów są dwie ważne autostrady międzystanowe na osi wschód zachód na północy omijając rezerwat nawaho przecina stan autostrada międzystanowa nr w arizonie jest ona w większości poprowadzona wzdłuż drogi route chicago los angeles która ma obecnie charakter historyczny z licznymi muzeami i atrakcjami turystycznymi na południu stanu prowadzi autostrada międzystanowa nr łącząc teksas el paso z kalifornią południową pomiędzy miastami tucson i phoenix odchodzi od niej autostrada międzystanowa nr na wiodąca przez yumę do san diego na wybrzeżu pacyfiku nie ma autostrady przecinającej cały stan w kierunku północ południe ze względu na grand canyon i tereny rezerwatów indiańskich na północy rolę pionowej arterii spełniają trzy drogi prowadzące od nogales na granicy z meksykiem do flagstaff autostrada międzystanowa nr następnie fragment autostrady międzystanowej nr oraz od phoenix autostrada międzystanowa nr obie autostrady nr i mimo nazwy międzystanowe zaczynają się i kończą w arizonie północno zachodniej części granicy z utah nie można pokonać jadąc z południa ze względu blisko km odcinek wielkiego kanionu droga us będąca przedłużeniem arterii pionowej od flagstaff dochodzi tylko do parku narodowego wielkiego kanionu jedynymi sąsiednimi stanami które nie mają połączenia autostradami z arizoną są nevada i utah jednak z tym pierwszym połączenie jest drogą expresową czterojezdniową nr us z kingman do las vegas a z utah drogami us oraz us wiodącymi przez rezerwaty indian nawaho oraz hopi google w arizonie oferuje darmowe przejazdy dla mieszkańców samochodami autonomicznymi na obszarze x większym niż san francisco dane za rok skrót słowny w języku japońskim pochodzący od angielskiego słowa animation które jest wymawiane po japońsku animshon oznacza ono film animowany z tym że w japonii terminem tym określa się wszystkie filmy i seriale animowane bez względu na kraj ich pochodzenia natomiast poza japonią słowo anime służy do określenia japońskich filmów animowanych oraz stylu japońskiej animacji teoria o pochodzeniu terminu anime od francuskiego słowa anim animowany lub les dessins anims animowane obrazy jest dyskusyjna obie formy pierwotna animshon i skrócona anime są używane przez japończyków historia japońskiej animacji sięga początków xx wieku kiedy to japońscy filmowcy eksperymentowali z technikami animacji znanymi we francji niemczech stanach zjednoczonych i rosji pierwszym japońskim filmem animowanym było pięciominutowe dzieło otena shimokawy z roku pt imokawa mukuz genkanban no maki angielski tytuł mukuzo imokawa the doorman autor filmu pochodził z okinawy i był wówczas letnim filmowcem amatorem za pierwszy światowy sukces uznana została animacja momotar seitar kitayamy z roku w okresie militaryzmu od połowy lat xx w i podczas ii wojny światowej anime służyły japońskiemu rządowi do celów propagandowych umacniających nacjonalizm i kult cesarza w społeczeństwie kultową animacją okazały się opowieści o momotar autorstwa mitsuyo seo po wojnie i w latach nastąpił zastój w japońskim przemyśle filmowym głównie z powodu popularności produkcji amerykańskich pochodzących z wytwórni walt disney metro goldwyn mayer i warner bros na ten okres przypada jednak rozwój komiksu określanego w japonii mianem mangi w latach nastąpił ponowny rozwój produkcji animowanych głównie seriali telewizyjnych symbolami sukcesu okazały się astro boy reż osamu tezuki sally czarodziejka czarodziejskie zwierciadełko i kimba biały lew w latach popularność anime gwałtownie wzrosła i zaczęły powstawać w dużej części na podstawie mang filmy animowane wyróżniające się spośród innych produkcji anime kierowane było coraz częściej do młodzieży i dorosłych powstały nowe gatunki na przykład mecha opowiadający o humanoidach i robotach tokusatsu o herosach czy fantastyka naukowa następujące wówczas w krajach rozwiniętych gwałtowna modernizacja postęp techniczny konsumpcjonizm nowe ruchy religijne i zmiany obyczajowe znajdowały swoje odbicie także w powstających anime reżyserowie coraz częściej uwypuklali indywidualizm i niezależność bohaterów których cele i idee nie zawsze pokrywały się z celami większości modne też stały się fantastyczne światy magia nadprzyrodzone zdolności przemoc brutalizm i epatowanie seksualnością z tych stylów narodziły się seriale animowane tygrysia maska generał daimos bia czarodziejskie wyzwanie magiczne igraszki yattaman fantastyczny świat paula w latach filmy anime podbiły rynki poza granicami kraju zwłaszcza w australii stanach zjednoczonych kanadzie francji belgii i włoszech a w japonii zostały uznane za jeden z najważniejszych nurtów produkcji filmowej anime stały się wytworami współczesnej kultury japońskiej ale także odzwierciedleniem dokonujących się w niej przemian a dzięki promocji i ekspansji eksportowej rozwinęły się w osobną branżę gospodarki przynoszącą japonii ogromne dochody od lat anime zaczęły podbijać także rynki wielu krajów azji wschodniej ameryki południowej i europy wschodniej w języku polskim słowo anime występuje jako rzeczownik rodzaju nijakiego to anime jest wyrazem nieodmiennym zarówno w liczbie pojedynczej jak i mnogiej niepoprawna jest zatem pisownia anime ami anime ów i tym podobna ponieważ e na końcu jest wymawialne przykładowe stwierdzenie oglądam anime może odnosić się zarówno do jednego konkretnego anime oglądanego w danym momencie jak i stwierdzenia ogólnego oglądam japońskie animacje w krajach anglojęzycznych anime bywa czasami nazywane zbitką wyrazową japanimation ale obecnie termin ten wychodzi z użycia określenie to używane było najczęściej w latach i wraz z pierwszą i drugą falą fandomu ale w połowie lat zaczęło być wypierane przez anime termin ten częściej używany jest w japonii odkąd słów anime i animshon zaczęto używać do określania wszystkich typów animacji terminem japanimation odróżnia się japońskie filmy animowane od pozostałych japońska animacja cechuje się rozmaitością stylów które skierowane są do ogromnego grona odbiorców kobiet i mężczyzn dziewczyn i chłopców osób w każdym wieku o każdej orientacji seksualnej biznesmenów i robotników gospodyń domowych i kobiet robiących karierę itd cechą charakterystyczną większości anime jest styl rysowania postacie anime mają duże oczy a włosy cieniowane są w charakterystyczny sposób inną cechą charakterystyczną są pojawiające się w niektórych produkcjach bardzo uproszczone wizerunki bohaterów tzw super deformed niegdyś wiele anime powstawało jedynie przy użyciu tradycyjnych metod animacji jednak w ostatnich latach do produkcji coraz większej części z nich używa się komputerów komputery wykorzystywane są w różnym stopniu w niektórych filmach ich praca jest praktycznie niezauważalna ponieważ twórcy ograniczyli ich użycie do minimum np pomagając sobie przy co trudniejszych animacjach inne z kolei anime bardzo dużo zawdzięczają komputerom animacja do appleseed powstawała przy pomocy grafiki trójwymiarowej oraz techniki motion capture ostatnim serialem anime który powstaje wyłącznie przy użyciu tradycyjnych metod jest sazae san istnieje wiele gatunków anime w tym także odpowiednich dla tradycyjnego kina aktorskiego owe gatunki mogą zawierać w sobie elementy akcji przygody historii dla dzieci komedii dramatu erotyzmu hentai średniowiecznego fantasy horroru romansu science fiction itd większość anime łączy w sobie elementy kilku różnych gatunków jak i wiele różnych tematów co utrudnia jednoznaczne ich kategoryzowanie może wydawać się że dane anime ma prostą fabułę ale jednocześnie może cechować się ono o wiele większą złożonością głębokością przedstawionej historii oraz jej bohaterów przykładowo w jakimś anime największy nacisk położono na akcję np efektowne bijatyki lub pościgi ale jednocześnie w tym samym filmie serialu znaleźć można elementy m in humoru nazwy i krótkie opisy pojęć charakterystycznych dla anime i mangi niektóre anime powstają dla specjalnej grupy odbiorców węższej nawet niż niektórych z podanych powyżej przykładowo initial d wangan midnight i x driver skupiają się na wyścigach samochodowych i tuningu swoiste odpowiedniki filmów w rodzaju szybkich i wściekłych ashita no j opowiada o boksie a hanauky meido tai hanauky maid team bazuje na fantasy o francuskich pokojówkach bardzo ważnym elementem anime jest muzyka ścieżki dźwiękowe do anime często tworzone są przez znanych muzyków i kompozytorów seriale rozpoczynające się specyficzną czołówką po angielsku opening wykorzystują otwierającą piosenkę jako szybkie wprowadzenie do programu tło muzyczne wykorzystuje się aby nadać odpowiednie tempo akcji openingi zwykle odpowiadają tonowi w jakim utrzymane jest dane anime i mają zachęcić widza do dalszego oglądania wykorzystane utwory oraz piosenka kończąca odcinek ending mogą stanowić komentarz do ogólnej fabuły całości lub wysuwać na pierwszy plan szczególnie ważny dla serialu element openingi i endingi a także utwory w samym anime nierzadko wykonywane są przez popularnych muzyków dodatkowo do niektórych anime wydawane są specjalne płyty z seiy nazywane image albumami pomimo użycia słowa image obraz wyobrażenie wizerunek płyty zawierają jedynie muzykę lub wiadomości głosowe w których to seiy rozmawiają z publicznością lub mówią o samych sobie co wywołuje u słuchacza wrażenie że postać śpiewa innym rodzajem płyt są drama cd na których znajdują się piosenki i opowiadane przez seiy historie niekoniecznie związane z głównym wątkiem danego anime większość anime można podzielić na następujące kategorie zróżnicowanie gatunkowe powoduje że anime znajduje wielu fanów co pozwoliło na powstanie fandomu poza japonią popularność ta wynika również z odmienności od popkultury zachodu w wielu krajach zachodnich japońskie animacje są bardzo opłacalne podobnie jak wczesne zachodnie ich adaptacje np tetsuwan atomu poza japonią anime wydawane są w odpowiedniej dla danego kraju formie nagrana zostaje między innymi dubbingowana ścieżka dialogowa którą wstawia się w miejsce oryginalnych dialogów dystrybutor może edytować anime w taki sposób aby zastąpić rzeczy niezrozumiałe dla widza spoza japonii oraz potencjalnie nieodpowiednie bądź obraźliwe nawet poprzez wycięcie lub przerobienie niektórych scen w taki sposób amerykanie ocenzurowali np wojnę planet czy teknomana aby nadawały się one na rynek amerykański proces ten był szczególnie intensywny dawniej kiedy na zachodzie anime było jeszcze mało znane ale obecnie dystrybutorzy coraz rzadziej decydują się na cenzurę ze względu na coraz większe zapotrzebowanie rynku na anime w oryginalnej wersji na cenzurę dystrybutor decyduje się najczęściej ze względu na mocne sceny erotyczne w produkcjach dla starszych widzów jeśli anime jest przeznaczone dla dzieci dystrybutor często decyduje się na wycięcie co brutalniejszych scen w anime rany i obrażenia są naturalnym następstwem przemocy obecnie najbardziej powszechną formą legalnego dostępu do anime w polsce są serwisy streamingowe udostępniające seriale godzinę po emisji w japońskiej telewizji np crunchyroll daisuki net wydano również wiele wydań vhs vcd dvd blu ray dzięki takim wydawcom jak planet manga anime gate monolith film myfly anime virtual idg anime eden w polskich kanałach telewizyjnych anime są emitowane zazwyczaj w wersjach przeznaczonych na rynek międzynarodowy w niektórych przypadkach następowało amerykanizowane serii i najczęściej dotyczyła ona imion np satoshi główny bohater pokmonów w polsce ma imię z angielskiego dubbingu ash rodzice shin chana natomiast nazywali się harry i mitsy podczas gdy w oryginalnej wersji hiroshi i misae anime regularnie emitowane są przez stacje telewizyjne polonia disney xd i cartoon network oraz polsat games dawniej głównie w polsat hyper canal axn sci fi w ciągu ostatnich lat do kin weszło zaledwie kilka anime były to głównie filmy bazujące na pokmonach i dragon ballu a także filmy hayao miyazakiego księżniczka mononoke i ruchomy zamek hauru mimo że jest to pogwałceniem praw autorskich w wielu krajach część fanów ogląda fansuby nagrania serii lub filmów ze stworzonymi przez fanów napisami etyczny aspekt tworzenia dystrybuowania i oglądania fansubów jest przedmiotem wielu dyskusji i kontrowersji czasami pojawiają się kontrowersje dotyczące zakresu definicji słowa anime wynikają one stąd że w odniesieniu do anime panuje wiele stereotypów z anime kojarzone są np duże oczy postaci pozwalające łatwo wyrażać ich odczucia smukłe sylwetki a także często szczegółowe tła dlatego też wiele osób nie chce wierzyć że niektóre filmy animowane jak np pszczółka maja zostały wyprodukowane w japonii z tego powodu słowo anime może być używane w trzech znaczeniach ze względu na to że bez trudu można znaleźć produkcje anime nie pasujące do stereotypów trzecia definicja nie może być uznana za dominującą może jedynie pełnić rolę pomocniczą animowane produkcje czerpiące z anime bądź produkowane w takim stylu potocznie określa się terminem amerime a należą do nich np odlotowe agentki amerime to także japońska wersja amerykańskich seriali animowanych jak np demashita powerpuff girls z japońska wersja przygód atomówek w konwencji mah shjo we wrześniu r japoński kanał tv asahi przeprowadził ogólnokrajową ankietę pisemną oraz internetową w której pytał japończyków o ulubione seriale animowane w grupie wiekowej nastolatków latków latków i starszych ankieta nie ograniczała się jedynie do filmów japońskich jednak jak się okazało z tytułów niejapońskich na listę trafili jedynie tom i jerry wyniki ankiety zostały wyemitowane w specjalnym programie nadanym września wyniki ankiety internetowej były nieco inne najwięcej głosów zebrała seria fullmetal alchemist która w ogólnokrajowej ankiecie znalazła się na miejscu prawdopodobnie zadecydował o tym inny profil demograficzny głosujących arkansas stan w południowo wschodniej części stanów zjednoczonych sąsiadujący z missouri oklahomą teksasem luizjaną missisipi i tennessee większość obszaru stanu jest nizinna dolina missisipi a południowo zachodnia część wyżynna wyżyna ozark najwcześniejszymi mieszkańcami tych obszarów byli indianie żyjący wzdłuż rzeki missisipi w okresie gdy tereny te stały się obiektem zainteresowania europejczyków żyły tam plemiona caddo kaddo osage i uapaw spis ludności z roku stwierdza że stan arkansas liczy mieszkańców co oznacza wzrost o w porównaniu z poprzednim spisem z roku dzieci poniżej piątego roku życia stanowią populacji mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia a to osoby mające i więcej lat ludności stanu stanowią kobiety według danych z roku mieszkańców stanowiła ludność biała nie licząc latynosów to afrykanie lub afroamerykanie miało rasę mieszaną to azjaci to rdzenna ludność ameryki to hawajczycy i mieszkańcy innych wysp pacyfiku latynosi stanowią ludności stanu największe grupy stanowią osoby pochodzenia amerykańskiego niemieckiego irlandzkiego angielskiego i meksykańskiego istnieją także duże grupy francuzów tys szkotów tys włochów tys nieokreślonych europejczyków tys osób pochodzenia szkocko irlandzkiego tys a także holendrów tys liczbę polaków oszacowano na tysiące najpowszechniej używanymi językami są dane z r arkansas dzieli się na hrabstw ameryka południowa kontynent o powierzchni milionów km leżący na półkuli zachodniej oraz w większej części na półkuli południowej a w mniejszej na półkuli północnej niekiedy uważana jest również za subkontynent ameryki amerykę południową oblewa od wschodu ocean atlantycki a od zachodu ocean spokojny od północy przez przesmyk panamski oraz morze karaibskie kontynent graniczy z ameryką północną jego powierzchnię zajmuje państw argentyna boliwia brazylia chile ekwador gujana kolumbia paragwaj peru surinam urugwaj wenezuela trynidad i tobago oraz dwa terytoria zależne gujana francuska należąca do francji i brytyjskie falklandy powierzchnia ameryki południowej zajmuje km i w roku zamieszkiwało ją ponad mln osób co stanowiło ludności świata powierzchniowo wśród kontynentów ameryka południowa zajmuje czwarte miejsce za azją afryką oraz ameryką północną największym miastem jest mające prawie mln mieszkańców so paulo ameryka południowa obejmuje południową część półkuli zachodniej kontynent na północnym zachodzie jest ograniczony przez przesmyk darin wzdłuż granicy kolumbijsko panamskiej lub jak twierdzą niektóre źródła przez kanał panamski który przecina w poprzek przesmyk panamski geopolitycznie i geograficznie cała panama wraz ze wschodnią częścią kanału panamskiego jest zazwyczaj wymieniana wśród krajów ameryki północnej i ameryki środkowej niemal cały kontynent znajduje się na płycie południowoamerykańskiej trójkątny kształt ameryki południowej sprawia że ma ona najkrótszą linię brzegową spośród wszystkich kontynentów zwyczajowo do ameryki południowej zalicza się również pobliskie wyspy aruba bonaire curaao trynidad tobago oraz dependencje federalne wenezueli znajdują się w północnej części szelfu kontynentalnego ameryki południowej i są uważane za część kontynentu geopolitycznie kraje wyspowe oraz terytoria zamorskie karaibów są zaliczane do części subregionu ameryki północnej ponieważ znajdują się w większej odległości od płyty karaibskiej pomimo tego że san andrs i providencia politycznie stanowią część kolumbii a wyspa ptasia jest kontrolowana przez wenezuelę inne wyspy które są zaliczane do ameryki południowej to wyspy galapagos które należą do ekwadoru wyspa wielkanocna znajdująca się w oceanii wyspa robinson crusoe oraz archipelag chilo które należą do chile natomiast ziemia ognista jest podzielona pomiędzy chile oraz argentynę na atlantyku brazylia posiada fernando de noronha trindade i martim vaz oraz wyspy świętego piotra i pawła w ameryce południowej znajduje się najwyższy wodospad świata salto del angel w wenezueli rzeka o największym średnim przepływie długość jest sprawą kontrowersyjną amazonka mln km najdłuższy łańcuch górski andy najwyższy szczyt to aconcagua m n p m najsuchsze miejsce na ziemi pustynia atacama największy las deszczowy amazonia najwyżej położone jezioro wykorzystywane w celach handlowych jezioro titicaca najwyższy wulkan ojos del salado m n p m oraz najwyższy czynny wulkan llullaillaco najwyżej położona stolica świata la paz m n p m a także nie biorąc pod uwagę stacji badawczej na antarktyce wysunięty najdalej na południe zamieszkały obszar puerto toro w chile ameryka południowa ma trójkątny kształt oraz mało zróżnicowaną linię brzegową do największych półwyspów zalicza się brunswick i taitao natomiast największe wyspy to ziemia ognista riesco oraz santa ins w ameryce południowej przeważają tereny nizinne średnia wysokość kontynentu wynosi m n p m wzdłuż zachodniego wybrzeża rozciągają się andy będące przedłużeniem kordylierów z ameryki północnej najwyższym szczytem jest aconcagua w argentynie m n p m a najniżej położonym obszarem laguna del carbon m p p m również znajdująca się na terenie argentyny najrozleglejsze obszary wyżynne ameryki południowej to wyżyna gujańska wyżyna brazylijska wyżyna patagońska natomiast nizinne nizina orinoko nizina amazonki nizina la platy brazylia jest największym krajem kontynentu i zajmuje około połowy jego powierzchni i obejmuję połowę populacji pozostałe kraje i terytoria są podzielone pomiędzy trzy regiony kraje andyjskie guajańskie i stożek południowy najdalej wysunięte punkty kontynentu na stałym lądzie ameryka południowa dzięki swojej niedostępności dla człowieka oraz dużej rozciągłości południkowej jest jednym z najbardziej biologicznie zróżnicowanych kontynentów na ziemi kontynent jest zamieszkiwany przez wiele interesujących i rzadkich zwierząt takich jak lama anakonda pirania jaguar wigoń czy tapir również lasy amazonii są niezwykle zróżnicowane biologicznie można tam spotkać znaczną część gatunków występujących na ziemi najczęściej spotykane rośliny użytkowe to ziemniaki tytoń kakaowce oraz ananasy w ameryce południowej występują wszystkie strefy klimatyczne począwszy od klimatu równikowego na północy kontynentu poprzez zwrotnikowy podzwrotnikowy umiarkowany do subpolarnego na południu kontynentu pod względem opadów w ameryce południowej są tereny o obfitych opadach nizina amazonki ale również pustynne w andach na pustyni atacama występuje najdłuższy okres bez opadów lat od do również minimalne średnie opady są tam najmniejsze i wynoszą mm maksymalne średnie opady notuje się w lloro choco kolumbia mm na zachodnich stokach andów patagońskich w chile oraz na nizinie pacyficznej w kolumbii i w środkowym biegu rzeki magdaleny opady przekraczają nawet mm rocznie najbardziej suchymi obszarami są zachodnie stoki w środkowej części andów pustynia atacama poniżej mm na pustyni atacama są miejsca gdzie ostatni deszcz spadł lat temu w północnej części chile w mieście arica roczne sumy opadów nie dochodzą do mm a w iuiue bywają okresy kilkunastoletnie w których nie spada ani jedna kropla deszczu najwyższą temperaturę powietrza na kontynencie odnotowano grudnia r w argentyńskim mieście rivadavia i osiągnęła ona c a najniższą czerwca r w sarmiento wynoszącą c około powierzchni ameryki południowej należy do zlewiska oceanu atlantyckiego największymi rzekami są amazonka parana so francisco orinoko wśród niewielkiej liczby jezior wymienić należy maracaibo patos titicaca do głównych zasobów ameryki południowej należą złoto srebro miedź rudy żelaza cyna oraz ropa naftowa złoża tych zasobów przyczyniły się do wzrostu przychodów amerykańskich krajów zwłaszcza w czasach wojny lub podczas szybkiego wzrostu ekonomicznego innych państw industrialnych jednakże koncentracja gospodarki na eksporcie jednego zasobu często utrudniała rozwój zdywersyfikowanej gospodarki zmiany w cenie danego dobra na rynkach międzynarodowych warunkowały rozwój lub spowolnienie gospodarcze krajów amerykańskich często powodując ich destabilizację polityczną inne zasoby mineralne to cynk ołów cyna mangan wolfram antymon boksyty uran siarka oraz diament amerykę południową zamieszkuje ponad mln mieszkańców ludność ameryki południowej jest zróżnicowana rasowo brazylia peru i kolumbia to państwa o dużych mieszankach ras ludność tubylcza należy do rasy żółtej mongoloidalnej i zamieszkuje obecnie głównie andy środkowe peru i boliwię gdzie stanowi około ludności główne języki tubylcze to keczua język inków około mln osób ajmara około mln osób i guarani około mln osób kontynent jest bardzo nierównomiernie zaludniony najgęstszy wskaźnik zaludnienia posiada trynidad i tobago os km a najmniejszy surinam os km największe skupiska ludności w ameryce południowej znajdują się na terenach aglomeracji so paulo ok mln rio de janeiro mln lima ok mln i bogota ok mln na kontynencie jest niepodległych państw i jedno terytorium zależne gujana francuska w sąsiedztwie kontynentu leżą grupy wysp falklandy galapagos antyle razem z trynidadem i tobago ziemia ognista z których tylko niektóre są niepodległe a pozostałe stanowią terytoria zamorskie innych państw struktura religijna w roku według the association of religion data archives hiszpański osób posługujących się tym językiem oraz portugalski osób są najbardziej rozpowszechnionymi językami w ameryce południowej hiszpański wraz z innymi ojczystymi językami jest językiem urzędowym w większości krajów portugalski natomiast jest językiem urzędowym w brazylii niderlandzki w surinamie angielski w gujanie w kraju tym jest używanych co najmniej języków m in hindi oraz arabski angielski obowiązuje na falklandach francuski jest językiem urzędowym gujany francuskiej i drugim językiem w amap jednym z regionów brazylii do języków autochtonicznych ameryki południowej zalicza się język keczua w ekwadorze peru chile argentynie i boliwii guarani w paragwaju i w znacznie mniejszym zakresie boliwii ajmara w boliwii peru oraz rzadziej chile a także mapudungun którym posługują się osoby w niektórych strefach południowego chile i argentyny trzy języki autochtoniczne keczua ajmara i guarani są uznawane obok hiszpańskiego jako języki urzędowe w ameryce południowej można się także spotkać z językiem hindi i jawajskim w surinamie włoskim w argentynie brazylii kolumbii chile wenezueli peru i paragwaju niemiecki jest używany w wielu regionach południowych stanów brazylii zazwyczaj w formie dialektu riograndenser hunsrckisch język walijski pozostaje w użyciu w historycznych miastach w trelewie oraz w rawson w argentynie patagonia występują także niewielkie grupy używające języka japońskiego w brazylii kolumbii wenezueli peru chile argentynie i paragwaju językiem polskim posługuje się ok tys mieszkańców polskiego pochodzenia z brazylijskich stanów paran santa catarina i rio grande do sul antybiotyki z przeciw i życie naturalne wtórne produkty metabolizmu mikroorganizmów które działając wybiórczo w niskich stężeniach wpływają na struktury komórkowe lub procesy metaboliczne innych mikroorganizmów hamując ich wzrost i podziały antybiotyki są przedmiotem badań auksanografii stosuje się je jako środki w leczeniu wszelkiego rodzaju zakażeń bakteryjnych bywają także używane profilaktycznie w zapobieganiu zakażeniom bakteryjnym w przypadku osłabienia odporności na przykład neutropenii a także w profilaktyce bakteryjnego zapalenia wsierdzia nazwa odwołuje się do zabójczego dla żywych bakterii działania antybiotyków naukowcy wiedzieli już w xix wieku że niektóre organizmy przeciwdziałają rozwojowi bakterii zjawisko to nazwano antybiozą odkrycie pierwszego antybiotyku penicyliny zostało dokonane w roku przez alexandra fleminga który zauważył że przypadkowe zanieczyszczenie podłoża pleśnią powstrzymuje wzrost kultur bakterii z rodzaju oprócz pleśni zdolnością wytwarzania antybiotyków wyróżniają się promieniowce i niektóre bakterie wkrótce po odkryciu penicyliny pojawiły się następne antybiotyki naturalne półsyntetyczne i syntetyczne wprowadzenie antybiotyków do lecznictwa było przełomem dającym lekarzom oręż do walki z chorobami zakaźnymi które do tej pory były przyczyną śmierci i chorób setek milionów osób pod względem budowy chemicznej antybiotyki należą do różnych grup związków organicznych z tysięcy naturalnie występujących antybiotyków zaledwie kilkadziesiąt mogło być włączonych do leczenia ludzi i zwierząt pozostałe nie znajdują zastosowania w medycynie ze względu na toksyczność lub działania niepożądane działanie antybiotyków polega na powodowaniu śmierci komórki bakteryjnej działanie bakteriobójcze lub wpływaniu w taki sposób na jej metabolizm aby ograniczyć jej możliwości rozmnażania się działanie bakteriostatyczne leczenie chorób zakaźnych polega na zabiciu mikroorganizmów wywołujących chorobę trudność terapii z którą borykali się lekarze przed erą antybiotyków polegała na tym żeby znaleźć środek jednocześnie zabójczy dla chorobotwórczych bakterii i bezpieczny dla gospodarza antybiotyki zazwyczaj zakłócają procesy metaboliczne mikroorganizmów podstawą terapii antybiotykami jest zasada selektywnej toksyczności ehrliha zgodnie z którą antybiotykiem jest substancja która w organizmie w stężeniu nie wykazującym większej toksyczności dla ludzi i zwierząt wyższych powoduje uszkodzenie lub śmierć mikroorganizmów można to osiągnąć przez stosowanie substancji oddziałujących na takie struktury które są obecne w komórkach mikroorganizmów a których nie ma w organizmie człowieka lub występują w nim w innej formie główne mechanizmy działania antybiotyków to osobnym problemem jest szkodliwość dla naturalnej flory bakteryjnej człowieka podział ze względu na budowę chemiczną leki przeciwprątkowe leczenie zakażeń wywołanych przez prątki np gruźlicy leki przeciwgrzybicze antybiotyki można podzielić również według innych kryteriów mających większe znaczenie ze względu na zastosowanie antybiotyków w terapii leki te różnią się między innymi antybiotyki są lekami względnie mało toksycznymi ich właściwości toksyczne są znacznie większe w stosunku do mikroorganizmu niż do organizmu gospodarza niemniej niektóre antybiotyki mogą wywoływać działania niepożądane wyróżniamy trzy główne grupy niepożądanych działań antybiotyków oporność na antybiotyki jest cechą pewnych szczepów bakteryjnych która umożliwia im przetrwanie w obecności antybiotyku w zależności od pochodzenia dzieli się ją na pierwotną naturalna struktura bakterii uniemożliwiająca działanie leku lub nabytą na skutek nabycia genów oporności od innych bakterii lub spontanicznych mutacji częsta oporność wśród bakterii wiąże się z nieracjonalną antybiotykoterapią oraz zbyt dużym zużyciem tych leków w przemyśle spożywczym w wielu krajach np usa legalne jest też stosowanie niewielkich dawek antybiotyków podczas hodowli dla podniesienia masy trzody chlewnej dawki te są zbyt małe aby zabić wszystkie bakterie świetnie więc stymulują wyrobienie przez bakterie antybiotykooporności naturalne antybiotyki są produkowane przez niektóre gatunki grzybów szczególnie pleśni oraz przez niektóre bakterie np z rzędu promieniowców syntetyzowane w ich organizmach antybiotyki nie są szkodliwe dla nich samych dzięki licznym mechanizmom obronnym zdolność do wytwarzania antybiotyków jest ewolucyjnym przystosowaniem organizmów do życia w środowisku naturalnym daje posiadającym ją mikroorganizmom przewagę nad innymi utrudniając wrażliwym szczepom wzrost i tym samym uniemożliwia im konkurowanie w walce o dostęp do pożywienia przemysł medyczny koncentruje się na wytwarzaniu antybiotyków półsyntetycznych niektóre antybiotyki uzyskuje się na skalę przemysłową metodami syntezy chemicznej wiele z nich jest produkowanych metodami biotechnologicznymi w wielkich fermentorach bioreaktorach o pojemności ok do m w bioreaktorach przeprowadza się reakcje biosyntezy antybiotyków naturalnych przez odpowiednie mikroorganizmy oraz reakcje biotransformacji biotransformacja w syntezie antybiotyków polega na przekształceniu jednych związków chemicznych substratów w inne produkty za pomocą enzymów formie czystej mikroorganizmów lub komórek organizmów wyższych produkt jaki możemy otrzymać z danego substratu zależy od wielu czynników najważniejsze z nich to alergen każdy antygen zewnątrzpochodny wywołujący reakcję alergiczną uczuleniową zależną od przeciwciał ige lub niezależną od nich alergeny nie posiadają wspólnej budowy chemicznej i strukturalnej mogą to być substancje pochodzenia roślinnego i zwierzęcego a także różne proste związki chemiczne o charakterze haptenów na przykład leki większość alergenów jest białkami lub glikoproteinami o masie cząsteczkowej od kda do kda znane są również alergeny o masie mniejszej tj kda i większej do kda wielkość cząsteczek alergenu determinuje jego immunogenność i zdolność do przenikania przez błonę śluzową alergeny dzielimy na ze względu na okres ekspozycji alergeny dzieli się na alergeny nie wykazują szczególnych podobieństw nie można więc określić czy dana substancja może być alergenem czy nie stosuje się natomiast ujednolicone nazewnictwo alergenów opracowane przez podkomitet nazewnictwa alergenów międzynarodowej unii towarzystw immunologicznych składające się z trzech członów najczęściej spotykane alergeny to fragmentami budowy antygenów są epitopy czyli determinanty antygenowe łączące się bezpośrednio z przeciwciałem alergeny mają charakter wieloważny oznacza to że jeden alergen posiada wiele od kilku do kilkudziesięciu epitopów rozpoznawanych przez układ immunologiczny o reaktywności krzyżowej mówimy gdy jedno przeciwciało lub receptor komórki t reaguje z dwoma alergenami dzieje się tak gdy dane antygeny posiadają epitopy identyczne lub o bardzo zbliżonej budowie wówczas przeciwciała swoiste ige nie rozpoznają różnic pomiędzy nimi do reakcji krzyżowej dochodzi gdy alergen inny niż ten który wywołał uczulenie powoduje reakcję alergiczną za taką reaktywność krzyżową odpowiedzialna jest sekwencja aminokwasów i homologia sekwencji białek antygenów wystąpienie reakcji krzyżowej uznawane jest za wysoce prawdopodobne gdy homologia sekwencji białek sięga przy homologii nieprzekraczającej reakcja krzyżowa uważana jest za rzadką homologia białek może dotyczyć zarówno gatunkowo spokrewnionych alergenów między pyłkami różnych roślin czy rodzajami roztoczy jak i niespokrewnionych na linii rośliny warzywa owoce najczęściej obserwuje się przypadki alergeny powodują swoistą nadwrażliwość organizmu alergię u osób o osobniczej predyspozycji do alergii tzw skaza atopowa posiadają zdolność pobudzania organizmu do produkcji swoistych przeciwciał ige lub komórek swoiście reagujących na określony alergen w przypadku pierwszego kontaktu osoby z uczulającym czynnikiem poprzez połknięcie czy wdychanie alergen zostaje rozpoznany przez makrofagi komórki licznie występujące w skórze i błonach śluzowych będące podstawą obrony immunologicznej organizmu informacja o zetknięciu się z alergenem zostaje przekazana limfocytom b które po przekształceniu się w plazmocyty wytwarzają immunoglobuliny typu e ige ostatecznie odpowiedzialne za reakcję alergiczną przeciwciała ige są specyficzne dla danego alergenu i występują wyłącznie u osobników uczulonych na daną substancję w wyniku powtórnego kontaktu z danym antygenem przeciwciała ige wiążą się z mastocytami w skórze i błonach śluzowych a następnie przechwytują alergen przyłączenie alergenu do wytworzonych w organizmie przeciwciał powoduje degranulację uwolnienie małych granulek zawierających substancje chemiczne głównie histaminę odpowiedzialne za rozwój stanu zapalnego mastocytów i bazofili leukocytów tą drogą dochodzi do rozwoju odpowiedzi zapalnej na kontakt z alergenem może ona przybierać różne formy w zależności od zajętego narządu np nos katar sienny oko alergiczne zapalenie spojówek skóra pokrzywka uczulenie na poszczególne alergeny wykrywają testy skórne testy punktowe testy śródskórne testy płatkowe badania na obecność swoistych przeciwciał testy rast ria feia oraz prowokacje alergenowe reakcja zapalna na kontakt z alergenem może przybrać różne postacie kliniczne między innymi objawy anafilaksji pojawiają się w ciągu kilku minut po kontakcie z antygenem może dojść do ich nawrotu po godzinach pierwsze obowiązujące w europie zalecenia natury prewencyjnej odnoszą się do dzieci wysokiego ryzyka niemających jeszcze objawów alergii i polegają na dwa ostatnie zalecenia obowiązują bezwzględnie w wieku późniejszym u dzieci starszych i osób dorosłych największe znaczenie praktyczne ma eliminacja z diety pokarmów uczulających skuteczna u dzieci i u ok dorosłych atopików natomiast korzyści płynące z eliminacji alergenów domowych są dyskusyjne dzieje się tak dlatego że kurz domowy jest bogaty nie tylko w roztocza ale i w inne alergeny zarodniki pleśni pióra naskórek zwierząt karaluchy oraz spotyka się go nie tylko w domach lecz także w pomieszczeniach biurowych szkołach salach zabaw itd w terapii chorób alergicznych wywołanych aktywnością alergenów kluczową rolę odgrywają alergia popularnie stosowane synonimy uczulenie nadwrażliwość patologiczna jakościowo zmieniona odpowiedź tkanek na oddziaływanie różnych obcych substancji zwanych alergenami polegająca na reakcji immunologicznej związanej z powstaniem swoistych przeciwciał które po związaniu z antygenem doprowadzają do uwolnienia różnych substancji mediatorów stanu zapalnego czynnik środowiskowy wywołujący alergię sam w sobie zazwyczaj nie jest dla organizmu szkodliwy w reakcjach alergicznych uczestniczy układ immunologiczny jego komórki na przykład limfocyty zwłaszcza z podgrupy th granulocyty kwasochłonne eozynofile oraz komórki tuczne mastocyty istotną rolę w alergicznych odczynach odgrywają przeciwciała immunoglobuliny klasy e ige alergia może objawiać się łagodnie jak w przypadku kataru czy łzawienia aż po zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny i śmierć termin alergia został użyty pierwotnie przez clemensa petera von pirueta wiedeńskiego pediatrę i naukowca w roku oznacza on dosłownie odmienną reakcję gr allos inny ergos reakcja definicja von pirueta obejmowała jednak pojęcia odporności i alergii zgodnie ze współczesnym stanem wiedzy alergia pojmowana jest jako nieprawidłowy przejaw odporności charakteryzujący się uszkodzeniem własnych tkanek w wyniku typowej odpowiedzi odpornościowej początkowo uważano że za wszelkie reakcje nadwrażliwości odpowiedzialne jest nieprawidłowe wytwarzanie przeciwciał klasy ige dopiero dalsze badania prowadzone wspólnie przez robina coombsa i philipa gella w latach xx wieku doprowadziły do odkrycia czterech obecnie pięciu odmiennych typów reakcji nadwrażliwości w związku z powyższym termin nadwrażliwość jest pojęciem szerszym i nie jest synonimem alergii sensu stricto w szerszym znaczeniu pojęcie alergia odnoszone jest często do innych chorób o podobnej z pozoru etiologii i obrazie przykładem tego jest wyprysk kontaktowy alergiczny nazywany inaczej alergicznym kontaktowym zapaleniem skóry odmiennie niż w przypadku atopowego zapalenia skóry choroba ta związana jest z iv typem reakcji według coombsa a główną rolę w jej powstawaniu odgrywa reakcja typu komórkowego limfocyty t wydzielają kiny aktywujące inne komórki jak makrofagi limfocyty tc bazofile obraz kliniczny choroby stanowią skórne powierzchowne zmiany zapalne powstają one na skutek zetknięcia z alergenem z którym osoba miała wcześniej kontakt alergiczne podłoże tych reakcji udaje się wykazać w około przypadków u części osób rozpoznaje się tzw wyprysk zawodowy związany z uczuleniem na szkodliwe substancje występujące w pracy w inny sposób działają substancje drażniące bezpośrednio uszkadzają skórę ten typ wyprysku nazywamy wypryskiem kontaktowym z podrażnienia nie jest to prawdziwe uczulenie i takie zmiany mogą się pojawić u wszystkich osób które mają kontakt np z silnymi substancjami używanymi w środkach czystości farbami lakierami smarami cementem przebieg alergicznego wyprysku kontaktowego jest dwuetapowy a rozwinięcie choroby poprzedza faza indukcji w jej przebiegu dochodzi do przenikania haptenów przez skórę które łącząc się z białkami nabywają cech antygenów dochodzi do ich prezentacji przez komórki langerhansa limfocytom pomocniczym głównie th w wyniku stymulacji cytokinowej następuje ich swoiste uczulenie w drugiej fazie reakcji na skutek ponownego kontaktu z antygenem dochodzi do powstania odczynu o charakterze wyprysku biorą w nim udział komórki langerhansa oraz uczulone uprzednio limfocyty th najczęstszymi czynnikami wywołującymi kontaktowe alergiczne zapalenie skóry są chrom nikiel kobalt formaldehyd terpentyna oraz składniki zapałek farb barwników cementu betonu gumy kosmetyków i tworzyw sztucznych prawdopodobieństwo rozwoju uczulenia zależy od tego jak często i jak długo skóra styka się z daną substancją właśnie z tego powodu częściej występują reakcje alergiczne na substancje które pozostają dłużej na skórze takie jak balsamy do ciała kremy do pielęgnacji twarzy kosmetyki do makijażu cienie do powiek tusz do rzęs czy perfumy natomiast uczulenie na szampony które są szybko spłukiwane należy do rzadkości w roku carl prausnitz i heinz kstner przeprowadzili doświadczenie polegające na podskórnym podaniu prausnitzowi surowicy uczulonego na ryby kstnera a następnie wstrzyknięciu w to miejsce antygenu ryby zaczerwienienie i obrzęk skóry jakie wystąpiły zasugerowało badaczom istnienie hipotetycznych substancji wywołujących uczulenie nazwali je reagenami lub inaczej reaginami w roku kimishige ishizaka zidentyfikował je jako przeciwciała typu ige obecnie wiemy że reakcję która pojawiła się na skórze prausnitza wywołało połączenie się fragmentu fc przeciwciał ige obecnych w surowicy uczulonego kstnera z receptorami fcri zlokalizowanymi na powierzchni komórek tucznych występujących w skórze co doprowadziło do ich degranulacji i uwolnienia mediatorów reakcji zapalnej głównie histaminy leukotrienów oraz cytokin test ten nazwany na cześć badaczy reakcją prausnitza kstnera stosowany był do lat xx wieku w celu stwierdzenia obecności w surowicy pacjenta swoistych przeciwciał klasy ige ze względu na niebezpieczeństwo wystąpienia gwałtownej reakcji anafilaktycznej prowadzącej do wstrząsu test ten obecnie nie jest stosowany postęp nauki umożliwił wdrożenie znacznie czulszych i swoistych metod wykrywania przeciwciał popularnymi metodami są rast ang radio allergosorbent test test radioalergosorpcji lub fast ang fluoresceine allergosorbent test test z użyciem przeciwciał znakowanych fluoresceiną w reakcjach alergicznych obserwuje się nadprodukcję ige immunoglobulin klasy e wytwarzanych przez białe krwinki stanowiących jeden z pięciu rodzajów przeciwciał obok g a d i m w warunkach prawidłowych ige zwalczają głównie pasożyty pokarmowe a zatem układ odpornościowy omyłkowo traktuje alergeny jako zagrożenie atakiem pasożytniczym układ immunologiczny wytwarza i utrzymuje w gotowości odpowiednią ilość przeciwciał ige które w wypadku ekspozycji na alergen natychmiast go rozpoznają i aktywują komórki tuczne mobilizujące cały układ odpornościowy do zwalczania pozornego zagrożenia zagadką była obserwacja iż u jednych osób kontakt z konkretnym antygenem doprowadzał do odpowiedzi typu i podczas gdy u innych antygen ten jej nie wywoływał biolodzy zastanawiali się również nad ewolucyjnym sensem takich reakcji których efekty wydają się znacznie bardziej szkodliwe i niosą większe ryzyko niż ewentualne korzyści wrodzony nadmiar przeciwciał ige powodowany zaburzeniami w regulacji układu odpornościowego lub zwiększoną przepuszczalnością błon śluzowych w drogach oddechowych i jelitach przez co alergeny łatwiej przedostają się do organizmu stanowi dodatkowy czynnik ryzyka wystąpienia reakcji nadwrażliwości typu i komórki tuczne odgrywają kluczową rolę w reakcjach alergicznych uczestniczą ponadto w innych bardzo istotnych procesach immunologicznych stanowią obronę organizmu przeciw inwazjom pasożytniczym stymulują angiogenezę oraz przebudowę tkanek u człowieka występują dwie subpopulacje komórek tucznych tkankowe i błon śluzowych które wywodzą się ze wspólnego prekursora w szpiku różnice te są najprawdopodobniej skutkiem wpływu mikrośrodowiska w którym przebywają subpopulacje te różnią się składem enzymów zawartych w wewnątrzkomórkowych ziarnach gromadzących mediatory reakcji zapalnej oraz wrażliwością na kromoglikan dwusodowy lek stosowany w astmie oskrzelowej oraz w alergiach pokarmowych bodźcem prowadzącym do aktywacji komórek tucznych i bazofilów jest związanie fragmentu fc przeciwciała ige połączonego z antygenem przez receptor zlokalizowany na powierzchni ich błony komórkowej receptor fcri połączenie takie indukuje proces degranulacji oraz wytwarzania de novo mediatorów procesu zapalnego komórki kwasochłonne zwane też eozynocytami granulocytami kwasochłonnymi krwinkami kwasochłonnymi to jeden z rodzajów leukocytów stanowiących ich ogólnej liczby biorący głównie udział w walce z infekcjami pasożytniczymi współdziałają z komórkami tucznymi w procesie zwalczania tego typu inwazji uczestniczą także w modulacji procesów alergicznych a wiele chorób tego typu charakteryzuje się znaczną eozynofilią nagromadzenie eozynofili w tkankach w zaawansowanych stanach alergicznych doprowadza do powstawania większych uszkodzeń czego przykładem jest uszkodzenie nabłonka oddechowego w astmie oskrzelowej uszkodzony nabłonek ułatwia przenikanie i ekspozycję organizmu na zwiększoną liczbę antygenów prowadzi to do powstania dodatniego sprzężenia zwrotnego i samonapędzającej się spirali chorobowej akumulacja tych komórek może być związana z przyspieszonym wzrostem i różnicowaniem eozynofili w szpiku a następnie ich przechodzeniem do krwi i terenu alergicznego ponieważ czas przeżycia eozynofili jest krótki dni istotne znaczenie dla ich prozapalnego działania ma ochrona tych komórek przed apoptozą i innymi czynnikami obniżającymi ich sprawność nad przeżyciem eozynofili czuwają trzy cytokiny il il oraz gm csf w przypadku słabo nasilonych reakcji i niewielkiej ilości antygenu komórki kwasochłonne posiadając niewielkie zdolności fagocytarne oraz receptory fcri mogą pełnić korzystną funkcję zapobiegając ekspozycji komórek tucznych na kompleks antygen przeciwciało kluczową rolę w procesach alergicznych odgrywają limfocyty th pełnią one funkcję nadzorującą pobudzają one odpowiedź humoralną w szczególności stymulują wytwarzanie przeciwciał ige przez limfocyty b aktywują komórki tuczne bazofile i eozynofile wszystko dzięki il i il które są niezbędne do zmiany klasy produkowanych przez limfocyty b immunoglobulin z g do e immunoglobulin class switching il pobudzając różnicowanie i aktywację eozynofilów sprawia że do obrazu odpowiedzi immunologicznej mediowanej przez th należy także eozynofilia subpopulacja th powstaje z limfocytów th na skutek stymulacji przez interleukinę cytokina ta produkowana jest zarówno przez limfocyty th jak i mastocyty i bazofile skutkiem tego jest występowanie kolejnego dodatniego sprzężenia zwrotnego przebieg odpowiedzi immunologicznej organizmu na stymulację alergenem zachodzi w dwóch fazach pierwszą z nich jest reakcja natychmiastowa zachodząca w kilka minut po stymulacji reakcja późna osiąga swoje apogeum w do godzin od kontaktu z alergenem ear ang early allergic reaction to typ reakcji polegający na natychmiastowej ige zależnej odpowiedzi na alergen połączenie się ige z receptorem fceri receptor o wysokim powinowactwie dla immunoglobuliny e na powierzchni bazofila lub mastocyta i związanie krzyżowe alergenu przez fragmenty fab tych przeciwciał prowadzi do degranulacji komórek tucznych i bazofilów uwalniane w tym procesie mediatory procesu zapalnego głównie histamina ale i sulfidoleukotrieny lts oraz liczne cytokiny odpowiedzialne są za burzliwie przejawiane reakcje utożsamiane przez większość ludzi z alergią klinicznie zespół objawów nosi nazwę anafilaksji gr ana na odwrót phylassein chronić terminu wprowadzonego przez charlesa roberta richeta który otrzymał za swoje odkrycie nagrodę nobla w dziedzinie medycyny w roku intensywność charakter i reprezentacje narządowe procesu anafilaktycznego są bardzo różne ich zakres może być lokalny jak np w ograniczonej pokrzywce lub świądzie może też obejmować cały ustrój czego wyrazem jest wstrząs anafilaktyczny stanowiący bezpośrednie zagrożenie życia alergenami wywołującymi najczęściej gwałtowne reakcje anafilaktyczne są degranulacja bazofili i mastocytów może nastąpić również na drodze nieswoistej niezwiązanej z alergenem czynnikiem sprawczym są aktywowane składniki dopełniacza ca i ca degranulację mogą wywoływać na drodze mostkowania receptorów dla ige składniki wielkocząsteczkowe na przykład jodowe środki kontrastowe stosowane w angiografii i urografii mostkowanie fceri wywołane związaniem alergenu przez ige powierzchniowe powoduje degranulację bazofilów i uwolnienie z ziarnistości takich mediatorów jak histamina cysteinylowe leukotrieny c ltc ltd lte i cytokiny w tym głównie il i il typ reakcji natychmiastowej w której nie uczestniczy mechanizm antygen przeciwciało komórka tuczna nosi nazwę reakcji anafilaktoidalnej reakcja późna ang late phase reaction lpr lub ang late allergic reaction lar zdecydowanie mniej znana i obiegowo nie utożsamiana z pojęciem alergii występuje u około populacji alergików na zjawisko to zwrócono większą uwagę od lat po opublikowaniu badań dolovicha i wsp którzy wykazali ige zależny charakter tej reakcji przybiera ona formę podobną do reakcji natychmiastowej osiąga największe nasilenie około do godzin od kontaktu z antygenem a ustępują po godzinach podobnie jak reakcja anafilaktyczna może dotyczyć błon śluzowych górnych lub dolnych dróg oddechowych odpowiednio pyłkowica astma oskrzelowa skóry itp lpr występująca po kontakcie z natywnym alergenem jest zwykle poprzedzona przez ear nasilenie lpr jest proporcjonalne do natężenia objawów pierwotnych i zwykle łagodniejsze niż na początku tej odpowiedzi możliwe jest jednak wystąpienie lpr bez poprzedzających objawów ear tzw izolowana faza późna co ma miejsce np po prowokacji skóry peptydowymi fragmentami alergenu lub po prowokacji oskrzeli alergenami zawodowymi u podłoża reakcji późnej leżą najprawdopodobniej choć proces ten nie został do końca poznany napływ z krwi i aktywacja w miejscu stymulacji alergenem szerokiego panelu komórek takich jak wydzielane przez mastocyty cytokiny tnf interleukina interleukina leukotrieny czynnik aktywujący płytki ang platelet activating factor paf ww związki na zasadzie chemotaksji przyciągają do miejsca wniknięcia antygenu bazofile eozynofile neutrofile oraz leukocyty gdzie są odpowiedzialne za ich aktywację inny mechanizm aktywacji wymusza odmienne leczenie w lpr nieskuteczne okazują się leki przeciwhistaminowe a lekami z wyboru są glikokortykosteroidy lpr późna faza reakcji nadwrażliwości typu i natychmiastowego z uwagi na podobieństwo terminologii może a nie powinna być mylona z nadwrażliwością typu późnego czyli reakcją nadwrażliwości typu iv komórkowego ang delayed type hypersensitivity dth pomiędzy tymi reakcjami zachodzą oczywiste różnice zarówno w patomechanizmie jak obrazie klinicznym lpr jest wynikiem reakcji zainicjowanej przez przeciwciała ige a w patomechanizmie dth pierwotnie są zaangażowane limfocyty t podobnie różny jest obraz i przebieg kliniczny obu typów odpowiedzi w reakcji nadwrażliwości typu opóźnionego początek objawów ma miejsce kilkanaście godzin od momentu ekspozycji na antygen a ich maksymalne nasilenie występuje po godzinach podczas gdy objawy lpr pojawiają się po kilku godzinach od momentu kontaktu z alergenem według białej księgi alergii z roku choroby alergiczne dotykają ok populacji najczęstsze postaci tych chorób to pyłkowica odnotowana u około populacji astma oskrzelowa występująca u populacji natomiast atopowe zapalenie skóry azs występujące u kilku procent ogólnej populacji dziecięcej objawia się u poniżej populacji dorosłych choroba ta częściej występuje u dzieci niż u osób dorosłych przed rokiem życia azs w różnie nasilonej postaci występuje u całej populacji mniej niż przypadków azs ma swój początek po r ż przypuszczalnie co dziecko rodzi się z azs z wiekiem częstość schorzenia maleje azs nieco częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet stosunek ten wynosi prawdopodobieństwo wystąpienia choroby atopowej u potomstwa gdy atopia nie występuje u rodziców wynosi ponadto osoby urodzone w miesiącach bezpośrednio poprzedzających sezon pylenia są bardziej narażone na wystąpienie alergii na pyłek roślin wzrost zapadalności na choroby alergiczne w ciągu kilku ostatnich dekad został dobrze udokumentowany w licznych badaniach epidemiologicznych wyniki tych badań wskazują że ma on różną dynamikę w różnych regionach świata i dotyczy zwłaszcza krajów w których wcześniej notowano stosunkowo małą zachorowalność na te choroby obszar europy środkowo wschodniej wykazuje szczególnie dużą dynamikę wzrostu zachorowalności na choroby alergiczne co może wiązać się z przemianami społeczno ustrojowymi których skutkiem był rozwój uprzemysłowienia chemizacja życia oraz poprawa warunków higienicznych na wystąpienie alergii mają wpływ zarówno czynniki genetyczne jak i środowiskowe określenie poziomu istotności poszczególnych nie jest proste chociażby ze względu na odmienne kryteria diagnostyczne stosowane przez różnych badaczy osoby obciążone dodatnim wywiadem rodzinnym posiadają większe ryzyko zachorowania na alergię szacunkowo spośród wszystkich alergików około do chorych jest obciążonych dziedzicznie ryzyko wystąpienia choroby wynosi około w przypadku istnienia nadwrażliwości typu i u jednego z rodziców a około gdy nadwrażliwość taką stwierdza się u obojga badania genetyczne dowiodły iż jedną z determinant takiego stanu jest występowanie określonych alleli hla antygeny zgodności tkankowej i tak w przypadku posiadania kopii genu hla drb istnieje predyspozycja do wystąpienia alergii na pyłki brzozy a kopia genu hla drb predysponuje do uczulenia na alergeny ambrozji ponadto tzw geny atopii warunkują osobniczą skłonność do powstawania burzliwej reakcji immunologicznej z udziałem ige w następstwie ekspozycji na określone antygeny w locus występują geny odpowiedzialne za produkcję cytokin głównie interleukiny interleukiny i interleukiny a swoisty marker identyfikowany metodami cytogenetycznymi warunkuje nadwrażliwość spowodowana jest ona najprawdopodobniej zmianami w sekwencji nukleotydowej promotora genów nasilającymi transkrypcję ww cytokin kolejny znany gen atopii występuje w regionie znajdują się tam geny kodujące fragmenty receptora fcri a dokładniej domeny uczestniczącej w przekazywaniu sygnału aktywującego komórkę po związaniu przeciwciała ige połączonego z alergenem mała zmiana w budowie receptora powoduje że sygnał ten staje się znacznie silniejszy potęgując tym samym reakcję degranulacji większość alergii zwłaszcza pokarmowych ujawnia się we wczesnym dzieciństwie spowodowane jest to najprawdopodobniej kluczową rolą jaką odgrywa ten okres w procesie dojrzewania szkolenia i adaptacji układu odpornościowego wysunięta hipoteza o ochronnym wpływie karmienia naturalnego została przebadana już w roku udowodniono wtedy na dużej grupie osób iż karmienie piersią w porównaniu do karmienia piersią w połączeniu ze stosowaniem pokarmów sztucznych lub tylko i wyłącznie pokarmów sztucznych zmniejsza odpowiednio dwu lub siedmiokrotnie ryzyko wystąpienia alergii obecnie uznaje się że ochronną rolę pełnią przeciwciała igg zawarte w matczynym mleku oraz zmniejszone narażenie na alergeny zapobiegawcza rola karmienia piersią jest szczególnie ważna w przypadku dodatniego wywiadu rodzinnego zaleca się aby noworodki z rodzin obciążonych chorobami alergicznymi były karmione piersią przez okres minimum miesięcy dodatkowo zaleca się aby w tych przypadkach wprowadzanie innych pokarmów rozpocząć dopiero od miesiąca życia należy jednak zauważyć że niektóre alergeny mogą przedostawać się do mleka matki np laktoglobulina zawarta w krowim mleku lub owoalbumina jaj według aktualnych wytycznych nie zaleca się stosowania pierwotnej diety hipoalergicznej zarówno w okresie ciąży jak i podczas karmienia piersią u osób obciążonych niektórzy zalecają natomiast wprowadzenie diety hipoalergicznej u karmiącej dodatkowo według niektórych autorów zalecane jest unikanie spożywania pokarmów o wybitnym charakterze uczulającym np orzechy ziemne zarówno w okresie ciąży jak i laktacji w przypadku gdy dziecko musi być dokarmiane zaleca się stosowanie wyłącznie preparatów mlekozastępczych o nieznacznym stopniu hydrolizy do okresu miesięcy w przypadku występowania objawów alergicznych podczas ich stosowania należy wprowadzić preparaty o znacznym stopniu hydrolizy nie zaleca się stosowania preparatów opartych na białku sojowym które posiada znaczne właściwości alergizujące zapobieganie alergiom pokarmowym chroni dziecko przed wystąpieniem innych chorób z grupy nadwrażliwości związane jest to ze zjawiskiem określanym mianem marszu alergicznego czyli predyspozycji wiekowej do występowania określonych manifestacji narządowych u niemowląt najczęściej przejawianymi są dolegliwości ze strony układu pokarmowego u dzieci miesięcznych dominują objawy o typie wyprysku kontaktowego zaliczany do typu iv według coombsa w wieku lat dominuje astma rok życia zdominowany jest przez katar sienny do którego dołącza astma w roku życia częstotliwość występowania wielu chorób o podłożu alergicznym w tym m in astmy oskrzelowej wzrasta od zakończenia ii wojny światowej np u dzieci w usa częstotliwość uczulenia na orzechy ziemne i orzechy pozyskane z drzew wzrosła między a ponad trzykrotnie z do obraz ten koreluje ze wzrastającą sterylnością życia wskutek wprowadzenia do powszechnego użycia antybakteryjnych środków czystości antybiotyków i szczepionek część badaczy uznaje to za potwierdzenie hipotezy higienicznej zgodnie z którą rozpowszechnienie alergii jest wynikiem cywilizacyjnego ograniczenia ekspozycji na drobnoustroje i toksyny występujące w naturze infekcje pasożyty itd rola czynników infekcyjnych w powstawaniu alergii jest jednak dwuznaczna z jednej strony zaobserwowano częstą korelację pomiędzy przebytą infekcją zwłaszcza wirusową dróg oddechowych a nabyciem nadwrażliwości na alergeny wziewne z drugiej strony podkreśla się ochronny wpływ wielu czynników infekcyjnych na występowanie alergii protekcyjny wpływ wykazano jednoznacznie w przypadku zakażenia wirusem odry wzw b oraz mikroorganizmów np prątki gruźlicy zwiększających wielkość subpopulacji limfocytów th które działają antagonistycznie w stosunku do proalergennych limfocytów th w przypadku odry istotna może być długotrwała immunosupresja i upośledzenie funkcji limfocytów t następujące po przebyciu zakażenia natomiast infekcje dróg oddechowych najprawdopodobniej przez zmniejszenie szczelności nabłonka umożliwiają większą penetrację antygenów prowadząc w konsekwencji do wzrostu ryzyka alergizacji w ochronnym wpływie życia na wsi znaczenie ma kontakt z różnorodnymi bakteriami występującymi w środowisku im większa bioróżnorodność w sąsiedztwie zamieszkania tym bardziej różnorodna jest pewna klasa bakterii gammaproteobacterii na skórze klasa tych bakterii normalnie występuje na roślinach i w ziemi z kolei im większa różnorodność tych bakterii na skórze tym rzadziej jest odpowiedź alergiczna skóry stwierdzono też że u osób zdrowych im więcej jest na skórze bakterii acinetobacter tym większe jest stężenie interleukiny działającej przeciwzapalnie dostępne wyniki badań nie dają jednoznacznej odpowiedzi czy infekcje wywierają ochronny wpływ na występowanie chorób alergicznych ale wpływ ten lepiej widoczny w przypadku chorób atopowych niż astmy jest on silnie uzależniony od czynników genetycznych środowiskowych intensywności i czasu ekspozycji w związku z tym brak jest jednoznacznych przesłanek dla zmiany obecnych standardów higienicznych wyniki badań dotyczące wpływu zarażenia pasożytami na występowanie astmy są niespójne i trudno jest obecnie ocenić czy zarażenie zmniejsza lub zwiększa ryzyko wystąpienia astmy czy nie ma na nie wpływu nie bez znaczenia pozostaje również wpływ zanieczyszczenia środowiska a zwłaszcza dymów i spalin według niektórych badań czynnikami predysponującymi do powstania alergii szczególnie w obrębie układu oddechowego są spaliny samochodowe zwłaszcza pochodzące z silników diesla ze względu na większą zawartość cząstek stałych a także dym papierosowy część badaczy twierdzi również że wzrastające użycie środków chemicznych których działanie na organizm człowieka nie zawsze zostało dokładnie poznane może być odpowiedzialne za wzrost częstotliwości występowania chorób o podłożu alergicznym schorzenia w których zasadnicze znaczenie odgrywają odczyny alergiczne typu i jakkolwiek podłoże alergii w obrębie reakcji ige zależnych jest spójne objawy mogą wydawać się myląco odmienne w zależności od typu schorzenia dominacji narządowej oraz cech osobniczych uwalnianie mediatorów anafilaksji może manifestować się różnorodnie znajomość patofizjologicznego podłoża choroby układa jej obraz w określoną konstelację wyznacznikiem jest fizjologiczna rola histaminy głównego mediatora reakcji alergicznej w organizmie żywym reakcja rzadko jest reakcją ogólnoustrojową często proces ten zostaje ograniczony do określonego układu narządu tkanki do objawów miejscowych zaliczamy wzrost stężenia histaminy w surowicy krwi wywołuje spadek ciśnienia tętniczego z towarzyszącym przyspieszeniem akcji serca i zwiększeniem ciepłoty ciała są to objawy charakterystyczne dla wstrząsu anafilaktycznego dodatkowo występuje skurcz mięśni gładkich oskrzeli astma atopowa przewodu pokarmowego oraz obrzęk ostatecznie może wystąpić śpiączka a nawet śmierć przekrwienie błon śluzowych na skutek rozszerzenia arterioli z towarzyszącym skurczem drobnych żył i wzrostem przepuszczalności ścian naczyń jest charakterystyczne dla pyłkowicy obrzęk i przekrwienie skóry występujące m in w atopowym zapaleniu skóry mają identyczne podłoże natomiast świąd jest skutkiem drażnienia czuciowych zakończeń nerwowych na te objawy nakłada się również działanie szeregu innych mediatorów wydzielanych w procesie degranulacji komórek tucznych w rozpoznaniu choroby ważną rolę odgrywa dobrze przeprowadzony wywiad istotne jest stwierdzenie korelacji między narażeniem na alergeny a obecnością objawów alergię nietrudno rozpoznać jeśli objawy występują szybko po zadziałaniu poznanego alergenu napad kichania wycieku z nosa łzawienia i swędzenia spojówek w słoneczny dzień wskazują na katar sienny nocny napad kaszlu duszności świszczącego oddechu u młodej osoby to symptomy astmy zaczerwienienie skóry świąd i bąble po zjedzeniu truskawek czy orzeszków ziemnych to prawdopodobnie alergia pokarmowa bolesny obrzęk skóry nasilona pokrzywka po użądleniu osy również sugerują reakcję alergiczną badanie przedmiotowe może ułatwić rozpoznanie w przypadku wystąpienia zaostrzeń podczas remisji może nie wykazać żadnych odchyleń od stanu prawidłowego niekiedy stwierdza się charakterystyczne dla atopii zmiany skórne z badań dodatkowych najpowszechniej stosowane są testy skórne polegające na wprowadzeniu do skóry lub nałożeniu na nią alergenów w bardzo niskim stężeniu ustalenie prawdopodobnego czynnika alergicznego na podstawie wywiadu potwierdzane jest dalszymi badaniami takimi jak testy skórne punktowe śródskórne i płatkowe badania serologiczne i testy próby ekspozycyjne przy czym dodatni wynik testów skórnych i badań serologicznych jest dowodem istnienia alergii w organizmie chorego natomiast testy próby ekspozycyjne stanowią potwierdzenie że dane alergeny są odpowiedzialne za reakcje atopowe alergiczne w alergii pokarmowej w celu wykrycia alergenu stosuje się też diety eliminacyjne polegające na wykluczaniu z jadłospisu podejrzanych produktów i potraw z ich wykorzystaniem dzięki temu można wspólnie z pacjentem ustalić który z kolejnych eliminowanych produktów był sprawcą objawów alergii badanie polega na celowym spowodowaniu kontaktu alergenu podejrzanego o wywołanie objawów chorobowych ze skórą a następnie na interpretacji powstałych zmian skórnych bąbel rumień naciek najczęściej wykonywane są testy skaryfikacyjne lub śródskórne w przypadku pierwszych wzorcowy antygen nanoszony jest na zadrapaną uprzednio powierzchnię skóry przedramienia lub pleców druga metoda polega na wstrzyknięciu roztworu śródskórnie wynik testu odczytywany jest po minutach mierząc średnicę powstającego bąbla i otoczki rumieniowej dla celów porównawczych wykonuje się próbę z roztworem histaminy w rozcieńczeniu podanym w identyczny sposób niekiedy stosuje się także próbę ślepą podając śródskórnie lub nanosząc na zadrapanie wodę destylowaną wynik podaje się stosując trójstopniową skalę polegają na wdychaniu aerozoli zawierających określony standaryzowany alergen następnie bada się reakcję oskrzeli przez określenie wartości szczytowej przepływu wydechowego ang peak expiratory flow pef lub maksymalnej objętości wydechowej jednosekundowej ang forced expiratory volume in second fev spadek wartości tych parametrów świadczy o wrażliwości na podawany alergen pomiarom statycznym i dynamicznym poddana jest ilość wdychanego i wydychanego powietrza z uwzględnieniem prędkości przepływu powietrza w drogach oddechowych w astmie charakterystyczne jest bowiem zmniejszenie ilości powietrza wydychanego z maksymalnym natężeniem w ciągu jednej sekundy a także duża zmienność szybkości wydychanego powietrza w ciągu jednego dnia powyżej oraz znacząca poprawa szybkości po zastosowaniu leków rozszerzających oskrzela w alergii pokarmowej w celu wykrycia alergenu stosuje się diety eliminacyjne polegające na wykluczaniu z diety podejrzanych potraw dzięki temu można wspólnie z pacjentem ustalić który z kolejnych eliminowanych produktów był sprawcą objawów alergii do diagnostyki wprowadzono dwa rodzaje badania immunoglobuliny e ige w organizmie człowieka immunoglobulinę e w surowicy krwi oznacza się w jednostkach międzynarodowych iu na mililitr lub rzadziej ng ml iu ng ml w wielu chorobach alergicznych następuje wzrost całkowitego stężenia ige w surowicy krwi jednak jest wiele schorzeń niealergicznych w których całkowite stężenie ige wzrasta oznaczenie wartości ige jest niekiedy pomocne przy ustalaniu rozpoznania często przydatne jest również badanie stężenia swoistych przeciwciał ige skierowanych przeciw konkretnym alergenom ponieważ prawidłowy wynik całkowitej ige nie wyklucza istnienia alergii u dużej grupy alergików wynik oznaczenia poziomu ige całkowitego bywa bowiem prawidłowy pomimo alergii stąd oznaczenie ige swoistego dla określonych alergenów na przykład roztoczy pyłków drzew traw chwastów pokarmów jadów owadów może okazać się bardziej miarodajne umożliwiają to m in metody radioimmunologiczne ria do oznaczenia poziomu stężenia ige służy też modyfikacja testu radioalergosorpcji rast test fluorescencyjny cap rast najlepszą metodą terapeutyczną jest unikanie kontaktu z czynnikami alergizującymi nie zawsze jest to jednak możliwe dlatego często konieczne jest stosowanie farmakoterapii lub przeprowadzenie swoistej immunoterapii immunoterapia swoistym antygenem potocznie zwana odczulaniem wywołującym u chorego reakcje alergiczne jest jedną z metod leczniczych prowadzących do zmniejszenia nasilenia lub całkowitego ustąpienia objawów uczuleniowych zasadą terapii jest systematyczne podawanie najczęściej podskórne wzrastających dawek antygenu metodę tę opracowali w roku doktorzy leonard noon i john freeman ze szpitala st mary w londynie sukcesywnie udoskonalana stosowana jest do dziś obecnie dostępne badania kliniczne wykazały skuteczność swoistej immunoterapii w leczeniu alergicznego nieżytu nosa i spojówek astmy atopowej a także alergii na jad owadów błonkoskrzydłych światowa organizacja zdrowia wydała zalecenia dotyczące stosowania swoistej immunoterapii farmakologiczne leczenie alergii ma na celu złagodzenie objawów chorobowych i zahamowanie uwalniania i działania mediatorów prozapalnych tworzących między sobą szereg sprzężeń dodatnich doprowadzający do nasilenia objawów nie likwiduje ona przyczyny choroby w leczeniu alergii najczęściej stosowanymi grupami leków są dzięki silnemu wiązaniu z receptorem h a w niewielkim z innymi receptorami preparaty typu bilastyna nie posiadają prawie żadnych istotnych działań niepożądanych w odróżnieniu od leków przeciwhistaminowych i generacji przykłady przyszłość leczenia chorób alergicznych będzie opierać się najprawdopodobniej na ingerencji bezpośredniej i swoistym przeprogramowaniu układu odpornościowego chorego już dziś mówi się o możliwości zablokowania różnicowania limfocytów th w kierunku limfocytów th modyfikacji odpowiedzi komórek tucznych i bazofili neutralizacji cytokin przy użyciu przeciwciał blokowaniu ige stosowany obecnie omalizumab lub receptorów fcri a także terapii genowej pierwsze eksperymenty z wykorzystaniem tej ostatniej zostały przeprowadzone na zwierzętach i polegały na domięśniowym podawaniu plazmidów dna kodujących fragmenty alergenu który następnie ulegał ekspresji w miocytach doprowadzając do zahamowania wytwarzania ige przez indukcję limfocytów cytotoksycznych cd do antygenów najczęściej wywołujących alergię należą algorytm euklidesa algorytm wyznaczania największego wspólnego dzielnika dwóch liczb został opisany przez greckiego matematyka euklidesa w jego dziele elementy w księgach siódmej oraz dziesiątej pierwsze wzmianki na temat tego algorytmu pojawiły się w dziele euklidesa zatytułowanym elementy około trzysetnego roku przed naszą erą co sprawia że jest jednym z najstarszych wciąż używanych algorytmów numerycznych pierwsza wersja algorytmu została opisana tylko dla liczb naturalnych w xix wieku powstały odmiany algorytmu dla liczb całkowitych gaussa oraz wielomianów z jedną niewiadomą doprowadziło to do powstania współczesnych pojęć algebry abstrakcyjnej takich jak dziedzina euklidesa w późniejszych czasach opracowano odmiany algorytmu dla innych struktur matematycznych jak węzły czy wielomiany z wieloma niewiadomymi istnieje wiele teoretycznych i praktycznych zastosowań algorytmu może on zostać wykorzystany do generowania rytmów muzycznych stosowanych jako ostinato w muzyce jest wykorzystywany w algorytmie rsa algorytm euklidesa używany jest też do rozwiązywania równań diofantycznych na przykład do znajdowania liczb spełniających zadany układ kongruencji chińskie twierdzenie o resztach czy znajdowania liczb odwrotnych w ciele skończonym może być także stosowany do generowania ułamków łańcuchowych w metodzie sturma do obliczania pierwiastków rzeczywistych wielomianu wykorzystywany jest również w kilku współczesnych algorytmach do faktoryzacji liczb całkowitych jeżeli algorytm zostanie zaimplementowany poprzez obliczanie reszt z dzielenia a nie odejmowanie to jest wydajny dla dużych liczb nigdy nie wymaga więcej dzieleń niż liczba cyfr w systemie dziesiętnym mniejszej liczby pomnożona przez zostało to udowodnione przez gabriela lam w i uważane jest za pierwszy przypadek analizy złożoności obliczeniowej algorytmu sposoby zwiększenia wydajności algorytmów zostały opracowane w xx wieku największym wspólnym dzielnikiem dwóch liczb jest największa z liczb która dzieli obie te liczby bez reszty algorytm euklidesa opiera się na założeniu że największy wspólny dzielnik dwóch liczb nie zmienia się jeżeli od większej liczby odejmujemy mniejszą dla liczb całkowitych k m oraz n załóżmy że k jest wspólnym czynnikiem liczb a oraz b załóżmy też że oraz możemy teraz dokonać działania wiemy więc że k jest także wspólnym czynnikiem różnicy tych liczb najprostsza wersja algorytmu rozpoczyna się od wybrania dwóch liczb naturalnych dla których należy wyznaczyć największy wspólny dzielnik następnie z tych dwóch liczb tworzymy nową parę pierwszą z liczb jest liczba mniejsza natomiast drugą jest różnica liczby większej i mniejszej proces ten jest powtarzany aż obie liczby będą sobie równe wartość tych liczb to największy wspólny dzielnik wszystkich par liczb wcześniej wyznaczonych wadą tej wersji algorytmu jest duża liczba operacji odejmowania które należy wykonać w przypadku gdy różnica pomiędzy liczbami z pary jest znacząca operacja odejmowania mniejszej liczby od większej może zostać zastąpiona przez wyznaczanie reszty z dzielenia w tej wersji nowa para liczb składa się z mniejszej liczby oraz reszty z dzielenia większej przez mniejszą algorytm kończy się w momencie w którym jedna z liczb jest równa zero druga jest wtedy największym wspólnym dzielnikiem załóżmy że chcemy znaleźć największy wspólny dzielnik liczb oraz jeżeli od większej liczby odejmiemy liczbę mniejszą wartość największego wspólnego dzielnika nie ulegnie zmianie ponieważ nowa para liczb wygląda następująco ponownie odejmujemy mniejszą liczbę od większej tworząc w ten sposób kolejną parę pierwsza liczba jest wciąż mniejsza ponownie więc odejmujemy od liczby większej więc kolejna para liczb to teraz widać że jest większą liczbą odejmujemy więc od niej co daje nam parę odjęcie od tworzy nam kolejną parę teraz odejmujemy od co daje nam ponieważ obie liczby są sobie równe kolejne odejmowanie da nam zero oznacza to że największym wspólnym dzielnikiem liczb i jest liczba algorytm wykorzystujący funkcję modulo to druga równoważna implementacja algorytmu euklidesa poniżej przedstawiono wersję obliczania nwd liczb a i b wykorzystującą operację reszty z dzielenia modulo podprogram nwd a b dopóki b c reszta z dzielenia a przez b a b b c zwróć a lemat z lematu wynika przez indukcję że jeśli algorytm się zakończy to da poprawny wynik pozostaje udowodnić że się zakończy wystarczy w tym celu zauważyć że więc w każdym kroku algorytmu wartość zmniejsza się przynajmniej o ponieważ nie może nigdy być ujemna algorytm musi się zakończyć dla dowolnych liczb algorytm euklidesa zwraca wartość nwd m n po co najwyżej przebiegach pętli dowód największej liczby kroków algorytmu wymagają takie liczby m i n które są kolejnymi elementami ciągu fibonacciego jeśli przechowywana będzie informacja o kolejnych ilorazach to będzie też można wyznaczyć liczby całkowite w równaniu ta metoda nazywana jest rozszerzonym algorytmem euklidesa na przykład dla liczb i w algorytmie euklidesa uzyskuje się wyniki pośrednie lub przepisując wszystkie równania w taki sposób by w pierwszym równaniu po prawej stronie występowała tylko suma pewnych wielokrotności liczb i zauważmy że w pierwszym równaniu po prawej stronie występuje kombinacja liniowa liczb i podobnie jak w równaniu w następnych równaniach po prawej stronie mamy zawsze kombinację liniową liczb lub liczb które wystąpiły po lewej stronie we wcześniejszych równaniach kluczowa dla rozszerzonego algorytmu euklidesa staje się możliwość stopniowego zastępowania tych liczb przez kombinacje liniowe liczb wejściowych aż do otrzymania równości np podprogram nwd a b x y r s dopóki b c reszta z dzielenia a przez b część całkowita z dzielenia a przez b a b b c r r s s r x r s y s x r y s zwróć a x y niezmiennikami pętli są wielkości x a y b a oraz r a s b b dzięki czemu nwd a b x a y b antoninus pius ur września zm marca inaczej caesar titus aelius hadrianus antoninus augustus pius przed adopcją titus aurelius fulvius boionius arrius antoninus cesarz rzymski w latach pochodził z rodziny senatorskiej z nemausus w galii narbońskiej urodził się w lanuvium jako syn i jedyne dziecko tytusa aureliusza fulwusa konsula roku i arrii fadilli po śmierci ojca wychowywany przez dziadka ze strony matki gnejusza ariusza antoninusa i przez drugiego męża matki publiusza juliusza lupusa pomiędzy a rokiem poślubił annię galerię faustynę starszą córkę konsula marka anniusza werusa miał z nią czworo dzieci marka aureliusza fulviusa antoninusa marka galeriusza aureliusza antoninusa aurelię fadillę annię galerię faustynę późniejszą żonę cesarza marka aureliusza po odbyciu kwestury i pretury antoninus uzyskał konsulat w roku zwrócił na siebie uwagę cesarza hadriana i został wybrany jednym z czterech prokonsulów administrujących italią był członkiem cesarskiego consilium nieformalnej rady hadriana niedługo potem został prokonsulem azji hadrian adoptował go lutego pod warunkiem usynowienia przez antoninusa marka enniusza werusa późniejszego cesarza marka aureliusza syna jego szwagra i lucjusza enniusza werusa późniejszego cesarza lucjusza werusa w czasie jego panowania wybuchły powstania żydów brytów i w mauretanii wsławił się wzniesieniem wału antonina okres jego panowania to czas pomyślności i pokoju często zwany pax romana rozbudował fundusz alimentacyjny alimenta dla dziewcząt wprowadzony za trajana co miało poprawić stan ludnościowy imperium na rządy jego i jego następcy marka aureliusza przypada schyłek najlepszego okresu w dziejach cesarstwa rzymskiego obejmując ster państwa rzymskiego lipca antoninus liczył sobie lata jego doświadczenie w sprawach publicznych było niewielkie tak samo jak znajomość terytoriów poza italią brakowało mu także obycia w sprawach wojskowych pierwszym oficjalnym aktem antonina była deifikacja pośmiertna hadriana do której z trudem namówił senat dzięki temu nowy cesarz uzyskał przydomek pius cesarz na swego następcę desygnował marka enniusza werusa w roku został desygnowany na kwestora a rok później na konsula uzyskał także tytuł cezara władzę trybuńską i imperium prokonsularne antoninus pius pozostawił większość urzędników mianowanych przez hadriana na zajmowanych stanowiskach dokonując tylko kilku zmian nowym prefektem miasta mianował gaiusa bruttiusa praesensa stanowisko prefekta pretorianów zajmował do roku marek gavius maximus mimo że panowanie antonina piusa przebiegało pod znakiem powszechnego pokoju to w latach można odnotować kilka znaczących kampanii namiestnik brytanii uintus lollius urbicus najechał tereny kaledonii odnosząc zwycięstwa nad miejscowymi plemionami rozpoczęto w tym rejonie budowę nowej umocnionej granicy na linii clyde forth umocnienia te znane są jako wał antonina źródła donoszą o niepokojach w dacji w latach które wymagały wysłania tam większych sił wojskowych prawdopodobnie w postaci oddziałów wydzielonych z legionów po stłumieniu niepokojów dację podzielono na trzy odrębne prowincje antoninus pius wyznaczył królów państwom klientelnym imperium rzymskiego m in armenii i kwadom w roku król iberii kaukaskiej złożył cesarzowi wizytę w rzymie w latach cesarstwo musiało się zmierzyć z poważną rewoltą w mauretanii do prowincji musiano wysłać dodatkowe oddziały pod dowództwem nowego senatorskiego namiestnika który zastąpił ekwickich prokuratorów w połowie lat pięćdziesiątych ii w stłumiono powstanie brygantów w brytanii w germanii superior i recji wybudowano nowe fortyfikacje graniczne będące trzonem limesu górnoreńskiego chroniącego obszar agri decumates na wschodzie w syrii i kapadocji nastąpiły przemieszczenia legionów i wzmocnienie wojskowej obsady granicy z państwem partów antonin pius uregulował czas służby członków konnej gwardii cesarza euites singulares augusti którzy byli teraz zwalniani po odsłużeniu lat za panowania antonina piusa wzrosła pozycja greckich elit w cesarstwie dwaj ateńczycy lucjusz stacjusz kwadratus i herodes atticus zostali konsulami w roku w roku retor eliusz arystydes wygłosił w rzymie słynne przemówienie będące pochwałą imperium rzymskiego i rządów antoninów grecy doceniali politykę cesarza w dziedzinie sądownictwa i wspierania helleńskiej edukacji w roku wykryto i zlikwidowano spisek przeciw cesarzowi zawiązany przez korneliusza priscianusa i atiliusa titianusa źródła informują że po skazaniu bezpośrednich winnych cesarz zabronił dalszego śledztwa w sprawie domniemanej próby obalenia legalnej władzy w roku obchodzono hucznie dziewięćsetną rocznicę założenia rzymu w roku cesarz polecił wybudować w rzymie świątynię ku czci swej żony faustyny w roku antoninus pius wzniósł w rzymie świątynię boskiego hadriana czyli hadrianeum za czasów antoninusa piusa żył opisany przez lukiana z samosat filozof i przywódca religijny działający w grecji i azji mniejszej proteusz peregrinos prawdopodobnie w tych właśnie czasach w abonuteichos w azji mniejszej zaczął się rozwijać kult glykona zapoczątkowany przez aleksandra z abunoteichos najprawdopodobniej za panowania antonina poniósł męczeńską śmierć biskup smyrny św polikarp św justyn męczennik skierował do cesarza jedną ze swych apologii na lata czterdzieste ii wieku datuje się także działalność marcjona z synopy chrześcijańskiego przywódcy religijnego i założyciela odłamu zwanego marcjonizmem rozpowszechniały się kulty i religie obiecujące nieśmiertelność i zbawienie nastawione na zaspokojenie religijnych potrzeb jednostki rozwijał się kult izydy i chrześcijaństwo wobec chrześcijan antoninus pius konsekwentnie kontynuował linię polityki religijnej hadriana jedynie zadenuncjowanym chrześcijanom groziła kara śmierci politykę ekonomiczną antonina piusa cechowała daleko idącą oszczędność w wydatkach państwowych w miastach gnębionych kłopotami finansowymi niekiedy umieszczał na krótki czas specjalnych urzędników zwanych curatores rei publicae by zlikwidować problemy ekonomiczne założył instytucję ratio privata dla pokrywania wydatków cesarza i jego rodziny pozostawił swoim następcom sporą nadwyżkę w skarbie jego rządy są często uważane za szczytowy okres rozwoju i pomyślności cesarstwa rzymskiego w niemal wszystkich dziedzinach gospodarka państwa rzymskiego oparta na rolnictwie rzemiośle i handlu osiągnęła apogeum rozwoju bogacące się warstwy wyższe imperium podnosiły swój status i podkreślały zamożność poprzez fundowanie okazałych budynków w miastach na terenie całego cesarstwa w okresie panowania antoninusa piusa działał najwybitniejszy astronom i geograf starożytności klaudiusz ptolemeusz z aleksandrii około roku napisał on swoje najważniejsze dzieło mathematike syntaxis w którym sformułował główne tezy astronomii geocentrycznej na lata ii wieku przypadają także początki działalności lekarza i uczonego galena z pergamonu który zaczynał swą karierę jako lekarz gladiatorów w dziedzinie literatury zaznaczyła się działalność apulejusza z madaury autora powieści metamorfozy antoninus pius cieszył się powszechnie dobrą opinią z uwagi na swoją przystępność łaskawość umiłowanie pokoju i wysoce moralny tryb życia przez większość czasu przebywał w rzymie i nie opuszczał italii przyjmując delegacje z wszystkich prowincji około roku antoninus pius zaczął zdradzać objawy choroby większą ilością obowiązków obarczał marka aureliusza i lucjusza werusa prefektem miasta rzym mianował uintusa lolliusa urbicusa entuzjastę filozofii stoickiej umarł w roku prawdopodobnie na niestrawność anegdota mówi że przejadł się serem po śmierci jak podaje jego biograf juliusz kapitolinus został jednogłośnie zaliczony przez senat w poczet bogów aidan inaczej aedan król dalriady syn gabrana zmarł w roku koronowany na wyspie iona przez św kolumbę odmówił uznania zwierzchności irlandzkiej części królestwa dalriady poprowadził też armię do boju z ethelfrithem królem nortumbrii i został pokonany w bitwie pod degsastan dalriada gael dl riata było gaelickim królestwem założonym przez irlandczyków i położonym po obu stronach kanału północnego pomiędzy irlandią a wielką brytanią obejmowało część królestwa ulaidu dl naraidi wybrzeże szkocji od arran i argyll przez hebrydy aż po wyspę skye stolicą dalriady było dunadd fort zbudowany na wzgórzu nad rzeką add leżący w środkowej części półwyspu kintyre na północ od lochgilphead innymi ważnymi miastami królestwa były dunoill dhn ollaigh dunavert i dunseverick dn sobhairce królestwo dalriady było miejscową potęgą morską aidan urodził się prawdopodobnie około roku wywodził się z rodu cenl ngabrin i władzę w dalriadzie objął po śmierci swego wuja conalla mac comgailla w wieku około lat koronacji w roku dokonał święty kolumba na wyspie ionie na początku swego panowania zawarł umowę z wysokim królem ui nill z cenl conaill tereny dzisiejszego hrabstwa donegal zwanego również tyrconnel eden mac ainmuirechem przy udziale św kolumby będącego kuzynem edana na zjedzie w drumcaet w roku postanowiono że flota dalriady będzie wspierać ui nill jednak aidan nie będzie musiał składać hołdu wysokiemu królowi przyczyną tej umowy był prawdopodobnie konflikt aidan z betnem mac cairillem zm królem dl fiatach który narzucił swą władzę dalriadzie aidan miał prowadzić kampanię na wyspie man w celu pozbycia się stamtąd ulaidów którzy zajęli tą wyspę za czasów betna aidan miał spustoszyć też ziemię piktów aż po orkady będące pod władaniem bridei i miał również walczy z miathi utożsamianymi z konfederacją plemion maetae prawdopodobnie byli to południowi piktowie kampania ta zakończyła się sukcesem w bitwie pod leithereid mimo śmierci dwóch synów aidana artura i eochaida find przez wiele lat aidan pozostawał w sojuszu z rhydderychem haelem królem alt clud jednego z północnych królestw brytów znanego później jako strathclyde brał również udział w organizowanej przez króla rhegedu uriena koalicji skierowanej przeciwko anglosaskiej bernicji aidan miał zaatakować królestwo rhydderycha i splądrować alt clud dzisiejsze dumbarton kolejny raz alt clud zdobyli dopiero wikingowie blisko lat później aidan był zaniepokojony postępami króla bernicji ethelfirtha który w roku w bitwie pod catraeth rozgromił armię goddodin do konfrontacji dwóch władców doszło w roku pod degsastan aidan mimo zgromadzenia potężnej armii poniósł sromotną klęskę w bitwie z ethelfirthem i musiał uciekać klęska pod degsastan złamała potęgę dalriady i jak pisał beda czcigodny żaden wódz z irlandzkiego rodu nigdy potem już nie odważył się wypowiedzieć wojny anglikom ethelfirth mimo że w bitwie stracił brata znacząco wzmocniło swą pozycję i rok później zajął deirę stając się pierwszym królem zjednoczonej nortumbrii aidan przeżył jeszcze kilka lat i zmarł kwietnia roku mając wedle przekazów lata władcą dalriady został po nim jego syn eochaid buide potęga morska dalriady bardzo się przydała gdy królestwo to poniosło kolejną klęskę na lądzie po degsastan a mowa tu o bitwie pod magh rath stoczonej w roku jednej z większych bitew jaka miała mieć miejsce na terytorium irlandii w której wnuk aidana domnall brecc został pokonany przez wysokiego króla irlandii domnalla mac edo dalriada utraciła wtedy ziemię w irlandii jednak dzięki swej morskiej potędze przetrwała kolejne wieki mimo popadnięcia w zależności najpierw od nortumbrii a później od piktów ostatecznie dalriade połączył z piktami kenneth macalpin tworząc królestwo alby czyli szkocję według jednej z teorii aidan mógł być arturem gdyż mogło dojść do błędnego odczytania nazw krain geograficznych damnonia brzmi podobnie do dumnonii a skałę z tintagel można by pomylić ze skałą z dumbarton czyli alt clud która była kiedyś nazywana castrum arthuri zaś dokonania aidan mogły być podstawą to stworzenia legendy o arturze alfabet łaciński pismo łacińskie łacinka alfabet rzymski alfabet system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie posługuje się nim ok ludzkości wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny alfabet łaciński wywodzi się z alfabetu etruskiego początkowo składał się z znaków litera z została usunięta w iv wieku p n e jako zbędna język łaciński nie ma tego dźwięku przez cenzora appiusza klaudiusza caecusa początkowo litera c służyła do oddawania zarówno głoski k jak i głoski g jednocześnie spółgłoskę k można było oddać za pomocą litery k jednak taka pisownia była bardzo mało popularna dwuznaczne użycie litery c prowadziło do nieporozumień dlatego też w końcu iii wieku p n e wprowadzono literę g która jest graficznym wariantem litery c jako autor tej zmiany często wskazywany jest spurius carvilius ruga od tamtej pory litera c oznaczała wyłącznie głoskę k zmiana ta spowodowała także ograniczenie stosowania litery a k prawie zupełnie wyszła z użycia wczesnym rzymskim wynalazkiem była litera v dla dźwięku który nie był obecny we wcześniejszych językach szybko dodano także do łacińskiego alfabetu literę x która oddawała dźwięk ks zapisywany w języku greckim znakiem a używaną w grece do zapisu głoski nieobecnej w łacinie litery y oraz z zostały dodane w i wieku p n e w celu dokładnego oddawania na piśmie wyrazów greckich stąd nazwa igrek od graeca greckie i cesarz klaudiusz wprowadził do alfabetu nowe litery dla głosek bs i ps dla głoski u i dla głoski pośredniej między i a u jednak po jego śmierci zaprzestano ich używania początkowo litera v oznaczała zarówno samogłoskę u jak i spółgłoskę u ale z czasem wymowa spółgłoski przeszła w kierunku w w średniowieczu pojawia się litera w powstała z podwojonego v stąd angielska nazwa w double u która oznaczała pierwotnie głoskę ł ale w niektórych językach zaczęła wtórnie oznaczać spółgłoskę w jednak litera ta była pierwotnie po prostu ligaturą stosowaną zamiast sekwencji vv co oznacza sylabę wu i stąd pochodzi jej polska nazwa w połowie xvi wieku litera i oznaczająca do tej pory zarówno samogłoskę jak i półsamogłoskę została rozróżniona na i oraz j analogicznego rozróżnienia dokonano dla v litera ta rozpadła się na u dla samogłoski oraz v dla półsamogłoski lub spółgłoski system obecnie zawiera znaków ponieważ nie jest to układ odpowiadający każdemu językowi wersje alfabetu łacińskiego dla większości języków dodają nowe znaki głównie przez modyfikowanie istniejących są dwa zestawy znaków małe i duże litery przy czym zasady użycia to zdarzają się jednak odstępstwa od tych ogólnych prawideł np w języku irlandzkim przedrostek pisany jest małą literą a właściwa nazwa wielką np an tsionna rzeka shannon niemieckie przepisy ortograficzne nakazują natomiast zapisywać wielką literą wszystkie rzeczowniki wiele systemów zapisu opartych na piśmie łacińskim używa tzw dwuznaków a nawet trójznaków itd czyli grup znaków łacińskich oznaczających pojedynczy dźwięk głoskę w niektórych tradycjach pary znaków traktuje się jako pełnoprawne osobne znaki np czeski znak ch czy hiszpański znak ll kolejność liter w alfabetach opartych na piśmie łacińskim jest różna albert einstein wym ur marca w ulm zm kwietnia w princeton fizyk teoretyczny i laureat nagrody nobla w dziedzinie fizyki za rok w uznaniu za wkład do fizyki teoretycznej zwłaszcza opis prawa efektu fotoelektrycznego twórca szczególnej teorii względności i autor wynikającej z niej równoważności masy i energii sformułowanej słynnym wzorem e mc twórca ogólnej teorii względności i opartych na niej pierwszych modeli kosmologicznych oraz przewidywań dotyczących fal grawitacyjnych współtwórca teorii fotonu i dualizmu korpuskularno falowego światła a przez to mechaniki kwantowej jednocześnie czołowy krytyk jej najczęstszej kopenhaskiej interpretacji i współautor paradoksu epr odkrywca emisji wymuszonej statystyki bosego einsteina i możliwości istnienia kondensatu bosego einsteina zwykle jest uznawany za niemieckiego fizyka żydowskiego pochodzenia por niżej einstein jest uważany za jednego z największych lub największego fizyka xx wieku obok innych twórców mechaniki kwantowej jak paul dirac werner heisenberg czy erwin schrdinger lub przed nimi jego ogólna teoria względności jest uważana za jeden z największych przełomów w fizyce xx wieku obok wspomnianej teorii kwantów jednocześnie einstein jest uznawany za jednego z największych fizyków w całej historii obok newtona maxwella czy galileusza w r czasopismo naukowe physics world w gronie wiodących fizyków przeprowadziło ankietę jako największego fizyka wszech czasów wskazano właśnie einsteina w r einstein był też uznany za według amerykańskiego tygodnika time einstein opublikował ponad prac w tym ponad naukowych wniósł też swój wkład do rozwoju filozofii nauki albert einstein urodził się w piątek marca r o godzinie w domu przy bahnhofstrasse b nr w mieście ulm położonym w wirtembergii na południu niemiec jego matką była paulina einstein z domu koch a ojcem hermann einstein oboje byli żydami hermann einstein handlował pierzynami później jego brat jacob namówił go do wspólnego założenia zakładu produkującego instalacje gazowe i wodno kanalizacyjne w r cała rodzina przeniosła się do monachium gdzie powstał zakład tam też listopada r urodziła się maria jedyna siostra einsteina albert einstein pierwszy raz zetknął się z nauką gdy miał pięć lat jego ojciec pokazał mu kompas którego działanie wywarło na nim głębokie i trwałe wrażenie w tym czasie einstein rozpoczął naukę w domu ponieważ jego matka była muzykiem albert w wieku sześciu lat zaczął uczyć się gry na skrzypcach lekcje gry pobierał do trzynastego roku życia grał do późnej starości dopóki nie zaczęło mu to sprawiać zbyt dużego trudu w r zaczął uczęszczać do szkoły powszechnej gdzie był jednym z najlepszych uczniów od r chodził do katolickiego gimnazjum luitpolda w monachium gdzie również odnosił sukcesy firma einsteinów zaczęła podupadać a w r rodzina przeniosła się do mediolanu syna pozostawiono w monachium pod opieką członków dalszej rodziny dla ukończenia szkoły według marii einstein jej brat w tym okresie stał się nerwowy pojawiły się nawet objawy depresji pół roku po wyjeździe rodziców einstein wypisał się ze szkoły i dołączył do rodziców w mediolanie gdzie sam przygotowywał się do wstąpienia na uniwersytet w październiku r przyjechał do zurychu gdzie przystąpił do egzaminu wstępnego na tamtejszą politechnikę ethz potrzebował na to specjalnego pozwolenia gdyż brakowało mu dwóch lat do minimalnego dopuszczalnego wieku próba zdania egzaminu zakończyła się niepowodzeniem powodem były słabe wyniki egzaminów z przedmiotów humanistycznych za radą dyrektora ethz einstein postanowił spędzić rok w aarau w szwajcarii by ukończyć szkołę średnią we wrześniu r zdał tam maturę uzyskał dobre oceny z niemal wszystkich przedmiotów zwłaszcza ze śpiewu i muzyki oraz fizyki i matematyki w tym samym roku zrzekł się obywatelstwa niemieckiego zrobił to najprawdopodobniej w celu uniknięcia służby wojskowej lub na znak protestu przeciwko nastrojom militarnym panującym wówczas w niemczech bez przynależności państwowej przystąpił ponownie do egzaminów na ethz które tym razem zdał jednocześnie do tej samej sekcji przyjęto milevę marić która później wywarła duży wpływ na życie einsteina jest możliwe że einstein w wieku lat ok rozważał ważny eksperyment myślowy wspomniał o tym publicznie po raz pierwszy ponad pół wieku później w swoich notach autobiograficznych z młody albert miał się zastanawiać co by się stało przy ruchu z prędkością światła wówczas fale elektromagnetyczne takie jak światło stałyby nieruchomo w miejscu nie wykazując żadnego ruchu miałoby to przeczyć zarówno intuicji jak i równaniom maxwella ta anegdota jest trudna do zinterpretowania z różnych powodów niewykluczone że ten eksperyment myślowy odegrał dużą rolę kilka lat później kiedy einstein pracował nad emisyjną teorią światła dla tych teorii taki eksperyment myślowy prowadzi do poważnych trudności przez to mógł przyczynić się do porzucenia przez einsteina prac nad teorią emisji i do powstania szczególnej teorii względności czasami przypisuje się też młodemu einsteinowi inny eksperyment myślowy gdyby obserwator trzymający lustro poruszał się z prędkością c względem eteru jego obraz w lustrze by zniknął najprawdopodobniej te legendy to wynik nieporozumienia i zmiany pierwotnego pomysłu einsteina opisanego powyżej w czasie studiów einstein zakochał się z wzajemnością w milevie marić co nie podobało się jego matce w lipcu r oboje zakochanych przystąpiło do zdawania egzaminów końcowych albert je zdał w przeciwieństwie do milevy wtedy też młody einstein opublikował swoją pierwszą pracę naukową dotyczyła zjawiska włoskowatości w r mileva zaszła w ciążę na czas porodu udała się do rodzinnej serbii i urodziła tam córkę o imieniu lise zdrobniale lieserl oddano ją po cichu do adopcji i jej dalsze losy są nieznane albert najprawdopodobniej nigdy jej nie zobaczył od młodości einstein pracował nad uzgodnieniem elektrodynamiki maxwella z zasadą względności w tym celu pracował nad emisyjną teorią światła opartą prawdopodobnie na potencjałach opóźnionych porzucił jednak te próby pewną rolę mógł w tym odegrać jego młodzieńczy eksperyment myślowy z gonieniem fali światła kiedy einstein zrozumiał względność jednoczesności prawdopodobnie pod wpływem prac lorentza zmienił strategię zamiast modyfikować elektrodynamikę maxwella zrewidował podstawy mechaniki newtona to doprowadziło go potem do szczególnej teorii względności równolegle einstein prowadził badania nad termodynamiką i fizyką statystyczną promieniowania prawdopodobnie to doprowadziło go do pojęcia cząstek światła użytych potem przy wyjaśnieniu efektu fotoelektrycznego pomysł cząstek światła mógł być też związany z jego wczesnymi pracami nad teorią emisyjną rok jest określany jako annus mirabilis cudowny rok einsteina był wtedy szwajcarskim urzędnikiem patentowym niedawnym absolwentem fizyki a jego dorobek obejmował tylko kilka publikacji był przez to mało znany w środowisku fizyków mimo to opublikował prac z których przynajmniej część była przełomowa jego publikacja zur elektrodynamik bewegter krper o elektrodynamice ciał w ruchu wprowadziła nową teorię nazwaną później szczególną teorią względności stw dzięki nowemu spojrzeniu na czas i przestrzeń stw pogodziła elektrodynamikę maxwella z zasadą względności bez modyfikowania tej pierwszej ani odwoływania się do budowy materii stw wyjaśniała też obserwowaną niezależność prędkości światła w próżni od obserwatora einstein rozwinął stw w innej pracy z tego samego roku gdzie poprawnie przewidział równoważność masy i energii to ten fakt został potem wyrażony przez słynny wzór e mc einstein wyjaśnił też efekt fotoelektryczny zaobserwowany w roku przez philipa lenarda przyjął że światło oddziałuje z materią w postaci cząstek nazwanych później fotonami to właśnie to wyjaśnienie a nie teoria względności było potem głównym powodem przyznania mu nagrody nobla pracę einsteina można uznać za rozwinięcie koncepcji plancka kwantów energii choć mogły się rozwijać niezależnie w swoim cudownym roku einstein napisał też rozprawę doktorską pod tytułem o nowej metodzie wyznaczania rozmiarów molekuł przyjętą sierpnia na uniwersytecie w zurychu oraz wyjaśnił i opisał ruchy browna mimo wielkiego znaczenia jego prace nie zostały początkowo docenione w r einstein został awansowany na stanowisko eksperta technicznego drugiej klasy jednak nie przestawał zajmować się fizyką w r sformułował zasadę równoważności później nazwał ją najszczęśliwszą myślą swojego życia ponieważ była przełomowym punktem w jego pracach nad ogólną teorią względności w grudniu r einstein napisał do uniwersytetu w bernie podanie o przyjęcie na stanowisko privatdozenta privatdozent nie otrzymywał wynagrodzenia z uczelni a utrzymywał się z drobnych wpłat studentów był to jednak etap konieczny w karierze uczelnianej einstein uzyskał to stanowisko lutego r nie pozwalało mu ono zarobić na życie więc nie zrezygnował z pracy w urzędzie patentowym w marcu r einstein został profesorem nadzwyczajnym fizyki teoretycznej na uniwersytecie w zurychu na którym wcześniej obronił doktorat w tym samym roku został doktorem honoris causa uniwersytetu genewskiego w latach napisał jedenaście artykułów naukowych dotyczących fizyki teoretycznej w r pierwszy raz zgłoszono go jako kandydata do nagrody nobla w r einstein został profesorem zwyczajnym na uniwersytecie niemieckim w pradze półtora roku później wrócił na macierzystą ethz jako profesor zwyczajny w latach einstein otrzymywał wiele ofert zatrudnienia z różnych uniwersytetów w tym z uniwersytetu w utrechcie wiosną r max planck i walther nernst złożyli mu potrójną propozycję einstein znużony pracą wykładowcy chciał skupić się wyłącznie na myśleniu i ofertę przyjął w marcu r przeprowadził się z rodziną do berlina od czasu wyjazdu do pragi w r stosunki einsteina z żoną milevą zaczęły się pogarszać w czerwcu r doszło do separacji w związku z tym mileva wróciła z synami do zurychu w czasie i wojny światowej einstein zajmował się nie tylko ogólną teorią względności opublikował prace na temat kosmologii i fal grawitacyjnych znalazł nowe wyprowadzenie prawa plancka napisał pięćdziesiąt artykułów naukowych i wydał książkę popularyzującą teorię względności lipca r zastąpił maxa plancka na stanowisku przewodniczącego niemieckiego towarzystwa fizycznego deutsche physikalische gesellschaft sprawował tę funkcję do lipca r w r einstein napisał pracę o prawie promieniowania plancka w której przewidział istnienie emisji wymuszonej zjawiska umożliwiającego budowę laserów wytężona praca w połączeniu z głodem spowodowały problemy zdrowotne einsteina w r chorował na wrzody żołądka żółtaczkę był ogólnie wyczerpany i miał chorą wątrobę podczas choroby zajmowała się nim jego kuzynka elsa einstein latem r albert przeprowadził się do mieszkania obok niej a rok później oboje postanowili się pobrać w r podczas zaćmienia słońca dwie brytyjskie ekspedycje naukowe dokonały pomiaru odchylenia toru światła pochodzącego z gwiazdy znajdującej się za słońcem i przechodzącego obok niego opublikowane w raporcie arthura eddingtona wyniki potwierdziły przewidywania ogólnej teorii względności einsteina odkrycie było nagłośnione i szeroko komentowane w mediach einstein stał się wtedy sławny także poza gronem naukowców w latach einstein zaczął dużo podróżować kwietnia r einstein wyjechał z żoną do usa i wygłosił tam kilka wykładów w czasie tej wizyty maja otrzymał doktorat honoris causa uniwersytetu w princeton maja wypłynął do wielkiej brytanii czerwca po raz kolejny został doktorem honoris causa tym razem uczelni w liverpoolu einstein dowiedział się że planowano na niego zamach w związku z tym października r ponownie wyjechał z niemiec tym razem do dalekiej azji aż na kilka miesięcy odwiedził kolombo singapur hongkong i szanghaj następnie kobe i kioto w tym czasie dostał nagrodę nobla lutego r einsteinowie wylądowali w palestynie tam albert zaangażował się na jakiś czas w sprawy uniwersytetu hebrajskiego w latach był członkiem jego rady zarządzającej w drodze powrotnej z podróży wstąpili do hiszpanii marca r wrócili do berlina w r opublikował artykuł pod tytułem czy teoria pola stwarza możliwości rozwiązania problemu kwantowego einstein już w tym czasie pracował nad teorią wielkiej unifikacji która zdominowała jego późniejsze badania w r einstein odbył kolejną podróż tym razem do ameryki południowej argentyny brazylii i urugwaju w r einstein drugi raz popłynął do ameryki przebywając od grudnia r do marca r oraz od grudnia r do marca r w caltechu w pasadenie tam spotkał się z abrahamem flexnerem który chciał przedstawić członkom caltechu projekt budowy instytutu studiów zaawansowanych w princeton flexner zaproponował einsteinowi posadę w tym ośrodku na co einstein się zgodził w marcu r wrócił do niemiec w sierpniu r einsteina odwiedzili leó szilrd i eugene wigner zaniepokojeni możliwością skonstruowania przez iii rzeszę bomby atomowej wspólnie postanowili wysłać do ówczesnego prezydenta stanów zjednoczonych franklina delano roosevelta list o następującej treści prezydent odpisał jednak budżet przyznany radzie na pierwszy rok wynosił zaledwie nie jest prawdą iż list einsteina był bezpośrednią przyczyną zainicjowania projektu manhattan prezydent zlecił budowę bomby atomowej w październiku r a więc dwa lata po otrzymaniu listu i wtedy też sekretarz wojny dowiedział się o całej sprawie einstein sam stwierdził ogólna teoria względności otw ustaliła w fizyce zestaw praw grawitacji a elektrodynamika maxwella elektromagnetyzmu einstein od lat pracował nad jednolitą teorią pola mającą opisywać grawitację i elektromagnetyzm jako dwa przejawy tego samego zjawiska przykładowo rozwijał teorię kaluzy kleina zarówno otw jak i elektrodynamika opisują głównie świat makroskopowy za to w latach pojawiła się pełna mechanika kwantowa świata mikroskopowego einstein już wtedy próbował przezwyciężyć tę przepaść jednak nie przez kwantowanie grawitacji ale nową teorię pola w czasie pobytu w princeton owdowiały einstein poświęcił się jeszcze bardziej swoim bezowocnym próbom przez to stopniowo usuwał się z głównego nurtu badań w fizyce w opinii wielu naukowców zmarnował drugą połowę życia przykładowo nie uczestniczył w rozwijaniu awangardowej rodzącej się wtedy fizyki cząstek elementarnych dekady później okazało się że niszowe ambitne prace einsteina były skazane na niepowodzenie w tym czasie nie znano jeszcze dobrze jądrowych oddziaływań silnych ani słabych w latach powstała teoria oddziaływań elektrosłabych unifikująca elektromagnetyzm z oddziaływaniami słabymi dalszym krokiem są rozwijane teorie wielkiej unifikacji łączące oddziaływania elektrosłabe z silnymi unifikacja z grawitacją superunifikacja ma być dopiero trzecim krokiem a nie pierwszym w ostatnich latach życia einstein miewał bóle w górnej części brzucha a jesienią r lekarz wykrył u niego guza wielkości pomarańczy grudnia laparotomia wykazała iż był to tętniak aorty w r zaobserwowano powiększanie się tętniaka marca einstein spisał testament w którym wszystkie swoje listy rękopisy i prawa autorskie przekazał uniwersytetowi hebrajskiemu w listopadzie r einsteinowi zaproponowano zostanie drugim prezydentem niedawno powstałego państwa izrael na co się nie zgodził w grudniu r został rektorem honorowym uniwersytetu hebrajskiego oraz otrzymał nagrodę lord and taylor award w poniedziałek kwietnia roku o godzinie einstein zmarł tego samego dnia jego zwłoki poddano kremacji w trenton a popioły rozsypano w nieznanym miejscu zanim skremowano ciało einsteina thomas stoltz harvey patolog szpitala w princeton wyjął bez pozwolenia rodziny einsteina jego mózg harvey miał nadzieję że w przyszłości neurobiologia będzie mogła odkryć co sprawiło że einstein był tak inteligentny albert einstein był nominowany do nagrody nobla jedenastokrotnie prawie corocznie w latach z wyjątkiem i jego kandydaturę zgłaszało różnych naukowców z nich kilkukrotnie mianowicie licząc osobno różne zgłoszenia przez tę samą osobę einstein otrzymał łącznie ponad nominacji w r einstein otrzymał nagrodę nobla za rok za zasługi dla fizyki teoretycznej szczególnie za odkrycie praw rządzących efektem fotoelektrycznym w czasie wręczania nagród einstein był za granicą więc w jego imieniu wystąpił rudolf nadolny ambasador niemiec w szwecji w większości nominacji uzasadnieniem było sformułowanie przez einsteina teorii względności według komitetu noblowskiego nie była ona wystarczająco potwierdzona doświadczalnie z tego powodu einstein otrzymał nagrodę tak późno jednak komitet był pod silnym naciskiem by przyznać nagrodę einsteinowi z tego powodu komitet przyjął propozycję oseena by przyznać einsteinowi nagrodę jako uzasadnienie podając prace nad efektem fotoelektrycznym z pochodzenia albert einstein był niemieckim żydem mimo to w ciągu całego życia był obywatelem łącznie różnych krajów niemiec szwajcarii austrii i usa okresowo bywał obywatelem dwóch z nich jednocześnie a przez pewien czas był bezpaństwowcem jego status zmieniał się aż razy sam albert einstein uważał się za niemieckojęzycznego bezpaństwowca pochodzenia żydowskiego zawsze protestował przeciwko przypisywaniu jego osiągnięć któremukolwiek z państw w r zapytany o teorię względności einstein powiedział jego ojczystym językiem i praktycznie jedynym którym dobrze władał był niemiecki wszystkie jego publikacje i książki były napisane po niemiecku mimo długiego pobytu w usa jego znajomość angielskiego sprowadzała się do najprostszych zwrotów i kilkuset słów potrzebnych do codziennego funkcjonowania w tym kraju albert einstein opublikował ponad prac naukowych niektóre z nich to oprócz tego einstein pomimo że albert einstein nazywał mechanikę kwantową najbardziej udaną teorią naszych czasów należał do jej największych krytyków nie uznawał przewidywanej przez nią losowości zdarzeń mawiał bóg nie gra w kości i wierzył że w przyszłości powstanie teoria która tę losowość wyeliminuje w liście do maxa borna z r pisał uznawał że świat w gruncie rzeczy zbudowany jest w sposób klasyczny i relatywistyczny a obowiązująca w mechanice kwantowej zasada nieoznaczoności heisenberga jedynie tymczasowo ogranicza nasze poznanie w efekcie einstein stał się gorącym zwolennikiem teorii ukrytych zmiennych pojmując istnienie cząstek w sposób klasyczny i nie zgadzając się z probabilistyczną interpretacją funkcji falowych twierdził że cząstka tak naprawdę posiada pęd i położenie w sensie klasycznym natomiast niemożliwość ich jednoczesnego ustalenia wynikająca z zasady nieoznaczoności może minąć gdy mechanikę kwantową zastąpi nowsza teoria uchylająca nieoznaczoność takiemu postawieniu sprawy przez einsteina sprzeciwiał się niels bohr i cała szkoła kopenhaska która interpretowała mechanikę kwantową jako probabilistyczną i kompletną einstein zgadzał się z de broglie em i bohmem że mechanikę kwantową należy zastąpić przez teorię realistyczną najlepiej deterministyczną mimo to odrzucał ich teorię fali pilotującej ponieważ była jawnie nielokalna einstein nie uznawał splątania kwantowego które nazywał upiornym połączeniem na odległość powstał epr paradoks einsteina podolskiego rosena eksperyment myślowy epr został rozwinięty matematycznie w latach xx wieku poprzez nierówności bella doprowadziły one uznawaną przez einsteina teorię lokalnych ukrytych zmiennych do sprzeczności ostateczne potwierdzenie że einstein nie miał racji przyniósł eksperyment o ile pierwsze niedokładne doświadczenia nad epr prowadzone jeszcze za życia einsteina nie były przekonujące to o ostatecznej porażce uznawanej przez einsteina teorii lokalnych ukrytych zmiennych zadecydowało doświadczenie zeilingera w r wystarczająco dokładne by ją obalić einstein nie ukrywał zainteresowania niektórymi dziedzinami filozofii einstein był przeciwnikiem stosowania zasady indukcji podczas formułowania teorii fizycznych wpłynęło na to sformułowanie przez niego ogólnej teorii względności stwierdził odrzucał w ten sposób podejście newtona do sposobu tworzenia podstaw nauki einstein nie wierzył w możliwość pewnego udowodnienia jakiejkolwiek hipotezy naukowej aby stała się ona pewną i niepodważalną teorią każde sformułowanie praw nauki uznawał za ułomne dzieło intuicji badacza wyznawał zasadę że poszczególne hipotezy powinny być ciągle poddawane krytyce na podstawie nowo tworzonych idei czy efektów eksperymentów twierdził również że jeśli jakiejś teorii nie można przedstawić za pomocą obrazu fizycznego to prawdopodobnie jest ona bezużyteczna poniżej kilka cytatów einsteina świadczących o jego poglądach einstein był zafascynowany samą możliwością poznania wszechświata pisał o wielkiej satysfakcji jaką dają sukcesy w tej dziedzinie uprawianiu nauki einstein był deterministą w liście do maksa borna pisał tak jego determinizm był inkompatybilistyczny einstein krytykował pojęcie wolnej woli wbrew utartym poglądom einstein nie wyprowadzał ze swoich teorii zasad relatywizmu w czasach dzieciństwa einsteina niemieckie prawo wymagało aby każdy uczeń zdobywał religijne wykształcenie dlatego jego względnie niepraktykujący rodzice zatrudnili korepetytora w wieku jedenastu lat einstein był głęboko wierzący i we wszystkich detalach przestrzegał norm religijnych zgodnie z doktrynami judaizmu nie jadł wieprzowiny czytał i akceptował biblię a nawet tworzył i śpiewał piosenki wychwalające boga często dla samego siebie wszystko to się skończyło gwałtownie w wieku lat gdy odkrył świat nauki i uznał że co najmniej część historii z biblii nie może być prawdziwa zainteresował się matematyką a potem fizyką nigdy już nie wrócił do swoich poprzednich przekonań z perspektywy religii abrahamowych takich jak chrześcijaństwo i judaizm einstein był całkowicie niereligijny od roku życia w wieku lat odmówił wzięcia udziału w bar micwie odpowiednik bierzmowania jego małżeństwa były cywilne nie brał udziału w religijnych nabożeństwach i zdecydował się na świecki pogrzeb sam stwierdził że nie akceptował żadnych kościelnych koncepcji boga do masowej religijnej indoktrynacji odkąd pamięta podchodził z oburzeniem odrzucał ślepą wiarę nie wierzył w życie po śmierci wielokrotnie twierdził że nie jest teistą argumentował że nic boskiego nie jest wymagane dla moralności jak również nie modlił się własne podejście do metaforycznego stosowania przez siebie słowa bóg jak również do biblii einstein zamieścił w prywatnym liście napisanym do swojego znajomego który napisał książkę opierającą się na biblii w tym liście einstein rok przed śmiercią napisał do erica gutkinda twierdzenia jakoby einstein się nawrócił krążyły jeszcze przed jego śmiercią wyjątkowo klarowny jest list einsteina napisany do guya ranera w którym einstein odpowiada na doniesienia że pewien ksiądz jezuicki twierdzi iż rzekomo odwiódł go od ateizmu einstein tym samym wyjaśnia jakie są jego przekonania w oczach chrześcijanina w kolejnym liście do guya ranera einstein ponownie podkreśla że idea boga osobowego jest dla niego dziecinna ang childlike oraz dodaje można mnie także nazwać agnostykiem ale nie podzielam ofensywnego ducha profesjonalnego ateisty którego zapał jest w większości wynikiem bolesnego aktu wyzwolenia się z kajdan młodzieńczej indoktrynacji religijnej preferuję postawę pokory korespondującą z ułomnością naszego intelektualnego rozumienia natury i naszej egzystencji w roku albert einstein w liście do morrisa raphaela cohena wstawił się za atakowanym bertrandem russellem słynnym ateistą i antyteistą xx wieku autorem popularnego eseju dlaczego nie jestem chrześcijaninem pisząc o nim w sposób następujący wielkie umysły zawsze napotykały na brutalną opozycję miernot ci drudzy nie są w stanie zrozumieć człowieka który nie ulega bezmyślnie dziedzicznym uprzedzeniom ale uczciwie i odważnie używa swojej inteligencji napisał również w obronie russella wiersz treść listu z roku przeleżała w prywatnej kolekcji lat i nie znali jej wiodący eksperci w szczególności nie jest on uwzględniony w książce postrzeganej za najbardziej autorytatywną pracę naukową o relacjach einsteina i religii einstein and religion autorstwa maxa jammera związanego z fundacją templetona według martneza liczne publiczne wypowiedzi einsteina były lustrowane przez opinię publiczną wobec czego nauczył się on wypowiadać w sposób który był akceptowalny dla większej liczby osób spowodowało to że przez dekady religijni apologeci cytowali wybrane jego wypowiedzi natomiast w tym prywatnym liście z roku który ujrzał światło dzienne podczas aukcji w roku einstein zdecydował się otwarcie i dosadnie napisać o swoich poglądach nowa katolicka encyklopedia stosując pojęcie religijność wobec einsteina zamieszcza je w cudzysłowie podkreślając jedynie metaforyczny sens tego wyrażenia martnez podsumowuje że gdy einstein w początkowym okresie swojego życia stracił wiarę w teologię judaizmu i chrześcijaństwa to zamiast porzucić słownictwo religijne zdecydował że zredefiniuje je w efekcie jako religijność rozumiał poczucie zachwytu nad światem max jammer w książce einstein and religion która została opublikowana dziesięć lat przed wypłynięciem listu z podobnie argumentuje że einstein po prostu miał taki styl wypowiadania się że używał słów związanych z religią w niekonwencjonalnym sensie i nie chodziło mu o boga osobowego odmiennego zdania był walter issaacson który protestował przeciwko uznawaniu wypowiedzi einsteina za jedynie maskujących ateizm poprzez nazywanie natury metaforycznie bogiem chociaż zgadzał się że taki nawet w jego rozumieniu nie ingeruje w sprawy człowieka że einstein nie był ateistą argumentował również max jammer opinie te należy rozpatrywać jako potencjalnie nieaktualne gdyż książki tych autorów były opublikowane przed rokiem sposób wypowiadania się einsteina ilustruje następujący przykład to co mnie naprawdę interesuje to wiedza czy bóg mógł stworzyć świat inaczej innymi słowy czy wymóg logicznej prostoty dopuszcza margines swobody albert einstein lata xx wieku martnez komentuje że jeśli druga część zdania miała wyjaśniać pierwszą to pokazuje ona prawdziwe fizyczne znaczenie tej pierwszej jako tylko powierzchownie religijne gdy einstein stwierdził że bóg jest wyrafinowany ale nie złośliwy to podobnie dopowiedział że to co naprawdę miał na myśli to że natura skrywa swój sekret poprzez wzniosłość swej istoty ale nie poprzez oszustwa niektórzy określali poglądy einsteina mianem kosmicznej religii ang cosmic religion pewien rabin cytowany w książce jammera zwrócił uwagę iż niektórzy teologowie mówili odnośnie do poglądów einsteina że mogą się one okazać rodzajem panteizmu praktycznie identycznego z ateizmem na poparcie krytyki poglądów einsteina opublikowanej w roku przez bostońskiego kardynała o connellego watykański dziennik osservatore romano napisał że poglądy einsteina to autentyczny ateizm nawet jeśli jest zakamuflowany jako kosmiczny panteizm w nawiązaniu do twierdzeń einsteina że fascynuje go panteizm spinozy chociaż einstein sam nie był pewien czy to trafne określenie to wszystko miało miejsce przed wystawieniem na aukcję prywatnego listu einsteina napisanego w roku a nawet przed jego napisaniem przed ii wojną światową einstein był zdeklarowanym pacyfistą nawoływał ludzi do odmowy noszenia broni uważał że to dobry sposób powstrzymania wojen w artykule zamieszczonym w czasopiśmie forum and century tom s opublikowanym również w książce living philosophies ny simon and schuster napisał m in gdy hitler doszedł do władzy einstein zrewidował swoje poglądy i uznał że hitlera można powstrzymać jedynie siłą stwierdził po wojnie tak skomentował zimną wojnę i produkcję bomb atomowych przez usa einstein chciał by powstał międzynarodowy rząd w audycji radiowej emitowanej w maju r mówił pod względem politycznym był zwolennikiem socjalizmu i krytykiem kapitalizmu swoje poglądy polityczne przedstawił w wydanej w roku publikacji po co nam socjalizm książki strony internetowe alfabet grecki pismo powstałe około ix w p n e służące do zapisu języka greckiego oraz niektórych innych języków ludów znajdujących się pod wpływem kultury greckiej litery alfabetu służyły grekom także do zapisu liczb oraz jako notacja muzyczna alfabet stworzono pod wpływem kontaktów z ludami lewantu alfabet grecki wywodzi się z alfabetu fenickiego we wczesnej starożytności istniało wiele lokalnych form alfabetu greckiego wypartych w okresie klasycznym przez formę jońską której w niezmienionej postaci używa się do dziś do zapisu języka nowogreckiego alfabet grecki stosowany jest też w matematyce i fizyce między innymi do oznaczania kątów pewne litery występowały w piśmie greckim tylko w okresach archaicznym średniowiecznym w niektórych dialektach lub do zapisu cyfr digamma stigma heta kaj san koppa sampi litery stigma i kaj są interpretowane jako ligatura sigmy i tau oraz ligatura kappy i joty litera jot została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu głoski w dialekcie arwanickim języka albańskiego litera jot także została zastosowana przez lingwistów w xix w w alfabecie greckim celem zapisu fonemu j w rekonstruowanej archaicznej grece będącego dźwiękiem półspółgłoskowym odpowiadającym głosce i następującej po samogłosce utrata tego fonemu w antycznej grece nastąpiła w okresie archaicznym w lingwistyce ten grafem jest stosowany głównie w gramatyce historycznej archaicznej greki celem wyjaśnienia pewnych zjawisk językowych oraz do rekonstrukcji różnych ważnych procesów fonetycznych i morfologicznych litera szo została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu głoski w języku baktryjskim początkowo pismo greckie zapisywano od prawej do lewej tak jak pisma semickie następnie rozpowszechnił się system zwany bustrofedonem gr bruzdy jakie znaczy pługiem wół w którym pisano naprzemiennie od prawej do lewej i od lewej do prawej najpóźniejsze znane zastosowania tego systemu pochodzą z gortyny na krecie v w p n e w atenach już od ok p n e pisano od lewej do prawej początkowo grecy pisali wszystkie litery wyrazy i zdania jednym ciągiem nie znali minuskuły odstępów między wyrazami znaków diakrytycznych ani interpunkcyjnych w związku z trudnością lektury tekstu pisanego jednym ciągiem dla rozdzielenia niektórych wyrazów w inskrypcjach używano czasem pionowej kreski lub trójkropka w starożytności pisano wyłącznie kapitałą używanym na inskrypcjach i zwojach pismem o kształtach kanciastych i kursywą stosowaną od v w p n e w pismach o charakterze urzędowym dopiero w ix w n e weszła w użycie minuskuła klasyczne pismo greckie ma trzy znaki diakrytyczne na oznaczenie akcentu dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie dyftongów dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie przydechów oraz rzadko występujący znak tremy przydech łac spiritus zaczynające się od samogłoski lub dyftongu słowa greckie otrzymują przy tej samogłosce lub dyftongu znak diakrytyczny na oznaczenie przydechu w dyftongach znak przydechu stawia się przy drugiej samogłosce z dyftongu są dwa znaki na oznaczenie przydechu oprócz samogłosek i dyftongów przydech otrzymuje litera rho jeśli rho znajduje się na początku wyrazu to zawsze rho otrzymuje przydech mocny podwójna litera rho znajdująca się zawsze w środku wyrazu otrzymuje przydech słaby nad pierwszą literą a przydech mocny nad drugą często w typografii tych przydechów się nie zaznacza jednak w transkrypcji zbitkę oddaje się z reguły jako rrh przykłady oznaczanie akcentów język grecki ma trzy rodzaje akcentów wprowadzone przez gramatyków aleksandryjskich oznaczenia akcentów zaznaczane są przy każdym słowie oprócz nielicznych słów nieakcentowanych enklityk i proklityk akcenty te to akcent wysoki łac accentus acutus gr ostry akcent niski łac accentus gravis gr ciężki stłumiony i akcent przeciągły łac accentus circumflexus gr zagięty przykłady akcenty i przydechy dyftongi greckie dzielą się na właściwe i niewłaściwe wymawiane jako pojedyncza samogłoska właściwe to niewłaściwe to jeśli wyraz piszemy wielką literą we wszystkich dyftongach duża jest tylko pierwsza litera składowa znak diakrytyczny przy dyftongach niewłaściwych pochodzi od małej litery jota i nazywa się iota subscriptum jeśli dyftongi te piszemy wielką literą pierwszą literę dyftongu zapisujemy jako wielką literę jotę zapisujemy zaś obok ale nie wymawiamy nazywając ją wtedy iota adscriptum tj ułatwieniem w określeniu czy jest dyftongiem właściwym czy nie jest fakt że w przydech i akcent w dyftongach właściwych stoi na drugiej głosce w niewłaściwych zaś na pierwszej np dyftong właściwy dyftong niewłaściwy system politoniczny jest historycznym systemem ortografii języka greckiego kształtującym się od czasów hellenistycznych do końca czasów bizantyjskich dla języka nowogreckiego zastąpiono go w systemem monotonicznym przy czym wielu greków wciąż stosuje system politoniczny cechą charakterystyczną systemu politonicznego jest rozbudowana diakrytyka oddająca starożytną wymowę języka greckiego system monotoniczny ortografii greckiej jest uproszczoną formą ortografii języka nowogreckiego wprowadzoną przez parlament grecki w zarówno dla katharewusy jak i dla dimotiki zastępuje on tradycyjne greckie akcenty acutus gravis i circumflexus jednym oznaczającym dotąd acutus porzuca także użycie spiritus asper i spiritus lenis uproszczenie ortografii motywowano skomplikowaniem ortografii politonicznej oraz trudnością jej nauczenia się do tego znaki diakrytyczne systemu politonicznego nie oddają żadnych właściwości współczesnej wymowy dając informację tylko o etymologii słów i o ich wymowie starożytnej system monotoniczny jest odrzucany przez wielu greków sądzących że system politoniczny stwarza więź z przeszłością cerkiew grecka wciąż używa systemu politonicznego drukuje się w nim wciąż wiele książek fakt że greka nie była w starożytności zapisywana za pomocą systemu politonicznego który został wprowadzony stopniowo w czasach bizantyjskich utrudnia jednak jego obronę grekę klasyczną powszechnie zapisuje się za pomocą systemu politonicznego w języku greckim od okresu hellenistycznego stosuje się cztery znaki interpunkcyjne pierwszym pismem greków używanym w dialekcie mykeńskim było powstałe w xiv w przed naszą erą pismo linearne b wywodzące się od najprawdopodobniej przedgreckiego pisma linearnego a odkrywcą pisma linearnego b jest arthur evans a odczytali je w roku brytyjski architekt michael ventris i filolog klasyczny john chadwick nieodszyfrowane pismo linearne a składa się z około znaków prawdopodobnie sylabicznych pismo linearne b składa się z około znaków sylabicznych zapisywane było na tabliczkach glinianych choć mogły istnieć też inne mniej trwałe formy zapisu przechowanych przede wszystkim w knossos a także w mykenach pylos tebach i tyrynsie z pismem linearnym b spokrewnione jest zawierające znaków sylabiczne pismo cypryjskie sylabariusz cypryjski stosowane do v w p n e pismo linearne b było źle przystosowane do fonetyki języka greckiego co jest prawdopodobną przyczyną braku znanych tekstów literackich z okresu mykeńskiego całkowicie wyszło z