gustavo colonnetti a l é stàit n ingegné e matemàtich piemontèis nassù a turin a j ëd novèmber dël la soa a l é stàita un a dle figure pì amportante dla siensa italian a a l università ëd génoa e a cola ëd pisa e dzortut a turin andoa a l é stàit resior dël politécnich dal al laureasse n angegnerìa sivila che a l avìa mach ani doi agn apress a l era lìber docent l ann dòp professor an ròl e a vinteneuv agn diretor dla scòla d angegnerìa ëd pisa a agn a l era già resior dël politécnich ma ant ël nen volend rintré ant ël partì fassista a l ha përdù la nòmina ël regim a l ha comsëssìa soportalo për sò valor dë studios lassand che a continuèissa a fé ël professor ëd siensa dle costrussion soa ca a polon antra ël e ël a l é trovasse a esse