użycia wraz z wędrówką dorów xii w p n e alfabet grecki wywodzi się z alfabetu fenickiego powstał w x lub ix w p n e na skutek kontaktów handlowych greków z ludami lewantu świadczy o tym podobieństwo kształtu liter podobieństwo nazw liter i przekazy mitologiczne zob kadmos pismo fenickie było pismem spółgłoskowym grecy zaadaptowali do zapisu samogłosek fenickie znaki oznaczające niewystępujące w języku greckim spółgłoski laryngalne mimo dodania znaków oznaczających samogłoski alfabet grecki nie był doskonały brakowało mu bowiem oznaczeń dwuznaków i rozróżnienia zapisu części samogłosek różniących się iloczasem alfy joty i ipsylonu ponadto występowały znaki oznaczające zbitki spółgłosek według pewnych teorii współczesnych alfabet grecki nie wywodzi się od alfabetu fenickiego a jedynie ma z nim wspólnego przodka czyli jeden z alfabetów anatolijskich bądź kananejskich mitografowie podają że pięć samogłosek alfabetu greckiego oraz spółgłoski beta i tau wynalazły mojry lub io siostra foroneusa pozostałe jedenaście spółgłosek wynalazł palamedes syn naupliosa grecki bóg hermes ujął głoski w pismo którego znaki przypominały kliny na podobieństwo toru lotu poświęconych mu żurawi pismo to miał sprowadzić do grecji kadmos zmieniając w nim jednak kolejność liter ze względu na to że litera alfa przypomina kształtem woła i beocja jest krainą wołów pozostawił ją na pierwszej pozycji litera alfa znalazła się tam na znak tego że greckie słowo alphe oznacza zeszyt słowo alphein wynajdywać a alfios jest największą rzeką zob etymologia ludowa pozostałe spółgłoski greckie mieli utworzyć symonides z samos i epicharm z sycylii pozostałe dwie samogłoski mieli dodać kapłani apollina by jedna samogłoska przypadała na każdą ze strun liry boga mitologiczny przekaz o przeniesieniu alfabetu do grecji przez fenicjanina kadmosa jest jedną z przesłanek świadczących o jego fenickim pochodzeniu mitografowie rzymscy podają podobny o przeniesieniu alfabetu do italii przez ewandera z arkadii jego matka karmenta ustaliła piętnaście znaków pisma łacińskiego podobieństwo pisma kadmosa do klinów może wskazywać na pochodzenie alfabetu greckiego z alfabetu ugaryckiego na co wskazuje też znaczne podobieństwo greckich nazw liter do odpowiadających im nazw ugaryckich pierwowzorów alfabet grecki sam z kolei dał początek bardzo wielu alfabetom najbardziej znane to alfabet łaciński poprzez alfabet etruski oraz cyrylica alfabetu greckiego od starożytności do teraz używa się nie tylko do zapisu języka greckiego ale też do zapisu wielu języków ludów znajdujących się w zasięgu wpływów kultury greckiej wykorzystanie alfabetu greckiego w czasach starożytnych obejmowało między innymi wykorzystanie alfabetu greckiego w czasach nowożytnych obejmowało między innymi znaki klasycznego alfabetu greckiego w html to astenosfera warstwa gutenberga warstwa o grubości około km położona w górnej części płaszcza ziemskiego tuż pod litosferą górna granica astenosfery leży na głębokości od do km dolna na głębokości km górna km pod oceanami i do km pod kontynentami dolna odpowiednio i km od dołu ogranicza ją nieciągłość golicyna materiał skalny w warstwie astenosfery jest częściowo stopiony ma dużą lepkość i jest plastyczny według teorii tektoniki płyt konwekcja w płaszczu ziemi umożliwia przemieszczanie płyt tektonicznych litosfery i wędrówkę kontynentów ruch płyt możliwy jest właśnie dzięki plastycznej astenosferze która oddziela ruch płyt od ruchu konwekcyjnego poniżej astenosferę od jądra ziemi odgradza mezosfera astenosferę uważa się za główny poziom tworzenia się ognisk magmy i główne źródło procesów magmowych materiał płaszcza zachowuje się w geologicznej skali czasu jak płyn nieniutonowski i jego właściwości zależą zarówno od temperatury jak i od prędkości deformacji oznacza to że granice astenosfery mogą zmieniać się zarówno wskutek zmian temperatury jak i prędkości deformacji apacze mescalero naashgal dine grupa indian północnoamerykańskich zamieszkująca południowo zachodni nowy meksyk nazwa grupy pochodzi od meskaliny silnego alkaloidu roślinnego kaktus lophophora williamsii który indianie ci zażywali w celu wywołania transu i wizji mescalero nie należeli do wojowniczych plemion wielu z nich w pierwszych latach ekspansji białych kooperowało z nimi i służyło jako przewodnicy i zwiadowcy później jednak w obliczu nasilających się represji zmienili taktykę liczebność w roku według danych u s census bureau podczas spisu powszechnego w roku obywateli usa zadeklarowało że jest pochodzenia wyłącznie mescalero apache jako wyłącznie apache z różnych grup zadeklarowało się wówczas osób zaś oświadczyło że ma pochodzenie wyłącznie lub między innymi mescalero apache jako wyłącznie lub między innymi apache zadeklarowały się osoby anasazi w języku nawaho starożytni wrogowie nazwa kultury archeologicznej rozwijającej się w okresie od i w p n e do końca xiii wieku n e na obszarach wielkiej kotliny amerykańskiej w ameryce północnej pochodzenie indian anasazi nie jest pewne kryterium wydzielenia kultury anasazi było stopniowe przejście z gospodarki zbieracko łowieckiej do kopieniactwa ludność kultury anasazi żyła na styku dzisiejszych stanów arizona nowy meksyk utah i kolorado należy jednak zaznaczyć iż zasięg kulturowy wyklucza utożsamianie kultury anasazi z jednym plemieniem czy nawet federacją plemion obszar kultury anasazi graniczył od północy z kulturą fremont od południa z kulturami mogollon i hohokam kultura anasazi silnie oddziaływała zwłaszcza na kultury fremont i mogollon kultura anasazi dzieli się na faz dzieje ludności kultury anasazi podzielić można na dwa okresy chronologiczne wyplataczy koszy r p n e r n e i okres pueblo r n e r n e dodatkowo możemy wydzielić w pierwszym okresie dwie fazy a w drugim trzy fazy znaczny wzrost demograficzny powodujący problemy z zaopatrzeniem w żywność połączony z okresem tzw wielkiej suszy r n e r n e prawdopodobnie spowodował stopniowe przejście ludności w okolice północno wschodniej arizony oraz doliny rzeki rio grande co archeolodzy uważają za koniec kultury anasazi wśród badaczy trwają spory dotyczące organizacji społeczno politycznej w rejonach zamieszkiwanych przez ludność kultury anasazi zdecydowana większość naukowców porównuje ją do współczesnych indian pueblo jako kontynuatorów spuścizny materialnej i duchowej ludności kultury anasazi obecnie mianem indian pueblo określa się heterogeniczną grupę plemion zróżnicowanych językowo ale podobnych pod względem obyczajów u których występuje matrylinearność i rozwinięta sztuka bardzo charakterystyczną formą domostwa były tzw puebla park narodowy mesa verde były to domy prostokątne wznoszone z kamieni i suszonej na słońcu cegły adobe z charakterystycznym belkowaniem dachu ceramika anasazi była jedną z najwcześniejszych na terenach kultur południowego zachodu charakteryzowała się polerowaną powierzchnią o brązowym kolorze dużą popularnością cieszyły się formy naczyń wyplatanych z włókien roślinnych znane są różne osiedla kultury anasazi w pierwszym okresie osady miały charakter obronny często zakładano osiedla na stokach pagórków i ściętych wzgórzach zwanych mesami od hiszpańskiego słowa mesa znaczy stół typowe osiedla składały się z kilkunastu zagłębionych w ziemię owalnych domostw o średnicy od do metrów ściany wznoszono z belek i uszczelniano mułem lub błotem w podłożu wykopywano jamy zasobowe w fazie schyłkowej wyplataczy koszy ii wioski powiększyły się domostwa przybrały formę ziemianek zagłębionych w ziemię od m do m dachy wsparte na czterech palach budowano z drewna i obkładano gliną ściany domostw pokrywano gipsową zaprawą lub płytkami kamiennymi w okresie pueblo dominowały charakterystyczne prostokątne budynki z suszonej cegły w fazach schyłkowych r n e r n e powstawały tzw osiedla klifowe lokalizowane w niszach skalnych zmarłych grzebano wewnątrz jam zasobowych w domostwach lub w najbliższym sąsiedztwie wśród wyposażenia grobów były wyplatane kosze oraz części odzieży z włókien roślinnych i skóry w pierwszym okresie trwania kultury anasazi dominowała gospodarka zbieracko łowiecka później powstały duże uprawy dyni fasoli i kukurydzy akureyri miasto w północnej islandii położone nad fiordem eyjafjrur w otoczeniu granitowych gór dochodzących do m wysokości drugi co do wielkości po reykjaviku obszar miejski islandii tworzący gminę akureyrarkaupstaur znaczący port i port lotniczy z miasta pochodzi około islandzkiego przetwórstwa rybnego ośrodek handlowy usługowy i komunikacyjny w północnej islandii znajduje się tu drugi obok uniwersytetu islandzkiego uniwersytet w kraju pierwszym osadnikiem miasta był norwesko irlandzki helgi magri helgi chudy akureyri jako stacja handlowa było wzmiankowane już w roku prawa miejskie miasto otrzymało w r na początku r zamieszkiwało je tys osób nazwa miasta powstała w wyniku połączenia dwóch islandzkich słów akur pole eyri mierzeja w mieście znajduje się największy browar na islandii oraz drugi co do wielkości szpital na wyspie który jest jednocześnie największym pracodawcą pomimo położenia w niewielkiej odległości od koła podbiegunowego panuje tam dość łagodny jak na tę szerokość geograficzną klimat na uwagę zasługuje kilka kościołów tego miasta lgmannshild z r katolicki z r protestancki akureyrarkirkja z r oraz najnowszy gler z r głównymi atrakcjami akureyri są ciekawostką jest założony w r ogród botaniczny lystigarurinn w którym dzięki specyficznemu mikroklimatowi miasta kilkadziesiąt kilometrów od koła podbiegunowego rosną rośliny z nowej zelandii hiszpanii czy tanzanii jak również typowe gatunki flory islandzkiej akureyri stanowi centrum turystyczne dla ornitologów biologów wulkanologów oraz zwykłych turystów w pobliżu akureyri na uwagę zasługują w miejscowości znajduje się jedna z dwóch w kraju skoczni narciarskich hlarfjall z akureyri codziennie można się dostać autobusem do reykjavku czas jazdy h odległość od stolicy to km miejscowe lotnisko usytuowane jest km na południe od miasta codziennie można polecieć do reykjavku keflavku vopnafjrur órshfn i na wysepkę grmsey transport autobusowy w obrębie miasta jest bezpłatny sześć linii autobusowych kursuje w dni powszednie a po najważniejszych trasach w weekendy ajnowie lub ajnosi endoetnonim od ajn ainu ludzie ipa l p ajnus lub ajnos lud należący do paleoazjatyckiej grupy językowej przybyły do południowej części sachalinu oraz na wyspy japońskie i kurylskie ponad tys lat temu byli ludem łowiecko zbierackim obecnie zamieszkują głównie hokkaido w historycznych tekstach japońskich ajnowie nazywani byli ezo wym yezo emishi aino obecnie ajnowie stanowią mniejszość etniczną w japonii dane szacunkowe dotyczące liczebności ajnów są bardzo rozbieżne od tys do ponad tysięcy osób według badania przeprowadzonego przez samorząd hokkaido w roku populacja ajnów na hokkaido wynosiła osób niektórzy posługują się jeszcze językiem ajnuskim który obecnie jest zagrożony wymarciem niewielka populacja ajnów żyje również na sachalinie na terytorium rosji w dniu czerwca r japońskie zgromadzenie narodowe uchwaliło rezolucję wzywającą rząd do uznania ajnów za lud tubylczy i położenia kresu dyskryminacji tej grupy rząd uznaje że ainu to rdzenni mieszkańcy którzy mają swój język religię i kulturę w neolicie ajnowie zajmowali większą część wysp japońskich ale w iii w p n e zaczęli ustępować ludom pochodzenia tunguskiego a następnie żeglarzom indonezyjskim którzy zepchnęli ajnów na północ badania archeologiczne wskazują że ajnowie zamieszkują hokkaido od tysięcy lat w xvi wieku kiedy europejczycy zaczęli dopiero docierać do siedlisk ajnów ci ostatni zamieszkiwali rozległe terytorium od południowej części kamczatki poprzez wyspy kurylskie sachalin hokkaido aż po region thoku w północnej części głównej wyspy archipelagu japońskiego honsiu ówczesną populację ajnów szacuje się na około osób ajnowie z południowej części archipelagu ok xii wieku zostali podbici przez japończyków na przełomie xvii i xviii wieku ajnowie południowego hokkaido stali się wasalami japońskich feudałów z klanu matsumae i rozpoczęła się zgubna dla rasy ajnoskiej asymilacja z japończykami rosjanami i niwchami zależność od japońskich feudałów i wyzysk ajnów powodowały niekiedy niewielkie zbrojne wystąpienia największe jednak powstanie wybuchło w końcu xviii wieku w r a po jego okrutnym stłumieniu na hokkaido rozpoczęła się intensywna kolonizacja japońska która w krótkim czasie doprowadziła do tego iż ajnowie stali się mniejszością w procesie negocjacji traktatu o przyjaźni rosyjsko japońskiej w r rząd japoński twierdził że ziemie zamieszkiwane przez ajnów są własnością japonii gdyż ajnowie od zawsze byli jej obywatelami następnie siogunat rozpoczął działania mające na celu nakłonienie ajnów do porzucenia ich kultury i dotychczasowego stylu życia oraz do asymilacji z japończykami w trakcie przemian restauracji meiji w r nowy rząd utworzył urząd ds rozwoju zwany też urzędem ds kolonizacji kaitakushi który m in zajmował się asymilacją ajnów w r zabroniono ajnoskim kobietom noszenia kolczyków tatuowania się oraz tradycyjnego palenia domu zmarłego w roku rząd zabronił tradycyjnych ajnoskich metod połowu ryb a w tradycyjnych metod polowań w pozbawiono ajnów prawa do ziemi od roku byli oficjalnie nazywani i japońscy uczeni uznali ich za wymierającą rasę w roku powstało stowarzyszenie ajnów hokkaido jego celem było odzyskanie ziem nadanych im w roku w ustawie o ochronie dawnych autochtonów hokkaido których pozbawiono ich w powojennej reformie agrarnej rząd odrzucił ich żądania w latach xx wieku japoński rząd przesłał do sekretariatu onz dwa raporty w których zapewniał że proces asymilacji został w pełni zakończony i japonia jest krajem mono etnicznym w tamtych czasach prawie każdy japończyk był przekonany że ajnowie i ich kultura pozostali już jedynie w muzeach w roku shigeru kayano otworzył pierwszą szkołę języka ajnoskiego w roku stowarzyszenie ajnów hokkaido przedstawiło przed zgromadzeniem narodowym projekt ustawy mający na celu przyznanie ajnom praw udziału w życiu politycznym kraju praw do edukacji praw wolności kulturalnej i praw do połowu ryb w r ówczesny premier japonii yasuhiro nakasone w wypowiedziach publicznych wielokrotnie podkreślał że wyższość japonii nad innymi państwami polega na tym że jest ona mono etniczna wypowiedzi te wywołały ostrą krytykę ze strony ajnów w ich wyniku w roku stowarzyszenie ajnów hokkaido wysłało delegację do grupy roboczej ds ludów tubylczych onz z prośbą o uznanie ajnów za lud tubylczy w wyniku tych działań w roku przewodnicząca grupy roboczej ds ludów tubylczych erica irene daes odwiedziła hokkaido i tokio w celu zbadania sprawy ajnów następnie grudnia r giichi nomura przewodniczący stowarzyszenia ajnów hokkaido został zaproszony do siedziby onz w nowym jorku gdzie wygłosił mowę na ceremonii otwarcia międzynarodowego roku ludów tubylczych świata w roku na zaproszenie ajnów do japonii przyjechała rigoberta mench tum laureatka pokojowej nagrody nobla japoński rząd zaniepokojony dyplomatycznymi sukcesami ajnów nie mógł dłużej negować ich istnienia w latach i przedstawił wydziałom onz zajmującym się obroną praw człowieka raporty stwierdzające że ajnowie zachowali własny język kulturę i religię oraz że powinni być uznani za mniejszość etniczną za rządów partii socjalistycznych z premierem murayamą na czele ruch ajnoski zyskał poparcie państwa w sporządzono projekt nowej ustawy o ochronie kultury ajnoskiej która jako ustawa o promocji kultury i tradycji ajnów została w roku przyjęta jednogłośnie przez zgromadzenie narodowe głosi ona że japonia powinna być państwem wielokulturowym oraz że rząd powinien wspierać rozwój kultury i tradycji ajnoskiej jednak nie uznaje ajnów za lud tubylczy ani nie ustala żadnych praw dla ajnów ajnowie nie byli podobni do innych grup ludności zamieszkujących azję a prezentowany przez nich typ antropologiczny określano mianem ajnuidalnego rdzenni ajnowie należący do tego typu posiadali cechy odmiany białej z pewnymi wpływami rasy żółtej występują też swoiste cechy antropologiczne istniejące jedynie u ajnów a ponadto znane jedynie ze stanowisk archeologicznych z okresu paleolitycznej europy m in silne spłaszczenie kości piszczelowych i ramiennych a także pewne analogie z cechami aborygenów tajwańskich m in budowa zębów w rezultacie tej specyfiki w budowie jak też odmienności języka genealogia ajnów do dziś pozostaje nieznana ajnowie byli niewysocy do cm i krępej budowy o czaszce dużej i podłużnej dobrze wysklepionej z twarzą niską i szeroką ich skóra była blada ale nie żółta jak u sąsiadujących grup oczy jasnopiwne lub zielonkawe w odróżnieniu od innych grup ludzkich ajnowie wyróżniają się bardzo silnym owłosieniem ciała często barwy rudej niekiedy zarost występuje też na twarzach kobiet fałda powiekowa u ajnów jest wyraźnie zaznaczona ale nie wykazuje cech fałdy mongoloidalnej przez r biasuttiego zostali zaliczeni do pnia rasowego europoidów odgałęzienie praeuropoidów pod koniec xx wieku powstała koncepcja łącząca typ antropologiczny prezentowany przez lud ajnu z odkrytym w ameryce północnej tzw człowiekiem z kennewick sprzed ok tys lat obecnie w wyniku wymieszania się z japończykami ajnów prezentujących opisywany typ antropologiczny już nie ma a osoby przyznające się do przynależności do tego narodu wykazują przewagę cech odmiany żółtej z silnymi wpływami rasy białej ajnowie posługiwali się własnym językiem ajnoskim zaliczanym do umownej grupy paleoazjatyckiej język ten uważany jest za izolowany i niespokrewniony z żadnym innym istniejącym obecnie na ziemi z powodu wypierania przez język japoński język kulturę i tradycje ajnów kultywuje zaledwie niewielka część spośród ok tys japończyków mających wśród przodków ludzi z narodu ajnów językiem ajnoskim biegle posługuje się zaledwie ok osób wyłącznie starszych kilkaset kolejnych zna go w mniejszym lub większym stopniu rdzenni ajnowie żyli w wioskach zwanych kotanami w chatach czworościennych drewnianych z dwuspadowym dachem niekiedy częściowo wkopanych w ziemię w takich osiedlach żyło po kilka lub kilkanaście rodzin pod wodzą naczelników ajnowie zajmowali się głównie myślistwem i rybołówstwem a także zbieractwem w okresie późniejszym zaczęli także na niewielką skalę uprawiać rośliny m in proso pod względem językowym kulturowym i antropologicznym stanowili grupę odrębną od otaczających ich ludów społeczność ajnów wykazywała silne wpływy matriarchatu to w linii żeńskiej dziedziczony był majątek i pozycja społeczna w pozostałych dziedzinach życia występowała przewaga porządku patriarchalnego kobiety mają tatuaże na ramionach rękach oraz na kształt wąsów pod dolną i nad górną wargą ajnowie kultywując rodzime tradycje wyznają animizm najważniejszym kultem w ich wierzeniach jest kult niedźwiedzia znaczne zasługi w badaniach etnograficznych nad ludem ajnów położył polski etnograf bronisław piłsudski który spędził wśród nich lat zesłania szczególne zasługi położył piłsudski w poznaniu języka ajnów oraz sąsiedniego ludu gilaków zgromadził obszerne materiały przygotowując słowniki języków obu tych ludów oraz zapisał także wiele bajek oraz pieśni ludowych kultura ajnów znalazła opiekunów w postaci potomków tego ludu którzy emigrowali lub zostali przesiedleni do japonii zasymilowali się i na sposób indian północnoamerykańskich powrócili do kultywowania niektórych obrzędów zwyczajów i innych wyznaczników kultury wśród nich są obecni również potomkowie bronisława piłsudskiego i jego ajnoskiej żony abolicjonizm z zniesienie umorzenie i izm z gr ismos wiedza w xviii i xix wieku ruch społeczno polityczny i ideowy w europie głównie w wielkiej brytanii i francji i obu amerykach głównie w usa stawiający sobie za zadanie zniesienie niewolnictwa i związanego z nim handlu ludźmi ruch został zapoczątkowany przez kwakrów żyjących w angielskich koloniach w ameryce północnej zyskał poparcie czołowych autorytetów europy przede wszystkim angielskich i francuskich filozofów oświecenia pierwsze towarzystwa abolicyjne powstały w połowie xviii wieku w w wielkiej brytanii w w usa i w we francji wybitnymi działaczami abolicjonizmu byli m in g sharp i th clarkson wlk brytania benjamin franklin a benezet i b rush usa h gregoire i jacues pierre brissot de warville francja w okresie rewolucji francuskiej na mocy decyzji konwentu narodowego z lutego francuzom zakazano handlu niewolnikami i zniesiono niewolnictwo w koloniach francuskich była to pierwsza decyzja w tej sprawie podjęta przez władze państwowe została jednak odwołana maja przez napoleona bonaparte znacznie większy wpływ na sytuację niewolników w koloniach francuskich miało zwycięskie powstanie niewolników we francuskiej kolonii saint domingue wybuchło w nocy z na sierpnia które doprowadziło w roku do proklamowania niepodległości haiti państwa byłych niewolników na które odtąd powoływali się abolicjoniści istotny wpływ na losy niewolnictwa miała polityka wielkiej brytanii gdzie w uchwalono zakaz udziału obywateli brytyjskich w handlu niewolnikami w zniesiono niewolnictwo w części kolonii brytyjskich ostatecznie w a w połowie lat xix wieku doprowadzono do likwidacji transatlantyckiego handlu niewolnikami również francja w początkach na wniosek franois arago zniosła niewolnictwo w swoich koloniach w usa walka o abolicję była trudna ze względu na oparcie na niewolnictwie plantacyjnej gospodarki południowych stanów zaniepokojone zamachem na swój dotychczasowy tryb życia i wyborem abrahama lincolna na prezydenta ogłosiły secesję co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu wojny secesyjnej w proklamowana została emancypacja murzynów zamieszkujących południowe stany natomiast w roku poprawka do konstytucji stanów zjednoczonych zniosła niewolnictwo na terenie całego kraju w ameryce południowej kraje uzyskujące niepodległość same znosiły niewolnictwo kolejno chile meksyk boliwia urugwaj ekwador peru i wenezuela na kubie dokonał tego w rząd hiszpański w brazylii w zostało założone brazylijskie stowarzyszenie do walki z niewolnictwem a w parlament zniósł ostatecznie niewolnictwo adolf dymsza właściwie adolf bagiński w filmie znany jako dodek ur kwietnia w warszawie zm sierpnia w górze kalwarii polski aktor kabaretowy i filmowy uważany za najwybitniejszego komika polskiego kina xx wieku przedwojenny król polskiej komedii jak głosi anegdota pseudonim dymsza został wymyślony przez siostrę aktora zuzannę skowron z domu bagińską on sam chciał nazywać się scipio del scampio zapisał ten pseudonim na kartce jednak kiedy zadzwoniono z teatru z prośbą o podanie pseudonimu na afisz siostrze zgubiła się kartka i wymyśliła na poczekaniu dymszę według innej relacji pochodzącej od samego aktora jest to nazwisko posła do carskiej dumy leopolda dymszy znalezione w kalendarzu kuriera porannego po tym jak zastąpienie nazwiska pseudonimem zasugerował młodemu artyście sekretarz teatru miraż był synem adolfa i matyldy z połądkiewiczów miał siostrę zuzannę po mężu skowron kształcił się w warszawie najpierw w ii gimnazjum a następnie w szkole handlowej wawelberga w wieku lat zadebiutował w teatrzykach półamatorskich w r zadebiutował w filmie roztargniony krawiec w latach występował w teatrach warszawy grodna i mińska potem powrócił do warszawy początkowo był bez stałego angażu grywał w warszawskich teatrzykach i uczył tańca w jako ochotnik wstąpił do wojska polskiego uczestniczył w tym samym roku w bitwie warszawskiej będąc żołnierzem pułku piechoty dzieci warszawy po występach w latach w kabarecie ui pro uo zyskał znaczną popularność i stał się znanym aktorem rewiowym poza występami komediowymi grał także w teatrach dramatycznych teatr polski teatr narodowy o jego występach w filmach niemych niewiele wiadomo a prawdziwy rozgłos przyniosły mu filmy dźwiękowe które pozwoliły ujawnić się jego nieprzeciętnemu talentowi komicznemu łącznie do wystąpił w ponad filmach podczas ii wojny światowej spędził lata okupacji w warszawie grając w jawnych teatrach rewiowych komedia nowości niebieski motyl jar wbrew zakazowi konspiracyjnego zasp u występował od w teatrzyku na antresoli w warszawie z tego powodu po wojnie został ukarany przez sąd koleżeński zasp zakazem grania w warszawie musiał przekazywać honorariów na dom aktora w skolimowie i przez pewien czas jego nazwisko na afiszach musiało być zastąpione trzema gwiazdkami przez pół roku podczas wojny ukrywał też w swoim otwockim domu mieczysława l kittay a znanego iluzjonistę żydowskiego pochodzenia przeniósł się do łodzi gdzie występował w tamtejszym teatrze syrena a w latach w teatrze powszechnym zagrał w pierwszej polskiej powojennej komedii pt skarb z w r powrócił do warszawy i aż do emerytury w był aktorem teatru syrena okazyjnie występował w kabarecie wagabunda wystąpił także w radzieckim filmie arena z pod koniec życia cierpiał na wadę słuchu oraz prawdopodobnie na chorobę alzheimera ostatnie dwa lata życia spędził w domu opieki społecznej w górze kalwarii zmarł po ciężkiej chorobie sierpnia został pochowany na cmentarzu wojskowym na powązkach w warszawie kwatera b w poślubił zofię olechnowicz baletnicę z zespołu tacjanny wysockiej mieli cztery córki jedną z nich była aktorka anita dymszówna anna siergiejewna kurnikowa ros ur czerwca w moskwie rosyjska tenisistka posiadająca również obywatelstwo amerykańskie mistrzyni australian open z lat i w grze podwójnej finalistka wimbledonu w i us open w w grze mieszanej dwukrotna zwyciężczyni mistrzostw wta w grze podwójnej liderka rankingu gry podwójnej reprezentantka rosji w pucharze federacji i na letnich igrzyskach olimpijskich anna kurnikowa rozpoczęła treningi tenisowe w wieku pięciu lat pomiędzy a trenowała w akademii tenisowej nicka bollettieriego na florydzie w stanach zjednoczonych w rozpoczęła występy w rozgrywkach juniorskich międzynarodowej federacji tenisowej jeszcze w tym samym sezonie zagrała w ćwierćfinale wimbledonu zatrzymana przez martinę hingis rok później w londynie była w półfinale pokonana przez tamarine tanasugarn w w parze z polką aleksandrą olszą odnotowała wicemistrzostwo us open według notowań z grudnia była najlepszą juniorką świata w rankingu singlowym status profesjonalnej tenisistki otrzymała w roku we wrześniu tego roku zadebiutowała w turnieju wta w grze pojedynczej przechodząc pomyślnie eliminacje w moskwie pierwszy mecz w ramach drabinki głównej rozegrała z niemką marketą kochta i wygrała w drugiej rundzie po wyrównanym pojedynku musiała uznać wyższość sabine appelmans wta przełom w jej karierze nastąpił w sierpniu kiedy to po przejściu kwalifikacji doszła do czwartej rundy wielkoszlemowego us open był to jej wielkoszlemowy debiut i dopiero drugi zawodowy występ w trzeciej rundzie ograła barbarę paulus wta a uległa steffi graf awansowała do czołowej setki rankingu wta w maju w berlinie ograła arantxę sanchez vicario a wkrótce w swoim wimbledońskim debiucie doszła aż do finału to był drugi przypadek w erze open gdy kobieta w pierwszym swoim występie osiągnęła półfinał poprzednia była chris evert a następna alexandra stevenson w na liście wyeliminowanych przez kurnikową tenisistek znalazły się anke huber helena sukov i iva majoli przegrała natomiast z hingis w miami w po raz pierwszy w karierze awansowała do indywidualnego finału ograła same wybitne rywalki mirjanę luić monicę seles conchitę martinez lindsay davenport i arantxę sanchez vicario nie dając rady jedenastej w światowym rankingu venus williams występ ten dał jej miejsce w gronie dwudziestu najlepiej grających kobiet świata w maju po raz pierwszy zwyciężyła hingis ówczesną liderkę tenisa damskiego stało się to w ćwierćfinale w berlinie była to pierwsza porażka szwajcarki z tenisistką młodszą od niej w eastbourne rosjanka awansowała po raz pierwszy do półfinału na kortach trawiastych po trzysetowym zwycięstwie z graf oddała walkowerem mecz z sanchez vicario podczas pojedynku z niemką niefortunnie upadła czego skutkiem była kontuzja prawego nadgarstka i rozbrat z tenisem na kilka tygodni powróciła latem dochodząc do czwartej rundy us open po raz pierwszy zakwalifikowała się do mistrzostw wta rozgrywanych systemem pucharowym w pierwszym meczu nie dała rady monice seles regularnie dochodziła przynajmniej do turniejowych ćwierćfinałów w marcu zagrała w finale w hilton head gdzie poległa z hingis swoją deblową partnerką w amelia island wyeliminowała jennifer capriati i wiceliderkę klasyfikacji światowej lindsay davenport odnotowała czwarte rundy trzech imprez wielkoszlemowych w czwartej us open nie wystąpiła przyczyną była kontuzja prawej stopy której nabawiła się w kanadzie jednocześnie zakończyła rok jako najlepsza deblistka świata po serii półfinałów w październiku otrzymała kolejną szansę na zdobycie singlowego tytułu wta zagrała w finale w moskwie ale na jej drodze do pucharu ponownie stanęła hingis szwajcarka wyeliminowała też kurnikową w półfinale mistrzostw wta choć i tak był to najlepszy jak dotąd występ rosjanki w tej imprezie w grze podwójnej hingis i kurnikowa zdobyły główne trofeum kontuzja lewej stopy znacznie zredukowała kalendarz startów anny w roku w styczniu osiągnęła ćwierćfinał australian open i półfinał w tokio obydwa mecze przegrała z davenport po wielomiesięcznej przerwie dopiero w październiku w luksemburg udało się jej wygrać mecz doszła do ćwierćfinału pokonana przez kim clijsters w styczniu doszła do jednej drugiej finału w auckland ale z kretesem przegrała w spotkaniu otwarcia w melbourne z justine henin była w najlepszej czwórce w tokio acapulco i san diego jesienią w szanghaju po raz ostatni doszła do finału zawodów wta jednak i tym razem nie zdołała sięgnąć po mistrzostwo zdobywając tylko pięć gemów w konfrontacji z anną smasznową w sezonie walczyła z kontuzją pleców i seryjnie odpadała we wczesnych fazach imprez jej ostatni mecz w wta tour miał miejsce w kwietniu w charleston w rundzie numer jeden skreczowała w starciu z conchitą martinez przy stanie w maju próbowała jeszcze swoich sił w zawodach międzynarodowej federacji tenisowej w sea island i charlottesville w tym drugim turnieju przegrała z brazylijką bruną colosio wta w trzech setach i to był jej ostatni oficjalny pojedynek anna kurnikowa to utytułowana deblistka passa jej sukcesów rozpoczęła się w roku finałem w moskwie osiągniętym w parze z aleksandrą olszą pierwsze mistrzostwo zdobyła w w tokio w duecie z monicą seles jej drugi tytuł był jednocześnie jej pierwszym triumfem w wielkim szlemie w finale australian open razem z hingis pokonały lindsay davenport i natallę zwierawą w tym samym sezonie wygrały mistrzostwa wta w nowym jorku po finale z łarysą sawczenko i arantxą sanchez vicario w tym samym turnieju okazały się najlepsze w edycji ale tym razem ograły w decydującym spotkaniu nicole arendt i manon bollegraf w styczniu kurnikowa wygrała swój ostatni turniej wielkoszlemowy w ramach australian open finałowymi rywalkami rosjanki i partnerującej jej niezmiennie szwajcarki były daniela hantuchov i sanchez vicario ostatni tytuł anna zdobyła we wrześniu w szanghaju w parze z tajwanką janet lee jej partnerkami deblowymi były również julie halard natalla zwierawa barbara schett i lindsay davenport rosjanka przez dziesięć tygodni od listopada do stycznia zajmowała pierwsze miejsce w światowej klasyfikacji deblistek wta jak dotąd jest jedyną kobietą z rosji która była najlepszą deblistką globu kurnikowa regularnie brała udział w rozgrywkach gry mieszanej dwukrotnie kończąc swoje występy na finałach w z jonasem bjrkmanem została wicemistrzynią wimbledonu przegrali wówczas z lisą raymond i leanderem paesem po raz drugi zagrała w decydującym meczu podczas us open u boku maksa mirnego nie sprostali arantxy sanchez vicario i jaredowi palmerowi najlepszy wynik rosjanki w australian open to półfinał w edycji z markiem knowlesem i w z bjorkmanem a we french open ćwierćfinał w z knowlesem reprezentowała rosję w pucharze federacji w latach zadebiutowała w konfrontacji rosjanek ze słowenkami w ramach strefy europy i afryki dopiero cztery lata później miała szansę zagrać w grupie światowej ale wygrała spośród sześciu pojedynków jedynie deblowy mecz z australijkami w parze z jeleną lichowcewą jej bilans meczów singlowych w tym turnieju to deblowych natomiast została najmłodszą tenisistką która brała udział w tych zawodach w w atlancie zadebiutowała w letnich igrzyskach olimpijskich w grze pojedynczej przegrała w pierwszej rundzie w trzech setach z belgijką laurence courtois podobnie zakończył się jej występ deblowy u boku jeleny makarowej ale tu trafiły na dużo bardziej utytułowane przeciwniczki z czech janę novotną i helenę sukovą które później sięgnęły po srebrne medale kurnikowa otrzymała od wta nagrody za debiut roku w oraz razem z martiną hingis dla debla roku w rosjanka zakończyła swoją sportową karierę w roku z powodu chronicznego urazu pleców mimo że zajmowała ósme miejsce w rankingu wta nigdy nie wygrała turnieju zawodowego w grze pojedynczej była w czterech finałach zdobyła szesnaście tytułów deblowych w tym dwa wielkoszlemowe i dwa podczas mistrzostw wta była jedyną w dziejach rosyjską liderką deblowego rankingu kobiet dochodziła do finałów imprez wielkiego szlema w grze mieszanej kurnikowa od roku występuje w ligowych rozgrywkach na terenie stanów zjednoczonych znanych jako world team tennis do broniła barw kansas city explorers potem przeniosła się do sacramento capitals a obecnie gra dla st louis aces regularnie bierze udział w meczach pokazowych i charytatywnych w była gościem trzech pokazówek zorganizowanych przez eltona johna z udziałem sereny williams i andy ego roddicka w styczniu zagrała po to by zebrać pieniądze dla ofiar tsunami w azji południowo wschodniej towarzyszyli jej roddick john mcenroe i chris evert we wrześniu wzięła udział w nautica malibu triathlon który odbywał się na zuma beach w kalifornijskim malibu wygrała ten wyścig dla kobiecego zespołu k swiss w październiku grała w corocznym meczu charytatywnym z którego dochód wspiera fundację eltona johna pomagającą ludziom chorym na aids zwyciężyła wówczas w spotkaniu mikstowym w parze z andym roddickiem anna kurnikowa uważana jest za jedną z najpiękniejszych kobiet świata jej urodę dostrzeżono podczas us open gdy miała piętnaście lat w magazyn fhm nazwał ją najseksowniejszą kobietą świata w tym samym roku wystąpiła też w teledysku enriue iglesiasa do piosenki escape w roku zagrała epizod w filmie ja irena i ja w zajęła szóste miejsce w zestawieniu magazynu forbes na najbardziej zaangażowane w karierę medialną kobiety wyżej od niej notowane były tylko dwie tenisistki siostry williams w wystąpiła w programie telewizyjnym zatytułowanym co masz do stracenia jako instruktorka w jednym z tenisowych zadań wykonywanych przez uczestników programu w maju ogłoszono że tenisistka będzie regularnym gościem dwunastej edycji tego programu w stanach zjednoczonych anna kurnikowa jest córką siergieja kurnikowa i jego żony ałły ma młodszego brata allana jej bliskim kuzynem jest kazachski tenisista pochodzenia rosyjskiego jewgienij korolow wychowała się w moskwie ale po dziesięciu latach razem z rodziną emigrowała do stanów zjednoczonych mieszka w miami jej brat otrzymał amerykańskie obywatelstwo pod koniec roku ona sama rok później w porzuciła jedną z wyższych szkół rosyjskich i rozpoczęła studia na rosyjskiej akademii wychowania fizycznego kurnikowa związana była z dwoma rosyjskimi hokeistami siergiejem fiedorowem pojawiły się nawet spekulacje o ich ślubie który miał mieć miejsce w małżeństwo miało zakończyć się rozwodem dwa lata później oraz starszym od niej o dziesięć lat pawłem bure od jest partnerką piosenkarza enriue iglesiasa z którym od roku ma dzieci bliźnięta lucy i nicholasa aleksander teodor guttry ur marca w paryżu k żnina zm stycznia w piotrkowicach poznańskie polski działacz polityczny przedstawiciel liberalnego ziemiaństwa członek zarządu centralnego towarzystwa gospodarczego dla wielkiego księstwa poznańskiego w roku syn leona i honoraty ze skoraszowskich ukończył poznańskie gimnazjum im marii magdaleny brał udział w powstaniu listopadowym po którym osiadł we wsi paryż w pow wągrowieckim w brał udział w pracach nad przygotowaniem powstania narodowego kierowanego przez poznański komitet libelta w objął urząd wielkorządcy powstańczej wielkopolski po denuncjacji w przeddzień wybuchu powstania w lutym został aresztowany i uwięziony po roku uniewinniony i zwolniony w brał udział w powstaniu wielkopolskim kiedy był adiutantem gen ludwika mierosławskiego i walczył pod miłosławiem i wrześnią później był działaczem ligi polskiej założycielem dziennika polskiego w latach zasiadał w izbie deputowanych pruskiego landtagu w berlinie w powstaniu styczniowym z początkowo działał w wielkopolsce komisarz gen mariana langiewicza a następnie był komisarzem rządu narodowego na francję i anglię po powstaniu w został skazany zaocznie przez rząd pruski na wyrok śmierci przebywał na emigracji w belgii skąd po amnestii w powrócił do kraju pochowany został w grobowcu rodzinnym na cmentarzu parafialnym w juncewie dwukrotnie żonaty od lipca z julią kalkstein h kos od z prowidencją cecylią radzimińską h lubicz z drugiego małżeństwa miał córki aleksandrę teofilę wandę ur helenę julię ur i syna leona hipolita jest patronem zespołu szkół ponadgimnazjalnych w piechcinie antoni gorecki herbu dołęga pseud i krypt g litwanis litwin wapru ur w wilnie zm września w paryżu polski poeta satyryk i bajkopisarz powstaniec listopadowy i uczestnik wojen napoleońskich członek korespondent towarzystwa królewskiego przyjaciół nauk w warszawie w roku pochodził z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem dołęga był synem walentego i anny z reuttów był absolwentem szkoły głównej wileńskiej w latach kształcił się na wydziale literatury uniwersytetu wileńskiego w czasie studiów poznał się i zaprzyjaźnił się z lelewelem przekradł się do księstwa warszawskiego i zaciągnął do polskiego wojska od roku służył w późniejszym pułku piechoty księstwa warszawskiego w latach brał udział w kampaniach napoleońskich w kampanii roku służył jako adiutant generała brygady s mielżyńskiego walcząc w bitwach pod smoleńskiem możajskiem tarutino i berezyną odznaczony krzyżem kawalerskim legii honorowej w roku w krakowie leczył się z odniesionych ran wkrótce potem w stopniu kapitana wystąpił z wojska i osiadł w rodzinnej wsi podwileńskiej w latach wiele podróżował lecząc się w czechach francji i we włoszech od roku był członkiem warszawskiego towarzystwa przyjaciół nauk pozostając neutralnym wobec walki pseudoklasyków z romantykami w roku poślubił weronikę ejdziatowiczównę na początku roku został aresztowany i wywieziony do warszawy wolność odzyskał czerwca po podpisaniu deklaracji że w publikacjach swych zaniecha aluzji politycznych w roku i uczestniczył w powstaniu listopadowym w wilnie udział w walkach o wilno i w powstaniu teleszewskim zakończył w randze pułkownika wkrótce potem wyjechał z misją dyplomatyczną do szwecji anglii i francji na emigracji przebywał od roku w tym okresie przebywał w dreźnie należąc do najbliższego otoczenia adama mickiewicza ostatecznie osiadł w paryżu gdzie wszedł w skład komitetu generała j dwernickiego i przez krótki czas był także stronnikiem hotelu lambert był członkiem towarzystwa litewskiego i ziem ruskich w paryżu w roku nadal przyjaźnił się z mickiewiczem a jego syn tadeusz ożenił się z marią córką mickiewicza w roku podpisał akt założenia braci zjednoczonych i przeżył wówczas okres nawrócenia w roku zamieszkał w domku jańskiego lecz wkrótce odsunął się od tej grupy trafiając dzięki mickiewiczowi pod wpływ andrzeja towiańskiego którego stał się później zaciekłym wrogiem zmarł w paryżu i został pochowany na cmentarzu montmorency pod paryżem napisał m in krakowiaki ofiarowane polkom poezje litwina bajki i poezje nowe autor hymnu do boga o zachowanie wolności obecnie zwrotek do pieśni boże coś polskę współpracował z czasopismami wileńskimi i warszawskimi publikując w nich wiele swoich wierszy i bajek publikował je także u swoich przyjaciół bruno kicińskiego czy też później w wiadomościach brukowych od czerwca był członkiem towarzystwa szubrawców wydał tomików wierszy i bajek mickiewicz włączył jego bajkę diabeł i zboże do iii części dziadów był członkiem loży wolnomularskiej świątynia izis w roku ponadto utwory goreckiego ogłaszano w czasopismach bard nadwiślański demokrata polski dziennik wileński pamiętnik warszawski przegląd rzeczy polskich tygodnik polski i zagraniczny tygodnik wileński tu debiut poetycki strumień nr bajka laur i cyprys nr wanda wiadomości brukowe według g korbuta i z ciechanowskiej niesłusznie przypisywano goreckiemu utwory drukowane w tygodniku polskim i pamiętniku warszawskim pod nazwiskiem antoniego pełki oraz zbiór epigrammata warszawa przedr k bartoszewicz księgi humoru polskiego t petersburg wiersze goreckiego znajdują się natomiast w druczku pisma rozmaite f s dmochowskiego i d lisieckiego warszawa wydane tytułem czasopisma wanda t wiele utworów goreckiego przedrukowano w zbiorach m in lutnia piosennik polski zbiór pierwszy wyd lipsk l s korotyński zobacz twórczość poz j tuwim księga wierszy polskich xix w t warszawa także wyd warszawa p hertz zbiór poetów polskich xix w księga warszawa kilka pomniejszych wierszyków z rękopisów i czasopism ogłosił j w gomulicki nowe książki nr ponadto istnieją liczne odpisy rękopiśmienne wierszy w bibliotekach m in biblioteka jagiellońska sygn iv iii biblioteka narodowa sygn biblioteka pan kraków sygn ossolineum sygn i achajowie stgr achaio ogólne określenie greków walczących pod troją używane przez homera rzadziej stosowane argiwi argiwowie i danajowie w jego eposach iliada i odyseja według tradycyjnych poglądów historyków było to plemię greckie które jako pierwsze przybyło na obszary kontynentalnej grecji około lat p n e podbijając tesalię i miejscowych pelazgów jednak teza ta została odrzucona wraz z teorią o trzech inwazjach ludów greckich achajskiej jońskiej doryckiej obecnie uważa się że do formowania się greków ich kultury religii języka doszło już na obszarze grecji gdzie pod koniec iii tysiąclecia p n e lub w ciągu ii tysiąclecia p n e stopniowo w następstwie wielu migracji przybywały ludy mówiące językami indoeuropejskimi i mieszały się z miejscową ludnością achajowie utożsamiani są z przedstawicielami cywilizacji mykeńskiej której najważniejszym ośrodkiem były mykeny położone w argolidzie na peloponezie ok r p n e achajowie podbili kretę którą niepodzielnie władali z pałacu w knossos władca państwa achajskiego mykeńskiego nosił miano anaks wanaks w piśmie linearnym b wa na ka pomagał mu w rządzeniu lawagetas ra wa e ta prawdopodobnie dowódca wojskowy achajowie podejmowali dalekie wyprawy wojenne z których największa skierowana przeciwko troi doczekała się epickiego opisu w postaci iliady homera zakładali też kolonie na cyprze w pamfilii i rodos najprawdopodobniej o nich wspominają hetyckie tabliczki odnalezione w bogazky które opisują silne królestwo akhkhijawa utrzymujące stosunki z władcami hetytów mursilisem ii i tudhaliją iv w xi wieku p n e cywilizacja mykeńska upadła a na peloponezie pojawiły się ludy mówiące doryckim dialektem języka greckiego dialekt achajski zachował się jedynie w północnej części peloponezu zwanej achają za eponimicznego ojca plemion achajskich uważano mitycznego achajosa syna zeusa i pytii w innej wersji syna królewny ateńskiej kreuzy i ksutosa od innych plemion greckich achajowie odróżniali się noszeniem brody oraz strojem złożonym z przepaski i chitonu z krótkimi rękawami mieszkali w prostokątnych domach zawierających wspólne pomieszczenie z paleniskiem pośrodku tzw megaron według homera największymi księstwami achajskimi były mykeny w których władali pelopidzi oraz argos tiryns pylos lacedemon sparta kreta i arkadia w iliadzie te niewielkie państwa wystawiły w wyprawie na troję od do okrętów w czasach późniejszych od okresu archaicznego achajami nazywano mieszkańców krainy achaja położonej na północy peloponezu w iii wieku p n e powstało państwo związkowe o nazwie związek achajski skupiające część poleis z peloponezu które w r p n e zostało pokonane przez rzymian anna achmatowa właściwie anna andriejewna gorienko ros ur w odessie zm marca w domodiedowie jedna z najwybitniejszych rosyjskich poetek xx wieku czołowa przedstawicielka modernizmu i akmeizmu nazywana duszą rosyjskiego srebrnego wieku porównywana z safoną i mozartem jej twórczość to zarówno refleksyjne subtelne liryki jak i uniwersalne z genialną strukturą wewnętrzną poematy w rodzaju reuiem mistrzowskiej tragedii o terrorze stalinowskim pisała utwory różnorodne tematycznie jak czas i pamięć los artystki czy trauma lat życia i tworzenia w cieniu stalinizmu jest też autorką prac historycznych o puszkinie oraz wspomnień o aleksandrze błoku i amedeo modiglianim z niewielkimi przerwami władze radzieckie ledwo ją tolerowały przez długie okresy zakazywano publikowania jej poezji a w roku stała się ofiarą bezpardonowej polityczno ideowej nagonki ze strony partii która doprowadziła do powtórnego zakazu publikacji i wystąpień publicznych po śmierci stalina wraz z nastaniem tzw odwilży stopniowo przywracana do życia publicznego i świadomości społeczeństwa zsrr urodziła się w mieście bolszoj fontan pod odessą w rodzinie inżyniera kapitana drugiej rangi marynarki wojennej wówczas już w stanie spoczynku od roku mieszkała w carskim siole uczęszczała tam do miejscowego gimnazjum maryjskiego w roku po rozwodzie rodziców zamieszkała z matką inną erazmowną z domu stogową na krymie kontynuowała naukę w gimnazjum funduklejewskim w kijowie które ukończyła w roku w tym samym roku podjęła studia na wyższych kursach żeńskich w kijowie a w studia w petersburgu na wyższych kursach historyczno literackich rajewa była trzykrotnie zamężna z nikołajem gumilowem władimirem szylejko i historykiem sztuki nikołajem puninem nieoficjalnie od oficjalnie z pierwszego małżeństwa miała syna lwa nikołajewicza gumilowa tajna informacja o poetce sporządzona w leningradzkim zarządzie ministerstwa bezpieczeństwa publicznego w roku wspomina o profesorze anatomii władimirze gieorgijewiczu garszynie którego achmatowa miała uważać za męża po odejściu od niej punina biografie wymieniają też zakochaną przyjaźń z nikołajem władimirowiczem niedobrowo po pierwszym zamążpójściu dwukrotnie odwiedziła paryż a w roku podróżowała po włoszech z tego okresu datuje się jej znajomość z amadeo modiglianim po przewrocie bolszewickim rewolucji październikowej nie wyemigrowała z rosji podzieliła los własnego narodu i niezależnych twórców w totalitarnym ustroju osobiście nie była więziona ale dotknęło ją to poprzez taki los wielu jej bliskich w rozstrzelano nikołaja gumilowa aresztowano kolejno zwalniano i osadzano w obozach jedynego syna i trzeciego męża zmarłego ostatecznie w obozie aresztowano na jej oczach osipa mandelsztama w latach nie ukazywały się praktycznie żadne jej publikacje dotkliwie przeżyła pierwsze aresztowania syna i męża zwolniono ich po tygodniu a potem drugie syna skazanego wkrótce w pierwszej instancji na lat obozu a ostatecznie na lat w okresie od do roku praktycznie były zakazane jej poetyckie publikacje jako nieproletariacka poetka została w roku wykluczona z leningradzkiego oddziału wszechrosyjskiego związku pisarzy w tym okresie nadal tworzyła coraz głębsze i coraz bardziej przejmujące poezje ale większość tych utworów zaginęła każdego nowego wiersza uczyła się na pamięć a jego rękopis paliła znalazła też nowe zainteresowanie badanie twórczości puszkina oraz architektury petersburga sporadycznie wygłaszała na te tematy wykłady nieregularnie występowała też na wieczorach poetyckich dokonywała przekładów dzieł z zakresu sztuki według wspomnień kornieja czukowskiego achmatowa w tym okresie opowiadała mu o żądaniach redakcji literatury radzieckiej nie ma być mistycyzmu nie ma być pesymizmu nie ma być polityki poetka podsumowała to tak została już tylko rozpusta po rozpoczęciu oblężenia leningradu nieoczekiwanie we wrześniu roku władze ewakuowały ją przez moskwę czystopol kazań do taszkentu t klimowicz podaje że podobno był to skutek osobistego rozkazu stalina dotyczącego ulubionej poetki jego jedynej córki swietłany alliłujewej do leningradu nazwała go wtedy strasznym duchem udającym jej miasto wróciła latem roku zamieszkała jak poprzednio w mieszkaniu byłego męża punina ze względu na brak innego lokum pozostała tam po rozwodzie w fontannym domie były pałac szeremietiewa w roku odwiedził ją tam dwukrotnie znany angielski polityk i dziennikarz pochodzenia żydowskiego emigrant z rosji sir isaiah berlin rozpoczęty w roku powrót utworów poetki na łamy czasopism i książek nie trwał długo po serii entuzjastycznie przyjętych wystąpień na wieczorach twórczych w roku achmatowa została wraz z satyrykiem michaiłem zoszczenką brutalnie zaatakowana w związku z tzw sprawą czasopism leningrad i zwiezda w postanowieniu wpk b z sierpnia została potępiona za pustą bezideową poezję pesymizm schyłkowość salonowy burżuazyjno arystokratyczny estetyzm sztukę dla sztuki i w całości szkodzenie sprawie wychowywania młodego pokolenia postanowienie zawierało jedenaście punktów radykalnej naprawy sytuacji w ww czasopismach łącznie z natychmiastowym wysłaniem do leningradu żdanowa formalnie dla udzielenia wyjaśnień i wskazówek za jedno z wyjaśnień można przyjąć wypowiedziane przez niego wtedy dosadne określenie achmatowej projekcji na poetkę wspominanego dalej stwierdzenia krytyka b eichenbauma jako na wpół jawnogrzesznicy na wpół mniszki w wyniku wspomnianego postanowienia oraz obecności żdanowa ogólne zebranie leningradzkiej inteligencji twórczej posłusznie zaakceptowało ocenę achmatowej wstrzymano w konsekwencji druk już przygotowanych dwóch tomów jej poezji oraz wykluczono ją ze związku pisarzy radzieckich zpr zakazano też jej wystąpień publicznych podobno ze względu na spontaniczne wstawanie publiczności na jej wejście prawdopodobnie z tymi faktami związane jest pytanie stalina kto zorganizował wstawanie pytanie to obecnie wygląda humorystycznie zwłaszcza że znany jest materiał leningradzkiego zarządu ministerstwa bezpieczeństwa publicznego sporządzony w roku przez naczelnika rodionowa wprost twierdzi on nie tylko o wielkiej popularności poetki za granicą ale o olbrzymim autorytecie i popularności w kraju ze względu na twórczość i osobowość także opinie jak kornieja czukowskiego o tym że jest spadkobierczynią puszkina wkrótce w roku kolejny raz aresztowano i skazano na lat obozu lwa gumilowa a także jej byłego męża nikołaja punina oskarżonego o bycie adwokatem reakcyjnej idei sztuki dla sztuki po tym gdy wieść o aresztowaniu kolegów skomentował słowami przeżyliśmy najazd tatarów przeżyjemy i to którego zesłano do obozu abiez koło workuty w którym zmarł cztery lata później wprawdzie w roku przywrócono achmatowej członkostwo w zpr ale w roku wysiedlono ją z fontannego domu do innego mieszkania dopiero w roku otrzymuje z funduszu literackiego daczę na osiedlu pisarzy komarowo będzie ją nazywała budka w roku odwiedził ją tam robert frost w kolejnych latach stopniowo znikają z jej życia utrudnienia pojawiają się publikacje w roku zostaje zgłoszona do nagrody nobla ostatecznie nie otrzymała jej może też odbyć kilka podróży zagranicznych do włoch na sycylię w związku z otrzymaniem nagrody taormina oraz do anglii po tytuł doktora honoris causa uniwersytetu oksfordzkiego w tym okresie interesowała się opiekowała i w miarę możliwości wspierała młodych poetów takich jak anatolij najman czy iosif brodski zmarła po czwartym zawale serca została pochowana z odprawieniem prawosławnych obrzędów pogrzebowych na cmentarzu w komarowie km od leningradu obecnie sankt petersburg w kierunku na wyborg rosyjska poezja zaistniała w jej dzieciństwie dzięki matce która przekazywała jej wyuczone na pamięć wiersze niekrasowa i dierżawina pierwszy wiersz napisała w roku pod wpływem jej ówczesnych poetyckich idoli racina puszkina i boratyńskiego ze względu na ojca który zakazał stawiać tak szanowane nazwisko pod wierszami zaczęła od roku podpisywać swoje utwory panieńskim nazwiskiem prababci ze strony matki praskowii fiedosiejewny achmatowej w małżeństwie motowiłowej pochodzącej ze szlacheckiego rodu achmatowych i rodu tatarskich książąt czagajewych jak wspominała później sama achmatowa ogólnie poziom wierszy sprzed roku był tak opłakany że nawet bez pamięci zakochany w niej gumilow nie miał odwagi ich chwalić i dopiero dalej według jej słów przeczytanie korekty cyprysowej szkatułki i f annienskiego pozwoliło coś jej zrozumieć w poezji debiutowała publicznie w roku wierszem na jego ręce błyszczących pierścionków mnóstwo podpisanym anna g w nrze w paryskim dwutygodniku sirius wydawanym po rosyjsku przy udziale gumilowa pierwsza publikacja w rosji pod pseudonimem achmatowa ukazała się w roku był to wiersz stary portret w nrze czasopisma powszechnego achmatowa we wczesnym okresie twórczości oprócz walki o prawo naturalne nie z łaski czy pobłażliwości bycia przez kobietę twórcą twórczynią poezji zajmowała się pogłębioną analizą psychologii wewnętrznej kobiety kochającej a jednocześnie czy wbrew temu osamotnionej odepchniętej zdradzonej wplatało się to w manifest akmeistów twierdzących o powołaniu twórców do pokazywania realności ludzi i uczuć osiąganiu szczytów i samospełnieniu się było to odejście zarówno od wizji dekadenckiej femme fatale zaborczej i obojętnej w niszczeniu kochanka jak i symbolistycznego obrazu bezcielesnej i lodowatej pięknej pani pieśń ostatniego spotkania tak bezradnie serce się kurczyło a chód jeszcze był lekki i miękki lecz na prawą dłoń nałożyłam rękawiczkę z mej lewej ręki wydawało się stopni tak wiele lecz wiedziałam że trzy na pewno pośród klonów jesienny szelest on poprosił o umrzyj ze mną oszukały zabrały mi siły losy zmienne i nierozumne i odrzekłam o miły miły mnie tak samo i z tobą umrę to jest pieśń ostatniego spotkania popatrzyłam na dom z mrocznym cieniem tylko świece jaśniały w sypialnym obojętnym żółtym płomieniem wieczór tłum g gieysztor l podhorski okołówz adaptacją ostatniej strofy według michaiła kuzmina poetka w tym czasie dzieliła się z czytelnikami umiejętnością pojmowania i miłowania rzeczy w ich metafizycznej więzi z przeżywanymi chwilami jak snopem światła wychwytywała związek jakiegoś przedmiotu rękawiczki czy poświaty świec z utworem przedmiotu wydawałoby się odrzuconego i zepchniętego do niepamięci ale dzięki temu przypomnieniu wywołującemu nagły przemożny i tym bardziej błogi ból poruszanie przez achmatową kobietę takich kwestii chociaż w sposób subtelny i aluzyjny było przyjmowane w jej czasach jako śmiała erotyka a nie jako liryka miłosna jak oceniano to lat później jednocześnie jej utwory były przeniknięte duchem jak eufemistycznie mówi się nadal mistycyzmu co oznaczało bez wątpienia związek z religią prawosławną związek silny i obecny w życiu poetki do końca życia takie utwory z obu obszarów czy wręcz splecione ze sobą można odszukać w tomikach wieczór i różaniec odbiór takich utworów był niejednoznaczny dla wielu stanowił szok zwłaszcza wspomniane splecenie zdarzenia dziejowe które nastąpiły wkrótce wojna i rok wywarły przemożny wpływ na jej twórczość jadwiga szymak reiferowa zauważa że w jej poezji pojawiają się i pozostają jako niekończące się refleksje motywy odmiany losu jednocześnie nie jest to odwrót do przeszłości i żal po wieku złotym poetka uwypukla moment przełomu chce zatrzymać tę chwilę aby dojść do sedna praprzyczyny tej nieoczekiwanej i bolesnej zmiany wtedy ujrzały światło dzienne zbiory białe ptaki ziele przydrożne i anno domini mcmxxi w tym ostatnim zbiorze można znaleźć takie wersy wiersza myślałem że też taka jestem przysięgam ci na eden archanielski na ikonę cudowną przysięgam i na naszych nocy upojne mroki krytyka zauważyła to jako kontynuację splecenia mistyki i erotyki w ówczesnym pojęciu b eichenbaum w pracy anna achmatowa wydanej w r w petersburgu tak pisze o stworzonych przez nią bohaterkach paradoksalna swą dwuznacznością lub właściwie stanowiąca oksymoron postać i jawnogrzesznicy pełnej burzliwych namiętności i żebrzącej mniszki mogącej wymodlić u boga odpuszczenie takie porównanie w życiu poetki pojawi się w zupełnie innych okolicznościach w roku wtedy też pojawiały się opinie diametralnie inne n osiński w artykule pędy trawy opublikowanym w prawdzie w lipcu roku ogłosił achmatową po śmierci a błoka pierwszym poetą rosji niezmienna tematyka poezji achmatowej wywoływała nie tylko podane oceny w realiach rosji radzieckiej istotniejsze stały się słowa lwa trockiego z artykułu opublikowanego w prawdzie lipca roku mowa jest w nim o tym że jeszcze nikt od poetów nie domaga się konkretnych tematów mogą jeszcze pisać o czym tylko chcą ale w takim przypadku muszą wiedzieć że nowa klasa budująca nowy świat nie da im prawa nazywać się nowymi poetami w następnych latach nie było ważne kto powiedział powyższe słowa praktyka od nich nie odbiegała poezja achmatowej przestała być publikowana a ją samą usunięto z oddziału pisarzy później nawet w wydawanych w latach xx wieku zbiorach jej poezji w związku z tym zdarzały się twierdzenia że w tym okresie poetka przeżywała kryzys twórczy że zamilkła po śmierci gumilowa wbrew temu poetka nadal tworzyła część tych utworów znalazło się w opublikowanych w końcu tomach ale sporo zaginęło podczas ewakuacji i przeprowadzek a wkrótce ta poetka liryczna duch i geniusz srebrnego wieku dotknęła spraw diametralnie innych w tym okresie powstało reuiem związane jest ono z dwukrotnymi aresztowaniami jej jedynego syna grozą terroru atmosferą wielogodzinnych milczących kolejek przed leningradzkim więzieniem śledczym na ulicy szpalernej przyjmowano tam paczki dla uwięzionych a przyjęcie paczki było jedynym znakiem że aresztowany żyje achmatowa znacznie później doda do utworu wprowadzenie w czasie strasznych lat terroru jeżowa siedemnaście miesięcy spędziłam w kolejkach przez więzieniami stojąca za mną kobieta z sinymi ustami ocknęła się z charakterystycznego dla nas wszystkich odrętwienia i szepnęła mi do ucha tam wszyscy mówili szeptem możecie to opisać ja powiedziałam mogę wtedy coś w rodzaju uśmiechu prześlizgnęło się po tym co niegdyś było jej twarzą pod sam koniec tego okresu ukazał się w r mały tomik poezji nie był wydarzeniem utwory z wielu lat nie były inne niż już znane w tym samym roku achmatowa rozpoczęła wieloletnią pracę nad poematem bez bohatera przejmującym zapisem popaździernikowych losów rosjan w międzyczasie napisała wiersz męstwo opublikowany w roku przez prawdę przytaczane już opinie współczesnych achmatowej krytyków i artystów o wielkości jej utworów i miejscu jej samej w panteonie rosyjskiej poezji poza zaprzeczaniem z pozycji ideologicznych nie są kwestionowane jewgienij jewtuszenko w antologii poezji rosyjskiej stawia ją obok maryny cwietajewej mówiąc że pewnie nigdy nie da się określić która z nich była największą poetką rosyjską abu simbel arab abu sumbul stanowisko archeologiczne w południowym egipcie w muhafazie asuan obejmujące kompleks dwóch świątyń zbudowanych w latach p n e bądź p n e za rządów faraona ramzesa ii świątynie wydrążone zostały w skale nad zachodnim brzegiem nilu w nubii dolnej około km na południe od asuanu miały one ukazywać potęgę starożytnego egiptu przybyszom z nubii świątynie zostały odkryte w roku przez szwajcarskiego podróżnika johanna ludwiga burckhardta a w roku odkopane z piasków i zbadane przez giovanniego battistę belzoniego w latach xx wieku budowa na nilu wysokiej tamy asuańskiej zagroziła całkowitym zalaniem budowli w latach międzynarodowym wysiłkiem pod auspicjami unesco przeprowadzona została operacja przeniesienia budowli ponad lustro wody powstałego w rezultacie budowy tamy jeziora nasera gdzie świątynie znajdują się obecnie wydarzenie to było jednym z głównych motywów wydania w roku konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego ustanawiającej listę światowego dziedzictwa unesco świątynie w abu simbel wpisane zostały na tę listę w roku wielka świątynia w abu simbel została poświęcona bogom słońca amonowi re i re horachte oraz bogu sztuki i rzemiosł ptahowi tworzyła ona rozległy kompleks wchodzący nawet m w głąb skały jej wejścia strzegą cztery olbrzymie posągi ramzesa ii kolosy o wysokości m podpierające ścianę fasady świadczą o potędze króla między nogami tych posągów znajdują się kolejne tym razem członków rodziny ramzesa ii jego matki tuji żony nefertari oraz jego synów i córek wykonane wewnątrz pierwszej komnaty dekoracje to reliefy upamiętniające walki ramzesa ii w bitwie pod kadesz znajdują się tam również wizerunki bóstw którym poświęcono świątynię oraz samego ramzesa ii do ciekawostek związanych z wielką świątynią należy zjawisko zachodzące dwa razy w roku pierwotnie lutego i października wschodzące słońce oświetla wizerunek amona ra i ramzesa ii po chwili także re horachte jedynie wizerunek ptaha nigdy nie jest oświetlony promieniami słońca po przeniesieniu świątyni udało się zachować to zjawisko choć przesunięte o jeden dzień świątynia nefertari mała świątynia w abu simbel poświęcona została bogini miłości i piękna hathor oraz nefertari fasadę tej świątyni zdobi sześć posągów dwa posągi królowej usytuowane są pomiędzy czterema innymi przedstawiającymi ramzesa ii o nadzwyczajnym szacunku jakim ramzes ii darzył nefertari świadczy fakt że posągi nefertari dorównują swą wysokością jego własnym posągom wewnątrz świątyni znajduje się sala hypostylowa ozdobiona hatoryckimi kolumnami z powodu budowy wysokiej tamy asuańskiej i zarazem utworzenia jeziora nasera wiele zabytkowych budowli w nubii zostało zagrożonych zalaniem aby uchronić abu simbel przed zniszczeniem w latach świątynie zostały przeniesione ponad lustro wody na miejsce położone o około m wyżej w stosunku do swej uprzedniej lokalizacji operacja została sfinansowana przez rząd egiptu i unesco kierownikiem prac był z ramienia unesco polski archeolog kazimierz michałowski z centrum archeologii śródziemnomorskiej uniwersytetu warszawskiego koszt operacji wyniósł około mln dolarów w roku świątynie zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa unesco by zachować naturę świątyń czyli fakt że zbudowane zostały na zboczach skalnych zbudowano sztuczne wzgórza które otaczają świątynie zaistniała w związku z tym konieczność przesklepienia grot w których pierwotnie znajdowały się świątynie kopułami z żelbetu bez tego zabiegu stropy nad świątyniami nie utrzymałyby ciężaru przeniesionych zabytków abu simbel stanowi jeden z najistotniejszych zabytków egiptu nie dociera tam jednak linia kolejowa kair asuan tak więc można się tam dostać albo samolotem albo samochodem w konwoju wyruszającym w nocy z asuanu i docierającym na miejsce rano abu bakr właściwie abd allah ibn usman abu kuhafa ur w mekce zm sierpnia w medynie pierwszy kalif panujący w latach abu bakr to kunja przydomek oznaczający ojca małego wielbłądziątka albo według niektórych późniejszych muzułmańskich tradycji ojca dziewicy to jest a iszy pod którym do historii przeszedł abd allah ibn usman abu kuhafa abu bakr urodził się w roku w mekce w plemieniu kurajszytów o jego życiu przed nawróceniem się na islam właściwie nic pewnego nie wiadomo chociaż muzułmańska tradycja twierdzi że był zamożnym kupcem co zdają się potwierdzać późniejsze wydarzenia podczas których miał wielokrotnie wspierać materialnie ubogą gminę muzułmańską podczas pierwszego okresu jej istnienia był jednym z pierwszych nawróconych na islam według niektórych tradycji trzecią osobą po żonie proroka chadidży i alim chociaż większość z nich umieszcza go mniej zaszczytnie wśród kilkunastu pierwszych nawróconych a jedna z nich powiada nawet było przed nim ponad pięćdziesięciu aby zaraz dodać ale on był najznakomitszy stało się to około roku jego majątek pozwalający mu np wykupywać nawróconych na islam niewolników oraz osobisty autorytet i charyzma były znaczącym wsparciem w misji mahometa pozycję abu bakra jako najbliższego obok alego towarzysza proroka wzmocniło w dodatku małżeństwo mahometa z jego córką a iszą która miała się stać jego ulubioną żoną o znaczeniu abu bakra świadczy choćby fakt powierzenia mu przez mahometa zadania wygłoszenia chutby podczas hadżdżu w roku po śmierci mahometa abu bakr miał wypowiedzieć wobec zdezorientowanego tłumu słynne słowa miejscowi medyńczycy zebrali się wtedy żeby wybrać nowego przywódcę na wieść o czym przyłączyli się do nich szybko najbliżsi towarzysze proroka i inni kurajszyci dzięki temu udało się wybrać jednego przywódcę dla mekki i medyny a został nim właśnie abu bakr był on tytułowany następcą wysłannika boga arab chalifat rasul allah i tym samym zapoczątkował kalifat po odebraniu przysięgi od gminy medyńskiej abu bakr wygłosił chutbę następującej treści początkowo wierność abu bakrowi przysięgły jedynie mekka medyna i at ta if większość zaś pozostałych podbitych przez mahometa arabów otwarcie nie uznawało go twierdząc że winni byli lojalność jedynie osobiście prorokowi doszło do masowego odstępstwa od świeżo przyjętego islamu a część wodzów plemiennych ogłosiła się prorokami najbardziej znaczącym z nich był musajlima działający w centralnej arabii abu bakrowi głównie dzięki militarnemu geniuszowi chalida ibn al walida oraz braku współdziałania pomiędzy buntownikami do marca roku udało się jednak zjednoczyć na powrót arabów pod swoją władzą zgodnie z tradycją walki były krwawe i zacięte po decydującej bitwie z musajlimą umar ibn al chattab miał zwrócić kalifowi uwagę na konieczność spisania koranu ponieważ zginęło w niej bardzo wielu z tych którzy słyszeli wypowiedzi mahometa zadanie to abu bakr powierzył zajdowi ibn sabicie który spisywał wypowiedzi proroka już za jego życia w ten sposób powstała pierwsza wersja koranu po śmierci abu bakra przekazana umarowi po ponownym zjednoczeniu arabii abu bakr rozpoczął inwazję na terytorium sasanidzkiej persji i bizancjum całkowicie wyczerpanych toczoną przez siebie w latach wojną jeszcze w roku współdziałając z miejscowym arabskim plemieniem banu szajban chalid zdobył al hirę na terytorium perskim i coraz głębiej penetrował terytorium mezopotamii niszcząc szereg perskich oddziałów jednak główne siły arabskie zarówno w roku jak i zostały skierowane przeciwko cesarstwu w roku miejscowa armia bizantyjska została pokonana pod adżnadajn i arabowie przystąpili do oblegania damaszku abu bakr nie doczekał jednak końca oblężenia zmarł bowiem sierpnia roku w tradycji islamu jest on uznawany za jednego z czterech kalifów prawowiernych a w tradycji sunnickiej jest przedstawiany jako wzór władcy idealnego obok swojego następcy umara inaczej na tę kwestię zapatrują się szyici według których bezprawnie zagarnął on kalifat należny alemu według nich arabowie zbuntowali się przeciwko władzy abu bakra ponieważ wiedzieli że działa on w niezgodzie z wolą proroka absynt wysokoprocentowy napój alkoholowy otrzymywany w procesie ekstrakcji kwiatów i liści piołunu artemisia absinthium anyżu i kopru włoskiego oraz mniejszych ilości innych ziół absynt zaliczany jest do wódek smakowych zdarza się że jest błędnie klasyfikowany jako rodzaj nalewki ponieważ absynt jest zazwyczaj zielony naturalnie lub z powodu dodanego barwnika a także ze względu na jego właściwości psychoaktywne związane z zawartym w nim tujonem nazywany jest potocznie zieloną wróżką fr fe verte ang green fairy z powodu wysokiej zawartości alkoholu i znacznego stężenia olejków eterycznych powstało wiele sposobów spożywania tego trunku pijący absynt dodają trzy do pięciu części lodowatej wody do jednej części alkoholu co powoduje jego mętnienie woda używana jest również do rozpuszczania cukru dodawanego w celu zmniejszenia goryczy wszystkie te przygotowania są uważane za istotną część doświadczenia wynikającego ze spożywania absyntu do tego stopnia że zostały one zrytualizowane oraz uzupełnione specjalnymi ażurowymi łyżeczkami i innymi akcesoriami smak absyntu jest podobny do smaku innych alkoholi z zawartością anyżu z wyraźnie odznaczającą się goryczą przełamywaną przez dodawanie różnych ziół pierwsza receptura została opracowana w xviii wieku w val de travers w obecnym szwajcarskim kantonie neuchtel początkowo stosowany był jako leczniczy eliksir na wszelkie dolegliwości zwłaszcza przeciwbólowo jednak znacznie większą popularność absynt zdobył na przełomie xix i xx wieku we francji zwłaszcza pośród paryskiej bohemy artystycznej dzięki której romantyczne skojarzenia z tym alkoholem trwają w kulturze masowej do dziś u szczytu swojej popularności trunek został opisany jako niebezpieczny silnie uzależniający narkotyk zawarty w piołunie tujon został oskarżony o większość szkodliwych skutków spożywania tego alkoholu do roku zakazano wytwarzania i sprzedaży w większości państw europejskich i w stanach zjednoczonych żadne jednak dowody nie wskazują na to żeby absynt był bardziej niebezpieczny czy w większym stopniu psychoaktywny niż inne alkohole wznowienie produkcji nastąpiło na początku lat xx wieku kiedy państwa należące do unii europejskiej zaczęły stopniowo zezwalać na produkcję i sprzedaż trunku polskie słowo absynt pochodzi od francuskiego absinthe oznaczającego napój alkoholowy lub roślinę piołun artemisia absinthium i artemisia pontica absinthe wywodzi się z łacińskiego absinthium które jest z kolei zmienioną formą greckiego apsinthion oznaczać ono mogło niezdatny do picia jego znaczenie można próbować też wywieść od perskiego spand oznaczającego najprawdopodobniej rutę stepową roślinę znaną również ze swojej goryczy była ona często spalana w ofierze co miało zapewnić ofiarodawcy ochronę ze strony bóstwa sugerować to może pochodzenie wyrazu od praindoeuropejskiego słowa spend oznaczającego złożenie ofiary lub spełnienie rytuału nie jest jednak pewne czy termin został zapożyczony do greki z języka perskiego czy od jakiegoś wspólnego języka występującego wcześniej pierwsze dowody na destylację alkoholu zawierającego piołun anyż i fenkuł włoski pochodzą z końca xviii wieku niewykluczone jednak jest że miało to miejsce wcześniej według najczęściej spotykanej historii jego powstania absynt został po raz pierwszy wytworzony około roku dokładna data nie jest znana przez francuskiego lekarza pierre a ordinaire a mieszkającego w couvet w szwajcarii był on początkowo używany jako lek na wszelkie schorzenia i szybko zyskiwał na popularności recepturę odkupił francuz major daniel henri dubied i wraz ze swoim synem marcelinem i szwagrem henrym louisem pernodem założył w roku w couvet dubied pre et fils pierwszą przemysłową destylarnię absyntu na świecie w roku została założona w pontarlier we francji druga wytwórnia pod nazwą maison pernod fils popularność absyntu zaczęła wzrastać od lat xix wieku kiedy armia francuska w algierii zaczęła stosować go jako środek przeciwgorączkowy powracający do domów żołnierze rozpropagowali trunek który szybko stał się popularny w różnego rodzaju lokalach szczególnie znany stał się w kręgach paryskiej burżuazji i bohemy artystycznej do tego stopnia że nazywany był nawet zieloną godziną od do roku spożycie nalewki piołunowej na jednego mieszkańca wzrosło we francji piętnastokrotnie na przełomie xix i xx wieku we francji spożywano około a wkrótce blisko milionów litrów zielonej wróżki rocznie moda na trunek rozprzestrzeniła się po całej europie zdobywając popularność zwłaszcza na czeskich terenach monarchii austro węgierskiej dokąd przywieziony został przez lokalnych artystów w końcu xix wieku dramatycznie spadły zbiory winogron z powodu ataków filoksery wińca na plantacje co spowodowało wzrost cen wina i zrównanie ich z ceną likierów poskutkowało to wzrostem spożycia różnego rodzaju alkoholi wysokoprocentowych w początkach xx wieku zaczęły krążyć różne historie o rzekomym szkodliwym oddziaływaniu tych ostatnich a zwłaszcza absyntu zawierającego piołun uznawany za roślinę halucynogenną łączono go z licznymi zbrodniami szczególnie morderstwami popełnianymi pod wpływem trunku opowieści te były podsycane przez ruch abstynencki i stowarzyszenia winiarzy pierwszy zakaz produkcji i handlu tym alkoholem wprowadzono w wolnym kongu już w roku w roku jako pierwsze europejskie państwo podobne restrykcje wprowadziła ojczyzna absyntu szwajcaria która zakaz ten wpisała nawet w roku do swojej konstytucji delegalizacja szybko objęła wiele krajów starego kontynentu i stany zjednoczone w roku obejmując też francję pernod przeniósł produkcję alkoholu do hiszpanii gdzie nadal była ona legalna jednak z powodu braku rynków zbytu szybko zmuszony był zakończyć produkcję trunek wytwarzano w małych destylarniach głównie w czechach jego popularność stopniowo malała w latach xx wieku na zlecenie brytyjskiego importera napojów alkoholowych czeska destylarnia rozpoczęła produkcję absyntu na większą skalę było to możliwe gdyż zarówno w czechach jak i wielkiej brytanii nigdy nie zakazano prawnie produkcji ani handlu tym alkoholem zainicjowało to odrodzenie popularności trunku przepisy we francji zostały zmienione w roku kiedy uchwalono prawo stanowiące że zakazana jest produkcja i handel alkoholami niespełniającymi norm unii europejskiej dotyczących maksymalnej dopuszczalnej zawartości tujonu jak również tych nazywanych absyntem nastąpiło szybkie odrodzenie francuskich tradycji związanych z trunkiem który w tym kraju oficjalnie nazywa się teraz spiritueux base de plantes d absinthe wódka na bazie piołunu w konfederacji szwajcarskiej konstytucyjny zakaz dotyczący tego trunku został uchylony w roku jednak zakaz taki wpisano do zwykłej ustawy absynt stał się w swojej ojczyźnie ponownie legalnym alkoholem marca po uchyleniu odnośnych przepisów obecnie prawo w tym kraju zezwala na jego produkcję i handel nim obecnie produkcja i sprzedaż absyntu jest dozwolona niemal w każdym kraju gdzie alkohol jest legalny wyjątkiem pozostają stany zjednoczone jednak nie zakazano posiadania i spożywania absyntu pomimo zakazu funkcjonują tam jednak niewielkie destylarnie absynt jest całkowicie zakazany w nowej zelandii i vanuatu anyż koper włoski i piołun nazywane też świętą trójcą to trzy główne zioła używane do produkcji absyntu w zależności od rodzaju receptury i kraju w którym alkohol ten jest wytwarzany używa się też takich roślin jak anyż gwiazdkowy hyzop melisa lekarska wiązówka błotna pokrzywa skórka cytrynowa korzenie dzięgielu liście tataraku lub dyptamu kolendra siewna przetacznik jałowiec muszkatołowiec korzenny i wielu rodzajów górskich ziół poprzez prostą macerację piołunu w alkoholu otrzymuje się bardzo gorzki napój z powodu obecności rozpuszczalnego w wodzie olejku piołunowego jednej z najbardziej gorzkich substancji występujących w przyrodzie oryginalne przepisy pomiędzy dwoma procesami maceracji wymagają przeprowadzenia destylacji w jej rezultacie uzyskuje się bezbarwny destylat o około zawartości alkoholu absynt w takiej postaci nazywany jest blanche lub la bleue to ostatnie wyrażenie było używane też jako nazwa produkowanego nielegalnie w trakcie obowiązywania zakazu a następnie przemycanego do francji szwajcarskiego absyntu trunek można pozostawić w bezbarwnej postaci lub nadać mu powszechnie znany zielony kolor można to zrobić sztucznie poprzez dodanie odpowiedniego barwnika albo metodą naturalną podczas kolejnej maceracji uzyskany wcześniej płyn zabarwia się chlorofilem poprzez dodanie do niego różnych ziół a zwłaszcza piołunu hyzopu lekarskiego i melisy absynt o kolorze oliwkowym powstały w trakcie tego procesu nazywany jest verte czasem nadaje się temu alkoholowi barwę czerwoną poprzez użycie we wspomnianym wyżej procesie kwiatów ketmii i innych kwiatów bądź ziół o czerwonej barwie tak uzyskany absynt nazywany jest rouge teoretycznie możliwe jest uzyskanie każdego koloru poprzez dodanie odpowiednich roślin jednak tylko verte i rouge uznawane są za wyprodukowane tradycyjnymi metodami do otrzymanego w ten sposób trunku dodaje się wody w celu uzyskania pożądanej zawartości alkoholu po wystawieniu na działanie światła chlorofil rozpada się zmieniając kolor alkoholu z oliwkowego na szmaragdowy żółto zielony poprzez bursztynowy aż do brązowego różne rodzaje absyntu wytwarzane w sposób nietradycyjny powstają poprzez zmieszanie na zimno ziół esencji i olejków z alkoholem z pominięciem procesu destylacji powstałe w ten sposób oleiste absynty niekoniecznie są złe pomimo iż generalnie uważane są za gorsze niż tradycyjnie przedestylowane rodzaje tego alkoholu dodatkowo w znakomitej większości pozostawiają w ustach gorzki posmak większość objętości butelki tego likieru stanowi czysty alkohol którego zawartość procentowa jest niezwykle wysoka i może się wahać pomiędzy a chociaż nie ma żadnych dowodów żeby absynt wytwarzany na masową skalę kiedykolwiek przekroczył z powodu wysokiej zawartości alkoholu i niskiej rozpuszczalności wielu składników napój ten zazwyczaj nie jest spożywany w postaci czystej to znaczy bezpośrednio po przelaniu do kieliszka lecz po skomplikowanych przygotowaniach które przez lata stały się rytuałem współcześnie większość państw na świecie nie ma prawnej definicji absyntu określającej jego skład czy sposób produkcji sprawia to że producenci mogą oznaczać produkty napisem absynt absinthe lub absinth niezależnie od tego czy wypełniają one tradycyjne definicje ponieważ wiele państw nigdy nie wprowadziło zakazu dotyczącego tego alkoholu nie wszystkie kraje mają uregulowania dopuszczające jego produkcję i sprzedaż dyrektywa unii europejskiej dopuszcza maksymalny poziom tujonu na mg kg w napojach alkoholowych powyżej zawartości alkoholu i na mg kg w alkoholach spełniających normy dla gorzkich wódek kraje członkowskie mogą regulować produkcję i sprzedaż trunku w zakresie dyrektywy o ile same nie ustanowią innego prawa polska przyjęła dyrektywę bez zmian i zastrzeżeń w roku w uzupełnieniu dyrektywy unijnej francja przyjęła swoistą regulację produkty nazywające się wprost absinthe nie mogą być w tym państwie sprzedawane mogą być jednak produkowane na eksport zakaz sprzedaży jest powszechnie obchodzony poprzez nazywanie absyntu spiritueux base de plantes d absinthe wódka na bazie piołunu piołunówka francja ustaliła również maksymalną zawartość fenchonu związku chemicznego występującego w koprze włoskim na mg l spowodowało to że wiele marek szwajcarskich absyntów zostało uznane we francji za nielegalne podobnie jak w unii europejskiej gorzkie wódki mogą w tym kraju zawierać mg kg tujonu natomiast inne napoje alkoholowe maksymalnie mg kg tutaj jednak bez ograniczeń dotyczących zawartości procentowej alkoholu w australii import i sprzedaż absyntu wymaga specjalnych zezwoleń jednak jest on dostępny w wielu wyspecjalizowanych sklepach pozostaje nierozstrzygnięte czy dopuszczalny jest przewóz tego alkoholu na użytek prywatny w szwajcarii sprzedaż i produkcja absyntu była zakazana od do roku zakaz został oficjalnie zniesiony marca roku żeby dana marka mogła być dopuszczona do sprzedaży alkohol musi być destylowany i pozbawiony koloru o ile nie jest to kolor naturalny uzyskiwany w wyniku produkcji w kanadzie ustawodawstwo antyalkoholowe leży w gestii rządów lokalnych prowincja kolumbia brytyjska zezwala na sprzedaż absyntu bez regulacji dotyczącej maksymalnej zawartości tujonu w alkoholu prowincje alberta ontario i nowa szkocja ustaliły maksymalną zawartość tujonu na mg w kilogramie alkoholu ubec natomiast ustalił tę wartość na mg kg w pozostałych prowincjach sprzedaż absyntu zawierającego tujon jest zakazana na sprzedaż danego rodzaju absyntu udzielane są zezwolenia przez specjalne komisje obecnie marki absyntów posiadające zezwolenia to hill s absinth czech absinth s r o elie arnaud denoix pernod absente versinthe oraz la fe absinthe tak jak każdy alkohol w kanadzie absynt może być sprowadzany jedynie przez odpowiednie agencje rządowe import indywidualny jest zakazany produkcja tego trunku również regulowana jest przez rządy lokalne jedynym producentem który posiada odpowiednie zezwolenia jest okanagan spirits mający siedzibę w vernon w prowincji kolumbia brytyjska destyluje ona absynt sposobami przypominającymi te stosowane we francji i szwajcarii produkowana przez to przedsiębiorstwo marka taboo została dopuszczona do sprzedaży w kolumbii brytyjskiej ontario i albercie według opinii biura celnego i ochrony granic stanów zjednoczonych ang us customs and border protection będącego częścią departamentu bezpieczeństwa krajowego stanów zjednoczonych import absyntów i innych napojów alkoholowych zawierających piołun jest zakazany z kolei regulacje amerykańskiej agencji żywności i leków zezwalają na użycie piołunu w pożywieniu i napojach jednak te które zawierają piołun biały cedr mąklę tarniową wrotycz pospolity lub krwawnik pospolity nie mogą zawierać nawet śladowych ilości tujonu pozostałe rośliny zawierające tujon nie są objęte takimi restrykcjami przykładowo szałwia i olejek szałwiowy mogące zawierać do tujonu są dopuszczone do obrotu i umieszczone na liście agencji jako uznane za bezpieczne przeważający pogląd interpretacyjny regulacji prawnych stanów zjednoczonych pośród prawników i znawców tematu mówi że najprawdopodobniej zgodny z prawem jest zakup absyntu na terytorium stanów zjednoczonych jednak tylko do własnego użytku według biura podatków i handlu alkoholem i tytoniem ang alcohol and tobacco tax and trade bureau sprzedaż produktów przeznaczonych do konsumpcji zawierających tujon otrzymany z różnych gatunków piołunu jest zabroniona z kolei według administracji legalnego obrotu lekarstw sprzedaż taka jest dozwolona regulacje celne wprost zabraniają importu absyntów jest on jednak rzadko zatrzymywany podczas kontroli granicznej a na terytorium stanów zjednoczonych może być zatrzymany tylko na podstawie nakazu sądowego pseudoabsynt pod nazwą absente wytwarzany z bylicy bożego drzewka zamiast z bylicy piołunu jest legalnie sprzedawany w stanach zjednoczonych nie zawiera on tujonu było to pierwsze pozwolenie w historii stanów zjednoczonych na sprzedaż alkoholu z napisem absinthe na opakowaniu absinthe refined biuro podatków i handlu alkoholem i tytoniem stanów zjednoczonych klasyfikuje ten alkohol jako likier w prawa zakazujące sprzedaży i produkcji absyntu zostały złagodzone dopuszczono wtedy kilka marek do legalnej sprzedaży każdy z dopuszczonych absyntów musi przejść badania metodą chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas biuro podatków i handlu alkoholem i tytoniem dopuszcza produkt do obrotu i stwierdza że jest pozbawiony tujonu kiedy testy wykażą zawartość tej substancji mniejszą niż mg kg rozpoczęto produkcję absyntu na niewielką skalę sir alfred joseph hitchcock kbe wym ur sierpnia w londynie zm kwietnia w los angeles angielski reżyser scenarzysta i producent uznawany za jednego z najbardziej wpływowych twórców filmowych w historii kina określany mianem mistrza suspensu w trwającej sześć dekad karierze wyreżyserował filmy fabularne stał się rozpoznawalny dzięki licznym wywiadom występom cameo w swoich produkcjach oraz serialowi kryminalnemu alfred hitchcock przedstawia podobne uznanie zyskiwali aktorzy grający w jego filmach w przyjął obywatelstwo amerykańskie hitchcock początkowo zarabiał jako copywriter i pracownik techniczny w przedsiębiorstwie zajmującym się produkcją kabli elektrycznych w rozpoczął pracę w branży filmowej zajmując się projektowaniem napisów jego pierwszy udany film lokator w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju i ukształtowania dreszczowca jako gatunku filmowego zaprezentowany dwa lata później szantaż był pierwszym brytyjskim filmem dźwiękowym dwa obrazy hitchcocka z lat kroków i starsza pani znika należą według brytyjskiego instytutu filmowego do najwybitniejszych filmów kinematografii brytyjskiej xx wieku w będąc filmowcem o międzynarodowym uznaniu i znaczeniu hitchcock za namową producenta davida o selznicka przeniósł się do stanów zjednoczonych gdzie w latach wyreżyserował szereg produkcji w tym między innymi takie tytuły jak rebeka zagraniczny korespondent podejrzenie cień wątpliwości urzeczona osławiona i sznur w latach i zrealizował filmy które na trwałe wpisały się do kanonu klasyki kinematografii amerykańskiej okno na podwórze zawrót głowy północ północny zachód psychoza i ptaki styl reżyserski hitchcocka obejmował płynny ruch kamery która naśladowała spojrzenie granej postaci stawiając tym samym widza w roli podglądacza oraz filmowanie ujęć w taki sposób aby zmaksymalizować uczucie lęku i niepokoju w grudniu został odznaczony orderem imperium brytyjskiego kbe alfred joseph hitchcock urodził się sierpnia w leytonstone należącym ówcześnie do essex dzielnicy położonej pięć mil od wschodniej części londynu wchodzącej w skład london borough of waltham forest był najmłodszym dzieckiem williama hitchcocka i emmy jane hitchcock z domu whelan miał dwoje starszego rodzeństwa brata williama oraz siostrę ellen kathleen nellie rodzice hitchcocka byli gorliwymi katolikami z irlandzkimi korzeniami william hitchcock podobnie jak jego ojciec joseph ur był sprzedawcą warzyw i dobrze prosperującym handlowcem prowadził sklep spożywczy przy high road był człowiekiem o emocjonalnej naturze a silne nerwobóle powodowały przebarwienia skóry po latach hitchcock wspominał pamiętam że ojciec codziennie szedł do pracy w ciemnym garniturze białej wykrochmalonej koszuli i ciemnym krawacie emma jane hitchcock wywodząca się z klasy średniej zajmowała się domem z uwagi na dobre wychowanie hitchcock nazywany był przez ojca jagniątkiem bez skazy sam zaś wspominał jak każdego wieczoru stawał w nogach łóżka matki by opowiadać o wszystkich swych uczynkach danego dnia dobrych i złych kiedy hitchcock miał lub lat rodzina przeniosła się do dzielnicy limehouse która pod koniec xvii stulecia stała się integralnym składnikiem londyńskiego east endu william hitchcock nabył dwa sklepy rybne przy salmon lane ulicy znajdującej się nieopodal limehouse basin i tamizy rodzina zamieszkała pod numerem inne źródła podają limehouse uchodziło za nieokrzesaną i hałaśliwą okolicę będącą ucieleśnieniem tego co nazywano cuchnącą stertą wschodniego londynu przyszły reżyser rzadko wspominał okres młodości lecz przywoływał sytuację w której jego ojciec porozumiał się z miejscowym policjantem by ten zamknął go w celi na kilka minut kiedy wrócił spóźniony z wyprawy po mieście wydarzenie to miało tłumaczyć trwający całe życie lęk hitchcocka przed policją a także fascynację winą i karą od najmłodszych lat interesował się kinem jako i latek oglądał krótkie trzy lub czterominutowe filmy takie jak w pociągu gnającym donikąd i hala podróże i sceny ze świata podziwiał zachodnie produkcje z udziałem d w griffitha douglasa fairbanksa harolda lloyda i mary pickford regularnie czytał czasopisma poświęcone tematyce filmowej w księgarni przy leicester suare kupował the bioscope i kinematograph weekly wraz z rodzicami odwiedzał cyrk na wanstead flats i stratford music hall gdzie wystawiano pantomimy skecze i włoskie operetki pierwsza placówka edukacyjna do której uczęszczał była zdaniem biografa petera ackroyda ortodoksyjnie katolicka w wieku lub lat przez krótki czas uczył się w prywatnej szkole przy mayville road w leytonstone według biografów kolejną placówką edukacyjną do której chodził przez dwa lata była prowadzona przez siostry z zakonu wiernych towarzyszek jezusa szkoła w howrah house przy east india dock road w poplar mając lat hitchcock trafił do internatu szkoły prowadzonej przez salezjanów mieszczącej się na surrey lane w battersea gdzie wytrzymał tydzień zdaniem ackroyda wpływ na to miał internatowy reżim i przymusowa rozłąką z rodziną z kolei patrick mcgilligan jako główny powód wymieniał złe wyżywienie na stołówce października został uczniem jezuickiego st ignatius college na stamford hill słynącego z rygorystycznej dyscypliny zarejestrowano go pod numerem jako alfred hitchcock syn kupca rybnego williama hitchcocka w późniejszych latach przyznawał że nauczył się od jezuitów ich zakonnych cnót panowania nad sobą i precyzji był dobrym uczniem który wiedzę przyswajał szybko i wszechstronnie nie mając problemów z obszernym programem nauczania obejmującym łacinę matematykę fizykę i angielski regularnie zajmował czołowe miejsca wśród najlepszych uczniów w klasie w trakcie nauki miał przydomek cockie i był outsiderem opisywał siebie jako pozbawionego przyjaciół samotnika ukończywszy szkołę w wieku lat oświadczył rodzicom że chce zostać inżynierem zawód ten uważano w ówczesnych czasach za bezpieczny i dający nadzieję na przyszłość został zapisany do london county council school of marine engineering and navigation przy poplar high street gdzie uczył się akustyki mechaniki i rysunku technicznego w listopadzie inne źródła podają początek podjął pracę za szylingów tygodniowo w w t henley s telegraph works company limited przy blomfield street tuż obok london wall został zatrudniony jako młodszy doradca techniczny w dziale sprzedaży oficjalnie był ekspertem technicznym od wielkości i przewodności kabli elektrycznych miesiąc po zatrudnieniu jego ojciec william zmarł na rozedmę płuc w wieku lat starszy brat przejął sklep a hitchcock mieszkał wraz z matką przy salmon lane po wybuchu i wojny światowej w lipcu był zbyt młody aby wstąpić do wojska w otrzymał kategorię c choć niektórzy biografowie podają że okrucieństwa wojenne były traumatycznym przeżyciem dla znerwicowanego hitchcocka mając lat zainteresował się amerykańskim poetą edgarem allanem poe i jego pełną makabry twórczością nieszczęśliwe życie pisarza wywarło duży wpływ na młodego hitchcocka regularnie oglądał produkcje z udziałem bustera keatona charliego chaplina oraz filmy zrealizowane przez d w griffitha narodziny narodu nietolerancja męczennica miłości szczególnym uznaniem darzył niemiecki horror zmęczona śmierć reż fritz lang rok później zaciągnął się do regimentu kadetów królewskich saperów wraz z innymi pracownikami henleya wieczorami uczęszczał na wykłady a w weekendy odbywał marsze i musztry jedna z sesji ćwiczeń praktycznych odbyła się w hyde parku gdzie jak pisał biograf john russell taylor jego owijacze ciągle opadały mu na kostki zapisał się na wydział sztuk pięknych w goldsmiths college stanowiącego część uniwersytetu londyńskiego gdzie studiował grafikę i kompozycję regularnie wysyłano go w teren by szkicował ludzi i budynki szczególną uwagę poświęcał grze światła i cieni jak wspominał w przeprowadzonej wiele lat później rozmowie jedna z pierwszych rzeczy jakich nauczyłem się w szkole plastycznej brzmiała nie ma czegoś takiego jak linia są tylko światła i cienie dzięki talentowi plastycznemu w został przeniesiony z działu sprzedaży do reklam inne źródła podają że miało to miejsce pod koniec lub na początku uczył się projektowania rysunków reklamowych oraz układania tekstów do nich ilustrował broszury reklamowe i przygotowywał je do wydania za sprawą rozwijanych talentów przestał być osobą nieśmiałą i samotną założył i redagował henley telegraph gazetę sprzedawaną pracownikom przedsiębiorstwa za lub pensów z czasem zaczął odczuwać znużenie wykonywaną pracą a reklama nie należała do jego pasji nie zadowalała go także pensja w wysokości szylingów tygodniowo będąc regularnym czytelnikiem czasopism filmowych hitchcock dowiedział się że kompania famous players lasky realizująca filmy dla amerykańskiej wytwórni paramount pictures buduje studio przy pool street na islington w północnej części londynu przedsiębiorstwo rozpoczęło poszukiwania pracowników w tym także autorów napisów które sterowałyby narracją niemych filmów gdy okazało się że pierwszą ekranizacją ma być the sorrows of satan na podstawie powieści marie corelli hitchcock postanowił przeczytać książkę mając uprzednio dwuletnie doświadczenie w pracy z ilustracją i pisania reklam dla henleya z pomocą kolegów z działu reklamy naszkicował kilka scen i napisów do planowanego filmu gdy udał się do islington studios na miejscu okazało się że famous players lasky zrezygnowało z ekranizacji powieści corelli i postanowiło skoncentrować się na dwóch filmach krótkometrażowych the great day reż hugh ford i the call of youth reż hugh ford hitchcock w ciągu dwóch dni opracował nowe napisy i sceny początkowo został zatrudniony w charakterze dorywczym projektując napisy i scenografię w kwietniu dostał pełny etat w famous players lasky gdzie większą część personelu studia stanowili amerykanie brytyjski the times napisał że dwupiętrowe studio posiadało najnowocześniejszy sprzęt ze stanów zjednoczonych do pierwszych zadań hitchcocka należało projektowanie tytułowych kadrów do filmów znajdujących się w postprodukcji od samego początku uczył się współpracy z resztą ekipy zwłaszcza ze scenarzystkami których większość stanowiły amerykanki komponował tytułowe kadry do takich filmów jak romantyczno przygodowa tajemnicza droga reż paul powell i dramat niebezpieczne kłamstwo reż paul powell pracując tam poznał swoją przyszłą żonę almę reville mającą już profesjonalne doświadczenie w produkcji filmów współpraca brytyjsko amerykańska nie układała się najlepiej z powodu niepowodzenia wśród brytyjczyków takich tytułów jak three live ghosts reż george fitzmaurice i perpetua reż john s robertson reville opuściła studio które dalej pozostawało miejscem do wynajęcia dla produkcji filmowych pod koniec pożyczył od wujka josepha pieniądze aby móc sfinansować film który chciał zrealizować niezależnie akcja komedii numer trzynasty miała rozgrywać się w dobrze znanej anglikowi londyńskiej klasie średniej zamieszkującej tanie osiedle peabody buildings projekt nie został ukończony z powodu braku funduszy było to pouczające doświadczenie dla hitchcocka który wiedział że na przyszłość będzie musiał zabezpieczyć finansową stronę produkcji filmu przed przystąpieniem do realizacji w aktor i menedżer seymour hicks wraz z niezależnym reżyserem hugh croise m podjął się realizacji remake u komedii zawsze mów żonie z gdy reżyser się rozchorował hicks zatrudnił hitchcocka który jego zdaniem aż się palił do tego by spróbować swoich sił przy kręceniu filmów latem nawiązał współpracę z producentem michaelem balconem i reżyserem grahamem cuttsem pierwszym wspólnie zrealizowanym filmem w którym hitchcock pełnił funkcję drugiego reżysera dyrektora artystycznego i scenarzysty był dramat kobieta przeciw kobiecie fabuła filmu koncentrowała się na tancerce z moulin rouge o imieniu louise betty compson która wdaje się w romans z angielskim żołnierzem clive brook film cuttsa cieszył się uznaniem w anglii niemczech i w stanach zjednoczonych daily express napisał że był to najlepszy amerykański obraz nakręcony w anglii motion picture news zamieścił w jednym ze swoich numerów karykaturę hitchcocka kolejne produkcje w tym the white shadow i the passionate adventure obie zrealizowane przez cuttsa stanowiły ważną część filmowej edukacji przyszłego reżysera w balcon nabył islington studios od paramountu przedsiębiorstwo przyjęło firmę gainsborough pictures i zaczęło zabiegać o dofinansowanie producent miał świadomość że niemcy które były wtedy jednym z głównych centrów kinematograficznych w europie są najlepszym partnerem do współpracy jesienią hitchcock wraz z cuttsem i reville udał się do nowo powstałej wytwórni universum film aktiengesellschaft w neubabelsberg efektem rozmów było nawiązanie współpracy przy dwóch produkcjach w the prude s fall i the blackguard zagrała jane novak a zdjęcia realizowano w różnych europejskich sceneriach będąc w niemczech hitchcock podpatrywał pracę friedricha wilhelma murnaua który realizował film portier z hotelu atlantic jak wspominał później to od murnaua nauczyłem się opowiadać historię bez słów anglik obserwował technikę ruchomej kamery i efekt chiaroscuro relacje hitchcocka z cuttsem uległy pogorszeniu czego efektem było opuszczenie studia przez drugiego z nich hitchcock dokończył reżyserię the blackguard wyprodukowanego przez studio babelsberg the prude s fall i the blackguard okazały się porażką finansową drugi z filmów wygwizdano na pokazie w nowym jorku a variety nazwał go filmowym knotem pomimo nieprzychylnych recenzji i konfliktu z cuttsem balcon zaproponował hitchcockowi samodzielną reżyserię na co ten przystał z radością choć początkowo nie miał ambicji w tym kierunku bardzo mi odpowiadało pisanie scenariuszy i wykonywanie scenografii wspominał wraz z reville nawiązał współpracę z london film society oglądając takie produkcje jak pancernik potiomkin reż siergiej eisenstein i matka reż wsiewołod pudowkin hitchcock uczył się sztuki montażu podczas pokazów organizowanych przez london film society w niedzielne popołudnia w new gallery przy regent street obecni byli także augustus john john maynard keynes roger fry amerykański grafik edward mcknight kauffer i sidney bernstein z którym hitchcock współpracował w późniejszych latach z uwagi na słabą pozycję kinematografii brytyjskiej w stosunku do niemieckiej i radzieckiej hitchcock odegrał główną rolę w stworzeniu tzw hate club w którym organizowano przyjęcia nienawiści krytykując angielskie produkcje podczas przemowy stwierdził że filmu nie robi się dla publiczności lecz dla krytyków i prasy jak podkreślał dzięki uznaniu można pozwolić sobie na większą swobodę wiosną udał się wraz z reville do monachium by ustalić szczegóły dotyczące koprodukcji z niemcami przygotowanej przez balcona kryminał ogród rozkoszy był reżyserskim debiutem hitchcocka za produkcję filmu odpowiedzialne było mnchener lichtspielkunst ag w rolach głównych wystąpiły carmelita geraghty i virginia valli reżyser denerwował się tym jak będzie wyglądać jego relacja z valli po prostu bałem się cokolwiek jej rozkazywać przyznawał po każdym ukończonym ujęciu pytał reville o opinię ogród rozkoszy prezentował wiele charakterystycznych cech dla późniejszych filmów hitchcocka w tym męską nieczułość i brutalność wobec kobiet które wyrażają się w zdradzie i próbie morderstwa w filmie nie zabrakło miejsca dla elementów komediowych oraz ironicznych aluzji do homoseksualizmu zarówno kobiecego jak i męskiego zadowolenia nie krył balcon dla którego ogród rozkoszy miał amerykański wygląd zaś ackroyd podkreślał że był on bardziej wyrafinowany i posiadał znacznie szybsze tempo akcji niż inne ówczesne brytyjskie produkcje brytyjska prasa nazywała hitchcocka młodzieńcem o znakomitym umyśle prócz almy reville istotną rolę we wczesnych latach twórczości reżysera odegrał scenarzysta eliot stannard cieszący się znaczną estymą w branży filmowej w latach współpracowali wspólnie przy ośmiu filmach w listopadzie hitchcock powrócił do studia emelka by rozpocząć prace nad dreszczowcem orzeł z gór z główną rolą nity naldi część zdjęć powstawała w alpejskiej dolinie tztal w austrii gdzie ekipa zmagała się z trudnymi warunkami pogodowymi film zebrał mieszane opinie kinematograph weekly napisał o nim że jest chaotyczny i mało przekonujący zaś sam hitchcock miał negatywne odczucia określając go po latach mianem bardzo złego filmu gdy reżyser przebywał w niemczech studio zapowiedziało produkcję kolejnego filmu lokator historia angielskiej mgły inspirowanego historią seryjnego mordercy kuby rozpruwacza któremu przypisuje się morderstwa jedenastu kobiet w dzielnicy whitechapel podstawę stanowiła powieść marie belloc lowndes której teatralną inscenizację hitchcock oglądał w wieku lat stannard rozpoczął pracę nad scenariuszem na początku hitchcock polecił kamerzystom aby jak najczęściej odwiedzali miejscowe galerie sztuki uważał że wykorzystania blasku i cienia można nauczyć się od największych mistrzów jana vermeera i rembrandta w lutym studio gainsborough pictures oznajmiło że główną rolę zagra ivor novello kompozytor musicali w marcu hitchcock przystąpił do realizacji filmu łącząc w nim wiktoriański melodramat z technikami ekspresjonistycznymi jak wspominał był pierwszym naprawdę moim centralną postacią dreszczowca kryminalnego lokator jest tajemniczy mężczyzna novello który wynajmuje pokój u rodziny buntingów arthur chesney marie ault w filmie reżyser wykorzystał wiele motywów które później powielał w swoich produkcjach m in twarz krzyczącej kobiety kajdanki czy ujęcia schodów symbolizujące tajemniczość i stopniowanie napięcia sam hitchcock pojawił się na ekranie w trwającej trzy sekundy scenie odgrywając rolę odwróconego plecami redaktora wiadomości realizacja filmu trwała sześć tygodni graham cutts pozostający w konflikcie z reżyserem rozsiewał fałszywe plotki o rzekomym sporze hitchcocka z gainsborough pictures w pierwszej chwili przedstawiciele studia uznali film za artystowski i zrobiony z zadęciem po dokonaniu poprawek w połowie września odbyła się projekcja dla prasy i szefów kin the bioscope określił go mianem najlepszej brytyjskiej produkcji a picturegoer nazwał hitchcocka alfredem wielkim premiera lokatora odbyła się na początku zdobywając uznanie widowni reżyser wrażliwy na wszelkie nowe tendencje filmowe planował zrealizować projekt opowiadający o strajku generalnym w anglii z jego propozycja została odrzucona przez british board of film classification która nie chciała jakichkolwiek wzmianek o ówczesnym kryzysie społecznym kolejną produkcją hitchcocka był melodramat na równi pochyłej gdzie w głównej roli ponownie wystąpił novello fabuła opowiadała o maturzyście novello który zostaje fałszywie oskarżony o uwiedzenie jednej z kelnerek w ocenie ackroyda film prezentował teatralną oprawę studium insynuacji okrucieństwa i perwersji a sceny w których wnętrza są oświetlone pasami światła słonecznego przywołują na myśl więzienne cele z uwagi na duże zainteresowanie jego twórczością reżyser zaczął myśleć o kolejnym filmie w trakcie realizacji na równi pochyłej dramat romantyczny łatwa cnota oparty na sztuce nola cowarda opowiadał historię larity isabel jeans której zatajona przeszłość staje się po latach przeszkodą w stworzeniu stabilnego związku z bogatym młodzieńcem robin irvine w trakcie realizacji hitchcock pełnił funkcję operatora po tym jak przewidziana do tej roli osoba rozchorowała się łatwa cnota była ostatnim filmem reżysera wykonanym dla gainsborough pictures za namową johna maxwella hitchcock przeniósł się do british international pictures bip gdzie zagwarantowano mu lepsze warunki także finansowe oraz większą samodzielność rocznie zarabiał tys funtów trzykrotnie więcej niż w gainsborough dzięki czemu był najlepiej opłacanym angielskim reżyserem w współpraca obydwu filmowców układała się pomyślnie łącznie zrealizowali dziesięć produkcji przez następne kilka lat reżyser koncentrował się na adaptacjach utworów literackich i teatralnych chociaż pierwszy film zrealizowany dla elstree studios ring był jego autorskim pomysłem dał on początek długoletniej współpracy hitchcocka z operatorem jackiem e coxem ring był opowieścią o dwóch bokserach carl brisson ian hunter walczących o względy tej samej kobiety lillian hall davis w trakcie realizacji hitchcock starannie dbał o każdy detal filmu interesowało go wszystko wokół włącznie z boksem nadzorował również konstrukcję wesołego miasteczka po premierze ring zebrał przychylne opinie daily news napisał że jest to miażdżąca odpowiedź dla tych wszystkich którzy nie wierzyli w możliwości brytyjskiej kinematografii a widownia była pod wrażeniem efektów montażowych których reżyser uczył się oglądając radzieckie produkcje hitchcocka zaczęto określać mianem wybawcy angielskiego kina mimo pozytywnych recenzji sukces filmu nie przełożył się na wynik kasowy co zmusiło autora do zastanowienia się nad bardziej komercyjną próbą połączenia artyzmu i komedii przygotowując się do reżyserii żony farmera w udał się do devon fabuła koncentrowała się na owdowiałym farmerze jameson thomas który chcąc zerwać z doskwierającą samotnością układa listę kandydatek na żonę co dawało hitchcockowi okazję do ukazania cech angielskiego charakteru który zawsze podziwiał krytycy podkreślali płynne i subtelne ruchy kamery następnie przystąpił do realizacji komedii szampan z betty balfour hitchcock nie był zadowolony ze współpracy z aktorką uważając ją za uosobienie podmiejskiej wulgarności krytycy opisywali film jako szampan który na całą noc zostawiono na deszczu wpływ na jakość produkcji miał zły nastrój reżysera który przy każdej okazji przeszkadzał michaelowi powellowi w robieniu fotosów balfour ostatnim niemym filmem hitchcocka był melodramat człowiek z wyspy z anną ondry zdjęcia realizowano na wybrzeżu kornwalii fabuła oscylowała wokół trójkąta miłosnego motywu wykorzystywanego przez reżysera we wcześniejszych produkcjach mimo że hitchcock określał człowieka z wyspy ogromnie banalnym obrazem to biografowie zaliczają go do najwybitniejszych brytyjskich filmów niemych po premierze amerykańskiego kryminału światła nowego jorku reż bryan foy uznawanego za pierwszy w pełni udźwiękowiony film hitchcock wyczulony na wszelkie nowinki w przemyśle kinematograficznym był gotów podjąć się nowego wyzwania wyraził zgodę na reżyserię szantażu opartego na sztuce charlesa bennetta która cieszyła się uznaniem na west endzie w przeciwieństwie do chaplina uważającego że dźwięk zabije czystość filmu hitchcock dostrzegł nowe możliwości pracując nad niemą wersją filmu reżyser miał opracowane dialogi w efekcie pierwsza szpula szantażu była niema podczas gdy pozostała część wykorzystywała nową technologię w głównej roli ponownie wystąpiła anny ondra wcielając się w londyńską sklepikarkę alice white która w obronie własnej zabija malarza crewe a cyril ritchard gdy ten usiłuje ją zgwałcić narzeczony white detektyw frank webber john longden zrzuca winę na drobnego kryminalistę w finałowych scenach pościgu za fałszywie oskarżonym mordercą które nagrywano m in w czytelni muzeum brytyjskiego hitchcock ukazał kopułę budynku jako ucieleśnienie tajemnicy ujęcie gdzie przestępca osuwa się po cienkiej linie obok ogromnej głowy ramzesa ii stanowi wyraz obojętności w obliczu mającej się niebawem dokonać tragedii efekt ten reżyser wykorzystywał także w późniejszych produkcjach motyw ze statuą wolności w sabotażu realizacja z użyciem technologii dźwiękowej wymagała od hitchcocka i aktorów zmiany sposobu pracy szantaż reklamowano na plakatach jako pierwszy nakręcony w wielkiej brytanii film z pełnymi kwestiami aktorskimi podczas premiery w kinie regal film nagrodzono publicznym aplauzem trwającym siedem minut mimo rosnącej renomy hitchcock po premierze szantażu wciąż pozostawał pracownikiem przedsiębiorstwa i musiał wykonywać polecenia swoich przełożonych latem spotkał się z dramaturgiem senem o caseyem by porozmawiać o ekranizacji sztuki juno i paw z miał to być pierwszy film reżysera w którym dużą rolę odgrywały dialogi hitchcock zachował melodramatyczny nastrój pierwowzoru zatrudniając aktorów występujących w abbey theatre fabuła filmu skupiała się na ubogiej rodzinie boylesów w czasach irlandzkiej wojny domowej reżyser połączył elementy komiczne z patetycznym światem głównych bohaterów james evershed agate napisał na łamach tatler rzecz ocierająca się o majstersztyk brawo panie hitchcock z kolei rozgoryczony o casey nigdy nie obejrzał filmu pozytywny odbiór filmu miał wpływ na charakter kolejnych produkcji reżysera wraz z reville zajął się on pisaniem scenariuszy nadając im bardziej teatralny wymiar odbiegając tym samym od wizji czystego kina przystąpił do pracy nad kryminałem morderstwo skupiając się na wątku detektywistycznym który według niego bardziej odwoływał się do ludzkiej wyobraźni film opowiadał historię młodej aktorki diany baring norah baring oskarżonej o zamordowanie koleżanki jeden z sędziów podaje w wątpliwość winę kobiety i postanawia znaleźć rzeczywistego sprawcę hitchcock po raz pierwszy w brytyjskim kinie wykorzystał w jednej ze scen monolog wewnętrzny jesienią uzyskał zgodę od johna galsworthy ego na wykorzystanie jego sztuki w adaptacji filmowej dramat oszustwo przedstawiał konflikt osobowy nowobogackiego przemysłowca z przedstawicielem niższej klasy ziemianinem w trakcie realizacji hitchcock udzielał aktorom wskazówek dotyczących poruszania się intonacji słów oraz kwestii film w momencie premiery w odniósł sukces zdobywając przychylne recenzje zrealizowany w komediodramat bogaci i dziwni spotkał się z niewielkim zainteresowaniem john grierson przyznał że hitchcock doszedł do granic swego doświadczenia i wyobraźni nie jest w stanie ogarnąć umysłowo cudownych możliwości po które sięga reżyser wyrażał ubolewanie z powodu rozczarowującego przyjęcia filmu do którego miał szczególną sympatię uważając że było w nim wiele ciekawych pomysłów w owym czasie stosunki między hitchcockiem a bip uległy pogorszeniu czego skutkiem było utworzenie małego przedsiębiorstwa hitchcock baker productions limited mającego na celu promowanie nowych produkcji reżysera według ackroyda hitchcock dostał od elstree studios propozycję wykonania tego co w branży nazywano wypełnieniem kwoty czyli osiągnięciem liczby brytyjskich produkcji określonych w na mocy ustawy filmowej inną wersję podawał donald spoto który twierdził że po powrocie z podróży reżyser nosił się z zamiarem ekranizacji sztuki london wall johna van drutena lecz walter c mycroft miał dla niego przygotowaną adaptację spektaklu numer siedemnaście josepha jeffersona farjeona w opinii mcgilligana mycroft początkowo przydzielił hitchcockowi reżyserię london wall lecz z uwagi na konfliktowe relacje z anglikiem przekazał realizację sztuki drutena thomasowi bentleyowi hitchcock był negatywnie nastawiony do sztuki farjeona uważając że jest pełna frazesów chaotyczna opowieść o złodziejach klejnotów tajemniczych detektywach i zagadkowych zwłokach balansowała według niego na granicy niezrozumiałości reżyser potraktował przedsięwzięcie z dużym dystansem realizując jak sam określał komediowy dreszczowiec z wykorzystaniem elementów farsy i parodii w późniejszym czasie przyznawał że był on jedną wielką katastrofą po oddaniu reżyserii niewiast lorda cambera bennowi levy emu hitchcock rozwiązał kontrakt z bip w pierwszej połowie lat reżyser odczuwał coraz większe niezadowolenie z powodu wolnego tempa rozwoju kinematografii brytyjskiej nawiązał współpracę z amerykańską agencją by ta proponowała go różnym studiom na zachodzie po uzgodnieniu warunków z niezależnym producentem tomem watsonem hitchcock zgodził się wyreżyserować komedię muzyczną wiedeńskie walce na planie często popadał w konflikty z odtwórczynią głównej roli jessie matthews zarzucającą mu brak wiedzy o musicalach w momencie premiery film uznano za całkowitą porażkę obraz realizowano w gaumont british gdzie szefem produkcji był balcon hitchcock zdecydował się na podpisanie kontraktu ze studiem gwarantującym mu większą swobodę przedstawił balconowi pomysł na nowy film do projektu zaangażowano bennetta który także opuścił szeregi bip efektem współpracy trójki filmowców był dreszczowiec człowiek który wiedział za dużo do roli abbotta angaż otrzymał peter lorre znany z kreacji zabójcy beckerta w filmie m morderca reż fritz lang fabuła obrazu skupiała się na parze anglików przebywających na urlopie w szwajcarii urzędnik bob lawrence leslie banks staje się świadkiem morderstwa brytyjskiego agenta a grupa zamachowców porywa mu córkę nova pilbeam mroczny nastrój filmu przepełniony grozą i stopniowaniem napięcia miał istotny wpływ na charakter późniejszych produkcji reżysera film okazał się sukcesem w anglii gdzie zwracano uwagę na polityczną mieszankę komedii i suspensu oraz jako pierwszy w dorobku reżysera zyskał uznanie wśród amerykańskich krytyków daily express napisał hitchcock ponownie wskakuje na pierwsze miejsce pośród brytyjskich reżyserów sam autor przyznawał że jego kariera tak naprawdę zaczęła się od człowieka który wiedział za dużo a rozpoznawalność filmu przywróciła mu prestiż twórczy w odebrał złoty medal od institute of amateur cinematographers który ogłosił człowieka który wiedział za dużo najlepszym angielskim filmem ostatnich dwunastu miesięcy na fali sukcesu reżyser przystąpił do pracy nad kolejnym projektem współpracował nad scenariuszem wraz z bennettem oraz kreślił szkice dla operatora i scenografa dreszczowiec szpiegowski kroków powstał w oparciu o powieść johna buchana która według hitchcocka wzmogła jego strach przed policją film przedstawiał historię richarda hannaya robert donat wplątanego przez grono obcych szpiegów w morderstwo kobiety i kradzież państwowych tajemnic reżyser zachował to co stanowiło o sile poprzedniego filmu łącząc szybkie tempo akcji z humorem i napięciem eksponując zagrożenie gdy w czerwcu film zadebiutował w kinach powtórzył sukces poprzedniej produkcji hitchcocka jeden z recenzentów the sunday timesa napisał styl reżysera jest nie tylko widoczny to on bowiem decyduje o jakości filmu nie ulega najmniejszej wątpliwości że hitchcock jest geniuszem prawdziwą gwiazdą filmu przystępując do pracy nad kolejną produkcją reżyser rozglądał się za pomysłem o większym rozmachu balcon dostarczył mu opowiadanie secret agent będące zbiorem utworów williama somerseta maughama do głównej roli został zaangażowany john gielgud któremu partnerowali madeleine carroll i peter lorre fabuła dreszczowca szpiegowskiego bałkany rozgrywała się podczas i wojny światowej i opowiadała historię brytyjskiego agenta richarda ashendena gielgud który ma za zadanie zabić niemieckiego szpiega robert young film okazał się rozczarowaniem a krytycy zarzucali mu przesadność i wymyślność inspiracją do realizacji przez hitchcocka tajnego agenta była powieść josepha conrada z opowiadająca historię londyńskiego zamachowca adolfa verloca oscar homolka w głównej roli żeńskiej wystąpiła sylvia sidney słabe recenzje w anglii tajny agent zebrał pochlebne opinie w stanach zjednoczonych komercyjne niepowodzenie filmu i kłopoty finansowe przyczyniły się do zamknięcia gaumont british hitchcock powrócił do gainsborough pictures nawiązując współpracę z edwardem blackiem wraz z bennettem i kilkoma innymi autorami przystąpił do pracy nad scenariuszem do dreszczowca kryminalnego młody i niewinny przedstawiającego losy roberta tisdalla derrick de marney mężczyzny uciekającego przed policją która chce go aresztować za niepopełnione przezeń morderstwo bennett wkrótce opuścił projekt i udał się do hollywood skąd dostał propozycję pracy przy filmie marco polo reż archie mayo z garym cooperem w roli głównej hitchcock coraz bardziej zaczął odczuwać techniczne ograniczenia w angielskim przemyśle filmowym miał też poczucie niedocenienia latem reżyser wraz z rodziną wyjechał do nowego jorku na kilka miesięcy producent david o selznick stojący na czele nowo powstałej wytwórni selznick international pictures polecił swojej agentce spotkanie z angielskim filmowcem przed powrotem do anglii we wrześniu hitchcock nawiązał kontakty z amerykańskimi wytwórniami i selznickiem reżyser miał zobowiązania względem gainsborough pictures dla którego musiał zrealizować jeszcze jeden film black zaproponował projekt starsza pani znika który już raz odrzucono fabuła filmu opowiadała o młodej angielce margaret lockwood podróżującej pociągiem w towarzystwie starszej kobiety may whitty gdy kolej rusza tytułowa starsza pani znika młoda dziewczyna postanawia ją odnaleźć chociaż nikt ze współpasażerów nie zauważa jej zniknięcia a część z nich powątpiewa w jej istnienie hitchcock był zwolennikiem akcji w pociągu uważając że ich korytarze wywołują panikę poczucie nagłości i szybkości a przedziały dają iluzję bezpieczeństwa i prywatności zdjęcia realizowano w islington studios gdzie reżyser ponownie nawiązał współpracę z jackiem e coxem na planie częstokrotnie wdawał się w wymianę zdań z michaelem redgravem który uważał że hitchcock w ogóle nie pracował z aktorami za film starsza pani znika został uhonorowany nagrodą stowarzyszenia nowojorskich krytyków filmowych w reżyser podpisał umowę na realizację ostatniego filmu w anglii kryminału przygodowego oberża jamajka obraz powstał dla mayflower company a w głównych rolach wystąpili charles laughton i maureen o hara fabuła skupiała się na przemytnikach zwabiających statki na skały mordujących załogę i kradnących ładunek hitchcock przyzwyczajony do aktorów punktualnych trzymających się listy dialogowej nie mógł porozumieć się z laughtonem który bywał kapryśny często improwizował i spóźniał się na plan w późniejszym czasie przyznawał że został zatrudniony nie w charakterze reżysera lecz sędziego mającego ocenić zmagania laughtona z samym sobą przed przeprowadzką do stanów zjednoczonych reżyser kilkukrotnie w towarzystwie reville odwiedzał hollywood w maju ukończywszy zdjęcia do filmu starsza pani znika udał się za ocean podpisać umowę z selznickiem do jej finalizacji doszło w połowie lipca kontrakt zakładał realizację czterech filmów jeden w ciągu roku za pierwszy miał otrzymać tys dolarów a przez następne lata wynagrodzenie miało wzrastać pierwszym projektem reżysera był dreszczowiec psychologiczny rebeka oparty na motywach powieści o tym samym tytule autorstwa daphne du maurier nad szkicem scenariusza pracował wspólnie z joan harrison po dostarczeniu kopii roboczej selznickowi ten stanowczo ją odrzucił uważając że nasycenie ponurego melodramatu humorem jest niewłaściwym pomysłem sytuacja ta doprowadziła do pierwszego konfliktu poprawki naniesiono do końca czerwca a zdjęcia rozpoczęto z początkiem sierpnia problemem okazało się skompletowanie obsady odtwórca maxima de wintera laurence olivier opowiadał się za zatrudnieniem do roli drugiej pani de winter vivien leigh lecz studio ostatecznie zdecydowało się na joan fontaine w jednej ze scen bohaterka kreowana przez fontaine miała się rozpłakać lecz aktorka miała z tym problem na pytanie reżysera co mogłoby wyzwolić w niej płacz odpowiedziała że spoliczkowanie bezzwłocznie to zrobiłem i łzy popłynęły jak na komendę wspominał w pierwszym tygodniu trwania zdjęć września wielka brytania wypowiedziała wojnę niemcom co miało istotny wpływ na pracę nad filmem hitchcock wysyłał telegramy do anglii dowiadując się o matkę i resztę rodziny pomimo wielu rozbieżności pomiędzy reżyserem a selznickiem w rebece zostało utrzymane charakterystyczne dla anglika ekspresjonistyczne kontrastowanie blasku i cienia spośród jedenastu uzyskanych nominacji do nagrody akademii filmowej m in pierwszej dla hitchcocka za najlepszą reżyserię przegrał rywalizację z johnem fordem nagrodzonym za grona gniewu rebeka otrzymała dwie statuetki w tym dla najlepszego filmu oraz zebrała entuzjastyczne recenzje prasowe jesienią hitchcock przystąpił do pracy nad dreszczowcem szpiegowskim zagraniczny korespondent dla studia united artists który według krytyków był bliższy jego brytyjskim dreszczowcom niż hollywoodzkim melodramatom udało mu się przekonać producenta waltera wangera do swojej koncepcji i zatrudnienia bennetta do napisania scenariusza fabuła filmu koncentrowała się na amerykańskim reporterze joel mccrea wysłanym do londynu gdzie zakochuje się w córce działacza pokojowego który okazuje się być szefem wrogiej siatki szpiegowskiej w anglii koszty produkcji wyniosły półtora miliona dolarów co było najdroższym filmem w dotychczasowej karierze hitchcocka po zakończeniu zdjęć gdy w europie trwała ii wojna światowa część dawnego środowiska z którym reżyser współpracował w anglii zaczęła go oskarżać o ucieczkę z ojczyzny jednym z krytykujących był balcon w prasie ukazywały się prześmiewcze karykatury filmowca publiczny konflikt z balconem przyczynił się do zmiany postawy niektórych angielskich krytyków i ekspertów twierdzących że hitchcock stał się trybikiem w hollywoodzkiej maszynerii która w imię zysków wypuszcza w świat lśniące i wulgarne produkty w na mocy wypożyczenia przez selznicka do rko pictures zrealizował screwball comedy pan i pani smith z carole lombard i robertem montgomerym reżyser niechętnie podchodził do projektu uznając po przeczytaniu scenariusza że poczucie humoru jest pospolite podjął się realizacji jak pisał mcgilligan w geście przyjaźni z lombard mimo tego film cieszył się przychylnością recenzentów a niektórzy z nich porównywali go do ich nocy reż frank capra i mojego pana męża reż gregory la cava drugim filmem dla rko był dreszczowiec romantyczno psychologiczny podejrzenie którego fabuła skupiała się na linie mclaidlaw fontaine podejrzewającej że jej mąż johnnie aysgarth cary grant chce ją zabić hitchcock w trakcie pracy nad filmem podsycał różnego rodzaju konflikty pomiędzy odtwórcami głównych ról mając nadzieję na uzyskanie odpowiedniego napięcia na ekranie reżyser nie krył uznania dla talentu granta którego w późniejszych latach trzykrotnie angażował do swoich produkcji w momencie realizacji film miał trzy różne warianty zakończenia studio ostatecznie zrezygnowało z wersji w której bohater kreowany przez granta morduje swoją żonę uznając że nadszarpnęłoby to wizerunek aktora hitchcock przyznawał później że był to błąd podejrzenie zyskało przychylne opinie krytyków i publiczności stając się najbardziej dochodową produkcją rko film otrzymał dwie nominacje do nagrody akademii filmowej a fontaine została laureatką oscara w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej do reżyserii autorskiego sabotażu hitchcock przymierzał się już w trakcie zdjęć do podejrzenia nad scenariuszem pracował wspólnie z harrison i reville jednym z głównych impulsów do realizacji było zbombardowanie przez japończyków pearl harbor selznick odsprzedał film universal pictures przez co hitchcock miał mniejszy budżet przeznaczony na nagrywanie na planie wykorzystano atrapy i modele a fabrykę samolotów imitował magazyn z uwagi na szybkie tempo pracy krytycy przyjęli film z mieszanymi odczuciami komercyjny sukces sabotażu sprawił że producent podwyższył wszystkim pracownikom studia pensje historię kryminału noir cień wątpliwości reżyser oparł na opowiadaniu gordona mcdonella ówczesnego męża jednej ze scenarzystek universalu a do napisania scenariusza zatrudnił thorntona wildera w rolach głównych wystąpili teresa wright i joseph cotten obraz w momencie premiery zebrał umiarkowane recenzje zaś hitchcock uważał go za jeden ze swoich ulubionych filmów w listopadzie reżyser podjął pracę dla darryla f zanucka i studia th century fox przedstawiając pracodawcy pomysł na nowy projekt którego akcja miała rozgrywać się na łodzi bezpośrednim producentem obrazu był kenneth macgowan wraz z reville przygotował on synopsis realizacja obrazu łódź ratunkowa była problematyczna a większość aktorów w tym odtwórczyni głównej roli żeńskiej tallulah bankhead doznała zapalenia płuc film uzyskał mieszane opinie krytycy zarzucali mu gloryfikację niezłomnego charakteru nazistowskiego do słabego wyniku w box offisie przyczynił się fakt że studio nie zapewniło filmowi odpowiedniej promocji łódź ratunkowa spośród trzech nominacji do nagrody akademii filmowej nie zdobyła żadnego oscara hitchcock po raz drugi przegrał rywalizację o statuetkę w kategorii dla najlepszego reżysera którą otrzymał leo mccarey za film idąc moją drogą pod koniec hitchcock powrócił do anglii gdzie przy współpracy sidneya bernsteina zrealizował z udziałem francuskich aktorów dwa propagandowe filmy krótkometrażowe dla londyńskiego ministerstwa informacji bon voyage i malgaska przygoda czułem potrzebę wniesienia małego wkładu do wysiłku wojennego gdyż byłem zbyt stary i zarazem zbyt otyły by wziąć w wojnie czynny udział gdybym nic nie zrobił wypominałbym to sobie później argumentował przed wyjazdem do londynu reżyser nabył prawa do ekranizacji powieści the house of dr edwardes pióra hilary ego st george a sandersa i johna palmera z scenariusz napisał ben hecht były reporter kryminalny i wojenny chicago daily news przygotowując się do reżyserii obydwaj odwiedzili kilka nowojorskich szpitali dla umysłowo chorych i oddziały psychiatryczne oraz rozmawiali z personelem do głównych ról zaangażowano ingrid bergman i gregory ego pecka fabuła psychologicznego dreszczowca noir urzeczona skupiała się na doktorze anthonym edwardesie peck obejmującym stanowisko dyrektora szpitala dla umysłowo chorych jego zachowanie wzbudza podejrzenia doktor petersen bergman do opracowania sekwencji snu selznick na prośbę hitchcocka zaangażował salvadora dali ego producent podobnie jak w przypadku rebeki dokonał wielu zmian na etapie postprodukcyjnym premiera urzeczonej odbyła się w astor theatre film spotkał się z mieszanym odbiorem ze strony krytyków a hitchcock określał go jako kolejną opowieść o pościgu opakowaną w pseudopsychoanalizę spośród sześciu otrzymanych nominacji do nagrody akademii filmowej urzeczona zdobyła statuetkę w kategorii za najlepszą muzykę hitchcock przegrał rywalizację o miano najlepszego reżysera z billym wilderem nagrodzonym za film stracony weekend zakończywszy zdjęcia reżyser powrócił do anglii by wspólnie z bernsteinem ponownie porozmawiać o możliwości współpracy po sukcesie kasowym urzeczonej selznick przystąpił do realizacji kolejnego filmu z uwagi na długotrwałe prace przy scenariuszu nad którym reżyser pracował wspólnie z hechtem producent odsprzedał prawa rko w głównych rolach wystąpili cary grant ingrid bergman i claude rains fabuła dreszczowca psychologiczno szpiegowskiego osławiona skupiała się na alicii huberman bergman córce byłego agenta wywiadu która na zlecenie amerykańskiego agenta t r devlina grant udaje się do brazylii w celu infiltracji organizacji zbiegłych nazistów z czasów ii wojny światowej w trakcie prac nad filmem hitchcock kładł nacisk na zbliżenia kamery na twarze głównych bohaterów osławiona była pierwszym filmem reżysera w stanach zjednoczonych nad którym miał on całkowitą kontrolę podczas postprodukcji krytycy docenili film a jeden z recenzentów the new yorkera stwierdził że jest to znakomity przykład tego czego może dokonać alfred hitchcock jeśli da mu się wolną rękę do współpracy z selznickiem reżyser powrócił przy okazji realizacji kryminalnego dramatu sądowego akt oskarżenia hitchcock podjął się reżyserii głównie z uwagi na młodzieńczą fascynację sprawami sądowymi po kilku interwencjach selznick został głównym autorem scenariusza i zatrudnił alidę valli coraz większa ingerencja producenta w film niepokoiła hitchcocka w roli młodego londyńskiego adwokata wystąpił gregory peck który podobnie jak i valli nie otrzymał od reżysera żadnych instrukcji dotyczących gry nieustające konflikty z selznickiem wywołały u hitchcocka hipochondrię koszty produkcji wyniosły ponad cztery miliony dolarów co było drugim najdroższym filmem w karierze reżysera w momencie premiery akt oskarżenia okazał się rozczarowaniem jeden z krytyków the new york timesa napisał że był to marny przykład statycznego przedstawienia złe relacje i rozbieżności w wielu kwestiach zakończyły współpracę hitchcocka z selznickiem pierwszym filmem wyprodukowanym dla nowo powstałego studia reżysera i bernsteina transatlantic pictures był kryminał psychologiczny z elementami dreszczowca sznur z inspiracją do jego powstania była historia morderstwa dokonanego przez leopolda i loeba w hitchcock postanowił sfilmować całość w nieprzerwanych dziesięciominutowych sekwencjach dając kamerze możliwość swobodnego przemieszczania się po planie zdjęciowym elementy scenografii i meble znajdowały się na kółkach sznur był pierwszym filmem hitchcocka zrealizowanym w technicolorze w głównej roli nauczyciela ruperta cadella zwolennika poglądów filozofii nietzschego wystąpił james stewart fabuła filmu opowiadała o dwóch współlokatorach brandonie john dall i phillipie farley granger którzy przy użyciu tytułowego sznura zabijają swojego kolegę dick hogan według hitchcocka długie sekwencje po których aktorzy stawali się coraz bardziej spięci przyczyniały się do potęgowania atmosfery napięcia i niepokoju która stanowiła integralną część filmu w późniejszych latach zweryfikował swoją opinię uznając że był to zupełny nonsens gdyż gwoli wizualnej narracji wziąłem rozbrat z moją własną tezą o wadze montażu sznur okazał się porażką finansową w hitchcock zrealizował melodramat kostiumowy pod znakiem koziorożca z ingrid bergman i josephem cottenem w rolach głównych reżyser ponownie zdecydował się filmować długie sekwencje co nie podobało się bergman z tego względu na planie dochodziło do częstej wymiany zdań między hitchcockiem a odtwórczynią głównej roli żeńskiej realizacja filmu była problematyczna pracownicy elstree studios przed rozpoczęciem zdjęć zastrajkowali a dialogi z uwagi na duży hałas dogrywano w późniejszym czasie bez obecności kamery pod znakiem koziorożca zebrał negatywne recenzje the guardian krytykował nieznośną dłużyznę poszczególnych scen podczas gdy the hollywood reporter opisał reżyserię hitchcocka jako niezdarną oczywistą a często po prostu głupią na początku reżyser nawiązał współpracę z jackiem l warnerem prezesem studia warner bros podpisując umowę na realizację czterech filmów w ciągu sześciu i pół roku otrzymał honorarium w wysokości miliona dolarów i swobodę działania przystępując do reżyserii dreszczowca kryminalnego trema mając złe doświadczenia z ostatnich dwóch produkcji hitchcock zrezygnował z długich sekwencji i nagrywania w kolorze zdjęcia realizowano w londynie obsadę uzupełnili alastair sim jane wyman joyce grenfell marlene dietrich michael wilding miles malleson i sybil thorndike film zebrał mieszane opinie zarzucano mu brak równego tempa i nadmierną teatralność wiosną przeczytawszy powieść znajomi z pociągu pióra patricii highsmith hitchcock będąc pod wrażeniem dwoistości głównych bohaterów polecił swojemu agentowi odkupienie praw autorskich do napisania scenariusza zatrudnił raymonda chandlera jednak z uwagi na szereg konfliktów pisarz we wrześniu opuścił projekt uważając że jest to strasznie durna historia nową wersję synopsisu opracowała czenzi ormonde współpracowniczka bena hechta fabuła psychologicznego dreszczowca noir nieznajomi z pociągu skupiała się na dwóch mężczyznach farley granger i robert walker jadących pociągiem którzy postanawiają zamienić się morderstwami recenzenci podkreślali mroczny nastrój filmu gdzie podstawową rolę odegrały ujęcia światłocienia oddając tym samym atmosferę niepokoju i winy prasa nazywała hitchcocka mistrzem suspensu w lutym wraz z reville przystąpił do opracowywania szkicu scenariusza do filmu wyznaję na miejsce realizacji wybrano ubec do głównych ról zostali zaangażowani montgomery clift anne baxter i karl malden współpraca hitchcocka z cliftem nie układała się najlepiej z uwagi na zaawansowany alkoholizm aktora reżyser przyznał że praca z montgomerym cliftem okazała się trudna ponieważ jest to aktor metodyczny a zarazem neurotyczny fabuła przedstawiała historię katolickiego księdza clift który z uwagi na tajemnicę spowiedzi nie może wyjawić tożsamości zabójcy wskutek czego sam zostaje oskarżony o morderstwo część aktorów żaliła się na brak jakichkolwiek wskazówek gry od hitchcocka wyznaję było jednym z nielicznych filmów reżysera w którym zabrakło elementów komediowych stanowiących zrównoważenie narastającego napięcia co hitchcock w późniejszych latach uważał za błąd twierdząc że filmowi brakowało humoru i finezji w bernstein wycofał się z produkcji filmów co oznaczało zakończenie działalności przez transatlantic które było zadłużone a wspólnicy hitchcocka nie chcieli pracować pod presją rozczarowany przyjęciem wyznaję hitchcock przystąpił do ekranizacji sztuki dial m for murder z powodzeniem wystawianej na west endzie i broadwayu fabuła kryminału m jak morderstwo przedstawiała losy byłego tenisisty ray milland który szantażuje drobnego przestępcę by ten zamordował jego żonę grace kelly sprawy komplikują się gdy kobieta w obronie własnej zabija niedoszłego przestępcę w trakcie realizacji studio warner bros korzystało z najnowocześniejszych dostępnych technik filmowania w tym z d które nie podobało się reżyserowi uważającemu je za przelotną modę hitchcock korzystał z nowatorskiej techniki rzadko zostawiając ją do momentów największego napięcia scena chwytania nożyczek przez atakowaną kobietę film cieszył się uznaniem wśród publiczności a kelly stała się gwiazdą sezonu z uwagi na ograniczony budżet co uniemożliwiało dobór odpowiedniej ekipy hitchcock coraz otwarciej wyrażał niezadowolenie ze współpracy z warner bros przed przystąpieniem do realizacji m jak morderstwo podpisał kontrakt z paramountem na dziewięć filmów pierwszym projektem dla nowego studia był dreszczowiec psychologiczny okno na podwórze opowiadający historię fotografa l b jeffa jefferiesona stewart który z powodu złamanej nogi przygląda się przez lornetkę życiu w mieszkaniach leżących naprzeciwko mężczyzna wkrótce dochodzi do wniosku że w jednym z nich popełniono zbrodnię scenariusz przygotował autor sztuk radiowych john michael hayes w roli przyjaciółki jefferiesona ponownie wystąpiła kelly którą hitchcock traktował ze szczególną uwagą komfortowe warunki pracy pozwoliły na przywrócenie reżyserowi dawnej energii i entuzjazmu film spotkał się z przychylnymi recenzjami w których został opisany jako niezwykle wciągający hitchcocka po raz czwarty wyróżniono nominacją do nagrody akademii filmowej lecz przegrał on rywalizację z elią kazanem laureatem za film na nabrzeżach w ciągu dwóch lat okno na podwórze uzyskało w box offisie przychód rzędu dziesięciu milionów dolarów z początkiem hitchcock przystąpił do realizacji dreszczowca romantycznego złodziej w hotelu z carym grantem i grace kelly film opowiadał o zręcznym włamywaczu słynącym niegdyś ze wspinaczki po fasadach domów żyjącym na francuskiej riwierze który postanawia wrócić do kryminalnej przeszłości by zdemaskować kopiującego jego metody złodzieja mając pozytywne wspomnienia ze współpracy z haysem reżyser ponownie zatrudnił go do napisania scenariusza film realizowano w wersji panoramicznej używając nowatorskiej technologii vistavision opinie o filmie złodziej w hotelu były w większości mieszane część krytyków podkreślała komediowy zmysł granta i seksapil kelly natomiast chętnie oglądany był przez publiczność film zdobył nagrodę akademii filmowej w kategorii za najlepsze zdjęcia będąc pod wrażeniem powieści the trouble with harry jacka trevora story ego z hitchcock wyraził chęć jej realizacji fabuła czarnej komedii kłopoty z harrym przedstawiała historię harry ego zwłok które co chwila są wykopywane przez sąsiadów poczuwających się do odpowiedzialności za jego śmierć zdjęcia realizowano w stanie vermont w nowej angli które odgrywało rolę angielskiej wioski film cieszył się powodzeniem we francji lecz w stanach zjednoczonych odnotował rozczarowujący wynik gdzie publiczność odczuwała znudzenie i dezorientację według reżysera wpływ na to miał brytyjski charakter filmu i słaba promocja ze strony wytwórni po zakończeniu zdjęć do kłopotów z harrym hitchcock wraz z rodziną udał się na bożonarodzeniowy wypoczynek do kurortu w sankt moritz przed powrotem do hollywood odbył rozmowy ze swoim agentem lew wassermanem od pełniącym funkcję przewodniczącego mca inc który zasugerował mu współpracę z telewizją mimo początkowej niepewności reżyser zgodził się do jego obowiązków należało nadzorowanie scenariusza i produkcji oraz krótki występ na początku i na końcu każdego odcinka za który pobierał honorarium w wysokości tys dolarów inne źródła podawały kwotę tys serial kryminalny alfred hitchcock przedstawia zadebiutował października i okazał się dużym sukcesem także finansowym zapewnił hitchcockowi ogólnokrajową rozpoznawalność emitowany był przez siedem lat w tym czasie wykorzystano w nim opowieści kryminalnych kolejnym filmem był remake człowieka który wiedział za dużo z zdjęcia realizowano m in w marrakeszu a w głównych rolach wystąpili james stewart i doris day filmowanie było utrudnione z uwagi na odbywający się ówcześnie ramadan nowa wersja znacząco różniła się od pierwowzoru pierwsza wersja była dziełem utalentowanego amatora drugą zrobił profesjonalista argumentował hitchcock day będąc niezadowoloną z braku jakichkolwiek uwag ze strony reżysera groziła opuszczeniem projektu człowiek który wiedział za dużo okazał się sukcesem komercyjnym tydzień po premierze był najbardziej dochodowym filmem roku zainspirowany autentyczną historią opisaną w książce the true story of christopher emmanuel balestrero maxwella andersona hitchcock przystąpił do realizacji kryminalnego dokumentu noir niewłaściwy człowiek fabuła opowiadała o mężczyźnie niesłusznie oskarżonym o bycie złodziejem w związku z czym zostaje aresztowany i postawiony przed sądem by w pełni oddać nastrój dokumentu reżyser zrezygnował z technicoloru i rozbudowanej scenografii na rzecz czarno białego realizmu nowojorskich ulic i starannie przemyślanej akcji wzorując się m in na neorealizmie włoskim do głównych ról zaangażował henry ego fondę i verę miles według ackroyda film dawał wyraz predylekcjom hitchcocka do których należały błędne utożsamienie niesłuszne uwięzienie a także elementy graficzne takie jak cienie kraty i labirynt korytarzy po krótkim odpoczynku latem reżyser przygotowywał się do kolejnej produkcji poszukując nowych pomysłów podstawę scenariusza do dreszczowca psychologicznego zawrót głowy stanowiła powieść the living and the dead duetu pisarskiego boileau narcejac w rolach głównych wystąpili james stewart i kim novak zdjęcia realizowano na terenie san francisco hitchcock wykorzystał na planie wiele eksperymentów wizualnych w tym obrót kamery o stopni i dolly zoom kolisty ruch kamery eksponował użycie w filmie elementów spiralnych fabuła przedstawiała losy emerytowanego detektywa stewart cierpiącego na akrofobię który ratuje przed samobójstwem żonę przyjaciela novak uświadamia sobie że jest ona obiektem jego obsesyjnego pożądania film w momencie premiery zyskał mieszane recenzje a publiczność uznała że jest nazbyt dziwny niejasny i długi podpisawszy kontrakt ze studiem metro goldwyn mayer na realizację jednego filmu hitchcock wraz z ernestem lehmanem przystąpił do pracy nad dreszczowcem sensacyjno szpiegowskim północ północny zachód opowiadającym historię niewinnie ściganego kierownika agencji reklamowej grant przez grupę szpiegów którzy omyłkowo biorą go za osobę z kręgu agencji rządowej w roli głównej wystąpił cary grant partnerowała mu eva marie saint kierownictwo studia uznało że finalna wersja filmu trwająca dwie godziny jest za długa dlatego polecono jej skrócenie hitchcock odmówił mając świadomość że kontrakt gwarantował mu całkowitą samodzielność nad ostatecznym kształtem filmu podczas premiery w radio city music hall film został przyjęty zbiorową owacją na stojąco i oklaskami a krytycy podkreślali że po ryzykownych eksperymentach związanych z zawrotem głowy reżyser powrócił do zabawiania publiczności ekstrawaganckimi dreszczowcami poszukując materiału na nowy film hitchcock przeglądał sztuki powieści opowiadania i reportaże przychylna recenzja powieści psychoza roberta blocha spowodowała że reżyser przeczytał ją w ciągu dwóch dni i wyraził chęć jej realizacji jak wspominał przekonała go do tego nagłość morderstwa pod prysznicem w stosunku do poprzednich produkcji zrezygnował z nagrywania w kolorze atrakcyjnych plenerów i znanych aktorów fabuła filmu w którym psychopatyczny chłopak przebiera się za swoją zmarłą matkę by móc zabijać ofiary nie spodobała się przedstawicielom paramountu w konsekwencji wytwórnia zajęła się jedynie dystrybucją filmu a koszty całej produkcji pokrył hitchcock zdjęcia realizowano w studiach należących do universal pictures z którym to reżyser związał się umową do realizacji zatrudnił ekipę telewizyjną chcąc ukończyć prace nad filmem możliwie jak najszybciej i jak najtańszym kosztem w roli normana batesa wystąpił anthony perkins za namową scenarzysty josepha stefano do głównej roli żeńskiej zaangażowano janet leigh posiadającej status gwiazdy aby maksymalnie spotęgować zainteresowanie projektem hitchcock do samego końca skrupulatnie utrzymywał w tajemnicy wszelkie informacje na temat filmu w trakcie realizacji ograniczał się do trzech czterech ujęć chcąc zachować efekt pierwszego wrażenia do historii filmu przeszła scena morderstwa pod prysznicem której hitchcock poświęcał dużo uwagi na jej temat powstał szereg prac analitycznych w momencie premiery psychoza wzbudzała wiele emocji wśród widzów i krytyków niektórzy określali ją mianem niebezpiecznego filmu była najczęściej komentowaną i opisywaną produkcją kinową roku oraz najbardziej dochodowym filmem w karierze hitchcocka który przyniósł mu zysk w wysokości piętnastu milionów dolarów choć krytycy początkowo wyrażali mieszane odczucia to sukces komercyjny spowodował że weryfikowali oni swoje nieprzychylne początkowo recenzje reżyser z dystansem podchodził do filmu określając go średnio ambitnym ćwiczeniem w opowieści gotyckiej krótko po premierze psychoza zyskała miano filmu kultowego nominowana była również w czterech kategoriach do nagrody akademii filmowej hitchcock po raz piąty i ostatni w karierze przegrał rywalizację w kategorii za najlepszą reżyserię statuetkę otrzymał billy wilder za komedię romantyczną garsoniera sukces filmu sprawił że hitchcock czuł się zdezorientowany drugą połowę roku spędził podróżując wraz z żoną po świecie po powrocie rozważał realizację kilku projektów w tym m in francuskiej sztuki pige pour un homme seul oraz ekranizację powieści village of stars bezpośrednim bodźcem do sfilmowania dreszczowca psychologicznego ptaki było zdarzenie z sierpnia gdy ptaki zaatakowały miasto capitola w stanie kalifornia wywołując panikę wśród tamtejszych mieszkańców w głównej roli żeńskiej wystąpiła tippi hedren którą hitchcock zauważył w reklamie napoju dietetycznego z uwagi na swój lęk przed ptakami reżyser nie brał udziału w scenach gdzie były one obecne pojawiał się gdy wymagano zmiany oświetlenia nowojorska premiera ptaków odbyła się marca choć reżyser wiązał z odbiorem filmu duże nadzieje ptaki spotkały się z mieszanym przyjęciem krytyków i publiczności filmowi zarzucano m in brak rozstrzygającego zakończenia krytykowano także rolę hedren w późniejszym czasie hitchcock przyznawał że film miał za mało historii za wiele ptaków dopiero po latach zyskał on miano klasyka i stanowił pewien wzorzec dla późniejszych produkcji z gatunku filmu katastroficznego w reżyser zaangażował się w reklamę na amerykańskim rynku księgarskim powieści marnie autorstwa winstona grahama która przypadła mu do gustu po nabyciu praw do ekranizacji hitchcock w głównej roli chciał obsadzić grace kelly jednak aktorka z uwagi na pełnienie funkcji księżnej monako odmówiła co było dużym rozczarowaniem dla reżysera ostatecznie ponownie zaangażował hedren której partnerował sean connery ówczesny odtwórca roli jamesa bonda fabuła dreszczowca psychologicznego marnie opowiadała o kleptomance margaret marnie edgar hedren która pod przymusem wychodzi za mąż za marka rutlanda connery mężczyzna odkrywszy przestępcze skłonności małżonki zaczyna ją szantażować hitchcock podobnie jak w przypadku poprzednich produkcji dbał o każdy detal zdjęcia plenerowe realizowano w studiu co miało obniżyć koszty produkcji w trakcie trwania zdjęć pomiędzy reżyserem a hedren wielokrotnie dochodziło do spięć aktorka w trakcie jednej z kłótni miała go nazwać grubą świnią co spowodowało że od tej pory zachowywali do siebie dystans i porozumiewali się jedynie przez osoby trzecie po niezadowalającym odbiorze ptaków reżyser liczył że bardziej wymagający krytycy będą pod wrażeniem opowieści o dramacie psychologicznym i seksualnym jednak tak się nie stało jeden z recenzentów pisał na łamach the new york timesa mam dziwne podejrzenie że pan hitchcock bierze siebie nazbyt poważnie co może być efektem słuchania przesadnie ezoterycznych wielbicieli za nieprzychylne opinie oraz klęskę komercyjną filmu reżyser obwiniał hedren niepowodzenie marnie sprawiło że był to ostatni film psychologiczny w dorobku reżysera wytwórnia zaczęła naciskać na hitchcocka by pozostał w konwencji grozy i napięcia globalny sukces produkcji o przygodach jamesa bonda sprawił że reżyser postanowił zrealizować film szpiegowski podstawową ideą powstania rozdartej kurtyny była historia ucieczki donalda macleana i guya burgessa do rosji w do głównych ról studio zaangażowało paula newmana i julie andrews wiele problemów sprawiał scenariusz hitchcock rozpoczął realizację nim został on ukończony w trakcie zdjęć reżyser stracił zapał do filmu wyrażając niezadowolenie z gry i wysokich zarobków andrews i newmana fabuła opowiadała o naukowcu który w rzeczywistości okazuje się być podwójnym agentem pracującym głównie dla amerykanów aby wykraść tajne projekty wschodnim niemcom the new york times napisał że w porównaniu z takimi filmami jak pozdrowienia z rosji reż terence young i operacja piorun reż terence young obraz alfreda hitchcocka wydaje się tak nowatorski i sensacyjny jak włóczkowy szalik babci mieszane recenzje powodowały coraz większe rozczarowanie reżysera po wakacjach spędzonych w sankt moritz hitchcock zaczął coraz intensywniej rozmyślać nad przypadkami brytyjskich morderców m in neville a heatha który w brutalnie zabił dwie kobiety o pomoc w napisaniu scenariusza zwrócił się do benna levy ego współautora historii do szantażu z fabuła kalejdoskopowego szału miała traktować o psychopatycznym mordercy homoseksualiście starającym się zagonić w swoją sieć policjantkę kierownictwo universal pictures z uwagi na kontrowersyjny scenariusz i postać głównego bohatera nie zgodziło się na realizację reżyser odłożył planowany projekt na półkę latem przedstawiciele studia zaproponowali film na podstawie powieści leona urisa hitchcock początkowo podchodził do tego pomysłu entuzjastycznie lecz wkrótce popadł w konflikt z autorem fabuła dreszczowca szpiegowskiego topaz koncentrowała się na agencie francuskich służb specjalnych który za pośrednictwem swoich kontaktów na kubie dowiaduje się że sowieci instalują tam pociski rakietowe realizacja filmu była problematyczna zatrudnieni duńscy francuscy i niemieccy aktorzy nie rozumieli czarnego humoru i seksualnych aluzji reżysera który zaczął wykazywać się obojętnością zdarzało mu się przysypiać na planie jak przyznawał kręcenie topazu to było jedno wielkie nieszczęście pauline kael na łamach tygodnika the new yorker napisała najbardziej konsternujące w topazie jest to że jak się zdaje hitchcockowi niczego już się nie chce i stracił wyczucie szukając nowych inspiracji reżyser chodził do teatru oglądał filmy i czytał otrzymawszy powieść goodbye piccadilly farewell leicester suare opowiadającej o maniakalnym zabójcy impotencie napadającym na kobiety w centralnym londynie hitchcock wyraził chęć sfilmowania historii która łudząco przypominała mu fabułę kalejdoskopowego szału z uwagi na okrojony budżet zmuszony był do zrezygnowania z kręcenia z ręki i naturalnego oświetlenia scenariusz napisał anthony shaffer zdjęcia realizowano w angielskiej stolicy oraz w pinewood studios w głównej roli niewinnie oskarżonego mężczyzny szukającego zemsty na rzeczywistym mordercy wystąpił jon finch premiera dreszczowca kryminalnego szał odbyła się na mff w cannes gdzie reżyserowi zgotowano owacje na stojąco obraz był największym sukcesem filmowca od czasów psychozy the new york times napisał hitchcock w olśniewającej formie podczas gdy time przyznał że hitchcock jest nadal mistrzem krytycy uznali szał za arcydzieło późnego okresu kariery reżysera latem reżyser zdecydował się na ekranizację powieści the rainbird pattern autorstwa victora canninga do projektu zaprosił scenarzystę ernesta lehmana z którym miał wiele rozbieżnych wizji dotyczących produkcji wytwórnia sugerowała zatrudnienie do głównych ról jacka nicholsona i lizę minnelli lecz hitchcock odmówił z uwagi na zbyt wysokie gaże dla aktorów w ich miejsca zaangażował bruce a derna i barbarę harris w trakcie realizacji odczuwał coraz większe zmęczenie miał problem z długim staniem z powodu doskwierającego artretyzmu często poganiał wszystkich aby jak najszybciej skończono zdjęcia etap postprodukcji obrazu pozostawił swoim zastępcom intryga rodzinna będąca mieszanką czarnej komedii i dreszczowca został przyjęta z mieszanymi opiniami po premierze w marcu frank rich w recenzji napisanej dla new york posta przyznał jak wielu współczesnych malarzy takich jak klee czy kandinsky także wielkich reżyserów filmowych z wiekiem zaczynają coraz bardziej intrygować abstrakcyjne możliwości związane z ich stylem w ostatnich latach życia hitchcock zmagał się z artretyzmem który powodował że miał trudności z porannym wstawaniem przyjmował zastrzyki z kortyzonu zaczął także lekko głuchnąć mimo to codziennie jeździł do biura hume cronyn przyznawał że w ostatnich latach reżyser stawał się coraz smutniejszy i coraz bardziej samotny z uwagi na ciągłe zainteresowanie jego twórczością wyrażał chęć pracy nosił się z zamiarem ekranizacji powieści ronalda kirkbride a the short night opowiadającej o podwójnym agencie który ucieka z więzienia wormwood scrubs wykupił także prawa do sfilmowania utworu seana borkue a the springing of george blake jesienią poślizgnął się na dywaniku w łazience od tamtej pory poruszał się o lasce coraz częściej płakał w otoczeniu znajomych z uwagi na problemy zdrowotne i twórczą niemoc nadużywał alkoholu wiosną david freeman przygotował scenariusz do realizacji the short night lecz hitchcock ogłosił że nie zrobi więcej żadnego filmu marca został uhonorowany przez american film institute afi life achievement award nie był zachwycony ceremonią uważając że ma wszelkie cechy kosztownego pogrzebu nadwaga i problemy z chodzeniem powodowały że miał trudności z dojściem do stołu podczas uroczystej przemowy podziękował swojej żonie i córce podkreślając że zawsze go motywowały pomagały i zachęcały wśród wielu zaproszonych gości byli m in cary grant ingrid bergman sean connery i vera miles w maju zamknął biuro i przedsiębiorstwo ostatnie miesiące życia spędził w swoim domu w bel air leżąc w łóżku nie wykazywał zainteresowania otaczającym go światem nie chciał pić ani jeść nielicznych gości przyjmował z dużym chłodem i wrogością pokrzykiwał na lekarzy zmarł o dziewiątej siedemnaście kwietnia z powodu niewydolności nerek uroczystości pogrzebowe którym przewodniczył ojciec thomas sullivan odbyły się kwietnia w kościele pod wezwaniem dobrego pasterza w beverly hills mowę pogrzebową wygłosił lew wasserman wśród sześciuset osób przybyłych na uroczystość obecni byli m in alma reville na wózku inwalidzkim franois truffaut janet leigh karl malden louis jourdan mel brooks i tippi hedren zwłoki hitchcocka poddano kremacji maja prochy rozsypano nad pacyfikiem majątek reżysera szacowany na kwotę milionów dolarów trafił do żony córki i dwóch wnuczek swoją przyszłą żonę almę reville poznał w famous players lasky na początku lat reville w wieku lat zaczęła pracę w dziale montażu w twickenham studios gdzie szybko awansowała na kierownika planu i drugiego reżysera mieszkała z rodzicami nieopodal studia od regularnie współpracowała z hitchcockiem przy produkcjach filmowych reżyser oświadczył się jej w wigilię w trakcie rejsu powrotnego z niemiec do anglii gdzie pracowali nad filmem orzeł z gór pobrali się w obrządku rzymskokatolickim grudnia w brompton oratory w dzielnicy knightsbridge a ceremonii przewodniczył wielebny j j bevan na miesiąc miodowy udali się w podróż do paryża nad jezioro lago di como i badrutt s palace hotel w sankt moritz w szwajcarii do którego starali się wracać przy każdej okazji rocznicy ślubu w jednym z artykułów prasowych hitchcock przyznał że reville ma żywą baczną osobowość pogoda nigdy nie ustępuje z jej twarzy a usta otwiera tylko wtedy kiedy wielkodusznie może udzielić swej nieocenionej pomocy po ślubie zamieszkali przy cromwell road wynajmując dwa najwyższe piętra reżyser bardzo liczył się z jej zdaniem reville jako pierwsza widziała ukończony film i to do niej należała ostateczna ocena byli zgodnym małżeństwem choć jak podkreślali bliżsi znajomi pary bardziej niż mężem i żoną byli współpracującymi partnerami najczęściej zwracał się do niej per madame lub księżniczko bądź też dzieciaku jedyna córka hitchcocków patricia pat alma hitchcock przyszła na świat lipca po jej narodzinach reżyser zakupił za kwotę tys funtów akrową posiadłość winter s grace nieopodal shamley green położoną pięć mil od guildford gdzie wraz z rodziną spędzał weekendy po przeprowadzce do stanów zjednoczonych w zamieszkali w apartamencie przy wilshire boulevard wyposażonym w basen i kort tenisowy jednak po miesiącu przenieśli się do wynajętego od carole lombard dużego domu przy st cloud road w bel air latem hitchcock za kwotę tys dolarów nabył letniskową posiadłość heart o the mountain lub nazywaną też cornwall ranch leżącą w scotts valley na stoku gór santa cruz gdzie reville w ogrodzie pielęgnowała białe róże w niedziele wraz z żoną i córką uczęszczał do pobliskiego kościoła pod wezwaniem dobrego pasterza ulubioną restauracją hitchcocka była chasen s w west hollywood w której regularnie co czwartek spożywał posiłki gdy lombard zginęła w katastrofie lotniczej w styczniu reville znalazła nowy apartament przy bellagio road w bel air w którym hitchcockowie mieszkali do końca życia była to skryta między drzewami rozległa posiadłość z siedmioma sypialniami i pięcioma łazienkami pod koniec lat zakupili dwa psy rasy west highland white terrier geoffreya oraz stanleya od ich imion hitchcock utworzył towarzystwo produkcyjne geoffrey stanley production odpowiedzialne za rozpowszechnianie filmu marnie reżyser był także właścicielem domu wakacyjnego nad zatoką monterey bay w wolnych chwilach podróżował z rodziną po europie i różnych zakątkach świata z natury hitchcock był osobą lękliwą skrytą i wstydliwą początkowo odczuwał dyskomfort z powodu swojej tuszy lecz w późniejszych latach często wykonywał w towarzystwie przyjaciół taniec brzucha który był jego stałym dowcipem jak wspominał bał się wszystkiego zawsze przewidywał najgorsze rozwiązania i przygotowywał się na nie truffaut powiedział o nim że jest wylęknionym neurotykiem cierpiał m in na antropofobię akrofobię i zawroty głowy w trakcie opowiadania bądź argumentacji wyraziście gestykulował posiadał bogaty zasób aforyzmów i anegdot często zasypiał przy stole w obecności gości zdaniem aktorów z którymi pracował hitchcocka cechowała bezkonfliktowość opanowanie oraz spokój zyskał opinię reżysera milczącego który nie rozmawiał i nie instruował aktorów oczekując od nich jedynie wykonywania swojego zawodu w latach młodości przejawiał nieśmiałość w kontaktach z kobietami nigdy nie brał udziału w szkolnych zabawach podobnie jak i rodzinnych przyjęciach przeważnie siedział z boku i obserwował taką postawę prowadzącą do podglądactwa często wykorzystywał w swoich filmach biografowie doszukiwali się różnych interpretacji tego stanu rzeczy od relacji z matką po edukację u jezuitów będąc młodzieńcem przejawiał rozbudowane fantazje seksualne i obsesje w filmach często wykorzystywał motyw gwałtu i zabijania kobiet interesowały go intymne szczegóły z życia aktorów z którymi współpracował uchodził za osobę pedantyczną w szafie posiadał starannie skrojone na miarę i ponumerowane garnitury według ackroyda swoje życie organizował jak kampanię militarną znany był z niekonwencjonalnego poczucia humoru w trakcie realizacji ptaków w podarował córce tippi hedren obrazek na którym jej matka spoczywała w trumnie reville przyznawała że nieustannie urządza ludziom dowcipy w takim stylu że zaczynam się tego lękać do jego zwyczajów należało tłuczenie filiżanki po śniadaniowej i popołudniowej herbacie jak twierdził to dobre dla nerwów rozładowuje napięcia znacznie lepsze niż czepianie się aktorów w dzieciństwie hitchcock był ministrantem interesował się podróżowaniem kolekcjonował mapy i rozkłady jazdy w jego sypialni wisiała mapa na której chorągiewkami zaznaczał zmiany w położeniu statków oceanicznych znał na pamięć wszystkie stacje orient expressu i kolei transsyberyjskiej chodził do doków podziwiać parowce do jego największych zamiłowań należało czytanie protokołów z rozpraw sądowych często odwiedzał black museum scotland yardu i siedzibę centralnego sądu kryminalnego old bailey szczególnie interesowały go procesy morderców zwłaszcza zabójców kobiet regularnie oglądał z rodzicami spektakle wystawiane na west endzie pracując w fabryce u henleya zorganizował drużynę futbolową i brał udział w rozgrywkach bilardowych cenił sztukę niefiguratywną i malarstwo francuskie z początku xx wieku kolekcjonował prace takich artystów jak amedeo modigliani chaim soutine georges rouault maurice de vlaminck maurice utrillo paul klee raoul dufy i thomas rowlandson od inwestował w przemysł naftowy i hodowlę bydła oraz oglądał wyścigi konne był zapalonym ogrodnikiem często występował na amerykańskich uniwersytetach prowadząc odczyty dla studentów przez całe życie unikał prowadzenia negocjacji finansowych które powodowały stres i napięcia nerwowe według biografów hitchcock nigdy nie był przesadnie towarzyski i nie utrzymywał długotrwałych przyjaźni mimo to miał serdeczne relacje z carym grantem grace kelly i jej mężem księciem rainierem iii ingrid bergman i jamesem stewartem którzy często gościli u niego w posiadłości w santa cruz na uroczystych kolacjach gdzie częstował ich winem pochodzącym z prywatnej winnicy do wąskiego grona przyjaciół należeli także hume cronyn i jay presson allen aktorzy współpracownicy i znajomi zwracali się do niego hitch co było skrótem od nazwiska podczas trwającej lat kariery hitchcock wyreżyserował filmy fabularne z czego produkcje powstały w anglii przed jego przeprowadzką do stanów zjednoczonych w sześć wyreżyserowanych przez hitchcocka filmów rebeka urzeczona osławiona okno na podwórze północ północny zachód i psychoza zestawianych było w pierwszej dziesiątce podsumowań roku w amerykańskim box offisie czternaście produkcji uzyskało przynajmniej jedną nominację do oscara w dowolnej kategorii z czego pięć zdobyło co najmniej jedną statuetkę dziewiętnaście produkcji reżysera po uwzględnieniu inflacji przekroczyło sumę stu milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym osiem z jego filmów rebeka cień wątpliwości osławiona okno na podwórze zawrót głowy północ północny zachód psychoza i ptaki wpisano do national film registry do głównych inspiracji hitchcocka należała twórczość poety edgara allana poego gilberta keitha chestertona prekursora powieści detektywistycznej wilkiego collinsa oraz praca reżyserska friedricha wilhelma murnaua istotny wpływ na angielskiego reżysera miała również kinematografia niemiecka z okresu od tamtejszych filmowców i techników hitchcock uczył się tworzenia napięcia wewnątrz pojedynczej sekwencji elementów tworzenia silnych wrażeń w ramach obrazu dynamicznych relacji między światłem a cieniem oraz związku bohaterów z dekoracjami w początkowym okresie twórczości hitchcock wypracował charakterystyczne elementy powielane przy okazji późniejszych produkcji w epoce kina niemego powracał do czasów swojego dzieciństwa przedstawiając ulice londynu ożywione music hallami pubami i ulicznymi straganami wykorzystywał elementy wiktoriańskiego melodramatu połączone z technikami ekspresjonistycznymi częstym motywem jego produkcji było powiązanie komedii z napięciem oraz stawianie widza w roli podglądacza przed przystąpieniem do realizacji hitchcock starannie opracowywał scenorys gdzie szkicował ustawienia postaci ich działania a także pozycję kamery kluczową rolę w jego filmach odgrywał kontrast blasku i cienia wizualizując postacie i przedmioty sam stawał za kamerą która stanowiła dla niego centralny punkt obrazu od czasów filmu człowiek który wiedział za dużo szczególny nacisk kładł na połączenie dreszczowca z komedią napięcia z pantomimą oraz wyrafinowanego realizmu z przesadną teatralnością wcześniej takie próby czynił realizując na równi pochyłej oraz bogatych i dziwnych zdaniem biografów dało to początek typowego hitchcockowskiego dreszczowca w swoich filmach zwłaszcza przy realizacji obrazu osławiona kładł szczególny nacisk na płynny ruch kamery skupiając się na twarzach aktorów w zbliżeniach lub półzbliżeniach starając się ukazać ich emocje oraz stan psychiczny był zdania że film rozpoczyna się od twarzy aktora to jej rysy będą prowadzić wzrok widza a przemyślana organizacja tych owalnych kształtów w prostokącie sceny jest prawdziwym egzaminem dla reżysera w filmach sznur i pod znakiem koziorożca poprzez nagrywanie długich dziesięciominutowych sekwencji postawił na teatralną narrację i wzmocnienie wrażenia formalizmu w filmie nieznajomi z pociągu główny motyw odgrywa dwoistość ludzkiej natury co zawsze fascynowało reżysera dlatego też w wielu jego filmach dublety dualność i dychotomia stanowiły podstawę charakteru bohatera według ackroyda stworzył świat pełen cieni sylwetek i mroku stał się prawdziwym mistrzem filmowego światłocienia który tak dobrze pozwala oddać atmosferę winy i niepokoju francuski reżyser jean luc godard uważał hitchcocka za największego w xx wieku kreatora form jego lękliwa natura i różne fobie miały bezpośredni wpływ na charakter filmów które nasycał przerażeniem i w których trwoga stawała się niezbywalnym aspektem codziennego życia często wykorzystywał w swoich produkcjach wątki osobiste m in jedna z bohaterek cienia wątpliwości grana przez patricię collinge nosi imię emma podobnie jak matka hitchcocka która zmarła w trakcie realizacji filmu w oknie na podwórze istotną rolę odgrywa obserwacja co przypomina zamiłowanie reżysera do wszelkich erotycznych plotek i insynuacji przez całą karierę nie lubił pracować w plenerze wolał korzystać ze scenografii według mcgilligana hitchcock lubił pracę w plenerze dającą mu możliwość poznawania nowych miejsc do których później podróżował hitchcock zasłynął uwagą że aktorzy to bydło wygłoszoną podczas prac nad filmem starsza pani znika dla reżysera aktorzy byli częścią scenerii filmowej moim zdaniem aktor filmowy powinien być raczej elastyczny praktycznie zaś nie powinien w ogóle nic robić powinien zachowywać się spokojnie i naturalnie co zresztą nie jest takie proste i godzić się na bycie używanym przez reżysera powinien zostawić kamerze troskę o znalezienie najlepszych akcentów i najważniejszych punktów kulminacyjnych alfred hitchcock uznawany jest za jednego z najwybitniejszych filmowców w historii kinematografii camille paglia przyznała stawiam go na równi z picassem strawinskim joyce em i proustem john russell taylor określił go jako najbardziej rozpoznawalną osobę na świecie i prostego anglika z klasy średniej który akurat był artystycznym geniuszem patrick mcgilligan napisał pomijając jego mistrzostwo filmy które tworzył są świadectwem bezustannego dążenia do niezwykłego życia i wyrazem wielkiego ducha tego niskiego pulchnego chłopca syna sprzedawcy warzyw który wyrósł na prawdziwego rycerza filmu z kolei krytyk roger ebert wyznał że hitchcock był prawdopodobnie najważniejszą postacią pierwszej połowy stulecia filmu cztery z jego filmów okno na podwórze zawrót głowy północ północny zachód i psychoza dwukrotnie w i zostały sklasyfikowane na liście stu najlepszych amerykańskich filmów sporządzonej przez american film institute w brytyjski instytut filmowy zaliczył dwa filmy hitchcocka z lat kroków i starsza pani znika do rankingu najwybitniejszych filmów tamtejszej kinematografii xx wieku w redakcja amerykańskiego czasopisma moviemaker uznała go za najbardziej wpływowego reżysera w historii umieszczając w rankingu wyżej od d w griffitha i orsona wellesa na podstawie ankiety przeprowadzonej w przez the daily telegraph hitchcocka uznano za najwybitniejszego brytyjskiego reżysera krytyk gazety david gritten napisał bez wątpienia jest największym filmowcem który wyłonił się z tych wysp hitchcock zrobił więcej niż jakikolwiek reżyser by ukształtować nowoczesne kino które bez niego byłoby zupełnie inne gene adair zwrócił uwagę na fakt że mimo upływu kilku dekad od śmierci twórczość hitchcocka wciąż budzi wielkie zainteresowanie wśród współczesnych naukowców i krytyków jak podkreślał biograf jeszcze przed śmiercią jego praca była regularnie wykładana na studiach filmowych a dziś pozostaje prawdopodobnie najbardziej studiowanym reżyserem w historii kina wciąż ukazują się na rynku różne prace wydawane w formie esejów i książek które analizują niuanse jego filmów z różnych perspektyw wielu historyków skupia się na strategiach technicznych choć znaczna część bada je pod kątem tego jaki wpływ produkcje reżysera wywarły na kulturę i społeczeństwo anglo amerykańskie podobną opinię wyrażał mcgilligan według którego o hitchcocku powstało więcej książek niż o jakimkolwiek innym reżyserze filmowym jednym z kluczowych pytań stawianych przez krytyków jest stosunek hitchcocka do kobiet niektórzy z nich opierając się na takich filmach jak psychoza czy szał zwracają uwagę na szokujące akty przemocy wobec kobiet gdzie mężczyzna przedstawiony jest w postaci osoby małodusznej a nawet o cechach mizoginistycznych wielu współczesnych reżyserów powołuje bądź powoływało się na hitchcocka jako jedno z głównych źródeł swojej inspiracji brian de palma we wczesnym etapie kariery siostry obsesja w przebraniu mordercy tworzył pod wpływem twórczości anglika określając go mianem pioniera gramatyki kina martin scorsese i steven spielberg wymieniali hitchcocka jako jedną z kluczowych inspiracji graeme harper kierownik artystyczny na uniwersytecie w portsmouth i rob stone starszy wykładowca na wydziale mediów i komunikacji uniwersytetu w swansea przyznali hitchcock to jeden z największych popularnych surrealistów kina jego osobiste zainteresowanie wczesnym surrealizmem a także fascynacja irracjonalnym seksualnym pragnieniem i stanem snu w połączeniu z potężnymi siłami nowoczesności pomogły ukształtować jego surrealistyczną estetykę według nich reżyser wywarł głęboki wpływ na kierunek współczesnego filmu w odniesieniu do surrealizmu o życiu i twórczości filmowca powstały dwa filmy biograficzne kinowy hitchcock reż sacha gervasi z główną rolą anthony ego hopkinsa oraz telewizyjny dziewczyna hitchcocka reż julian jarrold z tobym jonesem w zrealizowano dramat biograficzny grace księżna monako reż olivier dahan opowiadający o życiu grace kelly rolę hitchcocka wykreował roger ashton griffiths produkcje hitchcocka do dziś są często emitowane w telewizji stając się podstawą programową takich kanałów jak american movie classics i turner classic movies według adaira alfred hitchcock był gigantem w światowym kinie przez większą część xx wieku jego spuścizna wciąż odciska istotne piętno w xxi wieku figura woskowa reżysera znajduje się w kilkunastu filiach madame tussauds m in w hollywood san francisco i w wiedniu alfred hitchcock w trakcie letniej kariery pięciokrotnie wyróżniany był nominacją do nagrody akademii filmowej w kategorii dla najlepszego reżysera w otrzymał nagrodę stowarzyszenia nowojorskich krytyków filmowych nyfcc za obraz starsza pani znika australia formalnie związek australijski ang commonwealth of australia państwo demokratyczne położone na półkuli południowej obejmujące kontynent australia wyspę tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na oceanie indyjskim i spokojnym stolicą kraju jest canberra największym miastem jest sydney jest szóstym pod względem powierzchni państwem świata i jedynym państwem na świecie obejmującym cały kontynent jest zamieszkiwane przez mln osób z czego populacji mieszka w pięciu największych australijskich metropoliach australia jest krajem wysoko rozwiniętym ze społeczeństwem wielokulturowym w porównaniu z innymi państwami wskaźnik rozwoju społecznego uwzględniający jakość życia opiekę zdrowotną przeciętną długość życia poziom wykształcenia swobodę działalności ekonomicznej wolność osobistą i prawa polityczne australii jest bardzo wysoki według danych na rok znajduje się ona na miejscu pod tym względem po norwegii miasta australijskie są w światowej czołówce w dziedzinie życia kulturalnego australia jest członkiem onz wspólnoty narodów g oecd anzus apec pacific islands forum oraz wto nazwa australia odnosząca się do kontynentu pochodzi od określenia terra australis czyli ziemia południowa po łacinie w dawnej europie wierzono że na półkuli południowej znajduje się naprawdę duży kontynent ostatecznie nazwa przypadła o wiele mniejszemu niż zakładano australia jest członkiem wspólnoty narodów zachowującym w aktach prawnych nazwę dominium ustrojem politycznym jest formalnie federacyjna monarchia konstytucyjna z dwuizbowym parlamentem konstytucja australii pochodzi z roku z późniejszymi zmianami głową państwa jest królowa australii obecnie elżbieta ii reprezentowana przez gubernatora generalnego tytuł królowej australii został nadany panującemu monarsze brytyjskiemu w przez parlament australijski praktycznie głową państwa jest gubernator generalny australii obecnie david hurley reprezentujący królową australii elżbietę ii premierem australii jest scott morrison władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament wyłaniany w wyborach powszechnych senat o kadencji sześcioletniej liczący senatorów po przedstawicieli każdego stanu i po przedstawicieli terytorium północnego i australijskiego terytorium stołecznego co lata połowa składu jest odnawiana oraz izba reprezentantów o kadencji trzyletniej licząca deputowanych wybieranych proporcjonalnie do liczby ludności system wyborczy do senatu jest mieszany władzę wykonawczą sprawuje rząd formalnie pod przewodnictwem gubernatora generalnego a faktycznie z premierem na czele powołany przez gubernatora generalnego w imieniu królowej i odpowiedzialny przed izbą reprezentantów do wyłącznej kompetencji władz federalnych należą sprawy obrony polityki zagranicznej handlu zagranicznego i imigracji prawa wyborcze ograniczone cenzusami osiadłości przysługują obywatelom którzy ukończyli lat wybory w australii są obowiązkowe dla wszystkich obywateli kara za nieoddanie ważnego głosu wynosi dolarów australijskich według przepisów wyborczych obywatel zobowiązany jest oddać ważny głos głosowanie jest tajne wymiar sprawiedliwości sprawują federalny sąd najwyższy sąd federalny sprawy gospodarcze i bankructwa australijski sąd rodzinny oraz stanowe sądy najwyższe i sądy jednostek terytorialnych każdy stan ma własną konstytucję dwuizbowy organ ustawodawczy z wyjątkiem ueenslandu gdzie istnieje parlament jednoizbowy i rząd stanowy na czele stanów stoją gubernatorzy mianowani przez monarchę brytyjskiego na wniosek rządu australii stany dzielą się na hrabstwa okręgi i miasta z organami samorządowymi i radami municypalnymi australia to szósty pod względem wielkości kraj świata położony na kontynencie australijskim będącym najmniejszym spośród wszystkich kontynentów najgęściej zaludnione jest wschodnie i południowo wschodnie wybrzeże australia leży na półkuli południowej i wschodniej jest to jeden z najbardziej płaskich kontynentów ze średnią wysokością m obszar pustynny zajmuje powierzchnię większą niż na jakimkolwiek innym kontynencie powierzchni leży w klimacie suchym lub półsuchym linia brzegowa australii jest mało rozwinięta wzdłuż całego wybrzeża o długości tys km napotkać można jedynie dwie duże zatoki zatokę karpentaria i wielką zatokę australijską najwyższy szczyt góra kościuszki odkryty zdobyty i nazwany przez pawła edmunda strzeleckiego wznosi się na wysokość m n p m pod powierzchnią kontynentu znajduje się wielki basen artezyjski zawierający w przybliżeniu kilometrów sześciennych km wody gruntowej stolicą australii jest canberra największym miastem jest sydney w australii jest pięć metropolii z liczbą ludności powyżej jednego miliona w których mieszka ponad mln osób populacji australii dane można znaleźć w cia factbook dane według spisu powszechnego w australia należy do krajów rozwiniętych gospodarkę australii cechuje daleko posunięta koncentracja produkcji oraz centralizacja kapitału największe organizacje produkcyjno usługowe to broken hill proprietary bhp colonial sugar refining imperial chemical industries telstra dzięki ogromnym bogactwom naturalnym australia jest jednym z największych producentów boksytu a także należy do najpoważniejszych dostawców węgla rudy żelaza i złota gdy w roku w rejonie kimberley odkryte zostały złoża diamentów australia w produkcji tych kamieni doścignęła nawet republikę południowej afryki grunty orne stanowią jedynie terytorium australii z czego uprawia się pas ziemi uprawnej ciągnie się wzdłuż zachodnich zboczy wielkich gór wododziałowych pastwiska zajmują kraju powierzchni australii zajmują gospodarstwa hodowlane których jest ok tysięcy o powierzchni średnio tysięcy hektarów liczba owiec w australii stanowi światowego pogłowia tych zwierząt australia zajmuje drugie miejsce na świecie jeśli chodzi o jakość życia zarówno w rankingu stworzonym przez economist intelligence unit jak również w rankingu stworzonym przez oecd wśród niepodległych państw australia zajmuje miejsce na świecie w wysokości zarobków również poszczególne miasta australii są wysoko notowane w rankingach wśród największych miast świata sydney zajęło miejsce na świecie z zarobkami w wysokości dolarów usd miesięcznie oraz melbourne które zajęło miejsce na świecie z zarobkami w wysokości dolarów usd miesięcznie australia w składzie swoich sił zbrojnych posiada siły lądowe australian army marynarkę wojenną royal australian navy oraz siły powietrzne royal australian air force wojska australijskie liczą tys żołnierzy zawodowych oraz tys rezerwistów według rankingu global firepower australijskie siły zbrojne stanowią siłę militarną na świecie w roku roczny budżet na obronność wyniósł mld dolarów pkb co jest wynikiem na świecie australia wraz z nową zelandią i stanami zjednoczonymi jest członkiem paktu wojskowego anzus paktu bezpieczeństwa pacyfiku odpowiednika nato na oceanie spokojnym przecinający nizinę nullarbor trakt kolejowy jest najdłuższym zbudowanym w linii prostej traktem kolejowym na świecie kolej kursuje między południową a zachodnią australią pierwsze amatorskie przedstawienia teatralne odbywały się w teatrach więziennych pierwszy teatr w kraju powstał w sydney i nazywał się theatre royal w kuchni australijskiej nie należy zapominać o tradycyjnej kuchni rdzennej ludności tzn o kuchni aborygenów której można spróbować w głębi lądu w rezerwatach kuchnia ta nawet otrzymała własną nazwę bush tucker food do składników tej kuchni zaliczyć można pierwszą australijską gazetą była sydney gazette and the news south wales advertiser wydawana w latach główne dzienniki i czasopisma są w rękach korporacji prasowych takich jak sydney news ltd i the herald sun w australii ukazuje się tys gazet największe dzienniki to the herald sun założony w nakład egzemplarzy i the daily telegraph założony w nakład tys egzemplarzy wśród czasopism kobiecych prowadzi australian women s weekly założony w nakład tys egzemplarzy agencje prasowe australian agency press aap założona w w melbourne obecna centrala w sydney i australian united press ltd aup radio australijskie rozpoczęło nadawanie listopada a telewizja listopada działa telewizja i radio państwowe oraz stacje komercyjne etniczne i środowiskowe media publiczne nadzoruje australian broadcasting corporation abc jest finansowana przez państwo abonament zniesiono w r istnieje jeden państwowy nadawca telewizyjny i stacje radiowe w australii nadaje około komercyjnych stacji telewizyjnych i około radiowych rijad arab ar riy stolica arabii saudyjskiej położona w środkowej części kraju u wschodniego podnóża gór dżabal tuwajk siedziba administracyjna prowincji rijad w roku miasto liczyło ok mln mieszkańców nazwa rijad pochodzi od arabskiego słowa które oznacza miejsce ogrodów i drzew dzięki pobliskiemu sąsiedztwu licznych uedów okolice rijadu od czasów antycznych były żyznym obszarem ulokowanym w samym sercu pustynnego półwyspu arabskiego rijad leży na pustyni u wschodniego podnóża gór dżabal tuwajk znajduje się w strefie ciepłego pustynnego klimatu klasyfikacja kppena bwh miasto doznaje burz piaskowych rijad dzieli się na dzielnic najsławniejszymi klubami piłkarskimi w rijadzie są al hilal i al nassr około kilometrów od centrum znajduje się międzynarodowe lotnisko króla chalida obsługujące milionów pasażerów rocznie w mieście budowane jest metro argentyna hiszp argentina oficjalnie republika argentyńska hiszp repblica argentina wym państwo w ameryce południowej nad południowym atlantykiem graniczy z chile na zachodzie boliwią i paragwajem na północy brazylią i urugwajem na północnym wschodzie argentyna rości pretensje do archipelagu falklandów oraz części antarktydy nazwa argentyna pochodzi od łacińskiego argentum srebro plata po hiszpańsku i jest związana z legendą o górach pełnych srebra która była powszechna pośród pierwszych europejskich odkrywców niziny la platy argentyna zajmuje jedno z najwyższych miejsc w rankingach wskaźnika rozwoju społecznego pkb per capita i jakości życia pośród krajów ameryki łacińskiej według statystyk banku światowego argentyński produkt krajowy brutto zajmuje miejsce na świecie a według międzynarodowego funduszu walutowego biorąc pod uwagę parytet siły nabywczej argentyńska ekonomia zajmuje miejsce na świecie argentyna jest członkiem założycielem unii narodów południowoamerykańskich oraz mercosur a także członkiem organizacji państw iberoamerykańskich banku światowego światowej organizacji handlu oprócz tego jest również jednym z trzech krajów ameryki łacińskiej wchodzących w skład grupy g według analityków kraj ten zaklasyfikowany jest do rynków wschodzących ze względu na wielkość wysoki wzrost gospodarczy poziom bezpośrednich inwestycji zagranicznych czy eksport w całości wytworzonych usług i towarów jest uznawana jako lokalne mocarstwo z bardzo wysokim wskaźnikiem rozwoju społecznego pod względem wielkości argentyna jest drugim państwem w ameryce południowej i ósmym na świecie biorąc pod uwagę terytoria gdzie argentyna faktycznie sprawuje władzę jej powierzchnia wynosi km jednakże biorąc pod uwagę także terytoria sporne do których argentyna rości pretensje falklandy malwiny georgię południową sandwich południowy islas aurora wraz z orkadami południowymi szetlandami południowymi oraz z częścią antarktydy zwaną antarktydą argentyńską na mocy traktatu antarktycznego roszczenia te są zamrożone ale nie anulowane łączna powierzchnia kraju wynosi km co plasowałoby argentynę jako siódme pod względem wielkości państwo świata ślady pierwszych osadników na terenie dzisiejszej argentyny sięgają paleolitu hiszpańska kolonizacja rozpoczęła się w roku w jej wyniku w roku powstało wicekrólestwo la platy które było częścią hiszpańskiego imperium kolonialnego maja roku argentyna uzyskała de facto niepodległość po odsunięciu ostatniego hiszpańskiego gubernatora i ogłoszeniu pierwszego zgromadzenia narodowego zwanego również primera junta lipca roku argentyna formalnie ogłosiła niepodległość w san miguel de tucumn w xix wieku w argentynie miały miejsce liczne wojny domowe które zakończyły się reorganizacją państwa i utworzeniem federacji ze stolicą w buenos aires w drugiej połowie xix wieku miała miejsce wielka fala emigracji z europy do argentyny która na zawsze wpłynęła na argentyńską kulturę i demografię również w tym czasie w argentynie miał miejsce stabilny wzrost gospodarczy dzięki któremu na początku xx wieku argentyna była siódmym krajem na świecie pod względem rozwoju gospodarczego mimo tak dużego sukcesu ekonomicznego po roku w argentynie doszło do serii zamachów stanu które zakończyły się wprowadzeniem demokracji w roku pod koniec lat dziewięćdziesiątych w argentynie doszło do poważnego kryzysu finansowego przez co teraz znajduje się ona w kręgu krajów rozwijających się pochodzenie nazwy argentyna jest związane z legendą o sierra de la plata srebrne góry rozpowszechnioną pomiędzy tak hiszpańskimi jak portugalskimi konkwistadorami ci ostatni z brazylii w poszukiwaniu srebra prowadzili ekspansję w kierunku południowym i zachodnim łamiąc traktat z tordesillas oni to właśnie nazwali wielkie estuarium ro de la plata odkryte w r przez ekspedycję w której brał udział amerigo vespucci później w r dotarł do niego juan daz de sols nazwał je mar dulce morze świeżej wody morze rześkie termin argentyna z łaciny argentum srebro pojawia się pierwszy raz na mapie weneckiej z nazwa argentyna stała się popularna również z powodu wiersza opublikowanego w roku przez hiszpana martina del barco centenera zatytułowanego la argentina w którym opisany jest region ro de la plata i założenie miasta buenos aires nazwa ta pojawia się ponownie w w dziele la argentina manuscrita kreola ruya daza de guzmn jeszcze pod koniec xviii wieku słowo to było używane powszechnie dla określenia wszystkiego związanego z ro de la plata jego doliną terytorium i ludnością dolina la platy na początku odnosiło się do mieszkańców pochodzenia europejskiego urodzonych w tym regionie później rozszerzyło swe znaczenie na hiszpanów osiadłych tutaj na stałe primera junta rządu użyła nazwy provincias unidas del ro de la plata zjednoczone prowincje rio de la plata co zostało przyjęte także przez następne rządy aż do kongresu z tucumn który proklamował niepodległość provincias unidas en sud amrica zjednoczonych prowincji w ameryce południowej nazwa ta została utrzymana w konstytucji z konstytucja z grudnia użyła nazwy repblica argentina republika argentyńska podczas rządów juana manuela de rosas pozostawały w użyciu między innymi następujące nazwy confederación argentina konfederacja argentyńska estados unidos de la repblica argentina stany zjednoczone republiki argentyńskiej repblica de la confederación argentina republika konfederacji argentyńskiej i federación argentina federacja argentyńska przed przybyciem europejczyków w r terenami obecnej argentyny władali indianie w hiszpan pedro de mendoza założył buenos aires do r ziemie te leżały w obrębie wicekrólestwa peru a następnie weszły w skład wydzielonego wicekrólestwa la platy ze stolicą w buenos aires w r buenos aires zostało zaatakowane przez flotę brytyjską najeźdźcy zdobyli miasto jednakże wkrótce zostali pokonani przez armię obywatelską w r antyhiszpańskie powstanie kreolów obaliło wicekróla odtąd maja obchodzone jest święto narodowe na cześć rewolucji z r w walkach w których w latach siłami argentyńskimi dowodził generał jos de san martn wojska hiszpańskie zostały wyparte z kraju lipca r kongres przedstawicieli prowincji proklamował w san miguel de tucumn niepodległość zjednoczonych prowincji la plata rocznice tego dnia są obchodzone jako święto niepodległości w latach władzę dyktatorską w argentynie sprawował generał juan manuel de rosas obalony w wyniku przewrotu generała justo uruizy który po wprowadzeniu w r systemu federalnego został w r pierwszym prezydentem konfederacji la platy tymczasową stolicą było buenos aires w latach wojska argentyńskie dowodzone przez generała julio argentino roca włączyły do argentyny wschodnią patagonię zachodnią część regionu anektowało chile w porozumieniu z argentyną na mocy traktatu z buenos aires rok w xx wieku miały miejsce liczne wojskowe zamachy stanu permanentny kryzys polityczny i gospodarczy po zakończeniu i wojny światowej w kraju doszło do serii wystąpień o charakterze rewolucyjnym w styczniu roku w stolicy wybuchły zamieszki które do historii przeszły jako tragiczny tydzień zamieszki wywołali pracownicy wywodzący się z kręgów związków o profilu anarchistycznym i komunistycznym rząd do stłumienia zamieszek wykorzystał policję i wojsko w tym samym roku na prowincji wybuchł konflikt zwany jako la forestal który rozegrał się między pracownikami a właścicielami brytyjskich firm również w tym konflikcie rząd zainterweniował poprzez użycie wojska w latach do władzy dochodzi radykalna unia obywatelska na czele z prezydentem hipólitem yrigoyenem jako przedstawiciel interesów polityczno społecznych klas średnich prezydent realizował reformy społeczne i podejmował działania w celu umocnienia władzy centralnej kosztem lokalnych władz w prowincjach za pierwszej kadencji wprowadził wiele liberalnych reform i metodycznie przestrzegał konstytucji rezygnując ze stanowiska w lecz podczas drugiej kadencji zrezygnował z dawnego radykalizmu a kręgi militarne uzyskały silne poparcie społeczne którą yrigoyen utracił na skutek brutalnego prześladowania ruchów strajkowych i światowego kryzysu finansowego coraz bardziej niepopularny prezydent obalony został przez wojskowy zamach stanu na czele któergo stanął jos flix uriburu po krótkich rządach wojska w roku prezydentem został ramón castillo będący kandydatem konserwatystów castillo nie cieszył się popularnością rodaków a do władzy doszedł na skutek fałszerstw wyborczych rząd konserwatystów został obalony przez wojsko w roku przywódcą puczu i tymczasowym prezydentem został arturo rawson corvaln któremu jednak wkrótce władzę odebrali pozostali uczestnicy spisku kolejnym prezydentem z ramienia junty został pedro ramrez w obozie wojskowych cały czas trwała walka o władzę pretekstem do kolejnego puczu była sytuacja ze styczniu roku gdy ramrez zawiesił stosunki dyplomatyczne z mocarstwami osi został on wówczas obalony przez na rzecz generała eldemiro farrella w marcu roku argentyna dołączyła się do koalicji alianckiej dużą popularność w rządzie wojskowych zdobył juan perón perón wziął udział w wyborach prezydenckich z roku w których wystartował jako kandydat założonej przez siebie partii pracy perón w wyborach z roku pokonał kandydata wystawionego przez koalicję centrystów z radykalnej unii obywatelskiej komunistycznej partii argentyny najbardziej konserwatywnej frakcji narodowej partii autonomistycznej i partii socjalistycznej prezydentem nominowany został w roku uniknął on uwikłania kraju w zimną wojnę i zrezygnował z wyboru pomiędzy kapitalizmem i socjalizmem doradcom ekonomicznym polecił opracowanie planu pięcioletniego chcąc uniezależnić gospodarkę argentyńską od wpływów zachodnich znacjonalizował koleje należące głównie do firm brytyjskich i francuskich reformy doprowadziły do wzrostu płac realnych o około do roku dochód krajowy natomiast z do procent zabezpieczeniami społecznymi objęto niemal wszystkich robotników a opieka zdrowotna stała się powszechna dla wszystkich obywateli w rządzie peróna znalazło się miejsce zarówno dla bogatych przemysłowców jak i socjalistów prezydent zachęcał związki zawodowe do wywoływania strajków przeciwko pracodawcom którzy niechętnie przyznawali pracownikom przywileje strajki pozwoliły rządowi na dokonanie reformy prawa pracy jednakże na trwałe nastawiły przeciwko peronistom przedstawicieli dużych przedsiębiorstw związki zawodowe przybrały na liczebności z tysięcy do ponad milionów w roku na liczebności zyskał przede wszystkim properonistowska cgt który stał się największym związkiem w kraju w trakcie pierwszej kadencji prezydenta partia pracy przekształciła się w ugrupowanie o nazwie partia justycjalistyczna rząd przywrócił stosunki dyplomatyczne z zsrr polityka odnowienia relacji z zsrr wraz z próbami uzyskania suwerenności gospodarczej spotkały się z oporem usa które wprowadziły antyargentyńskie embargo usa chciało w ten sposób uchronić swoje inwestycje komercyjne w przemyśle naftowym rząd usa widział w działaniach rządu argentyny próbę budowy komunizmu w ameryce rząd w obawie o kondycje gospodarki wynegocjował z amerykańskim ambasadorem uwolnienie argentyńskich aktywów usa w zamian za preferencyjne traktowanie towarów amerykańskich perón jako zwolennik zaangażowania odmówił przystąpienia kraju do gatt i międzynarodowego funduszu walutowego w okresie jego rządów argentyna przyjmowała licznie uciekających z europy funkcjonariuszy państw faszystowskich szczególnie naukowców których doświadczenia miały pomóc m in we wprowadzeniu w argentynie europejskich technologii i rozwój naukowy kraju jednocześnie umożliwił żydom awans społeczny zezwolił na pełnienie przez nich funkcji politycznych oraz nie sprzeciwiał się żydowskiej imigracji do argentyny w roku perón ponownie został wybrany na prezydenta kraju zyskując ponad głosów druga kadencja rozpoczęła się dla rządu niekorzystnie ze względu na suszę która w tym czasie ogarnęła region i wywołała kryzys gospodarczy napięta sytuacja doprowadziła do coraz ostrzejszej rywalizacji między rządem a konserwatywną i lewicową opozycją perón próbował pozbawić opozycję dostępu do mediów a dzienniki opozycji zostały zamknięte lub wywłaszczone oraz doszło do przypadków bezpośrednich represji rząd popadł w konflikt z kościołem w związku m in z legalizacją rozwodów i prostytucji na skutek coraz częstszych kryzysów doszło do rozłamu w łonie samych peronistów w czerwcu roku doszło do nieudanej próby zamachu stanu trzy miesiące później doszło do kolejnego puczu który okazał się sukcesem puczystów zamach stanu został określony przez organizatorów jako revolucion libertadora czyli rewolucja wyzwoleńcza organizatorami puczu byli nacjonalistycznie i katolicko nastawieni oficerowie wojska eduardo lonardi pedro eugenio aramburu i isaac rojas centrum antyrządowego puczu była kordoba perónowi udało się uciec z kraju samolotem udał się wówczas do wenezueli a następnie do hiszpanii rządzonej przez gen francisco franco władzę do lat objęły kręgi związane z konserwatystami i elitami ziemiańskimi kryzys gospodarczy związany z przewrotem doprowadził do wzrostu ceny dolara z czterech do trzydziestu pesos oraz pięciokrotnego wzrostu cen produktów na czele reżimu argentyńskiego stanął pedro eugenio aramburu który zdelegalizował organizacje peronistowskie w odpowiedzi na represje antyperonistowskie grupa wojskowych o poglądach centrowych i peronistowskich zorganizowała próbę zamachu stanu która odbyła się w czerwcu roku puczyści na czele z generałem juanem jos valle zostali schwytani a organizatorów buntu zostało straconych w roku odbyły się wybory prezydenckie w których wygrał umiarkowany arturo frondizi będący kandydatem rozłamowców z radykalnej unii obywatelskiej frondizi nie zrealizował obiecywanego przed wyborami programu przywrócenia swobód demokratycznych w kraju po wyborach z roku frondizi został zmuszony do rezygnacji przez wojskowych kolejnym prezydentem wybranym w wyborach został arturo umberto illia który został odsunięty od władzy przez unię ludową w roku w połowie latach doszło do odrodzenia rządów dyktatorskich tym razem na ich czele stanął juan carlos ongana który prowadził politykę represji wobec ruchu pracowniczego w maju roku doszło do antyrządowego powstania cordobazo inspirowanego wydarzeniami we francji w maju roku z wydarzeniami z kordoby zbiegły się zamieszki studenckie w rosario rosariazo w latach zaczęły mnożyć się organizacje partyzanckie i paramilitarne tj montoneros będąca grupą lewicowo nacjonalistycznych peronistów faszyzujący nacjonalistyczny ruchu tacuara z czasem wielu jego członków pod wpływem rewolucji kubańskiej zbliżyło się do marksizmu oraz rewolucyjna armia ludu w roku do wyborów dopuszczono peronistów maja urząd prezydenta kraju objął lewicowy peronista hctor jos cmpora zwany przez sympatyków ruchu jako el to czyli wujek ustąpił on jednak w celu umożliwienia peronowi powrotu do władzy i zorganizował kolejne wybory w październiku w trakcie krótkich rządów udzielił on amnestii dla więźniów politycznych sprzeciwiał się wpływom prawicowych peronistów oraz zmienił kurs polityki zagranicznej argentyny poprzez wsparcie rządu kubańskiego w walce z amerykańskim embargiem perón powrócił do argentyny w czerwcu a na lotnisku witały go trzy miliony ludzi powitanie przywódcy stało się obiektem zamachu terrorystycznego w wyniku którego zginęło trzynastu zwolenników prezydenta a zostało rannych za zamach odpowiedzialne były grupy skrajnej prawicy październikowe wybory okazały się sukcesem przywódcy ruchu który uzyskał głosów i został po raz trzeci wybrany na prezydenta argentyny wiceprezydentem została jego trzecia żona isabel martnez de perón zwana izabelitą w trakcie krótkiej kadencji prezydenta doszło do krótkotrwałej poprawy sytuacji gospodarczej prezydent ponownie zastosował interwencyjną politykę społeczną i gospodarczą podobną do tej prowadzonej w latach przeprowadził nacjonalizację banków i przedsiębiorstw innych branż oraz wprowadził ograniczenia na zagraniczne inwestycje ożywienie gospodarcze zaprzepaścił kryzys naftowy który zmusił rząd do polityki oszczędności oraz doprowadził do gwałtownego wzrostu inflacji krótki okres na urzędzie prezydenta naznaczyły walki wśród jego zwolenników i gwałtowny wzrost terroryzmu za który w części odpowiadali lewicowi i skrajnie prawicowi peroniści kryzys ten spowodowany był represjami wobec lewicy ze strony czołowych postaci cgt części sił zbrojnych oraz radykałów prawicowych w szeregach partii justycjalistycznej a zwłaszcza faszyzującego doradcy prezydenta jos lópeza regi lópez rega awansowany został do roli ministra opieki społecznej a w praktyce jego pozycja zwiększyła się poza kompetencje ministra rega utworzył triple a czyli antykomunistyczny sojusz argentyński pełniący funkcję organizacji terrorystycznej która eliminowała w fizyczny sposób lewicową oraz umiarkowaną opozycję na skutek konfliktu doszło do rozłamu między perónem a lewicą stało się to września gdy doszło do zabójstwa umiarkowanie konserwatywnego sekretarza generalnego cgt jos ignacio rucciego który zginął w zasadzce o której zorganizowanie oskarżono lewicowych bojowników w rzeczywistości sprawcy zabójstwa nie zostali wykryci a sprawa do dzisiaj pozostaje nierozwiązana po zabójstwie sekretarza generalnego perón wykorzystał lópeza rege do eliminacji lewicowej opozycji represje ze strony prawicowych peronistów i rządu tylko zmobilizowały siły lewicowe które przystąpiły do ofensywy rewolucyjna armia ludu rozpoczęła regularną kampanię antyrządową stycznia dokonała ataku na koszary w azul w prowincji buenos aires oraz wywołała zbrojne powstanie w wiejskim regionie tucuman lipca roku prezydent zmarł w wyniku choroby po śmierci peróna na urzędzie prezydenta zastąpiła go izabelita izabelita zwiększyła wpływy skrajnej prawicy skupionej wokół lópeza regi co tylko zwiększyło terror wobec opozycji i w konsekwencji zwiększyła nasilenie lewicowej rebelii w roku isabela peron została obalona przez wojsko na czele którego stanął jorge rafael videla swoją formę rządów wojskowi nazwali proceso de reorganización nacional narodowy proces reorganizacji pod rządami videli wojsko otrzymało szerokie uprawnienia a mianowicie prawo do aresztowania zatrzymywania torturowania a nawet zabijania politycznych przeciwników w wyniku tego naruszanie praw człowieka było w argentynie na porządku dziennym ofiarami terroru padali zarówno partyzanci oraz ludzie podejrzani o wrogość wobec reżimu września roku doszło do tzw nocy ołówków porwano wówczas grupkę młodzieży prostujących przeciwko podwyżce biletów uczniowskich część z porwanych w wieku od do lat zaginęła całość terroru wobec opozycji określana jest jako brudna wojna szwadrony śmierci wspólnie z innymi dyktaturami ameryki południowej wzięły udział w operacji kondor po rządach junty w latach skompromitowanej przegraną wojną z wielką brytanią o sporne falklandy wojna o falklandy malwiny w r przywrócono demokrację i przestrzeganie praw człowieka prezydent ral alfonsn w wyniku wyborów w r prezydentem został peronista carlos sal menem reelekcja realizujący liberalny wolnorynkowy program ekonomiczny zmierzający do ustabilizowania gospodarki oraz prowadzący politykę zbliżenia do usa i wielkiej brytanii z którą w r argentyna wznowiła stosunki dyplomatyczne w r miała miejsce pierwsza od czasu kryzysu wizyta argentyńskiego prezydenta w londynie w r po kolejnym buncie wojskowych wszyscy skazani lat wcześniej generałowie zostali ułaskawieni w grudniu prezydentem argentyny został fernando de la ra z ramienia radykalnej unii obywatelskiej który zastąpił na stanowisku carlosa menema najdłużej rządzącego w historii argentyny szefa państwa jego działania mające na celu redukcję deficytu i długu publicznego były oparte na cięciach w sektorze publicznym w roku jako głowę ministerstwa gospodarki rząd wybrał byłego ministra z czasów prezydenta carlosa menema domingo cavallo krótko po objęciu urzędu ogłosił on zamrożenie depozytów bankowych w celu uniknięcia paniki bankowej co wywołało falę protestów i przyczyniło się do dymisji prezydenta de la ra grudnia roku w ciągu dwóch tygodni rządy sprawowało kilku prezydentów w tym przez krótki okres adolfo rodrguez sa który ogłosił niewypłacalność państwa i ogłosił tymczasowe wstrzymanie spłaty długu zagranicznego w na prezydenta argentyny wybrano nstora kirchnera z ramienia frontu na rzecz zwycięstwa podczas swojej prezydentury zreformował działanie sądu najwyższego i pozwolił na ponowne rozpatrzenie spraw o naruszenie praw człowieka z czasów dyktatury w polityce zagranicznej sprzeciwiał się on powstaniu strefy wolnego handlu obu ameryk przez co ostatecznie doprowadziło do porzucenia planów utworzenia takiej strefy od strony gospodarczej nstor kirchner rozpoczął spłacanie argentyńskiego długu w międzynarodowym funduszu walutowym i inne długi zewnętrzne rozpoczął nacjonalizację części przedsiębiorstw wtedy też argentyna doświadczyła znacznego wzrostu gospodarczego wraz ze spadkiem bezrobocia które były w dużej części wywołane stworzeniem nowych miejsc pracy w wyniku reaktywacji sektora rolniczego metalurgicznego petrochemicznego i budowlanego w wyniku inflacji która towarzyszyła odbudowie gospodarczej związki zawodowe rozpoczęły również negocjacje mające na celu zwiększenia płac w kwestii socjalnej rząd obniżył wydatki na pomoc wprowadzoną w roku zwiększając wydatki na ubezpieczenia społeczne w wyborach prezydenckich z października roku cristina fernndez de kirchner została ponownie wybrana na drugą kadencję z poparciem wyborców jej oponentem podczas kampanii prezydenckiej był amado boudou podczas drugiej kadencji przywróciła we władanie skarbu państwa argentyńskiego koncernu naftowego ypf dopuściła do uchwalenia prawa o wolności identyfikacji seksualnej wtedy też doszło do manifestacji ulicznych zwanych n w całej argentynie przeciwko rządom kirchner manifestacje zostały zapoczątkowane na portalach społecznościowych według danych banku światowego ameryka łacińska wraz z argentyną przeszła znaczną zmianę pod względem struktury społeczeństwa na początku xxi wieku charakteryzuje się ona zmniejszeniem poziomu ubóstwa i zwiększeniem liczby ludzi budujących klasę średnią w przypadku argentyny według danych banku światowego klasa średnia powiększyła się z miliona do miliona co stanowi całej populacji pomiędzy i rokiem argentyna z północy na południe ma km ze wschodu na zachód w najszerszym miejscu argentyna zajmuje południową część kontynentu południowoamerykańskiego od atlantyku na wschodzie po graniczne andy na zachodzie w górach tych wyróżnia się dwa główne pasma kordylierę zachodnią i andy patagońskie są to góry o ostrej rzeźbie ukształtowanej przez lodowce a jednocześnie obszar aktywny sejsmicznie w kordylierze zachodniej wznosi się najwyższy szczyt ameryki południowej aconcagua m n p m w andach patagońskich znajdują się liczne lodowce północno zachodnią część argentyny zajmuje śródgórski płaskowyż puna de atacama wznosi się on średnio na m n p m otaczają go tysięczne wzniesienia wulkaniczne jest to teren pustynny i kamienisty występują tu także solniska i salares okresowe słone jeziora w północno wschodniej części kraju rozciąga się rozległa dolina trzech wielkich rzek paragwaju parany i urugwaju zwana niziną la platy część zachodnia tego obszaru to gran chaco równina lessowa z ciernistymi zaroślami sawanny wschodnią część regionu stanowi międzyrzecze zwane również mezopotamią argentyńską rozpościera się ona między rzekami paraną i urugwajem północną granicę wyznacza rzeka iguazu z uznawanymi za najpiękniejsze na świecie wodospadami wodospad iguaz z hiszp cataractas del iguaz środkową i północno zachodnią część argentyny stanowi nizinna i żyzna pampa która od południa sąsiaduje z miejscami pofałdowanym bogatym w ropę płaskowyżem patagonii jest to lessowa równina stanowiąca najważniejszy obszar rolniczy kraju w części południowej wznoszą się izolowane pasma gór ventana a na północnym wschodzie góry dalej na południe jest subpolarna ziemia ognista zachodnia część kraju to przedgórza oraz rozbudowany system górski andów z najwyższym szczytem ameryk aconcagua środkowa część tego pogórza to cuyo najdalej na południe położoną krainą geograficzną argentyny jest wyżyna patagońska jest to skalisty i suchy płaskowyż o charakterze półpustyni porozcinany jest głębokimi dolinami rzek dochodząc do oceanu atlantyckiego wyżyna tworzy wysokie skaliste wybrzeże klifowe z licznymi zatokami klimat argentyny jest bardzo zróżnicowany od podzwrotnikowego morskiego na północnym wschodzie przez podzwrotnikowy kontynentalny i umiarkowany ciepły bardziej na południu po subpolarny na ziemi ognistej warunki pogodowe są tutaj zależne od danego regionu tego kraju na północy lata charakteryzują się bardzo gorącym i wilgotnym klimatem z umiarkowanymi suchymi zimami a także okresowymi suszami w centrum kraju natomiast obserwujemy gorące lata i chłodne zimy na południu lata są ciepłe a zimy zimne z obfitymi opadami śniegu tak ogromne zróżnicowanie klimatyczne argentyny spowodowane jest przede wszystkim dużą rozciągłością południkową kraju występują częste silne zimne wiatry pampero oraz burze które są zjawiskiem dość częstym średnia temperatura powietrza i średnia suma opadów w stolicy kraju wynoszą w styczniu c i mm w lipcu c i mm roczna suma opadów atmosferycznych w argentynie wynosi mm w północno wschodniej części i kraju mm na punie atakamskiej od do mm w andach oraz mm w patagonii ekstremalne temperatury jakie dotychczas odnotowano w całej ameryce południowej należą właśnie do miejsc w argentynie najcieplej do tej pory było w mieście rivadavia w prowincji salta temperatura wyniosła tu stopni celsjusza natomiast najzimniej w sarmiento w prowincji chubut stopnie charakterystyczne są również wiatry lokalne należy do nich zimny i suchy pampero wiejący nad patagonią w ciągu godziny może obniżyć temperaturę o c zonda to wiatr bardzo suchy i gorący z temperaturą do c najważniejszymi rzekami kraju są parana paragwaj rzeka salado i urugwaj la plata która jest wspólnym ujściem parany i urugwaju o szerokości km przy oceanie jest to swego rodzaju słodkowodny zalew morski estuarium większość rzek na terenach górskich charakteryzuje się wysokimi przepływami w korytach rzek występują natomiast liczne progi skalne pozwala to wykorzystać potencjał energetyczny tych rzek aż powierzchni kraju zajęta jest przez obszary bezodpływowe występują na nich okresowe rzeki i jeziora oraz zmiennych rozmiarów solniska w andach patagońskich występuje ponad jezior pochodzenia tektoniczno polodowcowego z których największe buenos aires ma powierzchnię km świat roślinny i zwierzęcy kraju jest bardzo różnorodny wyżyny porastają przede wszystkim zarośla karłowate krzewy i roślinność trawiasta roślinność półpustynna puna sawannowa kebraczo monte stepowa i górska w wilgotnych lasach występują gigantyczne cedrzyńce i drzewa wawrzynu rośliny subtropikalne występują w gran chaco na północy kraju również w tym samym rejonie występują kebraczo i m in szarańczyn strąkowy sawanna reprezentowana jest przez roślinność charakterystyczną dla tej formacji roślinnej w środkowej części kraju dominują prerie zachodnia pampa ze względu na suchość i mniejszą liczę opadów porośnięta jest krótkimi trawami i krzewami spośród reprezentantów fauny żyją tu zwierzęta typowe dla ameryki południowej m in lamy małpy jaguary pancerniki i węże ptaki reprezentują tukany kolibry papugi i nandu w licznych strumieniach żyją różne gatunki ryb spotyka się tu zwłaszcza w rzekach również piranie wzdłuż wybrzeża żyją otarie uchatki patagońskie w argentynie znajdują się liczne obszary chronione m in parki narodowe iguaz lann nahuel huapi czy los glaciares w okolicach mar del plata żyją swobodnie wylegujące się na słońcu lwy morskie zgodnie z konstytucją kraju z r wielokrotnie modyfikowanej argentyna jest republiką związkową z prezydentem wybieranym w wyborach powszechnych w turach na lata z prawem do jednej reelekcji jako głową państwa szefem rządu i zwierzchnikiem sił zbrojnych prezydent posiada prawo weta do ustaw parlamentu wydaje rozporządzenia i dyrektywy niezbędne do egzekucji prawa i bierze udział w jego tworzeniu i ogłoszeniu władzę ustawodawczą sprawuje izbowy kongres narodowy parlament składa się z dwóch izb do których parlamentarzyści są wybierani w wyborach częściowych tzn co dwa lata wybierana jest z senatorów a co lata połowa z członków izby deputowanych senatowi przewodniczy wiceprezydent władzę wykonawczą sprawuje prezydent i powoływany przez niego rząd władzę sądowniczą sprawują niezawisłe sądy federalne z sądem najwyższym dożywotnich sędziów i sądy prowincjonalne w polityce dominuje peronistyczna partia sprawiedliwości lewicowa radykalna unia obywatelska i inne prowincje zaś mają własne konstytucje oraz wyłaniane w wyborach organy ustawodawcze i gubernatorów do kompetencji władz prowincjonalnych należą wszystkie sprawy nie delegowane rządowi federalnemu święto narodowe argentyny ustanowione jest dnia maja dzień rewolucji terytorialnie argentyna podzielona jest na prowincje jedno miasto autonomiczne tzw dystrykt federalny buenos aires oraz terytorium narodowe ziemia ognista prowincje dzielą się na departamenty a te z kolei z wyjątkiem miasta autonomicznego dzielą się na gminy z hiszp municipios argentyna dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych wojskami lądowymi marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi uzbrojenie sił lądowych argentyny składało się w roku z czołgów opancerzonych pojazdów bojowych dział samobieżnych wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz zestawów artylerii holowanej marynarka wojenna argentyny dysponowała w roku okrętami obrony przybrzeża czterema niszczycielami korwetami oraz trzema okrętami podwodnymi argentyńskie siły powietrzne z kolei posiadały w roku uzbrojenie w postaci m in myśliwców samolotów transportowych samolotów szkolno bojowych oraz śmigłowców wojska argentyńskie w roku liczyły tys żołnierzy zawodowych oraz tys rezerwistów zasadnicza służba wojskowa w wojskach lądowych trwa miesięcy w lotnictwie rok a w marynarce miesięcy według rankingu global firepower argentyńskie siły zbrojne stanowią siłę militarną na świecie z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości mld dolarów usd większość ludności zamieszkuje środkową i wschodnią część kraju gran chaco i patagonia są prawie bezludne ludność argentyny ukształtowała się w wyniku masowych migracji z europy i kolonizacji prawie bezludnych terenów zamieszkanych przez nieliczne plemiona indiańskie w czasach przedkolumbijskich zamieszkiwało tam około tys indian ponad ludności stanowią biali pochodzenia europejskiego głównie włoskiego hiszpańskiego niemieckiego polskiego ukraińskiego i portugalskiego resztę metysi nieliczni indianie mniej niż tys argentynę cechuje bardzo wysoki odsetek ludności miejskiej tylko ludności mieszka na obszarach wiejskich głównie w izolowanych osiedlach hodowlanych i latyfundiach miejska ludność koncentruje się w dużych miastach ciężki kryzys gospodarczy spowodował że ambitne plany przeniesienia stolicy do viedmy km na południe od buenos aires nie zostały jak dotąd zrealizowane w latach xx wieku wiele osad zostało opuszczonych gdy kolej zmniejszyła sieć połączeń a lokalne wyroby produkowane na małą skalę zostały zastąpione masowym importem tanich produktów w argentynie istnieje liczna i dobrze zorganizowana polonia której korzenie sięgają xix wieku pierwsi polacy pojawili się ok r w początkowym okresie walk niepodległościowych w argentynie następne grupy polaków napłynęły po powstaniu listopadowym i styczniowym w końcu xix wieku zaczęła przybywać emigracja zarobkowa zwłaszcza chłopska z terenów wschodniej małopolski osiadła głównie w prowincji misiones gdzie r założono osadę apóstoles po r napłynęły nieco liczniej grupy robotników po i wojnie światowej liczba przybyszów z polski do argentyny narastała a sama argentyna stała się drugim po kanadzie krajem do którego kierowała się w tym czasie zamorska emigracja z polski a pierwszym wśród krajów ameryki łacińskiej w r liczba polaków w argentynie wynosiła ok tys a w ok tysięcy pierwsze polskie stowarzyszenie w argentynie założono ok r towarzystwo demokratyczne polskie w buenos aires w r zaczęło się ukazywać pierwsze polskie pismo echo polskie w latach rozwinęło się życie organizacyjne tamtejszej polonii w r powstał instytut kultury argentyńsko polskiej w okresie ii wojny światowej w argentynie przebywało ok tys polaków zaś obecnie polonię szacuje się na ponad tys przy czym liczbę osób pochodzenia polskiego szacuje się na ok tysięcy znaczna część uległa całkowitej asymilacji największe skupiska polonii zamieszkują prowincje buenos aires pod buenos aires znajduje się założona przez polskich emigrantów miejscowość maciaszkowo misiones oraz córdoba wkład polaków w budowę państwa argentyńskiego został doceniony w r świętem narodowym na ich cześć argentyna jest jedynym państwem w którym obchodzony jest czerwca dzień polskiego osadnika hiszp da del colono polaco dzień ten upamiętnia przybycie pierwszych polaków do argentyny na początku czerwca roku z tej okazji w buenos aires pod auspicjami ambasady polski związku polaków organizacji la asociación cultural argentino polaca oraz la fundación argentina odbywa się tydzień imprez kulturalnych poświęconych polsce i polakom dominującym wyznaniem w kraju jest katolicyzm charakterystyczny dla całej ameryki południowej od marca z argentyny pochodzi pierwszy w historii papież z ameryki południowej franciszek jednakże inne wyznania stają się coraz bardziej popularne wielu argentyńczyków praktykuje spirytualizm wiarę w kontakt z duchami nieżyjących już ludzi i kult zmarłych na cmentarzach argentyńskich spotkać można całe procesje wiernych ciągnących do grobów zmarłych otoczonych czcią rośnie też liczba wiernych wyznania ewangelicznego widoczna jest aktywna działalność misji ewangelicznych rośnie również popularność nieuznawanych przez kościół ludowych wierzeń na poły pogańskich takich jak diffunta correa kult ten popularny jest zwłaszcza w prowincji san juan na zachodzie kraju nuncjuszem apostolskim w argentynie jest arcybiskup lon kalenga badikebele źródło prolades pew forum lds jw org najludniejsze miasta argentyny argentyna jest krajem przemysłowo rolniczym główne gałęzie gospodarki to przemysł wydobywczy metalurgiczny motoryzacyjny spożywczy w rolnictwie dominuje hodowla bydła i owiec uprawa soi winorośli słonecznika bawełny garbników herbaty sadownictwo to jeden z najważniejszych światowych producentów pszenicy wełny i mięsa blisko zbiorów pszenicy przeznaczana jest na eksport ważne są także uprawy kukurydzy i roślin oleistych pastwiska i grunty orne stanowią ponad powierzchni kraju dominującym kierunkiem w rolnictwie jest hodowla oraz uprawa oliwek aż eksportowanych produktów to oliwki coraz większe znaczenie nabierają obecnie uprawy roślin plantacyjnych bawełny trzciny cukrowej tytoniu oraz owoców cytrusowych a zwłaszcza pomarańczy i cytryny argentyna zajmuje pierwsze miejsce wśród krajów ameryki łacińskiej a czwarte w świecie w uprawie winorośli i produkcji wina istotna jest także uprawa jabłoni nie spotykana w żadnym z pozostałych krajów kontynentu lasy stanowią ok powierzchni kraju a pozyskiwane drewno przeznaczane jest głównie na budulec z drewna bardzo twardego drzewa kebraczo pozyskuje się taninę garbnik używany do garbowania skór oraz w przemyśle chemicznym i farmaceutycznym argentyna jest największym producentem i eksporterem taniny na świecie kraj posiada bogate złoża surowców mineralnych i energetycznych największe znaczenie w przemyśle energetycznym ma wydobycie ropy naftowej argentyna zajmuje pod tym względem trzecie miejsce w ameryce południowej obfite są również złoża gazu ziemnego i uranu są tu także znaczne zasoby berylu bardzo cenionego w przemyśle elektronicznym w przemyśle przetwórczym główne znaczenie ma przemysł maszynowy w tym produkcja samochodów w której argentyna zajmuje drugie miejsce w ameryce południowej istotny jest również przemysł związany z przetwórstwem spożywczym zwłaszcza mięsnym oraz produkcja wyrobów skórzanych włókienniczych i celulozowo papierniczych obecnie silnie rozwija się turystyka argentyna zajmuje pierwsze miejsce w ameryce południowej pod względem ilości miejsc noclegowych w latach argentyna należała do dziesięciu najbogatszych krajów świata rozwój oparty głównie o kapitał brytyjski dotyczył przede wszystkim rolnictwa i infrastruktury ludność kraju w tym okresie rosła o rocznie dochody rosły jeszcze szybciej na przełomie lat i argentyna podobnie jak inne kraje świata wpadła w wielki kryzys gospodarczy na ów kryzys nałożył się dodatkowo duży napływ imigrantów co spowodowało że argentynie trudniej niż innym krajom było powrócić do poziomu dochodów na mieszkańca z lat w kraju liberalizm gospodarczy został zastąpiony interwencjonizmem i protekcjonizmem w latach prezydent juan domingo peron uczynił argentynę państwem socjalnym na wzór zachodnich państw wydatki socjalne były jednak zbyt duże i już w połowie lat po usunięciu perona zaczęły się czasy ostrych oszczędności w celu zmniejszenia olbrzymiego zadłużenia państwa po ich przeprowadzeniu nastały dobre czasy lat odznaczające się wyjątkowo niską inflacją dobra koniunktura zaczęła jednak się kończyć w latach podobnie jak na zachodzie doszło do zjawiska stagflacji czyli współwystępowania wysokiej inflacji i niskiego wzrostu gospodarczego aby przezwyciężyć ten stan tworzono kolejne nieudane plany stabilizacyjne finansowane przez zagraniczne banki powiększało to zadłużenie państwa co w połączeniu z destabilizacją polityczną nie dawało pozytywnych efektów rezultatem była natomiast katastrofa gospodarcza lat przejawiająca się niewypłacalnością państwa hiperinflacją i spadkiem realnych dochodów i pkb stan ten przezwyciężono dopiero na początku lat kiedy wprowadzono stabilizację waluty i powiązano ją z dolarem wtedy też przeprowadzono takie reformy jak prywatyzacja i liberalizacja handlu zagranicznego średni wzrost pkb w latach wynosił i był podobny do tego jaki odnotowywano już w latach w chile dwa latynoskie tygrysy inflacja w ciągu lat spadła z do pozwolono jednak także na wzrost zadłużenia państwa a szczególnie samorządów jednocześnie w latach i dał się odczuć spadek pkb spowodowany głównie zachwianiem konkurencyjności produktów argentyńskich w wyniku dewaluacji waluty brazylijskiej reala brazylijskiego i odpływem tam wcześniej napływającego do argentyny kapitału zagranicznego kryzys silnie się pogłębił w latach kiedy znacznie wzrosło bezrobocie i zamrożono depozyty krajowe nastąpiło ogłoszenie stanu niewypłacalności państwa oraz zniesienie powiązania argentyńskiego peso z dolarem spowodowało to silną deprecjację kursu argentyńskiej waluty w latach kryzys został opanowany odmrożono depozyty a po spadku pkb w roku o lata następne przyniosły średni wzrost pkb o rocznie obecnie argentyna notuje ponad wzrost swego pkb rocznie w połowie r pkb kraju wzrosło o co stawiało ten kraj w pierwszej piątce krajów na świecie o najwyższym wzroście gospodarczym trzcina cukrowa owoce cytrusowe tytoń soja owoce i warzywa herbata winorośl hutniczy zapla spożywczy santa fe rio gallegos chemiczny la plata campo duran comodoro rivadavia zróżnicowanie klimatu argentyny ma znaczący wpływ na środowisko naturalne tego kraju dzięki temu występują tu liczne większe i mniejsze wodospady jak iguazu śnieżne szczyty w andach a także płaskowyże i rozległe równiny jednym z najciekawszych regionów turystycznych oprócz wodospadów argentyny jest patagonia kraina geograficzna mająca swój początek wysoko w andach ciągnie się przez wyżynę patagońską aż na południe sięgając cieśniny magellana i przylądka horn z jednej strony patagonii wydobywa się ropę naftową i hoduje bydło z drugiej natomiast wyłania się półwysep valds gdzie żyje spora populacja dzikich morskich zwierząt okoliczne wody zamieszkiwane są między innymi przez lwy morskie walenie orki wieloryby biskajskie manaty oraz otarie w r półwysep valds został wpisany na listę światowego dziedzictwa unesco na terenie patagonii znajduje się także jeden z największych lodowców świata perito moreno zajmujący powierzchnię przekraczającą km duże bogactwo naturalne kraju obfituje w różnorodne owoce morza oraz wiele gatunków ryb kraj znany jest także z wysokiej jakości gatunków mięsa wołowego i wyrobów mleczarskich znajduje się tu wiele winnic z których otrzymuje się wykwintne wino białe i czerwone poza przyrodą i bogactwem różnych gatunków zwierząt argentyna posiada jeszcze złoża ropy naftowej a także twarde szlachetnej jakości drewno gdzie jest ono wykorzystywane w meblarstwie oraz w przeróżnych wyrobach stolarki budowlanej drogi w argentynie są dobrze utrzymane duże znaczenie dla transportu drogowego ma autostrada panamerykańska panamericana argentyna posiada dwa rodzaje dróg krajowe rutas nacionales rn oraz lokalne rutas provinciales rp a także płatne autostrady których argentyna posiada dość dużą i gęstą siatkę łączące najważniejsze ośrodki kraju przy głównych zjazdach i wjazdach oraz w specjalnie oznaczonych punktach często ustawione są patrole policyjne szczególnym przypadkiem jest w kraju usytuowanie sygnalizatorów świetlnych które na skrzyżowaniach ustawione są bezpośrednio za skrzyżowaniem czyli za przejściem dla pieszych łącznie argentyna posiada km dróg utwardzanych bardzo rozwinięta jest sieć połączeń autokarowych w obrębie całego kraju które kursują bardzo często i są wysoce komfortowe system kolejowy w kraju został sprywatyzowany w r zarówno ten odpowiadający za przewozy towarowe jak i ten przeznaczony do przewozów pasażerskich argentyna posiada niespełna tys km linii kolejowych po których prowadzone są regularne przewozy pasażerskie zaś łączna liczba linii kolejowych w kraju to km argentyna posiada około tys km dróg wodnych transport śródlądowy odgrywa główną rolę w przewozie ładunków i towarów głównie prowadzonych przez rzeki la platę paranę paragwaj oraz urugwaj główne porty rzeczne to zrate i campana dużą rolę transport rzeczny odgrywa w transporcie ładunków pomiędzy argentyną i urugwajem oraz paragwajem duże znaczenie dla gospodarki kraju ma transport morski za pomocą którego większość z produktów jest przywożona do kraju głównymi portami morskimi są buenos aires w szczególności jego portowa dzielnica puerto madero la plata ensenada oraz baha blanca port w buenos aires jest jednym z największych na świecie stanowi obrotu towarów całkowitego eksportu przez kraj w argentynie działa lotnisk obsługujących regularne loty krajowe i zagraniczne największym portem lotniczym jest port lotniczy buenos aires ezeiza ministro pistarini zlokalizowane w ezeiza km na południowy zachód od buenos aires obsługujący połączenia międzynarodowe ze wszystkimi kontynentami kultura i sztuka argentyńska jest silnie zakorzeniona w tradycji europejskiej ukształtowała się pod wpływem licznie przybyłych tu emigrantów z europy elementy tych tradycji odzwierciedlają się w rzemiośle muzyce i literaturze oraz w popularności niektórych sportów np piłki nożnej i polo inspiracje europejskie wyraźnie widać również w tutejszych specjałach kulinarnych wiele argentyńskich smakołyków wywodzi się bowiem z kuchni śródziemnomorskiej najliczniejszym wyznaniem religijnym argentyny jest katolicyzm jego wyznawanie deklaruje ponad mieszkańców kraju w argentynie święta bożego narodzenia obchodzone są bardzo hucznie głównym i najważniejszym daniem jest pieczony prosiak a dopiero o północy zaczyna się konsumowanie słodyczy zabawa i tańce do samego rana w tych harcach uczestniczą również dzieci tego dnia nie ma zwyczaju obdarowywania się prezentami jest to praktykowane w dniu trzech króli stycznia tradycyjnym tańcem w argentynie jest tango którego ojczyzną jest właśnie argentyna niegdyś był to taniec wyłącznie najbiedniejszych z przedmieścia buenos aires był zakazany w wyższych sferach gdyż uznawano go za niemoralny wywodzi się z niższych klas społecznych buenos aires i zawiera w sobie elementy kultury afrykańskiej i europejskiej m in włoskiej hiszpańskiej polskiej żydowskiej obecnie tango jest jednym z najpopularniejszych tańców latynoamerykańskich należącym do klasyki światowej tango zarówno taniec jak i muzyka jest częścią światowego niematerialnego dziedzictwa kulturalnego ludzkości z argentyny wywodzi się także yerba mate najsłynniejszy napar świata w sztuce zwłaszcza użytecznej ujawniają się tendencje do monumentalizmu widoczny jest jednak zwrot ku awangardzie i ruchom antytradycjonalistycznym wśród pisarzy argentyńskich międzynarodową sławę zdobyli m in julio cortazar jorge luis borges ernesto sbato manuel puig osvaldo soriano ricardo giraldes silvina bullrich roberto arlt czy adolfo bioy casares a wśród filmowców luis puenzo juan jos campanella eliseo subiela hector babenco i mara luisa bemberg najważniejsi reżyserzy argentyńscy to z kolei fabin bielinsky lucrecia martel czy gaspar no warto także nadmienić iż w argentynie powstała spora część literackiego dorobku witolda gombrowicza m in transatlantyk i ślub w budownictwie argentyńskim zaznaczają się wpływy architektury hiszpańskiej widoczne są one przede wszystkim w obiektach sakralnych a także w domach mieszkalnych często są w nich znane z hiszpanii patia kolumnowe portyki balkony i tarasy w północno zachodnim regionie kraju w położonych w wąwozach puny de atacama wioskach indiańskich zachowały się liczne malownicze kościoły cenne zabytki architektury kolonialnej z xvi xvii wieku w regionie tym znajdują się również ruiny starych twierdz inków oraz miasta które zachowały kolonialny plan zabudowy takie jak salta san salvador san miguel de tucuman w córdobie natomiast drugim co do wielkości mieście argentyny wśród licznych zabytków z czasów kolonialnych zachował się gmach najstarszego uniwersytetu w argentynie z roku istotnym elementem tradycji i kultury argentyńskiej są gauchos czyli południowoamerykańscy pasterze bydła odpowiadający północnoamerykańskiemu kowbojowi pracujący na pampach czyli trawiastych równinach argentyny urugwaju i terenów południowej brazylii dziś mówi się o dwóch typach gauchos o gauchos z pampy i gauchos sierra górskich czyli po prostu rolnicy posiadający krowy gauchos to zwykle potomkowie rodzin polskich szwedzkich holenderskich i włoskich a ich styl życia w niczym nie przypomina i nigdy nie przypominał stylu życia południowoamerykańskiego kowboja gauchos symbolizują dumę indywidualizm wolność ich zręczność i panowanie nad koniem są rdzeniem ich tożsamości kultura gauchos jest dla argentyńczyków nie tylko niezwykle ważna a wręcz uważana za najautentyczniejszą za narodową dumę jednym z atrybutów gauchos w ikonografii i rycinach jest mate lub guampa czyli naczynia do picia yerba mate bombilla i imbryk z ciepłą wodą w ludności argentyny zamieszkiwało aglomeracje powyżej tys mieszkańców była to koncentracja pięć razy większa od średniej światowej podobna do stanów zjednoczonych i w przybliżeniu dwa razy większa od koncentracji ludności europejskiej w po raz pierwszy liczba ludności miejskiej przewyższyła liczbę ludności wiejskiej jednym z ważniejszych czynników szybkiego rozwoju obszarów miejskich była wielka fala imigracji głównie europejskiej do miast w szczególności do buenos aires córdoby i rosario w piętnaście miast przekraczało tys mieszkańców żyło w nich ludności miejskiej spośród nich wyróżniało się buenos aires jedyne które przekraczało tys mieszkańców w ludność miejska stanowiła ogółu ludności podobnie jak w stanach zjednoczonych nieco więcej niż w oceanii i mniej niż w wielkiej brytanii kraju który posiadał najwyższy odsetek ludności miejskiej od początków xix wieku w osiągnęła ludności miejskiej a w wskaźnik urbanizacji wyniósł w ludności żyło w miastach głównym czynnikiem tych zmian były podobnie jak w całej ameryce łacińskiej migracje wewnętrzne z obszarów wiejskich do miast główne przyczyny tej migracji to skrajnie niekorzystne warunki ekonomiczne i społeczne w wartość wskaźnika urbanizacji osiągnęła andreas vesalius wesaliusz właśc andries van wesel lub andre wesale ur grudnia w brukseli zm października na zakintos flamandzki uczony twórca nowożytnej anatomii urodził się w brukseli w rodzinie o tradycjach medycznych jego ojciec był aptekarzem cesarza karola v studiował humanae litterae na uniwersytecie w leuven belgia w latach a następnie między a w paryżu pod kierunkiem sylwiusza ostatnim etapem jego studiów była nauka na uniwersytecie w padwie gdzie w wieku lat w otrzymał stopień doktora medycyny publikując w charakterze dysertacji parafrazę dzieła arabskiego lekarza ar raziego zaraz też został zatrudniony jako wykładowca chirurgii odpowiedzialny za pokazy anatomii w padwie nauczał w latach w w bazylejskiej oficynie typograficznej johannesa oporinusa opublikował siedmioczęściowe dzieło budowa ludzkiego ciała de humani corporis fabrica w skrócie często cytowane jako fabrica i zadedykował je karolowi v było to pierwsze wydane drukiem dzieło o anatomii człowieka w r w tej samej drukarni ukazało się drugie wydanie fabrica wykorzystujące ten sam materiał ilustracyjny który został zastosowany w wydaniu pierwszym jako pierwszy opisał w nim dokładnie budowę ciała ludzkiego ilustrując swe twierdzenia drzeworytami wykonanymi przez ucznia tycjana jana van calcara poprawił tym samym ponad błędów klaudiusza galena i udowodnił że nie wykonał on żadnych sekcji zwłok ludzkich dzieło vesaliusa określano jako kulminację humanistycznego odrodzenia nauki starożytnej jednakże nie była to nauka starożytna w sensie wyłącznie klasycznym wykształcenie vesaliusa opierało się na tradycji arabskiej i na jego własnych dokładnych obserwacjach których wyniki szeroko rozpowszechniał drukiem krytyka galena spowodowała niechęć innych uczonych w szczególności zajadłe ataki ze strony byłego mentora vesaliusa sylviusza zrezygnował więc z profesury w padwie i przeniósł się do brukseli gdzie poślubił annę van hamme w został nadwornym lekarzem karola v jego kariera jako lekarza rozwijała się bardzo dobrze a w został przez cesarza podniesiony do rangi hrabiego i otrzymał dożywotnią pensję w przeniósł się do madrytu na dwór filipa ii króla hiszpanii w roku udał się na pielgrzymkę do jerozolimy do dziś trwają spory badaczy jaki był cel tej podróży w drodze powrotnej vesalius został najprawdopodobniej pozostawiony przez marynarzy być może w chorobie na greckiej wyspie zakintos należącej wówczas do republiki wenecji gdzie wkrótce zmarł wesaliusz jako jeden z pierwszych odważył się na dokładne zbadanie zwłok ludzkich wykazując przy tym liczne błędy w dziełach galena będące wynikiem nieuzasadnionego a bezwzględnego przenoszenia stosunków anatomicznych panujących u zwierząt na organizację ciała ludzkiego wskutek tych poprawek i sprostowań popadł w spór ze swym nauczycielem sylwiuszem stanowczym zwolennikiem galena a także innym sławnym badaczem eustachiuszem spór ten przyczynił się do rozwoju anatomii porównawczej zwierząt fabrica wesaliusza była bogato ilustrowana przez niderlandzkiego artystę jana van calcara każdy drzeworyt zawierał zarówno treści merytoryczne jak i metaforę do tego dochodziły niezwykle sugestywne inicjały adrenalina epinefryna organiczny związek chemiczny hormon zwierzęcy i neuroprzekaźnik katecholaminowy wytwarzany przez gruczoły dokrewne pochodzące z grzebienia nerwowego rdzeń nadnerczy ciałka przyzwojowe komórki c tarczycy i wydzielany na zakończeniach włókien współczulnego układu nerwowego pierwsza nazwa pochodzi z łaciny od ad renes a druga z greki od epi nephros obie oznaczają to samo nad nerkami termin adrenalina jest stosowany wymiennie z nazwą epinefryna gdyż oba terminy odnoszą się do dokładnie tej samej substancji adrenalina określana jest też jako hormon xf z ang fright fight and flight czyli hormon strachu walki i ucieczki w roku polski fizjolog napoleon cybulski otrzymał ekstrakt z kory nadnerczy nazywany nadnerczyną który zawierał aminy katecholowe w tym adrenalinę adrenalina była pierwszym hormonem otrzymanym w stanie krystalicznym wyizolowana została w roku przez japońskiego chemika jkichi takamine który jako pierwszy nazwał ten związek adrenaliną jego współpracownik fizjolog i biochemik thomas bell aldrich ustalił jej wzór strukturalny proces sztucznego wytwarzania opracował w roku friedrich stolz adrenalina odgrywa decydującą rolę w mechanizmie stresu czyli błyskawicznej reakcji organizmu człowieka i zwierząt kręgowych na zagrożenie objawiających się przyspieszonym biciem serca wzrostem ciśnienia krwi rozszerzeniem oskrzeli rozszerzeniem źrenic itd oprócz tego adrenalina reguluje poziom glukozy cukru we krwi poprzez nasilenie rozkładu glikogenu do glukozy w wątrobie glikogenoliza adrenalina występuje również w roślinach jej znaczenie farmakologiczne jest ograniczone z powodu niewielkiej trwałości hormonu adrenalina należy do szeregu fenyloetyloamin pod względem chemicznym jest pochodną katecholu która w organizmach żywych jest otrzymywana w wyniku przemian dwóch aminokwasów fenyloalaniny i tyrozyny działanie adrenaliny polega na bezpośrednim pobudzeniu zarówno receptorów jak i adrenergicznych powinowactwo adrenaliny do obu receptorów jest podobne przez co wykazuje działanie sympatykomimetyczne wyraźny wpływ na receptory widoczny jest wobec naczyń krwionośnych ponieważ w wyniku ich skurczu następuje wzrost ciśnienia tętniczego adrenalina przyspiesza czynność serca jednocześnie zwiększając jego pojemność minutową w nieznaczny sposób wpływając na rozszerzenie naczyń wieńcowych rozszerza też źrenice i oskrzela ułatwiając i przyspieszając oddychanie mobilizuje także spalanie tkanki tłuszczowej przez aktywację lipaz ponadto hamuje perystaltykę jelit wydzielanie soków trawiennych i śliny oraz obniża napięcie mięśni gładkich adrenalina jako hormon działa antagonistycznie w stosunku do insuliny przyspiesza glikogenolizę zwiększając stężenie glukozy w krwi wyrzut adrenaliny do krwi jest jednym z mechanizmów uruchamianych przy hipoglikemii zwiększa ciśnienie rozkurczowe w aorcie oraz zwiększa przepływ mózgowy i wieńcowy poprawia przewodnictwo i automatykę w układzie bodźcotwórczo przewodzącym zwiększa amplitudę migotania komór przez co wspomaga defibrylację podobne działanie do adrenaliny wykazuje pokrewna jej noradrenalina noradrenalina stosowana w ciężkich stanach niewydolności krążenia również podnosi ciśnienie krwi oraz poziom glukozy jednak nie wpływa w ogóle na przemianę materii adrenalina stosowana jest w przypadkach zatrzymania krążenia krwi niezależnie od mechanizmu ma działanie pobudzające kurczliwość mięśnia sercowego poprawiające przewodnictwo bodźców w sercu a także poprawę skuteczności defibrylacji elektrycznej adrenalina podawana w przypadku anafilaksji szybko likwiduje objawy ostrej reakcji alergicznej wywołuje szybki skurcz naczyń krwionośnych dzięki czemu podnosi się ciśnienie krwi rozluźniają się także mięśnie gładkie oskrzeli i gardła co ułatwia oddychanie epinefryna zmniejsza ponadto opuchliznę wokół ust i na twarzy adrenalina jest lekiem pierwszego rzutu preferowanym w leczeniu anafilaksji i lekiem drugiego rzutu w leczeniu wstrząsu kardiogennego stosuje się ją także w przypadkach napadów astmy oskrzelowej i ostrych odczynach alergicznych kiedy nie pomaga podawanie innych leków i choroba staje się zagrożeniem dla życia adrenalina ma też zastosowanie w laryngologii i stomatologii bywa używana np do zmniejszenia krwawienia silnie zwęża naczynia krwionośne adrenalina podawana jest w trojaki sposób adrenalina podawana doustnie zostaje rozłożona przez soki trawienne przez co traci skuteczność nie jest zalecane podawanie adrenaliny przez rurkę dotchawiczą ze względu na brak potwierdzonych danych co do skuteczności leków podawanych tą drogą dawkowanie przy nzk mg i v co minut nie stosuje się już dużych dawek bo po przywróceniu akcji serca powoduje tachykardię i zwiększone zużycie tlenu przez mięsień sercowy rozszerza również źrenice co nie pozwala na ocenę ośrodkowego układu nerwowego u dzieci zalecana dawka dożylna lub doszpikowa wynosi g kg masy ciała u dzieci których masa ciała mieści się w przedziale od kilogramów dawka wynosi mg dawka dla dzieci i dorosłych powyżej kilogramów wynosi mg adrenalinę podaje się podskórnie domięśniowo i dożylnie najczęstszym sposobem podawania adrenaliny zwłaszcza przy anafilaksji jest jej domięśniowe wstrzyknięcie przy czym nie należy wstrzykiwać leku w mięśnie pośladka najbardziej zalecanym miejscem podania są mięśnie w przednio bocznej części uda automatyczny wstrzykiwacz z adrenaliną należy wbić w kierunku zewnętrznej części uda z odległości około cm i nacisnąć tłok do oporu pamiętając o tym żeby nie zdejmować blokady która znajduje się na tłoku ampułko strzykawki kąt pomiędzy automatycznym wstrzykiwaczem a udem powinien wynosić stopni po sekundach od wstrzyknięcia cała dawka adrenaliny dostaje się do organizmu należy pamiętać o masowaniu miejsca wstrzyknięcia leku przez około sekund co pozwala na szybsze rozprowadzenie adrenaliny po organizmie sposób podawania adrenaliny można ćwiczyć na wstrzykiwaczu demonstracyjnym należy pamiętać o właściwym sposobie przechowywania automatycznego wstrzykiwacza z adrenaliną istotne jest sprawdzanie daty ważności środka i jego bieżąca wymiana po upływie terminu ważności każdy automatyczny wstrzykiwacz z adrenaliną podlega jednorazowemu użyciu dlatego po zaaplikowaniu środka zużyty automatyczny wstrzykiwacz należy przekazać służbom medycznym a w jego miejsce nabyć nowy jest to szczególnie ważne w przypadku chorych zagrożonych wstrząsem anafilaktycznym dla których adrenalina jest lekiem pierwszego rzutu powinni oni zawsze być zaopatrzeni w dwa automatyczne wstrzykiwacze z adrenaliną działanie adrenaliny zależy od dawki działanie adrenaliny na poszczególne narządy arpanet pierwsza sieć rozległa oparta na rozproszonej architekturze i protokole tcp ip jest bezpośrednim przodkiem internetu został wyłączony w roku arpanet powstał jako inicjatywa departamentu obrony usa pentagonu w roku po szoku wywołanym wysłaniem sputnika w kosmos przez zsrr powołano rządową agencję arpa której zadaniem było obserwowanie i wspieranie inicjatyw powstających na uczelniach w usa które miały szczególne znaczenie dla obronności stanów zjednoczonych około arpa sfinansowała prace nad eksperymentalną siecią pomiędzy dwoma komputerami tx i pdp w roku odbyła się konferencja naukowa arpa na temat technicznych możliwości budowy rozległych sieci komputerowych o rozproszonym zarządzaniu przewodnią ideą tej konferencji było ustalenie czy możliwe jest za pomocą komputerów skonstruowanie takiej sieci łączności która by nie posiadała central które wróg może łatwo zniszczyć lecz umożliwiała automatyczne wyszukiwanie połączeń między dowództwem i oddziałami polowymi nawet przy dużym stopniu zniszczenia infrastruktury telekomunikacyjnej kraju okazało się to potencjalnie możliwe najciekawsze rozwiązanie zaproponował alex mckenzie z uniwersytetu stanforda który zaproponował ideę pakietu informacji z przypisanym do niej adresem który by automatycznie krążył po sieci szukając swojego odbiorcy tak jak to się dzieje z listami pocztowymi arpa zdecydowała się wesprzeć projekt alexa mckenzie który stworzył kilkudziesięcioosobowy zespół pracujący na uniwersytecie stanford ucla i uniwersytecie utah zespół ten stworzył zręby protokołu tcp pierwotnie nazwanego imp oraz w wykonał pokaz automatycznego trasowania połączeń w sieci liczącej kilkanaście serwerów rozproszonych na tych trzech uniwersytetach w wysłano pierwszą wiadomość w latach eksperymentalna sieć rozrastała się na kolejne uczelnie a rozrost ten był hojnie wspierany finansowo przez arpa w ramach tej sieci utworzono network working group nwg liczącą ok osób która zaczęła korzystając już z sieci wymieniać się informacjami i wynikami swoich eksperymentów za pomocą dokumentów zwanych reuest for comments można powiedzieć że była to zapowiedź późniejszej ietf badania te i rozwój sieci były częściowo tajne gdyż równolegle z pracami naukowców cywilnych trwały prace nad zaimplementowaniem ich do celów wojskowych w roku arpa zdecydowała się ujawnić protokół tcp ip i zezwoliła na przyłączanie do arpanetu lokalnych sieci akademickich pierwszą siecią akademicką przyłączoną do arpanetu była sieć na kampusie ucla w latach kolejne uczelnie usa przyłączały się do projektu arpanet i jednocześnie arpa śledziła wszystkie nowinki techniczne wymyślane na uczelniach i część z nich przekazywała na rzecz tajnych projektów wojskowych wielu akademickich użytkowników arpanet zaczęło nazywać tę sieć internetem ze względu na to że łączyła ona wiele różnych sieci lokalnych w roku po kilku efektownych włamaniach crackerów do serwerów arpanet arpa zdecydowała się rozdzielić całkowicie wojskową część arpanet od części akademickiej część wojskowa nadal ma nazwę arpanet zaś część cywilna została już oficjalnie nazwana internetem projekt rozwoju części cywilnej został przez agencję darpa zamknięty lutego roku od tej pory internet rozwija się bez nadzoru agencji darpa o obecnie istniejącym wojskowym arpanet prawdopodobnie o nazwie milnet niewiele oficjalnie wiadomo akwarela fr auarelle wodnisty łac aua woda określenie techniki malarskiej oraz nazwa obrazów nią wykonywanych technika ta polega na malowaniu wodną zawiesiną pigmentów na chłonnym podobraziu zwyczajowo na celulozowym lub bawełnianym papierze rozcieńczone pigmenty nie pokrywają całkowicie faktury papieru lecz pozostawiają ją dobrze widoczną z tego względu na efekt bardzo duży wpływ ma barwa i faktura samego papieru farby akwarelowe składają się z pigmentu i wodorozpuszczalnego kleju najczęściej gumy arabskiej utrzymującego farbę w odpowiedniej do malowania konsystencji oprócz nich w farbach znajdują się różne domieszki mogące modyfikować właściwości fizyczne farby malarz nabierając farbę zmoczonym pędzlem rozpuszcza klej i pobiera na pędzel pigmenty w wodnej zawiesinie pociągnięcia pędzla na chłonnym podkładzie pozostawiają cienką warstwę pigmentu który uzyskuje przyczepność głównie poprzez siłę adhezji a nie jak dzieje się to najczęściej w innych technikach malarskich dzięki wiązaniu spoiwa z powodu bardzo niewielkiej ilości spoiwa zawartej w akwareli warstwa pigmentu nie wykazuje mocnego krycia przez co malarz najczęściej wykonuje obraz poprzez sukcesywne przyciemnianie plam aż do pożądanego rezultatu obrazy malowane tą techniką mają zwykle delikatną kolorystykę w pastelowych barwach w sztuce akwareli wiktoria tołłoczko tur wypracowała unikatowe niezwykle efektowne i pełne nastroju rozwiązania artystyczne mal jurand konieczny plik fałat świteź jpg świteź mal julian fałat muzeum narodowe w warszawie plik stanisław masłowski autumn landscape in rybiniszki jpeg pejzaż jesienny z rybiniszek mal stanisław masłowski muzeum narodowe w warszawie andr paul guillaume gide ur listopada w paryżu zm lutego tamże francuski prozaik laureat nagrody nobla w dziedzinie literatury w uzasadnieniu napisano fr hans vittomfattande och betydelsefulla frfattarskap i vilket mnsklighetens frgor och villkor ha framstllts med ofrskrckt sanningskrlek och psykologisk skarpsyn za jego wszechstronną i znaczącą twórczość w której problemy i uwarunkowania ludzkiej egzystencji zostały przedstawione z nieulękłym umiłowaniem prawdy i psychologiczną przenikliwością urodził się w rodzinie protestanckiej w pewnym okresie swego życia skłaniał się ku katolicyzmowi który wkrótce odrzucił napisał nawet uznaną za bluźnierczą powieść lochy watykanu w pierwszej połowie xx w był pisarzem światowej sławy najważniejszymi dziełami w jego twórczości są lochy watykanu immoralista fałszerze i dziennik wyrażał skrajny indywidualizm i odrzucenie tradycyjnych norm moralnych przez pewien okres swego życia zafascynowany był komunizmem jednak po podróży do zsrr zmienił poglądy jego krytyka zsrr wywołała falę odpowiedzi np romaina rollanda czy stanislava kostki neumanna gide tworzył narrację w oparciu o wiele współistniejących wątków postacie kreowane przez gide a dążyły do wyzwolenia się z niewidzialnych ograniczeń determinującego je świata był bliskim przyjacielem paula valry ego któremu zadedykował niektóre ze swych wczesnych utworów silny wpływ na twórczość gide a wywarły dzieła fiodora dostojewskiego i friedricha nietzschego on sam wpłynął na twórczość jeana paula sartre a i alberta camusa po dojściu hitlera do władzy w niemczech wśród około spalonych książek znalazły się dzieła andr gida dzieła pisarza zostały umieszczone już po jego śmierci w indeksie ksiąg zakazanych był członkiem ruchu antyimperialistycznego we francji w okresie międzywojennym był też biseksualistą i prekursorem ruchu homoseksualnego we francji armia krajowa ak lub siły zbrojne w kraju kryptonim pzp polski związek powstańczy zakonspirowane siły zbrojne polskiego państwa podziemnego w latach ii wojny światowej powstałe z przemianowania związku walki zbrojnej powstałego w listopadzie rozkazem naczelnego wodza generała broni władysława sikorskiego z lutego roku działała na terytorium rzeczypospolitej polskiej okupowanej przez niemcy i zsrr po wkroczeniu armii czerwonej na terytorium państwa polskiego stycznia siły zbrojne w kraju były integralną częścią polskich sił zbrojnych podporządkowaną naczelnemu wodzowi największą operacją militarną armii krajowej było powstanie warszawskie powstała z przemianowania związku walki zbrojnej powstałego w listopadzie rozkazem naczelnego wodza generała broni władysława sikorskiego z lutego roku ostatecznie uznany został tym samym wojskowy charakter siły zbrojnej podziemia armii jak podkreślał sikorski w rozkazie wszystkich żołnierzy w służbie czynnej w kraju armia krajowa wywodziła się ze związku walki zbrojnej i polskiego związku powstańczego ale w skład jej weszło wiele mniejszych organizacji m in dane dotyczące liczebności armii krajowej są różne jedni podają że w momencie maksymalnej zdolności bojowej lato siły ak liczyły ok tys osób w tym tys oficerów gen stanisław tatar były szef operacji kg ak podawał w danych przekazanych sztabowcom amerykańskim liczebność w roku na ok tys żołnierzy generał stefan rowecki grot w roku obliczał zwz na tys żołnierzy i oficerów we wrześniu roku donosił już o ok tys zaś po akcji scaleniowej donosił o ok tys jednak liczby te zostały zanegowane zarówno przez kuriera londyńskiego msw tadeusza chciuka jak i inspektora kg ak na okręg kraków płk józefa rokickiego a także szefa operacji kg ak płk janusza bokszczanina którzy donosili o fałszowaniu i świadomym zawyżaniu stanów osobowych jednostek przez lokalnych dowódców wywiad niemiecki oceniał liczebność ak na tys ludzi kadrę oficerską sprzed wojny uzupełniano absolwentami tajnych kursów oraz przerzucanymi do kraju cichociemnymi komenda główna składała się z ośmiu oddziałów organizacyjnego informacyjno wywiadowczego operacyjno szkoleniowego kwatermistrzowskiego zaopatrzenia dowodzenia i łączności biura informacji i propagandy finansów i kontroli oraz szefostwa biur wojskowych administracja zmilitaryzowana miała też własnych duszpasterzy jako odrębną jednostkę utworzono w styczniu kedyw przeprowadzający akcje dywersyjne i specjalne w sierpniu powołano specjalną organizację dywersyjną pod dowództwem ppłk jana włodarkiewicza ps jan o nazwie wachlarz organizacja miała dwa główne zadania prowadzenie bieżącej akcji sabotażowo dywersyjnej oraz zapewnienie osłony powstania od wschodu jej struktura to pięć odcinków od bałtyku po ukrainę z kilkuosobowymi patrolami liczyła około ludzi przeprowadziła ok akcji przede wszystkim na transporty kolejowe najgłośniejszą było jednak rozbicie więzienia w pińsku przez grupę żołnierzy pod dowództwem por jana piwnika ps ponury wachlarz nie zdołał jednak rozwinąć swojej działalności na szeroką skalę pod koniec został rozwiązany a jego żołnierze włączeni do lokalnych struktur ak w maju powołano organizację specjalnych akcji bojowych osa pod dowództwem ppłk józefa szajewskiego ps philips była to ściśle zakonspirowana komórka ak której celem było dokonywanie zamachów na funkcjonariuszy hitlerowskiego aparatu policji i bezpieczeństwa więziennictwa oraz administracji wyróżniających się szczególnym okrucieństwem komórka podporządkowana była bezpośrednio komendzie głównej armii krajowej i wykonywała zadania stawiane jej bezpośrednio przez komendanta w jej skład wchodził sztab warszawski i krakowski oddział bojowy oraz oddział zagralin przeznaczony do działalności na obszarze rzeszy w lutym oddział bojowy osy wcielono do kedywu kg ak i przemianowano na kosę kosa obok motoru była najsilniejszą jednostką bojową kedywu kg ak w czerwcu osa kosa uległa rozbiciu na skutek wielkiej wsypy w kościele św aleksandra w warszawie komenda główna ak powołała wówczas nową jednostkę bojową agat wywodzącą się z grup szturmowych szarych szeregów jej dowódcą został cichociemny kpt adam borys ps pług była to kompania batalionu zośka agat przeznaczony został do wykonywania zadań specjalnych jakie dotąd wykonywała kosa w styczniu nazwę agat zamieniono na pegaz a w czerwcu pegaz przemianowano na parasol organizacja ta dokonała szeregu spektakularnych akcji bojowych należą do nich akcja odbicia pod arsenałem ppor jana bytnara ps rudy zamach na dowódcę ss i policji na dystrykt warszawski franza kutscherę zamach na franza brkla zastępcę komendanta pawiaka nieudany zamach na ss obergruppenfhrera wilhelma koppego akcja hergel akcja braun i inne strukturę terenową powiązano ściśle z okręgami inspektoratami i obwodami na każdym szczeblu dowodzenia znajdował się oficer kedywu odpowiedzialny za prowadzenie działalności bojowej swoista dwutorowość dowodzenia w zakresie walki zbrojnej i niejasny podział kompetencji między komendantem określonego szczebla dowodzenia a oficerem kedywu sprzeczny z zasadą jednoosobowego dowodzenia był źródłem wielu konfliktów kedyw posiadał swoje oddziały dyspozycyjne podległe bezpośrednio jego komendantowi oraz oddziały dyspozycyjne formowane w okręgach dobrze wyszkolone i przygotowane do działań dywersyjnych oddziały były stopniowo kierowane w teren gdzie stanowiły zalążki nowo formowanych oddziałów partyzanckich w wykazie umieszczono też dowódców poprzedniczek armii krajowej dowódcę służby zwycięstwa polski i komendanta związku walki zbrojnej komendant ak podlegał naczelnemu wodzowi oraz był w zależności politycznej od delegata rządu funkcję tę pełnili ak zaopatrywała się w sprzęt na drodze akcji bojowych wyposażenie niemieckie alianckich zrzutów oraz własnej produkcji w latach do polski zrzucono tony broni amunicji i sprzętu w tym czasie ruch oporu we francji uzyskał ton zrzutów partyzanci jugosłowiańscy ton a greccy ton zamiast zaplanowanych na sezon jesień wiosna około lotów z zaopatrzeniem dla ak brytyjczycy dokonali tylko cała wartość zrzutów do polski miała wartość dwudniowych wydatków armii brytyjskiej pokazuje to wagę jaką odgrywała polska w planach aliantów zachodnich armia krajowa w roku dysponowała uzbrojeniem dla ok procenta żołnierzy zadaniem armii krajowej było tworzenie struktur wojskowo organizacyjnych na czas okupacji dla mobilizacji społeczeństwa do walki bieżącej ochrona polskiego państwa podziemnego oraz odtworzenie armii na czas otwartej walki o niepodległość czyli przygotowanie kraju do powstania powszechnego działalność ak prowadzona była w dwóch formach utworzenie struktur wojskowych i organizacyjnych na czas okupacji oraz przygotowania armii konspiracyjnej na czas otwartej walki o niepodległość osz odtwarzanie sił zbrojnych prowadzone było przez cały czas w okupacji i przyjęło formę tworzenia wojskowych struktur terenowych w końcowym etapie wojskowych struktur taktycznych armia krajowa budowała równoległy aparat administracyjny tworząc administrację zmilitaryzowaną preferowanym przez komendę główną armii krajowej sposobem walki było przede wszystkim wykonywanie typowych zadań policyjnych głównie wykonywanie wyroków śmierci na osobach oskarżonych o współpracę z okupantami lub pospolitych przestępcach sporadycznych zamachów na przedstawicieli niemieckiego aparatu represji uwalnianie więźniów w zasadzie poza aktami odwetowymi za szczególnie drastyczne przejawy niemieckiego terroru nie prowadzono akcji wysadzania pociągów lub ataków na kolumny niemieckie przemieszczające się drogami gdyż obawiano się represji niemieckich i nie chciano nawet pośrednio pomagać armii czerwonej w walce z wehrmachtem ponadto większość podejmowanych prób dywersji kolejowej kończyła się niepowodzeniem co tłumaczono rzekomymi wadami min lub zapalarek np w ciągu całego roku w podokręgu zachód wysadzono tylko jeden niemiecki wojskowy pociąg pośpieszny z danych niemieckich wynika że od sierpnia do lipca r z rąk podziemia polskiego a dominowała w nim ak zginęło niemców oraz polaków i ukraińców podejrzewanych o kolaborację z aparatem okupanta oddziały polski walczącej dokonały w latach ponad tysięcy większych akcji zbrojno dywersyjnych z czego akcje zostały przeprowadzone przez większe siły partyzanckie w akcjach przeciwpartyzanckich obok specjalnych oddziałów policji i żandarmerii wziął udział wehrmacht w tym jednostki pancerne i lotnictwo wykonano ponad ataków na transport wykolejono ok pociągów które wiozły wojsko lub zaopatrzenie na front polska konspiracja związała znaczne siły niemieckie do walki z partyzantką niemcy musieli ściągnąć siły odpowiadające batalionom przeliczeniowym wiosną roku przystąpiono do opracowania planu odtwarzania sił zbrojnych plan ten przewidywał odtworzenie wielkich jednostek dywizji piechoty oraz jednej brygady pancerno motorowej i ośmiu brygad kawalerii w tym trzech zmotoryzowanych które występowały w organizacji pokojowej wojska polskiego ii rp w polskie podziemie zlokalizowało bazy u bootów w całej europie zlokalizowało wszystkie zakłady focke wulfa rozpracowało produkcję bomb latających v i rakiet v w peenemnde na wyspie uznam v w bliźnie udało mu się wykraść rakietę v której najważniejsze części wysłano do wielkiej brytanii zdobyto plany niemieckiej operacji zitadelle bitwa na łuku kurskim i przekazano je sojusznikom wspólnie z francuskim ruchem oporu zlokalizowano wyrzutnie v we francji przekazano dowództwu radzieckiemu plany obrony gdyni zdobyto plany niemieckiej grupy armii środek specyficzną metodą walki była działalność ekspropriacyjna w akcji góral zdobyto mln zł wywiad ofensywny ak systematycznie obserwował przemieszczenia jednostek niemieckich analizy przesłane były do sztabu naczelnego wodza w londynie wywiad gospodarczy również zanotował sukcesy specyficznym środkiem walki z okupantem była działalność informacyjno propagandowa najważniejszym zadaniem propagandy było podtrzymywanie oporu ludności i mobilizowanie do walki wydawano prasę konspiracyjną wydawnictwa i ulotki w ramach akcji n szerzono destrukcję w wojsku oraz wśród ludności niemieckiej największe nasilenie akcji sabotażowych nastąpiło wiosną czyli w okresie gdy niemcy koncentrowali na ziemiach polskich ogromne siły wehrmachtu i luftwaffe przed uderzeniem na zsrr w następnej fazie uderzeniami objęto transporty paliw amunicji i żywności oraz składy materiałów wojennych przeprowadzenie zwycięskiego powstania powszechnego było celem strategicznym armii krajowej do czasu jego wybuchu planowano prowadzić walkę bieżącą opracowano kolejno dwa plany powstania powszechnego pod koniec roku plan powstania powszechnego zastąpiono planem burza uwzględniając sytuację jaka nastąpi po wkroczeniu armii czerwonej podstawowymi formami działania miały być sabotaż dywersja wywiad i propaganda dopiero w późniejszym okresie miano przystąpić do działań partyzanckich zgodnie z obowiązującą koncepcją walki zbrojnej dywersją i sabotażem objęto przemysł ciężki metalurgiczny chemiczny transport kolejowy i drogowy działalność zwz ak w latach to stopniowe przechodzenie od akcji sabotażowo dywersyjnych do działań dywersyjno partyzanckich komenda główna ak ograniczała działalność związku odwetu zakazując prowadzenia akcji zbrojnych w obawie przed represjami niemców wobec ludności cywilnej zamieszkującej dany teren na pytanie czy na terror hitlerowców należy odpowiadać kontrterrorem czy spowoduje on zmasowane represje okupanta które wykrwawią tylko naród i osłabią siły podziemne ak odpowiadała w biuletynie informacyjnym pt z bronią u nogi nasilający się terror niemiecki oraz akcje i aktywizacja oddziałów partyzanckich komunistów zmuszały ak do skorygowania dotychczasowej strategii w grudniu r wobec terroru niemieckiego na zamojszczyźnie oddziały batalionów chłopskich i ak przeprowadziły intensywne akcje partyzanckie o charakterze odwetowym akcje te odniosły pozytywny skutek ograniczając terror okupanta ppr wykorzystywała ten sukces w swojej propagandzie która wytykała ak bierność w roku dowódca ak gen bór komorowski wydał rozkaz stanowiący podstawę zastosowania zasady odpowiedzialności zbiorowej wobec niemieckich osadników biorących udział w akcji wysiedlania polaków z zamojszczyzny nakazując uderzenia na osady niemieckie których mieszkańcy brali bezpośredni lub pośredni udział w zbrodniach okupanta wsie takie nakazałem spalić a ludność wyciąć w pień wydał również rozkaz odwetowych pacyfikacji osiedli ukraińskich podczas trwania rzezi wołyńskiej w oddziały ak razy atakowały patrole żandarmerii oraz stoczyły walk ponadto wykolejono pociągów i zniszczono stacji kolejowych do większych należy zaliczyć bitwę w lasach józefowskich pod pawłami w lasach siekierzyńskich oddział jana piwnika ponurego na kielecczyźnie prowadził regularne bitwy z wojskami niemieckimi jego działalność doprowadziła jednak do masowych represji niemieckich wobec ludności wiejskiej jak twierdzi dariusz libionka zasadnicza różnica między ak a gl al odnośnie do ich stosunku do żydów była taka że żydzi mogli funkcjonować w gl zachowując swoją tożsamość a w ak nie niekiedy dochodziło wręcz do zbrodni poszczególnych oddziałów dokonywanych na ukrywających się żydach np w kwietniu roku oddział armii krajowej barwy białe z obwodu ćmielów dokonał mordu na siedmiu żydach ukrywających się we wsi goździelin a w sierpniu ten sam oddział zamordował ok żydów w lasach siekierzyńskich na przełomie lat i nastąpiło osłabienie aktywnych form walki z okupantem stan taki powodował niezadowolenie w szeregach żołnierzy ak główną przyczyną takiego stanu rzeczy była niechęć komedy głównej ak do przyczynienia się do pokonania niemców na froncie wschodnim gen komorowski stwierdzał nie możemy doprowadzić do powstania gdy niemcy bici rozstrzygająco na zachodzie i południu trzymają jeszcze ciągle front wschodni i osłaniają nas od tej strony dowódca armii krajowej gen komorowski uznając duże prawdopodobieństwo wejścia w konflikt zbrojny z oddziałami komunistycznej gwardii ludowej i partyzantów radzieckich informował w październiku roku rząd w londynie o konieczności wprowadzenia do kraju w krytycznym momencie nie tylko oddziałów sił zbrojnych na zachodzie ale też jednostek anglosaskich do wsparcia ak w walce z siłami komunistycznymi na jesieni roku doszło do kryzysu wewnątrz komendy głównej ak gen stanisław tatar uważany był za trzecią najważniejszą osobę w komendzie głównej po dowódcy armii krajowej gen komorowskim oraz szefie sztabu komendy głównej gen tadeuszu pełczyńskim opracował plan burza ich współpraca układała się coraz gorzej gdyż generał tatar nie był dobrego zdania o umiejętnościach operacyjnych komorowskiego i pełczyńskiego z całej trójki to on właśnie miał najwięcej cech twardego dowódcy szybko podejmującego decyzję października roku na miesięcznej odprawie komendy głównej armii krajowej tatar wystąpił z tezą o konieczności politycznego porozumienia się z zsrr zanim armia czerwona dotrze do granic państwa polskiego był to powód aby pozbyć się go z warszawy wyjazd tatara do londynu dokąd wysłano go pod pretekstem zaprezentowania stanu przygotowań do przeprowadzania powstania powszechnego nastąpił kwietnia roku początkiem okręgi ak przygotowywały się do realizacji burzy kontynuowano też walkę bieżącą nasilono wywiad ofensywny i polityczny oraz likwidację dygnitarzy niemieckich i konfidentów prowadzono szkolenie i konspiracyjną produkcję broni po przyłączeniu się niektórych oddziałów narodowych sił zbrojnych w struktury ak w szeregach nsz doszło do wewnętrznych walk między zwolennikami połączenia z ak i przeciwnikami tej koncepcji samozwańczy sąd wojenny przy komendzie głównej nsz wydał wyroki śmierci na oficerach nsz którzy dołączyli do armii krajowej wiosną nasiliły się działania partyzanckie na obszarach centralnych koncentracja oddziałów partyzanckich spowodowała że niemcy rozpoczęli operacje przeciwpartyzanckie jedna z nich operacja sturmwind ii doprowadziła na lubelszczyźnie do rozbicia pod osuchami zgrupowania oddziałów ak i bch pod dowództwem mjr edwarda markiewicza ps kalina była to największa klęska w dziejach partyzanckich działań armii krajowej przestało istnieć prawie osobowe zgrupowanie partyzanckie na terenie okręgów ak wilno i nowogródek od drugiej połowy roku rozwijał się coraz bardziej ruch partyzancki ak walcząc z nie tylko z niemcami ale również z oddziałami formacji litewskich i partyzantce radzieckiej w związku z walkami z partyzantami radzieckimi część oddziałów armii krajowej zawarła porozumienie z niemcami i uzyskała od nich broń i zaopatrzenie w tej sytuacji dowódca okręgu nowogródek podpułkownik janusz szlaski ps prawdzic planował że w momencie rozpoczęcia ofensywy armii czerwonej wycofa swoje oddziały na teren okręgu białystok dlatego też w czerwcu roku przeprowadzono akcję na niemieckie placówki graniczne oddzielające oba te okręgi natomiast dowódca okręgu wilno podpułkownik aleksander krzyżanowski już w marcu roku rozpoczął przygotowywania do akcji o kryptonimie serce mającej na celu wyparcie partyzantki radzieckiej z położonej pod wilnem puszczy rudnickiej i stworzenie tam wielkiej bazy dla oddziałów armii krajowej porozumienie zawarte pomiędzy pkwn a zsrr z lipca roku wytyczało granicę polsko radziecką wzdłuż tzw linii curzona wobec obsadzenia linii granicznej przez oddziały pograniczne nkwd spowodowało to odcięcie od dowództwa w polsce centralnej struktur ak działających na obszarze na wschód od linii curzona w okresie od sierpnia roku do maja roku podstawowym zadaniem tamtejszego podziemia zdominowanego przez ak była obrona przed sowietyzacją i podtrzymywanie ducha oporu ludności polskiej którą władze zsrr starały się skłonić do wyjazdu na zachód po wycofaniu się wołyńskiej dywizji piechoty ak na lubelszczyznę i rozbrojeniu oddziałów ak przez wkraczającą armię czerwoną szkieletowa siatka ak utrzymała się jedynie w zachodniej części wołynia w lipcu roku oddziały ak na wileńszczyźnie nowogródczyźnie i grodzieńszczyźnie liczyły kilkanaście tysięcy żołnierzy w ramach akcji burza przeprowadziły operację ostra brama powstanie wileńskie czyli zdobycie wilna wspólnie z nacierającą armią czerwoną jednak lipca roku oddziały ak zostały rozbrojone przez nkwd w głąb zsrr wywieziono ponad tysięcy akowców nkwd stosowała systematyczny system represji wobec polskiej ludności i struktur ak zgodnie z koncepcją sztabową przygotowywaną przez komendę główną ak oraz sztab naczelnego wodza w londynie jednym z głównych zadań armii krajowej było przygotowanie i zwycięskie przeprowadzenie powstania zbrojnego z chwilą wkroczenia na ziemie polskie regularnych wojsk polskich odtworzonych na obczyźnie wydarzenia w na froncie sowiecko niemieckim postawiły przed rządem polskim w londynie kwestię ustosunkowania się do prawdopodobnego wkroczenia armii czerwonej na ziemie polskie października rząd naczelnego wodza wydał instrukcję dla kraju zakładała ona prowadzenia działań sabotażowo dywersyjnych wymierzonych w cofające się oddziały niemieckie w instrukcji zaznaczono że w warunkach braku unormowanych stosunków polsko sowieckich władze cywilne i wojskowe pozostaną w konspiracji na podstawie instrukcji rządu i naczelnego wodza dowódca armii krajowej gen tadeusz komorowski bór wydał listopada rozkaz nakazujący rozpoczęcie przygotowań do zbrojnej operacji kryptonim burza rozkaz ten przewidywał ujawnienie wobec sowietów władz wojskowych i cywilnych armia krajowa wobec wkraczających wojsk sowieckich miała wystąpić w roli gospodarza było to w sprzeczności z instrukcją naczelnego wodza nakazującą konspirację w komendzie głównej ak zwyciężył pogląd porozumienia z armią czerwoną uważano że bez współdziałania taktycznego dalsze kontynuowanie walki za wielce ryzykowne i mogące narazić oddziały partyzanckie na represje i rozbrojenie pierwsze kontakty nie pozostawiały jednak złudzeń co do rzeczywistych zamiarów sowietów nie godzili się oni na respektowanie polskich oddziałów partyzanckich i administracji cywilnej podległej rządowi w londynie dowódca ak w meldunku do naczelnego wodza z kwietnia pisał niczego dobrego z tamtej strony nie oczekujemy nie łudzimy się też możliwą ich lojalnością współpracy z niepodległymi czynnikami polskimi żołnierzy ak czekały aresztowania zsyłki obozy wcielenia do armii czerwonej lub do armii berlinga mimo lokalnych osiągnięć militarnych burza w sensie politycznym zakończyła się niepowodzeniem respektowanie praw suwerennych władz polskich nie leżało w planach stalina powstanie warszawskie nie było zaplanowane jako część planu burza jednak sytuacja polityczna i militarna oraz zamiary niemieckie wobec warszawy i jej ludności skłoniły delegata rządu na kraj i dowództwo ak do podjęcia walki o stolicę siły armii krajowej w warszawie liczyły tys żołnierzy dowodzonych przez ppłk antoniego chruściela montera do działań przystąpiły także oddziały innych ugrupowań które podporządkowały się dowództwu ak narodowe siły zbrojne polska armia ludowa korpus bezpieczeństwa armia ludowa łącznie ok tysięcy żołnierze armii krajowej zostali uznani za kombatantów przez wielką brytanię dopiero sierpnia roku lipca tego roku brytyjskie władze odmówiły władzom polskim przyznanie im takiego statusu a stany zjednoczone września roku udział w powstaniu żołnierzy ak nie zawsze powodował pozytywne oceny nawet wśród osób z kręgu obozu londyńskiego sam gen bór komorowski wspominał wie pan co mnie tak bardzo bolało to ci którzy przyjmowali naszych żołnierzy ak jako podpalaczy warszawy nawet na zachodzie mam na myśli wypadki w dywizji pancernej oraz w ii korpusie nastroje społeczności warszawskiej w stosunku do żołnierzy ak też ulegały zmianie po początkowej euforii już sierpnia niepokojąco zmieniła się atmosfera społeczna na starym mieście jak pisano w jednym z meldunków w ciągu ostatnich dwóch dni nastrój ludności spadł o ludność przestaje pomagać nie daje kwater ani żywności oficerowie chcą się demobilizować sierpnia w rejonie śródmieścia odnotowano przypadki darcia biuletynu informacyjnego ak tegoż sierpnia w raporcie ze śródmieścia pisano opinia publiczna jest wyraźnie zaniepokojona faktem przedłużania się powstania i brakiem koncepcji wyjścia z sytuacji w rozmowach stawia się zarzuty że powstanie było aktem nieprzemyślanym i nienależycie zorganizowanym szczególnie na odcinku pomocy z londynu brak zrzutu broni względnie chociaż żywności i całkowita bierność aliantów jest dla opinii publicznej niezrozumiała na tym tle powstają nastroje prorosyjskie wytwarza się niechęć do ak rozdmuchiwana przez członków ugrupowań które jeszcze przed wybuchem powstania odnosiły się do ak nieprzyjaźnie narodowe siły zbrojne i ugrupowania pokrewne inne środowiska bynajmniej nie lewicowe są rozgoryczony na mikołajczyka że nie doprowadził do ugody z komitetem chełmskim negatywne postawy wobec powstania pogłębione niezwykle ciężkimi warunkami bytowania i terrorem nieprzyjaciela niemal bezustannie ostrzeliwującego miasto z artylerii oraz dokonującego bombardowań lotniczych prowadziły do otwartych wystąpień mieszkańców stolicy tak było w końcowej fazie oblężenia starówki kiedy ludność wieszała białe flagi domagała się od dowództwa kapitulacji na megafonowe wezwania niemców masowo przechodziła do nich a nawet próbowała rozbierać barykady w tych ostatnich wypadkach powstańcy z ak używali broni po klęsce powstania warszawskiego struktury ak ogarnął kryzys zaufania i chaos organizacyjny na początku października roku wysłannik naczelnego wodza do polski meldował o potwornym chaosie i samowoli oraz anarchii w okręgach ak w tym samym czasie dowódca ak gen okulicki pisał z jednej strony al z drugiej nsz a w środku ak bez dowódcy i z ogromną ilością wewnętrznych ambicji i intryg dodając po zostaniu dowódcą ak w depeszy do prezydenta rp w wyniku przegranej bitwy warszawskiej w szeregach armii krajowej na prowincji wystąpiły poważne objawy rozprężenia wielu członków komendy głównej armii krajowej dostało się do niemieckiej niewoli doszło do zerwania łączności pomiędzy kg ak w poszczególnymi okręgami w czasie akcji burza wielu dowódców i żołnierzy ak zdekonspirowało się przed miejscową ludnością co ułatwiło zadanie nkwd i smiersz nowy komendant ak gen leopold okulicki niedźwiadek znalazł się na obszarze okupowanym przez niemców nie mając możliwości nawiązania kontaktu z okręgami położonymi na terenach zajętych przez armię czerwoną białystok lublin podokręg wschodni obszaru warszawskiego podokręg rzeszów z okręgu kraków klęska powstania warszawskiego i postępowanie zsrr które nie pozostawiało wątpliwości co do jego stosunku do suwerenności i niepodległości polski spowodowały że krajowa rada ministrów grudnia roku postanowiła skoncentrować dalsze działania w ramach planu burza na obronie ludności cywilnej a walkę z niemcami prowadzić przy użyciu minimalnych sił oddziały ak miały zaniechać udzielania jakiejkolwiek pomocy jednostkom armii czerwonej i nie ujawniać się przed nimi okulicki w wytycznych dla prezydenta z grudnia roku był przekonany że należy pracę konspiracyjną tak nastawić aby mogła ona przetrwać okupację sowiecką i wzmożony nacisk nkwd stanowisko to było sprzeczne z wizją premiera stanisława mikołajczyka i szefa sztabu generalnego gen stanisława kopańskiego którzy opowiadali się za kontynuowaniem planu burza konflikt między gen okulickim a ekipą mikołajczyka przejawiał się również w tym że władze w londynie zwlekały z zatwierdzeniem decyzji bora o mianowaniu okulickiego komendantem głównym ak uczyniły to listopada gdy prezydent raczkiewicz uznał okulickiego pełniącym obowiązki komendanta głównego ak bez prawa jednak odwoływania i powoływania komendantów okręgów do czasu mianowania przez prezydenta nowego komendanta głównego dopiero grudnia prezydent władysław raczkiewicz na wniosek nowego już premiera tomasza arciszewskiego mianował generała okulickiego komendantem głównym ak na obszar obu okupacji nadal jednak z ograniczonymi w stosunku do bora kompetencjami przeciwko czemu okulicki protestował w ten sposób kierownictwo podziemia wojskowego straciło wcześniejszą dominującą w stosunku do władz w londynie pozycję w kwestiach spraw krajowych na terytorium tzw polski lubelskiej zgodnie z wytycznymi józefa stalina w październiku przyjęto wobec ak kurs totalnej konfrontacji władysław gomułka w przemówieniu z października roku stwierdził że bez zniszczenia ludzi polskiego państwa podziemnego których nazwał reakcją budowa nowego ludowo demokratycznego państwa nie ma szans powodzenia postanowiono wykorzystać terror państwowy jako podstawę niszczenia wszystkich przeciwników w celu działań przeciwko podziemiu utworzono zbiorczą dywizję nkwd w następnym roku powołano jeszcze i dywizję w okresie letnim i wczesnojesiennym roku organa radzieckie pojmały a następnie zesłały w głąb zsrr tys żołnierzy ak z terytorium polski lubelskiej po zaostrzeniu kursu w październiku roku nkwd i urząd bezpieczeństwa aresztowały ponad tys osób z czego ponad tys stanowili żołnierze ak jak wynika z dokumentacji okręgu lublin ak dsz straty poniesione przez jego dowództwo od sierpnia roku do września roku przewyższały szkody niemieckiego okupanta za okres od początku roku kontakty ak z rządem w londynie były cenzurowane przez władze brytyjskie a kontakty rządu z oddziałami za linią curzona zostały przez brytyjczyków przerwane operacja wiślańsko odrzańska zaczęta przez armię czerwoną stycznia roku uwolniła przedwojenne terytorium państwa polskiego spod okupacji niemieckiej działania zbrojne ak na tym obszarze miały ograniczony zasięg burzę zastąpiono akcją deszcz stając w obliczu niebezpieczeństwa związanego z dalszym trwaniem ak w strefie działania armii czerwonej gen leopold okulicki stycznia roku wydał rozkaz rozwiązujący armię krajową jednocześnie okulicki w tym samym dniu skierował do najwyższych dowódców ak tajny rozkaz w którym polecił im nie ujawniać się ich zadaniem miało być zachowanie małych dobrze zakonspirowanych sztabów i całej sieci radiowej rota przysięgi armii krajowej obowiązująca od lutego przyjmujący straty w walce około tys poległych tys wywiezionych do zsrr i uwięzionych po zakończeniu wojny część akowców odmówiła dokonania demobilizacji i kontynuowała walkę w ramach delegatury sił zbrojnych ruchu oporu armii krajowej zrzeszenia wolność i niezawisłość konspiracyjnego wojska polskiego narodowej organizacji wojskowej narodowych sił zbrojnych wielkopolskiej samodzielnej grupy operacyjnej warta i innych masowe prześladowania członków tych organizacji określanych w późniejszym okresie również jako żołnierze wyklęci trwały przez cały okres stalinowski niektórzy z żołnierzy ak wstąpili do formacji o charakterze milicyjnym milicja obywatelska lub do komunistycznych służb bezpieczeństwa ub korpus bezpieczeństwa wewnętrznego m in henryk wendrowski czy marian reniak jeszcze inni do ludowego wojska polskiego skąd od byli systematycznie usuwani w latach w pewnych okolicznościach działalność w ak w życiorysie była przydatna żołnierz ak stanisław malkiewicz ps andrzej tarnawy wspominał idąc na studia w roku poszedłem do posła niejakiego śniedziałka nawet nie wiem z jakiego ugrupowania on mi napisał list polecający że byłem w ak że walczyłem w powstaniu że byłem w obozie żeby to mi ułatwiło jakoś dostanie się na akademię medyczną po zakończeniu ii wojny światowej żołnierze armii krajowej byli prześladowani przez władze komunistyczne byli aresztowani przez ministerstwo bezpieczeństwa publicznego więzieni i mordowani pierwszy pomnik powstania warszawskiego odsłonięto w słupsku w powstał on z inicjatywy weteranów zrywu którzy osiedlili się w tym mieście po zakończeniu wojny w lutym roku powołana z inicjatywy nowych władz komisja likwidacyjna b ak obszar centralny ogłosiła konkurs na pomnik upamiętniający poległych żołnierzy ak rezultatem działań komisji było odsłonięcie w drugą rocznicę wybuchu powstania sierpnia na cmentarzu wojskowym na powązkach pomnika gloria victis od do trwało usypywanie kopca powstania warszawskiego ze stołecznych gruzów potem pozostawał przez wiele lat zaniedbany podobnie jak utworzony zaraz po wojnie cmentarz powstańców warszawy jeszcze w roku w nakładzie ok tys egzemplarzy w prywatnym wydawnictwie mieczysław fuksiewicz i s ka ukazała się powieść uczestnika powstania stanisława podlewskiego przemarsz przez piekło traktująca o powstańczych losach starego miasta od początku okresu stalinowskiego do władze realizowały strategię walki z pamięcią o ak od roku następowało jeszcze częściowe przywracanie pamięci o ak dotychczasowa politykę wobec pamięci o ak zaczęto nazywać bezduszną marca w piśmie po prostu ukazuje się artykuł jerzego ambroziewicza walerego namiotkiewicza i jana olszewskiego pt na spotkanie ludziom z ak który przełamuje jedynie negatywną narrację oficjalną dotyczącą ak w kwietniowym numerze twórczości ukazuje się opowiadanie jerzego stawińskiego kanały a kwietnia w trybunie ludu alicja solska żona ówczesnego wicepremiera piotra jaroszewicza porucznik al uczestniczka powstania publikuje artykuł w sprawie byłych ak owców zawierający pochwałę żołnierzy ak walczących w powstaniu od sierpnia roku w piśmie świat władysław bartoszewski zaczyna publikować kronikę wydarzeń powstania ze zdjęciami eugeniusza lokajskiego podejście władz do ak zmieniło się częściowo po przełomie październikowym w wówczas to ukazały się pierwsze książki i publikacje np kolumbowie rocznik autorstwa romana bratnego a także filmy fabularne jak choćby kanał w reż andrzeja wajdy poświęcone tej organizacji na fali destalinizacji w latach więzienia opuściła zdecydowana większość akowców ostatnim wypuszczonym na wolność oficerem ak i cichociemnym był kpt adam boryczka zwolniony z więzienia w listopadzie część żołnierzy ak działała po roku w związku bojowników o wolność i demokrację zbowid wiceprezesem tej jedynej oficjalnej organizacji kombatanckiej był od dowódca dawny kedywu ak płk jan mazurkiewicz radosław a sekretarzem głównej komisji współpracy z polonią zagraniczną w zarządzie głównym zbowid od dowódca partyzancki armii krajowej w górach świętokrzyskich płk marian sołtysiak barabasz wśród działaczy zbowid znalazł się również płk władysław liniarski mścisław który od zasiadał w głównej komisji weryfikacyjnej łukasz bednarski położenie kombatantów po r było ściśle uzależnione od polityki prowadzonej przez władze prl jesienią r gdy do władzy doszedł władysław gomułka oficjalnie stalinizm został odrzucony wielu żołnierzy ak objęła akcja amnestyjna rozpoczęto również ogólnokrajową dyskusję na temat roli ak w okresie okupacji niemieckiej zmiana polityki prowadzonej przez komunistów wobec żołnierzy ak wiązała się równolegle z rozpoczęciem masowej inwigilacji środowisk poakowskich która prowadzona była do r włącznie w okresie moczarowskim kombatanci byli nie tylko inwigilowani przez władze komunistyczne ale również instrumentalnie wykorzystywani do walki o władzę która toczyła się w pzpr w tych rozgrywkach politycznych uczestniczył m moczar i grupa ludzi skupionych wokół niego partyzanci działania moczara takie jak podniesienie wysokości rent i emerytur dla członków zbowid u eksponowanie zasług żołnierzy ak w okresie okupacji niemieckiej były niczym innym jak cyniczną grą członkowie ak w świadomości moczara i jego partyjnych towarzyszy pozostawali zaplutymi karłami reakcji choć po październiku propaganda komunistyczna przestała eksponować to haniebne i kłamliwe hasło w rocznica wybuchu powstania miała szczególnie uroczysty charakter w przeddzień rocznicy na ulicach warszawy zapłonęły znicze umieszczone w żołnierskich hełmach a przy miejscach pamięci stanęły warty uczestników powstania żołnierzy lwp harcerzy i zmp owców sierpnia odbyły się uroczystości na cmentarzu powązkowskim gdzie również zaciągnięto warty honorowe i złożono wieńce zarówno pod pomnikami żołnierzy ak jak i al w teatrze wielkim odbył się uroczysty koncert ku czci bohaterów powstania w którym występowali m in barbara hesse bukowska i mieczysław fogg z ramienia władz wzięli udział sekretarz kc pzpr jerzy albrecht i pierwszy sekretarz komitetu warszawskiego pzpr stefan staszewski we wszystkich uroczystościach brali udział członkowie byłego dowództwa ak płk jan rzepecki i płk jan mazurkiewicz radosław powołano również społeczny komitet budowy pomnika bohaterów warszawy w tym powstańców w skład którego weszli też byli żołnierze ak m in michał issajewicz stanisław jankowski jan mazurkiewicz stanisław płoski i jan rzepecki w na żoliborzu odsłonięto pomnik żołnierzy ak poległych w ataku na dworzec gdański w tym samym roku w centralnym parku kultury odsłonięto pomnik powstańców czerniakowa i żołnierzy armii wojska polskiego a pl napoleona przemianowano na pl powstańców warszawy w przeddzień rocznicy powstania przed grobem nieznanego żołnierza odbył się apel poległych w którym wzięli udział byli powstańcy w bojowych mundurach powstańczych w na pl powstańców warszawy odsłonięto płytę ku czci żołnierzy batalionu ak kiliński walczących w tym rejonie od pierwszych godzin powstania w tym samym roku po raz pierwszy zorganizowano niezależne od władz obchody rocznicy powstania w z inicjatywy warszawskich harcerzy przy zewnętrznym murze obronnym starego miasta odsłonięto pomnik małego powstańca w lipcu tegoż roku w warszawskiej fabryce norblina otwarto wystawę warszawa walczy dni powstania warszawskiego wystawę odwiedziło ponad mln osób cieszyła się także ogromnym zainteresowaniem podczas prezentacji w innych miastach w przy ul dworkowej na mokotowie odsłonięto pomnik upamiętniający żołnierzy pułku baszta zamordowanych w tym miejscu w ostatnich dniach powstania w tym samym roku na pradze odsłonięto także tzw pomnik kościuszkowców poświęcony żołnierzom armii wp poległym w walkach o przyczółki warszawskie po wydarzeniach sierpnia powrócono do idei budowy pomnika powstania a także zorganizowania poświęconych im archiwum oraz muzeum w powołano niezależny społeczny komitet budowy pomnika powstania r mimo niesprzyjającego klimatu politycznego komitet przeprowadził konkurs na projekt architektoniczny oraz zbiórkę pieniężną zwycięską pracą konkursową okazał się projekt autorstwa piotra t rzeczkowskiego i marka ambroziewicza w władze odgórnie zawiesiły jednak prezydium komitetu i wyznaczyły mu nowe władze złożone z przedstawicieli zbowid przejąwszy fundusze komitetu nowy zarząd ogłosił kolejny konkurs w którego wyniku wybrano projekt autorstwa wincentego kućmy i jacka budyna doprowadzono także do zmiany nazwy pomnika na pomnik bohaterów powstania warszawskiego ostatecznie mimo protestów ze strony m in części środowisk architektonicznych i artystycznych władze warszawy wydały w kwietniu decyzję o budowie pomnika według projektu kućmy i budyna akt erekcyjny pod pomnik wmurowano w obecności ówczesnego i sekretarza pzpr gen wojciecha jaruzelskiego monument znany obecnie pod nazwą pomnik powstania warszawskiego odsłonięto sierpnia na pl krasińskich w warszawie w imieniem komendanta głównego zwz ak gen stefana roweckiego nazwano jeden z mostów na wiśle w warszawie przeważająca większość upamiętnień oficerów i jednostek ak powstawała do w formie tablic pamiątkowych odsłanianych w kościołach do końca istnienia prl byli żołnierze armii krajowej byli jednak inwigilowani przez służbę bezpieczeństwa zaś historia działalności armii krajowej zwłaszcza skierowanej przeciw okupantowi sowieckiemu była poddana komunistycznej cenzurze wszelkie informacje na temat działalności ak w czasie wojny jak po jej zakończeniu podlegały cenzurze jeszcze w roku w zaleceniach dla cenzorów główny urząd kontroli prasy publikacji i widowisk zakazał publikowania jakichkolwiek informacji dotyczących upamiętnienia a nawet publikacji nekrologów w prasie tomasz strzyżewski w swojej książce o cenzurze w prl cytuje oficjalny tajny dokument urzędu kontroli podając zakres ingerencji cenzorskich nekrologi inseraty i inne formy w prasie radio i tv oraz klepsydry itp zapowiadające różne spotkania na cmentarzach przy pomnikach miejscach walk itp z okazji rocznicy wybuchu powstania warszawskiego bądź jego poszczególnych epizodów byłych żołnierzy zgrupowań oddziałów itp ak oraz innych prawicowych organizacji uczestniczących w powstaniu warszawskim nie mogą być zwalniane do publikacji mogą być natomiast zwalniane nekrologi i informacje o nabożeństwach odbywających się w kościołach walki żołnierzy polskich armii krajowej zostały upamiętnione na grobie nieznanego żołnierza w warszawie napisem na jednej z tablic po r armia krajowa w został wybity medal z podobizną gen stefana roweckiego grota o treści utworzenie armii krajowej wydany przez mennicę państwową a zaprojektowany przez tadeusza tchórzewskiego anschluss przyłączenie także anszlus aneksja terytorium państwowego federalnego państwa austriackiego przez rzeszę niemiecką dokonana marca z pogwałceniem traktatu wersalskiego do połączenia obu krajów dążyły różne siły polityczne po obu stronach granicy już po i wojnie światowej jednak zwycięskie mocarstwa obawiając się wzmocnienia republiki weimarskiej zakazały tego w narzuconych obu państwom traktatach pokojowych traktat wersalski traktat pokojowy z austrią w marcu próbowano połączyć oba państwa unią celną co nie udało się wskutek sprzeciwu mocarstw zachodnich i czechosłowacji do idei przyłączenia austrii wrócił adolf hitler po objęciu władzy w niemczech do pierwszej nieudanej próby doszło w roku w początku rząd i prezydent austrii stawili opór przejęciu władzy przez miejscowych nazistów kanclerz kurt schuschnigg marca ogłosił przeprowadzenie marca referendum w którym austriacy mieliby się wypowiedzieć na temat przyszłości swego kraju w tej sytuacji na polecenie hitlera marca wehrmacht wkroczył do austrii plan otto tego też dnia do wiednia przybył sam adolf hitler urząd kanclerza objął arthur seyss inuart któremu następnego dnia prezydent wilhelm miklas przekazał także swoje obowiązki marca niczym nieskrępowani naziści austriaccy ogłosili zatwierdzoną następnie przez hitlera ustawę która włączała austrię do wielkiej rzeszy jako marchię wschodnią ostmark niemcy zaangażowali do akcji zajęcia austrii około tysięcy żołnierzy wehrmachtu tysięcy ss manów oraz policjantów i jednostki lotnicze łącznie tysięcy ludzi aby ostatecznie przypieczętować zjednoczenie austrii z rzeszą hitler wyznaczył na kwietnia plebiscyt ludność niemiec i austrii odpowiadała w nim na pytania czy zgadzasz się z połączeniem rzeszy niemieckiej z austrią i czy zgadzasz się z listą przedstawioną przez naszego fhrera adolfa hitlera według oficjalnego komunikatu ogłoszonego kwietnia na tak oddano w niemczech głosów zaś w austrii wielkie niemcy zostały uznane między innymi przez wielką brytanię i francję w wyniku anschlussu austrii niemcy uzyskali granice z jej dotychczasowymi sąsiadami węgrami jugosławią włochami i liechtensteinem czechosłowacja znalazła się praktycznie w niemieckich kleszczach co znacząco pogorszyło jej sytuację strategiczną i ułatwiło aneksję kraju sudetów w październiku przedłużeniu uległa również granica niemiec ze szwajcarią w rękach rzeszy niemieckiej znalazły się znaczące jakościowo austriackie firmy na przykład steyr puch ag i uzbrojenie warte około mln reichsmarek a z żołnierzy armii austriackiej sterreichisches bundesheer stworzono dwie dywizje piechoty i dywizję lekką i dwie dywizje górskie i deklaracja moskiewska podpisana października podczas konferencji moskiewskiej przez cztery sprzymierzone mocarstwa związek radziecki stany zjednoczone wielką brytanię i republikę chińską zawierała punkt mówiący o tym że przyłączenie austrii było nielegalne a austria zostanie przywrócona jako niepodległe państwo co ostatecznie nastąpiło w austriackim traktacie państwowym z maja asp ang active server pages technika firmy microsoft służąca tworzeniu dynamicznych stron www wykonywanych po stronie serwera oparta na jednym z dostępnych języków skryptowych dokumenty asp składają się z dwóch elementów kod programu może być napisany w jednym z akceptowalnych przez asp języków skryptowych domyślnie wspierane oznaczone czcionką wytłuszczoną szereg dodatkowych można uzyskać przez doinstalowanie niezależnych silników skryptowych dostarczanych w postaci rozszerzeń active scripting przeważająca większość stron asp jest tworzona przy wykorzystaniu języka vbscript skutecznie promowanego przez microsoft jako najlepszego do tego celu strony asp mają domyślnie skojarzone rozszerzenie asp następcą tej techniki jest asp net czyli technika tworzenia dynamicznych stron internetowych po stronie serwera działająca w oparciu o technikę net i kod zarządzany auto ordnance przedsiębiorstwo założone w roku w nowym jorku przez generała johna t thompsona i finansistę thomasa f ryana w celu finansowania prac nad karabinem samopowtarzalnym dla armii amerykańskiej karabinu wprawdzie nie wyprodukowano ale ubocznym produktem tych prac był skonstruowany przez thomasa payne a pistolet maszynowy thompson tzw tommy gun który wkrótce stał się symbolem walki gangów gangsterska sława ograniczyła sprzedaż pistoletu dla wojska i w latach firma zbankrutowała a jej maszyny i majątek przejęła firma federal laboratories zaopatrująca policję od fl przedsiębiorstwo zakupił w końcu lat russel maguire a gdy w roku armia zrezygnowała z przestarzałych thompsonów majątek przedsiębiorstwa leżał w skrzyniach aż do lat gdy kupił je george numrich szef przedsiębiorstwa gun parts specjalizującego się w dostarczaniu części zamiennych do broni numrich miał osobliwe hobby wykupował zbankrutowane ale słynne przedsiębiorstwa zbrojeniowe a o była perłą w jego kolekcji do tego stopnia że gun parts z west hurley zmieniła wkrótce nazwę na auto ordnance przystępując do produkcji cywilnych wersji thompsona pozbawionych możliwości strzelania seriami oprócz kopii thompsonów przedsiębiorstwo produkuje także pistolety będące kopiami colta m pod marką thompson w roku do produkcji wszedł nowy model kieszonkowa wersja ma pod nazwą zg lub pit bull prócz pistoletów a o produkuje szeroką gamę akcesoriów do rasowych sportowych pistoletów na bazie m powiększone skrzydełka bezpiecznika oraz zaczepy zamkowe wydłużone bezpieczniki chwytowe chroniące rękę strzelca przed gryzieniem przez kurek kominy zakładane na gniazdo uchwytu ułatwiające trafienie magazynkiem do otworu i wiele innych asembler x język programowania z rodziny asemblerów do komputerów klasy pc które posiadają architekturę głównego procesora zgodną z x w rzeczywistości jest to kilka różnych języków używanych do zapisu tych samych instrukcji i dyrektyw różniących się składnią trzy najpopularniejsze składnie to ponieważ kod w języku asemblera jest niskopoziomowy istnieją automatyczne translatory między obydwoma składniami w składni i metodach programowania za pomocą danej składni asemblera x wykorzystuje się kilka ogólnie przyjętych bądź sprzętowo narzuconych konwencji przykładowo dla składni intel microsoft i nasm są to m in mov ax bx oprócz prostszego zapisu dyrektyw i atrybutów nasm eliminuje niejednoznaczności zapisu składni intel microsoft w składni masm interpretacja argumentu operacji przez asembler zależy od sposobu jego wcześniejszego zdefiniowania w przykładzie poniżej argumenty x i y mają różną interpretację a zapis x jest interpretowany podobnie do zapisu y x eu definicja symbolu x o wartości y dd definicja zmiennej y o wartości początkowej zajmującej bity mov eax x ładuje stałą mov ebx x ładuje wartość danej spod adresu mov edx y ładuje wartość zmiennej y mov edx y ładuje wartość zmiennej y tak samo jak linia powyżej mov ecx offset y ładuje adres zmiennej y movzx eax byte ptr y ładuje bajt spod adresu y z rozszerzeniem zerami do bitów mov eax ebp ładuje daną spod adresu ebp każde odwołanie do danej w pamięci jest w składni nasm oznaczone nawiasami kwadratowymi brak nawiasów oznacza stałą lub adres x eu definicja symbolu x o wartości y dd definicja zmiennej y o wartości początkowej zajmującej bity mov eax x ładuje stałą mov ebx x ładuje wartość danej spod adresu mov edx y ładuje adres zmiennej y mov edx y ładuje wartość zmiennej y movzx eax byte y ładuje bajt spod adresu y zrozszerzeniem zerami do bitów mov eax ebp ładuje daną spod adresu ebp poniżej dwa przykłady możliwe do skompilowania w systemie linux pierwszy można skompilować przy użyciu nasm drugi asemblerem z binutils lub samym gcc jeśli ma on rozszerzenie s linkowanie w obu przypadkach gcc lub ręcznie kompilacja pierwszego nasm f elf beer asm gcc s o beer beer o kompilacja drugiego gcc s o beer beer s global main extern printf section data beer db d bottles of beer on the wall d bottles of beer db xa db take one down and pass it around d bottles of beer db xa db mov ecx dec ecx push ecx push ecx inc ecx push ecx push ecx push beer call printf add esp pop ecx or ecx ecx jne loop xor eax eax ret section rodata beer ascii d bottles of beer on the wall d bottles of beer n asciz take one down and pass it around d bottles of beer n text global main mov ecx dec ecx push ecx push ecx inc ecx push ecx push ecx pushl beer call printf add esp pop ecx or ecx ecx jne loop xorl eax eax agnostycyzm a bez gnsis wiedzy od gnostycyzmu pogląd filozoficzny według którego obecnie niemożliwe jest całkowite poznanie rzeczywistości w kontekście religijnym agnostycyzm oznacza niemożliwość dowiedzenia się czy bóg lub bogowie istnieją czy też nie osobą która wprowadziła termin agnostycyzm jest thomas henry huxley agnostycyzm przybiera różne formy i tak agnostyk może być ateistą teistą albo żadnym z nich ośrodki badawcze czasem zaliczają agnostyków do tej samej grupy co ateistów bertrand russell w broszurze kto to jest agnostyk stwierdził że chrześcijanie twierdzą że wiemy że bóg jest ateiści że wiemy że boga nie ma natomiast agnostycy przyjmują że nie ma dostatecznych podstaw aby potwierdzić istnienie boga lub mu zaprzeczyć według filozofa jana hartmana agnostycyzm można opisać następująco agnostycyzm to postawa uczciwości intelektualnej agnostyk mówi tak gdyby bóg istniał oczekiwałby że będę agnostykiem bo naprawdę nie wiem jest pychą udawać że się wie coś czego się nie wie za najprostszą acz nie we wszystkich przypadkach trafną różnicę w odróżnieniu agnostyka od ateisty można przyjąć stwierdzenie ateista nie wierzy i zaprzecza agnostyk nie jest przekonany do istnienia boga lub bogów ale też nie zaprzecza jego ich istnieniu słowo agnostyk wprowadził thomas henry huxley w r aby opisać filozofię która sprzeciwia się gnostycyzmowi mając na myśli nie tylko grupę religijną z początku pierwszego tysiąclecia lecz wszystkie twierdzenia duchowej lub mistycznej wiary przywódcy wczesnego kościoła chrześcijańskiego używali greckiego słowa gnoza wiedza poznanie dla opisania wiedzy duchowej agnostycyzmu nie wolno mylić z religijnymi nurtami przeciwstawnymi doktrynie gnozy i gnostycyzmu te nurty zwykle nie mają wiele wspólnego z agnostycyzmem huxley użył pojęcia w znaczeniu generalnym agnostycyzm można podzielić na kilka kategorii współczesne wersje to richard dawkins w swojej książce bóg urojony przedstawia siedmiostopniową skalę która przedstawia stopień wiary w boga lub bogów agnostycyzm filozoficzny to pogląd odnoszący się do ludzkiego poznania głosi on że ludzkie poznanie jest ograniczone i nie dostarcza obiektywnej wiedzy o rzeczywistości lub nie możemy zweryfikować jej prawdziwości jest to pojęcie bardzo bliskie sceptycyzmowi filozoficznemu agnostycyzm skupia się wyłącznie na możliwościach poznania nie zaś na jego wartości w polsce agnostycy według badań cbos z r stanowią razem z ateistami i bezwyznaniowcami społeczeństwa i podobnie jak ateiści zgrupowani są wokół agnostycy są też określani jako religijna szara strefa kościół katolicki traktuje agnostycyzm podobnie jak ateizm katechizm kościoła katolickiego uznaje agnostycyzm w odniesieniu do boga za grzech przeciwko cnocie religijności uważając że agnostycyzm może się wiązać zarówno z jakimś poszukiwaniem boga jak i z ucieczką przed ostatecznymi pytaniami egzystencjalnymi oraz lenistwem sumienia moralnego i być równoznaczny z ateizmem praktycznym agnostycyzm krytykuje się z perspektywy różnych stanowisk niektórzy myśliciele religijni widzą agnostycyzm jako ograniczający zdolność umysłu do poznania rzeczywistości do materializmu niektórzy ateiści krytykują użycie terminu agnostycyzm jako funkcjonalnie nierozróżnialnego od ateizmu powoduje to częstą krytykę tych którzy przyjmują ten termin unikając etykiety ateistycznej krytycy teistyczni twierdzą że w praktyce agnostycyzm jest niemożliwy ponieważ człowiek może żyć tylko tak jakby bóg nie istniał etsi deus non daretur lub jakby istniał bóg etsi deus daretur uczeni religijni tacy jak laurence b brown krytykują nadużycia słowa agnostycyzm twierdząc że stał się jednym z najbardziej błędnych terminów w metafizyce laurence b brown stawia pytanie twierdzisz że nic nie może być znane z całą pewnością jak więc możesz być tak pewny według richarda dawkinsa rozróżnienie między agnostycyzmem a ateizmem jest niewygodne i zależy od tego jak blisko zera osoba jest skłonna ocenić prawdopodobieństwo istnienia jakiegokolwiek podmiotu podobnego do boga o sobie kontynuuje dawkins jestem agnostykiem tylko w takim zakresie w jakim jestem agnostykiem o wróżkach na dole ogrodu dawkins identyfikuje również dwie kategorie agnostycyzmu tymczasowa agnostykacja w praktyce tap i stała agnostykacja zasad pap stwierdza on że agnostycyzm o istnieniu boga należy do kategorii przejściowej lub kategorii tap albo istnieje albo nie jest to pytanie naukowe pewnego dnia możemy znać odpowiedź a tymczasem możemy powiedzieć coś dość silnego o prawdopodobieństwie i uważa pap za głęboko nieunikniony rodzaj ogrodzenia aleksander gieysztor ps borodzicz lissowski olicki walda ur lipca w moskwie zm lutego w warszawie polski historyk mediewista profesor uniwersytetu warszawskiego członek polskiej akademii nauk kawaler orderu orła białego uczestnik kampanii wrześniowej żołnierz związku walki zbrojnej i armii krajowej szef wydziału biura informacji i propagandy ak powstaniec warszawski szef biura informacji i propagandy delegatury sił zbrojnych na kraj oraz zrzeszenia wolność i niezawisłość autor około pięciuset publikacji w latach dyrektor instytutu historycznego uniwersytetu warszawskiego w latach dyrektor zamku królewskiego w warszawie w latach i prezes polskiej akademii nauk w latach prezes towarzystwa naukowego warszawskiego w współzałożyciel wyższej szkoły humanistycznej w pułtusku w drugiej połowie lat współpracownik departamentu i msw wywiadu prl od członek rady konsultacyjnej przy przewodniczącym rady państwa prl wojciechu jaruzelskim w latach członek a od wiceprzewodniczący rady ochrony pamięci walk i męczeństwa w uczestnik obrad okrągłego stołu formalnie wskazany przez stronę rządową ale przy pełnym zaufaniu opozycji doktor honoris causa paryskiej sorbony uniwersytetu jagiellońskiego uniwersytetu adama mickiewicza i katolickiego uniwersytetu lubelskiego mąż ireny gieysztorowej ojciec andrzeja gieysztora syn aleksandra i barbary z domu popiel jego ojciec pracował w moskwie jako pracownik kolei moskiewsko kazańskiej od mieszkał w warszawie był absolwentem gimnazjum ludwika lorentza w ukończył studia w instytucie historycznym uniwersytetu warszawskiego później studiował w paryżu w został zmobilizowany i wziął udział w kampanii wrześniowej w dywizji piechoty walczącej w armii odwodowej prusy po zakończeniu działań wojennych powrócił do warszawy gdzie kwietnia roku wstąpił do związku walki zbrojnej w którym został skierowany do biura informacji i propagandy wiosną roku został kierownikiem wydziału informacji biura którą to funkcję pełnił także w czasie powstania warszawskiego po jego klęsce października trafił do niewoli z której powrócił do warszawy maja roku w lipcu roku został zaangażowany do dalszej pracy konspiracyjnej w utworzonej na miejsce rozwiązanej armii krajowej delegaturze sił zbrojnych na kraj wciągnięty do niej przez swojego przełożonego w bip płk jana rzepeckiego po aresztowaniu kazimierza moczarskiego objął szefostwo biura informacji i propagandy dsz a następnie organizacji zrzeszenie wolność i niezawisłość aresztowany rzepecki ujawnił z więzienia struktury win w tym także osobę gieysztora zdekonspirowany spotkał się z rzepeckim w więzieniu na rakowieckiej po czym na jego polecenie przekazał część archiwów bip broń i pieniądze funkcjonariuszom ub jest prawdopodobne że temu ujawnieniu towarzyszyła jakaś niepisana umowa pomiędzy ub a ujawniającym się zachowane materiały ub świadczą że rozpracowywanie gieysztora ub zaczęła wiosną roku kiedy to zajmujący się zwalczaniem podziemia departament iii ministerstwa bezpieczeństwa publicznego zaczął pozyskiwać coraz więcej informacji o wojennym i powojennym zaangażowaniu gieysztora w działalność w ak i dsz win na początku lutego roku wydział ii departamentu iii mbp przystąpił do jego opracowywania jako kandydata na tajnego współpracownika gieysztor został zmuszony do złożenia listopada roku kilkustronicowego opracowania zawierającego krytyczną analizę własnej postawy ideologicznej poddając krytyce cała swoją dotychczasową działalność deklarował że w ciągu ostatnich siedmiu lat przeszedł przemianę ideologiczną zmianę podstaw myślenia zmianę natury metodologiczno ideologicznej w kierunku przyswajania i prób stosowania marksizmu leninizmu w bieżącej praktyce badawczej i w życiu naukowo organizacyjnym do próby werbunku gieysztora nie doszło wskutek interwencji dyrektor departamentu v mbp płk julii brystygier efektem rozmów odbytych w pierwszej połowie stycznia roku z gieysztorem przez mjr kłosa a następnie również naczelnika wydziału viii departamentu i msw było wyrażenie zgody przez gieysztora na współpracę z wywiadem prl w celu umożliwienia mu werbunku tadeusza żenczykowskiego gieysztor podjął współpracę z wywiadem która z różnym natężeniem trwała do roku formalnie została zakończona w roku w lipcu został adiunktem w państwowym instytucie historii sztuki i inwentaryzacji zabytków we wrześniu został adiunktem w instytucie historycznym uniwersytetu warszawskiego w został mianowany profesorem nadzwyczajnym historii polski średniowiecznej i nauk pomocniczych historii na uw był dyrektorem instytutu historycznego uw w latach był kierownikiem powołanego w roku przy ministerstwie kultury i sztuki kierownictwa badań nad początkami państwa polskiego był współredaktorem referatu żanny kormanowej wygłoszonego w czasie i kongresu nauki polskiej w roku która w imieniu całego środowiska naukowego deklarowała gotowość uczonych by nauka historyczna odegrała doniosłą rolę w ogólnym planie ideologicznej ofensywy socjalizmu w polsce w został mianowany profesorem zwyczajnym w marcu podpisał list autorstwa intelektualistów złożony prezesowi rady ministrów józefowi cyrankiewiczowi w którym domagano się zmiany polskiej polityki kulturalnej zgodnie z prawami zagwarantowanymi w konstytucji państwa polskiego po późniejszych represjach ze strony władz podpisał inny list do the times zawierający stwierdzenie że w polsce nie było represji i dyskredytujący radio wolna europa gdy w styczniu zapadła decyzja o odbudowie zamku królewskiego w warszawie aleksander gieysztor został członkiem obywatelskiego komitetu odbudowy od członek pan mianowany w wiceprzewodniczącym komitetu odbudowy zamku królewskiego pierwszy długoletni dyrektor zamku do związany od początku z jego odbudową a jeszcze wcześniej z pracami badawczymi pierwsze publikacje dotyczące zamku napisał już w latach xx wieku honorowy obywatel miasta warszawy oraz miasta pułtuska członek wielu akademii nauk i stowarzyszeń naukowych na całym świecie doktor honoris causa paryskiej sorbony uniwersytetu jagiellońskiego uniwersytetu adama mickiewicza i katolickiego uniwersytetu lubelskiego a także wielu innych uczelni w kraju i za granicą wykładał gościnnie na wielu uczelniach jego żoną była historyk irena miał z nią syna andrzeja który zginął w w wypadku samochodowym razem z twórcami programu telewizyjnego sonda andrzejem kurkiem i zdzisławem kamińskim i córkę ewę anglistkę nauczycielkę w xviii liceum ogólnokształcącym im jana zamoyskiego w warszawie wyższej szkole humanistycznej w pułtusku nadano w imię aleksandra gieysztora od roku jest patronem ulicy w warszawie przyznawane są również nagrody jego imienia nagroda im prof aleksandra gieysztora oraz nagroda przeglądu wschodniego im aleksandra gieysztora do grona jego uczniów należą takie osoby jak anna berdecka szonert urszula borkowska teresa dunin wąsowicz hieronim fokciński sławomir gawlas jan glinka adam grenda maria koczerska roman korab zebryk stefan kuczyński tadeusz lalik ewa łuczycka suchodolska roman michałowski karol modzelewski halina modrzewska przemysław mrozowski jan piętka andrzej poppe aleksandra rodzińska anda rottenberg tadeusz rosłanowski jerzy suchocki irena sułkowska kuraś maria sułowska józef szymański jan tyszkiewicz tadeusz wasilewski teresa wąsowiczówna eugeniusz wiśniowski aleksandra witkowska autor ok publikacji m in ateizm z gr bezbożny a bez oraz theos bóg brak wiary w istnienie jednego bądź wielu bogów ewentualnie odrzucenie teizmu pogląd przeczący istnieniu sił nadprzyrodzonych i odrzucający wiarę w stwórcę może także uznawać religię za sprzeczną z nauką sprzeczną z rozumem lub niepotrzebną kwestionowanie wiary w bogów stwórców można odnaleźć już w hymnach rygwedy oraz w poglądach myślicieli antycznych takich jak diagoras z melos ateistami na przestrzeni dziejów były określane osoby które uznano za wierzące w fałszywych bogów niewierzące w bogów lub wyznające doktryny wchodzące w konflikt z lokalnie dominującymi religiami wraz z upowszechnianiem się wolnomyślicielstwa sceptycyzmu i późniejszego nasilenia krytyki religii stosowanie tego określenia zawężało zasięg pierwsze osoby które same określały się jako ateiści pojawiły się w xviii wieku podczas epoki oświecenia zwanej wiekiem rozumu w okresie rewolucji francuskiej poglądy ateistyczne zyskały poparcie części rewolucjonistów propagujących kult rozumu w xx wieku ateizm państwowy został wprowadzony w krajach komunistycznych takich jak zsrr ateizm nie jest tożsamy z antyteizmem i ruchem społecznym zwalczającym religie nazywanym nowym ateizmem przedstawiciele tego ruchu określanego naukowo racjonalnym tacy jak richard dawkins i christopher hitchens krytykują religię jako przyczynę wielu problemów konfliktów i wojen źródło fałszywych przekonań o świecie oraz motywację i usprawiedliwienie dla czynienia zła w ogóle w związku z tym awangarda ruchu twierdzi że należy wymazać ideę boga z ludzkiej świadomości pewne religijne i duchowe systemy takie jak formy buddyzmu które nie wspierają wiary w bogów będących stwórcami i opiekunami świata bywają opisywane jako ateistyczne ateiści skłaniają się w kierunku świeckich nurtów takich jak humanizm racjonalizm i naturalizm ateizm obejmuje spektrum poglądów od niewiary w istnienie bogów po sprzeciw wobec uznawania jakichkolwiek koncepcji natury duchowej nadprzyrodzonej lub transcendentnej ateizm teoretyczny to odrzucenie wiary w istnienie bogów jako niezgodnej z rozumem i nauką w ateizmie praktycznym lub pragmatycznym znanym również jako apateizm żyje się tak jakby nie było bogów a zjawiska naturalne wyjaśniane są bez odwoływania się do bóstw nie zaprzecza się istnieniu bogów ale mogą oni być uznawani za niepotrzebnych lub bezużytecznych zgodnie z tym poglądem bogowie nie dostarczają ani celu życia ani nie wpływają na codzienne życie jedną z form ateizmu praktycznego skierowaną do środowiska naukowego jest naturalizm metodologiczny milczące przyjęcie lub założenie filozoficznego naturalizmu w ramach metody naukowej ateizm pragmatyczny może przyjmować różnorodne formy definicje ateizmu różnią się również pod względem tego jaki stopień rozważań nad koncepcją bóstw musi wykazać dana osoba aby uznać ją za ateistę ateizm był czasami definiowany jako prosty brak wiary w istnienie jakichkolwiek bóstw ta szeroka definicja obejmowałaby np noworodki i inne osoby którym nie przedstawiono koncepcji teistycznych już w roku paul d holbach powiedział że wszystkie dzieci rodzą się ateistami i nie mają pojęcia o bogu podobnie george h smith w roku zasugerował że człowiek który nie zapoznał się z teizmem jest ateistą ponieważ nie wierzy w boga do tej samej kategorii zaliczał również dzieci które jeszcze nie zostały zapoznane z koncepcją boga i związanymi z tym kwestiami mimo tego że już byłyby w stanie je przyswoić smith stosował podział na ateizm pierwotny ang implicit atheism który odnosił się do braku teistycznej wiary bez świadomego jej odrzucenia i ateizm wtórny ang explicit atheism który brak teistycznej wiary wiązał z jej świadomym odrzuceniem pogląd że dzieci rodzą się ateistami jest względnie młody w zachodniej cywilizacji przed xviii wiekiem istnienie boga było tak powszechnie akceptowane że wątpiono nawet w możliwość istnienia prawdziwego ateizmu nazwano to teistycznym innatyzmem poglądem że wszyscy ludzie wierzą w boga od urodzenia z pojęciem tym wiązała się również konotacja że ateiści po prostu wypierają się swojej wrodzonej wiary obecnie można spotkać się z poglądem że ateiści mają skłonność do szybkiego nawracania się na wiarę w boga w czasach kryzysu że nawracają się na łożu śmierci lub że nie ma ateistów w okopach niektórzy orędownicy tego typu poglądów twierdzą że antropologiczną korzyścią z religii jest to że wiara pozwala ludziom lepiej przetrwać trudy życia niektórzy ateiści podkreślają że odnotowano przeciwne przypadki a wśród nich prawdziwych ateistów w okopach przegląd badań opublikowany w roku sugeruje że ateiści razem z osobami głęboko wierzącymi najmniej niepokoją się śmiercią filozofowie tacy jak antony flew michael martin i william rowe przeciwstawiali ateizm silny pozytywny ateizmowi słabemu negatywnemu ateizm silny to wyraźne stwierdzenie że bogowie nie istnieją ateizm słaby obejmuje natomiast wszystkie inne formy nonteizmu jak również jest logiczną konsekwencją agnostycyzmu określenia ateizm słaby i ateizm silny są stosunkowo młode jednakże ich odpowiedniki ateizm negatywny i ateizm pozytywny były używane w literaturze filozoficznej już wcześniej choć w różnych znaczeniach przypuszczalna nieosiągalność wiedzy potwierdzającej lub zaprzeczającej istnieniu bogów jest czasami uważana za oznakę że silny ateizm wymaga skoku wiary powszechną odpowiedzią ateistów na ten sposób rozumowania jest stwierdzenie że niedowiedzione propozycje religijne zasługują na tyle samo niedowierzania co wszystkie inne niedowiedzione propozycje i że niemożliwość dowiedzenia istnienia boga nie implikuje takiego samego prawdopodobieństwa jego istnienia lub nie j j c smart stwierdził że czasami osoba będąca ateistą może opisywać siebie jako agnostyka ze względu na bezzasadny uogólniony sceptycyzm filozoficzny który zabrania stwierdzić że wiemy cokolwiek poza prawami matematycznymi i logiką ze względu na to niektórzy ateiści tacy jak richard dawkins rozróżniają teistów agnostyków i ateistów według skali prawdopodobieństwa przypisywanej stwierdzeniu bóg istnieje goparaju ramachandra rao w pracy positive atheism opublikowanej po raz pierwszy w roku zaproponował alternatywne znaczenie określenia ateizm pozytywny jako osoba która dorastała w hierarchicznym systemie społecznym opartym o religię wzywał do stworzenia świeckich indii i zaproponował wytyczne dla filozofii ateizmu pozytywnego tzn takiej która promuje wartości pozytywne niektóre z niejasności i sporów związanych z problemem zdefiniowania ateizmu wynikają z trudności osiągnięcia zgody co do definicji słowa bóg mnogość różnorodnych koncepcji boga prowadzi do różnych pomysłów dotyczących zastosowania pojęcia ateizmu w przypadkach gdy teizm był definiowany jako wiara w jednego boga osobowego jako ateistów klasyfikowano deistów i politeistów i na odwrót rzymianie oskarżali chrześcijan o ateizm za to że nie czcili ich bóstw ten sposób rozumienia terminu ateizm zarzucono w xx wieku na skutek przyjęcia rozumienia teizmu jako wiary w jakąkolwiek boskość spory między ateistami i teistami wpisują się w historyczne dyskusje między filozofiami niereligijnymi odrzucającymi nadnaturalne sposoby uzasadniania rzeczywistości oraz religijnymi poszukującymi uzasadnienia rzeczywistości przez odwołanie się do czynników nadprzyrodzonych ateiści odnoszą się do powszechnych argumentów za istnieniem bogów takich jak argument z projektu z zakładu pascala teoretyczne przyczyny dla odrzucenia istnienia bogów przyjmują różne formy przede wszystkim ontologiczne gnoseologiczne i epistemologiczne ale niekiedy również psychologiczne lub socjologiczne ateizm epistemologiczny dowodzi że ludzie nie mogą znać boga lub rozstrzygać o jego istnieniu jego podstawą jest agnostycyzm który przyjmuje różnorodne formy zgodnie z filozofią immanencji boskość jest nierozłączna ze światem włącznie z każdym istniejącym w nim umysłem a świadomość jest przywiązana do podmiotu zgodnie z tą formą agnostycyzmu to ograniczenie punktu widzenia uniemożliwia wyciąganie jakichkolwiek obiektywnych wniosków od wiary w boga po dowody na jego istnienie racjonalistyczny agnostycyzm kanta i okresu oświecenia przyjmuje jedynie wiedzę wydedukowaną przy użyciu ludzkiej racjonalności ta forma ateizmu jako podstawę przyjmuje że bogowie nie są zauważalni a więc nie można stwierdzić ich istnienia sceptycyzm filozoficzny oparty na przemyśleniach davida hume a dowodzi że pewność w jakiejkolwiek kwestii jest niemożliwa a więc nikt nigdy nie może wiedzieć o istnieniu boga przydzielanie agnostycyzmu do ateizmu jest kwestionowane może być on również uważany za niezależny podstawowy światopogląd inne argumenty ateizmu które mogą zostać sklasyfikowane jako epistemologiczne lub ontologiczne w tym pozytywizm logiczny i ignostycyzm dowodzą bezsensowności lub niezrozumiałości podstawowych terminów takich jak bóg i twierdzeń takich jak bóg jest wszechmogący teologiczny nonkognitywizm utrzymuje że twierdzenie bóg istnieje nie wyraża propozycji ale jest bezsensowne lub kognitywistycznie bez znaczenia rozważano jak sklasyfikować ten sposób myślenia jako formę ateizmu czy agnostycyzmu filozofowie a j ayer i theodore drange odrzucają obydwie kategorie twierdząc że obydwa obozy akceptują bóg istnieje jako propozycję zamiast tego umieszczają nonkognitywizm w jego własnej kategorii ateizm metafizyczny opiera się na metafizycznym monizmie poglądzie że rzeczywistość jest homogeniczna i niepodzielna wynika stąd specyficzna ontologia odpowiednio definiuje się co istnieje a co nie bezwzględni ateiści metafizyczni przypisują siebie do jednej z form fizykalizmu w związku z tym wyraźnie zaprzeczają istnieniu istot niefizycznych względni ateiści metafizyczni utrzymują domniemane zaprzeczenie konkretnej koncepcji boga opierając się na niezgodności pomiędzy ich indywidualnymi filozofiami a atrybutami przypisywanymi bogu chrześcijańskiemu takimi jak bezczasowość transcendencja osobowość czy jedność przykładami względnego ateizmu metafizycznego są panteizm panenteizm i deizm ateiści często negowali realność czy wręcz samą możliwość teologicznego objawienia jako podstawy religii w skali masowej a zarazem przeczyli też istnieniu szansy na to że tzw religia naturalna taka jaką ona wyewoluowała na przestrzeni pokoleń odpowiada prawdzie o hipotetycznych rzeczywistościach metafizycznych uważali taką szansę za infinitezymalną lub zerową ludwig feuerbach uważał że bóg i wierzenia religijne są ludzkimi wymysłami stworzonymi aby zaspokajać różnorodne potrzeby psychologiczne i emocjonalne jest to również pogląd wielu buddystów karl marx i friedrich engels pod wpływem prac feuerbacha twierdzili że wiara w boga i religia są funkcjami społecznymi używanymi przez ludzi będących u władzy aby uciskać klasę robotniczą według michaiła bakunina idea boga implikuje porzucenie rozsądku i sprawiedliwości oraz jest negacją ludzkiej wolności i kończy się zniewoleniem ludzkości odwrócił on sławny aforyzm woltera że gdyby bóg nie istniał konieczne byłoby stworzenie go pisząc że jeśli bóg by rzeczywiście istniał to konieczne byłoby obalenie go ateizm logiczny utrzymuje że różnorodnym koncepcjom bogów takim jak bóg osobowy w chrześcijaństwie przypisuje się logicznie niekonsekwentne właściwości przedstawia on argumenty dedukcyjne przeciwko istnieniu boga które dowodzą niekompatybilności pomiędzy pewnymi cechami takimi jak perfekcja status twórcy niezmienność i bezczasowość wszechwiedza wszechobecność wszechmoc wszechmiłosierność transcendencja osobowość niefizyczność sprawiedliwość i miłosierdzie ateiści teodycejscy uważają że świata którego doświadczają nie da się pogodzić z właściwościami powszechnie przypisywanymi bogu i bogom przez teologów twierdzą że wszechwiedzący wszechobecny wszechmocny i wszechmiłosierny bóg nie jest zgodny ze światem w którym istnieje problem zła i cierpienie a boska miłość jest ukryta przed wieloma osobami podobną argumentację przypisuje się buddzie siakjamuniemu którego nauki stały się podstawą buddyzmu wiele myślicieli ateistycznych np w nurcie materialistycznym i marksistowskim przeczyło i nadal przeczy istnieniu wolnej woli i duszy do problemu zła odniósł się następująco epikur ateiści potrafią posługiwać się argumentami empirycznymi w swych polemikach zadanie jest ułatwione gdy religia głosząca określoną ideę boga wypowiada przy tym twierdzenia na temat konstrukcji świata np o istnieniu w pewnym jego regionie królestwa bożego itp tak było w przypadku kosmologii średniowiecznej i starożytnej ateizm aksjologiczny nazywany konstruktywnym odrzuca istnienie bogów na rzecz wyższego absolutu takiego jak humanizm ta forma ateizmu przyjmuje humanizm jako absolutne źródło etyki i wartości i pozwala poszczególnym osobom rozwiązywać problemy moralne bez odwoływania się do boga marks nietzsche freud i sartre używali tego argumentu aby przekazać przesłanie wyzwolenia pełnego rozwoju i nieskrępowanego szczęścia niekiedy też za wyższy absolut od tego związanego z teizmem uważa się np przetrwanie skuteczność w realizowaniu celów zwiększanie wpływów przykładowo w odniesieniu do polityki niccol machiavelli głosił że aby osiągać cele państwa można korzystać z wszelkich dostępnych środków także np podstępu i okrucieństwa a polityka musi być oddzielona od moralności chodzi w niej o skuteczność a nie o czynienie dobra koncepcję boga krytykuje się wtedy na gruncie tzw memetyki socjodarwinizmu memetycznego jako niesłuszną na podstawie związanych z nimi poglądów etycznych jeżeli są podstawy do twierdzenia że stawiają one swych wyznawców w gorszej pozycji życiowej od innych przez co ograniczeniu miałby ulegać udział danej np religii w świecie wraz z jej wszystkimi wyrafinowanymi teoriami więc w dalszej perspektywie czekałby ją zanik punktem wyjścia takiego postawienia sprawy jest przyjęcie że światem rządzą pewne zasady i zależności przyczynowo skutkowe konieczność w tym także w zakresie mechanizmów przekazywania i nabywania wiary dysponowania dobrami materialnymi i środkami przekazu dla których nie mają wyraźnego znaczenia prywatne przekonania a od których zależą rosnący lub malejący udział w życiu społecznym największy sukces odnoszą ci którzy wyzyskują je dla swej korzyści bez oglądania się na moralność zakłada się że nie ma ingerencji boga w świat mających na celu przywrócenie religii i moralności lub są one znikome na rękopisie chester beatty ii zwykle tłumaczy się je jako ci którzy są bez boga we wczesnej klasycznej grece przymiotnik atheos przedrostek przeczący theos bóg oznaczał bezbożny słowo to w v wieku zaczęło wskazywać na bardziej zamierzoną aktywną bezbożność zyskując znaczenia zrywanie związku z bogami lub negujący bogów we współczesnych tłumaczeniach klasycznych tekstów atheos przekładane jest jako ateistyczny w starożytności istniał także rzeczownik atheots oznaczający ateizm transliteracji do łacińskiego atheos dokonał cyceron określenia tego używano często w czasie dyskusji pomiędzy wczesnymi chrześcijanami a hellenistami każda ze stron przypisywała je drugiej w sposób pejoratywny karen armstrong napisała że w xvi i xvii wieku słowo ateista nadal było zarezerwowane wyłącznie dla polemik określenie to było zniewagą i nikt nie określał siebie tym słowem ateizm został użyty do opisu samowolnie ujawnionego przekonania dopiero w xviii wiecznej europie szczególnie oznaczając niedowierzanie w monoteistycznego abrahamowego boga w xx wieku zaczęto rozszerzać ten termin w odniesieniu do niedowierzania we wszystkie bóstwa choć w zachodnich społeczeństwach pozostało powszechne opisywanie ateizmu jako niedowierzania w boga choć idea określana mianem ateizmu powstała w xvi wiecznej francji to poglądy które dziś zostałyby uznane za ateistyczne pojawiły się już w indiach okresu wedyjskiego oraz w starożytnej grecji i rzymie kwestionowanie wiary w bogów stwórców można odnaleźć już w hymnach rygwedy hinduizm jest zasadniczo teistyczną religią ale można w nim znaleźć również szkoły ateistyczne całkowicie materialistyczna i antyteistyczna szkoła filozoficzna ćarwaka niezaliczana do sześciu ortodoksyjnych szkół hinduizmu klasyfikowana jako system nastika jest dowodem na istnienie ruchu materialistycznego wewnątrz hinduizmu nasza wiedza na temat filozofii ćarwaka jest fragmentaryczna gdyż to co o niej wiadomo pochodzi głównie ze źródeł krytykujących ją do innych filozofii indyjskich uważanych za ateistyczne zaliczane są klasyczne sankhja i mimansa odrzucenie istnienia boga stwórcy można spotkać również w dźinizmie i buddyzmie zachodni ateizm ma swoje korzenie w greckiej filozofii przedsokratejskiej ale nie wyodrębnił się jako odrębny światopogląd aż do późnego oświecenia diagoras z melos grecki filozof z v wieku p n e który był ostrym krytykiem religii i mistycyzmu jest znany jako pierwszy ateista krycjasz widział religię jako ludzki wynalazek używany do nakłaniania ludzi poprzez zastraszenie do życia zgodnie z zasadami moralnymi atomiści tacy jak demokryt podejmowali się próby wyjaśnienia świata w czysto materialistyczny sposób bez odniesień do duchowości lub mistycyzmu do innych filozofów przedsokratejskich którzy prawdopodobnie mieli ateistyczne poglądy należą prodikos z keos i protagoras greccy filozofowie z iii wieku p n e teodor ateista i straton z lampsaku również nie wierzyli w bogów sokrates został oskarżony o bezbożność na podstawie tego że zainspirował wątpliwości w istnienie państwowych bogów został skazany na śmierć mimo że zaprzeczał oskarżeniom o bycie całkowitym ateistą mówiąc że nie może być ateistą ponieważ wierzy w duchy sokrates również modli się do różnych bogów w dialogu fajdros i powołuje się na zeusa w dialogu państwo euhemer ok r p n e głosił swój pogląd że bogowie byli tylko ubóstwionymi władcami zdobywcami i założycielami z przeszłości a ich kulty i religie były w gruncie rzeczy kontynuacją królestw które przeminęły i wcześniejszych struktur politycznych choć ściśle rzecz biorąc nie był ateistą euhemer był później krytykowany za rozprzestrzenienie ateizmu po całej zamieszkałej ziemi poprzez wymazywanie bogów z pamięci epikur ok r p n e materialista atomistyczny kwestionował istnienie życia pozagrobowego i osobowych bóstw uważał duszę za czysto materialną i śmiertelną jego zdaniem bogów nie interesują ludzie nie wpływają oni na świat lukrecjusz ok r p n e rzymski poeta zgodził się że jeśli bogowie istnieją to nie interesuje ich ludzkość i nie są zdolni wpływać na świat naturalny dlatego uważał że ludzkość nie powinna się obawiać nadnaturalnego swoje epikurejskie poglądy na temat kosmosu atomów duszy śmiertelności i religii objaśnia w poemacie de rerum natura który spopularyzował filozofię epikura w starożytnym rzymie sekstus empiryk rzymski filozof utrzymywał że powinno się powstrzymywać od osądu na temat praktycznie wszystkich wierzeń rodzaj sceptycyzmu znany jako sceptycyzm pyrrona że nic nie było z natury złe i że ataraksja osiągalna jest poprzez powstrzymywanie się od osądu względnie duża liczba ocalałych dzieł jego autorstwa miała trwały wpływ na późniejszych filozofów znaczenie słowa ateista zmieniało się na przestrzeni klasycznej starożytności wcześni chrześcijanie byli nazywani ateistami przez niechrześcijan ze względu na ich brak wiary w pogańskich bogów w cesarstwie rzymskim wielu chrześcijan zostało straconych w pierwszych trzech wiekach chrześcijaństwa za odrzucenie rzymskich bogów w ogóle a w szczególności za odrzucenie kultu cesarza gdy chrześcijaństwo stało się religią państwową rzymu za panowania teodozjusza i wielkiego w r n e herezja stała się przestępstwem karalnym akceptacja dla poglądów ateistycznych była rzadko spotykana zarówno w czasie wczesnego jak i późniejszego średniowiecza porównaj z inkwizycją średniowieczną metafizyka religia i teologia były dominującymi nurtami zainteresowania istniały jednak w tym czasie ruchy które przedstawiały heretyckie koncepcje chrześcijańskiego boga w tym różne poglądy na temat natury transcendencji i możliwości poznania boga jednostki i grupy takie jak jan szkot eriugena amalryk z bne i bracia i siostry wolnego ducha utrzymywały chrześcijański punkt widzenia ze skłonnością do panteizmu mikołaj z kuzy utrzymywał formę fideizmu którą nazywał docta ignorantia wyrażającą pogląd że bóg jest poza ludzką kategoryzacją a nasza wiedza na temat boga ogranicza się do przypuszczeń william ockham zainspirował antymetafizyczne skłonności swoim nominalistycznym ograniczeniem ludzkiej wiedzy do pojedynczych obiektów i wskazał że boska istota nie może zostać intuicyjnie i racjonalnie zrozumiana przez ludzki intelekt zwolennicy ockhama tacy jak jan z mirecourt i mikołaj z autrcourt rozpowszechniali ten pogląd wynikający z niego podział pomiędzy wiarą a rozumem zainspirował późniejszych teologów takich jak john wycliffe jan hus i marcin luter renesans pozwolił na ekspansję wolnomyślicielstwa i sceptycznego dochodzenia jednostki takie jak leonardo da vinci poszukiwały doświadczalności jako środka wytłumaczenia i sprzeciwiały się argumentum ad verecundiam do innych krytyków religii i kościoła tego czasu zaliczyć można niccol machiavellego bonaventure des priers i franois rabelais w czasie renesansu i reformacji nastąpiło odrodzenie żarliwości religijnej czego dowodem może być rozprzestrzenianie się nowych nurtów religijnych bractw religijnych i powszechnej pobożności w katolickim świecie jak również pojawienie się coraz bardziej surowych sekt protestanckich takich jak kalwiniści ta era międzykonfesjonalnego współzawodnictwa zezwoliła na coraz szerszy zakres teologicznych i filozoficznych spekulacji z których większość została później wykorzystana do rozwoju sceptycznego światopoglądu religijnego krytyka chrześcijaństwa nasiliła się w xvii i xviii wieku zwłaszcza we francji i anglii niektórzy myśliciele protestanccy tacy jak thomas hobbes byli zwolennikami filozofii materialistycznej i sceptycyzmu w stosunku do wydarzeń nadnaturalnych podczas gdy żydowsko holenderski filozof baruch spinoza odrzucał opatrzność na rzecz panteistycznego naturalizmu pod koniec xvii wieku deizm zyskał otwartych zwolenników wśród intelektualistów takich jak john toland pomimo szydzenia z chrześcijaństwa wielu deistów gardziło ateizmem francuski ksiądz jean meslier autor traktatu filozoficznego testament wzywał do walki z tyranią oraz religią i promował ateizm w ślad za nim poszli inni otwarcie ateistyczni myśliciele tacy jak paul d holbach i jacues andr naigeon david hume interpretowany jest jako sceptyk religijny którego zdaniem przekonania religijne nie mają podstawy w rozumie nie stanowią wiedzy ani nie są racjonalne ale są efektem wyobraźni i uczuć rewolucja francuska była przełomowym momentem w szerzeniu poglądów ateistycznych próby wprowadzenia w życie cywilnej konstytucji kleru doprowadziły do antyklerykalnej przemocy i wydalenia wielu duchownych z francji do władzy doszli w roku jakobini co zapoczątkowało rządy terroru najbardziej zagorzali ateiści próbowali z użyciem siły dokonać dechrystianizacji francji religię zastępując kultem rozumu inni przywódcy rewolucji m in maximilien de robespierre nie popierali tego kultu i już w roku wprowadzono nowy kult istoty najwyższej ateizm obecny był w xix wiecznej myśli rosyjskiej wśród socjalistów i nihilistów postać rosyjskiego ateisty iwana karamazowa który odrzuca boga z powodu cierpień niewinnych ze względu na łzy dziecka pojawia się w powieści bracia karamazow fiodora dostojewskiego w drugiej połowie xix wieku ateizm nabrał dużego znaczenia pod wpływem filozofów racjonalistycznych i wolnomyślicielstwa wielu ważnych niemieckich filozofów tego okresu zaprzeczało istnieniu bóstw i było krytycznych w stosunku do religii wśród nich byli ludwig feuerbach arthur schopenhauer karl marx friedrich engels i friedrich nietzsche humanizm pozytywistyczny tych filozofów był nie tyle ateizmem co anty teizmem czy konkretnie anty chrystianizmem ateizm w xx wieku szczególnie w formie ateizmu praktycznego zyskał w wielu społeczeństwach myśl ateistyczna zdobyła uznanie w szerokim zakresie innych filozofii takich jak egzystencjalizm obiektywizm świecki humanizm nihilizm pozytywizm logiczny i feminizm pozytywizm logiczny i scjentyzm przetarły drogę filozofii analitycznej strukturalizmowi i naturalizmowi pozytywizm logiczny i filozofia analityczna odrzuciły klasyczny racjonalizm i metafizykę na rzecz ścisłego empiryzmu i epistemologicznego nominalizmu orędownicy tych nurtów tacy jak bertrand russell zdecydowanie odrzucili wiarę w boga ludwig wittgenstein w swoich wczesnych pracach podjął próbę oddzielenia metafizycznego i nadprzyrodzonego języka od racjonalnego dyskursu alfred jules ayer dowodził braku weryfikowalności i bezsensowności twierdzeń religijnych przytaczając swoją przynależność do nauk empirycznych strukturalizm claude a lvi straussa przypisywał źródła języka religii do ludzkiej podświadomości w zaprzeczaniu jej transcendentalnego znaczenia j n findlay i j j c smart argumentowali że istnienie boga nie jest logicznie konieczne naturaliści i materialistyczni moniści tacy jak john dewey rozważali świat naturalny jako podstawę wszystkiego zaprzeczając istnieniu boga i nieśmiertelności polityk hinduski periyar ramasamy walczył z hinduizmem i braminami za dyskryminowanie i podziały ludności w imię systemu kastowego i religii w tygodnik time spytał czy bóg jest martwy w odpowiedzi na ruch śmierci boga cytując szacunki że prawie połowa ludzi na świecie żyła pod wpływem antyreligijnej siły a kolejne miliony w afryce azji i ameryce południowej nie wiedziały o istnieniu chrześcijańskiego boga reżimy komunistyczne stawiały ateizm w złym świetle zwłaszcza tam gdzie występował silny sentyment antykomunistyczny np w stanach zjednoczonych pomimo faktu że prominentni ateiści byli antykomunistami od upadku muru berlińskiego liczba aktywnych reżimów antyreligijnych znacząco się zmniejszyła w timothy shah z pew research center stwierdził że na całym świecie wszystkie główne grupy religijne zyskują coraz większe zaufanie i wpływy gregory paul i phil zuckerman uznali że rzeczywista sytuacja jest o wiele bardziej złożona i pełna niuansów w xx wieku ateizm stał się najbardziej powszechnym poglądem wśród amerykańskich naukowców patrz tutaj na początku xxi wieku nastąpiło kilka wydarzeń istotnych dla rozpowszechniania i postrzegania ateizmu francuski filozof michel onfray opublikował w roku traktat ateologiczny w którym stwierdził że religie przypominają bajki dla dzieci w roku ukazał się bestseller bóg urojony autorstwa brytyjskiego zoologa i ewolucjonisty richarda dawkinsa na fali popularności książki dawkins rozpoczął w roku kampanię społeczną pod nazwą out campaign mającą zachęcić ateistów do ujawniania swoich poglądów w roku ukazała się książka bóg nie jest wielki jak religia wszystko zatruwa napisana przez pisarza christophera hitchensa zaliczanego obok dawkinsa daniela dennetta i sama harrisa do czterech jeźdźców nowego ateizmu dawkins w filmie źródło wszelkiego zła i larry charles w filmie wiara czyni czuba ang religulous starali się ukazać szkodliwość i absurdalność wierzeń w xx wieku doświadczono również awansu politycznego ateizmu do którego zachętą były interpretacje prac marksa i engelsa po rewolucjach rosyjskich z roku zwiększona wolność mniejszościowych religii utrzymywała się przez kilka lat zanim wprowadzono politykę stalinizmu która obróciła się w stronę represji w stosunku do religii zsrr i inne państwa komunistyczne promowały ateizm państwowy i przeciwstawiały się religii często przy użyciu brutalnych środków w roku rząd albanii pod przywództwem envera hodży ogłosił zamknięcie wszystkich instytucji religijnych w kraju ogłaszając to państwo pierwszym na świecie oficjalnie ateistycznym krajem trudno jest oszacować liczbę ateistów na świecie respondenci ankiet związanych z wiarą religijną mogą różnie definiować ateizm lub wyznaczać różne granice pomiędzy ateizmem niereligijną wiarą i nieteistycznymi wyznaniami religijnymi i duchowymi według badania z roku ludności świata deklaruje się jako niereligijna jako zadeklarowani ateiści deklaruje się światowej populacji w europie zachodniej osób deklaruje się jako niereligijne lub jako zadeklarowani ateiści a najbardziej ateistycznym krajem są chiny gdzie ludności deklaruje się jako zadeklarowani ateiści encyklopedia britannica podała w roku że osoby niereligijne stanowiły około populacji świata a ateiści około odsetek ten nie obejmował osób wyznających ateistyczne i nieteistyczne religie takie jak buddyzm dźinizm czy raelizm badanie opinii z listopada i grudnia opublikowane w financial times podaje dane dla stanów zjednoczonych i pięciu krajów europejskich amerykanie są bardziej skłonni od europejczyków do zdeklarowania wiary w pewną formę boga lub istoty najwyższej wśród ankietowanych pełnoletnich europejczyków włosi byli najbardziej skłonni do deklarowania tego typu wiary a francuzi najmniej we francji osób deklarowało się jako ateiści a dodatkowe jako agnostycy według danych ue populacji ue nie wierzy w boga stwierdza istnienie jakiejś formy ducha lub siły życiowej podczas gdy stwierdza wiarę w konkretnego boga odsetek wierzących wzrasta do wśród tych którzy opuścili szkołę mając lat respondenci którzy uważają że pochodzą z rygorystycznej rodziny byli bardziej skłonni do wiary w boga od tych którzy czuli że ich wychowaniu brakowało jednoznacznych reguł według sondażu z roku mieszkańców czech zadeklarowało się jako ateiści nie wlicza się do tej liczby agnostyków i ich liczba stale rośnie tylko wierzyło w istnienie boga według badania gus z roku odsetek polaków deklarujących się jako niewierzący wynosi według innych danych w polsce ludzi niewierzących lub obojętnych w sprawie wiary jest lub w zakresie moralności ateiści argumentują m in że zarówno imperatyw kategoryczny immanuela kanta jak i związana z nim złota reguła nie czyń innym co tobie niemiłe nie wymagają istnienia bogów a bezinteresowność naturalnie wynika z mechanizmów ewolucyjnych zdaniem george a h smitha wśród popularnych przesądów związanych z religią żaden nie jest bardziej powszechny lub tragiczny w skutkach niż ten że wartości moralne wymagają wiary w boga julian baggini podkreślił że etyczne zachowanie wynikające jedynie z boskiego nakazu nie jest prawdziwie etycznym zachowaniem a jedynie ślepym posłuszeństwem stwierdził że ateizm jest lepszą podstawą dla etyki utrzymując że konieczna jest moralna podstawa niezależna od religijnych nakazów aby ocenić moralność tych nakazów aby być w stanie zauważyć że na przykład kradnij jest niemoralne nawet jeśli czyjaś religia to nakazuje i że z tego względu ateiści mają przewagę bycia bardziej skłonnym do dokonywania takich ocen jego zdaniem prawo to nie to samo co moralność prawo może być zarówno moralne jak i niemoralne filozof zwrócił też uwagę na platoński dylemat eutyfrona dotyczący hipotetycznego prawa boskiego współczesny brytyjski filozof polityczny martin cohen zaproponował bardziej obrazowy historycznie wymowny przykład biblijnych nakazów które przemawiały na korzyść tortur i niewolnictwa jako dowód w jaki sposób religijne nakazy podążają za politycznymi i społecznymi zwyczajami a nie na odwrót ale również zaznaczył że wydaje się prawdziwym przypisywanie podobnych skłonności przypuszczalnie bezstronnym i obiektywnym filozofom cohen przedstawił swoją tezę na przykładzie koranu który postrzega jako mający ogólnie niefortunną rolę w zachowaniu średniowiecznych zasad społecznych poprzez zmiany w świeckim społeczeństwie ateiści tacy jak sam harris argumentują że poleganie religii abrahamicznych na boskim autorytecie skłania je w kierunku autorytaryzmu i dogmatyzmu istotnie fundamentalizm religijny i religia zewnętrzna gdy religia jest utrzymywana ponieważ służy innym najwyższym interesom były skorelowane z autorytaryzmem dogmatyzmem i uprzedzeniem argument ten w powiązaniu z wydarzeniami historycznymi które mają przedstawiać zagrożenia wynikające z religii takie jak krucjaty inkwizycja i procesy o czary są często przytaczane przez antyreligijnych ateistów aby uzasadnić ich poglądy z drugiej strony ludzie wierzący argumentują że oparte na ateizmie reżimy komunistyczne takie jak w zsrr czy obecnie w korei północnej lub na kubie także winne są masowych mordów na ludności cywilnej jeden z najczęściej spotykanych argumentów przeciwko ateizmowi wyraża się w poglądzie że zaprzeczanie istnieniu sprawiedliwego boga prowadzi do relatywizmu moralnego i pozostawia ludzi bez podstaw moralnych czy etycznych blaise pascal w tym stylu argumentował przeciwko ateizmowi w część religijnych społeczeństw charakteryzuje się uprzedzeniami wobec ateistów według stanu na rok większość społeczeństwa w usa darzy ateistów niższym zaufaniem co może być związane z przekonaniem że osoba która wierzy że jest obserwowana przez boga jest mniej skłonna do niewłaściwych zachowań z drugiej strony według badania cbos z grudnia roku jedynie niespełna co piąty polak uważa że katolickie zasady moralne są najlepszą i wystarczającą podstawą moralności według badań przeprowadzonych w roku typowy ateista to osoba mniej autorytarna i słabiej ulegająca sugestii częściej w związku małżeńskim bardziej tolerancyjna wobec innych przestrzegająca prawa mniej dogmatyczna mniej uprzedzona współczująca sumienna dobrze wykształcona i o wysokiej inteligencji badania z lat pokazują że odsetek morderstw jest w społeczeństwach świeckich niższy niż w tych gdzie wiara w boga jest głęboka i powszechna podobnie na korzyść ateistów wypada porównanie odsetków morderstw w poszczególnych stanach amerykańskich według badania z roku z najbezpieczniejszych miast na świecie prawie wszystkie są względnie niereligijne a z ośmiu miast z usa które są na liście prawie wszystkie są zlokalizowane w najmniej religijnych rejonach usa w roku zakończyło się badanie w którym dzieci wychowywane w religijnych rodzinach wypadły jako mniej altruistyczne oraz bardziej surowe w zakresie karania innych niż osoby pochodzące z rodzin niereligijnych badanie pokazało również że rodzicom z rodzin religijnych wydawało się że jest odwrotnie to znaczy że ich dzieci są bardziej empatyczne i wrażliwe na niesprawiedliwość niż dzieci pochodzące z rodzin niereligijnych choć osoby które określają siebie mianem ateistów są uważane za niereligijne niektóre odłamy w obrębie głównych religii tradycyjnie nieateistycznych odrzucają istnienie osobowego bóstwa stwórcy pojawiły się takie nurty jak ateizm żydowski judaizm humanistyczny oraz ateizm chrześcijański papież pius xi napisał w encyklice encyklika divini redemptoris o ateistycznym komunizmie że ateizm komunistyczny miał na celu zakłócenie porządku społecznego i podważenie samych podstaw cywilizacji chrześcijańskiej w latach xx wieku papież jan paweł ii skrytykował rozpowszechniający się praktyczny ateizm powołując się na zdanie zwolennika ateizmu juliana bagginiego można sparafrazować powyższy cytat z podejściem agnostycznym podobnie do poglądu który opisał bertrand russell w broszurze kto to jest agnostyk jako wiarę należy tu rozumieć nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy ateizm wynika z przekonania a nie z zastosowania metody naukowej agnostycy tacy jak amerykański astronom carl sagan krytykowali ateizm za bycie ich zdaniem nienaukowym poglądem alan cox ur lipca r w solihull anglia brytyjski programista współtwórca jądra linux zatrudniony w firmie intel mieszka wraz z żoną telsą gwynne w swansea w walii cox utrzymywał gałąź jądra x oraz własną wersję gałęzi oznaczoną przez dodanie ac w numerze na przykład ac był powszechnie uważany za drugą pod względem znaczenia osobę dla rozwoju jądra zaraz po linusie torvaldsie w serii jego rolę przejął andrew morton był też zaangażowany w tworzenie abermuda jest zagorzałym zwolennikiem wolności programowania i zdecydowanym przeciwnikiem patentów na oprogramowanie dmca jak również sssca po aresztowaniu dmitrija skliarowa za złamanie dmca złożył rezygnację z grupy usenix oraz zapowiedział że nie odwiedzi usa gdyż boi się uwięzienia laureat nagrody fsf award for the advancement of free software aleksandr isajewicz sołżenicyn ur grudnia w kisłowodzku zm sierpnia w moskwie rosyjski pisarz laureat nagrody nobla w dziedzinie literatury za rok autor utworów moralistycznych o komunistycznym systemie zniewolenia i terroru ukazujących gehennę życia w łagrach m in trzytomowe dzieło archipelag gułag oraz historycznych o xx wiecznych dziejach rosji aleksandr isajewicz sołżenicyn studiował matematykę na wydziale fizyki i matematyki państwowego uniwersytetu w rostowie równolegle był zaocznym słuchaczem moskiewskiego instytutu filozofii literatury i historii po ukończeniu studiów matematycznych w roku przez kilka miesięcy pracował jako nauczyciel matematyki w szkole w październiku został zmobilizowany i trafił do szkoły artylerii skąd w końcu lub na początku według innych źródeł skierowano go na front pod orłem za postawę w walce otrzymał order wojny ojczyźnianej drugiego stopnia order czerwonej gwiazdy oraz awans do stopnia kapitana artylerii wyróżnił się podczas walk w prusach wschodnich wyprowadzając swój oddział z okrążenia został aresztowany lutego w okolicach elbląga według innych źródeł mogło to być we wsi dittrichsdorf dziś biała wola w gminie lubomino po tym jak nkwd przechwyciło jego list do przyjaciela zawierający krytyczne opinie na temat sposobów prowadzenia wojny przez związek radziecki i roli stalina po aresztowaniu trafił do więzienia na łubiance a stamtąd na butyrki w moskwie na mocy osławionego artykułu p antyradziecka agitacja i próba utworzenia organizacji antyradzieckiej ówczesnego radzieckiego kodeksu karnego został skazany na lat wychowawczego obozu pracy więziono go w obozie w dawnym monasterze nowe jeruzalem pod moskwą następnie pracował w szaraszce specjalny obóz dla specjalistów i naukowców w marfinie a w końcu przewieziono go do obozu w jekybastuzie został zwolniony w lutym i skierowany na wieczne osiedlenie do wioski kok terek w obwodzie dżambulskim w kazachstanie po rozpoznaniu u niego raka żołądka poddawany był leczeniu naświetleniami w szpitalu w taszkencie gdzie następnie przeszedł operację usunięcia guza pomimo zabiegu nowotwór miał przerzuty i według diagnozy lekarzy zesłańców postawionej w grudniu sołżenicynowi pozostały trzy miesiące życia jednak przerzuty nagle ustąpiły co sołżenicyn uznał za realizację bożego zamysłu opinię tę wielokrotnie podtrzymywał w przyszłości w albo według innych źródeł został zrehabilitowany i wrócił do europejskiej części związku radzieckiego podjął pracę jako nauczyciel szkoły wiejskiej pod riazaniem a później w samym riazaniu w tym okresie intensywnie zajmował się już działalnością literacką kontynuując to co rozpoczął w warunkach obozowych według własnych wspomnień od tworzył jedyną możliwą dla łagiernika metodą zapamiętując całe fragmenty utworów był wówczas przekonany że za życia żaden jego utwór nie zostanie opublikowany pracował między innymi nad utworem krąg pierwszy i przygotowywał się do rozpoczęcia prac nad archipelagiem gułag próbował też bezskutecznie opublikować krytyczne recenzje wydanych wówczas wspomnień ilji erenburga i konstantina paustowskiego w w ciągu trzech tygodni napisał opowiadanie szcz jeden dzień jednego więźnia po oddaniu do publikacji było ono rozprowadzane również w niezależnym obiegu w postaci ręcznych odpisów i wkrótce nazwisko sołżenicyna stało się publicznie znane historia publikacji jednego dnia jest jednym z bardziej wyrazistych przykładów realiów panujących w związku radzieckim korzystając ze względnej swobody panującej w okresie chruszczowowskiej odwilży sołżenicyn złożył jeden dzień do publikacji w uważanym za liberalny miesięczniku nowyj mir jego redaktorem naczelnym był poeta aleksandr twardowski mający dostęp do samego chruszczowa maszynopis opowiadania pisarz przekazał przez byłego współwięźnia lwa kopielewa sekretarz działu prozy annie samojłownie berzer której drogą zręcznych posunięć udało się wręczyć utwór bezpośrednio twardowskiemu sołżenicynowi wypłacono zaliczkę w wysokości jego dotychczasowych dwuletnich dochodów ale zabiegi wokół publikacji trwały jeszcze kilka miesięcy w końcu po ingerencjach redakcyjnych stylistycznych i zmianie tytułu na jeden dzień iwana denisowicza wszystko za zgodą sołżenicyna twardowskiemu udało się uzyskać zgodę na publikację od samego chruszczowa ten zaś z kolei doprowadził do zgody prezydium kc kpzr opowiadanie ukazało się pod koniec do nowyj mir opublikował kilka kolejnych utworów sołżenicyna który prawie z dnia na dzień zdobył sławę jako pisarz przyjęto go do związku pisarzy radzieckich a jeden dzień nominowano do nagrody leninowskiej której jednak ostatecznie nie otrzymał uznanie otworzyło sołżenicynowi dostęp do szeregu archiwów co wykorzystał zbierając materiały do archipelagu gułag zawarł w nim ustne relacje świadków i mnóstwo informacji zaczerpniętych z listów byłych więźniów trzytomowe dzieło zostało ukończone w mimo równoległej pracy nad oddziałem chorych na raka i kręgiem pierwszym rozpoczęte w tym czasie prace nad powieścią sierpień czternastego zaowocowały po ponad dwudziestu latach epopeją czerwone koło własne przeżycia i wiedza jaką zdobył w trakcie prac nad archipelagiem spowodowały że sołżenicyn coraz bardziej przeistaczał się z ostrożnego przeciwnika w otwartego wroga ustroju radzieckiego zachowywał przy tym daleko posuniętą ostrożność przechowując rękopisy utworów w rozproszeniu u przyjaciół niektóre z nich już wtedy wyciekały na zachód jak na przykład okruchy wydane w w kwartalniku grani po odsunięciu od władzy chruszczowa w ekipa breżniewa kontynuowała jego politykę ograniczania względnych swobód przyznanych społeczeństwu w okresie odwilży to z kolei umacniało radykalizm sołżenicyna we wrześniu kgb skonfiskowało większość zakonspirowanego archiwum pisarza a rok później jego pisma zostały objęte nieoficjalnym zakazem publikacji on sam poddawany był rozmaitym szykanom rozpowszechniano m in pogłoski o jego żydowskim pochodzeniu i współpracy z gestapo w ukazało się ostatnie opowiadanie aleksandra sołżenicyna w nowym mirze rok później skierował on do iv zjazdu pisarzy radzieckich list otwarty z żądaniem m in likwidacji cenzury ocalałe lub odtworzone utwory przekazywał na zachód stopniowo zezwalając na publikację krąg pierwszy i oddział chorych na raka w w został wykluczony ze związku pisarzy radzieckich zamieszkał wówczas na daczy słynnego rosyjskiego wiolonczelisty wirtuoza mścisława rostropowicza w roku aleksandr sołżenicyn otrzymał literacką nagrodę nobla za całokształt twórczości w jej uzasadnieniu znalazły się m in słowa za moralną siłę z jaką spełnia obowiązki wobec niezastąpionych tradycji literatury rosyjskiej niektóre źródła podają że nagroda przyznana została pisarzowi za archipelag gułag jednak w dzieło to nie było jeszcze opublikowane choć mogło być znane komitetowi noblowskiemu w nieoficjalnym odpisie sołżenicyn przez długi czas nie mógł zdecydować się na odebranie nagrody obawiając się zakazu powrotu do ojczyzny po ukazaniu się w paryżu w sierpnia czternastego roku pierwszej części epopei czerwone koło władze nasiliły szykany wobec pisarza w prasie ponownie zaczęły się pojawiać pytania od czytelników o żydowskie pochodzenie i wojenną przeszłość pisarza we wrześniu kgb skonfiskowało rękopis archipelagu gułag w tej sytuacji pisarz zezwolił na publikację książki przez wydawnictwo ymca press co nastąpiło w paryżu w grudniu tego roku oliwy do ognia dolało opublikowanie na zachodzie jego listu do wodzów związku radzieckiego w odpowiedzi władze podjęły zdecydowane działania zorganizowano akcję spontanicznych protestów zbiorowych ludu pracującego i lawinę indywidualnych oświadczeń sołżenicyna wezwano na przesłuchanie do prokuratury a gdy się nie stawił został na krótko aresztowany wydany specjalnie dekret prezydium rady najwyższej zsrr pozbawiał go obywatelstwa związku radzieckiego i nakazywał administracyjne wydalenie pisarza z zsrr zrealizowano to natychmiast wywożąc go samolotem do frankfurtu nad menem sołżenicyn jest autorem określenia obrazowanszczina użytego jako tytuł eseju będącego pejoratywnym określeniem ludzi którzy dzięki władzy bolszewików zastąpili tradycyjną inteligencję termin ten przełożył na jęz polski roman zimand jako wykształciuchy natomiast prof andrzej de lazari używa pojęcia wykształceńcy po wydaleniu zamieszkał na krótko w zurychu a po odebraniu nagrody nobla w i podróży do usa osiadł rok później z rodziną koło cavendish w stanie vermont pracował tam nad wielotomową epopeją historyczną czerwone koło która miała składać się z części od sierpnia przez wiosnę stłumienie przez tuchaczewskiego powstania w guberni tambowskiej do wydarzeń z lat i ostatecznie jednak powieść pozostała nieukończona aleksandr sołżenicyn mocno przywiązany do rosyjskiego patriotyzmu trzymał się osobno od całej emigracji rosyjskiej której przedstawiciele i nie tylko oni traktowali jego poglądy jako nacjonalizm samotnik z vermont jak nazwała go zachodnia prasa coraz bardziej skłaniał się ku pozycjom słowianofilstwa i panslawizmu w utworach z tego okresu przeciwstawiał demokracji kulturze i mentalności zachodu zasady moralne wywodzące się z prawosławia i tradycyjnej religijności ludu rosyjskiego wywołało to krytykę ze strony innych dysydentów radzieckich a część z nich zwłaszcza nastawiona lewicowo traktowała go jako skrytego monarchistę tęskniącego za rządami autorytarnymi nacjonalistę i izolacjonistę sparodiowano go nawet w satyrycznym utworze władimira wojnowicza moskwa jako sima simycza karnawałowa mesjanistycznego zbawcę na białym koniu gorbaczowowska pierestrojka stała się mimo woli początkiem demontażu związku radzieckiego świadectwem zmian był choćby fakt że bez przeszkód można było drukować utwory aleksandra sołżenicyna w nowym mirze opublikowano jego wykład noblowski i kilka fragmentów archipelagu a we wrześniu roku komsomolska prawda i litieraturnaja gazieta zamieściły jego artykuł manifest jak odbudować rosję sam sołżenicyn odnosił się jednak do tych zmian nieufnie i mimo iż sierpnia roku przywrócono mu radzieckie obywatelstwo wrócił do rosji dopiero maja roku po powrocie odbył szereg podróży wzdłuż całego kraju od władywostoku aż do moskwy zamieszkał pod moskwą w posiadłości otrzymanej od rządu włączył się w życie społeczne i publicystyczne dając serie odczytów publikując w prasie i prowadząc własny program telewizyjny jego zdecydowane poglądy i moralizowanie spowodowały jednak że po początkowym uznaniu i pewnym wpływie na rosyjskie elity intelektualne z czasem tracił popularność we wrześniu roku zlikwidowano jego program w państwowej telewizji ort ostankino niemniej w roku został wybrany na członka rosyjskiej akademii nauk a czerwca roku podczas obchodów dnia rosji sołżenicyn odebrał z rąk władimira putina wysokiej rangi odznaczenie państwowe aleksandr sołżenicyn zmarł sierpnia na zawał serca przeżywszy lat jego pogrzeb odbył się sierpnia na starym cmentarzu przy monasterze dońskim w uroczystościach pożegnalnych udział wziął m in prezydent federacji rosyjskiej dmitrij miedwiediew w grudniu uroczyście odsłonięto w moskwie pomnik aleksandra sołżenicyna w uroczystości wziął udział prezydent federacji rosyjskiej władimir putin pierwszą żoną pisarza była natalia rieszetowska urodzona w roku powtórnie ożenił się z natalią swietłową urodzoną w roku miał trzech synów drugi z nich ignat urodzony w roku jest pianistą pod nazwiskiem natalia rieszetowska opublikowano bardzo krytyczną biografię sołżenicyn realia i mistyfikacje polskie wydanie źródło źródła w języku angielskim źródła w języku rosyjskim antropometria metoda badawcza stosowana w antropologii fizycznej polegająca na pomiarach porównawczych części ciała ludzkiego np długości kości osteometria objętości i proporcji czaszki kraniometria głowy kefalometria proporcji ciała karpometria masa ciała rozstawu oczu określenie pigmentacji oczu włosów i skóry itp do pomiarów wykorzystywane są przyrządy antropometryczne od czasu cesare lombroso antropometria ma zastosowanie w kryminalistyce dzięki temu że kształt i wielkość szkieletu po roku życia nie ulegają już większym zmianom umożliwia to stwierdzenie tożsamości badanego ciała szczątków w czasie drugiej wojny światowej była stosowana przez pseudonaukowców nazistowskich w celach selekcyjnych dla określenia rasy człowieka celem antropometrii jest dostarczenie obiektywnych i dokładnych danych antropometria posługuje się metodami statystycznymi z wyników badań antropometrii korzysta m in przemysł ustalając rozmiary ubrań obuwia czy np ławek szkolnych alphonse bertillon opracował system oparty na pomiarach ludzkiego ciała zbigniew herbert napisał wiersz damastes z przydomkiem prokrustes mówi w którym prokrust jako podmiot liryczny wyznaje tekst był śpiewany przez przemysława gintrowskiego ares gr rs łac mars w mitologii greckiej bóg wojny syn zeusa i hery jego odpowiednikiem w mitologii rzymskiej jest mars w astrologii identyfikowany z baranem jeden z dwunastu bogów olimpijskich w odróżnieniu od ateny która również jest greckim bóstwem wojny nie patronuje on rzemiosłu wojennemu i sprawiedliwej walce ale nikczemnościom związanym z wojną konfliktowi zniszczeniu i okrucieństwu jest patronem m in szpiegów katów i bezwzględnych dowódców pozytywnym jednak aspektem był fakt że to ares nauczył ludzkość bezinteresownego bohaterstwa i prawdziwej odwagi potrafił sprowadzić pokój bronić ojczyzny porządku społecznego jest to jednocześnie bóg odwagi męstwa dawca siły wytrzymałości ducha bojowego oraz kontroli gniewu potrafiący zesłać lęk i tchórzostwo ares był synem zeusa i hery nie przejawiał żadnych szczególnych zdolności dlatego rodzice oddali go na wychowanie jednemu z tytanów jego opiekun sam nic nie umiał i trenował boga jedynie w ćwiczeniach fizycznych zaszczepiło to przekonanie u aresa że najwspanialszym z zajęć jest wojna po jakimś czasie hefajstos wykuł dla niego włócznie miecze i tarcze po czym bóg wojny zszedł na ziemię nauczył tam ludzi prawdziwej walki nauczył ich okrucieństwa i wojny wcześniej konflikty kończyły się jedynie kilkoma siniakami i guzami symbolami aresa są w grecji miecz zbroja i tarcza w rzymie włócznia zbroja i tarcza jego zwierzętami są pies jastrząb koń wilk i sęp cechą charakterystyczną aresa jest to że kocha wojnę brudną niesprawiedliwą jest przeciwieństwem ateny która patronuje walce sprawiedliwej podczas bitwy morduje wojowników obydwu stron najlepszym przykładem jest wojna trojańska gdzie stawał naprzemiennie po stronie greków i trojan podczas walki towarzyszą mu siostra eris oraz synowie fobos strach i dejmos lęk wiele walk stoczył z ateną ares nie wychodzi z nich zwycięsko jedną z nich opisał homer w iliadzie w tym cytacie widać że ares nie jest niezwyciężony pewnego dnia boga porwali dwaj zbóje którzy więzili go w lochach przez piętnaście miesięcy ares był przez nich okrutnie traktowany nie mógł jeść ani pić bóg uwolnił się z niewoli cudem wycieńczony i straszliwie głodny związek między aresem i afrodytą był powszechnie znany na olimpie żona hefajstosa została przyłapana na zdradzie przez boga heliosa który doniósł o tym mężowi bogini wściekły kowal uplótł sieć cienką a jednocześnie bardzo wytrzymałą umieścił ją nad łożem afrodyty i wkrótce kochankowie zostali schwytani z wielkim rozbawieniem przyglądali się olimpijczycy spętanym bogom w końcu z woli zeusa uwolniono afrodytę i aresa bogini miłości po tym incydencie uciekła na cypr a patron wojny do tracji z ich związku narodzili się eros anteros dejmos fobos i harmonia odpowiednik greckiego aresa czczony w rzymie o wiele bardziej niż w starożytnej grecji wyruszający do boju dowódca wołał marsie czuwaj poświęcono mu wiele miejsc z czego najsłynniejsze to pole marsowe ares odbierał cześć w całej grecji ale nie był uznawany za wielkie bóstwo opiekuńcze tak jak to miało miejsce w rzymie nie stawiano mu wielkich świątyń stawiano mu zazwyczaj kapliczki i to poza murami miast niedaleko głównych dróg dojazdowych cel był bardzo pragmatyczny żadne wojsko podczas bitwy i oblężenia nie odważyłoby się zniszczyć kapliczek poświęconych samemu bogowi wojny od jego imienia pochodzi jednak nazwa ateńskiego areopagu czyli wzgórza aresa gdzie znajdowała się siedziba sądu w sprawach życia i śmierci o zabójstwo czcicielami aresa byli wojownicze ludy tegei elei sparty gdzie znajdowało się jego sanktuarium a także tebańczycy i ateńczycy gdzie rzeźbiarz alkamenes współczesny fidiaszowi i rywalizujący z nim wykonał wspaniały posąg boga głównym ośrodkiem kultu aresa była tracja kraina o burzliwej pogodzie zamieszkana przez lud dziki i wojowniczy grecy uważali aresa za boga wojny niesprawiedliwej zaborczej agresji i brutalności boginią wojny sprawiedliwej toczonej w słusznej sprawie była atena otoczona szczególnie silnym kultem w wielu greckich miastach tymczasem w rzymie minerwa odpowiedniczka ateny nie pełniła roli bóstwa wojennego a mars odpowiednik aresa był bóstwem wojny w ogóle i jako patron działań wojennych i zwycięstw był jednym z najważniejszych bóstw panteonu sztuka przedstawia go jako silnego młodego mężczyznę nagiego i bez brody rzadko spotykane są jego wizerunki z brodą i zbroją najpiękniejszym z zachowanych posągów jest ares ludovisi imię aresa wygląda na greckie aczkolwiek etymologowie nie są zgodni co do genezy po dodaniu wyrazu are powstaje słowo którego używał homer do opisywania zniszczenia artemida także artemis rtemis w mitologii greckiej bogini łowów zwierząt lasów gór i roślinności wielka łowczyni uważana również za boginię płodności niosącą pomoc rodzącym kobietom podobnie jak apollo był bogiem słońca i życia tak artemidę uznawano za boginię księżyca i śmierci wierzono bowiem że bliźniacze rodzeństwo charakteryzuje podobna konstrukcja duchowa ze względu na związek między obrotami księżyca a przypływami i odpływami morza artemidę zaczęto uważać za bóstwo opiekuńcze rybaków jej atrybutami były łuk strzały i kołczan a ulubionym zwierzęciem łania była córką zeusa i latony siostrą bliźniaczką apollina należała do grona bogów olimpijskich bogini dziewica ulubionym zajęciem bogini było przemierzanie nocą dzikich górskich dolin kotlin gajów i lasów podróżowała zawsze w towarzystwie wiernych jej nimf jej obecność najbardziej odczuwano w pobliżu rzek i źródeł w okolicach podmokłych i bagiennych uważano że to podczas księżycowych nocy bezpieczniejsi są podróżni i trzody artemida była bowiem postrachem dla groźnych zwierząt jej ukochanym terenem łowieckim była arkadia dziewicza kraina wzgórz i zalesionych kotlin bliskie pokrewieństwo z apollem a także afirmacja życia spowodowały że uznano ją za wielką miłośniczkę tańca i muzyki razem z bratem apollinem wystrzelała z łuku dzieci niobe w obronie honoru matki niobe przechwalała się że jest lepsza od leto która urodziła tylko dwoje dzieci chełpiła się tym że ona ma siedmiu synów i siedem córek bliźniacy postanowili pomścić matkę apollo zabił po kolei siedmiu synów niobe niobe wciąż jednak krzyczała że ma jeszcze siedem córek i jest lepsza od leto wtedy artemida napięła swój łuk i zaczęła wybijać dziewczynki choć niobe błagała by oszczędzono jej najmłodszą córkę artemida przeszyła dziewczynkę w ramionach niobe zrozpaczona matka skamieniała akteon był myśliwym w lesie spędzał całe dnie polując ze swymi psami pewnego dnia trafił na polanę z jeziorem w owym jeziorze artemida właśnie kąpała się z nimfami akteon wpatrywał się w nagie ciało bogini artemida dostrzegła akteona rozgniewała się że ktoś podglądał ją podczas kąpieli za karę zamieniła akteona w jelenia a na jego psy zesłała atak szału psy nie poznały swego pana i zaczęły go gonić rozszarpały go żywcem kiedy szał minął psy zaczęły szukać akteona rozpraszając się w lesie chiron wykonał posąg myśliwego aby psy mogły być przy nim artemida nie miała litości dla dziewcząt z jej orszaku jeśli złamały śluby czystości kallisto ulubienica artemidy boleśnie się o tym przekonała zeus pewnego razu zapłonął pożądaniem do pięknej dziewczyny przybrał postać artemidy i zbliżył się do niej kiedy już trzymał kallisto w objęciach wrócił do swej postaci i posiadł ją po dziewięciu miesiącach artemida dowiedziała się że kallisto jest w ciąży wygnała dziewczynę ze swego orszaku i przy poparciu zazdrosnej o męża hery zmieniła ją w niedźwiedzicę kallisto miała syna arkasa kiedy pewnego dnia już dorosły arkas wybrał się na polowanie spotkał swoją matkę w ciele niedźwiedzicy nie poznał jej i chciał ją zabić przeszkodził mu zeus przenosząc swoją kochankę i syna na niebo jako konstelację wielkiej i małej niedźwiedzicy cechą charakterystyczną kultu artemidy było okrucieństwo w niektórych miejscach składano jej ofiary z ludzi i okaleczonych zwierząt erymantos bądź też palono ich żywcem kalidon w sparcie co rok bito chłopców tak aby krew tryskała na jej ołtarz była boginią płodności i śmierci zarazem czczono ją także w arkadii bogini przedstawiana jest zwykle jako młoda dziewczyna z łukiem i strzałami w lesie w towarzystwie łani lub psów łowczych często także ze swym orszakiem nimf we włosach artemidy lśni diadem w kształcie półksiężyca niektóre dzieła na których przedstawiono artemidę artemida kopia greckiej rzeźby z iv w p n e diana i kallisto peter paul rubens artemida i akteon z psami waza v w p n e utożsamiana z rzymską boginią dianą oraz boginią księżyca i śmierci hekate pochodzącą z azji mniejszej w badaniach współczesnych utożsamiono z nią staropolską dziewannę oraz łużycką dziwicę jej ulubionym napojem była woda źródlana którą ceniła wyżej niż ambrozję uwielbiała także mięso pieczone na ogniu atena gr athene athenaie łac minerva w mitologii greckiej bogini mądrości sztuki sprawiedliwej wojny oraz opiekunka miast m in aten i sparty jest jedną z dwunastu głównych bogów olimpijskich jej atrybutami są włócznia tarcza i łuk jej świętym zwierzęciem jest sowa a rośliną oliwka jej rzymskim odpowiednikiem jest minerwa geneza ateny nie została jednoznacznie ustalona wiadomo jednakże że istniała już za czasów przedgreckich teksty zapisane pismem linearnym b wskazują na jej dużą rolę w okresie mykeńskim miałaby wtedy opiekować się władcami i pałacami królów co wiązałoby się z jej późniejszą rolą patronki miast i rodów bohaterskich jest to drzewo genologiczne rodziny bogów atena przyszła na świat inaczej niż inni bogowie greccy jej ojciec zeus wdał się w romans z metydą boginią rozwagi był to jeden z jego pierwszych romansów metis uchodzi też za pierwszą żonę władcy pioruna obiekt zainteresowań władcy nieba to personifikacja rozwagi była ona córką okeanosa i tetydy lub też tytanką gdy zaszła ona w ciążę gaja wypowiedziała przepowiednię zgodnie z którą jako pierwsze dziecko tej pary urodzi się dziewczynka kolejny zaś przyjdzie na świat chłopiec który odbierze zeusowi panowanie nad światem i wypędzi ojca z olimpu władca nieba zaczął więc obawiać się że urodzone z tego związku dziecko odbierze mu władzę połknął więc metydę noszącą jego córkę począł po tym cierpieć na bóle głowy które utrzymywały się dłuższy czas wezwał więc do siebie boskiego kowala hefajstosa któremu polecił rozłupać sobie czaszkę toporem aby dojść do przyczyny złego stanu zdrowia i usunąć jego przyczynę gdy hefajstos uderzył w głowę swego ojca wyskoczyła z niej atena ubrana w jasną zbroję wydała od razu okrzyk wojenny inny mit mówi że po urodzeniu ateny hera pozazdrościła swemu mężowi że wydał na świat dziecko bez jej pomocy w efekcie zrodziła hefajstosa wedle innej wersji jest on synem zarówno zeusa jak i hery natomiast dzieckiem zrodzonym wyłącznie z hery na skutek jej gniewu na zeusa za samodzielne zrodzenie ateny jest tyfon olbrzymi skrzydlaty potwór pokonany przez zeusa ojcem ateny rzekomo miał być również pallas o kozich nogach jan parandowski wysuwa hipotezę że imię bogini bierze swój źródłosłów od przedgreckiej nazwy aten a dla greków imię to znaczyło atenka atenę określano rozmaitymi przydomkami mity tłumaczą głównie pochodzenie przydomku pallas parandowski pisze tylko że wedle strabona słowem tym określano urodziwą i świetnego rodu pannę tymczasem atena wychowywała się wraz z córką trytona o imieniu pallas właśnie kiedyś w czasie zabawy córka zeusa nieumyślnie spowodowała śmierć swej przyjaciółki czego żałowała i z żalu właśnie przyjęła sobie jej imię za przydomek inny mit opowiada że partenos napastował pallas potwór o kozich nogach uchodził on niekiedy za jej ojca potwór został zabity przez atenę z jego skóry uczynić miała ona swą tarczę egidę w innej wersji wykonał ją zeus ze skóry swej karmicielki amaltei atena nosiła jasną zbroję używała niekiedy pioruna swego ojca posiadała złotą włócznię a także egidę z głową meduzy egida aigis była to używana także przez zeusa tarcza pancerz z koziej skóry zeus użył do jej produkcji skóry swej karmicielki kozy amaltei lub też zrobiła ją sama atena po obdarciu ze skóry kozionogiego pallasa który ją napastował kiedy perseusz podarował swej protektorce głowę meduzy atena umieściła ją na tarczy dzięki temu miała ona moc przemieniania w skałę każdego śmiałka który spojrzał na głowę potwora wszystko co żyło ulegało dzięki niej skamienieniu można też spotkać się z wersją wedle której wrogowie nie kamienieli ale rzucali się do ucieczki przedstawiano ją długo jako kozią skórę otoczoną wężami w późniejszych czasach jej wizerunek zmienił się stała się raczej puklerzem ze skórzanych łusek zaopatrzonym z umieszczoną w centrum głową gorgony meduzy atena sama stworzyła tę straszną postać meduza jedyna śmiertelna z trzech gorgon była niegdyś dziewczyną niezwykłej urody według jednej z wersji mitu meduza nazbyt szczyciła się swymi bujnymi włosami bogini mądrości za karę przemieniła je w kłębowisko węży inna mówi że meduza odbyła stosunek miłosny z posejdonem w świątyni ateny popełniając tym samym świętokradztwo bogini nie poprzestała na tym pomagając później perseuszowi w zdobyciu głowy meduzy z drugiej strony atena potrafiła uratować nagabywaną przez władcę morza dziewczynę imieniem koronis bogini zamieniła ją we wronę córka zeusa pomogła również zgładzić potwora którego uczyniła z dawnej piękności dzięki niej perseusz uciął meduzie głowę nie patrząc gorgonie w twarz prócz egidy atrybutami ateny były takie związane z wojną przedmioty jak hełm czy włócznia z drugiej strony rośliną poświęconą bogini było drzewo oliwne symbol pokoju i bogactwa jego gałąź stała się też symbolem zgody pomiędzy skonfliktowanymi ptakiem ateny była sowa symbol wiedzy i mądrości uznawana za najmądrzejszego z ptaków sowę często uwieczniano na monetach ateńskich uznaje się ją również za ptaka poświęconych atenie wieszczków atena znana jest jako bogini mądrości utożsamiano ją niekiedy z rozwagą kiedy indziej nazywając tak jej matkę parandowski już w chwili narodzin z głowy zeusa określa atenę mianem dorodnej cechowała się wielkim wzrostem ogromną siłą ale także niezłomnym hartem ducha była surowa i niedostępna odziedziczyła po matce rozwagę była niezwykle mądra inteligentna a także subtelna umiarkowana należała do bogów olimpu zajmowała jednak szczególne miejsce wśród dzieci zeusa będąc jego ulubienicą ojciec liczył się z jej opinią i zapewnił jej wysokie miejsce w radzie bogów zdarzyło się i jej wystąpić przeciwko ojcu hera pragnęła bowiem zatrzymać swego męża przed zejściem na ziemię w celu zdrady małżeńskiej planowała zakuć go w łańcuchy atena i posejdon udzielili jej pomocy jednakże zeus wykrył spisek jego małżonkę spotkała kara w postaci zawieszenia pod niebem za włosy o karze dla ateny się nie wspomina patronka mądrości uczonych i filozofów zajmowała się także wieloma innymi sprawami wprowadziła wiele wynalazków pokazała ludziom jak budować wozy czy statki w atenach odpowiadała także za garncarstwo czy kowali uratowała perdiksa siostrzeńca dedala i wynalazcę piły kompasu i koła garncarskiego gdy zazdrosny o jego talent dedal zrzucił go ze skały akropolu bogini przemieniła go w kuropatwę ptaka nazywanego odtąd po grecku jego imieniem stanowiła natchnienie dla twórców sama wprowadziła flet wyrzuciła go jednak i przeklęła gdyż uznała że zniekształca jej policzki instrument odnalazł marsjasz jeden z sylenów nauczył się grać tak pięknie że wyzwał do zawodów samego apollina po pojedynku bóg obdarł sylena ze skóry zaopatrzył midasa który trzymał stronę sylena w ośle uszy później przekazał flet dionizosowi opiekowała się uprawą roli sama wynalazła narzędzia których używano w rolnictwie attyckim uzyskiwano dzięki nim większe plony nauczyła ludzi hodowli koni chroniła państwo stała na straży sprawiedliwego prawa i jego przestrzegania jako jedyna z bogiń olimpijskich zajmowała się tkactwem i wyszywaniem w czym doszła do mistrzostwa była patronką prządek i hafciarek to ona nauczyła ludzi tych sztuk wiąże się z tym mit o arachne ta dumna księżniczka z lydii była świetną szwaczką i hafciarką szczyciła się nawet że potrafi w tej sztuce prześcignąć samą atenę bogini podjęła wyzwanie i odbyły się zawody w wyszywaniu śmiertelniczka stworzyła cudowną tkaninę sportretowała zeusa porywającego europę jak i podrywającego ledę pod postacią łabędzia oraz danae w postaci złotego deszczu było tam przedstawionych także jeszcze wiele innych rzeczy bogini nie potrafiła przewyższyć piękna i żywego przedstawienia postaci przez arachne w przypływie gniewu podarła tkaninę księżniczki i uderzyła ją czółenkiem zrozpaczona dziewczyna powiesiła się dopiero wtedy córka zeusa doznała otrzeźwienia przywróciła samobójczyni życie zamieniając ją w pająka parandowski pisze częściowo cytując słowackiego że arachne srebrne w belkach płócienka przędzie na których zawisają tęczowe źdźbła słońca istnieje hipoteza że mit odzwierciedla rywalizację w handlu tkaninami z aten i z lydii atena utkała również szatę którą podarowała w prezencie harmonii córce aresa i afrodyty z okazji jej ślubu z kadmosem razem z naszyjnikiem roboty hefajstosa przedmioty stały się przeklęte sprowadzając nieszczęście na każdego ich posiadacza naszyjnik został w końcu oddany atenie w delfach była również boginią wojny co potępiali filozofowie czy uczeni atena nosiła bowiem zbroję zeus pozwalał jej nawet używać piorunu jednakże swe uzbrojenie wykorzystywała jedynie w słusznej sprawie do obrony lub w razie innej konieczności opiekowała się też herosami zwłaszcza z attyki jak również wodzami podczas wojny trojańskiej bogini obdarzyła swą pomocą między innymi kadmosowi natknąwszy się na smoka pilnującego źródła syn agenora pozbawił go życia pallas poradziła mu wysiać smocze zęby wyrośli z nich olbrzymi którzy stoczyli między sobą bój pięciu ocalało i pomogli oni kadmosowi założyć miasto teby pomagała też perseuszowi w zabiciu meduzy to dzięki hermesowi i atenie herosowi udało się odebrać grajom ich jedyne oko oraz ząb by zmusić je do wyjawienia drogi do gorgon para bogów dostarczyła mu także oręża którym perseusz odciął meduzie głowę atena pomagała również heraklesowi najsłynniejszemu bohaterowi w mitologii greckiej jej przyrodniemu bratu znienawidzony przez herę nieślubny syn zeusa skazany został na wykonanie prac wedle zlecenia króla mykeńskiego eurysteusza piątą z nich było wytępienie ptaków stymfalijskich były to wielkie bestie przypominające orły o brązowych dziobach i pazurach obrały sobie za siedzibę okolice arkadyjskiego jeziora stymfalos ich pożywienie stanowili ludzie aby upolować te potwory herakles wykorzystał dostarczone mu przez atenę grzechotki ich dźwięk wystraszył ptaki które wzbiły się w powietrze heros mógł je więc wystrzelać używając do tego swego łuku gdy herakles w swej jedenastej pracy zdobył jabłka hesperyd złożono je w ofierze atenie w końcu jednak jabłka wróciły do hesperyd córka zeusa ostrzegła też heraklesa przed periklymonosem najmłodszym synem neleusa gdy heros wyruszył przeciwko jego ojcu argonauta ten potrafił zmieniać swą postać i zaatakował syna alkmeny pod postacią pszczoły inna wersja mitu opowiada że przemienił się wtedy w orła w każdym razie herakles zabił zwierzę także tezeusz korzystał z pomocy ateny tydeusowi chciała nawet zapewnić nieśmiertelność zmieniła zdanie gdy umierający w wojnie siedmiu przeciw tebom heros rozbił czaszkę melanipposa i pożarł jego mózg wspólnie z herą afrodytą i artemidą zajęła się dziećmi pandareosa którego zabił zeus w końcu jednak dziewczyny zostały uprowadzone przez harpie szczególną opieką obdarzyła jednak odyseusza zapewniając mu powrót do domu i odzyskanie władzy gdy odys powrócił do penelopy wydłużyła dla nich noc odmłodziła nawet jego ojca laertesa by pomógł mu w konflikcie z rodzinami zamordowanych zalotników zaniechanie przez krewnych zalotników zemsty również zaliczało się do jej zasług wspomagała też odyseuszowego syna telemacha w odysei pomaga ona tym herosom przybierając często postać mentora przyjaciela odysa pod opieką którego laertyda zostawił syna i majątek z pomocy pallas skorzystał także orestes pomścił śmierć swego ojca agamemnona zabijając za radą apollina jego morderców ajgistosa a wedle jednej z wersji mitu także jego kochankę a swoją matkę klitajmestrę po dokonaniu zbrodni matkobójstwa dręczyły go straszliwe wyrzuty sumienia personifikowane przez erynie apollo poradził mu w tej sytuacji stawić się przed ateńskim areopagiem tam za wstawiennictwem samej ateny go uniewinniono atena odegrała ważną rolę w walce bogów olimpijskich z gigantami dając wiele cennych rad po zwycięstwie nad synami ziemi odtańczyła taniec pirryjski który odtwarzano później w atenach podczas panatenajów związki ateny z troją sięgają czasów daleko sprzed sławnej wojny trojańskiej atena przyniosła kiedyś na olimp posąg który nazwano palladion pietrzykowski nazywa go prymitywnym idolem przedstawiającym boginię w zbroi mierzył trzy łokcie wysokości przedstawiał boginię stojącą na złączonych nogach z włócznią w ręce prawej podczas gdy w lewej spoczywały kądziel i wrzeciono u tego posągu ratunku szukała elektra gdy zeus zapragnął ją posiąść pan niebios nie zważał na świętość i dokonał zgwałcenia córki atlasa posąg natomiast w gniewie strącił na ziemię palladion znaleźli trojanie i zabrali do swego miasta do świątyni wedle innej wersji mitu palladion posąg ateny pallas świadomie zesłał zeus w celu ochrony ilionu założonego właśnie przez ilosa nazwa troja została mu nadana później miał on spaść pod nogi ilosowi który uznał to za świadectwo przychylności bogów w każdym razie trojanie czcili palladion jako posążek opiekuńczy miasta chroniący je talizman przepowiednia oznajmiła im że ich miasto nigdy nie padnie póki będzie się w nim znajdował palladion pośrednim powodem konfliktu był ślub peleusa i tetydy na wesele nie zaproszono eris jako że była boginią niezgody ta pojawiła się jednak rzucając jabłko z napisem najpiękniejszej do tego tytułu uprawnione poczuły się hera atena i afrodyta zeus wybrał na sędziego porzuconego w dzieciństwie królewicza trojańskiego parysa hermes zaprowadził skłócone boginie przed parysa mającego sądzić ich piękno wszystkie trzy boginie rozebrały się przed młodzieńcem każda z nich próbowała skorumpować sędziego hera chciała dać mu władzę nad całą azją atena obiecała chwałę wojenną afrodyta zaś zaproponowała parysowi miłość najpiękniejszej kobiety świata królewicz wybrał tę ostatnią propozycję i przyznał jabłko afrodycie która pomogła mu również później porwać helenę żonę menelaosa ze sparty obrażone hera i atena znienawidziły parysa i przez całą wojnę pomagały achajom przeciwko trojanom gdy poszkodowany menelaos oraz odyseusz przybyli do ilionu jako posłowie domagając się oddania heleny trojańska kapłanka ateny teano przyjęła ich życzliwie jest to jeden z dwóch wymienianych powodów dla którego oszczędzono ją podczas rzezi mieszkańców mając w pamięci osąd parysa pomimo palladionu w wojnie trojańskiej ateny trzymała stronę greków tymczasem jej brat ares zajął przeciwne stanowisko spowodowało to między nimi konflikt pallas pomogła diomedesowi wychowankowi chejrona którym się opiekowała zranić boga wojny który krzyknął z bólu i uciekł na olimp gdy wojska achajskie i trojańskie zawarły krótkotrwały rozejm aby umożliwić pojedynek menelaosa z parysem atena nakłoniła dobrego łucznika pandarosa którego uczył łucznictwa sam apollo do strzelenia w menelaosa armie wznowiły walkę pandaros zginął w tej bitwie za sprawą diomedesa razem z herą troszczyła się o achillesa by skłonić hektora do walki z pelidą uciekła się do podstępu kiedy achilles wyzwał księcia trojańskiego na pojedynek i poczęli ścigać się wokół murów ilionu przybrała postać deifobosa ulubionego brata hektora by nakłonić go do walki następnie zniknęła pozostawiając bohaterów samych wyrocznia przepowiedziała wcześniej że troja nie padnie póki żył będzie hektor wojownik poległ w tej właśnie walce innym koniecznym dla podbicia ilionu warunkiem było pozbawienie go chroniącego troję talizmanu palladionu odyseusz i diomedes zakradli się nocą do miasta wroga dostali się do świątyni ateny i wykradli posążek inna wersja mówi że palladion wydała im kapłanka ateny imieniem teano która wcześniej życzliwie przyjęła odyseusza i menelaosa jako posłów z tych powodów oszczędzono jej życie podczas mordu dokonywano przez achajów na trojanach istnieje też wersja mitu w której trojanie wykonali kopię idola którą zabrał ze sobą eneasz osiadł on w końcu w italii a posążek w końcu trafił do świątyni westy w rzymie w ten sposób dzięki palladionowi spełniła się inna jeszcze przepowiednia głosząca że troja odrodzi się dzięki rzymowi odys i diomedes wykradli także dwa bielsze od śniegu rumaki resosa zabijając ich właściciela gdyż ilon miał pozostać niezdobyty jeśli konie napiją się wody z rzeki skamander atencją nie darzyła natomiast ajasa małego syna ojleusa gonił on księżniczkę trojańską kassandrę która schroniła się przed nim w świątyni ateny wódz nie uszanował tego miejsca próbując przemocą oderwać dziewczynę od posągu bogini grecy uznali ten czyn za świętokradztwo i uznali że karą za ten uczynek powinno być ukamienowanie ajasowi udało się jednak zbiec i wypłynąć na morze atena dokończyła jednak dzieła zesłała na uciekiniera burzę syn ojleusa którym opiekował się posejdon schronił się na skale nie wyciągnął wniosków przechwalając się że przeżył gniew ateny wzburzył tym gniew również u boga mórz który rozbił trójzębem skałę strącając herosa w bezmiar wód nie uśmierzyło to jednak gniewu pallas zesłała na lokrydę zarazę i nieurodzaj gdy mieszkańcy udali się po radę do wyroczni w delfach dowiedzieli się że będą musieli wysyłać co roku przez tysiąclecie po dwie dziewczyny jeśli zdołają one uniknąć śmierci z rąk trojan chroniąc się w świątyni zostaną jej kapłankami obowiązek ten wypełniano długi czas jedną z wysłanych dziewcząt była periboja partenos natchnęła jednego z wodzów greckich tchórzliwego epejosa który za zgodą odyseusz zebrał tysiące drewnianych desek w innej wersji mitu pomysł ten podsunął agamemnonowi kalchas prylis albo odyseusz a epejos i panopeus byli tylko wykonawcami z desek zbudowano budowlę o kształcie konia pustą w środku z wejściem na boku we wnętrzu konia ukryło się około pięćdziesięciu achajskich wojowników a konia przetransportowano pod mury troi udawano że chodzi o realizację złożonej niegdyś atenie obietnicy podstęp ten doprowadził do zniszczenia troi spośród wszystkich greckich polis największym uczuciem darzyła ateny stanęła nawet z posejdonem do walki o zwierzchnictwo nad attyką oboje starali się zapewnić sobie poparcie miejscowej ludności władca morza jako pierwszy zaprezentował im swój dar uderzył swym trójzębem w skałę akropolu istnieje dwie różne wersje określające skutek jego działań pierwsza mówi że ze skał wyskoczył rumak druga mówi że wytrysnęło z nich źródło słonej wody zwano je morzem z uwagi na bezpośrednie połączenie z morzem tymczasem atena dała ludności drzewo oliwne dotychczas nieznane w mieście po obdarowaniu pierwszego króla kekropsa nauczyła go jak dbać o drzewka i jak tłoczyć oliwę uznano że jej dar wiąże się z większymi korzyściami mieszkańcy attyki wybrali na swą patronkę atenę wedle innej wersji to trybunał największych greckich bóstw przyznał zwycięstwo polias choć daleki był od jednomyślności jeszcze inna podaje że rywalizujący olimpijczycy wybrali na sędziego pierwszego króla aten kekropsa który wprowadził w swym mieście kult bogów wybór monarchy rozgniewał posejdona który zalał attykę wodą jest też wersja że dziurę w kamieniu wydrążył swoim trójzębem ze złości gdy przegrał przez pamięć o tych wydarzeniach na akropolu czczono dziurę w kamieniu którą miał wydrążyć trójząb boga morza a także rosnące na skale drzewo oliwne studzienka miała istnieć w erechtejonie jeszcze w czasach historycznych natomiast z pierwszego drzewka posadzonego za świątynią zaszczepiono dwanaście kolejnych które przesadzono do akademii gdzie utworzyły święty gaj otaczano je czcią jeszcze w epoce klasycznej a uprawa oliwek urosła do rangi jednego z najważniejszych źródeł utrzymania mieszkańców mówiono również że miastu nadał nazwę i poświęcił je bogini amfiktyon młody syn deukaliona i pyrry pierwszy który rozcieńczał wino wodą partenos nie miała własnych dzieci zalecał się do niej kiedyś hefajstos który się w niej zakochał spotkał się jednak z odtrąceniem postanowił w takim razie zdobyć dziewicę przemocą w czasie walki bo atena potrafiła się bronić lub ucieczki niewielka ilość spermy boskiego kowala spadła na udo ateny pallas z obrzydzeniem wytarła się używając do tego kłębka którzy rzuciła na ziemię upadając na ziemię nasienie hefajstosa zapłodniło ją w efekcie ziemia wydała na świat erichtoniosa bogini wzięła dziecko w opiekę do jego wychowania wybrała królową aten żonę kekropsa imieniem agraulos i ich trzy córki kosz w wikliny z erichtoniosem w środku powierzyła jednej z córek kekropsa imieniem aglauros wieko było zamknięte a pallas zabroniła dziewczynie go otwierać jednak księżniczka wraz z siostrami herse i pandrossos złamała zakaz uchylając wieka z przerażeniem ujrzały dziecko w wężowych splotach erichtoniosa strzegły bowiem dwa węże lub też miał on postać w połowie ludzką w połowie wężową być może miał tylko ogon węża ciekawość sióstr źle się skończyła cokolwiek zobaczyły ten straszny widok wprowadził je w szaleństwo w akcie którego skoczyły ze skały akropolu lub też rzuciły się do ucieczki i spadły z tej skały chłopiec tymczasem gdy dorósł został władcą aten to on zapoczątkował w tej polis kult ateny wprowadził panatenaje również w atenach polias doznawała największej czci uważano ją tam za uosobienie miasta i uosobienie cnót ateńskich atenę uznawano również za strażniczkę rodziny patronkę ogniska domowego dbającą o zgodę w małżeństwie i czystość pomimo tego sama nigdy nie wstąpiła w związek małżeński ani miłość ani związek nie interesowały jej pozostała dziewicą gdy tejrezjasz zobaczył ją nagą w kąpieli pozbawiła go wzroku gdy hefajstos naraził jej honor został wyrzucony z olimpu jako atena hygieja opiekowała się też zdrowiem każdego człowieka atena odgrywa również pewną rolę w wierzenia orfickich kiedy bowiem tytani za namową hery rozszarpali ciało zagreusa syna zeusa i persefony pallas uratowała jego serce które wciąż biło oddała je ojcu połknął je zeus lub semele którzy spłodzili później dionizosa kult ateny cechował się niezależnością partenos nie łączono z żadnym męskim bogiem z tego wynika prawdopodobnie dziewictwo bogini w kulcie ateny ważną rolę odgrywał wąż postać taką przyjmował duch opiekuńczy miasta czy domu na cześć ateny odprawiano też misteria kapłanką ateny została auge jej ojciec aleos panował w tegei prócz córki spłodził jeszcze trzech synów wyrocznia delficka przepowiedziała mu że syn auge zabije swych wujów monarcha nie chciał do tego dopuścić dlatego uczynił swą córkę kapłanką ateny zobowiązaną do dziewictwa aż do śmierci w mieście gościł jednak heros herakles który zmusił auge do współżycia przemocą w wyniku czego urodziła ona syna telefosa sprzedano ją wraz z dzieckiem a później wydano ją za mąż w delfach oddawano również cześć atenie złożono jej tam w ofierze m in nieszczęsny naszyjnik harmonii kapłanką ateny była też fojbe córka leukipposa porwana i zaślubiona przez polideukesa pierwotnie atenie oddawano cześć w postaci prymitywnego idola niedużych rozmiarów zaopatrzonego w hełm tarczę i włócznię taką właśnie postać miał trojański palladion żaden z tych idoli nie zachował się do czasów nowożytnych wiedza o nich pochodzi jedynie z ich przedstawień namalowanych na wazach największym ośrodkiem kultu ateny były ateny gdzie mieściły się najokazalsze przybytki bogini i najwspanialsze święta na cześć córki zeusa najbardziej znany posąg ateny z czasów archaicznych stał w przyczółku świątyni ateńskiej w hekatompedonie przedstawiał córkę zeusa pochylającą się do przodu w długiej udrapowanej szacie by przebić giganta swą włócznią w atenach wznosiła się świątynia ateny dziewicy partenos zwana partenon w środku stał posąg bogini wykonany przez fidiasza ze złota i kości słoniowej przedstawiał atenę ubraną w hełm długą sięgającą stóp szatę i sandały opierającą się na tarczy lewą ręką prawą zaś trzymającą boginię zwycięstwa nike spod tarczy wypełzał wąż mierzył m wysokości do czasów najnowszych zachowały się ruiny tej budowli kapłani ateny nie mogli pożałować nikomu ognia ani wody nie wolno im było zostawić zwłok bez pogrzebu wskazać fałszywej drogi ani zabić wołu ciągnącego pług najważniejszym świętem były panatenaje obchodzone co lata na początku sierpnia a więc w czasie żniw rozwinęły się jako święto rolnicze ale w vi wieku p n e pizystrat wyniósł je na główne święto aten uroczystości te obchodzono z przepychem trwały dni w odejonie występowali artyści z innych miast sportowcy mierzyli się w zapasach urządzano też wyścigi w malowanych dzbanach przechowywano oliwę ze świętych oliwek należących do ateny stanowiła ona nagrodę dla laureatów po konkursach następował taniec pirryjski do którego grano na fletach występowały w nim trzy grupy nieodzianych tancerzy chłopców młodzieńców mężów mieli oni na sobie jedynie hełmy na głowach i tarcze na lewych ramionach organizowano również konkurs męskiej urody i bieg z pochodniami śpiewano do późnej nocy kolejnego dnia świąt jeszcze przed świtem rozpoczynano uroczystą procesję z niesionym na rękach lup wyposażonym w koła okrętem zdobionym wyszywanym przez rok przez dziewice ze znamienitych rodów ateńskich pod kierunkiem kapłanki peplosem obok szły zwierzęta ofiarne zarówno krowy jak i owce dziewice w białych szatach dygnitarze wojsko z jeźdźcami na koniach niewolnicy stali w rzędzie razem z cudzoziemcami ludzie ci trzymali gałązki dębu procesja szła wśród wysprzątanych ulic i domów udekorowanych roślinnością zieloną i kwiatami odwiedzając święte miejsca w mieście aż kończyła swój pochód przed świątynią partenos której fryz przedstawia taką procesję tam zdejmowano peplos ze statku przekazując go kapłance by ubrała ona weń stary posąg z drewna następnie zabijano zwierzęta ofiarne by ogień na ołtarzu zaniósł w niebo dym a ludność mogła zasiąść do stołów w tym dniu chodzono z wieńcami na głowach odwiedzano się śpiewano w gajach czy ogrodach nocą na ostatni dzień przypadały regaty w zatoce salamińskiej święto to zapoczątkować miał erichtonios mówi się także o igrzyskach panatenajskich obchodonych co roku na których grecy z attyki wspólnie oddawali cześć atenie powiększały one zarazem potęgę i utwierdzały jedność aten ponieważ pallas była również patronką kowali ateńskich w mieście tym czczono ją także wspólnie z hefajstosem w jego świątyni hefajstejonie atena wywarła duży wpływ na inne kultury w mitologii rzymskiej odpowiada jej minerwa stara bogini z etrurii po utożsamieniu jej z ateną trudne stało się wyłuskanie jej pierwotnych własnych cech scenę narodzin ateny znaleźć można na greckich amforach niektóre przedstawienia tej sceny pochodzą już z okresu archaicznego podobnie ma się rzecz z wyobrażeniami konkursu piękności sądzonego przez parysa wyróżnia się tutaj fryz skarbca syfnijczyków w delfach bowiem przedstawia trzy boginie pozujące na rydwanach zabytek ten ukazuje również atenę wśród zgromadzenia bogów olimpu podobnie jak waza franois osobną kategorię stanowią amfory panatenajskie pojawiły się one pod koniec pierwszej połowy vi wieku p n e ale przez następne wieku właściwy nie uległy zmianie zdobiące je malunki czarnofigurowe przedstawiały po jednej stronie naczynia atenę w kompletnym rynsztunku wojennym po drugiej zaś zawody sportowe jak wyścigi rydwanów czy biegi przełom okresów archaicznego i klasycznego reprezentują chociażby rzeźby z przyczółków świątyni ateny afai na eginie posągi te przedstawiają boginię w pozycji stojącej ubraną w długą szatę uzbrojoną w tarczę i włócznię z posągiem na głowie obok ateny znajduje się wyobrażenie sceny bitwy przedstawione tam postacie nie dorównują wzrostem bogini pomimo rozgrywającej się obok wojny olimpijka zachowuje spokój płaskorzeźby pochodzące z vi i pierwszej połowy v wieku p n e podobnie jak malowidła wazowe z tego okresu ukazują atenę najczęściej jako patronkę herosów przykład stanowi scena morderstwa meduzy przez perseusza na metopie z selinuntu czy też jego prawnuka heraklesa na metopach świątyni zeusa w olimpii złotym wiekiem ikonografii ateny pietrzykowski nazywa jednak okres klasyczny wymienia on rzeźbę przedstawiającą boginię napastowaną przez marsjasza wykonaną przez myrona jak zwykle z hełmem włócznią i tarczą ubraną w peplos bogini odsuwa się od emanującego brutalnością napastnika posąg bogini dwunastometrowej wysokości stał w partenonie przedstawiał atenę partenos z nike i tarczą bogini zwycięstwa spoczywała na kolumience atena kładła na niej swą prawą rękę drugą kończyną opierała się o tarczę bogini ubrana była w długą szatę układający się w pionowe fałdy peplos jej głowę ochraniał hełm zdobiony przedstawieniami mitologicznych zwierząt gryfów i sfinksa podstawa rzeźby tarcza i podeszwy sandałów bogini zdobione były dodatkowo płaskorzeźbami baza ukazywała powstanie pandory tarcza wyobrażała zaś zmagania greków z amazonkami uważa się że jedna z przedstawionym tam postaci wyobraża samego twórcę fidiasza dzieło to twórca wykonał z chryzelefantyny nieszczęśliwie nie zachowało się ono toteż wiedza o nim przetrwała tylko dzięki opisom wizerunkom na gemmach i monetach oraz kopii przy tworzeniu których zmniejszono wymiary posąg w przyczółku świątyni ukazywał boginię przeszywającą włócznią giganta na akropolu znajdował się posąg ateny promachos bardzo dużych rozmiarów wykonany z brązu przedstawiał boginię stojącą w uzbrojeniu przypisuje mu się funkcję tożsamą z latarnią morską gdyż promachos trzymała włócznię której ostrze odbijało promienie słońca i wskazywało w ten sposób statkom drogę do portu atena lemnia wykonana została przez fidiasza w połowie v wieku p n e przedstawia córkę zeusa opierającą się na włóczni trzymanej w lewej ręce w ręce prawej ma hełm na który spogląda oryginał który stanowił dar wotywny lemnijczyków nie zachował się w przeciwieństwie do kopii wykonanych przez rzymian dzięki którym go zrekonstruowano podobnie atena warwakjon czy atena z palmyry to dzieła fidiasza akapit łac a capite od głowy od początku podstawowy sposób dzielenia łamu na rozpoznawalne wzrokiem mniejsze fragmenty w celu zwiększenia czytelności tekstu podstawowa jednostka logiczna dłuższego tekstu składająca się z jednego lub wielu zdań stanowiących pewną całość treściową myśl zadaniem akapitu jest wyraźne zaznaczenie nowej myśli w bieżącym wątku wypowiedzi czasami jako synonimy akapitu są stosowane terminy ustęp werset i paragraf jednak mają one inne znaczenie akapity buduje się poprzez pierwszy wiersz akapitu to wiersz akapitowy a ostatni to wiersz końcowy przy dzieleniu akapitu między sąsiednimi łamami lub kolumnami należy dbać aby zarówno na początku jak i na końcu akapitu znajdowały się co najmniej dwa wiersze tekstu najczęstszymi błędami pojawiającymi się podczas dzielenia tekstu są aborcja lub poronienie wywołanie poronienia zamierzone zakończenie ciąży w wyniku interwencji zewnętrznej np działań lekarskich w j łacińskim abortus provocatus przeważnie w efekcie dochodzi do śmierci zarodka lub płodu łac nasciturus wykonywanie aborcji w wielu krajach jest regulowane prawnie aborcja legalna czyli wykonana w zgodzie z obowiązującymi w danym państwie ustawami i przez dyplomowanego lekarza nazywana jest po łacinie abortus provocatus lege artis aborcja nielegalna czyli wykonana przez osobę nieuprawnioną lub niezgodnie z regulacjami prawnymi nosi nazwę abortus provocatus criminalis ustawodawstwo w tym zakresie różni się od siebie w różnych krajach zarówno sama aborcja jak i metody wprowadzania jej do ustawodawstwa są przedmiotem licznych kontrowersji synonimy aborcji sztuczne poronienie przerwanie ciąży usunięcie ciąży spędzenie płodu zabieg łyżeczkowanie czyszczenie potocznie skrobanka dla części środowisk synonimem jest także zabicie dziecka w okresie życia prenatalnego w języku polskim nie używa się słowa aborcja w znaczeniu poronienia samoistnego zwraca się uwagę na właściwy dobór słów w rozmowach lekarz pacjentka i lekarz rodzice w przypadku gdy mamy do czynienia z kobietą która poroniła samoistnie nawet neutralne słowa medyczne łyżeczkowanie czyszczenie jamy macicy zabieg mogą być negatywnie odbierane przez kobietę która uważa poronienie za osobistą tragedię także termin medyczny wyskrobiny używany przez lekarzy dla określenia materiału pobranego podczas łyżeczkowania jamy macicy jest bolesny i nie do zaakceptowania dla kobiety roniącej termin medyczny łyżeczkowania jamy macicy o neutralnym charakterze to abrazja w języku łacińskim brakuje rozróżnienia na poronienie i aborcję występuje tylko słowo abortus w związku z tym w oficjalnych dokumentach także w przypadku poronienia może zostać wypisane słowo abortus określanie dwóch różnych zagadnień medycznych poronienia i aborcji tym samym terminem aborcja abortus mieszanie obu terminów określanie aborcji jako sztuczne poronienie oraz używanie tych samych określeń dla czynności medycznych w obu przypadkach zabieg łyżeczkowanie czyszczenie jamy macicy może prowadzić do mylenia poronienia z aborcją i błędnego nazywania aborcji poronieniem lub przechylenia w odwrotnym kierunku i podawania przekazu iż poronienie jest aborcją aborcja nie jest tym samym co poronienie samoistne przedwczesne zakończenie ciąży nazywane jest poronieniem jeśli ma miejsce do tygodnia ciąży lub porodem przedwczesnym jeśli ma miejsce po tygodniu ciąży w przypadku niezupełnego poronienia samoistnego dokonuje się usunięcia obumarłego płodu lub resztek tkankowych aby uniknąć powikłań zdrowotnych zagrażających życiu kobiety w przyrodzie występuje tylko poronienie około wszystkich poczęć kończy się samoistnie jeszcze przed zakończeniem pierwszego trymestru ciąży z czego spora liczba jeszcze przed wystąpieniem opóźnionej miesiączki co określa się terminem ciąża subkliniczna albo aborcja menstruacyjna w dużej liczbie przypadków kobiety które decydują się na wykonanie aborcji podają kilka współistniejących powodów które skłoniły je do podjęcia tej decyzji przerywanie ciąży dokonywane jest z następujących przyczyn przyczyny osobiste w i te związane z problemami rodzinnymi i małżeńskimi w należą do najczęstszych w belgii z powodów ekonomicznych wykonano w roku aborcji powody medyczne związane z zagrożeniem zdrowia matki lub wadami u dziecka stanowiły mniej niż zaś aborcji ze względu na poczęcie w wyniku gwałtu lub stosunku kazirodczego dokonano w przypadków dane z dla belgii wybór procedury obejmuje metody farmakologiczne oraz chirurgiczne najczęściej próżniowe odessanie zawartości jamy macicy obie metody są efektywne lecz posiadają zarówno zalety jak i wady ostateczna decyzja zależy od wieku ciąży oraz opinii samej kobiety przed wykonaniem aborcji w krajach w których przeprowadzana jest także na życzenie pacjentka odbywa najpierw rozmowę z lekarzem na temat możliwych powikłań poaborcyjnych oraz dostępnych metod zapobiegania ciąży które pozwolą jej uniknąć w przyszłości podobnej sytuacji zostaje również poinformowana o innych możliwościach np urodzeniu i oddaniu dziecka do adopcji podczas rozmowy lekarz musi upewnić się czy kobieta nie została zmuszona do usunięcia ciąży przez osoby trzecie następnie kobieta otrzymuje wymagane ustawowo kilka dni do namysłu dopiero po upływie tego czasu może zostać wykonana aborcja a kobieta tuż przed zabiegiem potwierdza swoją wolę na piśmie w holandii dziewczęta mające mniej niż lat muszą uzyskać pisemną zgodę rodziców przy czym istnieją organizacje które udzielają pomocy i pośredniczą w takich rozmowach tzw pigułka aborcyjna składnik aktywny mifepriston pojawiła się na rynkach farmaceutycznych w latach pod nazwą mifegyne aborcja farmakologiczna jest możliwa na najwcześniejszym etapie do tygodnia ciąży polega na podaniu środków farmakologicznych wymuszających poronienie pierwsza dawka zawiera lek który niszczy trofoblast lub uszkadza zarodek mifepriston lub metotreksat a druga dawka zawiera terapeutyk z grupy prostaglandyn mizoprostol lub gemeprost wywołujący skurcze macicy i prowadzący do wydalenia zarodka wraz z wyściółką macicy najczęściej stosowana jest kombinacja mifepristonu i prostaglandyny mifepriston jest antyhormonem antagonistą w stosunku do progesteronu wiąże się z receptorem progesteronowym dwukrotnie silniej niż naturalny odpowiednik prowadzi do w do godzin po zażyciu mifepristonu podaje się prostaglandynę która wywołuje skurcze macicy i przyśpiesza usunięcie zarodka w przypadków dochodzi do całkowitej aborcji bez konieczności interwencji chirurgicznej u kobiet sztuczne poronienie występuje zaraz po podaniu mifepristonu a przed prostaglandyną w przypadków aborcja jest niecałkowita a w ciąża dalej się rozwija w tych przypadkach konieczna jest interwencja chirurgiczna u kobiet po aborcji farmakologicznej występują bardzo silne krwawienia w kwerendzie przeprowadzonej na podstawie danych z amerykańskiej fda stwierdzono silne krwawienia z dróg rodnych w przypadkach zaś infekcje w odnotowano kilka przypadków śmiertelnego zakażenia bakterią clostridium sordellii u osób które zastosowały mifepriston przeprowadzone meta analizy wskazują że obie metody mają podobną skuteczność są akceptowane przez pacjentki a bezwzględna ilość powikłań pozabiegowych pozostaje niska aborcja farmakologiczna może nieść za sobą jednak czterokrotnie większe ryzyko bezpośrednich powikłań niż chirurgiczna mizoprostol lub metotreksat mogą być użyte pojedynczo ale mają niższą skuteczność i na poronienie trzeba czekać do tygodni przez cały okres ciąży stosuje się rozmaite połączenia metody podciśnieniowego opróżniania macicy z mechanicznym zniszczeniem zarodka płodu i usunięciem jego resztek w ostatnim trymestrze używana jest zazwyczaj metoda wywołania przedwczesnego porodu lub niszczącego płód odpowiednika metody cesarskiego cięcia płód jest najczęściej uśmiercany wewnątrz macicy przed rozpoczęciem właściwej operacji do późnych aborcji zalicza się również wstrzykiwanie roztworu chlorku potasu do układu krwionośnego płodu powodujące jego śmierć zatrzymanie akcji serca w rozkurczu w wyniku aborcji tą metodą może dojść do urodzenia żywego zdolnego do przeżycia płodu w wielkiej brytanii zdarza się około pięćdziesięciu takich przypadków rocznie wszystkich aborcji po tygodniu ze względu na późny wiek dopuszczalnego przerwania ciąży tydzień życie wielu z nich można byłoby zachować przy zastosowaniu intensywnej opieki medycznej wszystkie metody aborcji wykonuje się bez znieczulenia płodu aktualnie uważa się że płód ze względu na niekompletny rozwój układu nerwowego odczuwa ból dopiero w iii trymestrze ciąży również dopiero wtedy kora mózgowa jest dość rozwinięta by przynajmniej teoretycznie mógł on posiadać świadomość na bezpieczeństwo zabiegu przerywania ciąży oraz obciążenie psychiczne pacjentki największy wpływ ma jego status prawny a w mniejszym stopniu dostępność oraz przyzwolenie społeczne przy badaniu niekorzystnych skutków aborcji należy rozróżnić tzw aborcję bezpieczną wykonywaną w krajach gdzie jest ona dopuszczalna prawnie a cała procedura spełnia obowiązujące standardy od aborcji niebezpiecznej wykonywanej nielegalnie własnoręcznie lub w tzw podziemiu aborcyjnym brak fachowej pomocy medycznej wiąże się z utrzymywaniem się na wysokim poziomie liczby potencjalnie śmiertelnych powikłań m in krwotoków infekcji oraz zatruć środkami farmakologicznymi zniesienie karalności samej procedury jest koniecznym choć nie wystarczającym krokiem do odwrócenia tej tendencji nie istnieją jednoznaczne dowody na to że legalizacja aborcji wpływa na obniżenie poziomu śmiertelności kobiet przykładem kraju w którym w warunkach legalizacji aborcji zaobserwowano zwiększenie wskaźnika śmiertelności matek jest rpa w roku przed legalizacją aborcji która nastąpiła w roku wskaźnik śmiertelności matek na żywych urodzeń wynosił w roku w roku w roku podobna sytuacja miała miejsce np w gujanie gdzie legalizacja aborcji w r nie wpłynęła na obniżenie wskaźnika śmiertelności kobiet w wskaźnik śmiertelności matek wynosił na żywych urodzeń w aborcja w krajach rozwiniętych jest uznawana za procedurę stosunkowo bezpieczną dla kobiety ryzyko śmierci z powodu aborcji w usa jest razy mniejsze niż w przypadku urodzenia żywego w roku aborcja była najczęstszą przyczyną śmierci kobiet w ciąży średnio przypadków w afryce dla azji dla ameryki łacińskiej w stosunku do w krajach rozwiniętych rocznie dokonuje się milionów niebezpiecznych aborcji z czego w krajach rozwijających się na ich skutek rocznie umiera tys kobiet a milionów doznaje uszczerbku na zdrowiu przerwanie pierwszej ciąży w życiu kobiety nie ma znaczącego wpływu na jej późniejszą zdolność rozrodczą i nie prowadzi do bezpłodności chociaż może nieznacznie podnieść ryzyko przedwczesnego porodu i niskiej wagi dziecka karalność aborcji skutkuje gorszą opieką medyczną dla kobiet w ciąży lekarze boją się je operować ze względu na możliwe oskarżenie o dokonanie aborcji stwierdziły to m in komitet ds eliminacji dyskryminacji kobiet i komitet ds praw człowieka obydwa działające przy onz bezpośrednie powikłania po aborcji obejmują takie problemy jak krwotok uszkodzenie macicy uszkodzenie szyjki macicy infekcja narządu rodnego powikłania te występują w kilku procentach przypadków poważnym powikłaniem jest też niekompletna aborcja wymagająca dalszej interwencji chirurgicznej z badań przeprowadzonych w latach w nowej zelandii wynika że usunięcie pozostałości tkanek w macicy było niezbędne w przypadków po aborcji farmakologicznej i w po aborcji chirurgicznej u kobiet które zdecydowały się na aborcję farmakologiczną konieczne było chirurgiczne usunięcie łożyska w szkocji powikłania podczas ciąż po aborcji farmakologicznej są porównywalnie częste z tymi podczas pierwszej ciąży natomiast rzadsze od tych po aborcji chirurgicznej jednym z najczęstszych ubocznych skutków aborcji jest wzrost ryzyka przedwczesnego porodu z badań europop wykonanych w europejskich krajach wynika że w przypadku skrajnego wcześniactwa aborcja zwiększa to ryzyko o natomiast doświadczenie dwóch lub więcej aborcji zwiększa ryzyko przedwczesnego porodu o przebyta aborcja powoduje wzrost ryzyka wystąpienia ciąży pozamacicznej oraz łożyska przodującego badania przeprowadzone na tajwanie przypadków ciąż wykazały że łożysko przodujące występuje razy częściej u tych kobiet które przeszły aborcję zwiększa też ryzyko poronienia w kolejnej ciąży oraz urodzenia martwego dziecka wykazaliśmy że późna aborcja zwłaszcza wykonana ze względu na wady płodu zwiększa w sposób oczywisty wskaźnik martwych urodzeń napisali brytyjscy badacze po przeanalizowaniu rejestrów medycznych za lata dotyczących zarówno późnych aborcji jak i martwych urodzeń powoduje też wzrost ryzyka wtórnej niepłodności z holenderskich badań przeprowadzonych na parach wynika że przebyta aborcja zwiększa o ryzyko patologii dotyczącej jajowodów będącej częstą przyczyną niepłodności aborcja farmakologiczna przy pomocy mifepristonu zwiększa ryzyko śmiertelnego zakażenia bakterią clostridium sordellii łącznie w usa odnotowano mniej niż zgonów z tej przyczyny aby zapobiec tego typu powikłaniom przed usunięciem ciąży zaczęto podawać prewencyjnie odpowiednie antybiotyki istnieje hipoteza mówiąca że u kobiet które poddały się zabiegowi aborcji częściej występuje rak piersi była ona często wykorzystywana jako argument przeciwko legalności zabiegu przez środowiska pro life szczególnie w ameryce kontrowersja przyczyniła się do przeprowadzenia szeroko zakrojonych prospektywnych analiz klinicznych ich wyniki jednoznacznie wykazały brak takiej zależności kilka z najbardziej uznanych ciał medycznych zgadza się z tym wnioskiem są to m in światowa organizacja zdrowia who amerykański national cancer institute american cancer society american college of obstetricians and gynecologists oraz brytyjski royal college of obstetricians and gynaecologists wcześniejsze niejednoznaczne doniesienia wynikały prawdopodobnie z błędu raportowania ang response bias przy ocenie rozmiaru tego zjawiska psychiatrzy i psycholodzy nie są zgodni czy aborcja może mieć negatywne skutki psychologiczne i psychiatryczne dla kobiety która jej się poddała w stosunku do których w psycholog vincent rue ukuł pojęcie nieuznawanego do dziś przez medycynę i psychiatrię post abortion syndrome zespołu poaborcyjnego psychiatrzy dyskutują czy gorsze następstwa mogą mieć ewentualne negatywne skutki psychiczne wynikające z niechcianej lub nieuświadomionej ciąży czy też skutki jej przerwania w brytyjski royal college of psychiatrics opublikował raport z którego wynikał wniosek że zagrożenie dla zdrowia psychicznego w wyniku aborcji w pierwszym trymestrze jest znacznie mniejsze niż to wynikające z kontynuacji ciąży w przypadku gdy w ewidentny sposób może powodować ona u kobiety zaburzenia psychiczne stanowisko to zostało w zrewidowane i kolegium przyznało że według obecnego stanu wiedzy wyniki badań są w tym względzie niespójne część z nich wskazuje na istnienie negatywnych skutków psychicznych aborcji część wskazuje że brak jest dowodów na takie skutki w związku z tym kolegium wyraziło opinię że lekarze do których zgłaszają się kobiety proszące o aborcję powinni każdorazowo przeprowadzać wywiad w celu racjonalnej oceny czy większe ryzyko zaburzeń psychicznych wystąpi w wyniku kontynuowania ciąży czy też w wyniku jej przerwania zaleciło także rzetelne informowanie pacjentek o wszystkich możliwych zagrożeniach m in w ulotkach edukacyjnych oraz dalsze badania w tym zakresie według badań prowadzonych w finlandii na podstawie analizy przypadków samobójstwa związanych z ciążą z lat stwierdzono że odsetek samobójstw kobiet po zabiegu aborcji był dwukrotnie wyższy od odsetka samobójstw po samoczynnym poronieniu i sześciokrotnie wyższy od samobójstw po udanym porodzie z kolei badania nad śmiertelnością kobiet związaną z ciążą prowadzone w roku wykazały że zgony związane z poronieniem lub aborcją były częstsze niż związane z udanym porodem analiza porównawcza przypadków z finlandii i kalifornii wykazała że liczba zgonów związanych z ciążą jest razy wyższa u kobiet po zabiegu aborcji niż u kobiet które donosiły ciążę wyniki te nagłośniono ponieważ w sprawie sądowej roe v wade która doprowadziła do legalizacji aborcji ze względów społecznych w usa jednym z głównych argumentów było to że aborcja we wczesnej fazie ciąży stwarza kilkunastokrotnie mniejsze ryzyko dla zdrowia i życia kobiety niż jej donoszenie badania naukowców z nowej zelandii wskazują na zwiększenie częstości zaburzeń psychicznych u kobiet które poddały się aborcji opublikowany w roku w contraception letni przegląd piśmiennictwa pokazał zależność wyników dotyczących zdrowia psychicznego kobiet z aborcją w wywiadzie w zależności od jakości metodologicznej badania adekwatna grupa kontrolna metody pomiaru zdrowia psychicznego kontrola zdrowia psychicznego przez aborcją kontrola czynników zakłócających wyczerpujące zbadanie rozpatrywanego problemu w badaniach o najwyższej jakości metodologicznej nie wykazano zależności pomiędzy dokonaniem aborcji a zdrowiem psychicznym w zakresie obecności zaburzeń psychicznych objawów lękowych samooceny po wielu latach od aborcji gorsze wyniki grupa kobiet z aborcją w wywiadzie w porównaniu do kobiet które urodziły uzyskała w badaniach o gorszych ale wciąż porządnych pod względem metodologicznym równocześnie część badań o złej bądź bardzo złej jakości metodologicznej często postulowała taką zależność w metaanalizie z roku amerykańskie towarzystwo psychologiczne przedstawiło wniosek że wśród dorosłych kobiet które zaszły w nieplanowaną ciążę względne ryzyko problemów psychicznych nie jest większe jeśli zdecydują się one na wczesną aborcję niż jeśli donoszą ciążę zaś pozytywna korelacja pomiędzy wielokrotnymi aborcjami a problemami psychicznymi wynika zdaniem apa z gorszej pozycji społecznej naukowcy z oregon state university wykazali brak związku pomiędzy przerwaniem ciąży u nastolatek a depresją lub niską samooceną z kolei przegląd badań z lat zamieszczony w roku w the british journal of psychiatry zawiera konkluzje stwierdzające istotną korelację między poddaniem się aborcji oraz zwiększonym ryzykiem wystąpienia problemów psychicznych z których pewną część można w wyraźny sposób określić jako wynik aborcji jedną z debat na temat syndromu poaborcyjnego sprowokowała niemiecka pisarka pierwotnie związana z ruchami lewicowymi karin struck która w roku opublikowała książkę opisującą negatywne skutki psychiczne po aborcji której dokonała w roku w wielkiej brytanii dyskusja na temat negatywnych skutków psychicznych aborcji powróciła w po samobójstwie malarki emmy beck amerykańska feministka rebecca walker wspominając w wywiadzie aborcję dokonaną w wieku lat stwierdziła że jej skutki odczuwała przez dekady konkludując mowa feministek że aborcja nie powoduje żadnych konsekwencji jest po prostu błędna problematyka dopuszczalności i wykonywania aborcji jest wysoce kontrowersyjna w oczach części społeczeństwa i jest przedmiotem różnych ocen moralnych świadkowie jehowy aborcja jest niedopuszczalna opinię tę podzielają również ruchy pro life wyznające stanowisko przeciwne dopuszczalności przerywania ciąży niektórzy etycy świeccy środowiska konserwatywne i część centrum politycznego i ideologicznego inne stanowisko dopuszcza aborcję jedynie pod pewnymi określonymi warunkami jak ciąża w wyniku zgwałcenia czy uszkodzenia lub wady genetyczne płodu wyraźny zakaz dokonywania aborcji znajdował się w przysiędze hipokratesa w tekście deklaracji genewskiej fragment ten został zastąpiony następującym zdaniem w tekście przyrzeczenia lekarskiego które jest dziś składane przez lekarzy w polsce odpowiedni fragment brzmi w polsce problematyka warunków dopuszczalności aborcji jest od lat xx wieku przedmiotem debaty publicznej istotny wpływ na społeczne postrzeganie aborcji ma stanowisko kościoła katolickiego problematyka aborcji wywołuje silne emocje których wyrazem jest między innymi język debat odnoszący się do zabijania nienarodzonych z jednej strony a do prawa kobiet do decydowania o swoim ciele z drugiej kwestia aborcji podnoszona jednak bywa często w doraźnych celach politycznych w stanach zjednoczonych gdzie szczególnie silne są ruchy antyaborcyjne a także w kanadzie i australii miały miejsce zamachy bombowe na kliniki aborcyjne oraz zabójstwa lekarzy dokonujących aborcje np morderstwo george a tillera dokonywane przez jej radykalnych przeciwników m in organizację army of god przeciw przemocy opowiedziało się wiele organizacji pro life jednocześnie w usa szczególnie silne są ruchy pro choice które są zrzeszone w wielu nieformalnych organizacjach i stowarzyszeniach np catholics for choice organizacja zrzeszająca katolików opowiadających się za prawem kobiety do podjęcia decyzji o kontynuowaniu lub przerwaniu ciąży aborcja bywa krytykowana z pozycji ateistycznych i humanistycznych przez osoby wychodzące z założenia że prawo do życia nie wynika jedynie z przekonań religijnych opinie takie prezentowali pier paolo pasolini oriana fallaci czy giuliano ferrara znani z ateistycznych lub agnostycznych poglądów wielu współczesnych etyków nie widzi jednak w przerywaniu ciąży niczego złego najczęściej argumentują na dwa sposoby część z nich np judith jarvis thomson twierdzi że nawet akceptacja pełnego statusu moralnego płodów ludzkich nie implikuje istnienia obowiązku udostępniania przez kobietę swojego ciała by utrzymać płód przy życiu inni filozofowie wskazują z kolei na późniejszy niż zapłodnienie moment od którego płód uzyskuje status moralny na przykład który sprawuje funkcję na uniwersytecie w oksfordzie twierdzi że płód nabywa status moralny w momencie kiedy pojawia się świadomość rozumiana jako zdolność do odczuwania która wedle badań naukowych nie może istnieć przed tygodniem ciąży zgodnie z tym stanowiskiem aborcja przed uzyskaniem zdolności do odczuwania nie krzywdzi płodu i jest dopuszczalna moralnie nawet z bardzo błahych powodów w połączeniu ze zwiększającą się dostępnością badań prenatalnych pozwalających na określenie płci płodu rozpowszechniła się aborcja selektywna zwłaszcza aborcja ze względu na płeć dotycząca głównie dziewczynek jest ona najpowszechniejsza w indiach i chinach a także wśród imigrantów w krajach rozwiniętych takich jak wielka brytania pomimo formalnego zakazu wykonywania aborcji selektywnych w większości krajów zachodnich poza szwecją jest ona wykonywana dzięki uzasadnianiu jej względami społeczno ekonomicznymi w roku po prowokacji dziennikarskiej organizacja live action zarzuciła sieci klinik planned parenthood wspieranie selektywnej aborcji ze względu na płeć w opublikowanym w roku artykule alberto giubilini i francesca minerva argumentowali że uśmiercanie noworodków w praktyce niczym nie różni się od aborcji i powinno być dopuszczalną procedurą także w stosunku do noworodków pozbawionych wad rozwojowych w roku największe stowarzyszenie lekarzy w kanadzie canadian medical association uznało że życie ludzkie zaczyna się od momentu urodzin a nie poczęcia plik abortion laws svg mały px stan prawny aborcji na świecie zgodnie z uchwaloną w r przez onz konwencją o prawach dziecka dziecko oznacza każdą istotę ludzką w wieku poniżej osiemnastu lat art oraz każde dziecko ma niezbywalne prawo do życia art w roku europejski trybunał praw człowieka w strasburgu niejednogłośnie orzekł że nienarodzone dziecko nie jest uznawane za osobę bezpośrednio chronioną art konwencji prawo do życia a nawet jeśli nienarodzone ma prawo do życia to jest ono implicite ograniczane przez prawa i interesy matki konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej w art zabrania dokonywania aborcji lub sterylizacji kobiety bez jej uprzedniej świadomej zgody amerykańska konwencja praw człowieka z r głosi każda osoba ma prawo do poszanowania jej życia prawo to będzie chronione ustawą i w zasadzie od momentu poczęcia art w krajach w których aborcja jest nielegalna lub mocno ograniczona zdarza się że kobiety jeżdżą na zabieg za granicę np z polski do niemiec szwecji i wielkiej brytanii z ameryki łacińskiej i karaibów do stanów zjednoczonych czy jeszcze do niedawna z portugalii do hiszpanii i francji lub z irlandii do wielkiej brytanii polskie ustawodawstwo dopuszcza przerwanie ciąży w następujących przypadkach rocznie na całym świecie wykonuje się milionów aborcji w na świecie dokonano prawie mln zabiegów aborcji w ue rocznie przeprowadza się około mln zabiegów przerwania ciąży w latach dokonano na świecie ok mld aborcji aborcja jest legalna bez ograniczeń w pierwszym trymestrze ciąży na skutek wyroku sądu najwyższego w sprawie roe v wade zgodnie z danymi cdc w rekordowym pod tym względem roku przeprowadzono w stanach legalnych aborcji w połowie lat xx wieku ta ilość zaczęła spadać kształtując się obecnie na poziomie ok tys w trakcie kampanii na rzecz legalizacji aborcji w wielkiej brytanii lata organizacje pro choice podawały że na jej terenie dokonuje się rocznie tysięcy nielegalnych zabiegów przerywania ciąży tymczasem rada królewskiego towarzystwa ginekologicznego i położniczego wydała w roku następujące oświadczenie po legalizacji aborcji w wielkiej brytanii w r legalnych aborcji było tys w tys od momentu legalizacji aborcji w tym kraju do chwili obecnej liczba zabiegów nigdy nie osiągnęła tys w roku w samej anglii i walii dokonano legalnych aborcji w roku ponad tys kobiet poniżej roku życia miało za sobą dwa lub więcej zabiegi aborcji około tys kobiet miało za sobą cztery lub więcej zabiegów aborcji w w wyniku prowokacji dziennikarskiej wszczęto kontrolę która ujawniła że w klinikach na przebadanych łamano prawo a w niektórych emigrantki poddawano aborcji selektywnej japonia należała do pierwszych państw które zalegalizowały aborcję miało to miejsce w roku w lipcu roku weszła w hiszpanii w życie ustawa dopuszczająca aborcję na żądanie kobiety do tygodnia ciąży w niemczech aborcję zalegalizowano w r przed legalizacją zwolennicy prawa do aborcji podawali liczbę nielegalnych zabiegów szacowaną nawet na miliony rocznie po legalizacji liczba aborcji wynosiła w oraz w r aborcja została zalegalizowana we włoszech w w dokonano tam oficjalnie aborcji szacuje się obecnie że w chinach na skutek zarówno dobrowolnej jak i przymusowej aborcji rocznie dokonuje się mln zabiegów aborcyjnych aborcja jest powszechnie wykorzystywana jako środek do ograniczenia urodzeń mniej pożądanych dzieci płci żeńskiej w rezultacie w roku występuje ok przewaga urodzeń dzieci płci męskiej aborcja jest tam dopuszczalna od roku ze względu na zagrożenie życia lub zdrowia matki gdy ciąża jest wynikiem gwałtu gdy płód jest ciężko upośledzony oraz ze względu na szereg względów społecznych takich jak np posiadanie już czwórki dzieci na terenie archipelagu obowiązuje duńskie prawo aborcyjne z roku zezwala ono na aborcję jedynie gdy ciąża zagraża życiu matki powstała w wyniku gwałtu lub gdy płód jest poważnie upośledzony u kobiety zamężnej aborcja może być wykonana jedynie za zgodą jej męża dokładna liczba wykonywanych w polsce aborcji nigdy nie była znana nawet w okresie prl polskie przepisy były bardziej restrykcyjne niż w innych państwach socjalistycznych a co za tym idzie liczba legalnych aborcji była mniejsza niż np w czechosłowacji czy zsrr nie są znane szacunkowe rozmiary podziemia aborcyjnego w dwudziestoleciu międzywojennym ani statystyki legalnych aborcji z lat wiadomo jedynie iż w roku ostatnim w którym obowiązywały przepisy z roku miało miejsce w polsce legalnych aborcji w roku kiedy obowiązywała uznana później za niekonstytucyjną poprawka do ustawy zezwalająca na usunięcie ciąży z przyczyn społecznych wykonano w polsce legalne aborcje statystyki nielegalnych aborcji dokonywanych obecnie w polsce są trudne do oszacowania raporty organizacji feministycznych szacują je na ok tys rocznie zaś organizacje działaczy pro life na tys we francji przepisy dotyczące przerywania ciąży reguluje ustawa z roku zwana ustawą veil dopuszcza ona ivg dobrowolne przerwanie ciąży na życzenie matki do tygodnia ciąży oraz img medyczne przerwanie ciąży na każdym etapie ciąży określonych sytuacjach zagrożenie życia matki deformacja płodu w andorze aborcja jest nielegalna z wyjątkiem zagrożenia życia kobiety aborcja w liechtensteinie jest nielegalna i grozi za nią kara więzienia w san marino aborcja jest nielegalna z wyjątkiem przypadków zagrożenia życia kobiety dokonanie aborcji wbrew prawu zagrożone jest pozbawieniem wolności w watykanie aborcja jest nielegalna bez względu na okoliczności a za jej dokonanie grozi kara pozbawienia wolności której podlega zarówno lekarz przeprowadzający zabieg jak i matka dziecka większość wyznań chrześcijańskich potępia aborcję która jest traktowana jako morderstwo a jedynym dopuszczalnym warunkiem jej dokonania jest ciąża która jednoznacznie prowadzi do śmierci matki np ciąża pozamaciczna kościół katolicki nie dopuszcza aborcji aczkolwiek zwraca się uwagę na zasadę podwójnego skutku najbardziej zróżnicowane postawy wobec aborcji mają kościoły protestanckie np kościół episkopalny w usa popiera prawo kobiet do aborcji wielu teologów wczesnochrześcijańskich m in w didache z i w atenagoras w ii w potępiło aborcję na równi z dzieciobójstwem była to wyraźna różnica z prawem rzymskim które pozwalało zarówno na aborcję jak i zabijanie np słabych i zdeformowanych noworodków w iii w teolodzy chrześcijańscy nazwali aborcję zbrodnią w iv w grzegorz z nyssy wskazał iż embrion jest żywą istotą a jan chryzostom potępił zmuszanie prostytutek do aborcji teologia chrześcijańska na ogół powołuje się na biblijny zakaz rozlewania krwi niewinnych jako podstawę zakazu aborcji wskazuje również na przykład jezusa chrystusa i maryi która mimo bardzo trudnych okoliczności i warunków materialnych zdecydowała się na urodzenie dziecka tym niemniej nie wszyscy teolodzy chrześcijańscy uznają zakaz aborcji za nakaz biblijny współcześnie kościół katolicki uznaje że dokonanie lub pomaganie w aborcji to grzech ciężki dokonanie lub pomaganie w aborcji ma następstwo automatycznej ekskomuniki za odpowiednik aborcji kościół uznaje także niszczenie embrionów ludzkich poza organizmem matki np w laboratoriach prawosławie podziela pogląd że życie ludzkie zaczyna się od chwili poczęcia i w związku z tym potępia aborcję w tym także wywołaną stosowaniem antykoncepcji hormonalnej jako zabójstwo ten pogląd odzwierciedla święto zwiastowania bogurodzicy obchodzone kwietnia na miesięcy przed bożym narodzeniem odpowiednikiem tego święta u katolików jest święto zwiastowania pańskiego protestantyzm reprezentuje bardzo różne postawy wobec aborcji ogólnie nie potępia antykoncepcji z wyjątkiem antykoncepcji hormonalnej po stosunku płciowym i innych metod związanych z niszczeniem zapłodnionej komórki nie istnieje żadna ogólna wykładnia tego problemu każda grupa wyznawców ustala własny pogląd na zasadzie większościowej w usa przeważa opinia iż aborcja jest formą dzieciobójstwa nawet w przypadkach kazirodztwa i zgwałcenia jednak wielu amerykańskich protestantów dopuszcza aborcję w takich przypadkach a także jeśli życie matki jest zagrożone w większości amerykańskich kościołów protestanckich istnieją grupy zwolenników i przeciwników prawa do legalnej aborcji wyjątkiem jest południowa konwencja baptystów zadeklarowany i bezwarunkowy przeciwnik aborcji amerykański kościół episkopalny anglikański popiera legalną aborcję i prawo kobiet do decydowania o dokonaniu aborcji świadczy również pomoc i udziela sakramentów kobietom które miały wykonaną aborcję potępiane są wszelkie działania rządu ograniczające prawo do aborcji kościół dopuszcza stosowanie antykoncepcji hormonalnej ale sprzeciwia się aborcji selektywnej ze względu na płeć płodu kościół ewangelicko augsburski w rp w oświadczeniu z roku zdecydowanie opowiedział się za ochroną życia od momentu poczęcia oraz sprzeciwił się stosowaniu środków wczesnoporonnych kościół czuje się zobowiązany do wzywania społeczeństwa do podejmowania działań mających na celu ochronę życia które winny się zaznaczyć m in w regulacjach prawnych dotyczących ochrony życia poczętego jednak w przypadku zagrożenia życia matki decyzję o aborcji pozostawia rodzicom i lekarzom ponieważ kościół nie ma kompetencji by decydować w takich sytuacjach z drugiej strony kościoły luterańskie w niemczech i państwach skandynawskich nie wyraziły oficjalnego sprzeciwu kiedy w krajach tych rządy zdecydowały się przed wieloma laty zalegalizować aborcję również i dzisiaj znaczna część duchownych luterańskich w niemczech i w skandynawii jak również w estonii łotwie i w kanadzie nie potępia jednoznacznie aborcji i nie traktuje jej w kategoriach grzechu aborcji przeciwne są kościoły ewangelikalne zrzeszone w aliansie ewangelicznym w rp mormoni zdecydowanie potępiają aborcję jednak dopuszczają okoliczności które usprawiedliwiają ją choć nie automatycznie lecz po starannym rozważeniu ciąża jako wynik kazirodztwa lub gwałtu poważne zagrożenie dla życia matki świadkowie jehowy uważają życie jako cenny dar od boga i dlatego należy dbać o własne i cudze życie i zdrowie niedopuszczalne ich zdaniem jest pozbawianie życia nienarodzonego dziecka przez aborcję ps wj chociaż islam podkreśla ważność życia danego przez boga koran to nie potępia aborcji tak jednoznacznie jak większość wyznań chrześcijańskich wynika to z przekonania iż życie ar ruh nie zaczyna się od momentu zapłodnienia prawo islamskie szariat m in na podstawie hadisów i koranicznego opisu rozwoju embrionu stwierdza iż najpierw zarodek istnieje jako zapłodnione jajo następnie jako skrzep krwi większość muzułmanów przyjmuje że bóg obdarza embrion duszą dopiero po upływie dni od zapłodnienia aborcja jest więc zakazana dopiero od miesiąca ciąży do tego czasu islam sunnicki zezwala na dokonanie aborcji w takich przypadkach jak zgwałcenie kazirodztwo prawdopodobieństwo ojcostwa osoby upośledzonej umysłowo różnego rodzaju wady i uszkodzenia embrionu np zarażenie różyczką szariat zawsze zezwala na aborcję jeśli zagrożone jest życie kobiety zakazana jest aborcja z powodów takich jak trudne warunki materialne lub wybieranie płci dziecka sunniccy interpretatorzy koranu szkoła hanaficka turcja bliski wschód azja środkowa dopuszczają aborcję z inicjatywy kobiety bez zgody męża i także z tzw słusznych powodów np ciąża w czasie karmienia piersią dziecka szkoły hanbali i szafi afryka arabia płd wsch azja pozwalają na aborcję do dnia ciąży pod warunkiem że mąż wyrazi zgodę historycznie aborcja według interpretacji religijnej imamitów największej grupy muzułmanów szyickich była całkowicie zakazana z biegiem czasu aborcję dozwolono tylko w przypadku jeśli zagrożone jest życie kobiety ajatollahowie zgodnie orzekają iż usunięcie ciąży ze względu na różnego rodzaju wady i uszkodzenia embrionu trudne warunki materialne wybieranie płci dziecka lub upośledzenie matki jest całkowicie zakazane obecnie algieria egipt iran i pakistan w swoim prawodawstwie dopuszczają aborcję tylko jeśli życie kobiety jest zagrożone co nie oznacza że aborcje nie są tam w praktyce wykonywane także z innych powodów ustawodawstwo najłatwiej dopuszczające aborcję ma tunezja która dozwala na aborcję przez uprawnionego lekarza z każdego powodu u kobiet zamężnych i niezamężnych zgoda męża nie jest konieczna religijne prawo żydowskie halacha traktuje aborcję bardziej rygorystycznie niż islam ale nie zakazuje jej całkowicie jak większość wyznań chrześcijańskich ogólnie przyjmuje że aborcja jest dozwolona tylko jeśli ciąża stanowi zagrożenie dla życia kobiety w tym przypadku embrion traktowany jest jako potencjalny morderca swojej matki przed którym ona ma prawo bronić się istnieje jednak wiele interpretacji tego prawa od przyzwolenia na aborcję w większości przypadków do całkowitego zakazu aborcji talmud nie traktuje aborcji jako morderstwa ponieważ na sprawcę aborcji nakłada tylko karę grzywny większość rabinów dopuszcza aborcję jeśli ciąża stanowi zagrożenie dla zdrowia psychicznego kobiety np niebezpieczeństwo samobójstwa jako zagrożenie dla zdrowia psychicznego traktuje się ciążę będącą wynikiem zgwałcenia lub kazirodztwa z reguły negowana jest dopuszczalność aborcji ze względu na wady i choroby wrodzone embrionu wyjątkiem jest rabin eliezar yehuda waldenberg który twierdzi że można usunąć ciążę jeśli embrion ma wady lub chorobę które po urodzeniu mogą mu przysporzyć znacznych cierpień ogólną zasadą w judaizmie jest traktowanie każdej prośby o aborcję jako indywidualnego przypadku który trzeba oddzielnie rozważyć i który musi być poważnie umotywowany hinduizm uważa aborcję za zbrodnię jeden z rodzajów morderstwa i za jeden z najcięższych grzechów aborcja stanowi przeszkodę na drodze do połączenia się duszy atmana z brahmanem hinduizm głosi że zarodek ludzki jest świadomą istotą godną ochrony ponieważ dusza inkarnuje się w chwili poczęcia opisane jest jak bóg kryszna skazał aśwattamę na nieśmiertelność czyli na wieczną niemożliwość wyzwolenia się z cyklu życia i cierpienia za usiłowanie zabicia embriona z uwagi na to jak bardzo różnorodną religią jest hinduizm nie da się jednak wskazać jednej obowiązującej wykładni a wyznawcy i wyznawczynie religii hinduistycznych różnią się w swoich poglądach na temat aborcji buddyzm sprzeciwia się odbieraniu świadomego życia w dwudziestoleciu międzywojennym w polsce temat poruszali m in zofia nałkowska w granicy oraz tadeusz boy żeleński w piekle kobiet granicy dopuszczalnego wieku aborcji i eutanazji jest poświęcone opowiadanie przedludzie philipa k dicka niemiecka pisarka karin struck w książce widzę moje dziecko we śnie opisała swoją traumę związaną z przeprowadzoną aborcją głośnym echem odbiły się współczesne produkcje filmowe takie jak dokument niemy krzyk z roku przedstawiający zabieg aborcji a także fabularne brytyjski vera drake amerykański bella czy rumuński miesiące tygodnie i dni temat aborcji jest poruszany przez grupy muzyczne np creation of death na albumie purify your soul z roku uartering alive i nameless forever oceana na albumie birth eater z roku the family disease in birth i the abortion plan black uhuru na albumie black uhuru z roku abortion oraz houk na albumie extra pan z holocaust wymienione utwory miały charakter sprzeciwu wobec przerywania ciąży antropologia fizyczna dział antropologii zajmujący się zmiennością cech anatomicznych i fizjologicznych człowieka w czasie i przestrzeni do podstawowych metod antropologii fizycznej należy antropometria naukami pomocniczymi działu antropologii są anatomia opisowa i porównawcza fizjologia genetyka prymatologia ekologia psychologia i psychiatria patologia i inne przy ich pomocy antropologia bada budowę ciała ludzkiego jego postawę kształty i proporcje konstytucję symetrie i asymetrię jego układ kostny mięśniowy oddechowy naczyniowy moczowo płciowy i trawienny jego skład biochemię fizjologię serologię geny powstanie rozwój rozród i wymieranie główne działy to antropologia filogenetyczna antropologia ontogenetyczna oraz antropologia ras zwana ostatnio antropologią populacyjną antropologia fizyczna bada różnoraką zmienność gatunku ludzkiego antropologia fizyczna znajduje zastosowania w różnych dziedzinach antropologia kryminalna i medyczno sądowa antropologia kliniczna antropologia ergonomiczna antropologia sportu antropologia jako osobna gałąź wiedzy ludzkiej istnieje stosunkowo krótko jej początków można się doszukiwać w starożytnej grecji w pismach herodota hipokratesa i innych jednak naukowe ujęcie i podstawy tej dziedziny wiedzy przedstawił dopiero chirurg francuski paul broca on pierwszy określił dokładnie zadania antropologii i opracował metody jej badań kładąc tym samym podwaliny pod tę nową dziedzinę wiedzy w roku założył w paryżu pierwsze towarzystwo antropologiczne a w r powstała tam z jego inicjatywy pierwsza szkoła antropologiczna l ecole d antropologie de paris w polsce początków antropologii możemy się dopatrywać np w legendzie o lechu wandzie i innych przodkach w pracach kronikarzy galla kadłubka oraz w historiach rodów na przełomie xiii i xiv wieku kronikarz dzierzwy mierzwy na bazie kompilacji annales polonorum historiae próbuje wywieść pochodzenie polaków od jozefata mimo iż w owym czasie była taka moda to jednak jego poglądy nie zakorzeniły się natomiast obecnie wiadomo że świat istnieje znacznie dłużej niż zapisali żydowscy pisarze w jędrzej śniadecki w pracy teoria jestestw organicznych jako pierwszy w polsce nakreślił zarys tej nauki współcześnie z działalnością antropologiczną paula broca w paryżu na uniwersytecie jagiellońskim wykładał antropologię znany naukowiec i lekarz józef majer dzięki temu uczonemu w przy akademii umiejętności w krakowie powstała komisja antropologiczna arthur john evans ur lipca w nash mills hertfordshire zm lipca w youlbury oxfordshire brytyjski archeolog był synem walijskiego przemysłowca który amatorsko zajmował się archeologią syn odziedziczył po nim zamiłowanie do tej dziedziny nauki i został w roku kuratorem oksfordzkiego ashmolean museum przez wiele lat prowadził prace wykopaliskowe na krecie których owocem było odkrycie kultury minojskiej i najcenniejszych jej zabytków pałac w knossos pismo linearne a i pismo linearne b zasługą evansa był precyzyjny podział na okresy historii tej cywilizacji oraz ustalenie że tzw epoka minosa była jej końcem odmiennie niż inni archeolodzy evans nie tylko systematyzował i klasyfikował znaleziska ale na ich podstawie odtworzył życie społeczne i polityczne kreteńczyków na przestrzeni od r p n e niezwykłe znaczenie miała tu jego wnikliwa analiza fresków rzeźb i polichromowanej ceramiki oraz układu architektonicznego odkopywanych ruin najważniejszych świadectw kultury minojskiej ważniejsze publikacje antymateria układ antycząstek antycząstki to cząstki elementarne podobne do występujących w zwykłej materii koinomaterii ale o przeciwnym znaku ładunku elektrycznego oraz wszystkich addytywnych liczb kwantowych np izospinu dziwności liczby barionowej itp w momencie kontaktu antymaterii z materią zwykłą obie ulegają anihilacji energia związana z masą spoczynkową anihilujących cząstek ulega przy tym zamianie na energię promieniowania elektromagnetycznego lub energię kinetyczną lżejszych cząstek w roku wstępnie eksperymentalnie wykazano że antymateria oddziałuje grawitacyjnie tak samo jak koinomateria w kwantowej teorii pola antycząstki mają przeciwne w stosunku do cząstek ładunki symetria c oraz parzystość symetria p w roku paul dirac wprowadził relatywistyczne równanie elektronu nazwane później równaniem diraca z rozwiązania tego równania wynikało że powinna istnieć cząstka przeciwna do elektronu cząstkę tę zwaną obecnie pozytonem zaobserwował w roku carl david anderson obecnie model standardowy zakłada że każda cząstka ma antycząstkę która ma masę równą masie cząstki a jej liczby kwantowe mają znak przeciwny do l k cząstki niektóre cząstki np foton są swoimi własnymi antycząstkami możliwe jest wytwarzanie śladowych ilości antymaterii poprzez zderzanie cząstek rozpędzonych w akceleratorach w wyniku reakcji jądrowych mogą powstawać antycząstki w ten sposób udało się otrzymać m in antyprotony antyneutrony pozytony antyelektrony a także atomy antywodoru ściślej antyprotu czyli pary antyproton antyelektron oraz jądra antydeuteru antytrytu i antyhelu w cern w eksperymencie alpha urządzenie skonstruowane na wzór pułapki penninga służy do przechowywania antyelektronów i antyprotonów i wytwarzania obojętnych atomów antywodoru antycząstki powstają naturalnie również w warunkach ziemskich podczas wyładowań atmosferycznych którym towarzyszyć mogą błyski gamma ślady po anihilacji pozytonów generowanych w trakcie burzy zaobserwowano za pomocą kosmicznego teleskopu fermiego z kolei podczas huraganu patricia w samolot hurricane hunter wyposażony w airborne detector for energetic lightning emissions mk ii adele przeleciał przez oko cyklonu i wykrył emisje kwantów gamma pochodzących z anihilacji pozytonów interesującym zagadnieniem jest ewentualna obecność naturalnych skupisk antymaterii we wszechświecie symetria pomiędzy zwykłą materią koinomaterią i antymaterią w naturalny sposób rodzi hipotezę że wszechświat powinien zawierać je w jednakowej ilości poszukiwanie kosmicznej antymaterii jest utrudnione przez równość mas cząstek i antycząstek oraz symetrię oddziaływań elektromagnetycznych ze względu na transformację c zamianę cząstek na antycząstki powodują one że obserwacje promieniowania elektromagnetycznego i oddziaływania grawitacyjnego odległego obiektu nie pozwalają na określenie czy jest on zbudowany z koinomaterii czy z antymaterii z bezpośrednich obserwacji wiadomo że cały układ słoneczny i jego najbliższe otoczenie zbudowane są ze zwykłej materii analiza pierwotnego promieniowania kosmicznego pokazuje że jest to prawdą również dla odleglejszych obiektów w zakresie energii pomiędzy gev a gev antyprotony stanowią mniej niż docierających do ziemi cząstek pierwotnego promieniowania kosmicznego a ich liczba i rozkład energii są zgodne z obliczeniami przeprowadzonymi przy założeniu że są one cząstkami wtórnymi produktami zderzeń pierwotnego promieniowania z cząsteczkami gazu międzygwiazdowego wynika z tego że całe pierwotne promieniowanie kosmiczne w zakresie średnich energii składa się z koinomaterii co wskazuje że obiekty je emitujące również są z koinomaterii zbudowane dla promieni kosmicznych o bardzo wysokich energiach pochodzących w większości spoza naszej galaktyki identyfikacja antyprotonów jest znacznie trudniejsza dysponujemy jednak wynikami pomiarów wskazujących że i w tym zakresie energii protony stanowią jeżeli nie całość to przynajmniej znaczną większość cząstek pokazuje to że także w grupie lokalnej i innych pobliskich gromadach galaktyk koinomateria jest w przewadze pośrednim argumentem za tym że cały obserwowany wszechświat jest zbudowany ze zwykłej materii są negatywne próby zaobserwowania promieniowania powstającego podczas anihilacji koinomaterii i antymaterii gdyby we wszechświecie istniały duże skupiska antymaterii musiałyby też istnieć obszary graniczne gdzie zwykła materia wyrzucona z galaktyk spotykałaby się z antymaterią wyrzuconą z antygalaktyk i dochodziłoby do anihilacji i uwolnienia znacznych energii w postaci promieniowania promieniowania takiego jednak nie obserwujemy co świadczy że obserwowany wszechświat nie zawiera znaczących obszarów zbudowanych z antymaterii według aktualnego stanu wiedzy wszechświat wydaje się niesymetryczny i zawiera więcej barionów niż antybarionów większość uczonych skłania się ku hipotezie że asymetria ta została wytworzona na bardzo wczesnym etapie życia wszechświata krótko po wielkim wybuchu w procesie zwanym bariogenezą przed spontanicznym złamaniem symetrii elektrosłabej antymateria również była odróżnialna od koinomaterii np na podstawie skrętności akromegalia łac acromegalia choroba spowodowana nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu somatotropiny przez hormonalnie czynnego gruczolaka komórek kwasochłonnych przedniego płata przysadki mózgowej akromegalia występuje u osób dorosłych u których skończony został proces wzrastania kości a nasady kości długich uległy mineralizacji i zrośnięciu u dzieci i młodzieży nadmiar hormonu wzrostu powoduje gigantyzm odróżniający się od akromegalii nadmiernym wzrostem kości długich jako pierwszy zespół objawów opisał i nazwał akromegalią pierre marie w roku hipotezę o związku przyczynowo skutkowym między powiększeniem przysadki a akromegalią postawił w roku oskar minkowski a harvey cushing w roku przeprowadził udaną operację usunięcia guza przysadki po operacji objawy choroby ustąpiły leczenie operacyjne jest metodą z wyboru i polega na usunięciu gruczolaka z dostępu przez zatokę klinową transsfenoidalnie ewentualnie przezczaszkowo transskranialnie przygotowanie do zabiegu operacyjnego polega na podawaniu syntetycznych analogów somatostatyny leczenie farmakologiczne analogami somatostatyny o przedłużonym działaniu oktreotyd lanreotyd wapreotyd pazyreotyd wdraża się gdy istnieją przeciwwskazania do zabiegu lub gdy pacjent nie wyraża nań zgody albo gdy leczenie operacyjne okazało się nieskuteczne lub guz jest nieoperacyjny nacieka nerw wzrokowy ponieważ większość gruczolaków ma charakter prolaktynomy stosuje się leczenie dodatkowe lekami dopaminergicznymi agonistami dopaminy bromokryptyną kabergoliną a także antagonistami receptora hormonu wzrostu pegwisomantem radioterapia teleradioterapia nóż gamma stosowana jest jako leczenie uzupełniające w razie niepowodzenia leczenia chirurgicznego i farmakologicznego umieralność u chorych z nieleczonymi guzami przysadki produkującymi hormon wzrostu jest ponad dwukrotnie większa głównie z powodu powikłań sercowych kardiomegalia niedomykalność zastawek i chorób mózgowonaczyniowych amidy organiczne związki chemiczne zawierające grupę amidową gdzie r reszta kwasowa r r wodór lub dowolna grupa organiczna amidy szeroko występują w przyrodzie są pochodnymi kwasów zarówno organicznych jak i nieorganicznych amidami są też polimery nazywane poliamidami szczególnym przypadkiem poliamidów są peptydy i białka są to polimery powstające z aminokwasów w przypadku peptydów i białek stosuje się termin wiązanie peptydowe zamiast terminu wiązanie amidowe jest to jednak takie samo wiązanie a terminy te można uważać za synonimy ze względu na rzędowość amidy dzielą się na międzynarodowa unia chemii czystej i stosowanej nie zaleca określać amidów jako pierwszo drugo i trzeciorzędowych ze względu na liczbę podstawionych atomów wodoru w grupie ze względu na pochodzenie możemy wyróżnić m in amidy można otrzymać głównie przez reakcje przykładowe metody otrzymywania amidów amidy arylowe otrzymać można z iminoeterów w wyniku przegrupowania chapmana reakcja przebiega na drodze wewnątrzcząsteczkowej aromatycznej substytucji nukleofilowej snar odmianę przegrupowania chapmana zaobserwowano podczas benzoilowania reszty pirymidynowej urydyny produktem kinetycznym reakcji jest o benzoilourydyna która w ciągu kilku godzin ulega spontanicznemu przegrupowaniu do n benzoilourydyny amidy są amfolitami tzn reagują zarówno z kwasami jak i z zasadami co jest spowodowane występowaniem tautomerii amidowo imidowej wiązanie amidowe jest zazwyczaj trwalsze od innych pochodnych kwasów karboksylowych estrów bezwodników kwasowych i halogenków kwasowych amidy znalazły zastosowanie między innymi w lecznictwie w przemyśle tworzyw sztucznych jako plastyfikator rozpuszczalnik środek zwilżający w produkcji lakierów i materiałów wybuchowych do impregnacji tkanin nieprzemakalnych amidy kwasu stearynowego nukleozydowe amidy kwasu fosfonowego amidofosforyny nukleozydów są niezwykle reaktywne i wykorzystywane są jako najczęściej stosowane syntony do chemicznej syntezy oligonukleotydów architektura od buduję z gr archi naczelny i tekton budowniczy ogół obiektów materialnych tworzonych przez człowieka trwale związanych z określonym punktem powierzchni ziemi służących zaspokojeniu jego potrzeb osobistych jak i społecznych składowe architektury to obiekty takie jak rzeźba stojąca w ogrodzie ławka ogrodzenie chodnik budynek mieszkalny budynki użyteczności publicznej drogi mosty wiadukty przepusty wały elektrownie warownie itp w innym ujęciu mianem architektury określa się dyscyplinę organizującą i kształtującą przestrzeń w realnych formach niezbędnych do zaspokojenia materialnych i duchowych potrzeb człowieka osoby kształcące się w tej dyscyplinie a także zawodowi architekci często przypisują tej dyscyplinie rolę przodującą w stosunku do dyscyplin sztuki takich jak malarstwo i rzeźba dyscyplina zwana architekturą inaczej dziedzina architektury nie jest sklasyfikowana w zakresie klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych według oecd w zakresie tej klasyfikacji znajduje się za to inżynieria architektury jako jeden z zakresów dyscypliny zwanej inżynierią lądową znajdującej się w dziedzinie nauk inżynieryjnych i technicznych w wielu krajach na uczelniach wyższych nie ma kierunków studiów o nazwie architektura są za to kierunki takie jak architectural design wielka brytania w języku polskim funkcjonuje sformułowanie dziedzina architektury i budownictwa jako jedna nierozerwalna dziedzina wiedzy jak też rozdzielanie tych pojęć na dwie składowe pojęcia architektury rozumianego jako dyscyplina kształtująca określoną przestrzeń używa się w wielu innych dziedzinach najstarszym znanym utworem literackim na temat architektury jest de architectura witruwiusza według witruwiusza na pojęcie architektury składały się dyscypliny takie jak budownictwo sztuka budowania budowli budynków i obiektów małej architektury gnomonika sztuka budowania zegarów słonecznych i mechanika sztuka budowania machin wojennych i budowlanych określił on także podstawowe zasady projektowania i wznoszenia budowli są to wprowadzenie do budownictwa żeliwa później stali i wynalezienie żelbetu j monier doprowadziły do podziału na sztukę zdobienia i sztukę budowania w xix w j ruskin twierdził że architektura to tylko ornament dodany do budynku g scott zaś uważał że architektura w odróżnieniu od zwykłego budownictwa to dekorowanie konstrukcji e lutyens twierdził że architektura zaczyna się tam gdzie kończy się funkcja w xx wieku a perret uważał architekturę za sztukę konstruowania a le corbusier za mistrzowską poprawną wspaniałą grę brył połączonych w świetle współcześnie przyjęło się określenie architektury jako sztuki kształtowania przestrzeni b zevi twierdzi się że umiejętność ta wywołuje różnicę między architekturą i jej siostrzanymi sztukami e j posener że jest odbiciem rzeczywistości kształtującej się w warunkach czasu przestrzeni i środowiska społecznego s giedion encyklopedia britannica wyróżnia następujące typy architektury antologia gr pojedyncza publikacja albo seria wydawnicza wydana drukiem lub cykl audycji radiowych bądź kolekcja nagrań płytowych itp będąca wyborem dzieł lub ich fragmentów jednego lub wielu autorów dokonana według określonych zasad opatrzona tytułem pojęcie to wywodzi się ze starożytnej grecji greckie anthos oznacza kwiat a lego zbieram czyli dosłownie zbiór kwiatów tak grecy nazywali zbiór drobnych utworów poetyckich przede wszystkim epigramatów pierwszą antologię epigramatów stworzył około p n e meleager z gadary nadając jej tytuł wieniec zawarł w niej oprócz swojej twórczości wybrane epigramaty czterdziestu ośmiu innych greckich poetów i poetek do najważniejszych antologii w dziejach należą grecka antologia palatyńska łacińska carmina burana portugalska cancioneiro geral garcii de resende i angielska tottel s miscellany jak również chińska księga pieśni i japońska księga dziesięciu tysięcy liści anonim gr anonymos bezimienny termin oznaczający nieznanego autora dzieła jak również samo niepodpisane dzieło w ujęciu bibliologicznym za anonim uważa się całkowity brak podpisu który uniemożliwia rozpoznanie autora nawet poprzez porównanie do autorstwa innych dzieł nie jest nim więc osoba która ukrywa się pod pseudonimem pojęciem anonimu określa się również prywatnie adresowany list nieznanego autora napisany najczęściej w złych intencjach lub też list przeznaczony do wiadomości publicznej którego autor również chce pozostać nieznany w tym drugim przypadku przyczyną anonimowości autora może być głoszenie przez niego poglądów niepopularnych lub nawet niebezpiecznych dla niego ale również może to być chęć wywołania publicznej dyskusji lub udziału w niej przez autora na tyle znanego że zawarte w liście myśli mogłyby być nadinterpretowane przez czytelników poprzez pryzmat jego publicznie znanej postawy w danym temacie azowie lub asowie sir aesir wym aiser po islandzku liczba pojedyncza ss żeńska forma synja żeńska liczba mnoga synjur azyny bądź asynje główna dynastia bogów nordyckich ród dobroczynnych bogów polityki i działań militarnych którzy władają światem ich siedzibą był położony na szczycie jesionu yggdrasil świat asgard w porównaniu ze starszą dynastią wanów dynastia azów jest o wiele bardziej zróżnicowana azowie toczyli z wanami wojnę z powodu śmierci gullveig jednej z wanów rozwiązano to pokojowo wanowie i asowie zawarli pokój i sojusz na znak którego wymienili jeńców wojennych njrra za mimira wanowie zostali zepchnięci do roli bóstw opiekuńczych pokoju płodności i żyzności edda wymienia następujących bogów tej dynastii odyn thor baldur tyr bragi hajmdal hodur widar wali wili we ull forseti azyny to frigg saga eir gefion fulla sjfn lfn war wr syn hlin snotra gna i bil atmosfera gazowa powłoka otaczająca ciało niebieskie o masie wystarczającej do utrzymywania warstwy gazów w wyniku działania grawitacji atmosfery znajdują się na planetach typu ziemskiego i największych księżycach planet w przypadku planet olbrzymów takich jak jowisz oraz gwiazd por atmosfera słoneczna terminem atmosfery określa się tylko zewnętrzne przezroczyste warstwy gazowej powłoki z których promieniowanie dociera bezpośrednio do obserwatora w atmosferze można wyróżnić planetarną warstwę graniczną oraz warstwę dobrze wymieszaną aby gazy znajdujące się w pobliżu ciała niebieskiego tworzyły jego atmosferę średnie prędkości ruchów termicznych cząsteczek gazu nie mogą przekraczać prędkości ucieczki oznacza to że do istnienia atmosfery potrzebna jest dostatecznie duża masa ciała np planetoidy nie mają atmosfer ale także to że w niższej temperaturze w większej odległości od gwiazdy masa potrzebna do utrzymania atmosfery jest mniejsza np tytan księżyc i pluton planeta karłowata mogą utrzymać atmosfery dzięki znacznej odległości od słońca i niskim temperaturom obecność atmosfery ma istotny wpływ na temperaturę powierzchni planety dzięki efektowi cieplarnianemu powierzchnia osiąga wyższą temperaturę niż wynikałoby to tylko z nasłonecznienia zmniejszają się także różnice temperatur między stroną dzienną i nocną atmosfera nie dopuszcza również do powierzchni części widma promieniowania elektromagnetycznego w bardziej rozwiniętych atmosferach planet i księżyców zachodzą złożone procesy określane zbiorczo jako zjawiska atmosferyczne należą do nich procesy związane z obiegiem cieczy na powierzchni zjawiska optyczne i wyładowania atmosferyczne atmosfera ziemi jest najlepiej poznaną spośród atmosfer ciał niebieskich układu słonecznego składa się ona z mieszaniny gazów zwanej powietrzem której głównymi składnikami są azot objętości powietrza tlen i argon masa gazów atmosferycznych wynosi kg ma ona złożoną budowę pionową w której wyróżnia się szereg stref o zróżnicowanej temperaturze składzie chemicznym i stopniu jonizacji cząsteczek mieszanie się powietrza powoduje że między tymi strefami nie można wyznaczyć wyraźnych liniowych granic w najniższej warstwie atmosfery ziemi troposferze zachodzą wszystkie zjawiska pogodowe oraz cały obieg wody w przyrodzie występuje w niej para wodna która skraplając się tworzy chmury poniższa tabela zawiera podstawowe dane dotyczące atmosfer wszystkich planet i wybranych księżyców w układzie słonecznym planety olbrzymy nie mają stałej powierzchni i trudno jest je porównywać z mniejszymi ciałami temperatura i ciśnienie wzrastają stopniowo w głąb takiej planety podana wartość odpowiada temperaturze na poziomie gdzie ciśnienie ma wartość bara niektóre księżyce w układzie słonecznym w szczególności księżyce galileuszowe jowisza oraz ziemski księżyc również mają śladowe ilości gazów przy powierzchni tworzące egzosferę tak jak planeta merkury we wszystkich tych przypadkach ciśnienie ich otoczek gazowych jest na tyle niskie że panujące tam warunki można określić technicznie jako próżnię bardzo wysoką uhv ekstremalnie wysoką xhv lub odpowiada ono ciśnieniu w przestrzeni kosmicznej enceladus księżyc saturna wykazuje aktywność powierzchniową kriowulkanizm która powoduje pojawianie się lokalnie warstwy gazów ponad powierzchnią ale jako całość jest pozbawiony atmosfery autonomia palestyńska właściwie palestyńskie władze narodowe arab as sulta al watanijja al filastinijja hebr haraszut hafalastinit tymczasowa struktura administracyjna zarządzająca obszarem strefy gazy i zachodniego brzegu jordanu historyczną nazwą palestyna określano obszar leżący między morzem śródziemnym na zachodzie pustynią syryjską na wschodzie górami liban na północy oraz od południa wyżyną negew w roku dwa lata po powstaniu izraela zachodni brzeg anektowała jordania zaś administrację w strefie gazy przejął egipt w roku po wojnie sześciodniowej zachodni brzeg wschodnia jerozolima oraz strefa gazy znalazły się pod kontrolą izraela w roku w strefie rozpoczęło się powstanie palestyńskie zakończone w roku w roku na mocy porozumienia palestyńsko izraelskiego powstały palestyńskie władze narodowe obejmowało ono zachodni brzeg oraz strefę gazy tereny te podzielono na strefy w roku prezydentem autonomii palestyńskiej został jasir arafat zmarły w roku w styczniu roku jego następcą został mahmud abbas zgodnie z konstytucją uchwaloną w roku na czele autonomii palestyńskiej stoi prezydent wybierany w wyborach powszechnych na letnią kadencję władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parlament członków wykonawczą zaś kierowany przez premiera rząd powierzchnia autonomii palestyńskiej jest górzysta na północy leży wyżyna galilejska wys maks m n p m w środkowej części leży samaria na południu zaś judea wraz z pustynią judzką pas wyżyn rozciąga się na długości km skały głównie wapienne do tego dolomity margle i piaskowce swój koniec ma w dolinie jordanu opady w północnej części w górach wynoszą mm na południu i wschodzie mm występuje roślinność półpustynna stepowa makia śródziemnomorska na północy rosną lasy dębowe wskutek kilkudziesięcioletniej wojny i okupacji strefa gazy i zachodni brzeg jordanu są zrujnowane gospodarczo i uzależnione od izraela i pomocy zagranicznej kilka miliardów dolarów rocznie otrzymane głównie od usa ue krajów arabskich oraz muzułmańskich pkb na mieszkańca wynosi około w strefie gazy na mieszkańca w roku liczba ludności wynosiła mln osób w tym arabów izraelczyków natomiast spis z r nie wykazuje wyznawców judaizmu wśród arabskich mieszkańców palestyny przyrost naturalny wynosi struktura religijna kraju w roku według pew research center islam prawosławie katolicyzm i protestantyzm agrypina starsza łac vipsania agrippina maior ur ok p n e zm października n e córka marka agrypy i julii córki augusta w rok po śmierci ojca marka agrypy zyskała ojczyma tyberiusza którego august zmusił do rozwodu z wipsanią agrypiną i poślubienia julii wdowy po agrypie małżeństwo nie było udane tyberiusz za zgodą augusta w p n e wyjechał na rodos chcąc oddalić się od żony starsi bracia agrypiny zmarli lucjusz w n e i gajusz w n e matka julia została w końcu wygnana z rzymu za złe prowadzenie się w n e agrypina poślubiła germanika bratanka tyberiusza w n e august wygnał z rzymu jej siostrę julillę i brata agrypę postumusa tylko agrypina z całej rodziny cieszyła się przychylnością augusta była oddaną żoną towarzyszącą mężowi we wszystkich wyprawach urodziła w sumie dziewięcioro dzieci z których szóstka przeżyła okres dziecięcy zarzucano jej jednak niepohamowany charakter oraz ostrość w postępowaniu i nadmierną ambicję te cechy za życia germanika stanowiły o sile i powodzeniu obojga zaś po jego śmierci przyspieszyły upadek rodziny rozdrażniając przeciwników w walce o panowanie w roku n e agrypina przebywała z germanikiem we wschodnich prowincjach rzymu gdy jej mąż zmarł w niejasnych okolicznościach o morderstwo germanika oskarżyła gnejusza kalpurniusza pizona jej groźnym przeciwnikiem stał się sejan prefekt pretorianów który oskarżał ją przed tyberiuszem o dążenie do władzy tyberiusz i jego faworyt sejan obawiali się że będzie usiłowała osadzić na tronie któreś z jej dzieci i próbowali ją usunąć tyberiusz nie zezwolił jej na powtórne małżeństwo również jej interwencja u tyberiusza w sprawie klaudii pulchry oskarżonej o nierząd i obrazę majestatu nie odniosła skutku po przeniesieniu się tyberiusza na capri sejan miał wolną rękę i z jego inicjatywy agrypina i jej syn neron zostali ponownie oskarżeni agrypina została tak dotkliwie pobita przez żołnierzy tyberiusza że straciła oko wyrokiem senatu została wygnana do herkulanum a później na wyspę pandaterię tam zagłodziła się na śmierć pomimo rozkazu tyberiusza o karmieniu jej siłą została pochowana w mauzoleum augusta dwóch jej starszych synów klaudiusz neron juliusz cezar i druzus iii zostało zamorzonych głodem w gdy jej syn kaligula został cesarzem zrehabilitował pośmiertnie matkę agrypina młodsza iulia agrippina minor ur listopada n e zm w marcu r n e cesarzowa rzymska córka germanika i agrypiny starszej urodziła się w kwaterze wojsk swojego ojca nad renem w mieście germańskich ubiów oppidum ubiorum nazwanym później na jej cześć colonia claudia ara agrippinensium współczesna kolonia w wieku lat w roku n e wyszła za mąż za gnejusza domicjusza ahenobarbusa z którym miała syna przyszłego cesarza nerona od lutego roku gdy cesarzem został jej rodzony brat kaligula agrypina i jej młodsze siostry julia liwilla i julia druzylla zajęły zaszczytną pozycję w państwie a jednocześnie brylowały na dekadenckim dworze kaliguli były oskarżane o kazirodcze stosunki z bratem kaligulą oraz o współżycie z markiem emiliuszem lepidusem mężem julii druzylii w roku wykryto spisek na życie kaliguli na czele którego miał stać właśnie emiliusz lepidus agrypina została skazana na wygnanie w wyniku oskarżenia o udział w tym spisku i cudzołożenie z emiliuszem przebywała na małej wyspie u wybrzeży italii gdzie zajmowała się poławianiem pereł po śmierci kaliguli odwołana z wygnania przez cesarza klaudiusza w roku poślubiła pasjenusa kryspusa wcześniej męża jej szwagierki domicji była oskarżana o spowodowanie przedwczesnej śmierci drugiego męża po wykryciu spisku i skazaniu na śmierć messaliny dotychczasowej żony cesarza w roku została niespodziewanie czwartą żoną własnego stryja klaudiusza po ślubie z klaudiuszem otrzymała tytuł augusty i zdobyła znaczny wpływ na rządy skazując na śmierć lub wygnanie niewygodne dla niej osoby już w dniu ślubu zmusiła do samobójstwa młodego senatora juniusza sylanusa który był zaręczony z córką klaudiusza oktawią agrypina planowała bowiem ślub swego syna z pasierbicą który znacznie wzmocniłby jego pozycję polityczną wkrótce też doprowadziła do adopcji przez klaudiusza swojego syna zwanego odtąd neronem co osłabiało pozycję rodzonego syna klaudiusza brytanika w drodze do tronu gdy jednak klaudiusz zaczął planować uznanie młodego brytanika za dorosłego zagroziło to planom agrypiny przypisuje się jej otrucie męża w październiku roku potrawą z grzybów za pomocą trucicielki locusty nowym cesarzem został jej syn neron i w pierwszym okresie jego panowania sprawowała faktyczną władzę przy współpracy wyzwoleńca pallasa i przy cichej rywalizacji o władzę z prefektem pretorianów burrusem oraz seneką wkrótce jednak jej relacje z synem zaczęły się pogarszać na tle jego pozamałżeńskich przygód miłosnych lekceważona agrypina posunęła się więc do gróźb względem nerona zagroziła mu że pozbawi go władzy na rzecz prawowitego następcy klaudiusza brytanika tym samym jednak skazała chłopca na śmierć neron rozkazał go otruć na dzień przed jego urodzinami gdy miał zostać oficjalnie uznany za dorosłego sama agrypina natomiast została usunięta z pałacu cesarskiego i miała odtąd mieszkać jako osoba prywatna nigdy jednak nie wyrzekła się swych ambicji a neron i jego doradcy swego lęku przed jej wpływami gdy młody cesarz za swą kochankę wziął równie ambitną co okrutną poppeę sabinę sprzeciw agrypiny stał się tym bardziej niewygodny młoda ulubienica cesarza chciała zostać jego prawowitą żoną i augustą namówiła go więc do dwóch kolejnych zbrodni matkobójstwa i żonobójstwa pierwszą ofiarą przyszłej cesarzowej została agrypina w marcu roku neron zaaranżował wypadek na okręcie a gdy matka zdołała jednak dopłynąć do brzegu wydał rozkaz jej zabicia na wieść o śmierci agrypiny zarówno senatorowie jak i lud posyłał neronowi gratulacje gdyż ten kazał rozgłosić że matka chciała go zamordować a on cudem został ocalony aleksjan bassianus aleksander sewer bassianus alexianus severus alexander ur października w emesie lub arka cezarei w fenicji zm marca na terenie dzisiejszego bretzenheim cesarz rzymski w latach z dynastii sewerów był synem julii awity mamei i gesjusza marcjana według rozpowszechnianej później opinii miał być nieślubnym synem karakalli miał dwie siostry z których starsza nieznana z imienia zmarła latem roku młodsza theoctilia także nie odegrała historycznie istotnej roli związki z dwiema kolejnymi żonami poślubioną w sierpniu orbianą oraz memmią córka konsulara sulpicjusza jej istnienie niekiedy jest podawane w wątpliwość nie pozostawiły żadnego potomstwa nazwisko sewer przybrał adoptowany w roku przez kuzyna małoletniego cesarza heliogabala w roku heliogabal którego ekscesy obyczajowe oraz despotyczne kaprysy uczyniły bardzo niepopularnym został zamordowany z inicjatywy matki sewera julii mamei w tym samym roku aleksander który już wcześniej nosił tytuł cezara został uznany cesarzem rzymskim ostatnim z dynastii sewerów w chwili oficjalnego objęcia rządów aleksander miał zaledwie trzynaście lat i faktyczne rządy znalazły się w rękach jego matki julii mamei i babki julii mezy która odgrywała poważną rolę także za jego poprzednika niepohamowany despotyzm heliogabala który był przyczyną jego upadku kazał opiekunkom aleksandra jego matce i babce oraz popierającym ich senatorom zastosować surowsze metody wychowawcze wobec młodego władcy w efekcie aleksander nawet po osiągnięciu pełnoletniości pozostawał pod silnym wpływem swych opiekunek i doradców próbowali oni zmienić politykę wewnętrzną kraju dzieląc się władzą z senatem a odbierając liczne przywileje rozpanoszonym ówcześnie wojskowym senat który u poprzedników miał funkcję fasadową ponownie stał się jednym z ośrodków władzy państwowej na czele doradców władcy stanął dobrze znany i poważany prawnik ulpian domitius jednak próba uniezależnienia się i odsunięcia wojska a zwłaszcza pretorianów od wpływu na rządy napotkała trudności pierwszą ofiarą tej walki był sam ulpian którego żołnierze zamordowali już w roku do niepopularności cesarza przyczyniała się również jego matka znana ze swej żądzy władzy i bogactw w aleksander za jej radą ożenił się z sallustią orbianą gdy jednak żona zaczęła zdobywać jego względy julia mamea zazdrosna o wpływ na młodego cesarza rozpoczęła z nią walkę najpierw doprowadziła do skazania jej ojca a następnie do wygnania orbiany do prowincji afryki według herodiana działo się to wbrew woli samego aleksandra historia augusta wspomina że aleksander był tolerancyjny wobec chrześcijan łagodny z natury cesarz nie miał żadnych doświadczeń militarnych i był wyraźnie niechętny wojnie jednak rozpoczęcie działań wojennych przez perskich sasanidów i całkowite rozbicie wojsk rzymskich na wschodzie musiały doprowadzić do zdecydowanej reakcji aleksander stanął na czele wojsk które wyruszyły na wschód i mimo że nie dowodził nimi osobiście uzyskał wspaniały triumf po zwycięstwie nad perskim królem ardaszirem i wojna perska wkrótce potem wybuchła wojna z germanami podczas której cesarz popełnił fatalny błąd objął bezpośrednie dowództwo nad żołnierzami którzy go nienawidzili gdyż ograniczył ich prawa uzyskane za poprzedników aleksander próbował zyskać na czasie zanim wierne mu legiony z wojny perskiej wzbogacone łupami dotrą nad ren i zaczął rokowania z germanami jednakże po ugodzie z barbarzyńcami został zamordowany przez legionistów którzy uznali pokojowo nastawionego aleksandra za niegodnego purpury marca nowym cesarzem obwołany został gajusz juliusz werus znany pod imieniem maksymina traka śmierć aleksandra ostatniego władcy z dynastii sewerów kończy umownie okres w historii cesarstwa zwany pryncypatem był on ostatnim cesarzem hołdującym otwarcie i szczerze zasadom rządzenia ustalonym przez oktawiana augusta po jego zamordowaniu rozpoczął się głęboki trwający lat kryzys w państwie rzymskim źródła pisane i pozostałości materialne potwierdzają że panowanie młodego sewera zaznaczyło się wielką aktywnością budowlaną przede wszystkim w samym wiecznym mieście gdzie zadbano o liczne budynki użyteczności publicznej poza dokończeniem term karakalii i odnowieniem term nerona w pobliżu tych drugich wybudowano nowe okazałe łaźnie publiczne nazwane imieniem cesarza thermae alexandrinae eliusz lampridiusz podaje że wśród innych budowli młody władca ozdobił rzym także nową bazyliką akweduktem swego imienia oraz licznymi posągami był również fundatorem drugiej świątyni jowisza jako mściciela ultor utrwalonej na jego monetach sestercach i dupondiusach działalność ta obliczona na zwiększenie popularności młodocianego władcy nie wystarczyła jednak dla utrzymania w mieście spokoju jak świadczą krwawe zamieszki z roku jego biograf w historia augusta twierdzi również że aleksander znacznie obniżył podatki publiczne próbował korzystnych zmian w zakresie gospodarki pieniężnej i w imieniu matki ustanowił świadczenia alimentacyjne dla dziewcząt i chłopców nadto pomagał biednym i zwalczał u rzymian zbytek w ubiorach aleksander jako dobry i mądry władca jest jednym z bohaterów dramatu zygmunta krasińskiego irydion arkadiusz flavius arcadius ur lub zm maja cesarz wschodniorzymski w latach syn cesarza teodozjusza i wielkiego i aelii flacilli brat cesarza zachodniorzymskiego honoriusza oraz galli placidii mąż aelii eudoksji z którą miał córkę pulcherię jego synem był również teodozjusz ii był nieudolnym władcą znajdował się pod wpływem żony oraz swoich ministrów najpierw flawiusza rufina do roku potem eutropiusza do i antemiusza od podczas jego panowania miały miejsce wyniszczające cesarstwo rzymskie najazdy hunów i wizygotów w roku na skutek buntu gildona cesarstwo wschodniorzymskie utraciło wpływy w prowincji afryce wobec powtarzających się najazdów gockich z inspiracji eudoksji i patriarchy konstantynopolitańskiego jana chryzostoma w dokonano rzezi germanów licznych w cesarskich oddziałach przybocznych w eudoksja doprowadziła z kolei do wygnania patriarchy i rychło po tym zmarła arkadiusz był tylko biernym świadkiem tych wydarzeń a po śmierci żony całkowicie usunął się w zacisze pałacowe apple inc dawniej apple computer inc amerykańskie przedsiębiorstwo informatyczne z siedzibą w cupertino w kalifornii zajmuje się projektowaniem i produkcją komputerów osobistych i mobilnych oraz oprogramowania i serwisów internetowych założona kwietnia przez steve a wozniaka projektanta steve a jobsa i przedsiębiorcę ronalda wayne a aby projektować i sprzedawać kompletne zmontowane zestawy komputerów osobistych od stycznia działała formalnie jako spółka apple computer inc a od stycznia nazwę zmieniono na apple inc od stycznia przedsiębiorstwo działa poprzez własnych sklepów detalicznych w dziesięciu krajach oraz za pośrednictwem sklepu internetowego sprzedającego sprzęt i oprogramowanie ze względu na design i specyficzne kampanie reklamowe marka apple inc wyróżnia się w segmencie rynku w którym działa według badań magazynu forbes apple była najsilniejszą marką na świecie w pierwszym produktem firmy był zaprojektowany przez steve a wozniaka w apple i był to drugi komputer na rynku sprzedawany jako złożony pierwszym była altaira z sukcesem okazał się opracowany rok później apple ii podobnego sukcesu nie odniosły ani dalsze odsłony ani debiutująca w styczniu lisa jeden z pierwszych na świecie komputerów osobistych z gui oraz myszą który trafił na rynek z powodu zastosowań nowatorskich jak na tamte czasy technologii doprowadziło to do przedłużania się prac nad przygotowaniem komputera do sprzedaży co trwało lat cena urządzenia została ustalona na dolarów co zostało poddane licznej krytyce według ówczesnego dyrektora generalnego apple johna sculleya ustalona kwota pozwalała na zwrot kosztów poniesionych w wyniku prac nad urządzeniem plan sprzedażowy założony przez apple został zrealizowany dopiero w drugiej połowie do apple sprzedało tysięcy sztuk urządzeń lisa wynik był o połowę gorszy od zakładanego ostatecznie projekt lisy przyniósł firmie straty pomimo sprzedaży tysięcy urządzeń w apple zaprezentowało komputer macintosh k który był projektem tworzony pod nadzorem steve a jobsa komputer został przedstawiony w kampanii reklamowej nawiązującej do książki george a orwella pt rok kampania reklamowa została stworzona i wyreżyserowana przez ridleya scotta a koszt reklamy wyniósł ostatecznie tysięcy dolarów macintosh stał się pierwszym masowo sprzedawanym komputerem z interfejsem graficznym pomimo niedociągnięć technicznych odniósł komercyjny sukces w październiku roku apple wydało macintosh lc i rozpoczęło promocję tego komputera doradzając programistom aby tworzyli aplikacje dla komputerów macintosh a nie apple ii produkcję apple iie ostatniego modelu z serii apple ii zakończono w roku w apple wypuścił pierwszą generację powerbooków które zastąpiły model macintosh portable sukces powerbooka i innych produktów przyniósł wzrost przychodów w tym samym roku swoją premierę miał miejsce system operacyjny system software dla komputerów macintosh apple radziło sobie dobrze wprowadzając nowe produkty i generując w tym procesie rosnące zyski magazyn macaddict nazwał okres między a pierwszym złotym wiekiem sukces tańszych modeli konsumenckich apple zwłaszcza linii macintosh lc doprowadziło do kanibalizacji ich droższych modeli aby temu zaradzić wprowadzono kilka nowych marek sprzedając w dużej mierze identyczne maszyny w różnych cenach skierowane na różne rynki były to linia premium uadra średniej klasy linia centris i konsumencka linia performa doprowadziło to do znacznego zamieszania na rynku ponieważ klienci nie rozumieli różnicy między modelami w latach apple bez powodzenia eksperymentowało wypuszczając takie produkty jak aparat fotograficzny apple uicktake odtwarzacz powercd głośniki appledesign powered speakers konsolę apple bandai pippin usługę eworld urządzenie telewizyjne apple interactive television box i urządzenie pda newton w roku apple wraz z ibm i motorolą utworzyli sojusz aim w celu stworzenia nowej platformy obliczeniowej powerpc reference platform którego wydajność wraz z oprogramowaniem apple przeciwstawią się monopolowi microsoftu w tym samym roku apple wprowadziło linię power macintosh które używają procesora powerpc firmy motorola w roku stanowisko dyrektora generalnego objął gil amelio dokonał on w firmie głębokich zmian w tym rozległych zwolnień i cięcia kosztów po wielu nieudanych próbach modernizacji mac os najpierw w projekcie pink z roku a później coplandem w roku apple kupiło next przejmując system operacyjny nextstep podczas powrotu steve a jobsa do apple firmę dzieliły tygodnie od bankructwa na targach macworld expo w bostonie w sierpniu roku jobs ogłosił że apple podpisało umowę z microsoftem dotyczącą wydania pakietu biurowego microsoft office na komputery macintosh przeglądarki internetowej internet explorer oraz zainwestowania milionów dolarów w akcje apple listopada uruchomiono stronę internetową apple store która była powiązana z nową strategią produkcji na zamówienie od komputery apple sprzedawane są z systemem operacyjnym mac os x opartym na obiektowo zorientowanym systemie operacyjnym nextstep bazującym na mikrojądrze mach i bsd również w wypuszczono do sprzedaży odtwarzacz ipod w apple zrezygnował ze stosowania w swoich produktach procesorów firmy ibm nowym dostawcą tych elementów był intel w tym samym roku przedstawiono m in przygotowany wcześniej system operacyjny os x przeznaczony dla architektury x na początku apple zaprezentowało telefon komórkowy iphone oraz wprowadziło do sprzedaży pokazany w apple tv wcześniej znany jako itv przystawkę do telewizora umożliwiającą transmitowanie prosto do niego multimediów z itunes z dowolnego komputera użytkownika aby wyróżnić zmianę strategii przedsiębiorstwa które weszło na rynek muzyczny i rynek telefonii komórkowej podczas konferencji macworld steve jobs ogłosił zmianę nazwy z apple computer inc na apple inc w dniu sierpnia jobs zrzekł się funkcji dyrektora wykonawczego apple i został jednocześnie wybrany na przewodniczącego zarządu spółki zgodnie z jego wyborem nowym dyrektorem został tim cook steve jobs w ostatnich latach pełnienia funkcji dyrektora wykonawczego apple walczył między innymi z rakiem trzustki przeszedł przeszczep wątroby po śmierci jobsa w przewodniczącym zarządu został arthur levinson w przedsiębiorstwo zatrudniało ok pracowników na całym świecie a w ok pracowników w sprzedaż wyniosła mld usd w tym samym roku przedsiębiorstwo sprzedało ponad mln urządzeń iphone co stanowiło wzrost w porównaniu do prawie mln urządzeń sprzedanych w a także prawie mln tabletów ipad mln komputerów mac oraz niemal mln odtwarzaczy ipod co stanowi spadek w porównaniu z mln ipodów sprzedanych w największą część przychodów firmy za stanowiły przychody za sprzedaż urządzeń iphone które wyniosły prawie mld usd produkty przedsiębiorstwa to m in komputery mac ipod iphone ipad apple watch airpods homepod a także słuchawki beats electronics oprogramowanie apple obejmuje system operacyjne ios macos oraz ipados przeglądarkę multimediów itunes pakiet oprogramowania multimedialnego i kreatywności ilife pakiet oprogramowania biurowego iwork profesjonalny pakiet fotografii aperture pakiet profesjonalnych rozwiązań wideo final cut studio oraz zestaw narzędzi audio logic studio dodatkowo firma apple jest usługodawcą pakietu programów w ramach usług apple media app store itunes w tym itunes store aplikację apple tv apple books a także apple podcasts w ramach apple media w marcu pojawiły się także usługi oparte o model płatności subskrypcji apple tv apple arcade a także apple news w marcu apple zaprezentowało także własną karta kredytową która wydawana jest we współpracy z bankiem goldman sachs początkowo usługa apple card została wprowadzona sierpnia wyłącznie dla klientów apple w stanach zjednoczonych karta apple card wykonana jest ze stopu tytanu a na jej powierzchni nie zostały naniesione informacje o numerze karty daty ważności a także kodu cvv korzystanie z karty polega na podłączeniu jej do aplikacji apple wallet dodatkowo użytkownik musi posiadać telefon iphone lub nowszy wymogiem jest także system operacyjny ios w wersji minimum usługa finansowa apple oraz goldman sachs oferuje także usługę nagród codziennych związaną ze zwrotem pieniędzy od wartości zakupów za zakupy fizyczną kartą apple card za płatności apple card poprzez system płatności mobilnych apple pay a także zwrotu za zakup usług i urządzeń firmy apple w media informowały o naruszaniu prawa pracy przez jednego z głównych podwykonawców apple a którym jest tajwańska firma foxconn maja pojawiły się informacje że w ciągu ostatnich sześciu miesięcy w fabryce foxconn w shenzhen w chinach doszło do prób samobójczych z czego skończyło się śmiercią w lipcu sun danyong jeden z pracowników firmy foxconn w chinach popełnił samobójstwo był on rzekomo odpowiedzialny za dostarczenie prototypowych iphone ów do apple a gdy zorientował się że jednego urządzenia mu brakuje zgłosił ten fakt foxconnowi pojawiły się przypuszczenia że sun danyong znalazł się pod silną presją władz firmy foxconn które oskarżyły go o zatrzymanie urządzenia dla siebie i dlatego ostatecznie odebrał sobie życie pracownicy fabryki w shenzhen zmuszani są do pracy w nadgodzinach i otrzymują niewielkie wynagrodzenie apple oraz inne firmy dla których produkuje foxconn takie jak dell hp nokia i sony zadeklarowały że przyjrzą się sprawie w firma apple przeprowadziła za pośrednictwem organizacji fair labour association audyt w fabryce foxconn w shenzhen badanie polegało na audyt miejsca pracy a także przeprowadzeniu anonimowej ankiety dotyczącej postrzegania przez pracowników swojego miejsca pracy fair labour association w swoim raporcie poinformowało o przeprowadzeniu ankiet wśród losowo wybranych pracowników foxconn raport wykazał że pracownicy pracują średnio ponad godzin tygodniowo co było wynikiem o godziny więcej niż tygodniowa norma według chińskich przepisów prawa firma nie wypłacała także wynagrodzeń z tytułu nadgodzin a także utrudniano pracownikom dochodzenie do swoich praw allectus samozwańczy cesarz rzymski w brytanii od gdy zamordował swojego poprzednika karauzjusza do gdy został pokonany przez konstancjusza allektus współpracował z uzurpatorem karauzjuszem jako minister finansów rationalis summae rei konstancjusz chlorus który został marca cezarem i wyruszył z zadaniem odzyskania brytanii spod władzy uzurpatora rządzącego wyspą od siedmiu lat konstancjusz chlorus rozpoczął kampanię od zablokowania gesoriacum będącego bazą dla floty karauzjusza w galii miasto wkrótce poddało się prawdopodobnie utrata gesoriacum wywołała w brytanii rewoltę allektusa przeciwko karauzjuszowi allektus zamordował poprzednika i utrzymał się przy władzy trzy lata do wtedy konstancjusz chlorus dokonał inwazji stając na czele floty która wypłynęła z gesoriacum druga flota wypłynęła z ujścia sekwany pod dowództwem prefekta pretorianów asklepiodotosa konstancjusz dotarł tamizą do londinium a asklepiodotos po wylądowaniu w brytanii pokonał wojska allektusa złożone z najemników frankijskich przypuszczalnie pod calleva atrebatum obecne silchester dzięki szybkiej akcji konstancjusza mieszkańcy londinium uniknęli złupienia przez rozbite wojska allektusa dla uczczenia zwycięstwa nad allektusem i odzyskania brytanii konstancjusz wybił złoty medal który odkryto w beaurains niedaleko arras medal przedstawia na rewersie cesarza na koniu z włócznią statek mury miejskie i klęczącą kobietę z umieszczonym poniżej niej skrótem lon który wskazuje na uosobienie zdobytego londinium napis głosi redditor lvcis aeternae czyli odnowiciel wiecznego światła alfabet braille a alfabet umożliwiający zapisywanie i odczytywanie tekstów osobom niewidomym stworzony przez louisa braille a który w wyniku wypadku oślepł w dzieciństwie oparty jest na wojskowym systemie umożliwiającym odczytywanie rozkazów bez użycia światła jest jednym z pierwszych przykładów technologii asystujących polska adaptacja systemu dostosowująca alfabet braille a do polskiego systemu fonetycznego opracowana została przez zakonnice elżbietę różę czacką oraz teresę landy alfabet został oficjalnie przyjęty zarządzeniem ministerstwa wyznań religijnych i oświecenia publicznego z maja r podstawą z której wyprowadza się cały system braille a jest sześciopunkt nazywany znakiem tworzącym system składa się ze znaków będących kombinacją sześciu wypukłych punktów ułożonych w dwóch kolumnach po trzy punkty w każdej lewa kolumna zawiera umownie oznaczone punkty zaś prawą stanowią punkty wzajemna kombinacja i rozmieszczenie punktów daje możliwość zapisu sześćdziesięciu trzech znaków w brajlu można zapisać wszystko istnieje kilka uzupełniających systemów zapisu brajlowskiego notacje matematyczna chemiczna fizyczna i muzyczna prokopiusz antemiusz procopius anthemius ok zm lipca w rzymie cesarz zachodniorzymski od kwietnia do lipca roku n e jego żoną była eufemia jedyna córka cesarza marcjana antemiusz pochodził z konstantynopola jego dziad od strony matki również antemiusz był prefektem pretorium wschodu praefecto praetorio orientis w latach i konsulem w jego ojciec prokopiusz był magister militum i zasłynął jako wódz za panowania cesarza teodozjusza ii miał też brata prokopiusza a jego żoną została eufemia córka wschodniorzymskiego marcjana z jego pierwszego małżeństwa doczekał się z nią pięciorga dzieci jako komes w po ślubie z eufremią prowadził działania w tracji i nad dunajem w obronie granic imperium po wykonaniu tych zadań otrzymał od cesarza marcjana nominację na konsula w i patrycjusza przez cesarza leona i został wyznaczony na cesarza zachodniorzymskiego i wysłany z dużą armią i flotą do rzymu oficjalnie wybrano go na cesarza kwietnia w miejscowości brontotas pod rzymem przez zachodnich rzymian m in przez rycymera nazywany był pogardliwie greczynkiem graeculus na jego cześć stycznia sydoniusz apollinaris wygłosił panegiryk nowy cesarz obdarzył sydoniusza prefekturą rzymu i tytułem patrycjusza w roku wspólnie z cesarzem wschodniorzymskim podjął nieudaną próbę zniszczenia państwa wandalów w afryce genzeryk podstępem zniszczył większość floty rzymskiej a marcellinus który po zajęciu sardynii przygotowywał atak na sycylii został tam zamordowany zajęte przez armię wschodniorzymską wybrzeże libii zostało odzyskane przez wandalów tak jak sardynia ich łupem padła także sycylia w galii zdrady dopuścił się prefekt pretorium arwand który doradzał wizygotom i burgundom niezawieranie pokoju z greckim cesarzem i podział galii między siebie został on uwięziony i skazany w rzymie na śmierć wyroku nie wykonano i zamieniono na wygnanie na miejsce arwanda na początku antemiusz mianował prefektem pretorium galii magnusa feliksa który wywodził się z galijskiej arystokracji i został też obdarzony przez cesarza tytułem patrycjusza magnus sprawował urząd prefekta przez rok i kolejnym prefektem w galii został na krótko eutropiusz w zastąpił go na dwa lata polemiusz nominowani przez antemiusza dowódcy byli ze sobą skoligaceni a obsadzanie tego stanowiska przez arystokrację galijską świadczyło o staraniach cesarza by pozyskać lojalność wpływowych rodów w galii dla cesarstwa sytuację w galii po upadku arwanda w wykorzystał król wizygotów euryk który zajął caesarodunum turonum obecne tours i avaricum obecne bourges wcześniej pokonał króla bretonów rex brittionum z armoryki riothamusa który poparł władzę antemiusza i podjął walkę z wizygotami klęska tysięcy bretonów nastąpiła pod vicus dolensis obecne dols komes paweł z pomocą franków zaatakował wizygotów na południe od loary nie zdołał jednak odzyskać zajętych przez euryka miast powstrzymał jednak napór wizygotów na północną galię w cesarz wysłał armię przeciwko eurykowi by odzyskać południową galię w bitwie nad rodanem zginął antemiolus syn antemiusza a armia rzymska poniosła klęskę po tych klęskach antemiusz utracił znaczenie na rzecz swojego zięcia rycymera który postanowił pozbawić go władzy do wybuchu otwartego konfliktu doszło gdy antemiusz w skazał na śmierć za czary między innymi romanusa zaufanego rycymera na stanowisku magister officiorum rycymer wycofał się z wiernym sobie wojskiem do mediolanu a antemiusz pozostał w rzymie mediacja biskupa epifaniusza odroczyła starcie na pewien czas latem rycymer ruszył na rzym przez kilka miesięcy i zbuntowany wódz oblegał rzym w którym bronił się antemiusz cesarzowi próbował pomóc oddział ostrogotów pod wodzą widimera i oraz niejaki bilimer jako rector galliarum być może tożsamy z widimerem który został jednak pokonany i zabity przez rycymera dzięki pomocy przybyłego z galii królewicza burgundzkiego gundobada który zajmował stanowisko magister militum nadane przez antemiusza udało się rycymerowi zdobyć rzym po wdarciu się do miasta przez szturmujących cesarz usiłował ukryć się w przebraniu żebraka został jednak rozpoznany i lipca ścięty przez gundobada w istniejącym do dziś kościele pod wezwaniem męczennika chryzogona obecnie s crisogono in trastevere niektórzy historycy twierdzą że wykazywał sympatie propogańskie ze względu na przyjazne kontakty z arianinem filoteusem i przybycie do rzymu z egiptu filozofa messiusza febusa sewerusa messius phoebus severus który został prefektem miasta konsulem i patrycjuszem cesarz popadł w konflikt z papieżem hilarym doprowadził też do odnowienia amfiteatru flawiuszy w rzymie eparchiusz awitus flavius eparchius avitus ok wiosna dowódca wojsk rzymskich za czasów petroniusza maksymusa cesarz zachodniorzymski od lipca do października awitus był przedstawicielem galorzymskiej arystokracji pochodził z augustonemetum obecnie clermont ferrand około jako młody człowiek został wysłany do konstancjusza pełniącego wtedy funkcję komesa aby prosić o ulgi podatkowe dla swego kraju co udało się uzyskać prawdopodobnie w uzyskał uwolnienie swego krewnego teodora którego przetrzymywali wizygoci wtedy to na dworze króla teoderyka i nawiązał przyjazne kontakty i miał wpływ na wykształcenie młodego teoderyka ii którego uczył łacińskiej poezji następnie jako dowódca wojskowy służył pod aecjuszem toczył walki z jutungami około burgundami w i w z hunami których i bandę maruderów rozbił w bitwie koło augustonemetum w uwolnił narbo obecnie narbona od oblężenia teoderyka i w na krótko został prefektem pretorium w galii od wycofał się na kilkanaście lat z życia politycznego do swej posiadłości powrócił do działalności państwowej gdy w w czasie najazdu hunów attyli wyjednał pomoc wizygotów których wsparcie miało istotne znaczenie dla zwycięstwa w bitwie na polach katalaunijskich jego córka o imieniu papianilla wyszła około za mąż za gajusza sydoniusza apollinarisa którego wiersze i panegiryki są ważnym źródłem o życiu i czasach awitusa oprócz córki miał jeszcze dwóch synów agrykolę i ekdycjusza cesarz petroniusz maksymus mianował go wiosną lub latem dowódcą obu rodzajów wojsk zachodniorzymskich w galii magister utriusue militiae jego zadaniem było przeciwstawienie się zagrażającym galii alamanom frankom i sasom po uspokojeniu sytuacji w galii został wysłany na dwór króla wizygotów do tuluzy z prośbą o pomoc wobec grożącego najazdu wandalów w trakcie tej misji po miesiącu od złupienia rzymu przez wandalów i zamordowaniu maksymusa został obwołany cesarzem najpierw w tuluzie przez teoderyka ii lipca zwołał dostojników z galii na zjazd do ugernum lub viernum obecnie beaucaire nad rodanem niedaleko arelate obecnie arles gdzie oficjalnie został okrzyknięty przez wojsko cesarzem senat w rzymie zatwierdził ten wybór we wrześniu przybył do rzymu wraz z grupą wspierających go dostojników galorzymskich towarzyszyli mu między innymi messianus konsencjusz z narbo i sydoniusz apollinaris z rzymu wyruszył do pannonii gdzie przywrócił panowanie rzymskie wysłał posłów do konstantynopola do cesarza marcjana z żądaniem uznania jego wyboru oraz prośbą pomocy w walce z wandalami jendkże ani jednego ani drugiego nie uzyskał wysłał do genzeryka do kartaginy poselstwo z żądaniem przestrzegania pokoju z za jego panowania sojuszniczy foederati wizygoci wyruszyli w ramach porozumienia do hiszpanii gdzie walczyli ze swebami których pokonali w października w bitwie pod asturyką obecnie astorga i pośrednio przywrócili pod zwierzchnictwo rzymskie wschodnią i środkową hiszpanię z powodu braku dostaw zboża z afryki w rzymie zapanował głód co wzbudziło niepokoje i pogłębiło niechęć do awitusa w italii kolejnym czynnikiem który spowodował rozruchy miało być przetopienie spiżowych posągów ocalałych po złupieniu rzymu przez wandalów na opłacenie wizygockiej armii ze względu na braki żywnościowe awitus odesłał oddziały wizygotów do galii i sam opuścił rzym latem w obawie o życie przebywając w galii dowiedział się że pod rawenną września zabito wiernego mu patrycjusza remistusa z tego powodu postanowił wyruszyć do italii by rozprawić się z przeciwnikami został jednak obalony w wyniku przegranej bitwy z siłami zbuntowanego rycymera i komesa domestyków comes domesticorum czyli dowódcy cesarskich oddziałów przybocznych majoriana pod placencją października zwycięzcy oszczędzili go ale zmusili do abdykacji i uczynili go biskupem placencji którym pozostał do swej śmierci w roku pochowano go w brivas obecnie brioude wiadomość o śmierci awitusa która być może nastąpiła w drodze do galii barbarzyńskie plemiona zaczęły opanowywać kolejne posiadłości rzymskie w galii wizygoci uderzyli na dolinę rodanu która otwierała im drogę do morza śródziemnego burgundowie w kierunku środkowego rodanu a frankowie zaatakowali trewir następcą awitusa na tronie cesarskim został majorian który oficjalnie przyjął stanowisko z rąk senatu dopiero grudnia atopowe zapalenie skóry azs zwane wypryskiem atopowym a niegdyś świerzbiączką łac prurigo besniera wypryskiem alergicznym lub alergicznym zapaleniem skóry w dermatologii i alergologii określane jako przewlekła dermatoza zapalna przebiegająca z okresami zaostrzeń i remisji choroba skóry której towarzyszy uporczywy i nawrotowy świąd oraz liszajowacenie skóry jest to przypadłość zaliczana do atopowych chorób skóry wywołana genetycznie uwarunkowaną nieprawidłową reakcją immunologiczną nadmierna reaktywność komórek langerhansa związana z nieprawidłową odpowiedzią odpornościową na małe dawki antygenów w wyniku której dochodzi do nadmiernego wytwarzania przeciwciał ige skierowanych głównie przeciwko tym alergenom przeciwciała ige wykazują zdolność do wiązania swoistych alergenów które są następnie modyfikowane i prezentowane limfocytom t pomocniczym prowadzi to do proliferacji tych komórek i wytworzenia się przewagi komórek pomocniczych th które wydzielają cytokiny prozapalne między innymi interleukiny oraz które pogarszają stan kliniczny skóry niektórzy zaliczają atopowe zapalenie skóry do chorób psychosomatycznych schorzenie dotyka od do populacji początek rozwoju azs przypada zwykle między a miesiącem życia u ok dzieci choroba ustępuje z wiekiem u pozostałych chorych zdarzają się nawroty w wieku dorosłym ze względu na wrodzony charakter schorzenia może ono trwać wiele lat bądź nawet całe życie znaczącą rolę w rozwoju atopii odgrywają skłonności genetyczne jednak sposób dziedziczenia i rodzaj haplotypu biorącego udział w patogenezie schorzenia nie zostały dotychczas dookreślone ryzyko wystąpienia azs u bliźniąt jednojajowych wynosi a u dwujajowych między a atopowe zapalenie skóry stwierdzone u obojga rodziców daje szans na ponowienie choroby u dzieci natomiast diagnoza azs u matki lub ojca podnosi ryzyko zachorowania u potomków do ryzyko wystąpienia choroby u dzieci których żaden z rodziców nie jest dotknięty chorobą atopową waha się w granicach od do skóra chorego pod wpływem alergenów substancji drażniących mydło rozpuszczalniki alergenów wziewnych kontaktowych roztocze sierść lub pewnych pokarmów jajka mleko białko pszenicy czekolada truskawki traci barierę ochronną zbudowaną z lipidów tzw płaszcz lipidowy i pada ofiarą innych szkodliwych substancji pochodzenia zewnętrznego głównymi objawami atopowego zapalenia skóry są zaczerwienienie i suchość skóry jej swędzenie łuszczenie się i skłonność do nawrotowych zakażeń bakteryjnych w przypadków azs jest sprzężone z lichenizacją pogrubieniem naskórka zmiany najczęściej lokalizują się na zgięciach łokciowych i kolanowych na twarzy i szyi ale mogą obejmować całe ciało patrz erytrodermia atopowemu zapaleniu skóry często towarzyszą również inne schorzenia atopowe astma oskrzelowa sezonowy lub przewlekły katar sienny oraz alergiczne zapalenie spojówek charakterystycznym objawem jest również objaw dennie morgana w obrazie klinicznym azs wyróżnia się trzy fazy choroby nie każdy pacjent musi przechodzić przez wszystkie fazy choroby azs może wystąpić we wczesnym dzieciństwie lub w późniejszym okresie rozwoju cechą wspólną dla wszystkich faz występowania choroby jest uporczywy świąd występują również objawy które nie są charakterystyczne dla żadnej z faz są to np przebarwienia bądź odbarwienia pozapalne skóry które ulegają repigmentacji po około miesiącach choroba ma przebieg wieloletni z okresami kiedy objawy są mniej lub bardziej nasilone w przebiegu choroby ma znaczenie stres emocjonalny który sam nie jest bezpośrednią przyczyną objawów ale poprzez wpływ układu nerwowego może stać się czynnikiem wyzwalającym objawy u osoby chorej opracowano kryteria rozpoznawcze azs kryteria hannifina rajki do rozpoznania azs wystarczające jest spełnienie spośród głównych kryteriów mniejsze kryteria mają znaczenie uzupełniające bardzo pomocne są tzw kryteria williama które pozwalają na rozpoznanie schorzenia z czułością i swoistością kryterium podstawowym które musi być bezwzględnie spełnione jest obecność swędzących zmian skórnych w chwili badania i w poprzedzających miesiącach z kryteriów dodatkowych muszą być spełnione kryteria dodatkowe według williama atopowe zapalenie skóry bywa mylone z łuszczycą inne jednostki chorobowe wymagające różnicowania z azs to świerzbiączka objawowa prurigo symptomatica i świerzbiączka letnia prurigo aestivalis jeśli można stwierdzić czynniki uczulające leczenie polega na eliminacji ich z otoczenia lub pokarmów chorego można też podejmować próby odczulania ze względu na przewlekły i nawrotowy charakter choroby celem terapii jest utrzymanie jak najdłuższych okresów remisji oraz dobrego stanu ogólnego chorego w związku z tym że chorzy na azs w porównaniu z populacją zdrową są znacznie bardziej podatni na działanie różnych czynników drażniących zaleca się im w ponad połowie przypadków u kobiet azs zmienia swój przebieg w trakcie ciąży część kobiet doświadcza pogorszenia tej choroby a część ma to szczęście że azs w przechodzi w stan remisji jednak zgodnie z dostępnymi wynikami nawet ponad połowa kobiet cierpiących na azs może doświadczyć zaostrzenia objawów w trakcie ciąży warto o tym pamiętać ponieważ choroba może pojawić się pomimo tego że wcześniej nie występowały jej symptomy alicja janosz niebielecka znana również jako alex ur czerwca w pszczynie polska piosenkarka laureatka pierwszej polskiej edycji programu idol była uczennicą liceum ogólnokształcącego w gilowicach k pszczyny jest absolwentką wyższej szkoły promocji w warszawie występuje na scenie od ósmego roku życia karierę muzyczną zaczęła od występu w musicalu piotruś pan w jesienią zwyciężyła w odcinku programu szansa na sukces z piosenkami kayah po czym wystąpiła w programie estradowym bal noworoczny dwójki w wygrała pierwszą polską edycję programu idol w nagrodę otrzymała propozycję podpisania kontraktu z wytwórnią sony bmg music entertainment poland która wydała jej debiutancki album studyjny pt ala janosz płytę promowała singlami zmień siebie i zbudziłam się które stały się przebojami nagrała także piosenkę przyjaciel dobra rzecz promującą film fabularny księga dżungli do której zrealizowała teledysk w wykonawszy piosenkę i don t know how to love him z musicalu jesus christ superstar zajęła miejsce w programie world idol w z piosenką i m still alive startowała w krajowych eliminacjach do konkursu piosenki eurowizji zajęła czwarte miejsce wystąpiła gościnnie na płycie piotra banacha pt wu wei wydanej w przez kilka miesięcy prowadziła listę przebojów w stacji muzycznej fun tv w wystąpiła na festiwalu bluesowym międzyzdroje non stop od lipca jest żoną bartosza niebieleckiego perkusisty zespołu hoodoo band mają syna tymona ur września alexander graham bell ur marca w edynburgu zm sierpnia w beinn bhreagh nowa szkocja w kanadzie szkocki naukowiec wynalazca z zawodu logopeda i nauczyciel muzyki wynalazca telefonu i kilkudziesięciu innych wynalazków telekomunikacyjnych syn alexandra melville a bella fonetyka specjalisty w dziedzinach ortoepii i elokucji który opracował obrazkowy system pisma dla transkrypcji fonetycznej tzw visible speech ukazujący pozycje gardła języka i ust przy wydawaniu dźwięków wykorzystywany w nauczaniu mowy osób głuchoniemych wnuk alexandra bella specjalisty w zakresie fonetyki i zaburzeń mowy alexander bell urodził się marca roku w edynburgu jako drugi syn alexandra melville a bella fonetyka specjalisty w dziedzinach ortoepii i elokucji i elizy grace symonds portrecistki miał dwóch braci którzy zmarli młodo na gruźlicę melville a jamesa nazywanego melly m i edwarda charles a nazywanego tedem w wieku lat uprosił ojca o drugie imię i w urodziny przyjął imię graham na cześć przyjaciela rodziny alexandra grahama rodzina i przyjaciele nazywali go aleckiem matka bella cierpiała na postępującą głuchotę i by się z nią porozumiewać młody aleksander opanował język migowy a także opracował technikę komunikacji polegającą na przykładaniu ust do czoła matki i wypowiadania słów modulowanym głosem o niskich tonach rodzina bellów od dwóch pokoleń zajmowała się zagadnieniami mowy fonetyki i elokucji dziadek w londynie alexander bell wuj w dublinie david charles bell i ojciec alexander melville bell w edynburgu byli specjalistami w zakresie fonetyki elokucji i zaburzeń mowy prace ojca weszły do kanonu literatury przedmiotu np the standard elocutionist ponadto ojciec opracował obrazkowy system pisma dla transkrypcji fonetycznej tzw visible speech gardła języka i ust przy produkcji dźwięków wykorzystywany w nauczaniu mowy osób głuchoniemych alexander opanował visible speech perfekcyjnie i był w stanie odszyfrować słowa w innych językach m in w sanskrycie i je prawidłowo wymówić nie mając uprzedniej wiedzy o ich wymowie uczestniczył często w wystąpieniach ojca demonstrując praktyczne użycie visible speech w roku do ojca alexandra na terapię zaczął uczęszczać jąkający się syn sąsiadów ben herdman z którym młody alexander się zaprzyjaźnił rodzina herdmana miała młyn gdzie chłopcy często przebywali pewnego dnia chłopcy byli szczególnie głośni i ojciec bena napomniał ich mówiąc by zajęli się czymś użytecznym na pytanie czym mieliby się zająć odpowiedział że oddzielanie ziarna od plew bardzo długo trwa dwunastoletni alexander wymyślił urządzenie które zautomatyzowało oddzielanie plew od ziarna poprzez zastosowanie szczoteczek na rotujących łopatkach jednej z maszyn we młynie urządzenie to było następnie używane we młynie herdmannów alexander wraz z braćmi pobierał pierwsze nauki w domu ojciec rozwijał jego pasję do biologii a matka do muzyki alexander pobierał lekcje gry na fortepianie u benot auguste s bertiniego który zachęcał go do kariery zawodowego pianisty w roku alexander wraz z bratem teddem rozpoczęli naukę w maclaren s hamilton place academy a rok później w royal high school alexander nie osiągał dobrych wyników w szkole prawdopodobnie ukończył jedynie cztery klasy w roku w wieku lat alexander został wysłany na rok do dziadka do londynu który zainspirował go do solidnej nauki i pracy badawczej podczas pobytu w londynie alexander melville bell zaprowadził syna do wynalazcy sir charlesa wheatstone a który pracował nad konstrukcją elektrycznego telegrafu i który zaprezentował bellom swój model maszyny mówiącej wolfganga von kempelena maszyna wheatstone a naśladowała ludzki głos wynalazek wheatstone a zainspirował melvilla bella do zachęcenia synów alexandra i melvilla do zbudowania własnego modelu mówiącej maszyny alexander zbudował części odpowiadające jamie ustnej i językowi a melville płucom krtani i gardłu w wieku lat alexander wystarał się o posadę nauczyciela praktykanta elokucji i muzyki w weston house academy w elgin za nauczanie otrzymywał zakwaterowanie i funtów przy czym sam jeszcze pobierał lekcje łaciny i greki w tym samym czasie jego brat melville studiował uniwersytecie edynburskim a po roku czasu chłopcy zamienili się miejscami niewiele jest wiadomo na temat studiów alexandra w edynburgu nie jest nawet pewne czy ukończył rok akademicki w roku alexander melville bell skończył prace nad visibile speech i młody alexander zaangażowany był w jej promowanie w kwietniu roku zmarł senior alexander bell i bellowie przenieśli się do londynu w edynburgu został młody mellville bell na jesieni roku młody alexander powrócił do elgin jako asystent intensywnie zajmował się fizjologią mowy prowadząc eksperymenty z zakresu produkcji dźwięków szczególnie dźwięków samogłosek alexander bell opisał swoje doświadczenia i przedstawił swoje przemyślenia w raporcie który wysłał w marcu roku jednemu z ówczesnych czołowych filologów alexandrowi johnowi ellisowi będąc pod ogromnym wrażeniem osiągnięć bella ellis zaproponował mu członkostwo w londyńskim towarzystwie filologicznym philological society ellis naprowadził również młodego bella na prace hermanna von helmholtza na polu mechanicznej produkcji samogłosek bell nie znał jednak niemieckiego by samodzielnie zapoznać się z osiągnięciami von helmholtza i ellis tłumaczył bellowi prace niemieckiego fizjologa ani ellis ani bell nie znali się na elektryczności na tyle by w pełni zrozumieć wywody von helmholtza bell omyłkowo zrozumiał że von helmholtzowi udało się nie tyle wyprodukować dźwięk samogłosek ale przesłać go na odległość przy pomocy elektryczności na tej podstawie wywnioskował że przesyłać można również dźwięk spółgłosek mowy muzyki każdy dźwięk w bell wyjechał do kanady na rehabilitację po zapaleniu płuc w trakcie tego pobytu zaproponowano mu pozycję profesora fizjologii dźwięku na uniwersytecie w bostonie ojciec jego żony był bardzo zamożnym człowiekiem i gdy dowiedział się o pomyśle bella na skonstruowanie elektrycznego wzmacniacza dźwięku dla niedosłyszących bell był nauczycielem głuchoniemych postanowił finansować te badania w ramach tych badań opatentował głośnik i mikrofon były one jednak zbyt duże i wymagały zbyt dużych źródeł zasilania aby można je było użyć do budowy urządzenia które niedosłyszący mogliby nosić przy sobie połączył jednak jedno z drugim i uzyskał urządzenie przekazujące dźwięk na odległość dwa takie urządzenia połączone razem w ten sposób że na każdym końcu znajduje się jeden mikrofon i jeden głośnik dały w rezultacie urządzenie telefon alexander bell i jego teść zdecydowali się założyć przedsiębiorstwo bell telephone company aby rozpowszechnić wynalazek bella wynalazek ten zrobił furorę na pokazie w filadelfii bell dostał astronomiczną na owe czasy nagrodę dolarów od filadelfijskiego towarzystwa naukowego i rozpoczął z teściem produkcję swojego wynalazku bell telephone company została później przekształcona w att do niedawna największą firmę telekomunikacyjną świata po osiągnięciu sukcesu komercyjnego bell założył sieć laboratoriów badawczych które po jego śmierci nazwano bell laboratories po przekształceniu bell telephone company w att laboratoria bella stały się głównym ośrodkiem badawczym tej firmy mało znanym fragmentem działalności bella był jego wkład w rozwój lotnictwa na wieść o sukcesach braci wright i za radą żony mabel bell zgromadził wokół siebie grupę entuzjastów w skład której wchodzili frederick casey baldwin wieloletni współpracownik bella douglas mccurdy i amerykański wojskowy porucznik thomas selfridge jedyny oficer amerykańskich sił zbrojnych który od początku wierzył w przyszłość lotnictwa zawiązana w halifaksie spółka tej czwórki aerial experiment association za pieniądze mabel bell w ciągu półtora roku prac doprowadziła do historycznego dla kanady wydarzenia kontrolowanego lotu maszyny o nazwie silver dart nad zamarzniętymi wodami jeziora bras d or w nowej szkocji alexander graham bell naturalizowany amerykanin doprowadził do tego wydarzenia w niesprzyjających warunkach wietrznej nowej szkocji właśnie po to by był to kanadyjski lot i by w ten sposób odwdzięczyć się swojej nowej ojczyźnie za gościnę po emigracji ze szkocji antygrawitacja hipotetyczne i nigdy niezaobserwowane w sposób potwierdzony naukowo oddziaływanie fizyczne temat najczęściej jest wykorzystywany w science fiction oddziaływanie to miałoby być analogiczne do grawitacji lecz powodujące odpychanie zamiast przyciągania mas według teorii inflacyjnej w czasie swego powstawania wszechświat przez pewien czas znajdował się w stanie fałszywej próżni posiadającej ujemne ciśnienie który to stan zasadniczo różni się od efektu antygrawitacji jako że źródłem odpychających sił jest przestrzeń a nie rozkład masy często stała kosmologiczna wprowadzona przez einsteina jest niepoprawnie utożsamiana z antygrawitacją również kwintesencja lub efekty kwantowe próżni przypisujące próżni pewną energię brane są mylnie za przejawy działania antygrawitacji oddziaływania te mają jednakże inną charakterystykę niż sama grawitacja w szczególności np oddziaływanie pochodzące od różnej od zera stałej kosmologicznej nie jest zależne od rozkładu masy a jedynie od rozkładu przestrzeni efekty te wnoszą niezmiernie małe poprawki do zachowania się ciał i są niezauważalne w laboratoriach ale widoczne w skali kosmologicznej kosmologia obserwacyjna prawdopodobnie efekty rozciągania przestrzeni kojarzące się z odpychaniem występowały w znacznie większym stopniu w początkach istnienia wszechświata i trwały ok sekundy w trakcie etapu inflacyjnego jednak ich mechanizm oraz w szczególności związek z antygrawitacją czy grawitacją wydaje się hipotetyczny antygrawitacja definiowana jako fizyczna siła może być określana na bazie ogólnej teorii względności jako ujemna wartość tensora energii pędu o ile jednak źródłem grawitacji są wszelkie postacie energii dające wkład do tegoż tensora masa gęstość energii promieniowania ciśnienie to dla antygrawitacji brakuje takiego wkładu jedynym dotychczas hipotetycznym stanem dającym wkład do tensora może być ujemne ciśnienie istniejące dla przestrzeni znajdującej się w stanie fałszywej próżni w szczególności istnienie masy i dodatniego ciśnienia powodowałoby spadek antygrawitacji antygrawitacja bywa wybierana jako mechanizm napędowy statków kosmicznych w utworach science fiction jest ona również kojarzona z hipotetyczną materią egzotyczną posiadającą ujemną masę wywołującą oddziaływanie odwrotne do grawitacji adolf hitler wym ur kwietnia w braunau am inn zm kwietnia w berlinie niemiecki polityk pochodzenia austriackiego kanclerz rzeszy od stycznia wódz i kanclerz rzeszy niem der fhrer und reichskanzler od sierpnia do śmierci twórca i dyktator iii rzeszy przywódca narodowo socjalistycznej niemieckiej partii robotników nsdap ideolog narodowego socjalizmu zbrodniarz wojenny odpowiedzialny za zbrodnie przeciw ludzkości przez niektórych historyków uznawany za osobiście odpowiedzialnego za politykę rasową nazistowskich niemiec i śmierć milionów ludzi zabitych podczas jego rządów w tym za holocaust prowadzona pod jego przywództwem agresywna polityka zagraniczna doprowadziła do rozpoczęcia przez niemcy ii wojny światowej w wyniku której zginęło ok milionów ludzi rodzeństwo adolfa hitlera to wkrótce po narodzinach adolfa rodzice przenieśli się do leondingu w górnej austrii gdzie w późniejszym czasie zostali pochowani z powodu traktowania jako miejsce kultu przez neonazistów ich grób został zlikwidowany w bez ekshumacji szczątków urodził się w cesarsko królewskich austro węgrzech w miejscowości braunau am inn w rodzinie austriackiego urzędnika celnego od września do września uczęszczał do szkoły realnej w linzu którą musiał opuścić z powodu otrzymania promocji pod warunkiem zmiany szkoły przez następny rok do jesieni był uczniem szkoły w steyr w edukacji nie odnosił sukcesów i nie przystąpił do matury jego amatorską pasją stała się wówczas sztuka zwłaszcza malarstwo temat jaki najczęściej preferował to pejzaż górski lub miejski techniką jaką najczęściej się posługiwał była akwarela w latach i bezskutecznie próbował dostać się do akademii sztuk pięknych w wiedniu aby studiować malarstwo w tym czasie początkowo utrzymywał się z renty spadku oraz dzięki hojności ciotki w okresie późniejszym zarabiał na sprzedaży malowanych przez siebie pocztówek i akwarel pracował przejściowo jako pomocnik murarza po dwukrotnie niezdanym egzaminie na studia opuścił wiedeń na podstawie jego datowanych prac można wyciągać wnioski iż po tych niepowodzeniach nadal podejmował próby powrotu do malarstwa zaprojektował np symbole nsdap w tym flagę jako kanclerz rzeszy wykorzystując projekt josefa ganza niemiecko żydowski inżynier twórca prototypu auta o nazwie maikaefer chrabąszcz redaktor magazynu motor kritik którego nazwisko wymazano z historii niemieckiej motoryzacji i volkswagena miał wpływ na projekt volkswagena garbusa który nie był projektem ferdinanda porsche w wiedniu hitler poznał wielonarodowe społeczeństwo jakie zamieszkiwało austro węgry w czasie pobytu w stolicy znalazł się pod wpływem socjaldemokratycznej koncepcji partii masowej nawiązał kontakty z antysemicką organizacją pangermańskich nacjonalistów której przewodził georg ritter von schnerer oraz stworzoną przez karla luegera rasistowską partią chrześcijańsko społeczną w wyjechał do monachium gdzie bezpośrednio po wybuchu i wojny światowej w wstąpił jako ochotnik do bawarskiej dywizji rezerwy w składzie której walczył na froncie zachodnim hitler trafił na front w połowie października w listopadzie brał udział w bitwie pod ypres w walczył w rejonie arras w nad sommą a w znów pod arras w czasie wojny awansował do stopnia starszego szeregowego gefrajter został dwukrotnie odznaczony krzyżem żelaznym przez adiutanta regimentu hugo gutmanna o zawieszeniu broni rozejm w compigne dowiedział się w wojskowym szpitalu w pasewalku gdzie przebywał przez około pół roku po czasowym oślepieniu bojowym środkiem trującym źródłem ślepoty miała jednak być histeria hitlera na wieść o klęsce rzeszy który kapitulację niemiec uznał za zdradę dr karl kroner zeznał po ii wojnie światowej że hitler całymi dniami wygłaszał do grupek chorych płomienne przemówienia w których oskarżał o przegraną żydów i marksistów został wypisany ze szpitala listopada pojechał do objętego rewolucją monachium gdzie zamieszkał w schronisku dla bezdomnych przy lothstrasse w końcu listopada zgłosił się do swojego pułku i został skierowany do oddziału wartowniczego w obozie dla jeńców wojennych w traunstein po rozwiązaniu obozu w traunstein wrócił do monachium gdzie trzymał straż na dworcu kolejowym lub w magazynie sprawdzał filtry starych masek przeciwgazowych został przeniesiony do specjalnego oddziału bayerische reichswehr gruppenkommando utworzonego w maju którego zadaniem były inwigilacja oraz edukacja polityczna mające na celu zapobiec ponownemu wybuchowi komunizmu w niemczech został informatorem v mnner którego zadaniem było obserwowanie partii politycznych po powrocie został wybrany mężem zaufania swojego oddziału najprawdopodobniej lutego wziął udział w demonstracji rewolucyjnej rady robotniczej revolutionrer arbeiterrat domagającej się proklamowania republiki rad mógł także należeć do żołnierzy oddelegowanych z oddziału na pogrzeb kurta eisnera w kwietniu roku po proklamacji bawarskiej republiki rad został wybrany do rady żołnierskiej swojego oddziału w czerwcu roku po obaleniu komunistów zgłosił się do reichswehry gdzie uzyskał stanowisko informatora po czym został skierowany do infiltracji niemieckiej partii robotniczej dap mimo braków w formalnym wykształceniu hitler cenił wiedzę przydatną w sprawowaniu władzy dużo czytał miał sporą prywatną bibliotekę często otrzymywał książki w prezencie od swoich współpracowników i podwładnych czytając książki robił notatki na marginesach po ii wojnie światowej nie przykładano dużej wagi do określenia wpływu czytanych przez niego lektur na głoszoną i realizowaną politykę hitler nosił duże wąsy jak wielu ówczesnych mężczyzn pod koniec xix wieku w usa stał się modny drobny wąs w kontraście do standardowych bardzo obfitych wąsów nowy styl spopularyzowali w niemczech przyjeżdżający tam amerykanie niemcy nosili obfite wąsy w stylu kajzerowskim na końcach podkręcone do góry nowy styl był uważany za nowoczesny i młodzieńczy hitler trwale zmniejszył swoje wąsy ok jednak później taki styl nie był już uznawany za modny mierzył cm wzrostu na początku kariery ukrywając się przed policją używał pseudonimu wilk działalność polityczną rozpoczął jako agitator reichswehry podczas swych wystąpień wskazywał na winnych klęski niemiec w i wojnie światowej oraz rewolucji listopadowej którymi jego zdaniem byli żydzi komuniści socjaldemokraci i liberałowie na fali frustracji społecznej spowodowanej klęską wojenną zyskał tym sobie grupy zwolenników po nieudanym puczu monachijskim listopada inaczej pucz piwiarniany został kwietnia skazany na pięć lat więzienia z możliwością zwolnienia warunkowego po sześciu miesiącach i osadzony w więzieniu w landsbergu napisał tam książkę mein kampf moja walka w której sformułował program ruchu nazistowskiego książka ta stała się swoistą biblią narodowych socjalistów do została przetłumaczona na języków a jej nakład osiągnął mln egzemplarzy jej tezy powtórzył w das zweite buch książce nieopublikowanej za jego życia a odnalezionej przez historyków w latach dziewięćdziesiątych po przedterminowym zwolnieniu z więzienia grudnia skupił wokół siebie grono ambitnych i bezwzględnych współpracowników reaktywując działalność partyjną nsdap w lutym kupił za tys marek samochód mercedes kwietnia hitler zrzekł się austriackiego obywatelstwa ale dopiero lutego uzyskał niemieckie momentem kluczowym dla jego partii był kryzys gospodarczy w r wówczas bowiem wyborcy zwrócili się w stronę dwóch skrajnych partii komunistów i narodowych socjalistów jego partia po wyborach we wrześniu otrzymała mandatów do reichstagu i stała się najpierw drugą a potem pierwszą frakcją w parlamencie po utworzeniu w sojuszu z niemieckimi ugrupowaniami prawicowymi tzw frontu harzburskiego zwycięstwo wyborcze ułatwił znacznie fakt pozyskania w r przez nazistów niemieckiego przemysłowca alfreda hugenberga który przez wiele następnych lat wspierał ich finansowo dzięki temu nsdap mogła zorganizować zakrojoną na szeroką skalę kampanię propagandową i zapewnić sobie stałe źródło funduszy na bieżącą działalność w styczniu hitler i inni działacze nazistowscy spotkali się w dsseldorfie z grupą przemysłowców niemieckich zaniepokojonych ekspansją komunistów niemieckich nazistom i hitlerowi jako gwarantującym interesy wielkiego przemysłu przyrzeczono znaczną pomoc finansową dzięki której mogli przygotować się do wyborów w marcu i zorganizować kampanię przedwyborczą podczas spotkania friedrich thyssen prezes koncernu stalowego thyssen ag powiedział iż tylko duch narodowosocjalistyczny i duch jego przywódcy mogą zmienić losy kraju hitlera wsparły także inne największe niemieckie koncerny tylko w latach koncern chemiczny ig farben oskarżony po wojnie w procesach norymberskich o zbrodnie wojenne przekazał nazistom kwotę ok mln reichsmarek a koncern stalowy friedrich krupp ag mln do r w r przegrał wybory prezydenckie otrzymując procent głosów ok mln wyborców przy wysokiej frekwencji wyborczej stycznia w południe ówczesny prezydent rzeszy paul von hindenburg powierzył hitlerowi tekę kanclerza premiera rzeszy następnie hitler dzięki rozporządzeniu prezydenta rzeszy wydanym po pożarze budynku reichstagu zastraszając przeciwników politycznych i opozycję doprowadził do uchwalenia przez reichstag parlament niemiecki ustawy w celu pomocy narodowi i państwu w potrzebie niem gesetz zur behebung der not von volk und reich zwanej w niemieckiej historiografii ustawą o pełnomocnictwach ermchtigungsgesetz zaowocowało to przejęciem pełnej władzy w ten sposób że wspomnianą ustawą parlament przekazywał rządowi rzeszy kierowanemu przez hitlera swą moc ustawodawczą marca w wyborach do reichstagu nsdap będące w koalicji z niemiecką narodową partią ludową niem deutschnationale volkspartei dnvp wygrało wybory parlamentarne z wynikiem głosów na miejsc w parlamencie kampania poprzedzająca wybory odbyła się przy szeregu naruszeń zamknięto gazet i rozpędzano wiece katolickiej niemieckiej partii centrum aresztowano ernsta thlmanna i kolejnych działaczy komunistycznej partii niemiec szereg działaczy socjaldemokratycznej partii niemiec zmuszono do działania w podziemiu prawidłowość samego procesu głosowania monitorowana była w samych prusach przez tys funkcjonariuszy ss sa i stahlhelmu hitler starannie planował wszystkie wystąpienia publiczne stosując metody inżynierii społecznej wychodził z założenia iż odpowiednia oprawa przemówień aspirującego do roli przywódcy narodu charyzmatycznego oratora jest kluczowa do osiągnięcia sukcesu politycznego pozwoli bowiem na kontrolowanie woli odbiorcy i ukierunkowanie jego emocji w stronę bezkrytycznego uwielbienia lidera politycznego i partii w celu osiągnięcia pożądanych efektów godzinami ćwiczył przed lustrem gestykulację i mimikę jednocześnie zlecając fotografom wykonywanie zdjęć podczas tych prób które później bezustannie analizował pod kątem prawidłowości zastosowanych póz większość oratorskich gestów przejął od monachijskiego komika weissa ferdla a inne triki aktorskie m in od niemieckiego aktora fritza langa przed każdym wystąpieniem osobiście sprawdzał akustykę hal a swoich przemówień zwykle uczył się na pamięć początkowo hitler przybrał pozę szalonego i słabo kontrolującego emocje fanatycznego oratora w rzeczywistości jednak wszystkie występy były starannie opracowane przez doradców a szaleństwo prezentowane tłumom na pokaz w późniejszym okresie zwłaszcza po zdobyciu władzy wizerunek ten zmienił się przemówienia nabrały cech wystąpień natchnionego lidera religijnego osłabła też znacznie polityczna treść przekazu który przemienił się niemalże w filozoficzne rozważania bez merytorycznej zawartości pierwowzorem wystąpień politycznych hitlera stała się opera ryszarda wagnera parsifal decydujące dla jego wyboru życiowego miało też być obejrzenie innej opery wagnera pt rienzi referując stosunek hitlera do muzyki danuta gwizdalanka pisze w hitler odwiedził bayreuth i wkrótce stał się częstym oraz nadzwyczaj serdecznie przyjmowanym gościem rodziny wagnerów hitler uważał iż muzyka nieodłącznie wiąże się z polityką i w połączeniu z innymi elementami tworzy skuteczną broń propagandową umożliwiającą pozyskanie poparcia mas społecznych strategia ta umożliwiła hitlerowi opanowanie niemieckiego społeczeństwa i uzyskanie niemalże całkowitego i bezkrytycznego poparcia dla planów ekspansji militarnej w europie i dyskryminacji mniejszości etnicznych wynikającej ze zbrodniczych planów praktycznej realizacji nazistowskiej teorii rasowej w w związku z dwiema turami wyborów prezydenckich dwukrotnymi wyborami do reichstagu oraz licznymi wyborami do parlamentów krajowych hitler w ciągu wielkich podróży lotniczych przebył samolotem niemal tys km i przemawiał na około wiecach hitler urodził się i dorastał w rodzinie katolickiej ale niezbyt pobożnej w roku szkolnym uczęszczał jako dziecko do szkoły przy zakonie benedyktynów gdzie był prymusem w swojej klasie otrzymując najwyższych ocen na końcu roku został bierzmowany maja śpiewał także w chórze prowadzonym przez zakonników po opuszczeniu domu rodzinnego nigdy nie uczęszczał na msze ani też nie przyjmował katolickich sakramentów istnieją jednak fotografie świadczące o tym że hitler nie zerwał więzi z kościołem katolickim m in hitler wychodzący z kościoła w wilhelmshaven w publicznych wystąpieniach zwłaszcza w początkowym okresie działalności hitler często pozytywnie wypowiadał się o chrześcijańskiej kulturze niemiec jako polityk często podkreślał swoje przywiązanie do wiary i również media przedstawiały go jako zdeklarowanego katolika według niektórych źródeł prywatnie odnosił się do religii z niechęcią aż po wrogość christa schroeder sekretarka hitlera wspomniała w swych wydanych po latach pamiętnikach hitler nie był przywiązany do kościoła uważał religię chrześcijańską za przeżytek obłudny wynalazek służący do uzależniania ludzi nicolaus von below adiutant hitlera napisał o postawie religijnej hitlera w swych wydanych po latach wspomnieniach nigdy nie zauważyłem u niego żadnych oznak pobożności wspominał także że hitler wygłaszał publicznie pogróżki pod adresem kościołów inny autor twierdzi że hitler bez opanowania dawał się ponosić nienawiści do żydów księży socjaldemokratów habsburgów istnienie u hitlera planu rozprawienia się z chrześcijaństwem potwierdza werner maser który przytacza jego słowa na ten temat stwierdził on mianowicie że jeśli chodzi o kościół katolicki to pewnego dnia trzeba będzie wytrzebić go siłą traktował go jako konkurenta ale jednocześnie realną siłę z którą tymczasowo należy się liczyć stały za nim bowiem znaczące warstwy niemieckiego społeczeństwa plany hitlera dotyczące rozprawienia się z religią potwierdza również były dygnitarz hitlerowski hermann rauschning który wspominał pewną wypowiedź hitlera na temat kościoła i masonerii hitler miał powiedzieć teraz my jesteśmy najsilniejsi i dlatego usuniemy jednych i drugich zarówno kościół jak i masonerię pomimo przytoczonych wypowiedzi hitler usilnie starał się o poparcie chrześcijan a w szczególności niemieckich katolików w tym celu podejmował przyjazne gesty względem watykanu oraz zawiązał przejściowe sojusze z umiarkowanymi politykami konserwatywnymi reprezentującymi stronnictwa katolickie jeszcze inni autorzy przywołują wypowiedzi hitlera w tym prywatne w których mówił on że jest katolikiem i w pozytywnym kontekście odwoływał się do postaci jezusa chrystusa wielokrotnie mówił również że jest osobą wierzącą w boga w roku publicznie potępił ateizm w trakcie jego rządów doprowadzono do delegalizacji ruchów ateistycznych i wolnomyślicielskich a działalność tego typu została zakazana jedną ze zdelegalizowanych organizacji była skupiającą pół miliona członków niemiecka liga wolnomyślicielska hitler chwalił się potem całkowitym wytępieniem ruchu ateistycznego problematyczne jest określenie co hitler rozumiał pod pojęciem opatrzności przykładowo w mein kampf twierdził że misją powierzoną przez boga niemcom jest wzrost naszej rasy i naszego narodu allan bullock uważał że hitler odwoływał się do opatrzności w celach propagandowych by uzyskać poparcie longerich peter uważa że pewnym jest że odwołania do opatrzności służyły w walce z wpływami kościoła a nie realnej wiary niektórzy współpracownicy hitlera określali go jako ateistę przykładowo otto strasser ateizm hitlera podał jako powód odejścia z nsdap jesteśmy chrześcijanami bez chrześcijaństwa europa jest stracona hitler jest ateistą ian kershaw stwierdził że hitlera można nazwać ateistą zaś inny historyk jeffrey burton russell wprost nazywa hitlera ateistą gregory s paul podaje że określenie hitlera mianem ateisty jest nadużyciem gdyż nieznana jest żadna wypowiedź dyktatora z której można byłoby wywnioskować jego niewiarę paul przytacza również wypowiedzi w których hitler podkreśla swoją wiarę co przeczy plotkom o jego ateistycznym światopoglądzie ten sam badacz wskazuje na to że hitler i inni naziści potępiali ateizm wiążąc go z bolszewizmem istnieje wiele wypowiedzi hitlera w których używa terminu opatrzność bowiem wolał ten termin od słowa bóg jego bóg ma wiele cech wspólnych z cechami boga chrześcijańskiego hitler zaś dzięki swoim szczególnym stosunkom z nieustannie przywoływaną w przemówieniach opatrznością gra role niewiele różniąca się od roli nowego mesjasza który został powołany przez boga na wodza fhrera narodu niemieckiego to co stoi w sprzeczności z prawami natury nie może pochodzić od boga twierdził hitler jednym z mistrzów życia duchowego był dla hitlera schopenhauer który uważał że chrześcijaństwo jako światopogląd nie jest tworem objawienia lecz zostało zmontowane z koncepcji starożytnych religii pogańskich indyjskich egipskich i wschodnich zwłaszcza buddyzmu jeden z biografów dyktatora były dygnitarz hitlerowski w swych wspomnieniach opisał stosunek hitlera do opatrzności gdzie jednak jest bóg o którym wielokrotnie wspomina w swoich tyradach hitler nazywając go opatrznością i wszechmogącym bóg to człowiek piękny człowiek boski bóg to sam hitler ponadto hitler wierzył w idee arthura de gobineau mówiące o międzyrasowej walce o przetrwanie gobineau opisał rasę aryjską jako tę którą opatrzność wybrała do niesienia pochodni cywilizacji w koncepcji hitlera żydzi byli wrogami wszelkiej cywilizacji publicznie kwestie religijne traktował w sposób instrumentalny użyteczny dla swej polityki chwalił chrześcijańskie dziedzictwo niemiecką kulturę chrześcijańską i wiarę w jezusa chrystusa jednocześnie w swoich przemówieniach i publikacjach podkreślał że chrześcijaństwo jest jego główną motywacją do antysemityzmu oznajmił też że jako chrześcijanin nie mam powinności do bycia oszukiwanym ale mam powinność do bycia wojownikiem o prawdę i sprawiedliwość mało tego hitler uznawał że sam jezus chrystus był antysemitą dowodem na takie przekonania jezusa miał być fragment z jana w którym miał on powiedzieć żydom że ich ojciec jest diabłem hitler jako teoretyk niemieckiego faszyzmu zaadaptował do swoich celów część elementów teologii chrześcijańskiej które naziści wykorzystywali w realizacji bieżących celów politycznych wódz iii rzeszy w jednym z wystąpień przyznał że wiece nazistów były inspirowane rytuałami katolickimi które obserwował w dzieciństwie co więcej na potrzeby nazizmu został stworzony specjalnie spreparowany system wierzeń oparty na terminologii chrześcijańskiej tzw pozytywne chrześcijaństwo został on oczyszczony z wszelkich obiekcji jakie hitler wysuwał wobec chrześcijaństwa a jezus przedstawiany był w nim jako bojownik antyżydowski w ss promowany był ideał niemca wierzącego w boga ale oderwanego od konkretnego wyznania hitler często wyrażał się w duchu darwinizmu wyższa rasa podporządkowuje sobie niższą rasę prawo które widzimy w naturze i które możemy uważać za jedyne wyobrażalne prawo wyzwoliłem niemcy od głupich i poniżających mitów sumienia i moralności wyszkolimy młodych ludzi przed którymi świat będzie drżał chcę młodych ludzi zdolnych do przemocy władczych nieustępliwych i okrutnych spośród wyznań chrześcijańskich hitler faworyzował protestantyzm który jest najbardziej otwarty na reinterpretację w odróżnieniu od niektórych prominentów nazistowskich nie skłaniał się ku wierzeniom ezoterycznym neopogaństwu i okultyzmowi wyśmiał je w mein kampf wyrażał uznanie dla islamskiej tradycji militarnej w prywatnej rozmowie z osobą zaufaną miał wyrazić opinię faktyczny monopol polityczny nsdap został ostatecznie potwierdzony przyjęciem lipca ustawy o zapobieganiu tworzenia nowych partii niem gesetz gegen die neubildung von parteien na mocy której zakazano działalności wszystkich poza nsdap partii politycznych władza hitlera ugruntowała się na dobre po przeprowadzonych listopada wyborach parlamentarnych w których partia nazistowska zdobyła głosów wobec spadku wpływów wyborczych nsdap rozprawił się z opozycją tworząc dla określonych grup ludności żydzi homoseksualiści niektórzy księża cyganie świadkowie jehowy szeroko rozumiani antyhitlerowcy oraz komuniści i socjaldemokraci obozy koncentracyjne pierwszy z nich powstał w dachau marca później w czasie wojny obozy te zapełniły się także więźniami z terenów okupowanych po śmierci hindenburga sierpnia nie przeprowadził nowych wyborów prezydenckich uznając że urząd prezydenta został zawieszony na mocy przyjętej dzień wcześniej sierpnia ustawy o naczelniku rzeszy niemieckiej niem gesetz ber das staatsoberhaupt des deutschen reiches połączył urzędy prezydenta i kanclerza przejmując ich kompetencje jako wódz i kanclerz rzeszy niem der fhrer und reichskanzler oraz został wodzem naczelnym reichswehry po uzyskaniu pełni władzy podjął działania w polityce zagranicznej niemiec zmierzające do uspokojenia opinii światowej w tym celu zastosował zarówno gesty pojednawcze i propagandowe mające na celu ukazanie pokojowego stylu sprawowania władzy w maju wygłosił w reichstagu wielką przemowę pokojową w tym samym miesiącu przedłużył porozumienie z zsrr tzw układ w rapallo z pragnąc zaprezentować się jako zwolennik kościoła doprowadził w lipcu do podpisania konkordatu z watykanem w cztery lata później marca papież pius xi potępił nazizm w encyklice mit brennender sorge pol z palącą troską w styczniu doprowadził do podpisania pomiędzy polską i niemcami układu o niestosowaniu przemocy tzw układ o nieagresji proponując jednocześnie podobne porozumienia dwustronne z francją i czechosłowacją w tym czasie prowadził już niejawne przygotowania do następnej wojny nie chcąc być związanym zobowiązaniami międzynarodowymi w październiku podjął decyzję o wystąpieniu niemiec z ligi narodów w bezwzględnie rozprawił się z opozycją w łonie sa oraz innymi przeciwnikami politycznymi podczas tzw nocy długich noży z na czerwca zamordowano około osób oskarżonych potem o przygotowywanie zamachu stanu w tym najbardziej zagrażającego hitlerowskim planom hegemonii politycznej ernsta rhma i poprzedniego kanclerza kurta von schleichera od chwili objęcia władzy w hitler pogłębiał nazyfikację struktur państwowych i totalitarną kontrolę nad jednostką w tym celu zaczął przeprowadzać uniformizację tzw ujednolicenie niem gleichschaltung wszystkich dziedzin życia społecznego politycznego i kulturalnego w związku z tym procesem hitler m in zlikwidował autonomię krajów związkowych niemiec wprowadził też nowy podział administracyjny kraju na okręgi niem gau gdzie władzę sprawowali miejscowi namiestnicy nsdap proces unifikacji zgodnej z doktryną narodowego socjalizmu obejmował także związki wyznaniowe nad którymi naziści próbowali zacieśniać kontrolę państwa głównie dotyczyło to dominujących w niemczech wyznań protestantyzmu i katolicyzmu różna sytuacja tych kościołów spowodowała iż zastosowano wobec nich odmienne środki nacisku ujednolicenie objęło w różnym stopniu sferę kultury i życia społecznego m in stycznia hitler zakazał przyjmowania przez niemców nagrody nobla ustanawiając jej nazistowską wersję niemiecką nagrodę narodową w dziedzinie nauki i sztuki jako pierwszy został nią wyróżniony przez hitlera niemiecki konstruktor ferdinand porsche w drugiej połowie lat hitler doprowadził do podpisania szeregu sojuszy międzynarodowych umacniających reżim nazistowski listopada doszło do podpisania paktu antykominternowskiego wymierzonego w komunistyczny komintern choć rzeczywisty charakter tego porozumienia miał cechy sojuszu polityczno gospodarczego państw aspirujących do władzy nad światem kolejnym porozumieniem był zawarty maja pakt stalowy i jego rozszerzenie z września pakt berliński od tego momentu jego sygnatariusze niemcy włochy i japonia tworzyły faktyczny sojusz zwany państwami osi działający w latach w okresie przeprowadzili szereg prywatyzacji sprywatyzowali m in firmy kolejowe stoczniowe hutnicze górnicze banki czy municypalne zakłady użyteczności publicznej adolf hitler otrzymał tytuł człowieka roku tygodnika time hitler rozpoczął politykę zbrojeń i pokojowych podbojów marca wprowadził powszechny obowiązek służby wojskowej w nowo utworzonych siłach zbrojnych wehrmachcie marca zerwał traktat lokarneński remilitaryzując nadrenię marca doprowadził do przyłączenia austrii do niemiec anschluss pozorując działania pokojowe września na zjeździe nsdap w norymberdze potwierdził uznanie granic z polską i francją za ostateczne uległe wobec jego żądań francja i wielka brytania udzieliły zgody września na mocy postanowień układu monachijskiego na zajęcie kraju sudetów w październiku w konsekwencji spowodowało to w rozbiór czechosłowacji i utworzenie przez hitlera marca protektoratu czech i moraw w tydzień później marca hitler zmusił litwę do przekazania niemcom okręgu kłajpedy w marcu rozkazał ostateczne opracowanie planów agresji na polskę znanych jako fall weiss wcześniej w lutym przejął osobiście dowództwo nad niemieckimi siłami zbrojnymi kwietnia zaakceptował plan fall weiss kwietnia hitler wygłosił słynne przemówienie w reichstagu w którym otwarcie ogłosił plany uzyskania przez niemcy przestrzeni życiowej na wschodzie niem lebensraum nazwał twórców systemu wersalskiego podżegaczami wojennymi ogłosił jednostronne anulowanie niemiecko brytyjskiego układu morskiego z powtórzył ostateczne żądania wobec państwa polskiego m in sprawa tzw korytarza gdańskiego oraz iż polsko niemiecki pakt o nieagresji z stracił swoją moc gdyż rzekomo został jednostronnie pogwałcony przez polskę i wobec tego nieobowiązujący mimo iż jeszcze stycznia w berlinie w rozmowie z polskim ministrem spraw zagranicznych józefem beckiem zaproponował przedłużenie paktu o lat uzależniając to jednak od zgody polski na budowę eksterytorialnej autostrady z niemieckiego pomorza na zachodzie do prus wschodnich przebiegającej przez polskie ziemie hitler przez cały zgłaszał pretensje do gdańska domagając się likwidacji polskich uprawnień do tego miasta gwarantowanych przez ligę narodów lipca adiutantem hitlera został kpt marynarki albrecht który zastąpił kpt widemanna sierpnia z jego inicjatywy podpisano układ ze związkiem radzieckim znany jako pakt ribbentrop mołotow był to faktyczny wstęp do ii wojny światowej wykonując założenia paktu września wojska niemieckie zaatakowały polskę wkraczając na jej terytorium bez wcześniejszego wypowiedzenia wojny działania te zgodnie z przewidywaniami hitlera nie pociągnęły za sobą reakcji zbrojnej francji i wielkiej brytanii kraje te poprzestały na wypowiedzeniu września wojny iii rzeszy ograniczając się do pozorowanej demonstracji siły w strefach przygranicznych rozpoczynając okres tzw dziwnej wojny na terenach kontrolowanych przez państwo adolfa hitlera odbyła się akcja planowej zagłady żydów w terminologii nazistowskiej zwana ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej niem endlsung der judenfrage która jako całość prześladowań i eksterminacji tego narodu określana jest mianem holocaust w wyniku tej polityki wymordowano milionów żydów doprowadził do podpisania dyskryminujących żydów ustaw norymberskich września czego dalekim skutkiem były masowe pogromy mniejszości żydowskiej w niemczech określane jako noc kryształowa niem kristallnacht z i listopada oprócz żydów hitler dążył do usunięcia również cyganów zob porajmos jako tzw podludzi niem untermenschen a także izolacji i wyniszczenia niemieckich homoseksualistów zob sytuacja homoseksualistów w iii rzeszy do zbrodni nazistowskich do których zachęcał i które aprobował hitler należą także akcje mordowania ludzi z różnych względów uznanych przez niemiecką eugenikę za bezwartościowych przeprowadzane m in pod kryptonimem akcja t wszczął programy masowych mordów np na osobach nieuleczalnie chorych chorych psychicznie niedorozwiniętych kalekich planowano usunąć około milionów słowian zamieszkujących europę środkowo wschodnią poprzez eksterminacje czy przesiedlenia na wschód głównie na syberię zgodnie z tak zwanym generalnym planem wschodnim niem generalplan ost zakładano też germanizację elementów określanych przez pseudonaukowe wytyczne niemieckiej teorii rasowej jako wartościowe rasowo plan ten składał się z dwóch części tzw mały plan niem kleine planung który przewidywał wymordowanie całej polskiej elity i inteligencji został w większości zrealizowany na terytorium polski zob intelligenzaktion natomiast druga część tzw duży plan niem grosse planung został zapoczątkowany wielką akcją przesiedleńczą na zamojszczyźnie jednak wskutek sprzeciwu polskiego ruchu oporu podczas powstania zamojskiego nie został zrealizowany do końca tym samym główne plany przesiedleńcze przesunięto na okres powojenny istniały różne wersje generalnego planu wschodniego np jedna z nich przewidywała realizację projektu autorstwa nazistowskiego architekta huberta grossa który opracował plany zburzenia powierzchni zabudowanej warszawy i wybudowanie w tym miejscu tzw nowego niemieckiego miasta warszawa niem die neue deutsche stadt warschau oraz włączenie do niego planu pabsta w miejscu zamku królewskiego w warszawie zamierzano wybudować nazistowską halę ludową niem volkshalle plany niemieckie odnośnie do warszawy m in grabież dzieł sztuki i zniszczenie zamku królewskiego hitler zaaprobował osobiście października w berlinie kolejnym elementem planu była zinstytucjonalizowana akcja rabunku dzieci w jej ramach także akcja specjalna heuaktion podczas której pochwycono dzieci i młodzież także z terytorium dzisiejszej białorusi i ukrainy praktycznie realizowana na wschodnich terytoriach okupowanych wobec różnych narodów największe straty poniosła polska trudne szacunki liczebne wywózek polskich dzieci opracowane na podstawie ocalałych archiwów niemieckich i zeznań funkcjonariuszy jednego z głównych wykonawców akcji rabunku dzieci towarzystwa lebensborn mówią o dziesiątkach tysięcy zwłaszcza małych dzieci i niemowląt historycy zajmujący się tym tematem oceniają liczbę dzieci poddanych przymusowym przesiedleniom i germanizacji w ramach programu rabunku dzieci na ok w wyniku działań wojennych przez pewien czas znaczna część europy znalazła się pod panowaniem niemieckim w zdecydował się na uderzenie na zsrr niemiecka armia przystąpiła do realizacji planu barbarossa po przegranej bitwie pod moskwą grudzień przejął osobiste dowództwo nad kampanią wschodnią i w efekcie kierowania się względami ideologicznymi bardziej niż militarnymi doprowadził do klęski armii niemieckiej w wojnie z zsrr w latach skoncentrowane uderzenia alianckie odebrały iii rzeszy inicjatywę na wszystkich frontach po rozpoczętym przez aliantów czerwca lądowaniu w normandii hitler nie mógł się zdecydować na konkretny wariant obrony nie odpowiadał mu zarówno plan erwina rommla jak i gerda von rundstedta w konsekwencji armia niemiecka utraciła szansę na skuteczną obronę normandii a czerwca hitler oskarżył generałów i wehrmacht o tchórzostwo do końca wojny liczył na skonstruowanie przez naukowców niemieckich a następnie wprowadzenie do masowej produkcji cudownej broni niem wunderwaffe która pozwoliłaby mu zmienić losy wojny wiązał duże nadzieje z pociskami rakietowymi v i v jednak jego oczekiwania w tej mierze nie sprawdziły się gdyż wunderwaffe pojawiły się zbyt późno i w zbyt małej liczbie w obliczu zbliżającej się klęski niemiec lipca grupa spiskowców z clausem von stauffenbergiem na czele dokonała w wilczym szańcu nieudanego zamachu na życie hitlera w wobec nieuchronnej klęski iii rzeszy adolf hitler pozbawił przywilejów i stanowisk przywódców nazistowskich których uważał za zaufanych himmlera i gringa za próbę porozumienia się z aliantami kwietnia w swoim testamencie politycznym hitler pozbawił himmlera członkostwa w nsdap gring został uznany przez hitlera za zdrajcę gdy kwietnia zadeklarował gotowość zastąpienia hitlera i podjęcia negocjacji z aliantami z polecenia hitlera został pozbawiony wszystkich stopni wojskowych wyrzucony z partii nazistowskiej a następnie aresztowany przez ss kwietnia hitler wydał również kwietnia rozkaz zamordowania gringa jego żony i córki jednak oficer ss bernhard frank który polecenie otrzymał wykorzystując wojenne zamieszanie odmówił jego wykonania zwłoki dyktatora i jego małżonki zostały spalone przez esesmanów ze straży przybocznej informacje o okolicznościach śmierci i fakt bezspornej identyfikacji odnalezionych w berlinie przez rosjan zwłok obojga został na wiele lat utajniony gdyż prawda nie odpowiadała wersji głoszonej przez oficjalną propagandę w latach nkwd prowadziło przesłuchania ottona gnschego zastępcy osobistego adiutanta hitlera oraz heinza lingego ordynansa hitlera i innych świadków ostatnich chwil w bunkrze pod kancelarią rzeszy ich zeznania wyjaśniające okoliczności samobójstwa i spalenia zwłok zostały utajnione i zamknięte w osobistym archiwum stalina po raz pierwszy dostęp do materiałów śledztwa umożliwił komisji ideologicznej komitetu centralnego kpzr chruszczow w ale dopiero po otwarciu archiwum partyjnego w stały się dostępne dla historyków było to powodem powstania hipotez mówiących że w rzeczywistości hitler uciekł z oblężonego berlina i wyjechał do argentyny przeciwko ich prawdziwości świadczył między innymi fatalny stan psychiczny i fizyczny hitlera m in w styczniu stwierdzono u niego chorobę parkinsona spalone szczątki byłego przywódcy iii rzeszy zostały pogrzebane we wschodnich niemczech przez agentów kgb a w ostatecznie spalone w w byłych archiwach radzieckich znaleziono dwa fragmenty czaszki mające należeć do hitlera otwarte pozostaje pytanie czy tylko hitler jest odpowiedzialny za całe zło jakie wydarzyło się w okresie iii rzeszy głośny spór toczy się pomiędzy dwoma grupami naukowców tzw intencjonalistami hannah arendt eberhard jckel alan bullock karl dietrich bracher czy klaus hildebrand którzy wskazywali że wszystko co działo się w rzeszy nie mogło mieć miejsca bez wiedzy hitlera oraz tzw funkcjonalistami martin broszat hans mommsen uwe dietrich adam którzy zwracają też uwagę na ważki element rywalizacji o wpływy i ścierania się różnorakich koncepcji w ramach reżimu nazistowskiego oraz na charakter władzy hitlera polski historyk badacz ideologii nazistowskiej wojciech wichert podkreśla znaczenie cech charakterologicznych hitlera nie był z natury człowiekiem usystematyzowanym i zahartowanym w ciężkiej pracy cechowało go pospolite lenistwo i brak punktualności adolf hitler w odróżnieniu od innych liderów politycznych tamtego czasu poświęcał niewiele czasu na roztrząsanie arkanów wewnętrznej polityki które przekazywał z reguły swoim współpracownikom albo w ogóle nie zaprzątały one jego głowy zamiast zajmowania się pilnymi sprawami bieżącymi hitler przebywał w swoim ulubionym obersalzbergu w posiadłości berghof poniższa lista przyznanych odznaczeń jest niepełna rząd hitlera istniał od zagarnięcia władzy stycznia aż do jego śmierci kwietnia łącznie lat i miesiące międzynarodowy trybunał wojskowy w norymberdze uznał cztery organizacje powołane przez hitlera nsdap ss sd i gestapo za przestępcze artykuł statutu trybunału zaliczył do zbrodni hitlerowskich w wielu krajach głoszenie poglądów politycznych zbliżonych do faszyzmu hitleryzmu jest zakazane z mocy prawa w polsce regulują to adolf hitler stworzył swój publiczny wizerunek jako wodza żyjącego w abstynencji seksualnej bez rodziny w całkowitym poświęceniu swojej misji politycznej i narodowi niemieckiemu jego trwający lat związek z evą braun był stale ukrywany przed opinią publiczną i wszystkich oprócz jego najbliższego kręgu hitlera przedstawiono między innymi w filmach azja gr asa łac asia część świata razem z europą tworząca eurazję największy kontynent na ziemi z powodów historycznych i kulturowych sama azja bywa również nazywana kontynentem zob alternatywne listy kontynentów nazywana jest często kontynentem wielkich kontrastów geograficznych sąsiaduje z europą od zachodu afryką od południowego zachodu oceanem indyjskim i australią od południowego wschodu oraz pacyfikiem od wschodu dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica europa azja obszar azji to mln km powierzchni lądów co stanowi około powierzchni wszystkich lądów ma charakter wyżynno górski wyżyny stanowią powierzchni tego kontynentu średnia wysokość azji stanowi prawie m n p m azję zamieszkuje mln ludzi co daje osób na km dane z roku skrajnym punktem na północy jest przylądek czeluskin n na południu przylądek piai n na zachodzie zaś przylądek baba e a na wschodzie przylądek dieżniowa w rozciągłość równoleżnikowa równa jest około km zaś rozciągłość południkowa km linia brzegowa wraz z wyspami wynosi powyżej km długości nazwa kontynentu trafiła do języka polskiego z języka greckiego za pośrednictwem łaciny co do pierwotnego źródła nazwy brak jest pewności wskazywane są zarówno powiązania z asyryjskim assu znaczącym wstający o słońcu akadyjskim a tj wejściem miejscem jasnym krajem wschodu anatolijską nazwą federacji państw assuwa greckim słowem asis oznaczającym namuł rzeczny początkowo nazwa ta odnosiła się jedynie do azji mniejszej około r p n e odróżniono azję właściwą od azji mniejszej azja asja była imieniem nimfy okeanidy w mitologii greckiej tak również nazywano i rodzaj żyta prawdopodobne jest również że nazwa azja pochodzi od greckiego określenia asios leimon dosł łęg azyjski asios utworzone byłoby od greckiego asis oznaczającego muł rzeczny wymieniony łęg azyjski leżał u ujścia rzeki kaistru w pobliżu efezu a więc w azji mniejszej z chwilą podboju azji mniejszej przez persów grecy nazwali azją obszary leżące na wschód od morza egejskiego dopiero później nazwą tą objęto cały kontynent następujące terytoria spełniają wszelkie kryteria bycia państwem jednak nie są uznawane na arenie międzynarodowej przez inne kraje organizacja narodów zjednoczonych wydziela w azji następujące regiony regionalizacja ta ma charakter polityczny i jest oparta na granicach państw najogólniejsza regionalizacja fizycznogeograficzna azji zastosowana dotychczas w polskiej geografii fizycznej jest następująca azja położona jest niemal w całości na półkuli wschodniej i północnej jedynie niewielkie obszary leżą na półkuli zachodniej półwysep czukocki i południowej część archipelagu malajskiego wyspy zajmują około obszaru azji mln km zlokalizowane są wzdłuż wschodnich i południowo wschodnich wybrzeży w trzech archipelagach malajskim japońskim i filipińskim największymi wyspami azji są borneo tys km sumatra tys km honsiu tys km celebes tys km jawa tys km luzon tys km półwyspy zajmują mln km powierzchni azji największe z nich to półwysep arabski mln km indochiński mln km indyjski tys km azja mniejsza mln km tajmyr mln km kamczatka mln km i półwysep koreański mln km wody oblewające azję należą do oceanów na północy ląd azji otaczają płytkie morza szelfowe czukockie wschodniosyberyjskie łaptiewów karskie na wschodzie morza beringa ochockie japońskie żółte wschodniochińskie południowochińskie jawajskie banda moluckie seram flores sawu arafura na południu wody morza arabskiego i zatoki bengalskiej średnia odległość od mórz wynosi km a maksymalna km między półwyspami i wyspami azji znajduje się wiele głęboko wciętych zatok i przybrzeżnych otwartych półzamkniętych lub zamkniętych basenów morskich najważniejsze z nich znajdują się na oceanie atlantyckim i są to morza śródziemne czarne karskie łaptiewów wschodniosyberyjskie czukockie beringa ochockie japońskie żółte wschodniochińskie południowochińskie arabskie czerwone tzw indonezyjskie morze śródziemne nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół archipelagu malajskiego i filipin oraz zatoki bengalska i perska azja jest najbardziej zróżnicowanym kontynentem pod względem ukształtowania pionowego znajduje się tutaj zarówno najwyższy mount everest m n p m jak i najniższy punkt na powierzchni ziemi depresja morza martwego m p p m maksymalna deniwelacja osiąga metrów azja jest pomijając antarktydę obszarem o najwyższej średniej wysokości średnia wynosi metrów obszary poniżej m n p m zajmują powierzchni w tym depresje obszary o wysokościach między m n p m powierzchni obszary powyżej m n p m powierzchni najwyżej wzniesiona jest azja środkowa zwana też czasami azją wysoką znajduje się tutaj wysokogórska wyżyna tybetańska otoczona potężnymi pasmami górskimi himalajami od południa karakorum od południowego zachodu i kunlun od północy pasma te zbiegają się na zachodzie w węźle pamir od azji wysokiej aż do morza czarnego i śródziemnego biegnie obszar pokryty dużą liczbą pasm górskich np kaukaz góry pontyjskie zagros obszary nizinne występują w jej północno zachodniej części nizina turańska zachodnio i północnosyberyjska na wschodzie leży nizina północnochińska na południu nizina gangesu indusu i mezopotamii wielkie obszary wyżynne występują na północy wyżyna środkowosyberyjska zachodzie pogórze kazachskie i południu wyżyna dekan półwysep indyjski wyżyna dekan opada ku wschodowi i zachodowi krawędziowymi górami ghaty wschodnie i zachodnie podobnie krawędziowe góry towarzyszą zachodnim i południowym brzegom półwyspu arabskiego wysoko położone obszary wyżynne otoczone pasmami górskimi stanowią integralną część azji zachodniej i centralnej na zachodzie są to wyżyny anatolijska armeńska i irańska wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich należy wymienić góry pontyjskie taurus kaukaz elburs kopet dag zagros i mekran dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski pamir nazywany dachem świata w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie przekraczające m n p m tienszan hindukusz karakorum himalaje oraz kunlun i hengduan shan południowym przedłużeniem gór syczuańskich są pasma górskie półwyspu indochińskiego i archipelagu malajskiego między himalajami a kunlunem znajduje się uważana za najwyżej położoną na świecie wyżyna tybetańska a między kunlunem i tienszanem wyżynna kotlina kaszgarska dalej na północnym wschodzie znajduje się rozległa wyżyna mongolska którą otaczają pasma ałtaju sajanów gór jabłonowych i wielkiego chinganu wschodnia część syberii stanowi również obszar wyżynno górski rozległe płaskowyże m in wyżyna ałdańska zejsko burejska anadyrska oddzielone są od siebie górami między innymi czerskiego wierchojańskimi kołymskimi koriackimi i sichote aliń a także górami kamczatki obszary górskie przeważają też na półwyspie koreańskim w południowych chinach na wyspach japońskich tajwanie i filipinach znaczne obszary ok mln km azji zajmują pustynie występujące zarówno w strefie zwrotnikowej półwysep arabski nizina hindustańska podzwrotnikowej pustynie iranu jak i umiarkowanej kontynentalnej nizina turańska kotlina kaszgarska pustynia gobi azja leży w większości na płycie eurazjatyckiej wyróżnić można także pozostałe cztery platformy platforma syberyjska składa się z prekambryjskich skał metamorficznych platforma chińska była pierwotnie północną częścią gondwany i na przełomie paleozoiku i mezozoiku przyłączyła się do azji platforma dekańska oddzieliła się od gondwany w jurze do azji przyłączyła się w trzeciorzędzie obejmuje półwysep indyjski oraz cejlon platforma arabska obejmuje półwysep arabski oddzieliła się w trzeciorzędzie od platformy afrykańsko arabskiej wieczne lody arktyki zajmują północne krańce kontynentu azjatyckiego graniczące z oceanem arktycznym biegunem północnym występuje tu noc i dzień polarny wieczne lody arktyki zwane są trafnie pustynią lodową w tym środowisku życie skupia się wokół morza mimo ekstremalnych warunków pustynie lodowe nie są pozbawione roślin na wystających spod lodu skałach można spotkać porosty a w szczelinach skalnych mchy na glinianej glebie pojawiają się darnie pojedynczo i rzadko rosną tu także rośliny kwiatowe m in arktyczne gatunki skalnic jaskrów głodków czy niezapominajek tundra zajmuje północne krańce kontynentu azjatyckiego z południa na północ przechodzi w pustynię lodową ma klimat delikatniejszy od arktycznego lecz i tak bardzo ostry występuje tu noc i dzień polarny tundra jest bezleśną krainą drzewa nie są w stanie tu przetrwać rosną tu jedynie skarłowaciałe gatunki brzóz wierzb sosen świerków np brzoza karłowata wierzba zielna wierzba polarna w miarę jak warunki stają się suchsze wzrasta znaczenie porostów gdy tundra jest wilgotna więcej na niej mchów tajga zajmuje gruby pas opasający azję poniżej koła podbiegunowego północnego stanowi największy lądowy biom świata zachowany w bardzo dobrym stanie dzięki małej eksploatacji przez człowieka dość ostry klimat i kwaśna uboga gleba umożliwia egzystencję drzewom iglastym drzewa szpilkowe są najlepiej przystosowane do życia w tej strefie igły są trwałe skórkowate odporne na mróz dlatego drzewa liściaste np brzozy olsze topole wierzby stanowią tylko domieszkę w lasach borealnych tajdze dominuje zwykle jeden z gatunków sosny świerka jodły czy modrzewia na syberii np przeważa świerk syberyjski i modrzew syberyjski na dalekim wschodzie modrzew dahurski w lasach sosnowych i modrzewiowych warstwa runa jest bogata tworzą ją borówka brusznica mącznica lekarska bażyna czarna porosty głównie chrobotki i płucnice w lasach jodłowych i świerkowych panuje mrok dlatego runo jest mniej rozwinięte rosną tu borówki czarne szczawik zajęczy gruszyczki widłaki i mchy w lasach borealnych z powodu zmarzliny zatrzymującej wodę jest dużo mokradeł i torfowisk w azji głównie w zachodniej syberii torfowiska wysokie tworzą głównie mchy torfowe mało tu roślin kwiatowych reprezentuje je żurawina błotna modrzewnica zwyczajna borówka bagienna bażyna czarna na torfowiskach niskich więcej jest turzyc wełnianka i bagnic torfowych step azji od uralu po górny bieg rzeki ob rozciągają się stepy południowosyberyjskie na wschodzie duże powierzchnie pokrywają stepy zabajkala łączące się ze stepami mongolii i północnych chin cechą charakterystyczną stepu syberyjskiego są rozsiane na ich obszarze enklawy z roślinnością solniskową laskami brzozowo osikowymi i sosnowymi trzcinowiska zajmują zabagnienia terenu nad wszystkimi roślinami dominują trawy stepy wschodniej części azji mają charakter jeszcze bardziej trawiasty roślinność jest tu dosyć monotonna chłodne pustynie i półpustynie azji zajmują środek kontynentu azjatyckiego pokrywę roślinną stanowią przeważnie luźno rozrzucone kępy traw i ziół między którymi pojawiają się okresowo rośliny efemeryczne można tu spotkać krzewy oraz byliny osiągające nawet m chłodne pustynie i półpustynie azji zgrupowane są zasadniczo w dwóch regionach są to pustynie środkowoazjatyckie kazachstańsko dżungarskie i irańsko turańskie oraz centralnoazjatyckie pustynne wyżyny azji centralnej w azji środkowej największą powierzchnię zajmują pustynie piaszczyste ze stosunkowo bogatą roślinnością składającą się z traw turzyc roślin motylkowych i krzewiastych saksaułów dużo jest ziół i innych roślin efemerycznych w azji centralnej brak jest roślinności efemerycznej szatę roślinną tworzy trawa np wysoka trawa czij i krzewy m in karagan i rokitnik lasy liściaste strefy umiarkowanej azji zajmują wschód tego kontynentu i wyspę honsiu monsunowe wiatry sprawiają że zima jest tu raczej bezśnieżna podobnie jak w europie lasy liściaste azji są zróżnicowane w zależności od siedliska jakie zajmują mamy tu odpowiedniki naszych dąbrów łęgów grądów ale złożone z zupełnie innych gatunków tak np na wyżynach rosną bogate lasy z dębem mongolskim lipą mandżurską i korkowcem amurskim na nizinach i w dolinach rzek spotykamy lasy z lipą amurską jesionem mandżurskim i orzechem mandżurskim w warstwie krzewów rośnie wiciokrzew lilak różaneczniki i ligustry w lasach dalekiego wschodu występuje miłorząb dwuklapowy i magnolie lasy zwrotnikowe i sawanny azji zajmują półwysep indyjski i wyżyny gór południowochińskich o ich charakterze decyduje długość dwóch pór roku pora sucha i deszczowa lasy zwrotnikowe w trakcie pory deszczowej trudno odróżnić od równikowych również ze względu na niektóre wspólne gatunki np teczyna już jednak w porze suchej większość lasów zwrotnikowych traci liście a równikowe są wiecznie zielone w krajobrazie sawann charakterystyczne są dwa elementy zwarta warstwa traw dominuje wśród nich imperata cylindrica zwana trawą alang alang oraz rzadko rozmieszczone pojedyncze drzewa wilgotne lasy równikowe azji zajmują zachodnie wybrzeża półwyspu dekan nizinę gangesu irawadi półwysep indochiński i większość wysp archipelagu malajskiego są to wiecznie zielone lasy w których nie dochodzi do zmian pór roku zasadniczo las ten składa się z warstwy drzew krzewów i runa runo jest bardzo słabo rozwinięte warstwę krzewów tworzą zwykle młode drzewa warstwa drzew jest najbujniejsza w koronach drzew roi się od lian epifitów mszaków glonów i porostów z równikowych lasów azji pochodzi cynamonowiec muszkatołowiec i pieprz góry azji na południowych stokach himalajów rosną wiecznie zielone lasy równikowe i zwrotnikowe sięgają one zwykle około m n p m rośnie w nich dąb klon magnolia bambus powyżej znajdują się lasy z jodłą cisem choiną i różanecznikami które sięgają m n p m jeszcze wyżej spotykamy zarośla krzewiaste z brzozami i różanecznikami a ponad nimi murawy alpejskie piętro wiecznych śniegów zaczyna się na wysokości m n p m na północnych stokach himalajów rozwijają się zbiorowiska pustynne i półpustynne przechodzą one w murawy alpejskie najdłuższymi rzekami azji są jangcy km huang he km amur km mekong km lena km jenisej km ob km indus km i syr daria km najdłuższą rzeką azji stanowiącą dopływ innej rzeki jest wpadający do obu irtysz km największe dorzecza posiadają rzeki syberyjskie ob tys km jenisej tys km lena tys km i amur tys km najwięcej wody do oceanu spokojnego odprowadza jangcy tys m s największą ilość zawiesiny mld t rocznie niosą ganges z brahmaputrą tworzące u wspólnego ujścia potężną deltę w środkowej i zachodniej azji wiele rzek ma charakter okresowy lub epizodyczny liczne rzeki powstające w górach mają w górnym biegu charakter stały ale kończą swój bieg w niewielkich bezodpływowych jeziorach np tarym o długości km lub wręcz w piaskach pustyń największe jeziora występują w północnej środkowej i zachodniej części azji są to oprócz morza kaspijskiego silnie wysychające obecnie jezioro aralskie ok tys km najgłębszy na świecie bajkał powierzchnia tys km i częściowo słone jezioro bałchasz tys km syberia szczególnie zachodnia jest miejscem występowania rozległych obszarów bagiennych współczesne zlodowacenie azji zajmuje największe przestrzenie na wyspach arktycznych w daleko na północ wysuniętych górach syberii byrranga tajmyr czerskiego wierchojańskich jakucja koriackich kamczatka oraz w wysoko wzniesionych pasmach azji centralnej karakorum himalaje hindukusz pamir tienszan kunlun ałtaj i zachodniej kaukaz linia wiecznego śniegu przebiegająca na wyspach arktycznych na poziomie morza najwyżej wznosi się w azji środkowej w wysokich pasmach górskich położonych w skrajnie suchym kontynentalnym klimacie zwrotnikowym w tybecie w transhimalajach dochodzi do m n p m największe lodowce znajdują się w karakorum sjaczen km baltoro km hispar km pamirze fedczenki km i tienszanie inylczek południowy km azję zamieszkuje mld ludzi dane z roku co stanowi ludności świata obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego najwyższe wartości osiąga on w syrii iraku i jemenie najniższy w japonii w azji nastąpiła eksplozja demograficzna czyli gwałtowny wzrost liczby ludności w krótkim czasie przyczynami są malejący współczynnik zgonów poprawa warunków życia lepsza opieka zdrowotna ludność rozmieszczona jest nierównomiernie w azji południowo wschodniej mieszka ludności tego kontynentu obszary słabo zaludnione obszary pustynne i górzyste syberia średnia gęstość zaludnienia wynosi os km kwadratowy najliczniejszą grupę stanowią ludzie rasy białej i żółtej odpowiednio i ogółu mieszkańców obszary niziny hindustańskiej jawy i niziny południowochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata powyżej osób km inne tereny m in wysokie góry pustynie azji środkowej daleka północ są praktycznie niezaludnione największymi miastami azji są tokio mln mumbaj mln karaczi mln delhi mln seul mln stambuł mln szanghaj mln dżakarta mln pekin mln teheran mln i bangkok mln największe zespoły miejskie tworzą tokio mln seul mln mumbaj mln nowe delhi mln kolkata mln pekin mln osaka mln szanghaj mln azja jest kolebką najstarszych cywilizacji globu ziemskiego sumeryjskiej hetyckiej hebrajskiej perskiej indyjskiej chińskiej mongolskiej itp badaniem tych kultur zajmują się odpowiednie działy orientalistyki uniwersytet medyczny w białymstoku umb do akademia medyczna w białymstoku publiczna uczelnia o profilu medycznym powstała lutego roku siedzibę uniwersytetu stanowi spalony w czasie wojny a następnie odbudowany pałac branickich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych główny wysiłek badawczy uczelni koncentrował się wokół zagadnień patofizjologii i biochemii procesów krzepnięcia krwi i fibrynolizy później stała się znana głównie z pierwszych wykonywanych w polsce operacji in vitro na uniwersytecie funkcjonują trzy wydziały wydział lekarski z oddziałem stomatologii i oddziałem nauczania w języku angielskim wydział farmaceutyczny z oddziałem medycyny laboratoryjnej oraz wydział nauk o zdrowiu na uczelni studiuje obecnie około studentów na piętnastu kierunkach studiów stacjonarnych i niestacjonarnych według webometrycznego rankingu uniwersytetów świata ze stycznia pokazującego zaangażowanie instytucji akademickich w istnieniu w sieci web uczelnia zajmuje miejsce w polsce wśród uniwersytetów medycznych a na świecie pośród wszystkich typów uczelni prace zmierzające do utworzenia uniwersytetu medycznego w białymstoku podjęto w początkach roku pomysł utworzenia uczelni przedłożył doktor jerzy sztachelski akademię lekarską w białymstoku powołano mocą rozporządzenia rady ministrów z dnia lutego roku jako pięćsetny wydział lekarski na świecie i dziesiąty w powojennej polsce miesiąc później kolejnym rozporządzeniem przemianowano nazwę uczelni na akademia medyczna w białymstoku pierwszym rektorem został profesor tadeusz kielanowski siedzibą uczelni ustanowiono pałac branickich najokazalszy i najcenniejszy gmach zabytkowy w białymstoku w przyległym collegium primum zlokalizowano pierwsze zakłady podstawowych nauk medycznych w drugim roku istnienia akademia uzyskała uprawnienia do nadawania stopni naukowych w roku powołano pierwsze kliniki siedzibą jednostek klinicznych stały się szpitale zlokalizowane na terenie białegostoku w oddano do użytku budynek collegium universum który pomieścił większość zakładów nauk podstawowych w oddano do użytku państwowy szpital kliniczny obecnie uniwersytecki szpital kliniczny w roku powołano oddział stomatologii w uczelnia została odznaczona orderem sztandaru pracy ii klasy w utworzono wydział farmaceutyczny z oddziałem analityki medycznej od wydział farmaceutyczny z oddziałem medycyny laboratoryjnej początkowo dokonano naboru jedynie na oddział analityki medycznej tego wydziału kształcenie farmaceutów ze względu na trudności w skompletowaniu kadry naukowej rozpoczęto dopiero w roku w rozpoczęto budowę dziecięcego szpitala klinicznego im ludwika zamenhofa który mimo że nie ukończony rozpoczął działalność siedem lat później w roku przekazano do użytku gmach collegium pathologicum w powołano oddział pielęgniarstwa na wydziale lekarskim który stał się zalążkiem wydziału pielęgniarstwa i ochrony zdrowia powołanego maja roku w zmieniono nazwę na wydział nauk o zdrowiu przełomem było uruchomienie studiów anglojęzyczne na kierunku lekarskim w roku wysoki poziom kształcenia i badań naukowych został potwierdzony podniesieniem uczelni do rangi uniwersytetu w dniu marca roku weszła w życie ustawa o nadaniu akademii medycznej w białymstoku nazwy uniwersytet medyczny w białymstoku do roku w uczelni tytuł naukowy profesora uzyskało osób stopień naukowy doktora habilitowanego a stopień doktora osób uczelnia nadała tytuł doctor honoris causa osobom umb wykształcił wielu lekarzy z krajów rozwijających się głównie z obszaru bliskiego wschodu północnej afryki i ameryki łacińskiej ostatnio uniwersytet medyczny w białymstoku podjął szeroki program międzynarodowej współpracy w zakresie wdrażania nowych metod nauczania w dziedzinie badań naukowych oraz w zakresie diagnostyki i terapii unowocześniono także wyposażenie aparaturowe zakładów nauk podstawowych i zaplecze diagnostyczno lecznicze klinik uczelnia daje możliwość podjęcia kształcenia na piętnastu kierunkach studiów i stopnia ii stopnia oraz jednolitych studiów magisterskich prowadzonych w ramach trzech wydziałów uniwersytet prowadzi również kształcenie w ramach studiów podyplomowych a także podyplomowe kursy specjalizacyjne dla lekarzy farmaceutów diagnostów laboratoryjnych pielęgniarek i położnych oraz kursy w ramach kształcenia ciągłego farmaceutów uczelnia kształci także na studiach doktoranckich iii stopnia uniwersytet medyczny w białymstoku jest prężnym ośrodkiem naukowo badawczym polski północno wschodniej od pierwszych lat istnienia uczelnia jest miejscem wielu zjazdów i sympozjów naukowych o zasięgu krajowym i międzynarodowym w ponad letniej historii odbyło się około imprez tego typu corocznie pracownicy uczelni realizują blisko projektów naukowych dorobek publikacyjny pracowników uczelni stale wzrasta i dzięki tak prowadzonej polityce naukowej wydział lekarski z oddziałem stomatologii i oddziałem nauczania w języku angielskim znalazł się na miejscu a wydział farmaceutyczny z oddziałem medycyny laboratoryjnej na miejscu spośród innych wydziałów jednorodnych w rankingu przeprowadzonym przez ministerstwo nauki szkolnictwa wyższego uniwersytet stara się zapewniać swoim pracownikom naukowym najnowocześniejsze zaplecze infrastrukturalne oraz bazę aparaturową uniwersytet również swoim studentom stwarza możliwości rozwoju zainteresowań naukowych w studenckich kołach naukowych które działają przy większości uczelnianych zakładów i klinik uczelnia zrzesza kół naukowych w ramach których studenci prowadzą badania kliniczne zdobywają praktyczne umiejętności oraz biorą udział w krajowych i zagranicznych konferencjach naukowych w strukturach uczelni funkcjonują takie instytucje naukowe jak centrum medycyny doświadczalnej euroregionalne laboratorium analiz farmaceutycznych centrum badań innowacyjnych z ośrodkiem biostatystyki które w r uzyskało tytuł krajowego naukowego ośrodka wiodącego know euroregionalne centrum farmacji czy laboratorium obrazowania molekularnego i rozwoju technologii uniwersytet jest również wydawcą czasopisma naukowego o zasięgu międzynarodowym obecnego na liście filadelfijskiej advances in medical sciences od r do pod nazwą roczniki akademii medycznej w białymstoku obecnie w skład kadry naukowej wchodzi nauczycieli akademickich w tym profesorów tytularnych oraz doktorów habilitowanych i doktorów nauk reprezentują oni nieomal wszystkie specjalności nauk lekarskich stomatologii farmacji i analityki medycznej blisko obecnie zatrudnionych profesorów i doktorów habilitowanych to absolwenci uczelni ponad absolwentów uczelni profesorów i doktorów habilitowanych pełni kierownicze funkcje w innych uniwersytetach medycznych instytutach i placówkach służby zdrowia w kraju i za granicą do najważniejszych kierunków badawczych w zakresie nauk podstawowych i klinicznych należy alergologia eksperymentalna i kliniczna biochemia glikokoniugatów biochemia tkanki łącznej biochemia i patofizjologia hemostazy biologia karotenoidów biologia molekularna nowotworów chemioterapia eksperymentalna chirurgia endokrynologiczna dializoterapia i transplantacja nerek enzymy proteolityczne i ich inhibitory oraz właściwości biologiczne produktów degradacji białek farmakologia centralnego układu nerwowego fizjologia mięśni immunodiagnostyka białek krwi gastroenterologia wieku dziecięcego kardiologia inwazyjna i kardiochirurgia mikrochirurgia i chirurgia naczyń onkologia doświadczalna patologia trzustki patologia wątroby serodiagnostyka kiły techniki wspomaganego rozrodu centrum medycyny doświadczalnej powstało w roku jako inicjatywa w dziedzinie nauk medycznych farmaceutycznych oraz biologicznych w zakresie badań in vivo oraz in vitro centrum medycyny doświadczalnej jest jednym z najnowocześniejszych obiektów tego typu w kraju którego zadaniem jest hodowla zwierząt laboratoryjnych a także prowadzenie badań eksperymentalnych na zwierzętach i liniach komórkowych centrum stanowi unikalną bazę do prowadzenia badań podstawowych przedklinicznych i wdrożeniowych dla jednostek krajowych i międzynarodowych w na wydziale farmaceutycznym umb rozpoczęło działalność euroregionalne laboratorium analiz farmaceutycznych pierwsza tego typu placówka w kraju która zapewnia możliwość kontroli leków i preparatów pochodzących z wymiany przygranicznej oraz ocenę jakościowo ilościową substancji toksycznych w preparatach leczniczych żywności oraz w materiale biologicznym współpracę z placówką prowadzą przedstawiciele policji prokuratury straży pożarnej oraz straży granicznej w przyszłości kadra laboratorium chce się również zajmować dziedziną mało jeszcze znaną czyli tym do jakich reakcji między lekami dochodzi w organizmie kiedy pacjent leczący się na kilka schorzeń przyjmuje wiele lekarstw jednocześnie utworzenie laboratorium było wynikiem realizacji projektu utworzenie laboratorium analiz farmaceutycznych w transgranicznym obszarze polsko litewskim współfinansowanego przez unię europejską w ramach programu interreg iiia w projekcie ze strony polski brał udział uniwersytet medyczny w białymstoku a ze strony litwy szpitale w łoździejach mariampolu i kalwarii projekt obejmował zorganizowanie zespołu lekarzy i analityków odpowiednio przeszkolonych w udzielaniu pierwszej pomocy i pobieraniu materiału do badań oraz stworzenie bazy technicznej o standardach europejskich wymaganej do oceny jakościowo ilościowej substancji czynnych oraz substancji toksycznych zawartych zarówno w preparatach leczniczych jak i w materiale biologicznym pochodzącym od pacjentów na umb zrealizowano projektu utworzenia euroregionalnego centrum farmacji które przyczynia się nie tylko do efektywniejszej działalności dydaktycznej i naukowej wydziału farmaceutycznego ale jest także nowoczesnym centrum badawczo rozwojowym o zasięgu międzynarodowym nowo powstałe centrum umożliwia szerszą współpracę z innymi jednostkami medycznymi zarówno w polsce jak i w krajach sąsiednich litwa rosja białoruś projekt był ściśle powiązany z działającym od niedawna euroregionalnym laboratorium analiz farmaceutycznych w roku otwarto budynek który pomieścił część zakładów wydziału farmaceutycznego z oddziałem medycyny laboratoryjnej a także pomieszczenia ogólnodostępne jak dziekanat czy sale wykładowe centrum badań innowacyjnych tworzą wydział lekarski oraz wydział farmaceutyczny uniwersytetu medycznego w białymstoku instytut medycyny doświadczalnej i klinicznej im mirosława mossakowskiego pan oraz współpracujące jednostki zagraniczne center for statistic hasselt university i center for metabolomics and bioanalysis university san pablo ceu w roku centrum otrzymało od ministerstwa nauki i szkolnictwa wyższego status krajowego naukowego ośrodka wiodącego know w obszarze nauk medycznych i nauk o zdrowiu dzięki czemu w latach otrzyma dodatkowe wsparcie finansowe na rozwój potencjału badawczego i kadry naukowej celem prowadzonych obecnie przez cbi badań są choroby cywilizacyjne nowotwory choroby układu krążenia otyłość cukrzyca oraz choroby oun ze względu na ogromną ilość koniecznych do przetworzenia danych w ramach cbi powstanie ośrodek biostatystyki który będzie również kształcił specjalistów w tej dziedzinie laboratorium obrazowania molekularnego i rozwoju technologii to spółka powstała na bazie białostockiego parku naukowo technologicznego bpnt której udziałowcem jest uniwersytet medyczny w białymstoku wyposażone jest ono w innowacyjną na skalę światową aparaturę diagnostyczną skaner pet mr tesla oraz pracownię izotopową klasy ii dzięki temu urządzeniu możliwe jest przeprowadzenie unikalnych badań z dziedziny neurologii psychiatrii kardiologii czy onkologii np poszukiwanie wczesnych markerów chorób neurozwyrodnieniowych rozpoznanie i monitorowanie guzów głowy i szyi wykorzystanie we wczesnej diagnostyce i ocenie terapii w zaburzeniach poznawczych i przy objawach pozytywnych w psychiatrii badania przeprowadzane w lom mają zarówno charakter naukowy diagnostyczny jak i dydaktyczny aktualnie uniwersytet medyczny w białymstoku ma podpisane umowy o współpracy i wymianie naukowej z ośrodkami zagranicznymi kierunek rozwoju uczelni to jej umiędzynarodowienie rozwijanie coraz szerszej współpracy naukowo dydaktycznej z krajami europejskimi ale także z usa i japonią jednocześnie sukcesywnie realizowana jest idea europejskich wykładów eksperckich skierowanych do całej społeczności akademickiej ze szczególnym uwzględnieniem roli tzw visiting professors wybitnych specjalistów o szczególnym dorobku naukowym uczelnia składa się z katedr zakładów podstawowych nauk medycznych klinik studiów samodzielnych pracowni i centrów sytuacja powtórzyła się w ocenie z antowie łac antae antes gr związek plemienny wschodnich słowian który w dużej mierze dał początek również słowianom południowym według niektórych badaczy zeslawizowane plemię sarmackie czasem utożsamiane z aorsami alanami lub odłam słowian wschodnich podporządkowany rządzącej warstwie sarmackiej która się w nim etnicznie rozpłynęła chińska kronika wczesnej dynastii han ok r p n e lokuje yancai antów lub alanów aorsów między jeziorem aralskim a morzem kaspijskim z yancai należy przypuszczalnie identyfikować antów mieszkających według pliniusza i ptolemeusza w pobliżu morza azowskiego profesor jan otrębski etnonim antowie uważał za twór sztuczny utworzony przez pisarzy starożytnych z drugiego przyrostkowego członu nazwy slavąta tj slav ąta porównaj polskie imię osobowe sławęta ukraińską nazwę miejscową sławuta tadeusz lehr spławiński uważał zaś że nazwa ta może być etymologicznie bliska nazwie wenetów według pawła józefa szafarzyka określenie antowie antes antae czy u pawła diakona anthaib ukuli niemieccy sąsiedzi słowian a od nich przeszło do greki i łaciny historyk rosyjski lew gumilow tak tłumaczył ten etnonim henryk łowmiański zwrócił uwagę na niesłowiańską genezę nazwy antów i na jej dawne występowanie na kaukazie w przekazach pomponiusza meli de chorographia i super amazonas et hyperboreos cimmerii cissi anthiacae lub cissianti achaei georgili moschi i pliniusza naturalis historia vi ultra eos plane iam scythae cimmerii cissi anthi georgi et amazonum gens jednak odrzucał koncepcje łączenia ich z czerkiesami adyge lezginami alanami czy też poglądy jak np vernadsky ego jakoby ci słowianie zostali podbici przez antów alanów i otrzymali nazwę swych zdobywców ponieważ sami słowianie nigdy tej nazwy nie używali a posługiwali się nią goci którzy przekazali ją źródłom bizantyńskim zresztą na krótko bo po pseudo maurycym ulega ona zapomnieniu z wyjątkiem gotów którzy mogli zapamiętać ją dłużej jeżeli prawdą jest że przeszła do beowulfa i źródeł longobardzkich jako określenie słowian według łowmiańskiego goci przenieśli na słowian tę nazwę gdyż pomiędzy tymi dwoma zespołami etnicznymi przebywał element trzeci ściśle ze słowianami związany noszący nazwę antów którzy prawdopodobnie byli pochodzenia sarmackiego na co może wskazywać duża liczba sarmackich kurhanów z i ii w w dorzeczu rosi oraz przenikanie elementów kultury sarmackiej do kultury czerniachowskiej to przeniesienie nazwy miałoby podobną analogię jak wcześniejsze skojarzenie staroeuropejskich wenetów ze słowianami nadbałtyckimi a następnie ze słowianami w ogóle w nauce rosyjskiej i radzieckiej istniała tendencja do łączenia antów z rosomonami jordanesa rosomonorum gens infida a tychże ze względu na podobieństwo nazwy z roksolanami roxolani strabona prawdopodobne mogło być błędnie odczytywane jako za poglądem tym optowali piotr nikołajewicz trietjakow i vernadsky oraz aleksander dmitriewicz udalcow antowie występują w kronice jordanesa z vi wieku w tekstach prokopiusza z cezarei pseudo maurycego i menandra protectora wymienieni autorzy uważali antów za słowian istnieje hipoteza według której w tradycji wczesnosłowiańskiej przetrwały sarmackie wierzenia i tamgi które dały początek m in znakom herbowym rurykowiczów i polskiej szlachty jordanes twierdził że wszystkie znane mu ludy słowiańskie są ze sobą spokrewnione z nazwy wymienia w swojej kronice trzy antów wenedów i sklawinów jordanes zalicza antów do plemion wschodniosłowiańskich zamieszkujących od około iv wieku dorzecze dniepru wymienia też ich wodza boza i siedemdziesięciu naczelników którzy w roku zostali pokonani przez króla ostrogotów winitara i ukrzyżowani centrum ich osadnictwa w vi wieku występuje w rejonie kaniowa na początku vii wieku walczyli z awarami menander opisuje ich niepowodzenia w tej walce oraz poselstwo wysłane przez antów do kagana awarów przywódca poselstwa medzamir wyniosłym zachowaniem oburzył kagana który polecił go zabić pseudo maurycy tak opisuje antów i ich bliskość sklawinom prokopiusz z cezarei w swojej historii sekretnej wymienia antów kilkukrotnie za każdym razem w niekorzystnym świetle i towarzystwie tj medów saracenów sklawenów i innych barbarzyńców oraz hunów w swoim dziele bellum gothorum podaje więcej szczegółów dotyczących antów zagadkowa nazwa pojawia się w historia longobardorum przy opisie wędrówki z północy longobardów winnilowie po zmianie nazwy na długobrodych udali się do golaida identyfikowane jako golanda holandia a następnie do anthaib i banthaib aib pochodzić ma od staro wysoko niemieckiego eiba canton region jakiegoś kraju plemienia stąd anthaib tłumaczone jest jako ziemia antów a banthaib kojarzone z boii i bohemią ant haib bywa kojarzone z podobną nazwą tj ant werp interesujący nas fragment brzmi następująco w oryginale nie wiadomo czy antów pawła diakona można i w jaki sposób łączyć ze słowiańskimi antami uczelnie medyczne w polsce wykaz działających w polsce uczelni medycznych oraz podstawowych jednostek organizacyjnych w tym wydziałów uniwersyteckich kształcących na kierunku lekarskim zgodnie z ustawą z dnia lipca r prawo o szkolnictwie wyższym i nauce uczelnia medyczna w polsce jest uczelnią publiczną nadzorowaną przez ministra właściwego ds zdrowia minister zdrowia nadzoruje zgodność działań uniwersytetów medycznych z przepisami prawa i statutem a także prawidłowe wydatkowanie środków publicznych w polsce funkcjonuje uniwersytetów medycznych collegium medicum uniwersytetu jagiellońskiego w latach akademia medyczna im mikołaja kopernika w krakowie collegium medicum uniwersytetu mikołaja kopernika w latach akademia medyczna im ludwika rydygiera w bydgoszczy collegium medicum uniwersytetu warmińsko mazurskiego collegium medicum uniwersytetu zielonogórskiego wydziałów uniwersytetów oraz wydziały uczelni niepublicznych na których dostępny jest kierunek lekarski limit przyjęć nowych studentów na kierunek lekarski i lekarsko dentystyczny dla konkretnej uczelni określa corocznie minister zdrowia w rozporządzeniu w roku akademickim na kierunek lekarski rekrutować mogło uczelni zaś na kierunek lekarsko dentystyczny problemem polskich uczelni medycznych jest nepotyzm raport komisji europejskiej z października wskazuje że znaczące jest w polsce zjawisko zawłaszczenia przez rodziny lekarzy uniwersyteckich posad katedr i klinik które bywają przekazywane wewnątrz klanów lekarskich pierwszym polskim uniwersytetem medycznym był utworzony października uniwersytet medyczny w łodzi który powstał z połączenia akademii medycznej i wojskowej akademii medycznej im gen dyw bolesława szareckiego mających siedziby w tym mieście przekształcenia kolejnych ośmiu akademii medycznych w uniwersytety medyczne miały miejsce w latach w roku akademickim na uniwersytetach medycznych studiowało osób dzieje kształcenia medycznego w polsce na poziomie akademickim sięgają drugiej połowy xiv w w ufundowanym w przez króla kazimierza wielkiego krakowskim studium generale znalazły się trzy fakultety medycynę reprezentowało wówczas dwóch uczonych profesor medycy i zapewne profesor astronomii do którego zadań należało prowadzenie wykładów z astrologii zajęcia odbywały się w zamku na wawelu gdy w odnowiono krakowską akademię jej pierwszy rektor stanisław ze skarbimierza podkreślił w mowie inauguracyjnej znaczenie wydziału lekarskiego opracowano na podstawie danych ministerstwa zdrowia uszeregowano chronologicznie liczba studentów według stanu w dniu listopada w oparciu o dane głównego urzędu statystycznego armata działo o bliskim płaskiemu torze lotu pocisku służące do ostrzeliwania celów będących na linii pola widzenia wynaleziona przed rokiem w chinach w postaci metalowej rury lufy wyrzucającej pociski w stronę wroga za pomocą prochu strzelniczego w europie znana od jako bombarda pierwszą pewną informacją o wykorzystaniu armat w polu jest wzmianka o ich użyciu przez anglików sierpnia r w bitwie pod crcy z armat wyodrębniły się najpotężniejszymi pod względem kalibru działami były okrętowe np japońskie pancerniki yamato i musashi miały działa kalibru mm kolejowe np niemiecka dora miała kaliber mm i obrony wybrzeża były to najczęściej działa kolejowe lub okrętowe zamontowane na wybrzeżu historycznie największy kaliber posiada nie działo car puszka z r przechowywane do dziś na kremlu moskiewskim mm lecz amerykańskie działo doświadczalne little david zwane w niektórych źródłach moździerzem o kalibrze mm obecnie działa kalibru ponad mm są wielką rzadkością w praktyce najczęściej stosuje się działa o kalibrze do mm na lądzie oraz do mm na okrętach typowa armata współczesna składa się z następujących elementów niektóre armaty posiadają również przedmuchiwacz lufy najczęściej eżektorowy rzadziej na sprężone powietrze apollo misja kosmiczna której głównym celem było pierwsze lądowanie człowieka na księżycu lądowanie nastąpiło lipca roku o godzinie utc w miejscu o współrzędnych n i e lot apollo był elementem szerszego programu apollo w roku prezydent usa john f kennedy ogłosił że amerykanie wylądują na księżycu przed upływem dekady inżynierowie musieli zbudować rakietę na tyle silną by doleciała do księżyca oraz statek kosmiczny zdolny odbyć tę podróż w obie strony pomocne okazały się doświadczenia twórcy rakiety v wernhera von brauna zbudowano gigantyczną rakietę saturn v która miała wynieść statki kosmiczne apollo rakieta wraz z modułem załogowym miała metrów wysokości a całkowita masa startowa wynosiła prawie ton czas dostarczenia elementów do ksc kennedy space center przeprowadzenie lądowania załogowego statku kosmicznego na księżycu i powrót na ziemię cel osiągnięty symulację lądowania i poruszania się po nieznanym gruncie przeprowadzono w stanie arizona i na islandii załogę stanowili start nastąpił lipca z centrum lotów kosmicznych na canaveral w tym czasie oficjalnie cape kennedy początek lotu apollo spędził na orbicie okołoziemskiej następnie udał się w trasę liczącą km ponieważ lądownik znajdował się pod modułem załogowym wykonano operację polegającą na tymczasowym odłączeniu modułu księżycowego obrocie reszty statku o i ponownym przyłączeniu lądownika który teraz umieszczony był z przodu szczegóły tej operacji są omówione w podrozdziale lot do orbity księżyca rozdziału profil misji apollo po trzech dniach apollo wszedł na orbitę księżyca armstrong i aldrin przeszli do modułu księżycowego który został odłączony i rozpoczął historyczne lądowanie astronauci wylądowali na księżycu lipca roku wkrótce neil armstrong przekazał ziemi radosną wiadomość orzeł wylądował kiedy lipca o godz utc armstrong zszedł po drabince i postawił stopę na pokrytej pyłem powierzchni srebrnego globu wygłosił słowa które przeszły do historii złośliwi zaznaczają że przejęty armstrong zapomniał o jednym słowie przez co cała fraza straciła sens zamiast it s one small step for a man but one giant leap for mankind powiedział it s one small step for man bez a przez co zdanie w rzeczywistości oznaczało to mały krok dla ludzkości ale wielki skok dla ludzkości nasa tłumaczyła że zdanie było kompletne a feralnego słowa nie było słychać przez zakłócenia na łączach w roku peter ford informatyk z australii dowiódł że pechowe a armstrong jednak wypowiedział następnie wyszedł aldrin i obaj astronauci przeprowadzili badania naukowe ustawili amerykańską flagę i zebrali kilogramów kamieni piasku i pyłu próbki przywiezione przez apollo zostały zebrane w czterech fazach po zejściu na powierzchnię srebrnego globu armstrong zebrał kilka odłamków skał w plastikowy woreczek te rezerwowe próbki zapewniały nieco materiału księżycowego na wypadek konieczności nagłego przerwania wyprawy i przedwczesnego powrotu na ziemię nieco później zebrał łopatką większą ilość materii księżycowej do metalowego zasobnika następnie zebrał próbki udokumentowane na które składały się obiekty starannie wybrane na podstawie ich wartości geologicznych armstrong robił zapisy i fotografował miejsce znalezienia i pozycję tych minerałów z kolei zostały wydobyte próbki za pomocą specjalnych narzędzi spod powierzchni księżyca po wodowaniu apollo próbki przewieziono dwoma śmigłowcami na wyspę johnson potem dwoma samolotami do houston a wreszcie samochodem do księżycowego laboratorium odbiorczego lrl lunar receiving laboratory wstępne badania przeprowadzone zostały przez specjalny zespół badań wstępnych pet w ośrodku kosmicznych lotów załogowych w houston teksas próbki zostały oddane do dyspozycji naukowców w stanach zjednoczonych i badaczy ośmiu innych krajów umieścili też tabliczkę z napisem w tym miejscu ludzie z planety ziemia po raz pierwszy postawili stopę na księżycu lipiec przybywamy w pokoju dla dobra całej ludzkości po godzinach i minutach spędzonych na księżycu astronauci powrócili do modułu dowodzenia gdzie czekał na nich michael collins droga powrotna minęła bez przeszkód lipca r apollo wodował na oceanie spokojnym w odległości km na południowy zachód od wysp hawajskich i kilometrów od czekającego lotniskowca uss hornet ze względu na pogarszającą się pogodę miejsce lądowania zostało przesunięte o km w godzinie minucie ekipa ratownicza nawiązała kontakt wzrokowy z kapsułą operacje ratownicze miały jednak przebieg inny niż w czasie dotychczasowych lotów gdyż uznano za konieczne poddanie selenonautów kwarantannie biologicznej dlatego zrzuceni ze śmigłowca płetwonurkowie podali najpierw załodze specjalne skafandry biologiczne i dopiero po przebraniu się w nie zostali podniesieni do kabiny śmigłowca jednocześnie kabina poddana została dezynfekcji po przeniesieniu na lotniskowiec hornet selenonauci natychmiast przeszli do specjalnej kabiny kwarantannowej mobile uarantaine facility mf w niej zostali przewiezieni na wyspy hawajskie w fort island kontener został załadowany na pokład samolotu c samolot dostarczył załogę do bazy sił powietrznych ellington w teksasie skąd kontener został przewieziony do centrum kosmicznego w houston w teksasie gdzie przeszli do stałego pomieszczenia kwarantannowego kwarantanna trwała do sierpnia i tak jak przewidywano dała wynik całkowicie negatywny kabina apollo obecnie jest eksponatem w national air and space museum w waszyngtonie po misji apollo na księżycu lądowało jeszcze pięć statków z załogą ludzką ostatnia misja odbyła się w grudniu apollo od tamtego czasu nikt nie lądował na księżycu zestaw do eksperymentów naukowych easep early apollo scientific experiment package składał się z dwóch urządzeń psep zestaw sejsmometrów pasywnych passive seismic experiments package przeznaczonego do badań aktywności sejsmicznej i odbłyśnika laserowego lrrr laser ranging retro reflector oba urządzenia razem miały masę około kilogramów i zajmowały około m psep składał się z czterech głównych podsystemów osłon zapewniających ochronę termiczną i ochronę przed uszkodzeniami mechanicznymi które mogłyby być skutkiem wstrząsów i wibracji układ zasilania w energię elektryczną wykorzystującego baterie słoneczne o mocy od do watów układu transmisji danych i zestawu sejsmometrów bezwładnościowych służących do rejestrowania drgań księżyca o niskiej i o wysokiej częstości pierwsze dane z psep zaczęły płynąć natychmiast urządzenie rejestrowało drgania spowodowane poruszaniem się astronautów po powierzchni księżyca i w lądowniku aparatura psep wyposażona została w specjalny grzejnik radioizotopowy alrh z ang apollo lunar radioisotopic heater grzejnik ten dostarczał ciepło do ogrzewania aparatury psep w czasie nocy księżycowej celem zabezpieczenia przed uszkodzeniem na skutek zbyt silnego ochłodzenia grzejnik składał się z dwóch jednostek grzejnych zawierających około g izotopu jego rozpad był źródłem ciepła moc cieplna wynosiła w masa około kg a masa całego sejsmometru kg krzemowy panel odbłyśnika został wyposażony w mechanizmy umożliwiające precyzyjne skierowanie go w stronę ziemi odbijając wysłane z ziemi wiązki laserowe odbłyśnik umożliwił dokładne zmierzenie odległości jaka dzieli nas od księżyca dzięki niemu zmierzono także promień księżyca i badano ruch centrum masy naszego satelity z odbłyśnika korzystało obserwatorium mcdonalda w fort davis w teksasie obserwatorium licka na mount hamilton w kalifornii i należące do uniwersytetu arizony obserwatorium catalina station poza tym astronauci umieścili na powierzchni księżyca płat folii do chwytania cząstek wiatru słonecznego solar wind experiment posłużono się paskiem aluminiowej folii o grubości kilku dziesiątych części milimetra rozpiętej na ustawionym pionowo pręcie w tym celu aldrin wybrał oświetlone przez słońce miejsce na północ od lm folia zawieszona była na stojaku na okres ponad dwie godzin do zakończenia eva przez ten czas padały na nią cząstki wiatru słonecznego celem doświadczenia było wychwycenie naładowanych elektrycznie cząstek składników wiatru słonecznego które nie docierają do ziemi chronionej silnym polem magnetycznym by określić ich zawartość w wietrze słonecznym folia została zwinięta przed powrotem lunonautów do lądownika zamknięta w pojemniku wraz z workiem zawierającym próbki gruntu i przywieziona na ziemię do zbadania w laboratorium w szwajcarii stwierdzono w niej obecność wielu cząstek gazów szlachetnych o dużych masach co stanowiło interesujące odkrycie autorem tego eksperymentu odpowiedzialnym za przeprowadzenie badań był dr j geiss z uniwersytetu w bernie astronauci wykonywali też filmy i zdjęcia posługując się kamerą maurer i aparatem fotograficznym hasselblad oraz specjalnym aparatem do rejestrowania bliskich stereometrycznych ujęć powierzchni księżyca pierwsza księżycowa misja przebiegła zgodnie z planem manewr tli odpalenie silnika w celu umieszczenia statku na trajektorii lotu w kierunku księżyca został przeprowadzony tak precyzyjnie że konieczna była tylko jedna korekta trajektorii podobnie manewr tei odpalenie silnika w celu opuszczenia orbity okołoksiężycowej był na tyle dokładny że w drodze powrotnej wykonana została tylko jedna korekta bazując na doświadczeniach misji apollo apollo został umieszczony na nieznacznie eliptycznej orbicie sądzono że orbita zostanie ukołowiona przed spotkaniem z powracającym lądownikiem wskutek niejednorodności pola grawitacyjnego księżyca jednak pomiary wykazały że proces ten postępuje zbyt wolno by można go było zastosować w praktyce uruchomienie silnika dps i rozpoczęcie procedury lądowania nastąpiło we właściwym momencie w najniższym punkcie orbity podejścia do lądowania lądowanie lm odbiegało o około kilometrów od planowanego było to skutkiem manewrów mających na celu korekty orientacji statku wykonywanych w trakcie dwóch ostatnich okrążeń księżyca w ostatniej fazie podejścia astronauci zauważyli że lądownik kieruje się do obszaru pokrytego skałami o średnicy od półtora do trzech metrów armstrong przejął sterowanie i skierował lm o metrów dalej lunonauci szybko zaadaptowali się do warunków panujących na księżycu i przeprowadzili spacer kosmiczny zgodnie z planem astronauci zgromadzili kg gruntu i skał w tym dwie próbki rdzeniowe jednak z trudem udało się zagłębić próbnik na cm poza lądownikiem selenonauci spędzili dwie i pół godziny kalendarium misji apollo w archiwach narodowych w waszyngtonie znajduje się kopia notatki z lipca zatytułowanej na wypadek katastrofy na księżycu notatka zawiera tekst orędzia które prezydent richard nixon miał wygłosić gdyby astronauci nie byli w stanie powrócić na ziemię po orędziu łączność radiowa z uwięzionymi na księżycu astronautami miała zostać przerwana a kapłan miał w nawiązaniu do ceremoniału morskich pogrzebów powierzyć dusze umierających astronautów najgłębszej z głębi istnieje szereg teorii spiskowych twierdzących że lądowania amerykańskich wypraw programu apollo na księżycu w latach były mistyfikacją zwolennicy tego poglądu uważają że amerykańscy astronauci nie wylądowali na księżycu a nasa sfałszowała zdjęcia próbki skał księżycowych i inne dowody tego wydarzenia według wyników sondażu opinii publicznej przeprowadzonego w stanach zjednoczonych w roku przez instytut gallupa na pytanie czy wierzą że lądowanie na księżycu zostało sfingowane twierdząco odpowiedziało ankietowanych w roku stacja telewizyjna fox poświęciła tym teoriom spiskowym specjalny godzinny program zatytułowany conspiracy theory did we really land on the moon dosł teoria spiskowa czy naprawdę wylądowaliśmy na księżycu istnieje szereg stron internetowych i publikacji zarówno prezentujących jak i odpierających zarzuty zwolenników tej teorii spiskowej temu zagadnieniu poświęcona jest również w całości jedna ze stron internetowych agencji nasa apollo jaskinia w południowej namibii w górach huns w dolinie rzeki oranje stanowisko archeologiczne została nazwana na cześć misji kosmicznej apollo która powróciła na ziemię w dniu rozpoczęcia prac wykopaliskowych prace wykopaliskowe w jaskini pod kierownictwem wolfganga ericha wendta zostały przeprowadzone w latach bardzo długa sekwencja warstw stratygraficznych obejmuje poziomy od późnego plejstocenu do holocenu datowane na okres między a tys lat temu w trakcie prac archeologicznych odkryto ponad tysięcy kości zwierzęcych oraz wyrobów kamiennych z okresu środkowego i górnego paleolitu wśród znalezisk z apollo znajdują się kamienne płytki pokryte realistycznymi malowidłami z przedstawieniami zwierząt będące najstarszymi znanymi przykładami sztuki figuratywnej z terenu afryki najstarsze z tych malowideł pochodzą z warstw datowanych na ok lat temu są więc współczesne sztuce oryniacko graweckiej w zachodniej europie alcatraz island wyspa na zatoce san francisco w języku hiszpańskim zwana jest wyspą głuptaków hiszp isla de los alcatraces a w angielskim nazywana także skałą ang the rock znajduje się na niej nieczynne już więzienie o zaostrzonym rygorze działające od do roku zamknięte zostało głównie z powodu wysokich kosztów utrzymania błędów konstrukcyjnych i powstających uszkodzeń betonowych elementów poprzez słone nadmorskie powietrze główny budynek więzienny został wybudowany w latach więzienie nie jest jedyną atrakcją turystyczną wyspy alcatraz miłośnicy przyrody i architektury mogą tam napotkać siedliska wielu gatunków roślin i ptaków zwłaszcza mew które w marcu zakładają gniazda na wyspie znajdują się też ślady trwającej dwa lata okupacji wyspy przez indian np ruiny małego osiedla mieszkalnego przyległego do więzienia oficjalnie przez lat działalności więzienia żadnemu więźniowi nie udało się z niego uciec choć odnotowano prób z udziałem więźniów w tym dwóch którzy próbowali uciec dwa razy sześciu uciekinierów zastrzelono dwóch utonęło pięciu nie odnaleziono pozostałych złapano dwóch wydostało się z wyspy ale zostało pojmanych jeden w drugi w roku podczas najsłynniejszej próby ucieczki w dniu czerwca roku trzech uciekinierów frank morris oraz bracia john i clarence anglinowie zdołało wydostać się za mury więzienia przeprowadzono zakrojone na szeroką skalę poszukiwania aby odnaleźć zbiegłych więźniów stróże prawa byli pewni że odnajdą ich ciała ale nigdy im się to nie udało na podstawie opowieści o tych ucieczkach powstało kilka filmów m in ucieczka z alcatraz z clintem eastwoodem fakt iż przez wiele lat nie było o uciekinierach żadnej wieści i że wyjawienie informacji o ich losach gwarantowałoby sławę i pieniądze zdawało się świadczyć że żadna z ucieczek nie była udana w roku ujawniono jednak iż w policja otrzymała list którego nadawca przedstawiał się jako john anglin potwierdzał udaną ucieczkę całej trójki w czerwcu wraz z prośbą o łagodny wymiar kary i opiekę medyczną związaną z chorobą nowotworową w zamian za ujawnienie miejsca swojego pobytu w dniach maja r doszło do próby ucieczki która przerodziła się w walkę pomiędzy kilkoma więźniami a strażnikami wspieranymi przez marines nazwaną bitwą o alcatraz plan ucieczki więźniów polegał na próbie wykorzystania rozluźnienia dyscypliny wśród strażników np nieuzbrojeni strażnicy przebywający wśród więźniów nosili klucze do przejścia pomiędzy przystanią a więzieniem podczas posiłków na galeryjkach strażniczych zamiast kilku strażników przebywał tylko jeden więźniów zatrudnianych do prac porządkowych zamierzało podczas przerwy na lunch obezwładnić i rozbroić strażników uwolnić z cel pozostałych następnie w mundurach strażników dostać się do przystani między a cumowała tam motorówka przewożąca zaopatrzenie porwać motorówkę i dostać się na brzeg lądu stałego wszystko przebiegało początkowo zgodnie z planem więźniowie rozbroili i zamknęli w celach strażników przebywało na bloku pozostali wracali po posiłku i wpadali w zasadzki a następnie próbowali zdobytymi kluczami otworzyć przejście do przystani jednakże strażnik mający właściwy klucz zdołał go odczepić od pęku i ukryć w celi nieostrożni więźniowie mówili jakiego klucza szukają gdy więźniowie zorientowali się w sytuacji odnaleźli ukryty klucz ale równocześnie więźniowie przy przejściu nadal próbowali siłą otworzyć zamek niewłaściwym kluczem którego część się ułamała i zablokowała zamek konstrukcja drzwi uniemożliwiała przestrzelenie zamka w tym samym czasie zastępca naczelnika poszedł sprawdzić dlaczego strażnicy nie odbierają telefonów i udało mu się uciec z zasadzki więźniów wtedy został wszczęty alarm więźniowie zorientowali się że nie mają szans na ucieczkę postanowiło przy użyciu zdobytej broni walczyć do końca a wrócić do cel spośród tych ostatnich więzień chciał uwolnić strażników ale pozostałych dwóch kazało więźniowi spośród tych co postanowili walczyć zastrzelić zakładników z nich zostało rannych zmarł w szpitalu a wszyscy ocaleli bo upadli na podłogę i udawali martwych o rozpoczął się nieudolny szturm strażników z broni ciężkiej była ostrzeliwana część budynku gdzie nie było buntowników który zakończył się klęską strażnik został zastrzelony a rannych wtedy naczelnik poprosił o pomoc marines których wzmocniony pluton przybył ze wsparciem okazało się jednak że z przyczyn formalno prawnych żołnierze nie mogą bezpośrednio walczyć z więźniami jednakże przeszkolili strażników w nocy podczas kolejnego szturmu strażnicy zdołali ewakuować zakładników kosztem jednego rannego zbuntowani więźniowie zajęli stanowisko na poddaszu gdzie strażnicy nie mogli ich ostrzeliwać następnego dnia żołnierze w większości weterani wojny na pacyfiku otrzymali zgodę na ograniczony udział w działaniach marines weszli na dach zaczęli wybijać otwory i wrzucać granaty co zmusiło więźniów do ucieczki do zamkniętego korytarza przeszkoleni strażnicy ogniem uniemożliwiali więźniom wydostanie się z korytarza decydujący szturm został odłożony na maja rano w nocy strażnicy zostali dodatkowo przeszkoleni przez marines strażnicy zaczęli ogniem i granatami wypierać więźniów z kolejnych pomieszczeń buntownicy zorientowawszy się że nie mają drogi ucieczki zastrzelili się pozostałych więźniów którzy chcieli zabić strażników zostało skazanych na śmierć wyroki wykonano w r autotransformator to specjalny transformator w którym jest tylko jedno uzwojenie spełniające jednocześnie rolę pierwotnego i wtórnego autotransformator może posiadać przekładnię stałą stały stosunek liczby zwojów uzwojeń pierwotnego i wtórnego lub też zmienną autotransformator używany jest w elektroenergetyce zamiast transformatora gdy zachodzi potrzeba transformacji napięcia z niewielką przekładnią np kv kv wiąże się to bowiem z oszczędnością materiałów zużytych na budowę urządzenia łatwiejszym transportem itd moc własna autotransformatora różni się od jego mocy przechodniej i dla niewielkich wartości przekładni np dwukrotne obniżenie napięcia autotransformator charakteryzuje się współczynnikiem stosunku mocy do wielkości urządzenia lepszym niż ma to miejsce dla transformatora autotransformatory elektroenergetyczne często pracują ze stałą przekładnią lub zmienianą skokowo przez odczepy w laboratoriach często używane są autotransformatory z płynną regulacją z uzwojeniem nawiniętym na toroidalnym rdzeniu zmianę przekładni uzyskuje się przez przesuwanie szczotki węglowej zazwyczaj bezpośrednio przymocowanej do odpowiedniego pokrętła umożliwia to płynną regulację napięcia przeważnie w zakresie napięcia zasilania lub rzadziej stosuje się również trójfazowe autotransformatory które w praktyce zbudowane są z trzech urządzeń jednofazowych w których wszystkich szczotki są przymocowane do tego samego elementu obracającego zmiana położenia pokrętła pozwala więc na jednoczesną regulację napięcia we wszystkich fazach autotransformator nie zapewnia separacji galwanicznej gdyż istnieje połączenie elektryczne pomiędzy obwodami wejścia i wyjścia firma general radio corporation przez wiele lat od roku produkowała autotransformatory pod zarejestrowanym znakiem towarowym variac ang variable ac transformer regulowany transformator prądu przemiennego w praktyce najczęściej występują autotransformatory jedno i trójfazowe z odczepami pozwalajace na skokową zmianę napięcia wyjściowego oraz autotransformatory z tak zwaną płynną regulacją napięcia wyjściowego autotransformatory z uwagi na mniejsze zużycie materiałów znajdują wiele zastosowań w przemyśle i energetyce ciekawą aplikacją są autotransformatory rozruchowe wykorzystywane podczas rozruchu silników indukcyjnych dużej mocy allah allh wym w języku arabskim słowo oznaczające abrahamicznego boga początkowo słowo allah było wykorzystywane zarówno przez arabów do określania boga księżyca sina wywodzącego się od sumeryjskiego boga księżyca nanny jak i przez chrześcijańskich arabów do określania boga pomimo że jest tradycyjnie kojarzone z islamem słowo allah nie jest specyficzne dla tej religii także wśród przedislamskich i chrześcijańskich arabów słowami allah alihah oznaczającymi to samo co u żydów eloh elohim określano boga w rozumieniu monoteistycznym słowo allah występuje między innymi na inskrypcji z umm al dżimal od czasów mahometa zaczęło ono oznaczać dla muzułmanów w języku arabskim wyłącznie abrahamicznego boga i dlatego chociaż ma ono lingwistycznie formy liczby mnogiej oraz rodzaju żeńskiego to te formy gramatyczne nie są obecnie stosowane przynajmniej wśród muzułmanów arabskie słowo allh alif lam lam ha allh oznacza bóg jedyny składa się z dwóch słów al będące rodzajnikiem określonym ilh które tłumaczone jest na polskie słowo bóg pisane małą literą oznaczające boga w znaczeniu ogólnym bóstwo całe zaś słowo allh tłumaczone jest na słowo bóg pisane dużą literą co wskazuje na konkretne uosobione bóstwo w tym przypadku jedynego boga dla wyznawców islamu mimo tłumaczenia na słowo bóg ze względu na ścisłe połączenie języka arabskiego z koranem i islamem przez muzułmanów używane jest w oryginalnym brzmieniu zarówno w wyznaniu wiary jak i bezpośrednich odniesieniach odpowiednikiem arabskiego ilh jest hebrajskie słowo eloh alef lamed he w liczbie mnogiej elohim napisane w pierwotnej formie paleohebrajskiej bądź aramejskiej czy w piśmie nabatejskim wymówić można na kilka różnych sposobów w podstawowej formie słowo to wymawiane alah jest czasownikiem o znaczeniu przysięgać lub składać przysięgę jak również czasownikiem ubóstwiać lub czcić rdzeń tego słowa pochodzi od jeszcze starszego słowa el które znaczy bóg bóstwo moc siła słowo to ma takie samo znaczenie jak arabskie słowo ilh aramejskie l czyli takie jak w języku polskim bóg bóstwo alternatywną również prawidłową pisownią w języku polskim jest allach allah jest jedynym słowem arabskim w którym wymawiane jest stąd u sienkiewicza pisownia ałłah według muzułmanów allah jest jednym z bytów samoistnych tytułowanym w koranie jako pan światów cały świat podlega ciągłym przemianom ponieważ jest w każdej chwili tworzony przez niego na nowo wszystkie prawa świata wywodzą się z jego woli i mądrości nie ma boga prócz allaha a mahomet jest jego prorokiem to wyznanie wiary w jedynego boga allaha jest jednym z pięciu filarów islamu każdy muzułmanin musi oddawać mu bezwarunkową cześć i bezwzględnie poddać się jego woli i wyrokom bóg jest jeden i jedyny a jego wszechmoc i panowanie niepodzielne ziemia i niebo niezmierzone przestrzenie cały świat są jego królestwem zarówno są mu wiadome czyny które na jaw wydajesz jak i te które ukrywasz w tajemnicy wie to co mówisz głośno i to co cicho nie masz boga nad niego najpiękniejsze imiona należą do niego koran według islamu najcięższym grzechem którego bóg nigdy nie przebacza jest szirk oddawanie czci innym bogom oprócz niego pan nie przebaczy bałwochwalcom on odpuszcza podług swej woli wszystkie inne występki lecz bałwochwalstwo jest jedną z największych zbrodni koran islam krytykuje chrześcijańskie poglądy o jezusie jako synu bożym czy dogmat o trójcy świętej zaprawdę allah jest jedynym bogiem on jest święty daleki od posiadania syna świadczę że allah jest jednym i jedynym bogiem nie posiadającym towarzyszy od którego zależą wszystkie rzeczy i byty nie zradza ani nie jest zrodzony i nic nie jest jak on istotę boga allaha określa w koranie przymiotników nazywanych atrybutami lub imionami nie w dosłownym tego słowa znaczeniu allaha kolejność tych imion jest taka w jakiej pojawiają się w koranie pierwszym z nich jest ar rahman miłościwy zasadniczo muzułmanie uważają że imion tych allah posiada jednak ostatnie z nich zna tylko on sam właśnie owym atrybutom odpowiada paciorków muzułmańskiego różańca tasbih subha pomiędzy światem ludzi a allahem muzułmańska kosmologia umieszcza świat bytów nadprzyrodzonych aniołów sług bożych i dżinnów do których zalicza się też szatana wbrew obiegowym opiniom wyraz allah nie oznacza tylko boga u muzułmanów bo nie jest imieniem własnym boga to arabskie słowo oznaczające boga jest używane także przez arabskojęzycznych chrześcijan na określenie chrześcijańskiego boga w trójcy jedynego arabskie słowa allah i alihah stanowią odpowiedniki hebrajskich słów eloh i elohim w języku arabskim nie istnieje inne słowo niż allah na określenie osobowego boga utożsamianego z jakąkolwiek religią dlatego używane jest przez arabskich chrześcijan jako określenie boga ang god niem gott w którego wierzą a nie w aspekcie imienia własnego boga w islamie użycie tego słowa w kontekście dwóch różnych religii wzbudza kontrowersję ze względu na różnice w przekazie biblii i koranu wobec czego w malezji zostało zakazane prawnie używanie słowa allah do określenia boga w chrześcijaństwie arabscy chrześcijanie uważają ponadto że ostatnie imię allaha to ath thaluth al muaddas trójca święta będące zasadniczą istotą boga jako miłości angstrem jednostka długości równa m oznaczenie nie jest jednostką układu si służy do liczbowego wyrażania wartości bardzo małych długości porównywalnych z rozmiarami atomów często stosowany w chemii i fizyce przy opisywaniu obiektów i zjawisk zachodzących w skali atomowej gdzie posługiwanie się jednostkami układu si wymagałoby używania ułamków nm lub liczbami rzędu setek pm przykładowo promień van der waalsa atomu wodoru wynosi a długość wiązania h h w cząsteczkach to jednostka ta używana jest też do oznaczania długości fal promieniowania np widzialnego ultrafioletowego rentgenowskiego i in nazwa angstrem pochodzi od nazwiska andersa jnasa ngstrma szwedzkiego fizyka i astronoma jednego z twórców astrofizyki i pioniera spektroskopii który po raz pierwszy wprowadził tę jednostkę w roku angstrem nie jest w polsce legalną jednostką miar amper jednostka natężenia prądu elektrycznego nazywane też po prostu prądem elektrycznym jest jednostką podstawową w układzie si i układzie mksa oznaczaną w obu układach symbolem a podczas generalnej konferencji miar przyjęto rezolucję dotyczącą m in redefinicji ampera nowa definicja brzmi następująco amper oznaczenie a jest to jednostka si prądu elektrycznego jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej ładunku elementarnego e wynoszącej wyrażonej w jednostce c która jest równa a s gdzie sekunda zdefiniowana jest za pomocą cs niniejsza definicja nie została jednak do tej pory czerwca r zaktualizowana w rozporządzeniu rady ministrów w sprawie legalnych jednostek miar w układzie miar cgs odpowiednikiem ampera jest biot bi jeśli przepływający przez dany przekrój prąd ma natężenie a oznacza to że w ciągu s przepływa c ładunku czyli azja południowo wschodnia region azji obejmujący półwysep indochiński i archipelag malajski wraz z filipinami należą do niego następujące państwa zajmują one powierzchnię około mln km z liczbą ludności przekraczającą mln mieszkańców szacunek na rok niekiedy do azji południowo wschodniej zalicza się też mjanmę stanowiące historycznie tzw indie zagangesowe należące do indii archipelagi andamany i nikobary oraz stanowiące przedmiot sporu między chinami a wietnamem malezją i filipinami archipelagi paracelski i spratly natomiast wschodnie obszary indonezji położone na nowej gwinei i stanowiące prowincje papua zachodnia papua barat oraz papua zaliczane są przeważnie do oceanii a nie do azji niekiedy także timor wschodni zaliczany jest do oceanii w latach istniała międzynarodowa organizacja o nazwie organizacja paktu azji południowo wschodniej seato której celem było zapewnienie pokoju w tym regionie świata pakt ten utworzyły dwa państwa tego regionu tajlandia i filipiny oraz kilka mocarstw światowych i regionalnych które miały swoje interesy w tym regionie tj stany zjednoczone australia francja nowa zelandia pakistan oraz wielka brytania azja środkowa także azja centralna środkowy wschód region wyróżniany w geografii historycznej i politycznej zasięg azji środkowej wyznacza się w oparciu o kryteria antropogeograficzne przede wszystkim według granic państw regionu zgodnie z przeważającym obecnie nazewnictwem azja środkowa to zespół państw pomiędzy rosją na zachodzie i północy chińską republiką ludową na wschodzie oraz afganistanem i iranem na południu tak rozumiana azja środkowa obejmuje pięć państw dawnych republik związkowych zsrr kazachstan uzbekistan turkmenistan kirgistan i tadżykistan zwane stanami z racji obecności w nazwach perskiego sufiksu stan znaczącego kraj region azji środkowej w tym znaczeniu ma powierzchnię mln km i zamieszkiwany jest przez około mln ludzi w czasach zsrr terminem azja środkowa sriedniaja azija określano jedynie uzbekistan turkmenię kirgizję i tadżykistan był to jeden wspólny obszar gospodarczy ze względu na cechy geograficzne kazachstanu republika ta nie była wliczana stąd też w czasach sowieckich używano określenia azja środkowa i kazachstan w roku prezydent kazachstanu nursułtan nazarbajew na szczycie państw azji środkowej zgłosił propozycję rezygnacji z definicji terminu azji środkowej i kazachstanu na rzecz pojęcia azja centralna obejmującego wszystkie postsowieckie republiki w regionie propozycja przyjęła się i tak też dziś powszechnie funkcjonuje choćby w mediach definicja azji centralnej wypracowana przez unesco w history of civilizations of central asia wyznacza dużo szersze granice regionu azji centralnej zaliczając do niego mongolię tybet północno wschodni iran prowincje golestan chorasan północny i chorasan e razawi afganistan pakistan prowincje chajber pasztunchwa pendżab azad dżammu i kaszmir indie stan pendżab oraz regiony kaszmir i ladakh środkowo wschodnią rosję na południe od linii borealnych lasów iglastych tajgi oraz pięć wspominanych już wcześniej republik poradzieckich taką definicję azji centralnej podaje także collins dictionary alternatywną metodą jest określenie regionu w oparciu o pochodzenie etniczne byłyby więc to w szczególności obszary zamieszkane przez ludy wschodnio turkijskie wschodnio irańskie i mongolskie wówczas region azji centralnej zawierałby pięć wspomnianych byłych republik poradzieckich turkijskie regiony południowej syberii mongolię chińskie regiony autonomiczne sinciang i mongolia wewnętrzna oraz północną część afganistanu tzw afgański turkiestan region tak pojmowany choć nie religijnie etnicznie i językowo ale kulturowo jest ze sobą spójny na co wpływ miała wspólna historia cywilizacji ludów wielkiego stepu oraz położenie na jedwabnym szlaku oraz wielkim szlaku herbacianym azja środkowa obejmująca kirgistan kazachstan uzbekistan tadżykistan i turkmenistan geopolitycznie odpowiada obszarowi tzw heartlandu w wąskim znaczeniu terminu azja centralna to region o bardzo zróżnicowanym ukształtowaniu geograficznym obejmującym wysokie góry tienszan rozległe pustynie kara kum kyzył kum takla makan i gobi i trawiaste stepy większość obszaru nie nadaje się pod uprawę między innymi ze względu na obecność wspomnianych już pustyń jak i niedoboru wody do najważniejszych rzek należy zaliczyć amu darię syr darię hari rod i murgab ponadto na obszarze tym położone są trzy jeziora aralskie bałchasz a także morze kaspijskie dominuje klimat suchy stepowy z niewielką ilością opadów i dużymi wahaniami temperatur występuje tu kilka stref biogeograficznych od pustyń żyznych stepów i lasów liściastych poprzez alpejskie łąki aż po tundrę bioróżnorodność regionu charakteryzuje się wysokim stopniem endemizmu w niektórych obszarach aż do roślin stanowią gatunki bardzo rzadkie występuje tu około gatunków roślin kwiatowych gatunków kręgowców i bezkręgowców wiele z nich wymienionych jest w czerwonej księdze gatunków zagrożonych światowej unii ochrony przyrody iucn azja zachodnia azja południowo zachodnia azja przednia region geograficzny azji obejmujący wyspę cypr półwyspy azja mniejsza arabski synaj teren górzysty na styku kontynentów azji i europy tak zwane zakaukazie oraz wyżyny armeńską i irańską na terenie azji zachodniej leżą państwa bliskiego wschodu i całkowicie lub częściowo w zależności od przyjętej wersji granicy europa azja zakaukazia termin azja przednia niem vorderasien w języku polskim pojawił się w czasach zaborów rosjanie też posługiwali się tym zapożyczonym z niemieckiego terminem ros obecnie jest czasem spotykany w pracach historycznych geograficznych archeologicznych i lingwistycznych termin azja zachodnia ang west asia ukazuje usytuowanie terenu na kuli ziemskiej pojawił się jako przeciwieństwo historycznego terminu bliski wschód który określa położenie względem europy termin azja południowo zachodnia najlepiej oddający położenie geograficzne granice azji zachodniej wyznaczają od zachodu morze śródziemne morze egejskie morze marmara od północy morze czarne góry kaukaz morze kaspijskie oraz góry kopet dag od wschodu zachodnie granice wyżyny irańskiej u podnóża himalajów od południa morze arabskie zatoka adeńska i morze czerwone z południowego wschodu wody oceanu indyjskiego wbijające się w tę część kontynentu przez zatokę omańską i cieśninę ormuz tworzą zatokę perską rejon w większości otoczony wodą linia brzegowa wynosi a wkluczając bahrajn i cypr najdalej wysuniętymi punktami są położenie geograficzne na wysokości zwrotnika raka naznacza obszar azji zachodniej suchym i gorącym klimatem zwrotnikowym i podzwrotnikowym dużą część rejonu zajmują pustynie w tym największa piaszczysta na świecie rub al chali na których podobnie jak na wyżynie irańskiej panuje klimat kontynentalny zachodnia część obszaru znajduje się pod wpływem klimatu śródziemnomorskiego jednakże środkowa część półwyspu anatolijskiego nabiera cech klimatu kontynentalnego i wykazuje tendencje pustynnienia na górzystej północy gdzie rozciągają się obszerne połacie lasów i żyzne doliny dominuje klimat górski obejmuje on również góry zagros rozpostarte od kaukazu w kierunku zatoki perskiej największe roczne opady przekraczające mm notuje się w górach kaukazu zaś najmniejsze na pustyni rub al chali średnia roczna wyznaczana przez kilka lat wynosi nieco powyżej mm ze względu na występujące na styku trzech kontynentów duże zróżnicowanie klimatu amplitudy temperatury różnie się kształtują zależnie od rejonu w niektórych miejscach pustyni rub al chali temperatura w lecie dochodzi nawet do c średnia temperatura i wyżyny irańskiej to latem c a c zimą w lecie nocami następują gwałtowne ochłodzenia i temperatura potrafi spaść nawet poniżej c najzimniejszym miejscem azji zachodniej jest góra ararat w turcji gdzie nawet w lecie temperatura zazwyczaj nie przekracza c średnie temperatury na północy to w lecie c zaś zimą c w azji zachodniej występują dwa charakterystyczne wiatry shari i szamal większość azji zachodniej stanowią obszary o wyżynno górzystym ułożeniu terenu zazwyczaj po wąskiej przybrzeżnej równinie na zachodzie pojawiają się góry a zaraz za nimi pustynne bądź trawiaste górzyste płaskowyże które na południu rejonu stopniowo opadają do morza a na północy przechodzą w wysokie góry przeważającą część najdalej wysuniętego na zachód półwyspu azja mniejsza stanowi wyżyna anatolijska rozpostarta pomiędzy górami pontyjskimi i górami taurus na granicy półwyspu góry pontyjskie i taurus się przybliżają się do siebie na tym zwężeniu rozpoczyna się malownicza i wyżej usytuowaną wyżynę armeńską która stanowi centralną część tego regionu azji na północ od niej są góry kaukaz z najwyższym szczytem elbrus m n p m na południowy wschód góry zagros i wyżyna irańska a na południu za najwyższym pasmem gór taurus których najwyższym szczytem jest ararat m n p m oraz mezopotamią rozpoczynają się pustynie półwyspu arabskiego niziny zajmują zazwyczaj tereny przybrzeżne wyjątek stanowi dolina mezopotamii oraz wschodnia część pustyni rub al chali większą nizinną kotlinę tworzy też wpadająca do morza kaspijskiego rzeka kura najniżej położone jest morze martwe którego lustro wody znajduje się w najniższym punkcie ziemi m p p m w azji zachodniej zbiegają się trzy płyty tektoniczne afrykańska arabska i eurazjatycka oddziaływanie wzajemne płyt sprawia że region jest sejsmicznie aktywny widać szczególnie w turcji która sama znajduje się na małej płycie tektonicznej gdzie często dochodzi do trzęsień ziemi na styku płyt afrykańskiej i arabskiej oddalających się rocznie od siebie o ok cm przechodzi rów abisyński którego najbardziej wysuniętą na północ częścią jest rów jordanu największym bogactwem naturalnym jest występująca w krajach zatoki perskiej ropa naftowa kiedyś spalany uboczny produkt wydobycia ropy gaz ziemny jest dziś wykorzystywany w przemyśle i skraplany na sprzedaż najbardziej urozmaicone złoża są w iranie gdzie poza ropą naftową i gazem ziemnym występują żelazo boksyty miedź cynk i ołów oraz chrom również dużą różnorodnością zasobów kopalnych może poszczycić się turcja gdzie znajdują się bogate pokłady chromu oraz nieco mniejsze węgla brunatnego i żelaza na terytorium izraela palestyny i jordanii występują złoża soli potasowych fosforytów i apatytów natomiast w libii złoża siarki naturalne bogactwo terenów górzystych stanowią lasy w tym piękne lasy cedrowe w większości państw regionu duży problem stanowi brak naturalnych zasobów wodnych wraz z bardzo szybkim wzrostem populacji zwiększa się zapotrzebowanie na wodę nie tylko pitną lecz również dla przemysłu i rolnictwa dodatkowy problem stanowią zasolenia wód lądowych oraz wytwarzane przez człowieka ścieki głównym źródłem zaopatrzenia w wodę dla rolnictwa są rzeki w tym dwie największe na tym terenie eufrat i tygrys płynące w urodzajnej dolinie mezopotamii w bardziej suchych miejscach gdzie rzeki pojawiają się tylko okresowo buduje się zapory tamy oraz studnie aby zatrzymać wodę z gwałtownych i obfitych opadów wodę dla rolnictwa odzyskuje się też przez oczyszczanie ścieków odsalarnie dostarczają wodę pitną i dla przemysłu na najsuchszym terenie azji zachodniej występuje kilka podziemnych warstw wodonośnych w arabii saudyjskiej dwa duże zbiorniki pochodzących z paleozoiku i triasu wód podziemnych znajdują się pod górami gabal tuwai i rozciągają się od nich w kierunku zachodnim do morza czerwonego pochodzące z kredy i eocenu warstwy wodonośne są usytuowane pod dużą częścią środkowej i centralnej arabii saudyjskiej szczególne znaczenie odgrywa położony na południowy wschód od stolicy zbiornik wasia biyadh gdzie od maja r trwały badania nad wykorzystaniem podziemnych zasobów wodnych dominującą religię w azji zachodniej stanowi islam w różnych swoich odłamach półwysep azja mniejsza i tereny na południowy wschód od niego aż do oceanu indyjskiego zamieszkują przede wszystkim muzułmanie sunnici ich odsetek w niektórych krajach dochodzi do turcja wyżynę irańską i tereny ujścia eufratu i tygrysu muzułmanie szyici w iranie stanowią wszystkich mieszkańców pozostałe mniejsze odłamy muzułmanów rozsiane są po różnych krajach w niektórych z nich tworząc poważne grupy wyznaniowe w omanie muzułmanie ibadyci w libanie muzułmanie druzowie inne ważne religie to chrześcijaństwo apostolski kościół ormiański armenia górski karabach prawosławie m in cypr gruzja judaizm izrael spotyka się także wyznawców hinduizmu oman katar niektóre państwa regionu mają w konstytucji wpisany charakter wyznaniowy np arabia saudyjska i iran islam cypr prawosławie izrael judaizm a w większości krajów muzułmańskich prawo zawiera elementy szariatu najbardziej zróżnicowany religijnie jest liban gdzie poza różnymi odłamami wyznawców islamu istnieje dość spora grupa katolików kościoła greckokatolickiego i maronickiego oraz prawosławnych ziemia święta jest celem licznych pielgrzymek wyznawców monoteizmu do ważniejszych ośrodków kultu religijnego wszystkich trzech religii monoteistycznych należy zaliczyć jerozolimę a do wyłącznie muzułmańskich mekkę i medynę azja południowa region azji obejmujący kraje subkontynentu indyjskiego na południe od himalajów czyli indie pakistan nepal bhutan bangladesz oraz wyspiarskie państwa sri lankę i malediwy zależnie od ujęcia również kraje położone bardziej na zachód w azji zachodniej w liczba ludności azji południowej wynosiła mld około ludności świata z tego ludzi zamieszkiwało miasta azja południowa obejmuje nizinę hindustańską położoną na półwyspie część indii oraz sri lankę nizinę hindustańską tworzą aluwialne niziny indusu gangesu i brahmaputry biegnące równolegle do głównych łańcuchów himalajów jest to obszar akumulacji dawnych osadów z dna morza które zostały zepchnięte na teren niziny wskutek wypiętrzania się gór w dorzeczu gangesu i brahmaputry utworzyły się żyzne tereny podobnie jak w nawodnionych okolicach indusu natomiast obrzeża dorzecza indusu spustynniały przeciętna oczekiwana długość życia w tym rejonie w wynosiła lat zaś wskaźnik rozwoju społecznego drugi od końca po czarnej afryce w średnia piśmienność na terenie azji południowej oraz iranu uwzględniany jest wraz z azją południową w statystykach unicef wynosiła u dorosłych i u młodzieży w badanym okresie umiarkowane lub poważne niedożywienie u dzieci poniżej roku życia wynosiło słaba opieka okołoporodowa w stanowiła główną przyczynę śmierci dzieci w wieku poniżej lat pozostałymi głównymi przyczynami była biegunka oraz infekcje dróg oddechowych azja mniejsza region fizycznogeograficzny w azji zachodniej rozległy półwysep na zachodniej granicy azji otoczony morzami czarnym od północy marmara od północnego zachodu egejskim od zachodu i śródziemnym od południa od europy oddziela go morze marmara oraz cieśniny bosfor i dardanele azja mniejsza ma około mln km powierzchni i stanowi około dwóch trzecich terytorium turcji częściowo pokrywa się z krainą historyczną anatolii azja mniejsza jest regionem w przeważającej części wyżynno górskim niziny są niewielkie i leżą na wybrzeżach wnętrze azji mniejszej zajmuje wyżyna anatolijska mająca charakter płaskowzgórza które podnosi się z zachodu na wschód od do m n p m wyżynę ograniczają rozległe łańcuchy górskie gór pontyjskich na północnym wybrzeżu i gór taurus na południowym o wysokości ponad m n p m sięgające m n p m wygasły wulkan erciyes da na wschodzie oba łańcuchy górskie się zbiegają i bez wyraźnej granicy przechodzą w wyżynę armeńską region jest aktywny sejsmicznie klimat azji mniejszej jest podzwrotnikowy na wybrzeżach śródziemnomorski w centrum kontynentalny suchy roczny opad wynosi od mm na wyżynie anatolijskiej do mm na południowych zboczach taurusu i mm na północnych zboczach gór pontyjskich zimy są chłodne i wilgotne lata gorące i suche na wyżynie anatolijskiej przeważa roślinność stepowa i półpustynna zbocza taurusu i pontu porastają lasy liściaste bukowe i dębowe i iglaste jodłowe i sosnowo świerkowe na wybrzeżach przeważa makia andrzej sapkowski ur czerwca w łodzi polski pisarz fantasy z wykształcenia ekonomista twórca postaci wiedźmina jest najczęściej po lemie tłumaczonym polskim autorem fantastyki w roku minister kultury i dziedzictwa narodowego bogdan zdrojewski odznaczył go srebrnym medalem gloria artis urodził się i mieszka w łodzi od lipca roku jest honorowym obywatelem tego miasta jest absolwentem xxi liceum ogólnokształcącego im bolesława prusa w łodzi oraz uniwersytetu łódzkiego handel zagraniczny początkowo pracował w handlu zagranicznym handlował futrami w firmie skórimpex karierę literacką zaczynał jako tłumacz przekładając na język polski opowiadanie słowa guru cyryla m kornblutha w fantastyce popularność zdobył cyklem opowiadań i pięciotomową sagą o wiedźminie pierwsze opowiadanie wiedźmin debiut pisarza ukazało się w grudniu w miesięczniku fantastyka jako laureat iii nagrody w konkursie literackim ogłoszonym przez czasopismo oprócz tego wydał esej o rycerzach okrągłego stołu świat króla artura maladie leksykon miłośnika fantasy rękopis znaleziony w smoczej jaskini poradnik dla osób zaczynających grać w rpg pt oko yrrhedesa powieści z cyklu o reinmarze z bielawy trylogia husycka powieść żmija oraz wiele opowiadań i artykułów w czasopismach i zbiorach opowiadań jego książki zostały przetłumaczone na blisko dwadzieścia języków angielski niemiecki rosyjski hiszpański francuski białoruski litewski czeski słowacki ukraiński portugalski bułgarski serbski fiński włoski szwedzki holenderski estoński chiński węgierski jest laureatem wielu nagród literackich polskich i zagranicznych na podstawie jego literatury powstały komiks wiedźmin zeszytów w latach film pełnometrażowy i serial telewizyjny wiedźmin gra fabularna oraz gra karciana w oparciu o cykl wiedźmiński powstała seria komputerowych gier rpg wydana przez warszawskie studio cd projekt red w skład której wchodzą wiedźmin premiera października której andrzej sapkowski był konsultantem maja roku oraz maja w maju r serwis netflix zapowiedział nakręcenie serialu opartego na prozie sapkowskiego i osadzonego w świecie wiedźmina nawiązując współpracę z andrzejem sapkowskim jako konsultantem kreatywnym września w teatrze muzycznym im danuty baduszkowej w gdyni odbyła się prapremiera musicalu wiedźmin na podstawie opowiadań sapkowskiego w roku podczas spotkania autorskiego na polconie pisarz w ironiczny sposób negatywnie wypowiedział się na temat wpływu gier cd projekt red na sprzedaż i odbiór książek środowisko graczy zareagowało na słowa swoistym bojkotem sapkowskiego autor broni swego poglądu tym że z jego obserwacji jego tytuły opatrzone okładką z grafiką komputerową zostawały odbierane przez niektórych czytelników jako tzw game related czyli książka na podstawie gry co z kolei przekłada się na odebranie twórczości łódzkiego pisarza jako wtórnej nieoryginalnej w czerwcu roku ogłoszono iż z okazji urodzin andrzeja sapkowskiego jeden z łódzkich skwerów otrzyma imię wiedźmina geralta z rivii głównego bohatera serii książek pisarza w październiku pisarz wezwał cd projekt do zapłaty dodatkowych mln zł ponad wynagrodzenie określone w umowach między nim a spółką za wykorzystanie świata wiedźmina w grach powołując się na art ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych cd projekt określił to żądanie jako bezpodstawne i stwierdził że w sposób ważny i legalny nabył prawa do utworów sapkowskiego grudnia spółka zawarła z pisarzem porozumienie którego postanowienia zostały objęte tajemnicą członek stowarzyszenia pisarzy polskich matka andrzeja sapkowskiego urodziła się w podkieleckiej wsi a ojciec pod wilnem jest żonaty miał syna krzysztofa z pierwszego małżeństwa deklaruje się jako ateista abu nidal właśc hassan sabri al banna pseudonim oznacza ojciec walki ur w jaffie zm sierpnia w bagdadzie terrorysta palestyński przywódca organizacji rewolucyjna rada fatah urodził się w jaffie w roku pod nazwiskiem sabri al banna był dwunastym dzieckiem bogatego plantatora i jego ósmej żony dorastał wraz z braćmi i ośmioma siostrami jego ojciec miał żon w luksusowej rezydencji z basenem i widokiem na morze rodzina przyszłego terrorysty utrzymywała się ze sprzedaży cytrusów do państw europejskich głównie niemiec i wielkiej brytanii na przełomie lat trafił do collge des frres będącej francuską chrześcijańską szkołą misyjną po roku edukacji i śmierci ojca naukę kontynuował w szkole islamskiej w jerozolimie walki które wybuchły po podziale palestyny w roku doprowadziły do przerwania dochodowego biznesu rodziny al banna o ile ojciec abu nidala i jego rodzina miała dobre relacje z żydowskimi osadnikami w jaffie to wojna zmieniła zupełnie położenie rodziny która musiała wyjechać do kontrolowanego przez egipt obozu uchodźców al burajdż w strefie gazy włości al banni zostały zajęte przez izrael a exodus palestyńczyków ukształtował poglądy abu nidala następnie przeniósł się wraz z rodziną do nablusu gdzie ukończył liceum po ukończeniu szkoły średniej w roku wstąpił do nacjonalistycznej partii baas przez dwa lata studiował inżynierię na uniwersytecie kairskim które opuścił bez zdobycia dyplomu w roku wyprowadził się w celach zarobkowych do arabii saudyjskiej gdzie pracował między innymi jako robotnik często wracał do nablusu gdzie odwiedzał matkę także tam poznał swoją przyszłą żonę która wraz z nim wyprowadziła się do arabii saudyjskiej w roku para wzięła ślub owocem tego związku była trójka dzieci syn i dwie córki na emigracji nawiązał kontakt z palestyńskimi nacjonalistami związał się z ruchem al fatah jasira arafata w arabii saudyjskiej uczestniczył w antyizraelskich manifestacjach które wybuchły w roku po porażce arabów w wojnie sześciodniowej udział w protestach poskutkował go wyrzuceniem z pracy i aresztowaniem po wypuszczeniu został deportowany wraz z rodziną przeniósł się do nablusu a następnie do ammanu w jordanii założył kompanię handlową impex jednocześnie kontynuował działalność polityczną i przyjął pseudonim abu nidal czyli ojciec walki w wojnie między rządem jordańskim a palestyńskimi grupami zbrojnymi czarny wrzesień nie odegrał roli wojskowej jego firma posłużyła al fatah jako miejsce spotkań działaczy i transferów finansowych grupy działalność handlowa uczyniła go nie tylko bogatym ale wpłynęła również na jego wpływy w al fatah abu ijad przyznał mu stanowiska przedstawiciela partii w sudańskim chartumie a następnie iraku po klęsce palestyńczyków w konflikcie z jordanią publicznie krytykował kierownictwo organizacji wyzwolenia palestyny swoje radykalne poglądy głosił poprzez radio głos palestyny z siedzibą w iraku podczas trzeciego kongresu al fatahu w damaszku w roku poparł abu daouda wzywającego do większej demokracji w ramach partii i zemsty na rządzie jordanii gdy w lutym roku daoud został zatrzymany przez jordańskie władze za próbę zamachu na tamtejszego monarchę abu nidal zorganizował pierwszą operację o terrorystycznym charakterze operacji nadał kryptonim al iab czyli kara w ramach operacji terroryści związani z abu nidalem dokonali ataku na saudyjską ambasadę w paryżu oraz uprowadzili należący do kuwejtu samolot zastraszony rząd kuwejtu zgodził się na żądania porywaczy i wykupił od jordańczyków wypuszczenie daouda na wolność akcje abu nidala odbyły się bez konsultacji i bez zgody fatahu przywódcy owp zarzucili abu nidalowi że poprzez swoje działania szkodzi ruchowi oraz realizuje interes irackiego rządu abu nidal rezydował wówczas w iraku w grudniu roku członkowie jego grupy zniszczyli samolot linii pan american world airways w zamachu zginęły osoby za drastyczne środki działania abu nidal został zaocznie skazany przez owp na karę śmierci zamachy przeprowadzone przez abu nidala doprowadziły w lipcu roku do wydalenia go z al fatah na żądanie arafata jeszcze w październiku tego samego roku abu nidal utworzył odrębną od al fatahu organizację która przyjęła nazwę fatah rada rewolucyjna jedną z pierwszych akcji rady rewolucyjnej był zamach na samolot trans world airlines lecący z izraela do grecji ofiar śmiertelnych większość akcji abu nidala polegała na atakach na cele izraelskie i na zachodnich dyplomatów ponadto rada rewolucyjna przyjęła formę organizacji świadczącej usługi terrorystyczne zewnętrznym mocodawcom otrzymując wsparcie finansowe i zaopatrzeniowe od rządu iraku abu nidal zorganizował ataki na dyplomatów i obiekty w syrii pozostającej w sporze z irakiem w roku zmuszony do opuszczenia iraku gdzie groziło mu aresztowanie toczący wówczas wojnę z iranem reżim partii baas nawiązał bliższe relacje z zachodem schronienie znalazł w syrii rada rewolucyjna uznała tamtejszy rząd za sojusznika w walce z izraelem odtąd abu nidal skupił się głównie na eliminacji dyplomatów jordańskich gdyż obawiano się że rząd tego kraju zawrze z izraelem odrębny pokój czerwca roku na jego zlecenie zabito ambasadora izraela w londynie szlomo argowa zamach stał się dla izraela pretekstem by trzy dni później w odwecie wkroczyć do libanu rozpoczynając tym samym wojnę libańską w grudniu roku terroryści ostrzelali biura izraelskich linii lotniczych w rzymie i wiedniu torpedując przy tym porozumienie owp z rządami włoch i austrii równocześnie zwalczał umiarkowanych działaczy palestyńskich w roku z rąk jego ludzi zginął palestyński aktywista issam sartawi taka działalność zdaniem analityków bardziej szkodziła aniżeli pomagała sprawie palestyńskiej stąd też jego biograf patrick seale wysnuł wnioski o tym jakoby terrorysta miał być agentem mosadu lub narzędziem w ręku polityków izraelskich chcących storpedować porozumienie z owp i zdziesiątkować elitę organizacji grupa zebrała duży potencjał finansowy pobierając od państw arabskich swoisty okup abu nidal prowadził również handel bronią który okazał się szczególnie owocny w trakcie wojny iracko irańskiej broń sprzedawał obu stronom nielegalna działalność palestyńskiego terrorysty przyniosła mu majątek szacowany na około milionów dolarów działalność abu nidala umożliwiły nie tylko kraje arabskie blok wschodni a przede wszystkim rumunia węgry i polska oferowały schronienie abu nidalowi i członkom jego grupy oraz handlowały z nimi bronią w warszawie znajdowała się siedziba firmy sas foreign trade and investment company należąca do abu nidala zlikwidowano ją w roku na żądanie stanów zjednoczonych w roku po tym gdy syria złagodziła relacje z zachodem przeniósł się do libii w roku odmówił włączenia się do pierwszej intifady spowodowało to rozłam w szeregach rady rewolucyjnej w obozach grupy w libanie doszło do otwartego buntu przeciwko jego przywództwu przeciwnicy ojca walki domagali się włączenia rady rewolucyjnej do owp udziału w intifadzie i zaprzestania międzynarodowego terroryzmu próba wewnętrznego puczu została stłumiona na rozkaz abu nidala w roku prawdopodobnie zlecił zabójstwa umiarkowanych przywódców owp abu ijada oraz abu hola zamierzał też zlikwidować samego arafata spisek został jednak wykryty libię opuścił w roku w tym samym roku zrezygnował z działalności terrorystycznej przeniósł się do egiptu tam pracował jako doradca przy zwalczaniu islamskich ekstremistów ostatnie lata życia spędził w bagdadzie gdzie dostał się nielegalnie pod fałszywym paszportem sierpnia roku zginął w niewyjaśnionych okolicznościach w swoim mieszkaniu podczas próby aresztowania nie jest jasne czy popełnił samobójstwo czy został zabity przez służby specjalne po śmierci abu nidala wicepremier iraku tarik aziz ogłosił że abu nidal nawiązał kontakty w kuwejcie i arabii saudyjskiej szykując spisek mający na celu obalenie irackiego rządu afrodyzjaki substancje co do których panuje opinia że powodują one zwiększony popęd płciowy lub potencję zwykle działają bezpośrednio lub pośrednio na przewodnictwo dopaminergiczne lub modyfikują poziom hormonów płciowych często są to zwykłe pokarmy i napoje uważa się że działanie takie ma szampan kawa z dodatkiem imbiru cynamonu i koziego mleka owoce morza morele zmiksowane z mleczkiem pszczelim jednym z najsilniejszych afrodyzjaków jest johimbina ze względu na cel działania afrodyzjaki można podzielić na dwie grupy ze względu na sposób działania afrodyzjaki można dzielić na z umiejętności przygotowywania magicznych eliksirów wzmagających popęd płciowy słynęły czarownice do typowych składników tychże mikstur należały żywica drzew jądra zwierząt ostrygi jaszczurki przepiórki fasola oraz włosy należące do mężczyzny na którego miał zostać rzucony czar warzywami pełniącymi rolę afrodyzjaków były karczochy szparagi por pasternak rzepa sałata kapusta a wśród grzybów trufle do środków roślinnych należała mandragora oraz przedstawiciel storczykowatych coeloglossum bracteatum którego ziele należało rozpuścić w kozim mleku częstą praktyką wśród kobiet było przygotowywanie potraw i specyfików wzmagających pociąg seksualny partnera jednym z bardziej drastycznych sposobów było przyrządzanie mężowi potrawy z ryby którą należało żywą włożyć do pochwy poczekać aż zdechnie a następnie wyjąć i ugotować popularne wśród kobiet było też posmarowanie skóry miodem posypanie jej pszenicą następnie zeskrobanie ziarna i zmielenie go w młynku przy czym najważniejszą rzeczą było aby obracać rączkę w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara obracanie jej w drugą stronę wywoływało impotencję z tak uzyskanej mąki należało upiec chleb i podać go do zjedzenia partnerowi istotny był także sposób wyrabiania ciasta otóż należało to robić między udami a im wyżej tym lepsze przynosiło efekty w kręgu kultury francuskiej obfitość orzechów laskowych wiązano ze wzrostem urodzin dzieci z tego też względu od xv do xviii w za afrodyzjak uznawano popiół ze spalonych skorupek tych orzechów w medycynie wschodu popularnym afrodyzjakiem był sproszkowany róg nosorożca o którym obecnie wiadomo że składa się wyłącznie z keratyny anastazjusz flavius anastasius ur ok zm lipca zwany dikoros cesarz bizantyński w latach pochodził prawdopodobnie z okolic miasta dyrrachium obecnie w albanii leżącego w epirze zanim został imperatorem sprawował rozmaite godności w administracji pałacowej m in był sekretarzem silentarius tron objął kwietnia r przy poparciu ariadny żony poprzedniego cesarza zenona izauryjskiego którą poślubił maja w początkach panowania anastazjusz musiał walczyć z longinem bratem zenona i jego zwolennikami głównie wywodzącymi się z małoazjatyckiego plemienia izauryjczyków ostatecznie oddziały prawowitego władcy pokonały buntowników w bitwie pod cotyaeum w r ale mimo to walki w azji mniejszej trwały jeszcze jakiś czas zwłaszcza w górach taurus gdzie schronili się przegrani palącą kwestią początków panowania tego cesarza stało się rozwiązanie problemów półwyspu apenińskiego od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego italia pogrążona była w chaosie w rzymie władał wódz germański z plemienia herulów odoaker który w r obalił ostatniego cesarza romulusa augustulusa a insygnia imperialne odesłał do konstantynopola tymczasem do italii zbliżała się kolejna fala germańskich najeźdźców ostrogotów pod wodzą ich króla teodoryka zwanego później wielkim z rodu amalów zamiarem tego najwybitniejszego z ówczesnych władców było stworzenie silnego państwa w zdobył rzym a następnie zabił odoakra i ogłosił się królem italii bezradny wobec trudności w polityce wewnętrznej anastazjusz w roku uznał władzę teodoryka wielkiego w italii jako formalnie cesarskiego namiestnika zwracając insygnia ostrogoci wspierali wojska cesarskie w walkach z koczowniczymi plemionami utigurów i kutigurów w r wybuchła wojna bizancjum z perskim imperium sasanidów armia perska będąca stroną atakującą zdobyła kilka twierdz bizantyjskich m in teodozjopolis i amidę jednakże wodzom anastazjusza udało się opanować groźną sytuację i po kilku latach bezowocnych walk w r podpisano pokój przywracający granice sprzed wojny w przeciwieństwie do kompromisowego w polityce religijnej zenona anastazjusz był jawnym zwolennikiem monofizytyzmu początkowo do ortodoksów odnosił się łaskawie sytuacja zmieniła się pod wpływem uzurpacji areobindusa i witaliana w wystąpieniach obu buntowników kwestie natury religijnej odgrywały ważną rolę do jego niewątpliwych zasług należy uspokojenie i ustabilizowanie sytuacji wewnętrznej i obniżenie podatków zwłaszcza likwidacja podatku bezpośredniego zwanego chryzargyron przysporzyła mu popularności zastąpił dotychczasowy podatek płacony w naturze annonę podatkiem płaconym w złocie chryzoteleia w dokonał reformy monetarnej która pobudziła gospodarkę pieniężną i zwiększyła zaufanie ludności do monet innych niż złote anastazjusz odnawia ciężką monetę miedzianą posługiwanie się którą przy handlu jest przyjemne dla ludu ponieważ płaci i sam otrzymuje zapłatę w tym kruszcu polityka monetarna cesarza okazała się bardzo pozytywna dla skarbu cesarstwa w roku śmierci cesarza skarb cesarski miał rezerwę ton złota w roku wprowadził emancipatio anastasiana andrzej witold wajda ur marca w suwałkach zm października w warszawie polski reżyser filmowy i teatralny w młodości aktywny jako malarz w sezonie dyrektor artystyczny teatru powszechnego w warszawie czterokrotnie jego filmy otrzymały nominację do oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w latach senator i kadencji kawaler orderu orła białego popularność przyniosły mu filmy inicjujące tzw polską szkołę filmową kanał oraz popiół i diament w których dokonywał rozrachunku z czasami ii wojny światowej dokonał ekranizacji wielu dzieł literackich jak popioły brzezina wesele ziemia obiecana panny z wilka i pan tadeusz współtworzył kino moralnego niepokoju w którego ramach powstały osadzone w tematyce społecznej demaskujące patologie systemu komunistycznego w polsce filmy człowiek z marmuru i jego kontynuacja człowiek z żelaza która została nagrodzona złotą palmą na mff w cannes do ostatnich dokonań artysty należą martyrologiczny film katyń oraz eksperymentalny tatarak reżyser zainicjował również powstanie istniejącego w latach zespołu filmowego x mistrzowskiej szkoły reżyserii filmowej utworzonej w roku oraz autorskiego studia filmowego jego działalność teatralna obejmowała wystawianie sztuk w teatrach gdańskich warszawskich krakowskich z biegiem lat z biegiem dni oraz za granicą jego twórczość nawiązywała do polskiego symbolizmu i romantyzmu była próbą rozrachunku z mitami polskiej świadomości narodowej za zasługi dla rozwoju kinematografii był wielokrotnie nagradzany między innymi w roku otrzymał nagrodę akademii filmowej oscara za całokształt twórczości ojcem andrzeja wajdy był zawodowy wojskowy jakub syn kazimierza waydy matka reżysera aniela z domu białowąs pracowała jako nauczycielka jego brat leszek był scenografem andrzej wajda urodził się i początkowo wychowywał w suwałkach w roku cała rodzina przeprowadziła się do radomia co było związane z awansem jakuba wajdy na stopień kapitana rodzice zapisali go do publicznej szkoły podstawowej nr im mikołaja reja w roku został harcerzem w radomskiej drużynie harcerskiej gdzie uzyskał rangę zastępowego andrzej wajda z ojcem rozstał się pod koniec sierpnia roku gdy ten wraz z pułkiem piechoty opuścił radom i wziął udział w przygotowaniach do obrony polski przed niemiecką agresją gdy września roku tydzień po wybuchu ii wojny światowej niemcy wkroczyli do miasta znalazło się ono w granicach generalnego gubernatorstwa z polityki okupantów wynikał określony przepisami zakaz pobierania przez polaków nauki w szkole średniej toteż zamiast podjąć naukę w gimnazjum andrzej wajda zdecydował się na pójście do siódmej klasy szkoły powszechnej ukończył ją w czerwcu roku tymczasem jego ojciec po trafieniu do niewoli radzieckiej w kwietniu roku padł ofiarą zbrodni katyńskiej o czym jego rodzina początkowo nie wiedziała ostatecznie andrzej wajda rozpoczął dalszą naukę w gimnazjum na tajnych kompletach przerwał jednak ją już po pierwszym roku z powodów finansowych w celu utrzymania rodziny wraz z bratem leszkiem podejmował pracę zarobkową w landwirtschaft zentrale gdzie pełnił funkcję magazyniera a następnie tragarza i pomocnika bednarza mimo ciężkiej sytuacji życiowej zainteresował się malarstwem uczestnicząc w pracach konserwacyjnych i okresowo pobierając nauki w szkole malarskiej w krakowie w połowie roku wstąpił do armii krajowej gdzie pełnił funkcję łącznika wczesną jesienią roku dowiedział się jednak że osoby z podziemia które znał padły ofiarą zasadzki zastawionej przez radomskie gestapo ukrywał się następnie w krakowie aż do późnej wiosny roku gdy okazało się że owi żołnierze zostali zamordowani wówczas powrócił do radomia gdzie zapisał się do koedukacyjnego gimnazjum i liceum dla dorosłych przyszłość po zakończeniu wojny rozpoczął w roku studia malarskie na akademii sztuk pięknych w krakowie jeszcze przed złożeniem dokumentów zamierzał odwiedzić swojego byłego nauczyciela wiktora langnera kilka dni przed wizytą wiktor langner został jednak aresztowany a andrzej wajda w wyniku zasadzki trafił do komendy wojewódzkiej urzędu bezpieczeństwa wydostał się z niej jedynie dzięki koneksjom swojego stryja gustawa dzięki czemu mógł rozpocząć studia miał już za sobą kilka prac malarskich między innymi przedmieście krakowa podczas studiów na asp dołączył do grupy młodych plastyków inspirowanej nurtami prymitywizmu surrealizmu i abstrakcjonizmu tam stworzył takie obrazy jak mózg hydraulika druga wersja las w górach wschodnie miasto i rajski ptak jesienią roku dołączył do grupy samokształceniowej prowadzonej przez andrzeja wróblewskiego w lipcu roku andrzej wajda zrezygnował jednak ze studiów na akademii wraz z konradem nałęckim podejmując studia z zakresu reżyserii w wyższej szkole filmowej w łodzi studia ukończył w roku ale dyplom otrzymał dopiero w roku wynikało to z faktu iż nie udało mu się wcześniej wykonać pracy dyplomowej na początku lat andrzej wajda zadebiutował trzema etiudami szkolnymi fabularnym złym chłopcem na podstawie noweli antona czechowa dokumentalną ceramiką iłżecką oraz dokumentalną kiedy ty śpisz sam reżyser uznał je za nieudane co wynikało z amatorskiego wykonania pierwszej z nich interwencji koleżeńskiego kolektywu w przypadku drugiej oraz nietrafionego konceptu trzeciej żadna z jego etiud nie została więc zgłoszona do pracy dyplomowej młody filmowiec miał wziąć także udział w reżyserii socrealistycznego filmu cztery opowieści do którego napisał scenariusz jednak projekt jego nowelki kasia z tkalni numer trzy został odrzucony przez kierownictwo szkoły a film ostatecznie otrzymał nazwę trzy opowieści po ukończeniu łódzkiej szkoły filmowej andrzej wajda stał się współpracownikiem aleksandra forda pracując przy jego filmach młodość chopina i piątka z ulicy barskiej pełnometrażowym debiutem fabularnym reżysera było pokolenie na podstawie powieści bohdana czeszki film ten oparty na porzuconym projekcie forda został wyprodukowany w roku i miał premierę rok później pojawiła się w nim plejada młodych aktorów wśród nich tadeusz janczar roman polański tadeusz łomnicki i zbigniew cybulski traktował on o młodych aktywistach gwardii ludowej którzy w czasie ii wojny światowej organizują konspirację przeciwko hitlerowcom w filmie tym andrzej wajda zarówno nawiązał do własnych doświadczeń z czasów wojny jak i ukazał przemianę bohaterów spowodowaną wojennymi wydarzeniami pokolenie zostało życzliwie przyjęte przez anglojęzycznych krytyków ze względu na sprawną reżyserię i dobrze ocenianą grę aktorską a z czasem uznane przez nich za pierwszą część trylogii wojennej andrzeja wajdy krytycznie natomiast odnieśli się do niego zarówno aktywiści komunistyczni ze względu na przełamanie przez reżysera schematów socrealizmu jak i polacy na emigracji między innymi marek hłasko z powodu fałszowania historii treść pokolenia ukierunkowana była na edukację do komunizmu żołnierze armii krajowej zostali w nim ukazani w sposób negatywny na tle młodych socjalistów elementy socrealizmu znajdowały się również w kręconym w roku dokumencie pod tytułem idę do słońca który był reportażem na temat twórczości cenionego wówczas xawerego dunikowskiego międzynarodowy sukces andrzej wajda odniósł dopiero po premierze filmu kanał drugiego ogniwa trylogii wojennej wyprodukowanego w roku i powstałego na podstawie opowiadania jerzego stefana stawińskiego tematem tego dzieła była agonia powstania warszawskiego i żołnierzy armii krajowej próbujących przeżyć w trakcie zaciętych walk recenzenci upatrywali w kanale sugestywną wizję tragicznych losów powstańców kanał ze względu na swój nowatorski styl otrzymał srebrną palmę na międzynarodowym festiwalu filmowym w cannes zapoczątkowując polską szkołę filmową i zwracając uwagę świata na polską kinematografię pozycję nowej postaci w światowym kinie ugruntował andrzej wajda trzecią częścią trylogii wojennej filmem popiół i diament wyprodukowanym w roku powstał on na kanwie powieści jerzego andrzejewskiego pod tym samym tytułem ale przesłanie w nim zawarte było inne niż w utworze literackim reżyser głównym bohaterem filmu uczynił nie komunistę szczukę ale byłego żołnierza armii krajowej macieja chełmickiego granego przez zbigniewa cybulskiego wyraźnie okazywał sympatię postawionym w tragicznej sytuacji członkom polskiego podziemia popiół i diament po ukazaniu się na ekranach kin wzbudził negatywne reakcje ze strony polskich komunistów którzy nie dopuścili do jego uczestnictwa w konkursie głównym na międzynarodowym festiwalu filmowym w wenecji mimo to poza konkursem zdobył nagrodę międzynarodowej federacji krytyków filmowych dzięki swym walorom artystycznym oraz wyrazistej grze zbigniewa cybulskiego popiół i diament został uznany za arcydzieło kinematografii w roku andrzej wajda wyreżyserował kolejny film mierzący się z mitem romantycznego bojownika o wolność lotną traktującą o losie polskich ułanów podczas kampanii wrześniowej sekwencja ukazująca szarżę kawalerii polskiej na czołgi wzbudziła jednak burzliwą dyskusję a sam film spotkał się z negatywnym odzewem ze strony krytyków polskich lotną jednak ostatecznie zrehabilitowano ze względu na jej sugestywny surrealistyczny charakter franois truffaut cytował ją jako jeden z wielkich chorych filmów pierwszym w tej dekadzie filmem andrzeja wajdy byli niewinni czarodzieje z roku na podstawie scenariusza jerzego andrzejewskiego i jerzego skolimowskiego co zapoczątkowało karierę filmową tego ostatniego przedstawiono w nim grę miłosną pomiędzy dwiema młodymi osobami ze względu na swobodę obyczajową i jazzową muzykę krzysztofa komedy niewinni czarodzieje wywołali kontrowersje wśród krytyków kolejnym filmem reżysera był samson z roku na podstawie powieści kazimierza brandysa o młodym żydzie który próbuje przetrwać w okupowanej przez niemców warszawie produkcja rozczarowała jednak krytyków polskich a sam filmowiec uznał ją za nieudaną adaptację popularność andrzeja wajdy przyczyniła się do tego że zaczął on tworzyć także za granicą w roku nakręcił w jugosławii powiatową lady makbet na podstawie noweli powiatowa lady makbet nikołaja leskowa której treścią są losy zesłańców syberyjskich powiatowa lady makbet zyskała w jugosławii status klasycznego dzieła rodzimego kina w tym samym roku powstała nowela warszawa wchodząca w skład koprodukcji miłość dwudziestolatków treścią polskiej części filmu były relacje młodej kobiety ze studentem pamiętającym czasy okupacji wojennej andrzej wajda stał się ponownie obiektem silnej krytyki za sprawą filmu popioły na podstawie powieści popioły stefana żeromskiego tematem dzieła są losy polskich szwoleżerów u boku napoleona bonaparte w popiołach główną rolę rafała olbromskiego zagrał daniel olbrychski który stał się jednym z wieloletnich współpracowników reżysera inne kluczowe postacie zagrali bogusław kierc piotr wysocki pola raksa i beata tyszkiewicz film mimo niedoskonałości ról drugoplanowych odegrał ważną rolę w dekonstrukcji mitu bohaterskich żołnierzy polskich przedstawiono ich zwłaszcza poprzez przypomnienie ich udziału w tłumieniu powstania niewolników na san domingo oraz wizję rzezi ludności hiszpańskiej po szarży na somosierrę jako okrutników a zarazem ofiary polityki napoleońskiej w roku andrzej wajda zrealizował za granicą obraz bramy raju na podstawie powieści jerzego andrzejewskiego bramy raju której tematem była krucjata dziecięca bramy raju wyprodukowane w wielkiej brytanii i jugosławii poniosły klęskę artystyczną stając się zarazem największym osobistym niepowodzeniem reżysera tragiczna śmierć zbigniewa cybulskiego w roku była dla reżysera wstrząsem postanowił on nakręcić film który byłby hołdem złożonym aktorowi jako jednemu z jego współpracowników wszystko na sprzedaż było pierwszym dziełem autorskim w karierze andrzeja wajdy a jego tematyką stały się przeżycia reżysera granego przez andrzeja łapickiego wywołane śmiercią aktora w trakcie powstawania filmu w filmie andrzej wajda odsłonił kulisy produkcji filmowej odwołując się do groteski dla ukazania ponurych czasów produkcji i posługując się technikami dokumentalnymi wszystko na sprzedaż stanowiło przełom w karierze filmowca w trakcie zdjęć do wszystkiego na sprzedaż wyreżyserował krótkometrażową groteskę filmową przekładaniec na podstawie scenariusza stanisława lema utrzymaną w stylu pop art jej treścią są losy rajdowca granego przez bogumiła kobielę który po poważnym wypadku samochodowym zostaje uratowany dzięki przeszczepieniu części organów film został pozytywnie przyjęty przez krytyków z innym odbiorem spotkała się komedia polowanie na muchy z roku na podstawie opowiadania janusza głowackiego sam andrzej wajda później uznał ją za pomyłkę w jego karierze jerzy płażewski uznał polowanie na muchy za mało wyrafinowaną nieudolną satyrę na współczesne społeczeństwo która nie pasuje do romantycznego wizerunku innych filmów reżysera na początku lat andrzej wajda podjął ponownie współpracę z danielem olbrychskim który grał główne role w kilku kolejnych jego filmach we wrześniu roku ukazał się krajobraz po bitwie oparty na opowiadaniach obozowych tadeusza borowskiego szczególnie bitwie pod grunwaldem aktor zagrał w nim rolę tadeusza cynicznego człowieka obozowego w obliczu wyzwolenia obozu koncentracyjnego w dachau przez amerykanów ekranizacja drastycznych opowiadań tadeusza borowskiego była trudnym przedsięwzięciem dla reżysera który zamiast opisywać świat brutalnym językiem pisarza zdecydował się skoncentrować na postaci tadeusza bolesław michałek uznał adaptację tych utworów za udaną chwaląc dojrzałość kreacji daniela olbrychskiego i stanisławy celińskiej zwrócił też uwagę na akcentowanie w filmie miłości jako środka ratowania człowieczeństwa w zdeprawowanym świecie wielkim sukcesem andrzeja wajdy stało się dzieło brzezina na podstawie opowiadania jarosława iwaszkiewicza jego treścią była psychologiczna konfrontacja zgorzkniałego po śmierci żony leśniczego daniel olbrychski z jego chorującym na gruźlicę bratem olgierd łukaszewicz brzezinę chwalono za umiejętne oddanie istoty konfliktu między braćmi i przemyślaną konstrukcję film wyróżniał się wizją plastyczną porównywaną niekiedy do obrazów jacka malczewskiego brzezina została doceniona za granicą zdobywając złoty medal na międzynarodowym festiwalu filmowym w moskwie w roku andrzej wajda zrealizował w niemieckiej norymberdze film piłat i inni osnuty wokół wątku śmierci jezusa chrystusa z powieści michaiła bułhakowa mistrz i małgorzata w tej kameralnej produkcji rolę jeszui ha nocri zagrał wojciech pszoniak a jego ucznia daniel olbrychski piłat i inni spotkał się jednak z obojętnością niemieckich krytyków których raziło umiejscowienie akcji obrazu w pohitlerowskim krajobrazie w roku reżyser zajął się adaptacją filmową dramatu stanisława wyspiańskiego pod tytułem wesele filmowe wesele do którego zdjęcia wykonał witold sobociński było wyreżyserowaną w konwencji realistycznej ekranizacją sztuki symbolicznej dzieło wzbudziło uznanie krytyków którzy chwalili realizację filmu w tym kręcone w trudnych warunkach zdjęcia krzysztof teodor toeplitz docenił filmowe wesele jako pokaz wyższości kina nad teatrem przy produkcji filmu brał udział nowo stworzony przez andrzeja wajdę zespół filmowy x działający do roku w którym działali tacy reżyserzy jak agnieszka holland feliks falk i barbara sass kolejnym sukcesem była ziemia obiecana na podstawie powieści władysława reymonta której główną tematykę stanowiły namiętności i szalejący kapitalizm w dziewiętnastowiecznej łodzi główne role młodych kapitalistów zakładających własny interes zagrali w nim daniel olbrychski wojciech pszoniak i andrzej seweryn natomiast muzykę skomponował wojciech kilar reżyser bardzo sceptycznie podszedł do dzieła literackiego nadając głównym postaciom filmu charakter bardziej drapieżny wynaturzony dokonana przez niego adaptacja była pozbawiona złudzeń co do możliwości przetrwania uczciwych jednostek w kapitalistycznym świecie w pełnym świadomej brzydoty i drastyczności dziele dostrzegano wyrazistą analizę wynaturzenia dzikiego kapitalizmu film zdobył uznanie krajowych krytyków konrad eberhardt nazwał go fascynującym widowiskiem a tadeusz sobolewski najlepszym polskim filmem wszech czasów dostrzegając w nim analogię do sytuacji w polsce w czasach współczesnych jego powstawaniu adaptacja tej powieści noblisty otrzymała grand prix na festiwalu polskich filmów fabularnych oraz złoty medal na mff w moskwie odmiennie przyjęto obraz w stanach zjednoczonych ziemia obiecana która była tworzona w celu emisji w usa i została nominowana do oscara spotkała się z oskarżeniami o antysemityzm i nie doczekała się tam premiery kinowej stała się ona jednym z najmniej lubianych filmów polskich w stanach zjednoczonych później andrzej wajda zrealizował film smuga cienia na podstawie powieści josepha conrada opowiadający o młodym oficerze marynarki marek kondrat wyruszającym w rejs do singapuru film spotkał się z różnorodnymi reakcjami krytyków o ile aleksander jackiewicz uznał go za udaną adaptację z odniesieniami do symbolizmu o tyle michał komar ocenił smugę cienia jako film nieudany szczególny zwrot w twórczości reżysera nastąpił w roku andrzej wajda dotychczas unikający otwartego odnoszenia się do systemu władzy komunistycznej w polsce wystąpił wraz z innym reżyserem krzysztofem zanussim na forum filmowców w gdańsku obaj zarzucili kontrolującym obieg filmowy decydentom hamowanie swobody twórczej co ich zdaniem skłaniało młodych twórców do skupiania się bardziej na tematyce historycznej niż współczesnej wyrazem tego buntu były prace nad filmem człowiek z marmuru opartym na zapomnianym scenariuszu aleksandra ścibora rylskiego władze zamierzały nie dopuścić filmu do publikacji a także naciskały na usunięcie z czołówki nazwiska współpracującej z andrzejem wajdą agnieszki holland film ukazał się jednak w kinach dzięki wstawiennictwu józefa tejchmy członka biura politycznego kc pzpr i poważaniu jakim reżyser cieszył się wśród nomenklatury człowiek z marmuru miał premierę w roku jego bohaterką jest młoda studentka reżyserii debiutująca na ekranie krystyna janda która odkrywa mroczną prawdę o zapomnianym przodowniku pracy jerzy radziwiłowicz film otrzymał nagrodę fipresci na mff w cannes i został pozytywnie przyjęty przez krytyków zagranicznych polska prasa odnosiła się z niechęcią do filmu którzy chwalili odwagę reżysera i nazwali człowieka z marmuru kamieniem milowym w historii polskiego kina film ten stanowi manifest kina moralnego niepokoju po człowieku z marmuru andrzej wajda powrócił na krótko do kręcenia filmów dokumentalnych w roku nakręcił umarłą klasę zapis tytułowej sztuki reżysera teatralnego tadeusza kantora a w roku zaproszenie do wnętrza które było opisem wystawy niemieckiego artysty ludwiga zimmerera reżyser nie przestał jednak pracować nad filmami fabularnymi w roku powstał obraz bez znieczulenia jego treścią były losy poważanego dziennikarza który po ujawnieniu nieprawomyślnych poglądów zostaje usunięty z pracy i staje przed obliczem rozwodu z żoną rolę publicysty zagrał w filmie zbigniew zapasiewicz andrzej wajda analizował za pośrednictwem tego dzieła zarówno kryzys małżeński jak i w mniejszym stopniu mechanizmy doprowadzające niewinnego człowieka do zagłady ostry w wymowie bez znieczulenia wzbudził burzliwą reakcję krytyków i otrzymał grand prix na festiwalu polskich filmów fabularnych w gdańsku tymczasem reżyser który po smudze cienia nie zamierzał kręcić kolejnych adaptacji dzieł literackich zdecydował się na ekranizację opowiadania jarosława iwaszkiewicza panny z wilka w jego wydaniu których głównym bohaterem był człowiek wracający do miejsca swej młodości daniel olbrychski zostały rozbudowane o ledwo wspomniane w utworze literackim wątki na przykład motyw śmierci i przemijania chwalony za grę aktorską film został nominowany do oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego w roku andrzej wajda zrealizował także film dokumentalny pogoda domu niechaj będzie z tobą ze zdjęciami edwarda kłosińskiego stanowiący wywiad z jarosławem iwaszkiewiczem pod koniec roku wyreżyserował film dyrygent luźno oparty na opowiadaniu andrzeja kijowskiego traktował on o trójkącie miłosnym między światowej sławy przybywającym do polski dyrygentem john gielgud skrzypaczką krystyna janda i jej mężem andrzej seweryn film został entuzjastycznie przyjęty przez europejskich krytyków zdobywając nagrodę fipresci na międzynarodowym festiwalu filmowym w san sebastin w polsce dyrygent został natomiast odebrany chłodniej wskazywano na niedopracowany scenariusz i brak przejrzystości emocjonalnej całokształt dokonań zawodowych andrzeja wajdy jednakże sprawił że w roku rozpoczął on pełnienie funkcji prezesa stowarzyszenia filmowców polskich celem nowego przewodniczącego tej organizacji było dążenie do zwiększenia autonomii filmowców oraz ukierunkowanie publiczności na przemiany w polskim filmie w roku w telewizji miał premierę siedmiogodzinny serial z biegiem lat z biegiem dni który andrzej wajda wyreżyserował wraz z edwardem kłosińskim przedstawia on losy dwóch krakowskich rodzin w latach w roku reżyser ponownie podjął tematykę polityczną z inspiracji robotników solidarności w styczniu tegoż roku rozpoczął zdjęcia nad filmem człowiek z żelaza który opisywałby przebieg wydarzeń sierpnia roku aleksander ścibor rylski napisał scenariusz kontynuujący wydarzenia z człowieka z marmuru zakończony momentem podpisania porozumienia między strajkującymi a komunistami oprócz jerzego radziwiłłowicza i krystyny jandy w filmie wystąpili między innymi lech wałęsa i anna walentynowicz andrzej wajda był dumny z tego że zdołał ukończyć swoje dzieło przed wprowadzeniem grudnia roku stanu wojennego w polsce człowiek z żelaza został entuzjastycznie przyjęty przez krytyków jako dzieło łączące świeżą paradokumentalną relację z ruchu opozycyjnego z perspektywą epicką małgorzata szpakowska pisała o filmie jako o fakcie społecznym o niespotykanej dotąd aktualności francuski krytyk michel perez określił nawet człowieka z żelaza mianem kamienia milowego w historii kina ukoronowaniem sukcesu było nominowanie filmu do oscara oraz przyznanie mu złotej palmy w cannes pod koniec roku andrzej wajda rozpoczął zdjęcia do filmu danton na podstawie sztuki sprawa dantona stanisławy przybyszewskiej ale wprowadzenie stanu wojennego zmusiło reżysera do przeniesienia produkcji do francji film ukazywał konfrontację postaci georges a dantona grard depardieu z maximilienem de robespierre em wojciech pszoniak podczas rewolucji francuskiej film spotkał się z różnorodnymi reakcjami francuskich krytyków którzy negatywnie oceniali pominięcie tła rewolucji i skupienie się wyłącznie na dwóch głównych osobach filmu ale zauważali w nim metaforę ówczesnej polski w polsce obraz był natomiast chwalony za brawurową adaptację sztuki i grę aktorską w roku istnienie stowarzyszenia filmowców polskich było zagrożone andrzej wajda musiał zrezygnować ze stanowiska prezesa na rzecz janusza majewskiego a zespół filmowy x został rozwiązany za granicą reżyser zrealizował w tym samym roku film miłość w niemczech na podstawie książki rolfa hochhutha w którym przedstawił mniej stereotypowe oblicze nazizmu w niemczech obraz ten spotkał się jednak z nieprzychylnymi opiniami krytyków w roku już po stanie wojennym i powrocie do kraju zrealizował kronikę wypadków miłosnych na podstawie nostalgicznej powieści tadeusza konwickiego o miłości rodzącej się w tle krajobrazów litwy w tej adaptacji dzieła literackiego epizodyczną rolę odegrał sam pisarz w roku reżyser nakręcił biesy na podstawie powieści fiodora dostojewskiego pod tym samym tytułem z isabelle huppert i bernardem blierem w rolach głównych realizacja filmu była kłopotliwa gdyż władze komunistyczne odmówiły dokonania koprodukcji wespół z wytwórnią gaumont wskutek tego projekt poniósł porażkę w roku andrzej wajda został przewodniczącym jury międzynarodowego festiwalu filmowego w moskwie w roku andrzej wajda nakręcił czarno biały film korczak który był biografią zamordowanego w treblince pedagoga janusza korczaka rolę wychowawcy zagrał wojciech pszoniak film spotkał się z burzliwą reakcją we francji w tym kraju wstrzymano jego dystrybucję a pismo le monde nie szczędziło mu krytyki zarzucając reżyserowi przedstawienie postaci pedagoga wyłącznie z chrześcijańskiego punktu widzenia jako męczeńskiego polaka a nie jako żyda filmu broniła natomiast na łamach dziennika the new york times betty jean lifton autorka biografii janusza korczaka odpierając te zarzuty jako bezpodstawne w roku andrzej wajda powrócił do rozrachunków z czasami ii wojny światowej realizując film pierścionek z orłem w koronie o ostatnich dniach powstania warszawskiego z rafałem królikowskim i cezarym pazurą w rolach głównych adaptacja powieści aleksandra ścibora rylskiego pierścionek z końskiego włosia została jednak negatywnie przyjęta przez krytyków ze względu na niewłaściwą w ich ocenie interpretację literackiego pierwowzoru w roku reżyser nakręcił w japonii film nastazja na motywach powieści idiota fiodora dostojewskiego a w roku wielki tydzień na podstawie opowiadania jerzego andrzejewskiego o małżeństwie ukrywającym żydówkę w czasie ii wojny światowej w roku stworzył pannę nikt na podstawie powieści tomka tryzny o dorastającej dziewczynie która przeżywa kryzys wartości wielki tydzień i panna nikt poniosły jednak porażkę artystyczną od lipca do września roku kręcił ekranizację narodowej epopei adama mickiewicza pan tadeusz w tym wielkim przedsięwzięciu wzięła udział plejada polskich aktorów między innymi bogusław linda daniel olbrychski grażyna szapołowska i andrzej seweryn charakterystyczną ścieżkę dźwiękową w tym poloneza skomponował wojciech kilar filmowy pan tadeusz zdobył sześć orłów podczas drugiego rozdania polskich nagród filmowych w roku tadeusz sobolewski chwalił film jako pełną życia próbę wskrzeszenia narodowego mitu dorobek reżysera pod koniec lat zamknęły także autobiograficzne dokumenty andrzej wajda moje notatki z historii i kredyt i debet andrzej wajda o sobie w roku andrzej wajda zrealizował film wyrok na franciszka kłosa na podstawie powieści stanisława rembeka rolę granatowego policjanta postawionego w obliczu wyroku śmierci wydanego na niego przez podziemie zagrał mirosław baka wyrok na franciszka kłosa odczytywano jako próbę rozpoczęcia dyskusji w sprawie kolaboracji polaków z okupantem nazistowskim podczas ii wojny światowej w roku reżyser nakręcił dokument lekcja polskiego kina w którym opowiadał o polskiej sztuce filmowej i jej historii w roku sfilmował zemstę adaptację komedii aleksandra fredry o dwóch zwaśnionych frakcjach walczących o panowanie na zamku andrzej wajda zamierzał podkreślić że film nie jest teatralną adaptacją sztuki o czym świadczy umiejscowienie akcji w czasie zimy oraz zastosowanie długich ujęć do filmu zaangażowano takich aktorów jak janusz gajos andrzej seweryn czy roman polański a jego budżet wyniósł blisko milionów złotych po ukazaniu się w kinach filmowa zemsta zebrała pozytywne recenzje w których podkreślano ciągłą aktualność problemów występujących w dramacie i znakomitą grę aktorską w tym samym roku reżyser założył wraz z wojciechem marczewskim mistrzowską szkołę reżyserii filmowej która nawiązuje do tradycji polskich zespołów filmowych w roku andrzej wajda zrealizował film dokumentalny jan nowak jeziorański kurier z warszawy lat później o byłym żołnierzu armii krajowej janie nowaku jeziorańskim a w roku stanowiącą część filmu zbiorowego solidarność solidarność nowelę dokumentalną człowiek z nadziei w roku reżyser pokazał film katyń który przełamywał istniejące dotąd w polskiej kinematografii milczenie w sprawie zbrodni katyńskiej andrzej wajda chciał w ten sposób uczcić pamięć ojca jeńca obozu w starobielsku zamordowanego w charkowie nakręcona za milionów złotych produkcja traktowała o losach polskich oficerów pojmanych przez władze radzieckie oraz ich rodzin nie pomijając jednak represji stosowanych przez hitlerowców na zachodzie polski film miał za podstawę nowelę post mortem andrzeja mularczyka a udział w nim wzięli między innymi andrzej chyra maja ostaszewska i artur żmijewski po premierze polscy krytycy doceniali wstrząsający pokaz okrutnych losów zamordowanych oficerów aczkolwiek twierdzili że nie jest to film szczególnie wybitny natomiast w anglojęzycznych mediach przyjęto film jednoznacznie pozytywnie wskazując na mistrzowsko zrealizowaną relację z ludzkiej tragedii wojennej film zdobył osiem orłów w tym dla najlepszego filmu a także został nominowany do oscara kolejnym filmem był wyprodukowany w roku tatarak został on oparty nie tylko na opowiadaniu jarosława iwaszkiewicza ale także na nagłym wezwaniu sndora mraiego oraz zapiskach krystyny jandy treść filmu stanowiły zarówno losy kobiety śmiertelnie chorej na raka jak i monologi aktorki dotyczące śmierci jej męża edwarda kłosińskiego z którym andrzej wajda współpracował przy wielu swoich poprzednich produkcjach w tataraku rozważania o śmierci łączyły się z ukazaniem umowności sztuki filmowej jako nie w pełni pokazującej rzeczywistość film uzyskał głównie pozytywne recenzje krytyków którzy doceniali brawurową adaptację dzieła literackiego tatarak został uhonorowany nagrodą fipresci oraz nagrodą im alfreda bauera w roku andrzej wajda zrealizował dokument kręć jak kochasz to kręć który tak jak tatarak był poświęcony edwardowi kłosińskiemu w czerwcu roku reżyser założył wraz z wojciechem marczewskim autorskie studio filmowe w grudniu roku rozpoczął natomiast kręcenie filmu zatytułowanego w roku wałęsa człowiek z nadziei o jednym z polskich przywódców opozycji antykomunistycznej lechu wałęsie tytułową rolę otrzymał robert więckiewicz andrzej wajda powiedział o bohaterze swojego filmu wałęsa człowiek z nadziei pokazany na międzynarodowym festiwalu filmowym w wenecji poza konkursem otrzymał pozytywne recenzje krytycy odczytywali w nim próbę odbudowy mitu solidarności i legendy samego lecha wałęsy ich uwadze nie uszedł jednak zanadto hagiograficzny ich zdaniem ton dzieła oraz pominięcie mniej chwalebnych epizodów z życia bohatera filmu ostatnim filmem andrzeja wajdy były powidoki z roku obraz inspirowany życiem malarza władysława strzemińskiego film został wybrany na polskiego kandydata do oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego andrzej wajda zajmował się nie tylko reżyserią filmową ale także działalnością teatralną wystawiał sztuki w teatrach gdańskich warszawskich krakowskich oraz za granicą pierwszym wyreżyserowanym przez niego spektaklem teatralnym był kapelusz pełen deszczu sztuka michaela gazzo wystawił ją w nietypowej dla teatru manierze realistycznej toteż na scenie rekwizyty były prawdziwe i odzwierciedlały biologizm świata przedstawionego w kolejnych adaptacjach dramatów hamlecie williama szekspira i dwoje na huśtawce williama gibsona obie andrzej wajda zaczął kształtować swoje doświadczenie w reżyserii teatralnej edmund fetting w roli hamleta odszedł od typowego wizerunku intelektualisty na rzecz okrutnika a zbigniew cybulski oraz elżbieta kępińska jako bohaterowie dwojga na huśtawce wykazali się subtelnością kolejne adaptacje sztuk literackich tym razem demonów johna whitinga i wesela stanisława wyspiańskiego reżyser uznał jednak za nieudane po czym na kilka lat rozstał się z teatrem w roku tadeusz łomnicki namówił andrzeja wajdę do wyreżyserowania sztuki play strindberg friedricha drrenmatta która zyskała powszechne uznanie ze strony teatrologów wynikało to z eksperymentalnego zabiegu wedle którego sala teatralna uległa stylizacji na kształt hali sportowej z uznaniem publiczności spotkała się również adaptacja biesów fiodora dostojewskiego z udziałem wojciecha pszoniaka i jana nowickiego w latach andrzej wajda zrealizował liczne przedstawienia były to między innymi jak brat bratu na motywach sztuki davida rabe a sticks and bones nieudana adaptacja der mitmacher według friedricha drrenmatta z którym zerwał współpracę ceniona adaptacja nocy listopadowej stanisława wyspiańskiego powtórnie wystawione biesy oraz sprawę dantona stanisławy przybyszewskiej wystawiana także w roku i w roku osobnym rozdziałem w jego teatralnej karierze była rola gościnna w zrealizowanym przez andrzeja łapickiego spektaklu pogarda według powieści alberta moravii w którym andrzej wajda występujący jako reżyser odpowiada scenarzyście odyseją niech pan się nie przejmuje odyseja została już napisana w dalszej twórczości teatralnej zaznaczyły się tendencje do przeciwstawiania się terrorowi jako systemowi zastraszania jednostki tę tematykę poruszały spektakle gry rozum śpi na podstawie sztuki antonia buero vallejo emigranci na motywach sławomira mrożka oraz rozmowy z katem będące adaptacją książki kazimierza moczarskiego nie wykluczało to jednak odwoływania się do utworów o tematyce obyczajowej i psychologicznej jeden z nich nastasja filipowna na motywach idioty fiodora dostojewskiego stanowił improwizację aktorską jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego reżyser dokonał kolejnej adaptacji hamleta wykorzystując plenery dziedzińca wawelskiego i obsadzając w roli głównej jerzego stuhra gdy wznowił swoją działalność artystyczną po stanie wojennym zrealizował wówczas antygonę sofoklesa bardzo przychylnie odebraną zbrodnię i karę fiodora dostojewskiego wieczernik według scenariusza ernesta brylla zemstę aleksandra fredry pannę julię augusta strindberga dybuka szymona an skiego i lekcję polskiego anny bojarskiej kluczowymi spektaklami w działalności scenicznej reżysera były jednak nastasja filipowna zrealizowana z japońskimi aktorami oraz hamlet iv w którym w głównej roli obsadził teresę budzisz krzyżanowską po transformacji ustrojowej z roku andrzej wajda dwukrotnie dokonywał adaptacji wesela w roku po śmierci zygmunta hbnera objął funkcję dyrektora artystycznego teatru powszechnego w warszawie którą sprawował przez rok do końca xx wieku w swych dziełach scenicznych wystawiał sztuki augusta strindberga sonata widm stanisława wyspiańskiego klątwa a także yukio mishimy mishima i eugne a labiche a słomkowy kapelusz jego autorskimi projektami były improwizacje warszawskie oraz pieśń o blasku wody na początku xxi wieku zrealizował również szekspirowską komedię jak wam się podoba powtórnie biesy a także makbeta w roku jeszcze w ramach grupy andrzeja wróblewskiego andrzej wajda zadeklarował wstąpienie do polskiej partii robotniczej nie otrzymał jednak legitymacji partyjnej a jego deklaracja została zapomniana w obliczu fuzji ppr z polską partią socjalistyczną reżyser od tego czasu formalnie figurował jako bezpartyjny jednak próbował tak negocjować swoje stosunki z władzą komunistyczną by móc swobodnie realizować swoje filmy i jednocześnie nie być posądzany o jednoznaczną kolaborację dlatego też kiedy daniel olbrychski proponował mu podpisanie listu protestującego przeciwko brutalnemu traktowaniu przez funkcjonariuszy milicji demonstrujących robotników z ursusa i radomia w czerwcu roku odmówił gdyż uważał że znacznie większe konsekwencje będzie miała dla niego premiera człowieka z marmuru od momentu kiedy ukazał się człowiek z marmuru andrzej wajda był znacznie bardziej zaangażowany politycznie wskutek czego zainteresowała się nim służba bezpieczeństwa wspierał antykomunistyczną działalność opozycyjną w tym wydarzenia sierpnia roku dołączył wówczas do skierowanego do władz komunistycznych apelu naukowców literatów i publicystów o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikami był członkiem komitetu organizacyjnego iv kongresu kultury polskiej zainicjowanego przez środowisko nszz solidarność i zorganizowanego bez wsparcia ze strony władz państwowych kongres miał się planowo odbyć od do grudnia roku został faktycznie przerwany ostatniego dnia na skutek wprowadzenia stanu wojennego w roku był jednym z inicjatorów powołania warszawskiej rodziny katyńskiej w lutym roku wszedł w skład komisji do spraw upamiętnienia ofiar represji okresu stalinowskiego działającej przy radzie ochrony pamięci walk i męczeństwa w roku andrzej wajda z inicjatywy lecha wałęsy znalazł się wśród kandydatów do parlamentu rekomendowanych przez komitet obywatelski solidarność którego był członkiem wystartował w wyborach parlamentarnych do senatu z okręgu wyborczego obejmującego województwo suwalskie w głosowaniu z czerwca roku otrzymał największą liczbę głosów w tym okręgu uzyskując tym samym jeden z dwóch mandatów przypadających na to województwo po zwycięstwie w wyborach wszedł w skład senatu i kadencji należąc do obywatelskiego klubu parlamentarnego został członkiem komisji kultury środków przekazu nauki i edukacji narodowej oraz komisji spraw emigracji i polaków za granicą celem jego działalności była ochrona rodzimej produkcji filmowej w warunkach rodzącego się kapitalizmu w czasie konfliktu w środowisku solidarnościowym i w samym okp w czerwcu roku wystąpił z niego wraz z kilkudziesięcioma członkami parlamentu w roku wstąpił do parlamentarnego klubu unii demokratycznej ostatecznie zrezygnował z dalszej aktywnej działalności politycznej nie ubiegając się o reelekcję w następnych wyborach w kolejnych latach wielokrotnie publicznie jednak udzielał poparcia konkretnym środowiskom politycznym w trakcie kampanii wyborczych w szczególności wspierał unię wolności m in jako członek komitetu honorowego przed wyborami w roku w roku i w roku poparł bronisława komorowskiego jako kandydata na urząd prezydenta rp a w roku platformę obywatelską w wyborach krajowych andrzej wajda był czterokrotnie żonaty jego pierwszą żoną była artystka gabriela obremba którą poznał na studiach w akademii sztuk pięknych rozwiódł się z nią w roku grudnia roku poślubił inną artystkę z asp zofię żuchowską zm która przyjęła wówczas jego nazwisko małżeństwo zakończyło się rozwodem który został orzeczony marca roku trzecią żoną reżysera była aktorka beata tyszkiewicz którą po raz pierwszy obsadził w filmie samson związek małżeński zawarli maja roku wcześniej marca roku urodziła się ich córka karolina para rozstała się pod koniec lipca roku rozwód został orzeczony października roku czwarty związek małżeński który trwał do śmierci reżysera andrzej wajda zawarł w styczniu roku z krystyną zachwatowicz zmarł października roku w warszawie października po mszy pogrzebowej która odbyła się w bazylice świętej trójcy urna z prochami andrzeja wajdy została złożona na cmentarzu salwatorskim w krakowie w początkowej fazie swej twórczości andrzej wajda odwoływał się do socrealizmu ze schematami tego nurtu zerwał w kanale w filmie tym po raz pierwszy przedstawił żołnierzy armii krajowej jako tragiczne postaci ówczesnego pokolenia odżegnując się od propagandy ukazującej ich w formie zaplutych karłów reakcji w popiele i diamencie zaznaczyły się dwie cechy które pojawiały się dalej w jego twórczości operowanie symboliką na przykład główny bohater ginący na śmietniku historii oraz polemika z romantycznym mitem bohatera poświęcającego swoje życie za ojczyznę w ocenie jerzego toeplitza i stanisława janickiego andrzej wajda w swojej trylogii wojennej oddawał tragedię pokolenia wojny osiągając to poprzez użycie jaskrawych środków artystycznych surrealistycznych ekspresjonistycznych czy też barokowych jerzy płażewski zaznaczył że w dziełach tego reżysera zarysowały się romantyczny realizm emocjonalne widzenie świata zainteresowanie wartościami ostatecznymi wybujała zmysłowość wizji i idąca za nią skłonność do nadmiernie barokowej ornamentyki barbara mruklik oceniła że reżyser przemawia za pośrednictwem kontrastu specyficznie znaczącego szczegółu rozbudowanej metafory w takich filmach jak popioły czy wesele andrzej wajda odtwarzał polską symbolikę narodową wraz z postaciami patriotycznymi heroicznymi w swej zaciekłości ale skazanymi na przegraną przez historię podkreślał również fakt niemożności zjednoczenia się narodu polskiego w obliczu klęski narodowej wskazując na wewnętrzne podziały klasowe w przeszłości do tradycji martyrologicznej powrócił jednak w filmie katyń dając obraz męczeństwa polskiego w trakcie ii wojny światowej w latach andrzej wajda zaczął urozmaicać swój styl filmowy w ziemi obiecanej korzystał z różnych środków wyrazu łącząc naturalistyczną brutalność z wizją ekspresjonistyczną jego filmy z okresu kina moralnego niepokoju były z kolei skupione na tematyce publicystycznej z elementami kina psychologicznego w człowieku z marmuru reżyser dokonywał rozrachunku z czasami stalinizmu a w człowieku z żelaza stworzył nowy mit solidarnościowy symboliczne zjednoczenie narodu polskiego przeciwko komunizmowi w jego twórczości znalazło się też miejsce na rozważania o śmierci i przemijaniu prezentowane w pannach z wilka i tataraku tadeusz lubelski o twórczości andrzeja wajdy wypowiedział się następująco historycy filmu zwracali uwagę na to że twórczość polskiego reżysera była w zasadzie jego kinem autorskim olga katafiasz uznała andrzeja wajdę za jednego z najwybitniejszych autorów kina ze względu na spójność wypowiedzi w jego dorobku janina falkowska podsumowała jego twórczość jako homogeniczną składającą się przede wszystkim z filmów historycznych oraz komedii zauważyła też że spośród wschodnioeuropejskich twórców andrzej wajda był najczęściej atakowanym reżyserem a jego filmy niejednokrotnie wzbudzały w kraju burzliwe dyskusje andrzej wajda otrzymał następujące ordery krajowe otrzymał nadto następujące ordery zagraniczne zafascynowany kulturą japońską a także pragnąc podziękować za nagrodę kioto andrzej wajda przyczynił się do powstania w roku muzeum sztuki i techniki japońskiej manggha w krakowie na jego budowę przeznaczył otrzymaną wraz z nagrodą kioto nagrodę pieniężną tys usd w roku rada polskiej fundacji katyńskiej nadała mu medal dnia pamięci ofiar zbrodni katyńskiej jednak andrzej wajda nie przyjął tego wyróżnienia andrzej wajda otrzymał tytuł doktora honoris causa w roku andrzej wajda został patronem gimnazjum w rudnikach w roku jego imieniem została nazwana ulica we wrocławiu w roku uchwałą rady m st warszawy utworzono samorządową instytucję kultury pod nazwą centrum kultury filmowej im andrzeja wajdy ckf w roku przed domem andrzeja wajdy przy ul śmiałej na warszawskim żoliborzu w którym mieszkał przez lata odsłonięto tablicę pamiątkową zaprojektowaną przez marka moderau anthony minghella ur stycznia w ryde anglia zm marca w londynie brytyjski dramaturg i reżyser filmowy zobywca oscara za film angielski pacjent jego rodzice byli włochami studiował na university of hull w kingston upon hull a w r rozpoczął karierę dramaturga piszącego sztuki dla teatru radia i telewizji w londyńscy krytycy teatralni po zapoznaniu się z trzema sztukami minghelli a little like drowning love bites two planks and a passion przyznali mu miano najbardziej obiecującego dramaturga roku w dwa lata później ci sami krytycy uznali jego made in bangkok za najlepszą sztukę roku radiowa sztuka minghelli hang up zdobyła prix d italia twórcy duży rozgłos w europie przyniosła telewizyjna trylogia what if it s raining anthony minghella miał w swoim dorobku scenariusze do wszystkich krótkometrażowych telewizyjnych filmów z wyróżnionej nagrodą emmy serii storyteller zrealizowanej w studiach jima hensona dla nbc również dla hensona i nbc napisał scenariusz do filmu living with dinosaurs który otrzymał nagrodę emmy w minghella pracował jako konsultant artystyczny jim henson productions swój pierwszy kinowy pełnometrażowy film fabularny truly madly deeply zrealizował na podstawie własnego scenariusza w jest to historia miłosna a zarazem opowieść o duchach główne role grali juliet stevenson i alan rickman film zdobył liczne nagrody i wyróżnienia przyznane m in przez british film and television academy bafta australian film institute writer s guild of great britain oraz london film critics w anthony minghella nakręcił drugi film kinowy mr wonderful z mary louise parker i mattem dillonem w rolach głównych w powstał na podstawie książki michaela ondaatje film angielski pacjent będący historią miłosną rozgrywającą się na tle wojny w afryce północnej został okrzyknięty największym wydarzeniem roku otrzymał oscarów w tym za najlepszy film roku i dla najlepszego reżysera i wiele innych nagród filmowych był dwukrotnie żonaty jego syn z drugiego małżeństwa z choreografką carolyn choa max minghella został aktorem anthony minghella zmarł marca na krwotok w charing cross hospital w londynie po operacji raka migdałków z poprzedniego tygodnia swoje wyrazy uznania dla reżysera przesłali liczni przyjaciele i współpracownicy minghella między innymi aktorzy jude law kevin spacey ralph fiennes i gwyneth paltrow oraz takie takie osoby jak premier gordon brown alan yentob jeden z dyrektorów bbc producent lord puttnam oraz sydney pollack znajomy reżyser z jego wytwórni filmowej mirage enterprises w roku powstał film dedykowany anthony emu minghelli który nosił tytuł zakochany nowy jork adam bernard mickiewicz ur grudnia w zaosiu lub nowogródku zm listopada w stambule polski poeta działacz polityczny publicysta tłumacz filozof działacz religijny mistyk organizator i dowódca wojskowy nauczyciel akademicki obok juliusza słowackiego i zygmunta krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu zaliczany do grona tzw trzech wieszczów oraz literatury polskiej a nawet za jednego z największych na skalę europejską określany też przez innych jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański członek i założyciel towarzystwa filomatycznego mesjanista związany z kołem sprawy bożej andrzeja towiańskiego jeden z najwybitniejszych twórców dramatu romantycznego w polsce zarówno w ojczyźnie jak i w zachodniej europie porównywany do byrona i goethego w okresie pobytu w paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w collge de france znany przede wszystkim jako autor ballad powieści poetyckich dramatu dziady oraz epopei narodowej pan tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w rzeczypospolitej obojga narodów narodowy poeta polski litwy i białorusi działacz niepodległościowy organizator polskich oddziałów do walki z rosją bonapartysta jego dzieła l glise officielle et le messianisme oraz l glise et le messie umieszczone zostały w indeksie ksiąg zakazanych kościoła katolickiego index librorum prohibitorum dekretami z adam mickiewicz urodził się grudnia został ochrzczony lutego w kościele przemienienia pańskiego w nowogródku był synem mikołaja mickiewicza herbu poraj adwokata sądowego w nowogródku i komornika mińskiego oraz barbary z majewskich córki ekonoma z pobliskiego czombrowa jego braćmi byli aleksander i franciszek mickiewiczowie w latach uczęszczał do dominikańskiej szkoły powiatowej w nowogródku w miały miejsce dwa ważne wydarzenia w jego życiu maja umarł jego ojciec a nieco później przez nowogródek przeszły wojska napoleona maszerujące na rosję miasto mickiewicza opanowała atmosfera radości i nadziei na koniec niewoli jednak kilka miesięcy później ta sama wielka armia napoleońska wróciła rozbita i pokonana przez rosjan w mickiewicz wyjechał do wilna w celu podjęcia studiów studiował nauki humanistyczne na cesarskim uniwersytecie wileńskim czołowej uczelni dla ziem rzeczypospolitej przejętych przez imperium rosyjskie studia podjął na wydziale nauk fizycznych i matematycznych uczęszczając jednocześnie na wykłady wydziału nauk moralnych i politycznych oraz literatury i sztuk wyzwolonych trudna sytuacja materialna rodziny po śmierci ojca skłoniła go do podjęcia nauki w uniwersyteckim seminarium nauczycielskim co gwarantowało później zatrudnienie w szkołach carskich studia ukończył w ze stopniem magistra jeszcze w czasie studiów w wraz z tomaszem zanem i grupą przyjaciół założył towarzystwo filomatyczne które z czasem przekształciło się w spiskową organizację narodowo patriotyczną towarzystwo filomatyczne założone w zgromadzenie filaretów oraz promieniści służyły organicznej pracy edukacyjno patriotycznej polskiej młodzieży wileńskiej tamtego okresu organizacje te w roku liczyły już ponad członków ich aktywność cele i coraz wyraźniejsze proniepodległościowe aspiracje nie uszły czujnej uwadze carskich służb policyjnych okres końca lat xix wieku był też świadkiem niespełnionej wielkiej młodzieńczej miłości mickiewicza do maryli wereszczakówny z tuhanowicz w powiecie nowogródzkim młoda maryla pochodziła z zamożnej i wpływowej szlachty litewskiej zaś młody adam ze szlachty zaściankowej mimo ich wzajemnego uczucia i przyjacielskich stosunków mickiewicza z rodziną maryli rodzice wymogli na niej wypełnienie wcześniej zawartych zaręczyn z hr puttkamerem ślady tej niespełnionej miłości znaleźć można w znanych wierszach mickiewicza do m i do przyjaciół w mickiewicz rozpoczął pracę jako nauczyciel w gimnazjum w kownie gdzie mieszkał do początkowo w domu dyrektora szkoły stanisława kostki dobrowolskiego w folwarku kartofliszki a następnie na kwaterze w budynku szkoły w gimnazjum uczył literatury historii i prawa napisał wówczas rozprawę za którą w otrzymał tytuł magistra filozofii często chodził na spacery do doliny na zielonej górze którą później nazwano doliną mickiewicza wówczas też został zainicjowany w stopniu czeladnika do masonerii w został aresztowany i uwięziony w klasztorze bazylianów w wilnie od jesieni do marca a następnie skazany za udział w tajnych młodzieżowych organizacjach na zesłanie w głąb rosji na posadę nauczyciela z prawem wyboru miejsca pobytu w latach przebywał w petersburgu odessie moskwie oraz na krymie w moskwie został przypisany jako urzędnik generał gubernatora dmitrija golicyna utrzymywał kontakty z poetami rosyjskimi aleksandrem puszkinem aleksiejem chomiakowem oraz wasilijem żukowskim w rosji zetknął się ze środowiskiem przyszłych dekabrystów poznał bestużewa rylejewa zmuszony przez rosyjską cenzurę do poczynienia pewnych skreśleń w konradzie wallenrodzie w przedmowie do drugiego wydania nazwał cara mikołaja i ojcem tylu ludów cały okres patriotycznej młodości wileńsko kowieńskiej i zesłania w głąb rosji zaowocowały później napisanymi podczas pobytu w dreźnie dziadami cz iii szczególnie końcowy ustęp dziadów części iii do przyjaciół moskali miał charakter osobisty mickiewicz zwrócił się w nim bezpośrednio do poznanych w rosji dekabrystów oraz przypuszczalnie aleksandra puszkina następnie mickiewicz podróżował po europie początkowo w roku udał się do niemiec potem do włoch i szwajcarii w przyjechał do wielkopolski z zamiarem przekroczenia granicy i udania się do ogarniętego powstaniem królestwa polskiego lecz ostatecznie pozostał w dreźnie do roku z drezna udał się do paryża gdzie osiadł na stałe i spędził ponad lat był członkiem towarzystwa litewskiego i ziem ruskich w paryżu w w ożenił się z celiną szymanowską z którą miał sześcioro dzieci córki marię i helenę oraz czterech synów władysława józefa urzędnika assistance publiue w paryżu aleksandra i jana prawnukiem adama mickiewicza był dziennikarz francuski jerzy górecki w paryżu nawiązał współpracę z działaczami emigracyjnymi pisał artykuły i pisma publicystyczne w latach był profesorem literatury łacińskiej w szwajcarskiej lozannie a w objął katedrę języków słowiańskich w collge de france gdzie wygłosił tzw prelekcje paryskie na wykłady mickiewicza uczęszczali twórcy działacze i myśliciele w tym george sand w latach był prezesem wydziału historycznego towarzystwa literackiego w paryżu ze względu na pozycję społeczną i aktywność w polskich środowiskach patriotycznych adama mickiewicza uznaje się za czołowego reprezentanta tzw wielkiej emigracji w paryżu zaprzyjaźnił się z fotografem michałem szweycerem w związał się z reprezentantem nurtu polskiego mesjanizmu andrzejem towiańskim i został jego głównym propagatorem oraz przywódcą założonego przez towiańskiego koła sprawy bożej w władze francuskie zawiesiły mickiewicza w czynnościach profesora z powodu politycznej wymowy wykładów wychwalanie napoleona oraz propagowania towianizmu w swoich wykładach głosił poglądy jawnie antykatolickie wykład iv krytykował kościół katolicki za sprzeniewierzenie się zasadom chrześcijaństwa w mickiewicz zerwał stosunki z towiańskim w czasie wiosny ludów utworzył we włoszech legion polski po powrocie do paryża został współzałożycielem i redaktorem pisma trybuna ludów la tribune des peuples na skutek interwencji ambasady rosyjskiej w paryżu pismo zamknięto za głoszenie radykalnych poglądów społecznych restauracja drugiego cesarstwa francuskiego prawdopodobnie rozpaliła nadzieje mickiewicza na konflikt z autokratyczno despotyczną rosją i ponowne zainteresowanie się europy sprawą polski jego ostatni utwór jest przypuszczalnie napisaną po łacinie odą na cześć napoleona iii w został poddany nadzorowi policyjnemu od pracował w bibliotece arsenału we wrześniu podczas wojny krymskiej po śmierci żony i zostawieniu nieletnich dzieci wyjechał do stambułu aby tworzyć oddziały polskie legion polski a także złożony z żydów pod nazwą legion żydowski do walki z carską rosją zamieszkiwał w domu wdowy po kapitanie wojsk tureckich gdzie zmarł nagły zgon nastąpił podczas epidemii cholery prawdopodobnie na tę chorobę choć pojawiły się też sugestie że mógł zostać otruty arszenikiem lub doznać udaru mózgu nie tylko niejasna przyczyna śmierci wywoływała kontrowersje powodem potępieńczych swarów nad trumną poety stało się jego miejsce spoczynku tymczasowe ponieważ zakładano że ostatecznie jego ciało spocznie w ojczyźnie proponowano stambulski kościół św benedykta lub grób w tworzonej właśnie osadzie polskiej nazwanej później adampolem książę czartoryski przesądził jednak o pochówku we francji zabalsamowane zwłoki umieszczono w trzech trumnach cynkowej i dwóch drewnianych zanim jednak wyprawiono je w drogę do francji minął ponad miesiąc dnia grudnia ciało mickiewicza wyruszyło z konstantynopola na pokładzie francuskiego parowca eufrat do marsylii przybyło stycznia następnie zostało przewiezione do paryża i pochowane na cmentarzu les champeaux w montmorency a w przeniesione na wawel co dało sposobność do manifestacji patriotycznej adam mickiewicz debiutował zimą miejską na łamach tygodnika wileńskiego w ten najwcześniejszy okres twórczości zwykło się określać mianem okresu wileńsko kowieńskiego trwającego do pozostawał wówczas pod znacznym wpływem woltera którego tłumaczył na język polski młody poeta głosił sceptycyzm poznawczy zakłamanie historii i wolę racjonalnego poznania wynika z tego że osobowość i światopogląd młodego mickiewicza podobnie zresztą jak młodego juliusza słowackiego dorastały w uwielbieniu literatury klasycznej prócz tego znaczna większość jego twórczości z lat była w gruncie rzeczy poetyckim manifestem wciąż na nowo określanego towarzystwa filomatycznego w opublikował odę do młodości utwór przynależący jeszcze do poetyki postklasycyzmu ale wyłamujący się z ideałów oświecenia oda nawoływała do czynnej walki wyrażała wiarę w moc rewolucyjnego przekształcania rzeczywistości siłę młodości i zbiorowości dzięki temu w xix wieku bywała często śpiewana podczas powstań narodowych przetłumaczona została na prawie wszystkie języki europejskie wywołując w swoim czasie sporo kontrowersji np we francji podobnie ideały ojczyzny nauki cnoty męstwa pracy i zgody głosiła napisana w rok wcześniej oda klasyczna hej radością oczy błysną pod koniec roku drukiem ukazał się kolejny ze znanych wierszy wczesnego mickiewicza pieśń filaretów którego treść odnosiła się z rewolucyjnym przesłaniem do wszystkich kręgów filareckich filologów historyków chemików matematyków początek utworu był naśladownictwem burszowskiej pieśni niemieckiej wszystkie trzy pieśni szczególny nacisk kładą na ideał wspólnoty zwłaszcza w sensie duchowym oraz gwałtowny aktywizm społeczny klasyczna harmonia w szczególny sposób łączy się tutaj z dynamizmem życia co sygnalizuje przynależność utworów do czasów pośredniczących między dwoma epokami w powstał zbiór ballad i romansów uważany powszechnie nie tylko za właściwy debiut mickiewicza ale również za dzieło oficjalnie rozpoczynające epokę romantyzmu w polsce sporo kontrowersji wywołała w swoim czasie ballada otwierająca cykl romantyczność zwłaszcza śmiałym przełożeniem ludowości nad postęp cywilizacyjny kreacją nowego typu wzoru moralnego młoda wiejska dziewczyna zdradzająca skrajną nierównowagę emocjonalną oraz dość jednostronnie odczytywaną krytyką ówczesnego autorytetu naukowego profesora samego poety jana śniadeckiego był to świadomy i bezpośredni wkład mickiewicza w polemikę między kazimierzem brodzińskim prekursorem romantyzmu w literaturze polskiej a śniadeckim zamysł fabularny romantyczności znalazł w późniejszym czasie rozwinięcie w postaci epizodu z życia gustawa w iv części dziadów ballady i romanse oprócz ballad poważnych i ironicznych zawierały również przypowiastki sentymentalne utwory zbioru cechował typowo romantyczny zwrot w stronę folkizmu i niesamowitości mocno zaakcentowane moralne przesłanie oraz przekonanie o transcendentnych metafizycznych powiązaniach między dobrem a złem zbrodnią i karą sentencjonalne ludowe wyobrażenie moralności było u wczesnego mickiewicza stale obecne co najdobitniej pokazuje obrzęd gusła w ii części dziadów dalsze wiersze z okresu kowieńsko wileńskiego z lat są w dużej mierze swobodnymi przeróbkami utworów lorda byrona jeana paula oraz jeana de la fontaine a wśród nich znalazł się jednak jeszcze jeden szeroko omawiany wiersz poety do joachima lelewela w napisanym w poemacie poświęconym znanemu wówczas działaczowi politycznemu joachimowi lelewelowi mickiewicz starał się trzeźwo ocenić dziedzictwo rewolucji francuskiej oraz rolę rewolucji w ogóle jako faktu społecznego mającego wpływ na przebieg dziejów inną próbą podważenia despotyzmu był poemat heroikomiczny kartofla utwór głoszący apoteozę nauki postępu rozumu i pracy dość wymowna jest tu apostrofa do adama chreptowicza reprezentanta arystokracji litewskiej uprawcy ziemlanki w wydał w paryżu ostatnie wielkie dzieło swego życia pana tadeusza ten poemat epicki składa się z ksiąg po śmierci autora wydano jego bolesny epilog do poematu pan tadeusz stał się najbardziej popularnym w kolejnych pokoleniach dziełem literatury polskiej być może jednym z nielicznych marzeń autora o dotarciu pod strzechy które się spełniło szereg fragmentów tego dzieła weszło na stałe do polskiego języka potocznego i literackiego a poszczególne jego części znane są jako wręcz osobne dzieła poetyckie inwokacja koncert wojskiego epilog i inne znany malarz i ilustrator epoki romantyzmu michał elwiro andriolli był autorem szczególnie popularnych ilustracji do pana tadeusza i konrada wallenroda powszechnie zwykło się uznawać adama mickiewicza za prawodawcę polskiego romantyzmu szczegółowa analiza jego dzieł i postawy artystycznej podobne jak u goethego hugo czy byrona wykazuje jednak pośrednictwo wieszcza między oświeceniowym klasycyzmem a romantyzmem alina witkowska zauważa że pomimo powszechnego przekonania podsyconego kontrowersyjną romantycznością mickiewicz nie tylko nie negował dziedzictwa oświecenia ale nawet wybierał z niego najcenniejsze zdobycze jak np kunsztowność formy czy wolteriański racjonalizm adam czerniawski zwraca z kolei uwagę na mimetyczność utworów poety w światach umownych pisze dodatkowym dowodem na klasyczną mimetyczność czy wręcz realizm utworów mickiewicza mają być w opinii czerniawskiego programowe cytaty widzę i opisuję z pana tadeusza i wszystko wiernie odbijam z liryków lozańskich czy sceny historyczne i charaktery osób działających skreślił sumiennie nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając z iii cz dziadów wierność realiom u mickiewicza przeciwstawiona romantycznemu uwielbieniu niesamowitości i fantastyki wynikała jednak z poczucia narodowego obowiązku co zauważa marian ursel porównując twórczość autora dziadów ze wczesną twórczością słowackiego do podobnych wniosków dochodziła również europejska krytyka literacka bliskość mickiewicza poetyce klasycyzmu widoczna jest również jego w zamiłowaniu do pisania bajek w duchu la fontaine a i ignacego krasickiego tworzonych zwłaszcza w latach z drugiej jednak strony jak zauważają badacze literatury romantyzm polski jest mickiewiczowski ponieważ niemal wszystko powstawało za przykładem mickiewicza przeciw mickiewiczowi wobec mickiewicza wielu badaczy twórczości mickiewicza zwróciło uwagę na fakt że genialny talent poetycki autora romantyczności przygasł bardzo w drugim okresie paryskim wiązało się to z zaangażowaniem się mickiewicza w aktywność polityczną społeczną a zwłaszcza jego silny związek z andrzejem towiańskim własna wiara mickiewicza w jego osobistą odpowiedzialność za losy polskie chęć służenia sprawie polskiej poprzez organizację legionu polskiego oddziałów polskich podczas wojny na krymie połączone z mistyczną sektą religijną towiańskiego uniemożliwiły mu skupienie się na czystej twórczości literackiej jego związki z towiańskim posłużyły nie tylko wyobcowaniu się i niechęci w środowisku innych światłych twórców jak słowacki ale i były bezpośrednią przyczyną utraty pracy w collge de france a co się z tym wiązało wpływu na europejskich artystów i myślicieli julian krzyżanowski twierdzi wręcz że z chwilą powstania poematu soplicowskiego i jego bolesnego epilogu genialny poeta skończył się w mickiewiczu na zawsze antoni smuszkiewicz w jednej z pierwszych polskich monografii dotyczącej literatury fantastycznonaukowej wykazuje pośredni wpływ nieopublikowanej historii przyszłości mickiewicza na powstanie tego gatunku dzieło nie zostało nigdy opublikowane a rękopis zaginął sporo informacji dostarczają o nim jednak liczne pozostawione zapiski i listy do przyjaciół poety antoni edward odyniec w liście do juliana korsaka nazwał historię przyszłości don kichotem swojego czasu badacze literatury uznają że nieopublikowane dzieło mickiewicza mogło zrewolucjonizować literaturę światową najprawdopodobniej wyprzedzało ono wizje juliusza verne a herberta george a wellsa i jerzego żuławskiego a nawet prześcigało je w naukowo technicznych i społecznych spekulacjach mickiewicz w pisaniu historii przyszłości niektóre fragmenty powstały w języku francuskim inspirował się twórczością dwóch rosyjskich prozaików jana tadeusza bułharyna i władimira odojewskiego adam mickiewicz wcześnie zajął się działalnością przekładową już w spolszczył dwie powiastki woltera ducation d un prince i gertrude ou ducation d une fille którym nadał tytuły mieszko książę nowogródka i pani aniela a także poemat tegoż samego autora dziewica z orleanu tłumaczenia te były w istocie parafrazą francuskich utworów z przesunięciem akcentu na bardziej hermetyczną narodową tematykę lata w twórczości mickiewicza obfitowały w liczne dalsze lub bliższe oryginałowi parafrazy które autor podpisywał jako wiersze swojego autorstwa sygnalizując tylko źródło inspiracji tak powstały do pryska z horacego amalia rękawiczka oraz światło i ciepło z friedricha schillera bajka pies i wilk i zając i żaba z jeana de la fontaine a nowy rok z jeana paula pożegnanie childe harolda ciemność sen i eutanazja z george gordona byrona fragment dramatu podróżny znaszli ten kraj i pieśń lotty nad grobem wertera johanna wolfganga goethego the meeting of the waters thomasa moore a luźne interpretacje sonetów francesco petrarki arabska pieśń almotenabby na podstawie tłumaczenia josepha louisa lagrange nauka i co to jest johanna wilhelma ludwiga gleima olimpia i z pindara ważne miejsce zajmuje tu również ugolino przekład fragmentu boskiej komedii dantego alighieri dokonany ok charakter przekładu ballady schillera ma również pieśń dziewicy w ii części dziadów w okresie rosyjskim mickiewicz zainteresował się europejskim dramatem historycznym czego owocem były dwa fragmenty przekładów friedricha schillera don carlosa kroniki oraz romea i julii szekspira tłumaczenie pierwszego z nich datuje się na lata między a pierwodruk ukazał się jednak dużo później bo w i roku w wilnie z inicjatywy józefa krzeczkowskiego prawdopodobnie bez zgody autora z kolei data przekładu fragmentu romeo i julii jest nie do końca znana w bruchnalski wskazuje tu rok fragment opublikowany został przez antoniego edwarda odyńca w roku na łamach noworocznika melitele w późniejszym czasie przedrukowany został w viii tomie poezyj w a następnie w iv tomie pism w w latach mickiewicz ogłosił drukiem do h naśladowanie z goethego arymana i oromaza z zenda westy kolejne bajki la fontaine a chłop i żmija i koza kózka i wilk exegi munimentum aere perennius z horacego w powstał przekład mickiewicza początkowych fraz sofijówki stanisława trembeckiego na język łaciński ostatnim i zarazem najważniejszym przekładem mickiewicza było tłumaczenie giaura byrona na język polski opublikowane wraz z tłumaczeniem korsarza tegoż autora dokonanym przez antoniego edwarda odyńca w paryżu w z powodów politycznych datę publikacji zmieniono na przedpowstaniową mickiewiczowski przekład giaura podobnie jak fragment boskiej komedii uznawany jest za oficjalną wersję tego tekstu w polsce w w paryżu mickiewicz wydawał i redagował la tribune des peuples trybunę ludów międzynarodowy dziennik polityczny głoszący idee wiosny ludów obok czysto literackiej spuścizny i testamentu adama mickiewicza jednym z ważniejszych i wyjątkowo trwałym zapisem poety było stworzenie przez niego zrębów prądu filozoficzno historycznego znanego jako mesjanizm polski jakkolwiek za twórcę historiozoficznego prądu mesjanistycznego a w szczególności mesjanizmu polskiego uznaje się józefa hoene wrońskiego to właśnie mickiewicz spopularyzował ten pogląd i połączył go z pierwiastkami narodowej historii mistyki religijnej to mickiewiczowskie sformułowania zasad mesjanizmu w księgach narodu polskiego pozwoliły czytelnikom w niemczech włoszech irlandii na ukrainie i węgrzech wyraźnie postrzec i odczytać rewolucyjne hasła wolnościowo wyzwoleńcze tenże program bardziej niż jakikolwiek ściśle rozumiany prąd literacki dał podstawy nie tylko wizji polski męczeńsko odkupicielskiej która miała być jutrzenką wolności narodów ale dał podstawy do utrwalenia się i ważności postaci wieszcza narodowego tak widziany wieszcz to nie zwykły poeta czy pisarz to autentyczny prorok religii mesjanistycznej dawało to wyraz w wielu określeniach mesjanizmu polskiego używanych przez samego mickiewicza jak np polska chrystusem narodów itp już w pierwszych latach po śmierci mickiewicza jego sława i wpływ jaki wywarł nie tylko na społeczeństwo polskie ale również na artystów i myślicieli w europie zaowocowały publicznym okazywaniem jego zasług i symbolicznym hołdom poecie jednym z wcześniejszych i z najbardziej znanych jest dzieło głośnego francuskiego rzeźbiarza emila bourdelle a pomnik adama mickiewicza przedstawiający go w formie pielgrzyma imię poety nosi dolina mickiewicza w kownie w we lwowie zawiązało się towarzystwo literackie im adama mickiewicza w odsłonięto pomnik adama mickiewicza w krakowie co stało się okazją do wielkiej manifestacji patriotycznej w tym samym roku odsłonięto pomnik adama mickiewicza w warszawie listopada w rocznicę śmierci wieszcza odsłonięto pomnik w tarnowie symboliczny grób poety znajduje się w powstałym w muzeum adama mickiewicza w stambule syn poety władysław mickiewicz założył w muzeum adama mickiewicza w paryżu gromadzące pamiątki po ojcu i niektóre rękopisy jego utworów znajduje się ono w gmachu biblioteki polskiej w paryżu w ustawiono kolumnę adama mickiewicza we lwowie w utworzono muzeum adama mickiewicza w nowogródku w założono muzeum literatury im adama mickiewicza w warszawie w odsłonięto pomnik adama mickiewicza w szczecinie w utworzono muzeum adama mickiewicza w śmiełowie imię poety nosi założony w instytut adama mickiewicza w poznaniu znajduje się pomnik adama mickiewicza oraz uniwersytet noszący jego imię w odsłonięto pomnik ławeczkę adama mickiewicza w orzyszu autor pomnika piotr bogdaszewski wiele miast w polsce oraz niektóre miasta europejskie związane z życiem adama mickiewicza ma ulice parki place i budynki publiczne nazwane jego imieniem poza granicami współczesnej polski pomniki mickiewicza można znaleźć m in we lwowie odessie iwano frankiwsku drohobyczu truskawcu zbarażu dobromilu podhajcach kołomyi borysławiu ukraina wilnie solecznikach burbiszkach litwa mińsku grodnie brześciu lidzie nowogródku białoruś petersburgu zielenogradsku rosja paryżu francja karlowych warach czechy weimarze niemcy burgasie bułgaria adam słodowy ur grudnia w czarnkowie zm grudnia w warszawie polski popularyzator majsterkowania autor i prowadzący programu telewizyjnego zrób to sam autor książek i scenariuszy major wojska polskiego podczas okupacji niemieckiej w latach pracował w fabryce w zgłosił się na ochotnika do wojska wojnę kończył w szczecinie jako oficer artylerii w latach był wykładowcą w oficerskiej szkole artylerii przeciwlotniczej w koszalinie a następnie w wojskowej akademii technicznej gdzie uzyskał stopień majora po opuszczeniu wojska poświęcił się popularyzacji majsterkowania a od roku związał swoją karierę z telewizją gdzie początkowo pracował jako konstruktor urządzeń sceno technicznych w latach był redaktorem naczelnej redakcji programów oświatowych i dziecięcych tvp znany był jako prezenter programu zrób to sam był on częścią czwartkowego ekranu z bratkiem a potem niedzielnego teleranka adam słodowy prezentował w nim osobiście jak z ogólnie dostępnych rzeczy np zużytych opakowań robić zabawki i przedmioty użytkowe program był nadawany przez lata od roku do roku łącznie wyemitowano odcinków prowadził też program telewizyjny adam słodowy w domowym warsztacie program ii w r przeszedł na emeryturę był również autorem wielu książek poświęconych samodzielnemu majsterkowaniu w tym lubię majsterkować przeznaczonej dla starszych odbiorców w której zamieścił niektóre informacje prezentowane wcześniej w telewizji a także projekty wielu nowych zabawek i urządzeń książka została przetłumaczona na języki obce a jej łączny nakład wyniósł ponad egzemplarzy słodowy pisał także książki o samochodach dotyczące głównie obsługi i napraw starszych modeli marki koda słodowy był również autorem scenariusza do serii filmów animowanych dla dzieci pomysłowy dobromir i pomysłowy wnuczek a także filmu śrubokręt i spółka na wniosek dzieci marca roku został kawalerem orderu uśmiechu ceremonia wręczenia odznaczenia odbyła się marca w pałacu młodzieży w warszawie otrzymał legitymację z numerem w roku dostał nagrodę literacką stowarzyszenia bibliotekarzy polskich jako autor najpoczytniejszych książek w bibliotekach publicznych zmarł grudnia roku w wieku lat został pochowany na cmentarzu powązkowskim stycznia kwatera mieszkał w warszawie z żoną bożeną po przejściu na emeryturę występował w różnych kampaniach reklamowych miał dwóch synów młodszego wojciecha lekarza mieszkającego w chicago oraz starszego piotra matematyka i fizyka zamieszkałego w melbourne ahenobarbus miedziany oraz barba broda miedzianobrody przydomek jednej z dwu głównych gałęzi rzymskiego rodu plebejskiego domicjuszów jak głosiła legenda dioskurowie zwiastowali protoplaście rodu lucjuszowi domicjuszowi zwycięstwo rzymian nad latynami w p n e nad jeziorem regillus i na potwierdzenie że to co mówią jest prawdą uderzyli jego czarną brodę i włosy które natychmiast przemieniły się w rude zobacz drzewo genealogiczne domicjuszy ahenobarbów gnaeus domitius ahenobarbus polityk rzymski edyl plebejski w p n e zbudował świątynię fauna na wyspie na tybrze otwartą w czasie jego pretury w p n e konsul w p n e wysłany przeciwko celtyckiemu plemieniu bojów początkowo uległ im ale pozostał w ich kraju na następny rok i w końcu pokonał ich w p n e był legatem w wojnie przeciwko antiochowi wielkiemu gnaeus domitius ahenobarbus syn konsula z p n e w p n e jako młody człowiek został wybrany pontifeksem w został wysłany jako jeden z trzech komisarzy do macedonii ponownie w został jednym z dziesięciu komisarzy którzy mieli ułożyć sprawy w macedonii w p n e kiedy konsulowie abdykowali z powodu błędów w auspicjach przy ich wyborze został wybrany konsulem zastępczym wraz z korneliuszem lentulusem gnaeus domitius ahenobarbus konsul w p n e cenzor w p n e jako prokonsul pokonał galickie plemiona arwernów i allobrogów uzyskując prawo do tryumfu budowniczy drogi via domitia fundator kolonii rzymskiej w narbo dziś narbonne na wybrzeżu morza śródziemnego od roku stolicy prowincji rzymskiej galli narbońskiej gallia narbonensis gnaeus domitius ahenobarbus syn konsula z p n e polityk rzymski kolejno trybun ludowy w p n e najwyższy kapłan pontifex maximum od p n e konsul w p n e cenzor w p n e lucius domitius ahenobarbus syn konsula z p n e polityk rzymski pretor w p n e propretor sycylii konsul w p n e gnaeus domitius ahenobarbus syn konsula z p n e polityk rzymski poślubił kornelię córkę cynny konsula w w wojnie domowej stronnictwa mariusza i cynny z sullą stanął po stronie tych pierwszych kiedy sulla ponownie uzyskał pełnię władzy w rzymie ahenobarbus został proskrybowany i zbiegł do prowincji afryka przyłączyło się tam do niego wielu zwolenników mariusza będących w takiej samej jak on sytuacji z pomocą króla numidii hiarbasa zebrał armię w p n e został jednak pokonany w pobliżu utyki przez wojska pod dowództwem pompejusza które sulla wysłał przeciwko niemu według jednych źródeł zginął w czasie szturmu na jego obóz według innych został stracony po bitwie na rozkaz pompejusza lucius domitius ahenobarbus syn konsula z p n e polityk rzymski kwestor w pretor wraz z publiuszem nigidiuszem figulusem gajuszem memmiuszem i publiuszem korneliuszem lentullusem w p n e konsul w p n e pontifex przyjaciel cycerona polityczny zwolennik pompejusza a zacięty przeciwnik cezara uczestniczył w bitwie pod farsalos po stronie pompejusza żonaty z porcją siostrą katona utyceńskiego zmarł w p n e antropologia kulturowa antropologia społeczna dyscyplina nauk społecznych badająca organizację kultury rządzące nią prawa historyczną zmienność i etniczną różnorodność kultur w celu skonstruowania ogólnej teorii kultury jest to jeden z głównych działów szeroko rozumianej antropologii zajmuje się badaniem kultury we wszystkich jej przejawach antropologia kulturowa to dziedzina antropologii zajmująca się człowiekiem traktowanym jako indywiduum jednostka ukształtowana przez społeczeństwo i twórca kultury zajmuje się zatem ludzkimi kulturami wierzeniami praktykami wartościami ideami technologiami ekonomiami życiem społecznym i organizacją poznania antropolodzy kulturowi korzystają przeważnie z jakościowych metod obserwacji uczestniczącej czy wywiadu etnograficznego w wielkiej brytanii określa się ją mianem antropologii społecznej w europie i stanach zjednoczonych etnografią etnologią lub antropologią kulturową regionalne nurty różnią się rodzajami podejmowanej tematyki tendencjami metodologicznymi i ideologicznym zabarwieniem antropologia kulturowa akcentuje w badaniach różnorodność kultur i bada odniesienie zachowań ludzkich do ogólnego kształtu kultury danej społeczności ten dział nauki sięga korzeniami epoki wielkich odkryć geograficznych antropologia kulturowa ukierunkowana jest tradycyjnie na zrozumienie kultury innego innymi słowy obcego dzikiego a więc zwraca się ku temu co egzotyczne czy ludowe stąd podstawowe subdyscypliny antropologii kulturowej to ponadto kolejną poddyscypliną powstałą względnie niedawno jest w wyżej wymienionych społeczeństwach przedmiotem uwagi antropologii kulturowej stają się między innymi terminy etnologia etnografia antropologia kulturowa i antropologia społeczna często używane są wymiennie rozróżnienie terminologiczne ma charakter historyczny powstało z uwagi na tradycję i nie jest jednoznaczne przyjmuje się że etnografia to czysty opis kultury etnologia ogólniejszy opis wraz z wnioskami a antropologia kulturowa to nauka zajmująca się teoriami dotyczącymi kultury rozdział między nimi jest trudny do przeprowadzenia jednocześnie istniały też różne tradycje odnośnie do tych nazw termin etnografia używany był na terenach będących pod wpływem myśli rosyjskiej etnologia francuskiej a antropologia kulturowa w kręgu anglosaskim wszystkie te terminy dotyczyły nauki o kulturach antropologię kulturową jako dyscyplinę naukową możemy podzielić co najmniej na trzy tradycje w tradycji europejskiej tutaj najsilniejszy wpływ ma antropologia francuska i niemiecka w skład antropologii kulturowej wchodzą w tradycji anglosaskiej brytyjskiej w skład antropologii kulturowej wchodzą w tradycji amerykańskiej w skład antropologii kulturowej wchodzą do dziedzin splatających się z antropologią kulturową należą w xviii wieku monteskiusz wymieniał kolejne stopnie rozwoju społeczeństw polowanie lub dzikość hodowla lub barbarzyństwo cywilizacja myśląc podobnie początkowo antropolodzy wychodzili z założenia że kultury rozwijają się w czasie kultury miały ewoluować ku coraz większemu skomplikowaniu przyjmowano że kultury pokonują kolejne stopnie rozwoju docierając w końcu do tego samego stadium najwyższego rozwoju zob ewolucjonizm w naukach społecznych nurt który pojawił się w połowie xix wieku do znanych przedstawicieli tego nurtu należy lewis henry morgan który wprowadził do antropologii komparatystyczne badania relacji pokrewieństwa początki antropologii kulturowej w stanach zjednoczonych związane są z franzem boasem zobacz też historyzm boasowski dyfuzjonizm pojawił się na przełomie xix i xx wieku znani przedstawiciele to m in przedstawiciele funkcjonalizmu w antropologii analizowali społeczności ludzkie jako analogiczne do żywych organizmów w których każdy element ma swoją funkcję w podtrzymywaniu całego systemu w tej koncepcji poszczególne instytucje kultury jak religia małżeństwo czy ekonomia miały przypisane określone zadania do wykonania choć często ich rola była nieuświadamiana przez członków konkretnej kultury funkcjonalizm powstał w kontrze do ewolucjonizmu wynikało to z przekonania że badania kulturowe należy prowadzić we współczesności a więc nie opierać się na zapisach historycznych czy podaniach z drugiej ręki ale na obserwacji tego jak kultura manifestuje się dziś za ojców dyscypliny uważa się często polaka bronisława malinowskiego i brytyjczyka alfreda radcliffe browna choć obaj różnili się nieco podejściem do roli instytucji zdaniem malinowskiego instytucje kultury służyły zaspokajaniu biologicznych potrzeb jednostek radcliffe brown z kolei koncentrował się na roli struktury społecznej i relacji pomiędzy jej częściami jako składową stabilności systemu zob też funkcjonalizm strukturalny szkoła brytyjska lata i xx wieku szkoła francuska konfiguracjonizm to nurt który pojawił się w latach i xx wieku do znanych przedstawicieli należą psychokulturalizm powstał jako amerykańska szkoła kultury i osobowości w latach xx wieku do znanych przedstawicieli należą strukturalizm zob też strukturalizm jako podejście badawcze pojawił się najwcześniej w językoznawstwie zob strukturalizm językoznawstwo strukturalizm znajdował się więc pod znaczącym wpływem dokonań językoznawstwa i fonologii zwłaszcza ferdinanda de saussure a na grunt antropologii kulturowej strukturalizm wprowadził claude a levi strauss najpierw pojawił się on więc we francji levi strauss zapoznał się z językoznawstwem strukturalistycznym podczas wykładów romana jakobsona szkoła antropologii kulturowej rozwinięta przez claude a levi straussa w latach czterdziestych xx wieku do dziś ma swoich przedstawicieli która wywarła znaczący wpływ na humanistyce drugiej połowy xx wieku zdaniem chrisa barkera zakorzeniona w socjologii durkheima przedstawiciele tego nurtu traktowali kultury jako systemy i analizowali je pod kątem strukturalnych relacji pomiędzy ich elementami zgodnie z teorią levi straussa stałe elementy kultur wynikają z nieróżnorodności struktur ludzkich umysłów edmund leach przekonuje że strukturalizm to nie teoria ani metoda ale raczej sposób patrzenia na rzeczy zaczerpnięty od ojca tego nurtu levi straussa według leachowskiego opisu antropologia strukturalna koncentruje się na dwóch poziomach zjawisk każda czynność ma element praktyczny i symboliczny ten pierwszy zmienia stan świata drugi mówi coś o sytuacji społecznej leach przytacza przykład kiedy jesz rano śniadanie praktyczny aspekt uwalnia cię od głodu ale natura jedzenia czy to tosty i kawa czy to bekon i jajka mówi że to śniadanie nie lunch lub kolacja zdaniem leacha strukturaliści traktowali kulturę jak język sztywny system powiązań pomiędzy znaczącym a znaczonym kontynuując wątek komentowania strukturalistycznych badań dotyczących jedzenia chris barker akcentuje społeczne pochodzenie konwencji kulturowych strukturalistyczna analiza levi straussa polega na odnajdywaniu opozycji binarnych takich jak surowe i gotowane jadalne i niejadalne natura i kultura strukturaliści nie brali w swoich badaniach pod uwagę czynników fizjologicznych wychodząc z założenia że te są niezmienne i każdego człowieka kształtują w podobny sposób w tym aspekcie antropologia strukturalistyczna oddaliła się od antropologii fizycznej chris barker przekonuje że zgodnie z koncepcjami strukturalizmu mówi się o praktykach znaczących i wytwarzaniu znaczenia dzięki istnieniu struktur lub przewidywalnych regularności niezależnych od pojedynczego człowieka strukturalizm posiada zatem pewien wydźwięk antyhumanistyczny szkoła manchesterska to nurt założony przez maxa gluckmana na uniwersytecie w manchesterze w roku skupiał grupę blisko związanych ze sobą badaczy głównie wykształconych w oksfordzie którzy później przenieśli się do university manchester i do rhodes livingstone institute rli w livingstone w rodezji północnej dziś zambia w manchesterze jej szczytowy okres trwał od lat pięćdziesiątych do wczesnych lat siedemdziesiątych xx wieku antropologia marksistowska to perspektywa w antropologii społecznej która korzysta z idei marksistowskich główne pojęcia stosowane w antropologii marksistowskiej takie jak sposób produkcji baza i nadbudowa podział na centrum i peryferie zostały zaczerpnięte z dzieł karola marksa neoewolucjonizm pojawił się w połowie xx wieku zobacz też ewolucjonizm nauki społeczne główni przedstawiciele to materializm kulturowy to stanowisko zgodnie z którym to jakie w danej kulturze występują wzory kulturowe zależy w dużej mierze od czynników środowiska naturalnego do przedstawicieli nurtu należy marvin harris antropologia refleksyjna to nurt współczesnej antropologii powstały po przełomie postmodernistycznym i w istotny sposób zainspirowany postkolonializmem jego przedstawicielami są m in clifford geertz james clifford george e marcus i głównie ze względu na swoje prace na temat orientalizmu edward said mianem antropologii refleksyjnej swoje koncepcje określał również pierre bourdieu zob też antropologia interpretatywna antropologia kognitywna inaczej poznawcza pojawiła się w latach xx wieku do przedstawicieli nurtu należy ward goodenough antropologia postmodernistyczna to nurt który narodził się w latach xx wieku kolebką są stany zjednoczone z których pochodzą główni prekursorzy tegoż kierunku george e marcus michael m j fischer stephen a tyler oraz james clifford w polsce funkcjonuje kilka ośrodków zajmujących się tematyką antropologii kulturowej i kongres antropologiczny podręczniki polskojęzyczne adobe illustrator rozbudowany program graficzny przeznaczony do tworzenia i edycji grafiki wektorowej będący jednym z flagowych produktów firmy adobe inc program jest dostępny na platformy windows i macos projekty zapisywane są w formacie plików ai adobe illustrator do wersji był przeznaczony głównie do tworzenia projektów do wydruku natomiast w wersji pojawiły się narzędzia dla twórców stron internetowych ponadto od wersji illustrator jest w stanie zastosować wiele efektów typowych dla grafiki rastrowej w stosunku do obiektów wektorowych bez trwałego zmieniania tych obiektów z najważniejszych nowości w wersji są ponadto podgląd zalewek i przezroczystości od wersji dostępny jako część pakietu programów noszącego nazwę creative suite choć można go zakupić również oddzielnie adobe illustrator jest jednym z dwóch najpopularniejszych programów do tworzenia i edycji grafiki wektorowej na świecie obok coreldraw tworzone w nim ilustracje o rozszerzeniu ai można otworzyć we wszystkich programach od firmy adobe do tworzenia i edycji grafiki a także obróbki wideo oraz animacji pliki illustratora można również otworzyć w wyżej wymienionym corelu jednak plików o rozszerzeniu cdr które należą do corela nie można otworzyć w illustratorze aureus nummus aureus złoty pieniądz denarius aureus złota moneta rzymska bita od i w p n e do początków iv w po raz pierwszy wybita przez sullę w czasie jego konsulatu p n e następnie przez pompejusza p n e oraz cezara p n e w tym okresie bito aureusów z libry pondusa funta złota a wartość monety ustalono na srebrne denary znaczenie aureusa wzrosło za panowania oktawiana augusta który wprowadził go na stałe do systemu monetarnego bijąc złotą monetę w znacznych ilościach głównie w założonej w lugdunum centralnej mennicy cesarskiej aureusy oktawiana miały wagę g sztuki z funta ich wartość władca ustalił na denarów w związku ze wzrostem ceny srebra w stosunku do złota w kolejnych latach i wieku n e przy utrzymaniu aż do czasów nerona wprowadzonej przez augusta stopy menniczej malała opłacalność emisji denarów co prowadziło do liczebnego spadku ich emisji a wzrostu liczby emitowanych aureusów w i wieku z wyjątkiem czasów wespazjana dokonywano jednoczesnej emisji aureusa i denara tego samego typu tj o takim samym wyglądzie identycznym wyobrażeniu rewersowym i legendzie na awersie zawsze znajdowało się przedstawienie cesarza z napisem otokowym zawierającym jego imiona tytuły reformę stopy monet kruszcowych przeprowadził neron w r obniżył stopę dla monet złotych o a dla srebrnych o odtąd bito więc z funta złota aureusów czyli ważył on ok g utrzymano natomiast relację głównych monet i nadal mimo większego obniżenia stopy dla denara aureus był wart denarów obniżyła się zatem waga monety złotej a jednocześnie nastąpiła jej dewaluacja w stosunku do srebrnego denara spowodowana wspomnianym już wzrostem wartości srebra w stosunku do złota reforma ta wpłynęła również na ogólną dewaluację monety zmniejszenie wagi przez ponad wiek waga aureusa spadała nieznacznie dopiero karakalla poważnie ją obniżył z funta złota zaczęto wówczas bić aureusów tzn jego waga średnio wynosiła ok g następowała szybko dalsza dewaluacja tej monety w początkach panowania galiena bito już sztuki z libry ok g a później aż ok g następni cesarze starali się utrzymać stopę rzadko jednak im się to udawało aureus zlikwidował konstantyn wielki reformując system monetarny cesarstwa i wprowadzając nową złotą monetę solid będący właściwie bezpośrednią kontynuacją aureusa gdyż stopę jego ustalono również na funta rzymskiego utrzymała się ona dla podstawowej złotej monety rzymskiej a później bizantyńskiej aż do końca xi wieku as skr od łac assarius moneta z brązu podstawowa jednostka monetarna starożytnego rzymu emitowana od początku iii wieku przed n e pierwotnie odlewany aes grave odpowiadał wadze ówczesnego rzymskiego funta libra tj g i jako tzw as libralny dzielił się na uncji z biegiem czasu szczególnie po wprowadzeniu monet srebrnych pięciokrotnie ulegał stopniowej redukcji natomiast w okresie cesarstwa funkcjonował jedynie jako miedziana moneta zdawkowa w najdawniejszym rzymie określenie to oznaczało przede wszystkim pewną całość jako jednostkę zwłaszcza płatniczo wagową równą funtowi miedzi dopiero prawdopodobnie w pierwszym dziesięcioleciu iii w p n e as stał się rzeczywistą monetą początkowo odlewaną w kształcie krążków a następnie wybijaną stemplem wyprowadzony z późniejszego cięższego funta as libralny miał ok r p n e wagę g tj skrupułów po roku już tylko g a podczas ii wojny punickiej p n e ustawą lex flaminia zredukowany został do tzw stopy uncjalnej as uncialis czyli do wagi libry g ok r p n e na mocy ustawy lex papiria poddano go dalszej redukcji do funta stopa półuncjalna tym samym obniżając wagę monety do g oprócz monet jednoasowych emitowano też ich frakcje części asa istniały również jego wielokrotności a więc as podwójny dupondius potrójny tressis tripondius popiątny uincussis czy nawet decussis asów o wadze g w r p n e w ogóle zaprzestano bicia monet z brązu co wznowiono dopiero po reformie monetarnej augusta republikański assarius miał po stronie licowej awers podwójne oblicze boga janusa łac janus bifrons a na odwrotnej rewers dziób okrętu rostrum wraz z oznaczeniem wartości i srebrny denar miał z początku równowartość później asów za czasów rozwiniętego cesarstwa bito nominały monet brązowych a najmniejszą z nich był właśnie wybijany z miedzi as o normatywnej wadze uncji czyli g na awersie nosił podobiznę panującego władcy w wieńcu laurowym lub bez na rewersie podobne przedstawienia figuralne alegoryczne propagandowe jak na innych monetach cesarskich z obowiązkowo umieszczanym w polu oznaczeniem s c początkowa średnica tej monety ok mm ulegała wraz z wagą stopniowemu zmniejszeniu neron przejściowo wprowadził as z mosiądzu orichalcum o wadze gramów postępy dewaluacji rzymskiego pieniądza sprawiły że w późniejszym okresie cesarstwa drobna moneta rozmienna stała się nominałem zbędnym ostatnie asy wypuszczano za rządów waleriana i galiena później na krótko miał je przywrócić aurelian w ramach reformy monetarnej roku i sporadycznie mogły być emitowane aż do czasów pierwszej tetrarchii n e nominał ten pod nazwą assarion gr należał do emitowanych przez liczne miasta prowincjonalne zwłaszcza handlowe mające prawo bicia własnej monety rozmiennej głównie we wschodniej części cesarstwa gdzie powszechnie posługiwano się greką stąd i wyłącznie greckie napisy na tych monetach najczęściej też datowanych według własnego kalendarza ery obowiązującej w danej prowincji krainie lub mieście również i tam istniały podziałki oraz wielokrotności assariona oznaczane mającymi wartość liczb literami tj lub nawet wyższymi ślad tego określenia zachował się także w nowym testamencie gdzie odnotowano ceny dwóch wróbli za asa mt względnie pięciu wróbli za dwa asy łk według aktualnych ustaleń assariony miały w prowincjach nieco inną relację względem srebrnego denara niż wynikało to z oficjalnej taryfy cesarskiej liczono ich bowiem za denar srebrnym asem nazywając dla odróżnienia tylko jako monetę obrachunkową nominał wymieniany w stosunku as myśliwski tytuł honorowy nadawany pilotom myśliwskim którzy zestrzelili określoną liczbę samolotów nieprzyjaciela zwykle co najmniej lub nieoficjalne określenie takiego pilota system ewidencji zestrzeleń i swojego rodzaju rankingu pilotów połączony z nadawaniem tytułów asa powstał we francji w czasie i wojny światowej około prawo do tytułu asa miał pilot który zestrzelił samolotów następnie system asów został przyjęty także przez inne kraje czasami w zmodyfikowanej postaci w niemczech nie używano wówczas tego tytułu chociaż prowadzono ewidencję zestrzeleń w czasie i wojny światowej zmagania wybitnych pilotów i ich wyniki były wręcz obiektem zainteresowania publicznego zwłaszcza we francji i niemczech poniższe listy pilotów uporządkowane są według liczby zestrzelonych samolotów podanej w nawiasach awers i rewers łac dwie strony zdobionego przedmiotu płaskiego pokrytego jedno lub dwustronnie malowidłem grafiką lub drukiem zawierającego płaskorzeźbę wizerunek wykonany metodą rycia kucia lub zdobionego w jeszcze inny sposób oba pojęcia funkcjonują wyłącznie razem gdy w danym przedmiocie występuje swobodny dostęp do obu jego powierzchni przy czym jedna z nich jest wyłączną lub główną stroną zawierającą przedstawiane treści tą jedyną lub ważniejszą stroną jest awers natomiast rewers zawiera treści uzupełniające lub też jest po prostu plecami danego przedmiotu w znaczeniu bardziej ogólnym awers to strona przednia czegoś zwana też w tym znaczeniu stroną prawą a rewers to strona tylna zwana też lewą zasadniczo pojęcia te są stosowane w odniesieniu do przedmiotów artystycznych o wzmiankowanych cechach a ich głównym polem zastosowań jest numizmatyka pojęć tych używa się również czasami w stosunku do szeregu innych przedmiotów jak obrazy ryciny grafiki itp oraz ręcznie zdobione druki szczególnie gdy tylko jedna strona płótna lub karty zawiera obraz a także sztandary proporce proporczyki jednostronnie ręcznie malowane tkaniny hafty itd pojęcia awersu i rewersu mają również zastosowanie do szeregu przedmiotów liturgicznych a także ołtarzy skrzydłowych awersem jest wtedy wewnętrzna strona skrzydła ołtarza a zdobienia rewersu widoczne są dla ogółu dopiero po zamknięciu skrzydeł tak skonstruowanego ołtarza awers i rewers posiadają monety oraz inne podobne wyroby jak ordery odznaki medale plakietki itp pojęć tych nie stosuje się jednak do pieniędzy papierowych określając w nich w miejsce awersu i rewersu odpowiednio przednią i odwrotną stronę banknotu w przypadku monet stosujemy w polskiej numizmatyce zasadę że awers to strona główna monety zawierająca podstawę prawną wybicia danej monety w szczególności rewers to odwrotna strona monety zawierająca inne elementy graficzne w większym lub mniejszym stopniu związane z okolicznościami wybicia monety nominał zazwyczaj jest po stronie rewersu ale nie jest to zasadą inną metodą rozpoznawania gdzie jest awers a gdzie rewers jest fakt że awers jako strona oficjalna zawiera niezmienne elementy graficzne podczas gdy rewers dla każdego nominału może wyglądać zupełnie inaczej nie chodzi tu tylko o sam symbol nominału ale także o inne umieszczone na tej stronie elementy graficzne pojęcia awersu i rewersu są w języku potocznym często mylone dla przeciętnego człowieka ważniejsza jest strona z nominałem stąd nazywa się ją niepoprawnie awersem czasami określenie stron monety może być naprawdę trudne jak w przypadku euro wszystkie monety wspólnoty mają tę samą stronę z danym nominałem zwaną stroną europejską podczas gdy druga strona zwana stroną narodową różni się w każdym kraju powoduje to problemy z określeniem która strona jest awersem a która rewersem prawodawstwo unii europejskiej jako awers monety określa stronę narodową natomiast rewers jako stronę europejską identycznie uważa narodowy bank polski w wielu polskich międzywojennych i powojennych aktach prawnych natomiast stroną główną określano stronę z nominałem a stroną odwrotną stronę z orłem przy losowaniu metodą rzucania monetą pada zwykle pytanie orzeł czy reszka wynika ono stąd że orzeł lub orzełek leży na wielu monetach w tym polskich po stronie awersu przez co jest jego synonimem zaś reszka wyraz pochodzenia rosyjskiego jest synonimem rewersu rewersem nazywane jest pokwitowanie na wypożyczony przedmiot np książkę w bibliotece w bankowości rewers dokument poświadczający istnienie stosunku dłużnego np stanowiący pokwitowanie za otrzymany na przechowanie przedmiot lub pieniądze które należy zwrócić może zawierać termin zwrotu pożyczki i wówczas jest synonimem skryptu dłużnego ang promissory note bądź nie zawierać takiego terminu i wówczas jego odpowiednikiem jest angielski termin iou i owe you achemenidzi pers dynastia panująca w persji w latach p n e nazwa dynastii wiąże się z imieniem legendarnego achemenesa szczyt potęgi dynastii przypada na czasy dariusza i wielkiego i jego syna kserksesa i za ich czasów iran osiągnął największe rozmiary rozciągając się od azji mniejszej i egiptu jako xxvii dynastia aż po indie achemenidzi zbudowali wielkie zespoły pałacowe w pasargadach persepolis suzie i ekbatanie po śmierci kserksesa i p n e rozpoczął się powolny upadek dynastii ostatnim władcą z tej dynastii był dariusz iii p n e pokonany przez aleksandra macedońskiego w r w ruinach persepolis szach iranu mohammad reza pahlawi obchodził rocznicę założenia państwa perskiego liczoną od momentu śmierci cyrusa wielkiego w p n e co miało szczególnie podkreślić znaczenie dynastii achemenidów w dziejach iranu persowie przybyli do iranu ze stepów azji centralnej w viii w p n e osiedli oni na wschód od starożytnego elamu u wybrzeży zatoki perskiej za założyciela pierwszej perskiej dynastii uważa się achemenesa od którego pochodzi jej nazwa achemenidzi nie wiadomo jednak dokładnie kiedy achemenes panował pierwszy perski podbój związany był z upadkiem elamu w wyniku asyryjskiego najazdu w p n e w p n e wraz z medami i babilończykami persowie zdobyli niniwę przyczyniając się do upadku asyrii korzystając z sytuacji persowie zajęli wschodnie tereny zniszczonego państwa mimo to ich państwo było wciąż mało znaczące i często popadało w zależność od żyjących na północy medów którzy wówczas stali się jedną z największych potęg starożytnego świata sytuacja ta zmieniła się gdy władcą persji został cyrus wielki około p n e stanął on na czele perskiego powstania przeciwko królowi medów astyagesowi król medów najechał persję ale poniósł całkowitą klęskę pod pasargadami jego wojska i dworzanie przeszli na stronę cyrusa medowie i persowie byli blisko spokrewnieni a astyages stał się jeńcem perskiego władcy cyrus zajął następnie medyjską stolicę hamadan a następnie całe imperium medów rozciągające się wówczas od anatolii aż po wyżynę irańską w obronie astyagesa swojego sojusznika i szwagra stanął krezus król lidii w anatolii jego wojska starły się z persami w p n e w nierozstrzygniętej bitwie pod pterią jako że nadchodziła zima krezus wycofał się do swojej stolicy sardes i rozpuścił wojska tymczasem cyrus postanowił wbrew starożytnym praktykom wojennym kontynuować wojnę zimą i ruszył z całą armią za krezusem nieprzygotowane do oblężenia sardes padło po dniach a lidia stała się kolejnym łupem perskiego władcy cyrus pozostawił w anatolii swoich wodzów z częścią wojsk aby podbili greckie miasta na zachodnim krańcu anatolii a sam wyruszył na wschód gdzie przesunął granice perskiego imperium aż do afganistanu i doliny indusu ukoronowaniem podbojów cyrusa stało się zdobycie w p n e babilonii tutaj również nie napotkał poważniejszego oporu a mieszkańcy przyjęli go z radością co zawdzięczał swojej sławie łagodnego i tolerancyjnego władcy jego panowanie zakończyło się w p n e śmiercią w bitwie z sakami koczownikami z azji centralnej w ciągu kilkunastu lat cyrus stworzył największe imperium jakie dotychczas istniało jego panowanie wyróżniało się umiarkowaniem m in w wysokości nakładanych danin oraz poszanowaniem zwyczajów praw i kultury podbitych ludów syn cyrusa kambyzes kontynuował dzieło ojca w p n e podbił egipt a następnie wyruszył do nubii musiał jednak zawrócić gdy w persji pojawił się samozwańczy władca imieniem smerdis podczas powrotu kambyzes zmarł w tajemniczych okolicznościach p n e w imperium zapanował chaos na pierwsze miejsce wybił się wtedy przedstawiciel młodszej gałęzi achemenidów dariusz zabił on smerdisa i stłumił liczne rebelie które wybuchły w całym imperium później wyprawił się przeciwko scytom znad morza kaspijskiego w p n e podbił ziemie nad indusem a być może wdarł się nawet w głąb indii po tych sukcesach zainteresował się zachodnimi rubieżami imperium w p n e wkroczył do europy i zaatakował trację po czym przekroczył dunaj i zaatakował scytów żyjących na nadczarnomorskich stepach wyprawa zakończyła się jednak fiaskiem gdyż persowie nie potrafili zmusić nieuchwytnych scytyjskich jeźdźców do otwartej bitwy dariusz wrócił do persji zostawiając w europie część armii by dokończyła podboju tracji w p n e wybuchł bunt w greckich miastach w anatolii jego zdławienie zajęło perskiej armii pięć lat buntownikom niewielkiej pomocy udzieliły eretria i ateny dariusz postanowił ukarać oba greckie miasta i w p n e wysłał armię do grecji persowie zniszczyli leżącą na wyspie eubea eretrię a następnie wylądowali w attyce pod maratonem tam jednak ponieśli klęskę w starciu z ateńskimi hoplitami porażka nie zniechęciła dariusza postanowił wysłać drugą dużo silniejszą armię przygotowania przerwała jego śmierć w p n e syn dariusza kserkses i postanowił zrealizować marzenie ojca w p n e co najmniej tysięcy zbrojnych ściągniętych ze wszystkich ziem imperium i wspieranych przez ponad tysiąc okrętów wyruszyło przez trację i macedonię do grecji jednak pod salaminą p n e i platejami p n e zwyciężyli mniej liczni ale lepiej uzbrojeni i wyszkoleni grecy perscy władcy musieli porzucić marzenia o podboju grecji klęska w wojnie z grekami nie tworzyła żadnego zagrożenia dla perskiego imperium było ono wciąż najbogatszym i najpotężniejszym państwem starożytnego świata i nawet wyzwolenie przez ateny wielu greckich miast w anatolii nie zmieniło tego grecy byli zbyt słabi by wyruszyć na podbój rozległego imperium i mogli co najwyżej szarpać jego zachodni kraniec w p n e w niejasnych okolicznościach zginął kserkses jego miejsce zajął syn dariusz lecz wkrótce zginął z ręki swego brata artakserksesa i w p n e perski król zakończył wojnę z grekami godząc się na niepodległość greckich miast w anatolii kontrolę nad greckimi miastami w anatolii persowie odzyskali w p n e gdy sparta zmiażdżyła potęgę aten zobacz wojna peloponeska sukces ten przyćmiła jednak utrata egiptu który się zbuntował artakserkses zmarł w p n e pierwsi dwaj jego synowie zostali kolejno zamordowani w kilka miesięcy po wstąpieniu na tron trzeci dariusz ii przetrwał dzięki rzezi wszystkich potencjalnych konkurentów synowie dariusza ii wszczęli po jego śmierci wojnę domową w p n e cyrus który był satrapą sardes zebrał silną armię służyło w niej m in tysięcy greckich najemników i pomaszerował na wschód by obalić artakserksesa ii w bitwie pod kunaksą niedaleko babilonu cyrus poległ a jego armia została rozbita z pola bitwy uszli tylko grecy którzy z mezopotamii pomaszerowali na północ aż do greckiej kolonii trapezunt nad morzem czarnym skąd wrócili do grecji udana eskapada greckich najemników tzw marsz dziesięciu tysięcy ukazała militarną słabość persji wielu greków nabrało przekonania że podbój persji jest możliwy państwo achemenidów przetrwało jednak jeszcze ponad lat głównie dzięki ciągłym wojnom między greckimi miastami gdy jednak król macedonii filip ii podbił grecję w p n e zaczął przygotowania do podboju persji po śmierci filipa w p n e jego zamiary kontynuował syn aleksander dwa lata później wyruszył na wschód i w kilka lat podbił całe imperium cyrus zaprzęgał na swoje potrzeby administrację którą zastał w zdobytym kraju zarządzanie rozległym imperium zreformował dopiero dariusz który podzielił je na około satrapii na ich czele postawił satrapów najczęściej swoich krewnych lub przyjaciół ujednolicił system danin nakładając na każdą prowincję daninę dostosowaną do jej możliwości najczęściej satrapie płaciły ją w srebrze ale często dostarczały też np koni eunuchów czy broni by ograniczyć władzę satrapów dariusz ustanowił w każdej prowincji dowódcę garnizonu który odpowiadał bezpośrednio przed królem oficjalną stolicą imperium było za panowania cyrusa i kambyzesa pasargady w persji ale głównym ośrodkiem administracyjnym była dawna stolica medów hamadan dariusz przeniósł oficjalną stolicę do persepolis kilkanaście kilometrów na południowy zachód od pasargady a administracyjną do suzy w elamie dariusz zadbał o sprawny system pocztowy niezbędny w zarządzaniu tak rozległym imperium i drogi najsłynniejszą z nich jest tak zwana droga królewska z suzy do sardes licząca kilometrów najlepsi kurierzy potrafili ją pokonać w tydzień wymieniając konie i posilając się w gospodach zbudowanych wzdłuż tej drogi w czasach dariusza administracja sporządzała jeszcze dokumenty pismem klinowym na glinianych tabliczkach za jego następców powszechne stało się jednak używanie języka aramejskiego zapisywanego pismem alfabetycznym na pergaminie starsza linia młodsza linia zjednoczenie pod rządami starszej linii pierwsze panowanie perskie władcy persji panujący w egipcie wywodzący się z dynastii achemenidów rezydujący w suzie i persepolis p n e drugie panowanie perskie władcy persji panujący w egipcie wywodzący się z dynastii achemenidów rezydujący w persepolis p n e arianizm doktryna teologiczna ariusza zm prezbitera kościoła w aleksandrii w egipcie odrzucająca dogmat trójcy świętej i wpisująca się w nurt antytrynitaryzmu powstała w kontekście sporów o rozumienie chrześcijańskiego monoteizmu ariusz wykształcony w szkole antiocheńskiej uznawał pochodzenie syna od boga ojca na zasadzie stworzenia zrodzenia doktryna uznana przez kościół katolicki za herezję arianie odrzucali doktrynę o trójcy świętej uznając ją za niebiblijną ariusz twierdził że jezus chrystus jako syn boży jest poddany bogu powołując się na fragmenty j kor że został stworzony przez ojca co oznaczało że był czas kiedy nie było syna kiedy nie było nikogo przy bogu ojcu zanim syn został stworzony zrodzony nie istniał por prz kor dotyczyło to czasu przed tym jak stał się człowiekiem wcielenie przy narodzeniu w betlejem według koncepcji ariusza słowo ojca stało się prawdziwie a nie przez podobieństwo synem uznając autorytet prologu ewangelii jana ariusz pojmował boską naturę jezusa chrystusa jako pozbawioną przymiotu odwieczności według ariusza tylko ojciec jest niezrodzony a więc odwieczny syn jako zrodzony zaistniał w czasie pogląd ten był sprzeczny z wyznawaną przez kościół doktryną o odwiecznie istniejącej trójcy nauczanie ariusza oraz jego uczniów wyraża tekst wyznania wiary biskupa ariańskiego wulfili w którym zawiera się doktryna trójcy typowa dla subordynacjonizmu doktryna podporządkowania subordynacji poszczególnych osób boskich w trójcy znajdowała zwolenników wśród niektórych pisarzy chrześcijańskich przed soborem nicejskim jak tertulian ok i orygenes dionizy aleksandryjski mówił o synu jako o dziele ojca dla podkreślenia ich wzajemnej odrębności doktryna ariusza była pójściem dalej niż koncepcja orygenesa w zastosowaniu metafizyki średniego platonizmu do teologii trójcy aleksandryjczyk mówił bowiem o synu i duchu jako o emanacjach ojca które mają wspólny z ojcem byt substancję gr ousia podobnie jak słońce oraz promienie światła słonecznego są tej samej substancji sam orygenes jak i tertulian wprowadzając rozróżnienie na jedność substancji i troistość hipostaz niezbyt adekwatnie wyrażali równość osób w bogu ariusz jednak poszedł jeszcze dalej uznając że jedynie ojciec ma w pełni boską naturę gdyż jedynie on jest niezrodzony doktryna średniego platonizmu mówiła że bogiem można prawdziwie nazwać jedynie ten byt który jest odwieczny który nie ma początku wszystko inne jest stworzone konsekwentnie ariusz uznał że jedynie ojciec jest bogiem syn jest jedynie stworzonym odbiciem jego bóstwa orzeczenie wyrażone w symbolu nicejskim określiło wbrew nauce ariusza że syn jest odwiecznie zrodzony przez ojca a więc jest poza czasem nie ma początku w kategoriach czasowych będąc światłem ze światłości i współistotny ojcu po soborze nicejskim zwolennicy nauczania ariusza zwani semiarianami w przeciwieństwie do radykalnego odłamu arian zwanych anomejczykami próbowali zamienić słowo współistotny dosłownie tej samej substancji użyte w nicejskim wyznaniu wiary na inne zbliżone w brzmieniu słowo homoj uzios czyli podobnej substancji debatę nad tym toczono na synodach w rimini i seleucji r nauczanie ariusza zostało potępione przez miejscowy synod w aleksandrii w r a następnie odrzucone jako sprzeczne z wiarą kościoła przez pierwszy od czasów apostolskich powszechny ekumeniczny sobór chrześcijaństwa zwany soborem nicejskim r któremu przewodniczył konstantyn wielki na kilka dni przed śmiercią konstantyn przyjął jednak chrzest z rąk ariańskiego biskupa euzebiusza z nikomedii jednym ze współczesnych ariuszowi teologów którzy najdobitniej przeciwstawiali się arianizmowi wykazując niezgodność jego poglądów z wiarą kościoła był atanazy biskup aleksandrii antyariańska argumentacja atanazego wynikała z obserwacji prostej wiary kościoła który w swej praktyce modlitewnej i liturgicznej nie tylko kierował się do ojca przez syna lecz również wprost do chrystusa co z ariańskiego punktu widzenia jako adorowanie stworzenia było bałwochwalstwem potępienie arianizmu potwierdził następny sobór powszechny konstantynopolitański i ankara wcześniej angora a w starożytności łac ancyra gr kotwica miasto w środkowej turcji będące jej stolicą od roku jest po stambule drugim co do wielkości miastem turcji położone na wysokości m n p m leżąca w środkowej anatolii ankara jest ważnym ośrodkiem handlowym i przemysłowym siedzibą rządu państwa oraz wszystkich ambasad w przeszłości znana była z hodowli kóz angora kotów angora oraz białych królików angora gruszek miodu i winogron miasto nad rzeką ankara ay będącą dopływem rzeki sakarya usytuowane jest w najsuchszym rejonie turcji i otoczone jałowymi stepami w okolicach znajdują się liczne stanowiska archeologiczne hetyckie frygijskie greckie rzymskie bizantyńskie oraz z okresu panowania osmańskiego najstarsze zabytki osadnicze ankary należą do ludu hatti który zamieszkiwał te obszary w epoce brązu miasto nosiło wówczas nazwę ankuwash od około roku p n e zamieszkiwali je frygowie i za ich czasów znacznie się rozrosło z tego okresu pochodzi legenda o założeniu miasta przez króla midasa następnie miasto przeszło pod panowanie lidyjczyków a później persów w roku p n e zostało zdobyte przez aleksandra wielkiego który przybył z gordion i zatrzymał się na pewien czas w ankarze po jego śmierci w roku p n e i podziale jego imperium pomiędzy wodzów miasto przypadło w udziale antygonowi kolejny znaczny jego rozwój przypada na okres panowania greków z pontu kiedy to stało się ono ważnym centrum handlowym dla kupców znad morza czarnego krymu asyrii cypru i libanu w owym czasie nosiło już grecką nazwę ankyra w r p n e miasto wraz z całą środkową anatolią zamieszkiwane było przez celtyckie plemię galatów którzy jako pierwsi uczynili z niego jeden z głównych ośrodków plemiennych siedzibę tektosagów celtowie stanowili warstwę wojowników sprawujących kontrolę nad miejscowymi frygami a język celtycki jako mowa utrzymał się na tym obszarze przez wiele wieków miasto znane wówczas pod nazwą ancyra było stolicą celtyckiego królestwa galacji a następnie rzymskiej prowincji o tej nazwie podbitej przez augusta w r p n e z tego okresu pochodzi tzw monumentum ancyranum świątynia augusta i romy gdzie zachowały się akta augusta res gestae divi augusti inskrypcja wykuta w marmurze na ścianach świątyni cesarz zdecydował o przekształceniu miasta w jedno z trzech głównych centrów administracyjnych środkowej anatolii w epoce imperium rzymskiego ancyrę zamieszkiwało ok osób przez miasto przepływała rzeka ankara na wzgórzu ankaya obecnie w centrum miasta w xix ww odkryto pozostałości rzymskiej willi w pobliżu obecnej siedziby prezydenta na wschodzie miasto sięgało do dzisiejszego parku genlik i dworca kolejowego na południu do obecnego uniwersytetu hacettepe znaczenie ankary wynikało z korzystnego położenia na skrzyżowaniu szlaków handlowych z północnej anatolii na południe oraz ze wschodu na zachód w iii wieku n e miasto uległo napaści gotów z zachodu a następnie arabów przez dziesięciolecie było siedzibą władczyni zenobii z palmyry która wykorzystała osłabienie cesarstwa rzymskiego dla utworzenia własnego państwa ponownie włączył miasto do imperium w roku cesarz aurelian rozbudowano wówczas system dróg w kierunku dzisiejszego eskiehir ankara stanowiła duże centrum handlowe ale również była głównym ośrodkiem administracji w tym okresie podobnie jak w innych miastach środkowej anatolii również w ankarze zaczęło pojawiać się chrześcijaństwo za czasów dioklecjana nastąpiło nasilenie prześladowań chrześcijan podczas których ofiarą padł m in biskup miasta klemens lekarz plato i jego brat antiochus w iv wieku ankara była już miastem chrześcijańskim w którym jednak dominował arianizm w latach cesarz julian apostata odwiedził je w swojej kampanii perskiej z tego czasu pochodzi zabytek zwany kolumną juliana ancyra była miejscem kilku ważnych synodów w i w r spotkali się tam biskupi ariańscy wśród nich św grzegorz z nyssy miasto znane było wówczas również pod nazwą angora pod koniec iv wieku stało się letnią rezydencją cesarzy bizantyńskich przybywających z konstantynopola od drugiej połowy viii w ankara była stolicą bizantyńskiego temu bucellarion bukelarion i z górującą nad nią bizantyńską cytadelą miała wygląd typowego miasta greckiego istniało tam m in kilka kościołów na które zamieniano także świątynie pogańskie podobny los spotkał też słynną świątynię romy i augusta do miasto było siedzibą biskupstwa a następnie arcybiskupstwa w latach wielokrotnie opanowywane zarówno przez wrogów zewnętrznych cesarstwa jak i wewnętrznych w roku przejściowo zajęli je persowie w po raz pierwszy pojawili się arabowie którzy trzy lata później na krótko zajęli miasto w złupiły je wojska kalifa harun ar raszida zaś w zostało zburzone przez wojska kalifa al mutasima odbudowane w przez cesarza michała iii już w dwanaście lat później opanowane zostało przez paulicjan mimo to ancyra pozostawała ważnym ośrodkiem bizantyńskim aż do xi wieku kiedy seldżucki sułtan alp arslan pokonał wojska bizantyńskie w bitwie pod manzikertem w zajął ankarę i uczynił z niej ważny punkt oparcia dla chrześcijan odzyskał ją w rajmund z tuluzy jednakże już w zajęta została przez emira ghazi z tureckiej dynastii daniszmendydów następnie o ankarę walczyli przedstawiciele miejscowych turkmeńskich dynastii anatolijscy seldżucy i daniszmendydzi ostatecznie przypadła ona w tym pierwszym po rozpadzie sułtanatu rum miasto pod koniec xiv w znalazło się w imperium osmańskim w timur odebrał je osmanom po bitwie pod ankarą ale już w zostało odzyskane po upadku imperium osmańskiego po i wojnie światowej jego stolica stambuł oraz większość anatolii była okupowana przez aliantów zamierzających podzielić kraj między wielką brytanię francję włochy i grecję w odpowiedzi przywódca ruchu narodowego mustafa kemal pasza ustanowił ankarę swą siedzibą w roku w mieście tym funkcjonowały wielkie zgromadzenie narodowe turcji rząd kemalistowski oraz sztab generalny sił narodowych stolica ruchu narodowowyzwoleńczego została obroniona przed armią grecką nad rzeką sakarya w pierwszych dniach września po wygranej wojnie o niepodległość kiedy ustanowiono republikę turcji października kilka dni wcześniej października ankara stała się stolicą państwa co przyczyniło się do dalszego rozwoju miasta oraz jego podziału na starą część zwaną ulus oraz nową yeniehir nowe dzielnice których centrum stanowi dzisiaj kzlay charakteryzują się typową zabudową miast współczesnych szerokimi ulicami hotelami teatrami centrami handlowymi siedziba rządu i ambasad znajduje się również w nowej części miasta od czasu awansowania do roli stolicy ankara przeżyła gwałtowny rozwój z niewielkiej miejscowości z tys mieszkańców w roku zamieniła się w wielką metropolię w w stolicy żyło już osób a w roku miała ona ponad miliony mieszkańców klimat ankary jest suchy kontynentalny z zimnymi śnieżnymi zimami oraz gorącym i suchym latem opady deszczu występują głównie wiosną i jesienią roczna suma opadów wynosi średnio mm ankara słynie ze swoich parków założonych głównie we wczesnych latach republiki do najważniejszych należą oprócz tego w ankarze funkcjonują również prywatne teatry dzielnicą z tradycyjnymi sklepami jest ulus turyści chętnie odwiedzają krklar yokuu ulicę tkaczy na której znajduje się wiele antykwariatów oraz sklepów z tradycyjnymi wyrobami tureckimi na bazarze zwanym bakrclar ars można znaleźć między innymi wyroby miedziane dywany biżuterię antyki ubrania wyroby hafciarskie i wiele innych interesujących rzeczy współczesne sklepy zlokalizowane są głównie w dzielnicy kzlay oraz alei tunal hilmi znajduje się tu centrum handlowe karum w ankayi znajduje się atakule wieża zbudowana w roku o wysokości m z restauracją i kawiarnią na szczycie oraz punktem widokowym było to pierwsze centrum handlowe ankary w atakule znajdowało się ponad sklepów restauracje kawiarnie oraz kino mesa plaza ankuva anka mall kentpark cepa gordion panora oraz armada to wielkie centra handlowe w dzielnicach mieszkalnych ankary znajdują się w nich setki sklepów kina restauracje kawiarnie ariowie albo indo irańczycy termin używany dawniej na opisanie indoirańskiego odłamu ludów indoeuropejskich który w iii i ii tysiącleciu p n e zamieszkiwał azję środkową by następnie rozprzestrzenić się na tereny afganistanu iranu ludy irańskie i indii indoariowie termin aryjczycy pochodzi z sanskrytu od słowa arja i oznacza szlachetny w xix wieku miana aryjczyków używano jako synonimu wszystkich indoeuropejczyków a w sensie lingwistycznym posługiwano się nim do opisania grupy ludów posługujących się językami indoirańskimi ariowie wyodrębnili się z indoeuropejskiej rodziny językowej prawdopodobnie około połowy iii tysiąclecia p n e a już około p n e ich język stracił wszelki z nią kontakt oznacza to że ich migracja z pierwotnych terytoriów prawdopodobnie na obszarze dzisiejszego kazachstanu musiała rozpocząć się już wcześniej ariowie prowadzili półkoczowniczy tryb życia a źródłem ich przewagi militarnej był udomowiony przez nich koń którego zaprzęgali do rydwanów ich społeczeństwo dzieliło się na trzy klasy kapłanów wojowników i wytwórców odpowiadające późniejszym hinduskim braminom kszatrijom i wajśjom obecność klasy kapłanów wiąże się z silnie zrytualizowanym charakterem ich religii która opierała się na składaniu krwawych ofiar i sprawowaniu obrzędów związanych z kultem świętego napoju haomy indyjskiej somy wierzyli oni także w życie pozagrobowe i czcili rozbudowany panteon bóstw w nauce walczą ze sobą zwolennicy dwóch hipotez odnośnie do trasy wędrówki ariów do iranu przez azję środkową albo przez kaukaz obie mają za sobą silne argumenty pochodzące zarówno z badań archeologicznych jak i tekstów źródłowych dlatego niektórzy historycy proponują by przyjąć iż ariowie docierali na teren dzisiejszego iranu obiema drogami jest jednak faktem podział ariów w trakcie wędrówki na dwie grupy irańską która przybyła do dzisiejszego iranu i indyjską która powędrowała do indii w okresie od xix do xiv wieku p n e rozprzestrzenili się na terenie doliny indusu wypierając z niej inne ludy prawdopodobnie drawidów w późniejszym okresie zasiedlili cały półwysep indyjski dziś są uważani za przodków większości hindusów z nazwą ariowie jest związany teonim arjaman pojęcia rasy aryjskiej używali rasiści niemieccy asyria akad mt aurki starożytne państwo semickie w północnej mezopotamii istniejące od drugiej połowy iii tysiąclecia p n e do pierwszej połowy i tysiąclecia p n e w piśmie klinowym nazwa tego państwa zapisywana była na kilka różnych sposobów do najczęściej stosowanych należą formy mt a urki mt a urki i mt aur a ki w historii asyrii wyróżnia się trzy okresy okres staroasyryjski rozpoczął się ok r p n e w momencie gdy imperium iii dynastii z ur w kilka lat po objęciu tronu przez ibbi suena utraciło kontrolę nad swoimi obszarami peryferyjnymi na których leżało m in miasto aszur wkrótce samo aszur którym dotychczas zarządzał wybierany przez króla gubernator zwany człowiekiem z aszur l aurki lub gubernatorem aszur nsi aurki stało się niezależnym miastem państwem rządzonym przez własnych władców władcy ci członkowie tzw dynastii puzur aszura nazwanej tak od imienia puzur aszura i prawdopodobnego jej założyciela tytułowali się teraz gubernatorami boga aszura jako iż ten uważany był za prawdziwego króla miasta w którego imieniu władcy jako jego namiestnicy sprawowali władzę ok roku p n e na mezopotamię najechali amoryci którzy przejęli kontrolę nad większością ówczesnych państw miast zakładając w nich swoje dynastie przedstawiciel jednej z nich szamszi adad i z teri panował w latach p n e założył pierwsze państwo asyryjskie które było przez krótki czas największą potęgą w mezopotamii swój sukces gospodarczy szamszi adad i opierał na handlu asyria w tym czasie miała nawet swoją kolonię handlową w kanesz w azji mniejszej po śmierci szamszi adada jego państwo zostało podbite przez hammurabiego jako że szamszi adad nie był asyryjczykiem i nie rezydował w aszur niektórzy historycy skłaniają się do nazywania tego państwa królestwem górnej mezopotamii w xvii w p n e ziemie asyryjskie zostały podbite przez przybyłe z północy plemiona hurytów którzy około p n e założyli w górnej mezopotamii państwo mitanni w xiv w p n e mitanni zostało podbite przez hetytów ze wschodniej anatolii i asyryjczyków którzy odzyskali wówczas niepodległość asyria została odbudowana przez aszur uballita i p n e który zajął część terytorium państwa mitanni a w babilonie osadził swego sojusznika kurigalzu ii bitwa pod kadesz która osłabiła zarówno egipt jak i hetytów stworzyła dla asyrii dogodną sytuację dla rozwoju terytorialnego adad nirari i podbił hanigalbat zdobył nuzi i arraphę podboje prowadził również jego syn salmanasar i który założył miasto kalchu asyria osiągnęła szczyt potęgi w latach p n e za panowania tukulti ninurty i który całkowicie podporządkował sobie babilonię po pokonaniu jej władcy kasztilasza iv a także zdobył ziemie ludu nairi w anatolii śmierć tukulti ninurty w wyniku zamachu i najazd ludów morza doprowadziły do upadku potęgi asyrii która przez pewien okres musiała uznawać zwierzchnictwo babilonii asyria odbudowała swoją potęgę w latach p n e za panowania tiglat pilesera i władca ten w swych wyprawach wojennych dotarł aż do fenicji zmuszając byblos arwad i sydon do opłacenia trybutu walczył też z frygijskimi plemionami muszku a także aramejczykami którzy zaczęli napierać na okoliczne ziemie z pustyni syryjskiej to właśnie w wyniku ich najazdów które nie tylko osłabiły asyrię militarnie ale i zablokowały handel z syrią i odcięły państwo od źródeł strategicznych surowców w xi w p n e nastąpił upadek państwa średnioasyryjskiego w x w p n e powstało państwo nowoasyryjskie szybki wzrost jego potęgi zaczął się w roku p n e za panowania aszurnasirpala ii jego syn salmanasar iii został królem babilonu i nałożył haracz na kraje lewantu i izrael po pewnym okresie zastoju do energiczniejszych podbojów przystąpił tiglat pileser iii od połowy viii w p n e podboje jego i jego następców doprowadziły do powstania największego imperium jakie dotychczas widziano asyryjczycy opanowali całą mezopotamię lewant p n e palestynę cypr a także egipt około roku p n e który jednak utracili po latach na zdobycznych terenach utworzone zostały prowincje zarządzane przez urzędników wyznaczanych przez króla asyrii i zobowiązane do składania corocznych danin dla komunikowania się odległych prowincji ze stolicą budowano drogi na których uruchomiono konną pocztę kurierską szczyt potęgi asyria osiągnęła za panowania króla sargona ii p n e i jego dynastycznych następców zwanych sargonidami rozbudowano wówczas znacznie sieć kanałów nawadniających i urządzano liczne ogrody i sady te zamiłowania i osiągnięcia w ogrodnictwie przeniesione zostały do legendy w postaci wiszących ogrodów semiramidy zaliczanych do siedmiu cudów świata a faktycznie będących ogrodami zakładanymi na płaskich dachach i tarasach pałaców w babilonie imperium tym asyryjczycy rządzili bardzo surowo deportując i mordując buntowników wiele miast zostało zniszczonych los taki spotkał między innymi babilon zniszczony w roku p n e przez króla sennacheryba asyryjczycy potrafili również budować rękami niewolników i na koszt podbitych ludów wspaniałe miasta ogromne pałace ze wspaniałymi płaskorzeźbami i wielkie biblioteki co miało duży wpływ na zachowanie się wiedzy o ich czasach w kilkadziesiąt lat po osiągnięciu maksymalnych rozmiarów zaczęły się dla asyrii poważne kłopoty wywołane najprawdopodobniej niemożnością zapanowania nad tak ogromnym obszarem i wycieńczeniem państwa ciągłymi wojnami w roku p n e brat ówczesnego króla asyrii aszurbanipala sprzymierzył się z wrogami asyrii m in państwem elam i opanował babilonię której był królem chcąc przejąć władzę w całym imperium rebelia skończyła się klęską a babilon został ponownie zniszczony jeszcze około roku p n e asyria zniszczyła państwo elam ale gdy zmarł król aszurbanipal ok p n e budowane przez ponad lat mocarstwo zaczęło się rozpadać trzy lata po śmierci aszurbanipala babilon zrzucił jarzmo asyryjskie i powstało państwo nowobabilońskie rządzone przez chaldejskiego króla nabopolassara ostateczny cios królestwu asyrii zadali babilończycy sprzymierzeni z medami i scytami gdy w roku p n e zajęli asyryjską stolicę niniwę co prawda jeszcze przez trzy lata wojska asyryjskie wspierane przez egipcjan stawiały gdzieniegdzie opór ale zburzenie niniwy stało się symbolem upadku asyrii medowie i babilończycy zburzyli wszystkie większe miasta asyryjskie a ich ludność wymordowali zniszczenia były tak wielkie że przez kilka następnych stuleci ziemie te były słabo zaludnione prymat na bliskim wschodzie przejęło państwo nowobabilońskie w okresie nowoasyryjskim w stolicy niniwie zostało wybudowanych wiele pałaców dla dworu królewskiego zdobnych w liczne rzeźby ornamentalne przedstawiające sceny z polowań wojen czy kultu religijnego przepych i bogactwo pałaców miały świadczyć o potędze władców ostatni z wielkich królów asyryjskich aszurbanipal założył ogromną bibliotekę w niniwie gromadząc w niej około tysięcy zapisanych pismem klinowym glinianych tabliczek zawierających poezje oraz teksty filozoficzne medyczne historyczne astronomiczne i administracyjne angielski poeta george gordon byron napisał wiersz the destruction of sennacherib zagłada wojsk sennacheryba zaczynający się linijką the assyrian came down like the wolf on the fold inny romantyk rówieśnik byrona edwin atherstone napisał składający się z trzydziestu ksiąg i preludium epos upadek niniwy opowiadający o zdobyciu asyryjskiej stolicy przez połączone wojska medów i babilończyków dowodzone przez medyjskiego księcia arbacesa i babilońskiego kapłana belezisa afrochrześcijaństwo kościoły afrochrześcijańskie ruchy religijne powstałe w czarnej afryce w wyniku oderwania się od misyjnych kościołów chrześcijańskich zarówno katolickich jak i protestanckich uniezależnienie to dokonało się zarówno na płaszczyźnie organizacyjnej jak i dogmatycznej w wielu przypadkach było ono wyrazem dążeń niepodległościowych miejscowych ludów wyzwolenia się spod władzy białych i przywrócenia godności ludności czarnej koncepcja czarnego mesjasza na kult i doktrynę tych kościołów duży wpływ wywarły rodzime religie afrykańskie ważnymi elementami liturgii są wspólne modlitwy tańce egzorcyzmy wierni wpadają w trans obecnie w afryce istnieje około tysięcy niezależnych kościołów afrochrześcijańskich do których należy około mln wyznawców blisko połowa z nich znajduje się w rpa ale największy kościół afrochrześcijański kościół kimbangistów powstał w demokratycznej republice konga oprócz kościołów opartych na jednostkach w afryce działa też wiele kościołów opartych na tradycyjnej nauce ewangelicznej w kościołach afryki praktykowane są znaki proroctwa i mówienie innymi językami uważane przez chrześcijan ewangelicznych za potwierdzenie nauki biblijnej z dziejów apostolskich arabizm wyraz zwrot lub konstrukcja składniowa zapożyczona z języka arabskiego arabizmami jest wiele terminów związanych z islamem i całą kulturą arabską a także terminy naukowe zapożyczone w średniowieczu gdy nauka w krajach arabskich stała na wyższym poziomie w porównaniu z nauką europejską ponieważ kultura polska nigdy nie wchodziła w bezpośredni kontakt z arabską wyrazy arabskie funkcjonujące w języku polskim dostawały się do polszczyzny za pośrednictwem innych języków tureckiego węgierskiego angielskiego włoskiego lub francuskiego arabizmy mogą być zatem rozpatrywane także jako pożyczki z tych właśnie języków co jest o tyle istotne że w wielu wypadkach języki te nadały arabizmom kształt fonetyczny odmienny od brzmienia pierwotnego wiele arabizmów zostało przejętych za pośrednictwem języka osmańskotureckiego dotyczą one głównie terminologii wojskowej i religijnej ale nie tylko i zostały zapożyczone dzięki długotrwałym kontaktom polsko tureckim od xvi do xviii wieku należą tu między innymi dziryt z tur cirit haracz z tur hara kiesa z tur kese majdan z tur maydan wszystkie te wyrazy wywodziły się początkowo z języka arabskiego przykłady arabizmów admirał alchemia algebra algorytm alkalia alkohol alkazar allah arabowie arsenał bazar cyfra dżihad dżinn emir erg fatwa hadis hadżar hadżdż hadżi hafiz hamada henna hidżra imam islam kaba kalif kasyda kawa koran kuskus lutnia maghreb mahdi mahomet meczet medresa medyna mihrab minaret mudżahedin muezin mufti mułła muzułmanin nabab nadir ramadan sahib salam alejkum salat serir sufizm sułtan sunnizm sura szahada szariat szejk szyfr szyizm ulem wali zakat zenit zero aflatoksyny rodzaj mykotoksyn są wytwarzane przez grzyby z rodzaju aspergillus głównie a flavus kropidlak żółty i a parasiticus grzyby te występują na fistaszkach orzechach ziemnych zbożu migdałach w wilgotnych rejonach tropikalnych w sprzyjających warunkach wysoka temperatura oraz wilgotność porastają także inne produkty żywnościowe np chleb aflatoksyny są mutagenne teratogenne i hepatotoksyczne stwierdzono ich letalne działanie na zwierzęta szczury psy koty świnki morskie i in dopuszczalna zawartość aflatoksyny b najczęściej spotykanej w produktach zbożowych to g kg oraz do g kg dla aflatoksyn b b g i g łącznie oddziałują z dna interkalując pomiędzy zasady azotowe będące hydrofobowymi elementami cząsteczki dna zwiększają częstotliwość nienaprawialnych zmian podczas replikacji łańcucha i dlatego są mutagenne w wyższych stężeniach zaburzają transkrypcję co jest przyczyną ich toksyczności wywołują pierwotnego raka wątroby zwłaszcza u tych osób które przeszły wirusowe zapalenie wątroby typu b aflatoksyny zostały oficjalnie uznane w polsce za substancje rakotwórcze w roku są słabo rozpuszczalne w wodzie i etanolu natomiast dobrze rozpuszczalne w metanolu i chloroformie są wrażliwe na promieniowanie nadfioletowe oraz odporne na działanie ciepła w nadfiolecie maks absorpcji nm fluoryzują na niebiesko i zielono najczęściej występujące aflatoksyny oznaczone są odpowiednio skrótami b b g g oraz m i m pierwsze cztery są wytwarzane przez grzyby natomiast aflatoksyny m i m są mykotoksynami spotykanymi np w krowim mleku powstają one jako metabolity innych aflatoksyn w organizmach zwierząt którym podaje się nadpleśniałe pasze skażone aflatoksynami szacuje się że od skonsumowanych przez krowę aflatoksyn b i b zamieniane jest w m i m absolwent ang the graduate amerykański film fabularny z roku w reżyserii mike a nicholsa powstały na podstawie powieści charlesa webba pod tym samym tytułem w film zdobył oscara za reżyserię oprócz tego był nominowany w następujących kategoriach film aktor aktorka aktorka w roli drugoplanowej scenariusz adaptowany zdjęcia przełomowy film w karierze dustina hoffmana gra on tytułową rolę młodego mężczyzny benjamina braddocka typowego przedstawiciela swojego pokolenia który po ukończeniu z wyróżnieniem szkoły staje przed dalszymi życiowymi wyborami wplątuje się w wątpliwy moralnie romans z żoną wspólnika swoich rodziców następnie poznaje jej córkę w której się zakochuje jednak pani robinson nie pozwala na rozwinięcie się uczucia próbuje rozdzielić młodych zakochanych poddany publicznemu ostracyzmowi chłopak walczy o prawo do miłości i w ostatnich scenach filmu porywa elaine robinson sprzed ołtarza absolwent jest przenikliwym zapisem przemian obyczajowych zachodzących w amerykańskim społeczeństwie w połowie lat xx wieku mike nichols patrzy jednak na otaczającą go rzeczywistość nie z perspektywy hippisowskiej rewolucji a przyjmuje punkt widzenia mieszkańców przedmieść amerykańskich miast zbiorowym bohaterem swego filmu czyniąc znudzoną swą zamożnością i pełną hipokryzji klasę średnią ścieżka dźwiękowa w wykonaniu duetu simon garfunkel zawiera między innymi utwory the sound of silence scarborough fair i mrs robinson akwaforta kwasoryt wł acuaforte mocna woda czyli kwas azotowy technika graficzna wklęsła także odbitka otrzymana tą techniką technika akwaforty została wynaleziona na przełomie xv i xvi wieku a spopularyzowano ją w xvi wieku polega na wykonaniu metalowej formy drukowej z rysunkiem uzyskanym za pomocą trawienia płytę miedzianą lub cynkową pokrywa się nieroztwarzalnym w kwasie werniksem akwafortowym i następnie wykonuje się rysunek stalową igłą odsłaniając powierzchnię metalu przez zanurzenie płyty w kwasie następuje wytrawienie wgłębnego rysunku na płycie w celu pogłębienia kresek w partiach ciemnych rysunku proces ten powtarza się kilkakrotnie po ostatnim trawieniu i usunięciu werniksu w płytę wciera się farbę drukową która zatrzymuje się tylko w wytrawionych zagłębieniach wciśnięta w wytrawione zagłębienia płyty farba przeniesiona zostaje pod naciskiem w prasie wklęsłodrukowej na papier akwafortą posługiwali się albrecht drer rembrandt jacues callot berthold hellingrath francisco goya giovanni battista piranesi james abbott mcneill whistler marc chagall pablo picasso taras szewczenko daniel chodowiecki jan piotr norblin michał płoński leon wyczółkowski stanisław wyspiański józef mehoffer józef pankiewicz wojciech weiss zbigniew rabsztyn józef pieniążek magdalena gintowt juchniewicz cezary paszkowski barbara rosiak leszek rózga barbara narębska dębska tadeusz michał siara beata nehring i chaim goldberg pierwsza akwaforta datowana jest na rok a jej twórcą jest szwajcarski sztycharz urs graf w wyniku rozwoju tej techniki w xviii w wynaleziono akwatintę poszerzającą możliwości oddawania półtonów aedh aed ur ok zm król szkotów młodszy syn króla kennetha i macalpina objął władzę po swoim bracie konstantynie i szczegóły jego krótkich rządów nie są znane miał dwóch synów starszy objął tron szkocki jako konstantyn ii w r młodszy jako donald i panował w podleglym szkotom królestwie strathclyde w latach aedh zginął w bitwie z normanami pod strathallan w r zgodnie ze zmodyfikowanym przez donalda i szkockim zwyczajem tzw tanistry następcą wyznaczony był giric syn donalda i w wyniku spisku królem został także eochaid syn króla strathclyde rhuna i siostry aeda ostatecznie rządy w szkocji sprawowali wspólnie giric i eochaid zwany także jeden z najbardziej znanych japońskich malarzy grafików i twórców ukiyo e w dzieciństwie nosił imię tokutar był synem strażaka w wieku dwunastu lat stracił rodziców przydomek hiroshige przyjął w r gdy rozpoczął naukę w pracowni toyohiro utagawy z tego powodu mógł używać nazwy szkoły utagawa zamiast własnego nazwiska hiroshige wykonywał większość swoich prac w technice drzeworytu początkowo tworzył portrety przedstawiające głównie aktorów i kobiety ale w późniejszych latach stał się sławny dzięki pejzażom i obrazom natury wykonał tysiące kompozycji przedstawiających kwiaty i ptaki ale także edo miasta i drogi do najsłynniejszych należą np serie sto znanych miejsc w edo przyjmowane za wyjątkowe osiągnięcie szkoły ukiyo e i pięćdziesiąt trzy stacje na gościńcu tkaid hiroshige zmarł w czasie epidemii cholery w edo jego twórczość stała się inspiracją dla udo kallera vincenta van gogha jamesa mcneilla whistlera paula czanne a henri de toulouse lautreca paula gauguina i innych twórców impresjonizmu część jego dzieł znajduje się w muzeum miedzi w legnicy kolekcjonerem jego drzeworytów był m in feliks jasieński zebrał ich około wiele z nich jest prezentowanych w krakowskim muzeum manggha wielbicielką twórczości hiroshige była wisława szymborska która poświęciła mu wiersz z tomu ludzie na moście antygen źródłosłów niejasny anti przeciw genos ród rodzaj przytaczane także antibody generator generator przeciwciał substancja która wykazuje antygenowość właściwość wiązania się ze swoistymi przeciwciałami oraz immunogenność właściwość wywołania przeciw sobie odpowiedzi odpornościowej przy czym znane są antygeny tzw hapteny które stają się immunogenne dopiero po związaniu się z nośnikiem w bardziej ogólnym sensie antygen to każdy związek chemiczny który może być wykryty za pomocą swoistych przeciwciał w różnych metodach diagnostycznych pojęcie antygenu jest szerokie i zależne od kontekstu mianem antygenu można określić całą komórkę bakteryjną lub tylko jedno z białek na jej powierzchni ze względu na sposób aktywacji układu odpornościowego wyróżnia się dwa rodzaje antygenów inny sposób klasyfikacji antygenów uwzględnia udział limfocytów t w rozwoju odpowiedzi odpornościowej na daną substancję w takim układzie wyróżniamy antygeny można także podzielić ze względu na liczbę epitopów na pojedynczej cząsteczce antygenu rozpoznawanych przez dane przeciwciało należy zauważyć iż niektórzy autorzy pod pojęciem antygenów poliwalentnych rozumieją duże antygeny posiadające wielokrotnie powtarzający się identyczny epitop natomiast antygen posiadający wiele różnych epitopów określany jest wówczas jako multiwalentny stosowana jest też nomenklatura w której nie rozróżnia się multi i poliwalentności lecz wspomina się o antygenach multiwalentnych jednodeterminantowych antygen z wieloma identycznymi epitopami lub wielodeterminantowych antygen z wieloma różnymi epitopami rozróżnienia te są istotne bowiem wartościowość antygenu ma znaczenie zarówno dla aktywacji limfocytów b które wytwarzają przeciwciała jak i dla możliwości tworzenia kompleksów immunologicznych immunoprecypitacja można także dokonać podziału antygenów na podstawie pokrewieństwa z antygenami danego organizmu wyróżnia się wtedy autoantygeny izoantygeny alloantygeny oraz heteroantygeny takie rozróżnienie jest istotne zwłaszcza w transplantologii podział ten można także bardziej uogólnić mówiąc jedynie o autoantygenach i antygenach nominalnych inne pojęcia klasyfikujące lub wyróżniające określone rodzaje antygenów odpowiedź odpornościowa na dany antygen może być modyfikowana przez obecność innego antygenu zjawisko to nazywamy konkurencją antygenową termin antygen ewoluował razem z pojęciem przeciwciało i nie jest jasne kto użył go po raz pierwszy zwykle uważa się że pojęcie zostało wprowadzone w roku przez ladislasa deutscha laszlo detre a upowszechnił je noblista paul ehrlich japońskie bóstwo kami shint występuje w kiki jako pierwszy byt powstały z pramaterii wraz z takamimusubi i kamimusubi należy do trójcy najstarszych bogów podobnie jak sześć kolejnych pokoleń bogów mieli oni ukryć swoje ciała i nie pozostawili po sobie potomstwa nie występują już także później w żadnych mitach część teologów shintistycznych uznawała i uznaje nadal amenominakanushi za bóstwo jedyne stwórcę i początek świata wszystkie pozostałe bóstwa miałyby być jedynie jego manifestacjami teoria ta była szczególnie popularyzowana w okresie meiji gdzie amenominakanushi jako pra stwórca i pra początek był eksponowany jako najważniejsze bóstwo wraz takamimusubi kamimusubi i amaterasu pogląd taki został odrzucony jednak przez wiele szkół i sekt shint część z nich uznała nawet że amenominakanushi nie jest rdzennym bóstwem japońskim a jedynie zapożyczeniem z chin według nieco odmiennych interpretacji w tym w kojiki amenominakanushi takamimusubi i kamimusubi są trójcą bogów zka no sanshin która pojawiła się na początku stworzenia nieba i ziemi oraz była podstawą narodzin i rozwoju wszechrzeczy wraz z innymi bogami jak homusubi bóstwem ognia wakamusubi młodości ikumusubi życia tarumusubi obfitości tworzą grupę bóstw świętych duchów stworzenia i sił harmonii o wspólnej nazwie musubi lub musubi no kami japońska bogini słońca narodzona z lewego oka boga izanagiego i wyznaczona przez niego do panowania na wysokiej równinie niebios tłum również równina wysokich niebios jap takama ga hara główne bóstwo shint siostra władcy oceanu i boga burz susanoo oraz boga księżyca tsukuyomi także tsukiyomi amaterasu zesłała na ziemię swojego wnuka ninigiego który dał początek japońskiemu rodowi cesarskiemu uważana jest za dawczynię zdobyczy cywilizacji takich jak rolnictwo tkactwo czy budownictwo według kojiki amaterasu narodziła się gdy izanagi przemywał lewe oko w trakcie oczyszczania się w wodzie morskiej po ucieczce z krainy ciemności według nihon shoki natomiast bogini słońca przyszła na świat zaraz po tym jak uformowały się japońskie wyspy i była pierwszym bóstwem zrodzonym z ciała izanami para boskich demiurgów uznała ją za swoje najbardziej udane dziecko i postanowiła powierzyć jej władzę nad wysoką równiną niebios amaterasu wypełniła wolę rodziców wspięła się po niebiańskiej drabinie która w tym czasie łączyła niebo i ziemię i odtąd sprawiedliwie panowała nad światem niebiańskich bogów amaterasu otrzymała od izanagiego sznur ozdób na szyję które niewątpliwie były oznaką najwyższej władzy gdyż nazwano je mikuratana no kami duch wywyższający i nadający święte stanowisko bratem zrównoważonej i spokojnej bogini słońca był stanowiący jej absolutne przeciwieństwo porywczy bóg wiatru i burzy susanoo pewnego dnia postanowił on zawiadomić siostrę o swojej decyzji udania się do krainy ciemności i wyruszył w podróż lecz jego gwałtowne kroki spowodowały że zatrzęsła się ziemia a woda w rzekach zaczęła falować bogini usłyszawszy zbliżającego się gościa zaniepokojona uznała iż brat wyruszył aby odebrać jej obszary którymi zarządzała obawiając się brata zaczęła się przygotowywać do walki spięła włosy po męsku i wplotła w nie klejnoty w kształcie kłów dzika a następnie wyszła susanoo na spotkanie przygotowana jak prawdziwy wojownik według nihon shoki bogini trzymała w ręku miecz i przywitała brata przerażającym okrzykiem bóg wiatru i mórz postanowił wyjaśnić cel swojej wizyty jednak amaterasu podejrzewała go o podstęp bogini uważała że brat tak naprawdę chce odebrać jej władzę oskarżony o złe intencje susanoo zaproponował osąd niebios ukei rodzaj wróżby przepowiadania przyszłości określającego wolę boską co do pozytywnego lub negatywnego pomyślnego lub niepomyślnego sukcesu lub niepowodzenia działania ukei wskazuje na wypowiedzenie magicznych słów w celu osiągnięcia określonego rezultatu a następnie określenia boskiej woli w kategoriach wyniku o zamiarach miał świadczyć charakter potomstwa które każde z nich postanowiło powołać do życia bogini słońca jako pierwsza poddała się próbie wzięła miecz brata złamała go na trzy części opłukała odłamki w świętej studni niebios a następnie przeżuła i wyrzuciła z siebie chuchnięciem z jej tchnienia powstały trzy boginie morskie takiribime ichikishimahime i takitsuhime wtedy susanoo obmył w studni klejnoty krzywulce które jego siostra miała we włosach przeżuł je a z jego oddechu wyłoniło się pięć bóstw męskich oshihomimi amenohomi amatsuhikone ikutsuhikone i kumanokusubi ich płeć miała świadczyć o czystości jego intencji amaterasu przyjęła pięć męskich bóstw jako swoje potomstwo a susanoo trójkę żeńskich bogiń jako swoje wątłe boginie utwierdziły boga wiatru i mórz w przekonaniu że to on zatriumfował ogarnięty uczuciem zwycięstwa pozrywał groble oraz rowy doprowadzające wodę do pól ryżowych siostry a następnie zanieczyścił izbę w której bogini spożywała potrawy z pierwszych plonów amaterasu długo patrzyła na wybryki brata i wielkodusznie go usprawiedliwiała susanoo natomiast coraz bardziej wystawiał jej cierpliwość na próbę wymyślając ciągle nowe żarty pewnego dnia dopuścił się okropnego czynu przedziurawił strop w tkalni bogini i wrzucił do jej wnętrza niebiańskiego źrebca obdartego bestialsko ze skóry bogini przerażona tym widokiem uciekła i schowała się w niebiańskiej jaskini po tym jak amaterasu ukryła się w jaskini na całym świecie zapanowała ciemność i uaktywniły się złe moce zaniepokojone bóstwa udały się w pobliże jaskini w której ukryła się bogini słońca do miejsca zwanego amenokawara i zaczęły debatować nad sposobem nakłonienia bogini do powrotu zwróciły się one o pomoc do syna takamimusubiego boga omoikane który doradził aby sprowadzić z krainy wiecznotrwałości koguty które swym pianiem co rano wzywały słońce bogowie posłuchali rady omoikane i posadzili ptaki na wniesionej żerdzi z polecenia tego bóstwa amatsumara i ishikoridome wykonali również spiżowe lustro a tamanoya sznury klejnotów krzywulców następnie futodama i amenokoyane wyrwali wiecznie zielone drzewo sakaki cleyera japonica i przyozdobili przygotowanymi przedmiotami kiedy skończyli jeden z nich trzymał w ręku przystrojone drzewko a drugi odprawiał modły dołączył do nich tajikarao który trzymał straż wystąpiła wówczas bogini amenouzume obnażyła się i zaczęła tańczyć na odwróconej kadzi a zebrane bóstwa śmiały się głośno i klaskały amaterasu zdziwiona odgłosami zabawy odsunęła nieco na bok głaz zagradzający wejście do kryjówki a następnie zapytała czemu bóstwa cieszą się mimo iż ona ukrywa się a świat został spowity w ciemnościach wesoła amenouzume odpowiedziała jej iż radują się gdyż pośród nich znajduje się duch bardziej czcigodny niż ona zaciekawiona bogini wyjrzała przez szparę lecz ujrzała tylko swoje odbicie w lustrze zdziwiona wysunęła głowę aby się rozejrzeć a wtedy tajikarao odsunął kamień zagradzający wejście do świątyni i wyciągnął amaterasu na zewnątrz w tym czasie futodama szybko rozwinął za plecami bogini słońca powróz ze słomy ryżowej i zapieczętował jaskinię gdy bogini opuściła pieczarę ciemność ustąpiła i promienie słoneczne rozjaśniły cały świat od tej pory bogini rządziła niepodzielnie na wysokiej równinie niebios a jej brat susanoo został wygnany na ziemię drugim z braci amaterasu był tsukuyomi bóg księżyca który miał rządzić przypływami i odpływami morza w przeciwieństwie do susanoo nie kwestionował on prawa siostry do rządzenia na wysokiej równinie niebios pewnego dnia bogini słońca wysłała tsukiyomiego do bogini pożywienia o imieniu ukemochi ta chcąc ugościć boga księżyca zaczęła wyjmować różne pokarmy ze swego ciała pożywienie które cudownie się pojawiło zostało rozłożone na stu ofiarnych stołach jednak brat amaterasu był wściekły uznał bowiem że boska gospodyni obraziła go podając mu jedzenie które zwymiotowała i zabił ją gdy powrócił do swojej siostry opowiedział jej o całym zajściu a ta rozzłoszczona kazała mu odejść i nigdy nie wracać w ten sposób japończycy wyjaśnili sobie dlaczego słońce i księżyc nigdy nie pojawiają się razem na niebie wiesław kotański uważał iż bogini słońca szukała sposobu aby drugi z jej braci odszedł z wysokiej równiny niebios i sprowokowała go do popełnienia przestępstwa amaterasu dobrze znała praktyki ukemochi które wydawały się tak bardzo odrażające że zachodziło prawdopodobieństwo rozgniewania tsukuyomiego zabicie boskiej gospodyni było dobrym pretekstem dla amaterasu aby rozstać się z bratem który dla podejrzliwej siostry był drugim potencjalnym konkurentem do władzy nad kosmosem według kojiki bogiem który zabił boską gospodynię nie był tsukiyomi lecz susanoo ninigi jest synem oshihomimiego a więc wnukiem amaterasu która początkowo planowała przekazać swojemu synowi misję opanowania archipelagu japońskiego jednak ten zaproponował aby to jego syn otrzymał to zadanie bogini słońca zgodziła się wezwała do siebie swojego wnuka i wręczyła mu przedmioty które później zostały uznane za regalia cesarskie ośmioboczne zwierciadło krzywe klejnoty oraz miecz trawosiecz lustro kazała otaczać taką czcią jaka należy się jej samej według nihon shoki oprócz tych przedmiotów przekazała ninigiemu również sadzonki ryżu z niebiańskich pól jimmu narodził się jako jeden z czwórki synów ugayafukiaezu oraz tamayori bime pozostali trzej synowie to inai mikenu oraz itsune jest wnukiem ninigiego a więc praprawnukiem amaterasu razem ze swoimi braćmi wyruszył z misją kontynuowania misji swojego dziadka który opuścił niebiańską równinę aby przejąć rządy nad archipelagiem japońskim podczas swojej misji wielokrotnie stawał w opałach z których ratowała go bogini słońca szczególnie zaciętą bitwę stoczył z znanym również jako w potyczce ciężko raniony w ramię przez wroga został brat jimmu od początku towarzyszący mu w podróży wtedy jeden z braci zdał sobie sprawę iż bitwa nie idzie po ich myśli gdyż walczą pod słońce i amaterasu nie może im sprzyjać powiedział o tym bratu który nakazał żołnierzom obejść wroga aby słońce znalazło się za ich plecami po przegranej bitwie jimmu wyruszył w dalszą drogę jednak w okolicy kumano wojska natrafiły na olbrzymiego niedźwiedzia który szybko się oddalił musiało być to nieprzychylne lokalne bóstwo bądź jego wysłannik gdyż cała armia opadła z sił i nie była zdolna do walki zły czar zdjął z nich niebiański miecz zesłany przez amaterasu praprawnukowi bogini słońca niepokojąca się o niekorzystny obrót spraw wezwała na pomoc ale ten oświadczył że nie musi interweniować a wystarczy jeśli ześle swój miecz pojawienie się na polu bitwy niebiańskiego oręża zbudziło całą armię z letargu i sprawiło że wszystkie złe duchy w okolicy padły jak cięte mieczem wkrótce u boku przyszłego cesarza pojawił się yatagarasu co oznacza kruk znakomicie trafiający olbrzymi kruk o trzech nogach i poprowadził jego armię w dalszą drogę w nihongi spisana jest dalsza podróż jimmu podczas której stanął naprzeciw armii tak licznej iż obawiał się swojej porażki we śnie ukazała mu się jednak amaterasu która nakazała pokonać wrogów za pomocą zaklęcia które jednak aby okazało się skutecznym musiało być poparte ofiarą bogom niebiańskim i ziemskim w naczyniach wykonanych z gliny z góry kagu która znajdowała się na tyłach nieprzyjacielskiej armii dzięki sprytowi i pomocy bogini słońca i tym razem udało mu się wyjść z opresji amaterasu według kojiki powierzyła swojemu wnukowi ninigiemu władzę nad ziemią aby rządził w jej imieniu w nihon shoki nie jest wyjaśnione kto zesłał na ziemię wnuka amaterasu nie wiadomo czy misję powierzyła mu babka czy też dziadek takamimusubi czczony później na dworze cesarskim jako bóstwo rolnictwa prawnukiem ninigiego był jimmu pierwszy cesarz japonii głównym powodem uznawania bogini za protoplastę rodu cesarskiego może być fakt że według niektórych mitów od takamimusubiego wywodziły się pozostałe rody na archipelagu badacze zwracają uwagę na to iż kult bogini słońca jest stosunkowo późny i najprawdopodobniej pochodzi od istniejących wcześniej mitów solarnych oprócz rodu cesarskiego żaden inny ród nie pochodził od amaterasu co uzasadnia wyjątkową pozycję tego rodu przedmiotami mającymi potwierdzić pochodzenie rodu panującego były przedmioty które amaterasu wręczyła swojemu wnukowi trzema cennymi skarbami które otrzymał od bogini słońca ninigi były lustro yata no kagami klejnoty krzywulce yasakani magatama oraz święty miecz kusanagi no tsurugi drzewo genealogiczne przedstawia pochodzenie rodu cesarskiego od bogini słońca amaterasu uznała pięć bóstw męskich które powstały z jej klejnotów za swoje potomstwo jednym z tych bogów był oshihomimi który był ojcem ninigiego który z kolei został zesłany przez boginię słońca na ziemię aby zaprowadzić tam porządek w narodzinach oshihomimiego miał bez wątpienia swój udział także susanoo stąd przyjmuje się iż również on jest przodkiem rodziny cesarskiej bądź przynajmniej jest z nią spokrewniony motoori norinaga wiele czasu poświęcił analizie mitów o amaterasu zastanawiając się czemu bogini słońca zajmuje najwyższą pozycję w hierarchii shint skoro inne bóstwa pojawiły się przed nią i przyczyniły się do powstania archipelagu założyciel szkoły narodowej zwracał uwagę na to że amaterasu nie stworzyła drogi bogów lecz tylko ją podtrzymywała gdy izanagi przekazał jej władzę nad wysoką równiną niebios żadne bóstwo w mitologii japońskiej nie było wszechstronne i wszechwiedzące każde z nich posiadało swoją dobrą i złą stronę amaterasu przedstawiana była jako bogini wieczna łaskawa i miłosierna która oświetlała cały świat motoori podkreślał iż życie na ziemi może się rozwijać tylko dzięki łaskawości bogini słońca i dlatego inne kraje m in indie i chiny korzystały z jej błogosławieństw z czasem kult słońca został połączony z kultem ducha ryżu gdyż bogini słońca została uznana za tę która obdarza ludzi pożywieniem według uczonego bogini stała również na straży ładu i harmonii co najlepiej potwierdza scena ukrycia się jej w jaskini gdy słońce zniknęło ze świata nastała ciemność i ujawniły się wszystkie złe moce oraz wydarzyło się wiele nieszczęść amaterasu zgodnie z przekazami była łagodna i miłosierna zachowywała spokój nawet gdy susanoo zanieczyścił jej izbę a wszystkie jego żarty starała się usprawiedliwiać dopiero widok śmierci zmusił ją do ucieczki i ukrycia w jaskini a gdy opuściła kryjówkę nie ukarała swojego brata zrobili to inni bogowie zamieszkujący wysoką równinę niebios jest chramem shint poświęconym bogini amaterasu znajduje się w japońskim mieście ise w prefekturze mie według oficjalnej chronologii chramy zostały wzniesione w roku p n e lecz większość historyków datuje je o kilkaset lat później podając najczęściej rok jako datę budowy pierwszego chramu w ise w jego obecnym kształcie według legendy naik wewnętrzny chram ise został zbudowany przez yamatohime no mikoto najwyższy kapłan lub kapłanka chramów ise musi pochodzić z rodziny cesarskiej hibiya daijing zwany również tky daijing jest chramem zbudowanym w r w tokio aby mieszkańcy stolicy mogli oddawać cześć amaterasu protoplastce rodu cesarskiego dzięki tej inicjatywie nie musieli już wyruszać w podróż do głównego przybytku który po dziś dzień znajduje się w mieście ise na półwyspie kii odległym o blisko kilometrów od stolicy w tokijskim chramie oddaje się cześć także innym bóstwom bogini żywności toyouke oraz trójcy pierwszych bóstw które pojawiły się na wysokiej równinie niebios amenominakanushiemu takamimusubiemu oraz kamimusubiemu w imieniu cesarza cześć amaterasu oddawała kapłanka nazywana saig która wyznaczana była na okres panowania jednego cesarza po jego śmierci lub abdykacji odwoływano ją z tej funkcji saig wyznaczana była spośród księżniczek krwi odznaczającej się zdrowiem i urodą odwołując się do wróżb powołanie do służby uznawane było za wolę nieba a wybrane kobiety nie mogły odmówić przyjęcia godności kapłanki musiały być dziewicami i w czasie pobytu w ise były zobowiązane zachować czystość rytualną po zwolnieniu z pełnionej funkcji i powrocie na dwór mogły wyjść za mąż i mieć dzieci kapłanka nie była wysyłana do ise zaraz po wstąpieniu władcy na tron wcześniej musiała przejść liczne ceremonie oczyszczania i przygotować się do nowej roli w tym czasie uczyła się specjalnego języka kapłanek w którym słowa kojarzone ze skalaniem były zastępowane innymi na zasadzie szyfru później za pomocą proroctw przeznaczano na siedzibę kapłanki jeden z budynków pałacowych który od tego czasu zwany był shosai in ósmego miesiąca księżycowego następnego roku służby kapłanka udawała się do swojej nowej specjalnie dla niej zbudowanej siedziby zwanej nonomiya która znajdowała się poza pałacem cesarskim i przebywała tam kolejny rok każdego pierwszego dnia miesiąca oddawała cześć bogini amaterasu ze swojego pałacu zaś ostatniego dnia ósmego miesiąca księżycowego wyruszała ze swoim orszakiem do ise z tej okazji w całym kraju odprawiano ceremonie oczyszczania i wprowadzano zakaz grzebania zmarłych kapłanka mogła zostać odwołana ze stanowiska z kilku powodów które mogłyby zaszkodzić jej pozycji jednym z nich było okrycie się hańbą znany jest przypadek kapłanki iwakumy która prowadziła romans z księciem umarakim innym powodem mogła być choroba której skutki były widoczne na przykład wypadanie włosów po odwołaniu kapłanki nie wyznaczano nowej za panowania tego samego cesarza w historii japonii zdarzały się też przypadki samobójstw kapłanek podobno takuhata córka cesarza yryaku z powodu oszczerstw których padła ofiarą wyniosła ze świątyni święte lustro zakopała je a następnie się powiesiła podczas ii wojny światowej rząd japoński postanowił sięgnąć do wizerunku amaterasu protoplastki rodu cesarskiego na zdobytych ziemiach stawiano chramy poświęcone tej bogini m in taiwan jinja na tajwanie czy chsen jing w korei na terytorium chin podczas okupacji przez japońskich żołnierzy powstało sto trzydzieści pięć chramów shint jest ptakiem bogini słońca amaterasu przedstawiano go najczęściej pod postacią trójnogiego kruka aczkolwiek ilość jego nóg nie została nigdzie potwierdzona w mitach yatagarasu występuje jako wysłannik bogini który był latającym przewodnikiem cesarza jimmu podczas jego kampanii mającej na celu podbicie wschodnich ziem japonii według kronik ptak udawał się na zwiady i negocjował w imieniu przyszłego cesarza na skutek wpływu buddyzmu na pierwotne wierzenia japończyków amaterasu została uznana za przejaw bodhisattwy kannon lub buddy mahavairoćany jap dainichi będącego zgodnie z doktryną buddyzmu ezoterycznego najważniejszą istotą oświeconą poświęcony amaterasu chram ise jing nie stał się jednak miejscem kultu buddyjskiego w r zbudowano na jej terenie buddyjską świątynię ale rozebrano ją w r ponieważ gwałtowny tajfun który nawiedził to miejsce został zinterpretowany jako oznaka gniewu bogini z powodu wtargnięcia obcego przybysza na teren jej przybytku według innej legendy amaterasu obiecała marze demonowi będącemu zaciekłym przeciwnikiem buddyzmu że w jej świątyni nie będzie żadnych elementów mogących kojarzyć się z tą religią uczyniła tak jedynie po to by móc chronić buddyzm w innych częściach kraju sekta moto ky na czele z onisabur deguchim podważała mitologię spisaną w kronikach dworskich uzasadniająca pochodzenie rodu cesarskiego od bogów deguchi uważał że bóstwo ushitora no konjin które nawiedziło jego teściową nao i przepowiedziało koniec świata oraz jego odnowę było innym wcieleniem boga kunitokachiego który wraz z małżonką toyokumunu został wypędzony przez złe bóstwa onisabur deguchi głosił rychły powrót wypędzonych bóstw a siebie stawiał ponad cesarzem który jest potomkiem amaterasu do zapisu swojego nazwiska zaczął używać znaków wykorzystywanych wyłącznie przez ród cesarski co stało się jednym z powodów jego aresztowania deguchi został aresztowany w r ale wkrótce oczyszczono go z zarzutów w wyniku szerzących się represji oraz prześladowań część wyznawców sekty wyemigrowała do brazylii i tam zaczęła szerzyć swoje poglądy przywódca organizacji został aresztowany po raz drugi w roku a główne siedziby sekty w kameoka i ayabe zostały doszczętnie zniszczone onisabur deguchi po zwolnieniu z więzienia wycofał się z życia publicznego a moto ky nie odzyskało już swojego dawnego znaczenia na czele sekty kurozumi ky stał munetada kurozumi kapłan świątyni imamura który w r zakładając zgrupowanie religijne uważał amaterasu za najważniejsze bóstwo i stwórcę świata według doktryny tego wyznania dzięki praktykom religijnym każdy człowiek mógł dostąpić objawienia bogini wyznawcy sekty musieli oddawać cześć wschodzącemu słońcu kurozumi obiecywał wyznawcom iż dzięki przestrzeganiu zasad etycznych oraz praktyce religijnej otrzymają doczesne korzyści jak zdrowie czy pomyślność do amaterasu nawiązuje kilka ekranizacji w filmie onmyoji ii główny bohater za pomocą swojego tańca ma doprowadzić do powrotu bogini amaterasu na ziemię amaterasu występuje w filmie tokusatsu czas bogów w serialu gwiezdne wrota występuje przedstawicielka rasy goa uld o imieniu amaterasu manga dream saga opiera się na historii zniszczonej ziemi gdzie susanoo pożera amaterasu na ziemi żyje dziewczynka imieniem yuuki która jest jedyną osobą mogącą ocalić słońce przed zniszczeniem amaterasu to nazwa statku kosmicznego w anime starship operators jednym z bohaterów mangi five star stories jest bóg światła o imieniu amaterasu w mandze i anime naruto członkowie klanu uchiha mogą opanować jutsu amaterasu w wydawanym przez image comics komiksie the wicked the divine amaterasu jest jednym z dwunastu bóstw z różnych mitologii wchodzących w skład panteonu do amaterasu nawiązują także gry komputerowe w grze atak sanktuarium amaterasu służy do wywołania zaćmienia w kami główną bohaterką jest amaterasu która zstąpiła na ziemię pod postacią białej wilczycy aby pokonać yamata no orochi postać ta pojawia się również w dwóch innych grach i ultimate marvel vs capcom w ostateczną personą yukiko amagi jest amaterasu w grze smite amaterasu występuje jako bohater typu wojownik w grze karcianej cardfight vanguard znajduje się karta ceo amaterasu apoptoza z starogr apó od ptsis padanie jeden z naturalnych procesów biologicznych zaprogramowanej i podlegającej kontroli destrukcji własnych komórek w organizmie wielokomórkowym ten mechanizm jest potrzebny i wpływa korzystnie na prawidłowy rozwój homeostazę i zapobieganie nadmiernej szkodliwej proliferacji komórek organizmu stale usuwane są zużyte uszkodzone lub niepotrzebne komórki a w ich miejsce powstają nowe inicjacja apoptozy może wystąpić na drodze zewnątrzpochodnej lub wewnątrzpochodnej i prowadzi do szeregu biochemicznych przemian w komórce a ostatecznie powstają ciałka apoptotyczne pobliskie fagocyty pochłaniają je i utylizują ponieważ apoptozy nie da się zatrzymać czy odwrócić muszą istnieć skuteczne mechanizmy regulacyjne np kaspazy i receptory fas stymulują proces apoptozy a białka z grupy bcl mają wpływ hamujący apoptozę można przyrównać do zaplanowanego kontrolowanego usunięcia pewnych komórek co w efekcie przyczynia się do rozwoju homeostazy i dobrostanu całego organizmu w odróżnieniu od martwicy inaczej nekrozy gdzie dochodzi do uszkodzenia jakimś zewnętrznym czynnikiem patologicznym apoptoza jest zjawiskiem naturalnym w rozwoju i życiu organizmów mimo to wykazano że niektóre patogeny mogą wpływać na indukcję tego procesu dotyczy to głównie wirusów a także niektórych bakterii takich jak np helicobacter pylori metaforyczny termin apoptoza odnoszący się do tego zjawiska wprowadzono w roku odzwierciedleniem rosnącego zainteresowania badaniami nad apoptozą było przyznanie nagrody nobla z fizjologii lub medycyny w roku otrzymali ją sydney brenner h robert horvitz i john e sulston za ich odkrycia z dziedziny genetycznej regulacji organogenezy i zaprogramowanej śmierci komórki proces apoptozy podlega ścisłej kontroli i jest to mechanizm który składa się z kilku etapów apoptoza jest indukowana pewnym czynnikiem inicjatorowym do czynników inicjujących apoptozę należą przekazanie sygnału odbywa się drogą zewnątrzpochodną lub drogą wewnątrzpochodną transmisja sygnałów odpowiedniego liganda na właściwy receptor śmierci przebieg fazy kontrolno decyzyjnej w istocie polega na kaskadzie reakcji fosforylacji i asocjacji odpowiednich białek cytoplazmatycznych które przekazują informację do jądra komórkowego o uruchomieniu mechanizmów naprawczych komórki lub o zaniechaniu naprawy i przekierowaniu komórki na drogę apoptozy faza kontrolno decyzyjna jest kontrolowana dwoma szlakami zewnątrzpochodnym i lub wewnątrzpochodnym cytotoksyczne zabijanie komórek przez limfocyty tc polega na utworzeniu w docelowej błonie komórkowej porów zbudowanych z perforyn następnie przez tak utworzone pory do cytoplazmy komórki uwalniane są granzymy b aktywujące szlak kaspaz a także uwalniają się jony wapnia stymulujące apoptozę kaspazy wykonawcze i niszczą białka strukturalne oraz enzymatyczne co powoduje całkowitą dezintegrację komórki w ostatecznej fazie apoptozy to fagocytowanie komórek apoptotycznych i ich fragmentów czyli ciałek apoptotycznych następuje bez reakcji zapalnej makrofagi rozpoznają komórki apoptotyczne dzięki obecnej w zewnętrznej monowarstwie błony komórkowej fosfatydyloserynie normalnie występującej tylko w monowarstwie cytoplazmatycznej ciałka apoptotyczne posiadają na swojej powierzchni glikoproteinę trombospondynę która również jest sygnałem dla makrofagów do fagocytozy apoptoza w odróżnieniu od nekrozy polega na kurczeniu się komórki poprzez utratę wody po różnorodnie przebiegającej fazie inicjacji apoptozy zachodzi faza egzekucji zależna od enzymów proteolitycznych z grup kaspaz wszystkie zmiany w komórce mają charakter zorganizowany i samoograniczający co odróżnia apoptozę od nekrozy po różnorodnie przebiegającej fazie inicjacji apoptozy zachodzi faza wykonawcza zależna od enzymów proteolitycznych z grup kaspaz chromatyna jądrowa ulega kondensacji a dna zostaje pocięte przez endonukleazy dna apoptycznej komórki dzieli się na fragmenty wielkości około par zasad i ich wielokrotności następuje dezintegracja cytoszkieletu komórka apoptyczna zaokrągla się traci kontakt z podłożem rozwijają się na jej powierzchni liczne uwypuklenia w procesie apoptozy organelle komórkowe pozostają jednak nienaruszone są one usuwane z komórki wraz z fragmentami chromatyny w tzw ciałkach apoptotycznych pęcherzykach powstałych w wyniku zmian w strukturze błony komórkowej w większości przypadków są one następnie fagocytowane przez komórki żerne wyjątkiem są np ciałka apoptotyczne soczewki oka które zawierają zamiast cytoplazmy z organellami białko krystalinę apoptoza nie wywołuje stanu zapalnego i dotyczy pojedynczych komórek porównanie apoptozy z nekrozą przedstawiono w poniższej tabeli apoptoza może występować obok martwicy w wielu stanach patologicznych andrzej frycz modrzewski właśc andrzej piotr modrzewski herbu jastrzębiec ur września w wolborzu zm tamże polski pisarz polityczny okresu renesansu sekretarz królewski był synem jakuba dziedzicznego wójta wolborskiego używającego przydomka fricz przydomek ów pochodził od drugiego imienia jego dziadka andrzeja fryderyka wywodzącego się prawdopodobnie ze śląska mając lat andrzej modrzewski wyjechał do krakowa by zostać uczniem tamtejszej szkoły parafialnej na studia do akademii krakowskiej zapisał się w roku wpłacając na immatrykulację gr studia ukończył dwa lata później poprzestając na stopniu bakałarza który otrzymał grudnia uczył się również w wittenberdze gdzie wpłynęły na niego idee reformacyjne około roku przyjął niższe święcenia kapłańskie i pracował w kancelarii prymasa jana łaskiego od był sekretarzem zygmunta i starego w roku został wójtem wolborza uczęszczał potajemnie m in wraz z kanonikiem jakubem uchańskim na tajne dysputy teologiczne w duchu różnowierczym organizowane przez spowiednika bony franciszka lismanina w uwzględnieniu wiernych jego zasług i wyjątkowej nauki król zygmunt august podwyższył mu w roku uposażenie roczne do zł a rok później grudnia roku na sejmie warszawskim wziął andrzeja frycza modrzewskiego w opiekę wydając mu list żelazny pomimo przynależności do stanu duchownego w wziął ślub z jadwigą kamieńską kuzynką andrzeja ciesielskiego z którym się przyjaźnił to wykroczenie a także działalność reformatorska spowodowały utratę wójtostwa wolborskiego dziedziczność funkcji spłacił biskup włocławski w roku pod koniec życia zbliżył się do radykalnego skrzydła polskich protestantów braci polskich z jadwigą z kamienia kamieńską miał trójkę dzieci andrzeja elżbietę i łucję w drodze zakupu stał się właścicielem majątków małecz i skrzynki położonych w sąsiedztwie miejsca jego urodzenia zmarł na morowe powietrze jesienią roku w wolborzu spoczął najprawdopodobniej w małczu w potajemnym pochówku z uwagi na podejrzenia o herezję jest to współcześnie przeważająca opinia jego grób nie został odnaleziony najbardziej znane jego dzieło to napisane po łacinie de republica emendanda o naprawie rzeczypospolitej rozprawa została też przełożona na język niemiecki i opublikowana w krakowie i bazylei dzieło składa się z pięciu ksiąg w traktacie zawierającym dogłębną analizę ustroju polski domagał się w księdze o kościele uregulowania stanowiska kościoła w polsce utworzenia kościoła narodowego podporządkowanego państwu uniezależnionego od papiestwa krytykując zwierzchnictwo papieskie nad polską używał argumentów cyt papieże podstawiając wszystkim nogi do całowania każą wypełniać swoje rozkazy i polecenia jakby one pochodziły z tajemnych planów bożych i zapomniawszy o tym że są tylko ludźmi pragną by im przyznawano tytuły i cześć niemal boską tekst poświęcony kościołowi został przez władze kościelne uznany za heretycki dlatego dzieło frycza znalazło się w roku w pierwszym polskim indeksie ksiąg zakazanych powstałym z inicjatywy biskupa bernarda maciejowskiego a pierwsze jej wydanie ukazało się bez dwóch ostatnich ksiąg w dziedzinie polityki modrzewski był człowiekiem nadzwyczaj postępowym a czasami nawet utopijnym w kontekście ówczesnego utartego i niewzruszalnego europejskiego kształtu politycznego to właśnie modrzewski rzucił jako pierwszy pomysł równości wobec prawa postulował zrównanie wszystkich grup społecznych szlachty mieszczaństwa i chłopstwa w prawach przerósł tym wszystkich współczesnych w całej europie w tym np jeana bodina który postulat modrzewskiego o równości wobec prawa odrzucał jako szczyt niedorzeczności opowiadał się za protekcjonizmem w gospodarce opieką państwa nad ubogimi i publicznym szkolnictwem krytykował ustrój feudalny oraz wyzysk i poddaństwo chłopów domagał się ostrzejszych kar za zabójstwo oraz karania śmiercią nawet za kradzież sprzeciwiał się wojnom zaborczym pisał również renesansowe mowy publicystyczne takie jak inne dzieła jego imię nosi powstała w r krakowska akademia a także xvii lo w warszawie ii lo w rybniku ii lo we włodawie szkoła podstawowa nr w piotrkowie trybunalskim szkoła podstawowa nr w łodzi szkoła podstawowa w trzepnicy oraz szkoła podstawowa nr w brzezinach w szczecinie i bytomiu jego imieniem nazwano jedną z ulic pełne i jedyne jak dotąd w języku polskim wydanie dzieł wszystkich andrzeja frycza modrzewskiego ukazało się w latach xx w w opracowaniu komitetu redakcyjnego dzieł modrzewskiego pod przewodnictwem prof dra stefana żółkiewskiego wszystkie tomy poprzedzone są wstępem prof łukasza kurdybachy aleksandria arab al iskandarijja aleksandreia łac alexandria drugie co do wielkości miasto w egipcie z liczbą mln mieszkańców w i aglomeracja z liczbą mln mieszkańców w co stawia ją na szóstym miejscu wśród wszystkich aglomeracji afryki leży nad brzegiem morza śródziemnego jest największym portem tego kraju siedzibą władz muhafazy aleksandryjskiej ważnym ośrodkiem przemysłowym handlowym i naukowym oraz kulturalną stolicą egiptu zgodnie z tradycją i opisami historyków starożytnych miasto założył aleksander macedoński kwietnia roku p n e według projektu dejnocharesa architekta znanego z przebudowy efezu według opublikowanego w new scientist artykułu autorstwa alaina verona i współpracowników z uniwersytetu paula czanne a w aix en provence miasto pod nazwą rhakotis istniało w tym miejscu już od roku p n e a aleksander doprowadził jedynie do rozbudowy miasta i nazwał je swoim imieniem co nie umniejsza zasług władcy macedonii dla rozwoju tego miasta jako ośrodka handlu i kultury promieniującego na cały obszar basenu morza śródziemnego w starożytności i w średniowieczu ośrodek życia kulturalnego i wielki port morza śródziemnego za rządów ptolemeuszów był stolicą egiptu ustanowiona przez ptolemeusza i sotera miasto zostało przebudowane na planie siatki hippodamejskiej na zachód od murów miejskich zlokalizowane zostały nekropolie i ogrody we wschodniej części znajdowała się dzielnica egipska która zachowała wcześniejszą nazwę miasta rhakotis granicząca z dzielnicą królewską grecką stanowiącą serce metropolii położona w pobliżu miasta wyspa faros połączona była z miastem groblą zwaną heptastadionem rozdzielającą dwa porty wielki port i eunostos w i wieku liczba mieszkańców płci męskiej w aleksandrii wynosiła tysięcy za czasów rzymskich była siedzibą władz prowincji pod koniec starożytności jeden z czterech największych ośrodków chrześcijaństwa w basenie morza śródziemnego pozostałe to antiochia syryjska konstantynopol i rzym starożytni mówiąc o mieście stosowali zwrot aleksandria przy egipcie a nie aleksandria w egipcie bowiem pod względem prawno administracyjnym nie stanowiła ona części egiptu aleksandria była stolicą egiptu przez blisko tysiąc lat tj do naszej ery kiedy to kraj został podbity przez muzułmanów w późniejszych wiekach po przeniesieniu stolicy do kairu stopniowo traciła na znaczeniu by ponownie odzyskać swą pozycję w czasach nowożytnych w aleksandrii powstała grecka septuaginta pierwsze tłumaczenie starego testamentu dokonane przez żydów aleksandryjskich o aleksandrii i jej mieszkańcach można znaleźć wzmianki w biblii aleksandryjczycy czyli żydzi z aleksandrii znajdowali się wśród tych którzy toczyli spór ze świętym szczepanem przed jego rozprawą aleksandria była rodzinnym miastem apollosa z miasta pochodziły również dwa statki którymi św paweł z tarsu podróżował jako więzień do rzymu dz współczesna aleksandria dzieli się na okręgów administracyjnych w skład aglomeracji miejskiej aleksandrii wchodzą również dwa miasta biblioteka aleksandryjska była kiedyś największą biblioteką świata została przypuszczalnie założona w iii wieku p n e za panowania króla ptolemeusza ii pierwszym obiektem była świątynia muz czyli museion gr skąd wywodzi się dzisiejsze muzeum biblioteka w swych długich dziejach kilkakrotnie padała ofiarą pożaru a odtworzenie spalonych manuskryptów było kosztowne czasami niemożliwe do dnia dzisiejszego stopień zniszczeń dokonanych przez kolejnych podpalaczy jest sprawą kontrowersyjną nowoczesna bibliotheca alexandrina podjęła działalność w niemal w tym samym miejscu obecnie drugi co do wielkości ośrodek miejski egiptu badania w aleksandrii prowadził m in polski archeolog prof kazimierz michałowski kontynuuje je doktor grzegorz majcherek z centrum archeologii śródziemnomorskiej uniwersytetu warszawskiego polsko egipska misja rekonstrukcyjna i archeologiczna na kom el dikka w aleksandrii misja ta odkopała m in pozostałości starożytnej akademii z czasów grecko rzymskich odkryto sal wykładowych o podobnej wielkości które łącznie mogły pomieścić nawet uczniów aleksandria rozciągała się na mierzei oddzielającej morze śródziemne od jeziora mareotis obecnie buhajrat marjut zbiornika zasilanego przez odnogi delty nilu którymi transportowane były do wielkiego portu aleksandryjskiego towary głównie zboże produkowane w egipcie tamtędy też doprowadzano do miasta wodę pitną miasto miało kształt chlamidy i rozciągało się na długości stadiów około km przy czym szerokość zabudowy między morzem a jeziorem sięgała stadiów około km główna ulica miasta szerokości pletra około m droga kanopijska przemierzała aleksandrię wzdłuż od nekropolis na zachodzie aż po bramę kanopijską przed leżącym już za murami przedmieściem eleusis wszystkie ulice przecinały się pod kątem prostym wśród budowli wymieniano przede wszystkim museion obejmujący sale teatralne pracownie uczonych jadłodajnię zoo oraz wielką bibliotekę założoną przez ptolemeusza sotera dyrektorem museionu był kapłan mianowany przez królów a w czasach rzymskich przez cesarzy najpiękniejszą budowlą miasta był gimnazjon z portykiem długości stadionu ok m obok znajdował się paneion czyli belweder ze świątynią pana z jego szczytu rozciąga się widok na całe miasto nad brzegiem morza rozciągała się dzielnica basileia gdzie mieściły się pałace np pałac lochias i inne budowle wznoszone przez władców znajdował się tam także niewielki i zamknięty port królewski w skład budowli królewskich wchodziła też soma nekropola królewska gdzie znajdować się miał także grobowiec aleksandra u wejścia do wielkiego portu znajdowała się wyspa faros ze słynną i uznawaną za jeden z siedmiu cudów świata latarnią morską a naprzeciwko portu królewskiego niewielka wysepka antyrodos na łuku nadbrzeży portowych emporion przed wielką groblą łączącą ląd stały z faros a zwaną heptastadionem znajdował się teatr a obok niego poseidonion po zachodniej stronie heptastadionu rozciągał się port eunostos i niewielki sztuczny port kibotos gdzie znajdowały się arsenały miejskie za kibotos przecinał miasto kanał żeglowny łączący port z jeziorem mareotis a za nim rozciągała się dzielnica nekropolis z licznymi ogrodami grobowcami i miejscami mumifikacji zwłok nad kanałem od strony miasta wznosił się serapeion najsłynniejsza świątynia aleksandryjska poświęcona serapisowi patronowi miasta na wschodzie za murami rozciągała się ufundowana przez cesarza augusta dzielnica nikopolis z amfiteatrem i stadionem około p n e aleksandrię zamieszkiwało tys osób alexander fleming ur sierpnia w lochfield koło darvel w east ayrshire zm marca w londynie szkocki bakteriolog i lekarz laureat nagrody nobla w dziedzinie medycyny uczęszczał do loudoun moor school darvel school i kilmarnock academy po czym przeniósł się do londynu na politechnikę którą ukończył w w został spadkobiercą dużego majątku i za namową brata podjął studia medyczne w szkole w londynie początkowo zamierzał zająć się chirurgią ale znajomi namówili go by przyjął pracę w grupie badawczej almrotha wrighta gdzie zainteresował się bakteriologią w chwili wybuchu i wojny światowej w został jako kapitan członkiem korpusu medycznego brytyjskiej armii królewskiej tam zwrócił uwagę na dużą liczbę zgonów żołnierzy z powodu zakażeń kiedy skończyła się i wojna światowa fleming powrócił do pracy w szpitalu świętej marii w podczas porządkowania laboratorium oraz usuwania zanieczyszczeń z naczyń fleming zauważył rosnącą na tej kolonii niebieskawą narośl przypominającą pleśń której działanie wydawało się zabijać szkodliwe bakterie po kilku latach długotrwałych eksperymentów odkrył penicylinę g która działa silnie bakteriobójczo a łagodnie dla człowieka badania zostały jednak wstrzymane z powodu braku środków finansowych w czasie wojny przeniósł się do stanów zjednoczonych aby tam kontynuować swoją pracę badawczą w otrzymał nagrodę nobla w dziedzinie medycyny razem z howardem floreyem i ernstem chainem którzy zdołali wyizolować odkrytą przez niego substancję słynnym jego powiedzeniem było to natura wyprodukowała penicylinę ja ją tylko odkryłem resztę życia fleming przepracował w szpitalu świętej marii w został wybrany członkiem towarzystwa królewskiego rok później otrzymał tytuł szlachecki w nadano mu tytuł profesora bakteriologii uniwersytetu londyńskiego adenina aminopuryna organiczny związek chemiczny z grupy puryn jedna z pięciu zasad azotowych wchodzących w skład podstawowych nukleotydów kwasów nukleinowych dna i rna w dwuniciowych kwasach nukleinowych adenina tworzy parę komplementarną z tyminą lub uracylem za pomocą dwóch wiązań wodorowych adenina połączona z rybozą wiązaniem n glikozydowym tworzy nukleozyd adenozynę która fosforylowana jest w pozycji do nukleotydów adenozynomonofosforanu amp adenozynodifosforanu adp i adenozynotrifosforanu atp znany jest także cykliczny adenozynomonofosforan camp połączenie adeniny z deoksyrybozą to deoksyadenozyna do innych związków adeniny pełniących istotne funkcje biologiczne należą s adenozylometionina sam oraz dinukleotydy nikotynoamidoadeninowy nad i flawinoadeninowy fad nazwa związku pochodzi od greckiego słowa oznaczającego gruczoł i została nadana w roku przez albrechta kossela który wyizolował adeninę z trzustki dawniej była również nazywa witaminą b jednak nie jest obecnie uznawana za witaminę antoni van leeuwenhoek wym ur października w delfcie ochrzczony listopada jako thonius philipszoon zm sierpnia tamże holenderski urzędnik miejski przedsiębiorca i przyrodnik bez formalnego wykształcenia uniwersyteckiego nazywany jest ojcem mikrobiologii prawdopodobnie pierwszy człowiek który zobaczył mikroorganizmy w tym bakterie początkowo zajmował się kupiectwem prowadził sklep z galanterią męską a nocami szlifowaniem szkieł oraz konstrukcją mikroskopów jednosoczewkowe mikroskopy leeuwenhoeka były mniej wygodne w użyciu niż wielosoczewkowe mikroskopy złożone roberta hooke a ale dzięki precyzyjnemu szlifowaniu soczewek dawały dużo większe powiększenie ok w porównaniu z w przypadku mikroskopów hooke a i wyraźniejszy obraz szczególnie przy większych powiększeniach w swoim czasie były najlepsze na świecie później zajął się ich produkcją ale nigdy nie podzielił się z nikim swoimi technikami produkcji ani szkieł ani mikroskopów z fascynacją obserwował pod mikroskopem niemal wszystko co przyszło mu do głowy m in strukturę kości i mięśni krwinki czerwone bakterie orzęski plemniki głowy much oczy wołów mięśnie wieloryba nasiona sierść zwierząt drewno wodę osad nazębny pierwszy oglądał swój mikrobiom czy wnętrzności wszy obalił teorię samorództwa przez znalezienie jaj much a jego opis antyseptycznych właściwości octu winnego był pierwszym w historii potraktowane octem żyjątka bytujące na zębach padły w roku został członkiem towarzystwa królewskiego po potwierdzeniu jego obserwacji mikroorganizmów z powodu nieznajomości łaciny ani angielskiego towarzystwo zgodziło się wypisać dyplom po holendersku pod koniec życia był jednym z najsławniejszych jego członków w testamencie zapisał towarzystwu swoich mikroskopów wraz z założonymi na nich preparatami które jednak zaginęły stąd do tej pory nie wiadomo dokładnie jak były skonstruowane azory wym aruiplago dos aores administracyjnie region autonomiczny azorów archipelag dziewięciu wysp wulkanicznych należących do portugalii położony w środkowej części oceanu atlantyckiego znajduje się około km od wybrzeży półwyspu iberyjskiego i jest zaliczany do makaronezji na długości km rozciągają się trzy główne grupy wysp grupa zachodnia flores i corvo grupa centralna faial pico so jorge graciosa i terceira grupa wschodnia so miguel i santa maria zróżnicowana rzeźba terenu ze stromymi skalistymi wybrzeżami i jeziorami kraterowymi świadczy o wulkanicznym pochodzeniu wysp archipelag jest nadal obszarem aktywnym sejsmicznie powierzchnia wysp około km największa so miguel km liczba mieszkańców tys ośrodek administracyjny ponta delgada od roku mieszkańcy wyspy cieszą się częściową autonomią poszerzoną w wyspy znane w starożytności fenicjanom zostały ponownie odkryte w roku przez portugalczyków którzy przeprowadzili szybką kolonizację niezamieszkanego wcześniej archipelagu od czasów ii wojny światowej działa amerykańska baza lotnicza i morska nazwa azory wywodzi się najpewniej od portugalskiego słowa aor oznaczającego jastrzębia którego przedstawienie widnieje na fladze regionu wątpliwości uczonych budzi jednak fakt iż wskazany ptak nie występuje i nigdy nie występował na tych wyspach najprawdopodobniej chodzi o endemiczny gatunek myszołowa zamieszkującego wyspy który pierwszym przybyszom skojarzył się z jastrzębiem niektórzy historycy łączą nazwę azory ze starym portugalskim azures które w tłumaczeniu oznacza liczbę mnogą od słowa niebieski wskazywałoby to na charakterystyczny błękitny odcień wody otaczającej archipelag azory były prawdopodobnie odwiedzane w starożytności przez fenicjan kartagińczyków a w średniowieczu przez arabów i normanów pozostały jednak niezamieszkane do ich ponownego odkrycia w przez portugalczyków którzy około roku rozpoczęli kolonizację wysp osadnikami z prowincji alentejo i algarve zajęcie azorów przypisuje się adeptowi szkoły morskiej henryka żeglarza gonalo velho od na archipelag przybyło wielu flamandów i francuzów z północy za pierwszą większą osadę uważa się założoną w angra do herosmo której zabytkowe centrum wpisane jest na listę światowego dziedzictwa unesco podobnie jak krajobrazy winnic na pobliskiej wyspie pico w roku dwóch emigrantów z portugalskiej kolonii w makau założyło na wyspie so miguel czynną do dzisiaj jedyną w europie plantację herbaty do roku ostatnie miejsce w europie w którym dozwolone było wielorybnictwo głównym źródłem dochodu wielu mieszkańców archipelagu stało się obecnie organizowanie wycieczek w trakcie których pokazywane są turystom delfiny zwyczajne sejwale i kaszaloty zamieszkujące w dużej liczbie okoliczne wody począwszy od roku istotne dochody przynosi także sprzedaż cenionych w świecie filatelistyki znaczków ważna stacja morska dla statków i jachtów przepływających przez ocean atlantycki podczas jednej z podróży zawiął na nią krzysztof kolumb w miejscowości horta na wyspie faial znajduje się sławna pośród miłośników żeglarstwa caf sport prowadzona nieprzerwanie od roku tawerna do której wciąż można przesyłać korespondencję pocztową za pomocą której żeglarze komunikowali się dawniej z rodziną w czasie obu wojen światowych na azorach znajdowały się liczne alianckie bazy lotnicze i morskie których prawo użytkowania mają od stany zjednoczone od roku wyspom nadano częściową autonomię rozszerzoną następnie w o uprawnienia organów regionalnych w zakresie zarządzania gospodarką i finansami w roku na wyspie terceira odbyło się spotkanie prezydenta usa george w busha premiera wielkiej brytanii tony ego blaira i ówczesnego szefa hiszpańskiego rządu jos mari aznara poprzedzające bezpośrednio drugą wojnę w iraku wyspy archipelagu położone są w odległości ok mil morskich od lizbony i ponad od brzegów ameryki północnej na stopniach szerokości geograficznej północnej co nadaje im stosunkowo łagodny klimat temperatura nie przekracza latem a zimą nie spada poniżej dość wysokie opady i bardzo silne wiatry wiejące na azorach nieprzerwanie od lutego do listopada tzw wyż azorski sprawiają że pogoda jest nieprzewidywalna z powodu częstych mgieł lotniska nie obsługują pasażerów przez wiele dni w roku a mieszkańcy żartują że burza która zostanie zapowiedziana w prognozie pogody na następny dzień nadchodzi nad azory najczęściej po tygodniu archipelag powstał w trzeciorzędzie w wyniku spreadingu dna oceanicznego jest położony na grzbiecie śródatlantyckim w rejonie węzła potrójnego azorów oraz na trzech płytach tektonicznych północnoamerykańskiej eurazjatyckiej i afrykańskiej wyspy corvo i flores leżą na płycie północnoamerykańskiej pozostałe leżą na płycie eurazjatyckiej i afrykańskiej granicę między nimi stanowi ryft terceira oraz uskok transformacyjny azory gibraltar ang azores gibraltar transform fault lub azores gibraltar fault zone agfz ten sam uskok znajdujący się na dnie oceanu atlantyckiego był przyczyną trzęsienia ziemi w roku które spustoszyło lizbonę wszystkie wyspy są pochodzenia wulkanicznego na wyspach znajduje się wiele wulkanów jeden z nich pico jest jednocześnie najwyższym wzniesieniem portugalii m ostatnia erupcja wulkaniczna miała miejsce w roku kiedy wybuch vulco dos capelinhos powiększył powierzchnię wyspy faial o ok km dzięki żyznej wulkanicznej glebie i umiarkowanemu klimatowi szata roślinna wysp jest wyjątkowo bogata większość z rosnących na azorach roślin sprowadzili jednak osadnicy a gonalo velho zastał w roku wyspy pokryte zaroślami i niewysokimi lasami na wyspach występują wody geotermalne gejzery i śródlądowe jeziora powstałe w kraterach wygasłych wulkanów niektóre miejscowe potrawy takie jak cozido warzywa i mięso zapiekane są w gorących źródłach siarkowych gospodarka wysp opiera się w dużej mierze na turystyce a także na rolnictwie uprawa winorośli owoców cytrusowych kukurydzy pszenicy trzciny cukrowej oraz rybołówstwie transport publiczny nie jest dobrze rozwinięty na niektórych wyspach kursują autobusy tylko w określone dni najlepszą infrastrukturę ma sao miguel między wyspami kursują promy przewoźnika atlanticoline dominującą religią jest katolicyzm inne grupy wyznaniowe to protestanci i świadkowie jehowy alfred russel wallace ur stycznia w usk hrabstwo monmouthshire walia zm listopada w broadstone hrabstwo dorset anglia brytyjski biolog i przyrodnik współtwórca wraz z karolem darwinem teorii ewolucji poprzez dobór naturalny alfred wallace urodził się w roku w usk nad rzeką usk gwent hrabstwo monmouthshire był najmłodszym z ośmiorga dzieci thomasa vere wallace a i mary anne greenell po ukończeniu hertford grammar school w hertford hertfordshire pracował jako asystent starszego brata podróżnika i architekta odwiedzając różne rejony anglii i walii zainteresował się botaniką przebywając na południu walii około roku stworzył swój pierwszy zielnik w latach był nauczycielem w collegiate school w leicester w tym okresie poznał entomologa z h w batesa wówczas ok letniego który zainteresował go kolekcjonowaniem chrząszczy w roku po raz pierwszy wyjechał z anglii wraz z bratem i siostrą spędził tydzień w paryżu a w roku odbył wraz z h w batesem pierwszą wyprawę badawczą do amazonii po dwóch latach zaczął podróżować samodzielnie w czasie badań zbierał okazy roślin i zwierząt w ameryce południowej w amazonii i nad rio negro oraz w azji południowo wschodniej w malezji i indonezji w latach odwiedził sumatrę jawę borneo celebes moluki timor nową gwineę oraz wyspy aru i k interesował się przede wszystkim zoogeografią zebrał kolekcję ponad gatunków zwierząt napisał m in podróże do amazonii oraz rio negro wyd archipelag malajski wyd geograficzne rozmieszczenie zwierząt tomy i wiele innych publikacji naukowych jako pierwszy zauważył różnice w charakterze i składzie gatunków pochodzących z przeciwnych stron linii przebiegającej między azją i oceanią linia ta nazwana została linią wallace a odkrycie miało miejsce podczas podróży przez indie wschodnie jest współtwórcą biogeografii w czasie swoich badań doszedł niezależnie od karola darwina do sformułowania teorii ewolucji opartej na doborze naturalnym teoria została po raz pierwszy ogłoszona wspólnie przez obu naukowców w roku w czasie posiedzenia towarzystwa linneuszowskiego a r wallace jest autorem ponad publikacji w portalu internetowym wallace online zamieszczono wykaz pozycji książkowych łącznie ze wznowieniami i wydaniami uzupełnionymi za publikację o kluczowym znaczeniu uważa się pracę on the tendency of varieties to depart indefinitely from the original type zaprezentowaną w roku w towarzystwie linneuszowskim zob posiedzenie towarzystwa dotyczyło koncepcji która bywa nazywana darwin wallace theory wielkie znaczenie przypisuje się również m in pracy z dziedziny biogeografii geographical distribution of animals tematyka wielu publikacji a r wallace a wykracza poza obszar biologii i biogeografii np social environment and moral progress the revolt of democracy man s place in the universe i in niektóre głoszone przekonania były kontrowersyjne m in dotyczące nieskuteczności szczepień lub spirytyzmu i zjawisk mediumicznych trzy eseje wydane w roku w zbiorze pod tytułem on miracles and modern spiritualism wydano w roku w języku polskim pod tytułem o cudach i nowoczesnym spirytyzmie w biogramie zamieszczonym w bazie nndb wymieniono otrzymał również inne odznaczenia w tym order of merit i medal darwina wallace a złoty który został mu wręczony w roku w czasie uroczystego posiedzenia towarzystwa linneuszowskiego z okazji rocznicy opublikowania pierwszej pracy darwina i wallace a otrzymał honorowe tytuły naukowe w oksfordzie i dublinie pełnił funkcję przewodniczącego entomological society of london dorobek a r wallace a jest upamiętniony w licznych publikacjach naukowych w których jego prace są cytowane i analizowane oraz w wielu biografiach liczne pamiątki są zgromadzone przez towarzystwo linneuszowskie w londynie i prezentowane w natural history museum z żoną annie mitten miał troje dzieci herberta zmarł w dzieciństwie violetę i williama albert schweitzer ur stycznia w kaysersbergu zm września w lambarn francusko niemiecki alzacki teolog i duchowny luterański filozof organista muzykolog lekarz w otrzymał pokojową nagrodę nobla za założenie szpitala w lambarn w gabonie był synem alzackiego pastora odebrał staranne wykształcenie studiował teologię i filozofię na uniwersytecie w strasburgu i na sorbonie a także grę na organach u karola marii widora po uzyskaniu doktoratu z filozofii i habilitacji z teologii zdecydował się na rozpoczęcie studiów medycznych po ukończeniu których wyrzekł się kariery naukowej i muzycznej by jako lekarz nieść pomoc afrykańczykom w założonym w przez siebie i żonę helenę breslau szpitalu w lambarn obecnie gabon w latach jako obywatel niemiecki został internowany we francji w powrócił do lambarn i przystąpił do rozbudowy szpitala m in o leprozorium odbywał sporadyczne podróże do europy i usa dając koncerty nagrywając płyty i wygłaszając odczyty w celu zdobywania funduszy na utrzymanie szpitala jest jednym z najważniejszych badaczy życia i twórczości jana sebastiana bacha fundamentalne dzieło schweitzera monografia jan sebastian bach z przez cały wiek xx była głównie w bloku wschodnim punktem wyjścia dla kolejnych opracowań i interpretacji dorobku niemieckiego kompozytora w otrzymał pokojową nagrodę księgarzy niemieckich a w pokojową nagrodę nobla jego ideą etyczną którą starał się praktycznie realizować było poszanowanie życia zawarte w twierdzeniu jestem życiem które pragnie żyć pośród życia które pragnie żyć konsekwencją tego programu etycznego jest obowiązek ratowania życia i łagodzenia cierpienia głosił że cześć dla życia wymaga od człowieka szacunku nie tylko wobec ludzi ale także wobec zwierząt a nawet roślin zakazując ich bezmyślnego niszczenia schweitzer reprezentował pogląd że najwcześniejsze pisma chrześcijańskie jak autentyczne listy pawłowe list do koryntian i list do tesaloniczan oraz pierwsze ewangelie marka i mateusza wyraźnie wskazują iż jezus wierzył że syn człowieczy nadejdzie wkrótce ówczesne potęgi upadną i zostanie ustanowione królestwo boże na ziemi z biegiem czasu w późniejszych pismach przesłanie apokaliptyczne zanikało opinię tę wyraził w innej swojej pracy historia badań nad życiem jezusa która stała się słynna pod angielskim tytułem the uest of the historical jesus i jest uważana za tekst fundacyjny hipotezy jezusa jako proroka apokaliptycznego natomiast w swojej pracy doktorskiej die psychiatrische beurteilung jesu darstellung und kritik psychiatryczna ocena jezusa przedstawienie zagadnienia i krytyka polemizował z popularnymi w tamtym czasie wśród niektórych psychiatrów i psychologów opiniami kwestionującymi zdrowie psychiczne jezusa jako zdeklarowany pacyfista po ii wojnie światowej angażował się w ruch przeciwko wyścigowi zbrojeń w chwili obecnej myśl schweitzerowska w polsce przeżywa renesans w dużej mierze dzięki zaangażowaniu pracowników naukowych uniwersytetu medycznego im karola marcinkowskiego w poznaniu do idei schweitzera nawiązują współcześnie ruchy ekologiczne aldous leonard huxley ur lipca w godalming zm listopada w los angeles angielski powieściopisarz nowelista eseista poeta jego ojcem był leonard huxley pisarz i wydawca a dziadkiem thomas huxley znany biolog i eseista matka zmarła w roku kiedy huxley miał lat wstępną edukację odbył w domu rodzinnym a następnie w ekskluzywnej szkole średniej eton college studiował medycynę i filozofię w oksfordzie w roku przerwał naukę z powodu zagrożenia ślepotą a nawet nauczył się alfabetu braille a po dwóch latach mógł kontynuować studia w oksfordzie lecz dopiero w roku odzyskał pełnię wzroku było to możliwe dzięki technikom opracowanym przez williama h batesa które opisał w opublikowanej osiem lat później książce sztuka widzenia także z powodu postępującej ślepoty nie uczestniczył w i wojnie światowej lecz pracował w administracji państwowej po zakończeniu wojny poświęcił się pisarstwu w roku związał się z pismem athenaeum a następnie został krytykiem teatralnym w westminster gazzette w latach xx wieku wiele podróżował przez lat mieszkał we włoszech potem na południu francji w ameryce środkowej w końcu w roku osiadł w kalifornii początkowo zajmował się poezją wydając większą ilość tomików poetyckich z czasem jednak jego zainteresowania skierowały się w kierunku prozy jego pierwsza powieść wydana w roku crome yellow została dobrze przyjęta przez krytykę kreślił karykaturalny obraz obyczajowy postaci z angielskiej inteligencji ówczesnych czasów zgromadzonych na letni wypoczynek w wiejskiej posiadłości huxley w błyskotliwy i ironiczny sposób uwiecznił swoich gospodarzy z garsington manor gdzie przebywał w czasie wojny był propagatorem użytkowania środków psychoaktywnych z których dwóm meskalinie i lsd poświęcił wiele czasu bezpośrednich badań tuż przed śmiercią na jego własne życzenie żona podała mu domięśniowo mikrogramów lsd w dwóch dawkach po g powieść która przysporzyła huxleyowi największej sławy to dystopia nowy wspaniały świat pod koniec życia napisał jakby w opozycji do niej powieść wyspa prezentującą świat idealny największą popularność w filozofii zwłaszcza wśród naśladowców z nurtu new age zdobyło pojęcie filozofii wieczystej opracowane w książce pod tym samym tytułem aleksander fredro hrabia herbu bończa ur czerwca w surochowie koło jarosławia zm lipca we lwowie polski komediopisarz pamiętnikarz poeta ziemianin oficer wolnomularz tworzył w epoce romantyzmu uważany jest za najwybitniejszego komediopisarza w historii literatury polskiej urodził się czerwca roku w surochowie niedaleko jarosławia w bogatej rodzinie szlacheckiej niegdyś senatorskiej jako syn jacka fredry i marianny z dembińskich do beńkowej wiszni rodzice aleksandra fredry sprowadzili się w roku nauki pobierał w domu rodzinnym nigdy nie uczęszczał do szkół publicznych stycznia roku w pożarze dworu w beńkowej wiszni zginęła jego matka marianna fredro ojciec jacek fredro przeniósł się wraz z nim do lwowa w wieku lat w roku zaciągnął się do armii księstwa warszawskiego później był w wojsku napoleona trzy lata później wziął udział w wyprawie napoleona na moskwę otrzymał wówczas złoty krzyż virtuti militari w latach przebył całą kampanię napoleońską jako oficer ordynansowy w sztabie cesarza po czym w roku został odznaczony krzyżem legii honorowej po abdykacji napoleona w roku wrócił do domu i gospodarował w rodzinnym majątku bieńkowa wisznia opuszczając paryż po klęsce napoleona aleksander fredro napisał wyjechaliśmy razem z odmiennych pobudek napoleon na elbę ja zasię do rudek wstąpił do lubelskiej loży wolnomularskiej w roku mając lat napisał pierwszą ważną komedię pan geldhab sztuka napisana z dużym humorem i wdziękiem opowiada o perypetiach młodego szlachcica starającego się o rękę córki tytułowego dorobkiewicza ten jednak usiłuje wydać ją za księcia sztuka została wystawiona w r w roku po śmierci ojca przejął i pomnożył odziedziczony majątek był już wtedy autorem kilkunastu komedii rok później wstąpił do towarzystwa przyjaciół nauk w roku brał udział w pracach obywatelskiego komitetu pomocy dla powstania który został utworzony we lwowie w roku przechowywał w swoim majątku dwóch powstańców z wielkopolski którzy w obawie przed represjami ze strony władz pruskich schronili się w galicji w roku otrzymał honorowe obywatelstwo miasta lwowa w roku przerwał działalność literacką pod wpływem ataków krytyki i na kilkanaście lat zaprzestał twórczości pisząc jedynie w latach pamiętniki z czasów napoleońskich trzy po trzy lipca członek założyciel galicyjskiego towarzystwa gospodarskiego w rewolucyjnym roku był członkiem lwowskiej rady narodowej w latach z niewielkimi przerwami przebywał po raz drugi we francji gdzie po powstaniu węgierskim znalazł schronienie jego syn jan aleksander fredro także komediopisarz lecz niższego lotu w roku wznowił działalność komediopisarską ale równocześnie podjął decyzję o niepublikowaniu i niewystawianiu swoich dzieł w przypadku żądania odeń jakichkolwiek zmian w ich treści po otrzymał francuski medal świętej heleny od roku był posłem do sejmu krajowego czynił starania o budowę w galicji pierwszej linii kolejowej organizował towarzystwo kredytowe ziemskie i galicyjską kasę oszczędności kwietnia roku został mianowany kawalerem wielkiego krzyża orderu franciszka józefa od roku był członkiem akademii umiejętności zmarł we lwowie lipca roku został pochowany w rodzinnej krypcie w kościele wniebowzięcia najświętszej maryi panny w rudkach koło lwowa w latach xx wieku wrocławski znawca i miłośnik twórczości fredry prof bogdan zakrzewski odwiedzając rudki miał skraść z grobowca poety jeden z palców jego szkieletu kości te zamurowano w ścianie kościoła św maurycego we wrocławiu aleksander fredro był człowiekiem pełnym wewnętrznych sprzeczności aktywny i zaangażowany w sprawy publiczne szukał zarazem samotności i przejawiał skłonność do mizantropii ostatnie lata życia naznaczone chorobami spędził z dala od świata w gronie rodzinnym był autorem komedii obyczajowych z życia szlachty głównie prowincjonalnej pisywał również wiersze poematy aforyzmy debiutował w roku jednak pozostał obcy problemom romantyzmu naraziło go to na ostre ataki ze strony seweryna goszczyńskiego i leszka dunina borkowskiego w wyniku których zaprzestał publikowania swoich utworów pisując do szuflady przez ok lat wychowany w tradycjach oświecenia był bliski laurence owi sterne owi w swych komediach fredro ukazał mistrzostwo w tworzeniu charakterystyki bohaterów kształtowaniu akcji i giętkości języka do utworów wprowadzał akcenty humorystyczne i elementy komiki ludowego teatru ówcześnie właściwe tylko farsie utwory fredry weszły na stałe do kanonu polskiej literatury i teatru jego bajki jak np małpa w kąpieli zupa na gwoździu czy paweł i gaweł są lekturami literatury dziecięcej etapy edukacji jesienią r ożenił się z zofią z jabłonowskich primo voto skarbkową miał z nią syna jana aleksandra i córkę zofię z fredrów zamężną hrabinę szeptycką która była matką m in arcybiskupa andrzeja szeptyckiego i generała stanisława jego siostra była prababką błogosławionego stanisława kostki starowieyskiego męczennika wnuk aleksandra błogosławiony klemens był prezbiterem katolickim i męczennikiem ambrose gwinett bierce ur czerwca zm w grudniu lub na początku roku prawdopodobnie w meksyku dziennikarz satyryk i nowelista amerykański uczestnik wojny secesyjnej także aforysta i filozof sceptyk często określany jako prekursor czarnej literatury xx wieku jeden z najwybitniejszych twórców wczesnej powieści grozy jest autorem m in opowiadań droga w świetle księżyca olej z psa moje ulubione morderstwo bierce tworzy w nich świat okrutny pełen patologii i perwersjii niepodlegający żadnym zasadom moralnym groza bierce a jest niejako zaprzeczeniem transcendetnego wypływającego z duszy surrealistycznego strachu edgara allana poego autor jeźdźca na niebie zwraca uwagę na grozę przynależącą do świata materialnego podskórną i brutalną w swojej przyziemności opisy bierce a cechuje całkowita beznamiętność w przedstawianiu sadyzmu i okrucieństwa częste epatowanie krwią nagromadzenie makabrycznych wątków dały zaczątek do traktowania horroru w kategoriach gore często nawiązywał do własnych doświadczeń wojennych oraz do pionierskiego życia w ameryce północnej ukazując powszechną wówczas biedę zacofanie i pijaństwo które sprawnie zaprzęgał do potrzeb literatury grozy charakterystyczny dla grozy ambrose bierca jest model świata to universum pozbawione wszelkiej przypadkowości gdzie zbrodnie sprzed lat powracają aby nakręcać spiralę wszechogarniającego koszmaru autor słynnego the devil s dictionary zawierającego przepełnione czarnym humorem definicje wielu pojęć np the devil s dictionary jest dostępny przez protokół dict m in jako pakiet dict devil w debianie alfred louis charles de musset ur grudnia w paryżu zm maja tamże francuski poeta dramaturg prozaik przedstawiciel romantyzmu członek akademii francuskiej chociaż sztuki musseta były w większości niedoceniane za jego życia od początku xx wieku są z powodzeniem grane na wielu scenach świata alfred de musset wcielał w życie postawę artystyczną jaką był dandyzm wykazywał zdolności w sztukach plastycznych stąd też nie był pewien jaką drogę w sztuce ma obrać był synem wiktora de musseta victor donatien de musset pathay wydawcy dzieł rousseau od roku życia związany był z grupą artystyczną charlesa nodiera w wieku dziewiętnastu lat opublikował pierwsze utwory z tomu contes d espagne et d italie wydanie całości styczeń r po współpracował z pismem revue des deux mondes w został członkiem akademii związany był najpierw z francuską pisarką i znaną skandalistką george sand późniejszą kochanką fryderyka chopina następnie z aktorką żydowskiego pochodzenia znaną jako rachela związała się później z aleksandrem colonną walewskim synem napoleona bonaparte i marii walewskiej antoni ignacy tadeusz kępiński ur listopada w dolinie zm czerwca w krakowie polski lekarz psychiatra naukowiec humanista i filozof jest znany między innymi jako twórca koncepcji metabolizmu energetyczno informacyjnego i psychiatrii aksjologicznej urodził się w dolinie k stanisławowa edukację odbył w gimnazjum nowodworskiego w krakowie które ukończył w roku rozpoczął studia medyczne na uniwersytecie jagiellońskim które przerwała wojna jako ochotnik uczestniczył w kampanii wrześniowej a następnie został internowany na węgrzech skąd uciekł przedostając się do francji po przeprawie przez pireneje do hiszpanii został zatrzymany przez władze hiszpańskie i uwięziony w obozie koncentracyjnym miranda de ebro po uwolnieniu udał się do anglii gdzie przez krótki czas wchodził w skład polskich sił zbrojnych ostatecznie w latach skończył studia medyczne w edynburgu i uzyskał dyplom w roku wkrótce wrócił do kraju swoje losy związał z kliniką psychiatrii akademii medycznej w krakowie listopada otrzymał dyplom lekarza grudnia uzyskał stopień doktora medycyny w zakresie psychiatrii maja habilitował się habilitację zatwierdzono dopiero stycznia na krótko przed śmiercią w roku został mianowany profesorem tej katedry jego uczniem jest zdzisław jan ryn który jest jednym z najwytrwalszych kustoszów jego spuścizny antoni kępiński brał udział w programie leczenia osób więzionych w obozie koncentracyjnym w oświęcimiu został pochowany na cmentarzu salwatorskim w krakowie sektor sc kępiński był eklektykiem co wiązało się z wielostronnością jego zainteresowań i dostrzeganą potrzebą uzupełnienia wiedzy psychiatrycznej danymi pochodzącymi z innych dyscyplin naukowych biologii neurofizjologii biocybernetyki psychologii socjologii filozofii etyki uważał że etiologia zaburzeń psychicznych jest wieloczynnikowa dlatego zadaniem psychiatrii jest nie tylko odkrycie czynników etiologicznych ale również ustalenie hierarchii ich ważności zauważał przy tym że na współczesnym mu etapie rozwoju psychiatrii jest to trudne zadanie był prekursorem psychoterapii indywidualnej i grupowej w polsce psychoterapię uznawał za integralną część psychiatrii psychoterapia służy przełamywaniu i likwidowaniu chaosu i bezładu tkwiącego w strukturach systemu psychicznego jednostki przede wszystkim w systemie wartości przypisywał szczególną rolę osobowości psychoterapeuty w procesie terapeutyczno diagnostycznym oraz relacjom ich jakości i intensywności oraz kierunku pacjent klient terapeuta relacje te winny mieć charakter poznawczy i emocjonalny ukierunkowany na cel jakim jest odkrycie i ukazanie obrazu pacjenta i możliwości jego rozwoju kępiński sformułował postulaty określające dobrego psychoterapeutę dobrego psychiatrę pozbawiony postawy pseudonaukowej tzn takiej która zmierza do uprzedmiotowienia pacjenta traktowania go jako przypadku górowania nad nim pozbawiony maski czyli tłumienia swoich stanów emocjonalnych i spontanicznych reakcji pozbawiony postawy oceniającej wartościującej moralnie pacjenta jako cechy znaczące wymieniał wiarę w wyleczenie pacjenta cierpliwość zdolność rozumienia chorego empatię umiejętność zdobywania zaufania według kępińskiego istotą schizofrenii jest odwrócenie hierarchii wartości to co jednostkowe i osobiste traci ważność a pierwszoplanowe stają się sprawy ostateczne istota bytu koncepcja człowieka i wszechświat nurt ontologiczny koniec świata raj piekło niebo wojny kataklizmy nurt eschatologiczny poszukiwanie istotnego sensu życia ludzkiego odczuwanie poczucia mocy wszechwładności nieśmiertelności nurt charyzmatyczny antoni kępiński postulował odmienność badania psychiatrycznego od badania wykonywanego przez innych lekarzy specjalistów według niego różnice pojawiają się już przy określaniu celu badania jakim jest postawienie konkretnej diagnozy ponieważ jest to w psychiatrii zwyczajnie niemożliwe rozpoznanie może się bowiem opierać o różne kryteria diagnostyczne diagnoza jest często sprawą umowną pozwala określić jednym słowem zespół objawów osiowych mogących wystąpić u pacjenta przez co ułatwia komunikację między psychiatrami kolejnym aspektem jest brak pewności którą powinno dać lekarzowi psychiatrii postawienie rozpoznania w przeciwieństwie do innych lekarzy specjalistów w większości przypadków nie zna on etiologii patogenezy czy typowego obrazu klinicznego który może być różny u poszczególnych pacjentów z tym samym schorzeniem poza tym leczenie farmakologiczne jest raczej oparte o rozpoznanie objawowe niż o rozpoznanie nozologiczne z tego względu mimo postawienia diagnozy psychiatra wciąż pozostaje skazany na niepewność i wątpliwości sam proces diagnostyczny w psychiatrii jest w zasadzie nieskończony podstawą rozpoznania jest poznanie chorego jego sposobu myślenia odczuć wartości którymi się kieruje nawet stosując długoterminowe metody diagnostyczne np psychoanalizę całkowite poznanie drugiego człowieka jest zadaniem niewykonalnym mimo to kolejne informacje o pacjencie uzyskiwane w miarę postępów tego procesu zmuszają lekarza do spojrzenia na chorego z różnych punktów widzenia oraz sukcesywnego poddawania rewizji wcześniej poczynionych spostrzeżeń także same narzędzia używane przez psychiatrów w procesie diagnostyki nie są tak ściśle określone jak w innych dziedzinach medycyny lekarz psychiatrii ma dużą swobodę w dobieraniu odpowiednich metod badawczych różnorodność schorzeń z jakimi może mieć do czynienia wręcz wymaga od niego elastyczności i częstej zmiany sposobu podejścia nawet w stosunku do tego samego pacjenta znamienne jest także iż efektywność poznania zależy w dużej mierze od cech samego badającego taktu łatwości kontaktu z otoczeniem doświadczenia życiowego i posiadanej wiedzy fachowej wysoce niewskazane jest konstruowanie sztywnych schematów świetnie działających w przypadku innych dziedzin medycyny w przypadku psychiatry zastosowanie tzw chwytów badawczych polegających na zadawaniu podchwytliwych pytań mających wykryć u chorego halucynacje określić jego orientację czy inteligencję może go jedynie w oczach pacjenta ośmieszyć kępiński wyróżnił także dwa rodzaje poznania przyrodnicze i humanistyczne pierwszy z nich opiera się na relacji podmiot przedmiot gdzie nietykalny obserwator podmiot może wpływać na obserwowany obiekt przedmiot lecz relacja ta nie może zajść w drugą stronę poznanie humanistyczne zakłada relację podmiot podmiot w której wzajemne oddziaływania mogą zachodzić w obydwie strony a poznanie odbywa się przy pomocy intuicji a nie obserwacji przez co jest bardziej pierwotne idealna relacja psychiatra pacjent powinna stanowić syntezę tych dwóch podejść antoni kępiński postulował wytworzenie przez lekarza w sobie trzeciego obserwatora który z dystansu obserwuje reakcje emocjonalne zarówno badanego jak i badającego i traktuje ich przeżycia jako przedmiot swoich badań napisał ponad prac najbardziej znane książki to antoni słonimski pseudonim pro rok i in ur listopada w warszawie zm lipca tamże polski poeta żydowskiego pochodzenia dramatopisarz prozaik felietonista członek jak i założyciel kabaretu pod picadorem i grupy literackiej skamander w latach współpracownik tygodnika wiadomości literackie w latach współpracownik tygodnika cyrulik warszawski od członek związku zawodowego literatów polskich w czasie ii wojny światowej przebywał na emigracji w latach dyrektor instytutu kultury polskiej w londynie w latach prezes związku literatów polskich autor i sygnatariusz listu sygnatariusz listu malarz grafik i rysownik w latach współpracownik tygodnika sowizdrzał krytyk literacki i teatralny antoni słonimski urodził się listopada roku w roku ukończył szkołę sztuk pięknych w warszawie organizował wystawy swych prac plastycznych oraz współpracował z czasopismami artystycznymi m in z miesięcznikiem pro arte w roku współtworzył kawiarnię literacką pod picadorem a w roku grupę poetycką skamander współpracował z nią z przerwami do wybuchu wojny w latach międzywojennych współpracował także z kurierem polskim i wiadomościami literackimi jego teksty wykorzystywały m in kabarety czarny kot ui pro uo cyrulik warszawski tip top oraz rosyjski awangardowy niebieski ptak był członkiem związku zawodowego literatów polskich i polskiej sekcji pen clubu w działalności publicystycznej sprzeciwiał się zarówno postawom narodowej demokracji jak i komunizmowi opowiadał się za racjonalizmem i demokracją od wczesnej młodości związany z pps popierał działalność józefa piłsudskiego aż do czasów utworzenia obozu w berezie kartuskiej w swoim dorobku ma także dwie powieści science fiction torpeda czasu z roku i dwa końce świata widać w nich inspirację twórczością h g wellsa bardzo cenionego przez słonimskiego w książkach tych pisarz pokazywał groźne skutki militaryzmu i rozwoju totalitaryzmu po wybuchu ii wojny światowej wraz z żoną przez rumunię dotarł do paryża a po kapitulacji francji w do londynu współpracował z rozmaitymi periodykami emigracyjnymi m in z polską walczącą i wiadomościami polskimi politycznymi i literackimi w roku na skutek różnicy poglądów odszedł z wiadomości i wraz z karolem estreicherem założył miesięcznik nowa polska ukazujący się do roku w swych artykułach opowiadał się za ideą polski wielokulturowej i tolerancyjnej opartej na zasadach wolności i równości po zakończeniu ii wojny światowej kierował do roku sekcją literatury unesco następnie był do roku dyrektorem podlegającego władzom komunistycznym instytutu kultury polskiej w londynie w roku wziął udział we wrocławskim światowym kongresie intelektualistów w obronie pokoju podpisując jego rezolucję przyjętą po opuszczeniu kongresu przez część zachodnich intelektualistów w roku powrócił na stałe do kraju pisywał artykuły wiersze i felietony do wielu gazet ogólnopolskich m in do nowej kultury szpilek i przeglądu kulturalnego w poddał ostrej krytyce ówczesne podręczniki do historii literatury przez co jego dzieła zostały wycofane z obiegu w roku był jednym z założycieli klubu krzywego koła na fali odwilży w roku został wybrany na prezesa związku literatów polskich funkcję tę pełnił do roku odsunięty przez władysława gomułkę od sprawowania funkcji publicznych słonimski poświęcił się działalności na rzecz rozmaitych inicjatyw opozycyjnych w marcu roku wraz z janem józefem lipskim zainicjował tzw list przeciwko polityce kulturalnej partii krytykował władze w związku z antysemicką nagonką po marcu roku w roku był jednym z sygnatariuszy memoriału oraz listu w proteście przeciw planowanym zmianom w konstytucji prl z powodu działalności opozycyjnej jego dzieła ponownie wpisano na listę cenzorską od publikował w tygodniku powszechnym antoni słonimski zmarł lipca roku w warszawie w wyniku powikłań po wypadku samochodowym został pochowany z żoną janiną konarską słonimską na cmentarzu leśnym w laskach testamentem zapisał autorskie prawa majątkowe swych utworów zakładowi dla niewidomych w laskach nazwisko antoniego słonimskiego znalazło się na specjalnej liście na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury tomasz strzyżewski w swojej książce o cenzurze w prl publikuje poufną instrukcję cenzorską z lutego roku głównego urzędu kontroli prasy publikacji i widowisk na której umieszczono jego nazwisko oraz następujące wytyczne wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu urzędu w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów zapis nie dotyczy radia i tv których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów na mokotowie w warszawie w ciągu ulicy narbutta znajduje się skwer im antoniego słonimskiego we wrocławiu w dzielnicy psie pole w powstała ulica jego imienia a w w gdańsku w dzielnicy wrzeszcz górny arthur schopenhauer ur lutego w gdańsku zm września we frankfurcie nad menem filozof niemiecki przedstawiciel pesymizmu w filozofii artur schopenhauer urodził się w gdańsku w domu przy ul św ducha stary numer jako syn zamożnego kupca heinricha florisa i literatki johanny z domu trosiener w r po zajęciu gdańska przez prusy rodzina schopenhauerów wyemigrowała do hamburga początkowo artur przygotowywał się z woli ojca do zawodu kupieckiego ojciec sprowadzał do domu prywatnych nauczycieli dbając o rozwój intelektualny swego syna po śmierci ojca przeniósł się z matką do weimaru gdzie przygotowywał się do studiów uniwersyteckich tam też zetknął się z wielandem friedrichem majerem i goethem który go skłonił do badań nad barwami ber das sehen und die farben młody schopenhauer zaczął studiować w getyndze w latach poznając tam dzieła platona i kanta i uzyskując na tej uczelni stopień doktora habilitował się w roku na podstawie rozprawy pod tytułem ber die vierfache wurzel des satzes vom zureichenden grund tłum polskie o poczwórnym źródle zasady racji dostatecznej naukę kontynuował w berlinie i jenie oraz prowadził życie bon vivanta sporo podróżując turystycznie po całej europie w dreźnie w latach ukończył swoje dzieło podstawowe die welt als wille und vorstellung książka ta jest jedną z najważniejszych publikacji schopenhauera w tłumaczeniu polskim świat jako wola i wyobrażenie dzieło to podzielone jest na cztery księgi księga pierwsza mówi o tym że nie czerpiemy swej wiedzy z bezpośredniego doświadczenia lecz przez jego wyobrażenia i konstruktywne rozumowanie tzn czas przestrzeń i przypadkowość księga druga tej publikacji przedstawia pogląd że każdy człowiek ma swoją wolę która jest siłą sprawczą we wszechświecie w księgach kolejnych trzeciej i czwartej autor stwierdza że artyści i święci czasem odnajdują taką drogę życia która pozwala im wyrwać się spod wpływu woli jego nastawienie do życia zmieniło poznanie filozofii indyjskiej i buddyzmu swoimi dziełami zwrócił na siebie uwagę niemieckiego środowiska filozofów na skutek czego zaproponowano mu stanowisko privatdozenta na uniwersytecie w berlinie zaczął wykładać na uniwersytecie berlińskim od r jego pobyt w berlinie skończył się jednak porażką na skutek bojkotu jego wykładów przez zwolenników hegla który w tym samym czasie zdobywał coraz większą popularność w końcu zniechęcony wrócił do frankfurtu w roku uciekając przed panującą epidemią cholery we frankfurcie do końca życia pędził żywot odludka żyjąc z majątku odziedziczonego po ojcu schopenhauer rozpoczyna swoją filozofię od zdania świat jest moim wyobrażeniem twierdzenie to uważa za pierwszą nienaruszalną prawdę wpływ kanta i filozofii indyjskiej świat zewnętrzny istnieje tylko jako wyobrażenie wyobrażenia wiążą się ze sobą według zasady dostatecznej racji która występuje pod czterema postaciami jako stosunek racji i następstwa jako stosunek przyczyny i skutku stosunek przestrzeni i czasu stosunek pobudki i postępku związki które w poznaniu ustalamy odnoszą się zawsze do wyobrażeń nie wiemy natomiast w jakim stosunku pozostają do siebie rzeczy same w sobie jedyną rzeczą którą poznajemy samą w sobie to nasze ciało to co w związku z ciałem przeżywamy to wola najgłębsza istota nie tylko nas samych ale świata zewnętrznego ogólna wola świata podpada pod principium individuationis zasada ujednostkowienia i obiektywizuje się poprzez szereg stopni w minerałach roślinach zwierzętach a najwyższy stopień osiąga w człowieku z tej metafizyki woli wypływa pewna estetyka i etyka każda wola rodzi się w cierpieniu zwierzę chce jeść albowiem jest głodne chce pić albowiem jest spragnione najbardziej cierpi człowiek ponieważ ma największe potrzeby w chwilach estetycznej kontemplacji uspokaja się wola na bezwolnym oglądaniu idei polega istota artystycznego tworzenia wyzwolenie całkowite można osiągnąć tylko przez porzucenie własnej woli a przejście w wolę zbiorową przez zupełne zapomnienie o sobie i współżycie z innymi przez cierpienie i działanie dla innych przez ascezę w mędrcach artystach świętych przezwycięża wola świata siebie samą i to jest sens i cel jej usiłowań schopenhauer był początkowo zafascynowany teorią poznania kanta starał się ją jednak oczyścić ze sztucznych konstrukcji i uprościć rezultatem jego prac była jednak zupełnie nowa teoria poznania stojąca w kilku punktach w ostrej sprzeczności z kantem schopenhauer przyjął za kantem że nie ma możliwości bezpośredniego dotarcia ani na drodze poznania zmysłowego ani racjonalnego do istoty bytu zgodził się też z kantem że docierające do nas bodźce porządkują umysł przez formy poznania gruntownej krytyce poddał jednak kantowski system etyki oparty w dużej mierze na koncepcji imperatywu kategorycznego zarzucił kantowi wyprowadzanie pojęć etycznych na podstawie ukrytych treści teologicznych oraz odrzucił jego definicję moralnej konieczności natomiast kluczowym dla kantowskiej moralności pojęciom bezwarunkowej powinności czy bezwzględnej wartości zarzucił błąd contradictio in adiecto z form poznania wymyślonych przez kanta pozostawił jednak tylko trzy czas przestrzeń oraz przyczynowość uważając że wszystkie pozostałe nie są już stale przypisanymi koniecznymi formami lecz tylko zmiennymi sposobami widzenia świata zależnymi od historii i potrzeb poszczególnych ludzi kolejnym ważnym wkładem schopenhauera w teorię poznania była koncepcja fenomenu z której później rozwinęła się fenomenologia schopenhauer dokonał pewnego uzupełnienia rozumowania kanta dla kanta bezpośrednio dane były wrażenia zmysłowe zaś schopenhauer zauważył że rzadko dostrzegamy bezpośrednio te doznania lecz umysł je zawsze wstępnie filtruje i układa w struktury za pomocą form poznania struktury te schopenhauer nazwał właśnie fenomenami ponieważ jednak formy poznania nie były zdaniem schopenhauera tak jak dla kanta obiektywne konieczne i jednakowe dla wszystkich ludzi doszedł on do wniosku że każdy człowiek sam buduje sobie własne fenomeny i dlatego te same bodźce wyjściowe mogą u różnych ludzi dawać różne fenomeny na koniec poglądy schopenhauera rozeszły się zupełnie z kantyzmem schopenhauer będący pod silnym wpływem buddyzmu doszedł do wniosku że wbrew kantowi ludzie mają bezpośredni dostęp do jednego rodzaju bytu rzeczywistego mianowicie do własnego wnętrza nie chodziło mu jednak o umysł jako całość w sensie kartezjusza lecz do najbardziej pierwotnych odczuć i emocji zdaniem schopenhauera każdy ma bezpośredni dostęp do poczucia własnej woli czyli przemożnej chęci dążenia w określonym kierunku który jest uwarunkowany podstawowymi popędami popędy te i co za tym idzie także wola mają jednak charakter zupełnie irracjonalny i często obracają się przeciw nam schopenhauer twierdził że w tej sytuacji jedynym racjonalnym działaniem jest więc zagłębienie się w sobie przeanalizowanie własnych popędów zapanowanie nad nimi i w ten sposób przekroczenie siebie i pełne przejęcie kontroli nad własną wolą z tych rozważań wynikła też etyka schopenhauera która jest praktycznie sformułowaną w europejskich kategoriach filozoficznych etyką współczucia wyrzeczenia i przekroczenia siebie znaną od setek lat w obrębie buddyzmu i chrześcijaństwa poglądy schopenhauera na prowadzenie sporów znalazły się w niewielkiej pracy powstałej według przypuszczeń wydawców jego dzieł mockrauera i hbschera prawdopodobnie w latach i wydanej dopiero po jego śmierci po raz pierwszy w r die eristische dialektik znana w polskich tłumaczeniach jako erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów w swoich czasach filozofia schopenhauera nie była zbyt popularna gdyż w tym czasie dominował w niemczech heglizm oraz nieco później marksizm z koncepcji schopenhauera rozwinęło się jednak sporo systemów filozoficznych końca xix wieku i początku xx wieku z których część jest popularna do dzisiaj można do nich zaliczyć filozofię nietzschego który rozwinął woluntarystyczną teorię poznania fenomenologię w ramach której rozwinęła się koncepcja fenomenu psychoanalizę podążającą za ideą dogłębnego studiowania własnych popędów oraz w końcu egzystencjalizm rozwijający ideę przekroczenia siebie teoria schopenhauera znalazła swój oddźwięk w filozofii nietzschego muzyce richarda wagnera twórczości heinricha i thomasa manna michela houellebeca thomasa bernharda thomasa hardy ego samuela becketta lwa tołstoja hermanna hessego i wielu innych schopenhaueryzm szopenhaueryzm wywarł znaczny wpływ na kształtowanie się światopoglądu epoki modernizmu na filozofii schopenhauera opierał się dekadentyzm modny nurt twórczości okresu młodej polski z filozofii schopenhauera schyłek wieku przejął pesymistyczny obraz ludzkiej egzystencji przekonanie o zdeterminowaniu człowieka przez nierozumne popędy których nie da się zaspokoić i które zmuszają go do ciągłej aktywności przekonanie że człowiekowi stale towarzyszy niedosyt niezadowolenie poczucie klęski i strach przed śmiercią remedium na męki egzystencjalne miały stanowić ucieczka w nicość specyficznie interpretowaną buddyjską nirwanę oraz sztuka jako bezinteresowna kontemplacja estetyczna recepcja filozofii schopenhauera obecna jest głównie we wczesnym okresie literatury młodopolskiej wydanie zbiorowe dzieł schopenhauera krytyczno naukowe opracowane przez p deussena wychodziły od do roku i obejmowały tomów jego dzieła na język polski przełożyli marian massonius poczwórne źródło twierdzenia o podstawie dostatecznej adam stgbauer o wolności ludzkiej woli i grabowski poczwórne źródło twierdzenia o podstawie dostatecznej zofia bassakówna o podstawie moralności jan błeszyński o religii dialog r centnerszwerowa wybór myśli miłość i kobiety a współcześnie jan garewicz świat jako wola i przedstawienie i józef marzęcki czworaki korzeń zasady racji dostatecznej imię schopenhauera nosi ulica w gdańsku oliwie przed ii wojną światową od jego imię schopenhauerweg nosiła ulica mikołaja kopernika w gdańsku aniołkach jest patronem tramwaju pesa swing nag swing gdańskich autobusów i tramwajów o numerze bocznym 
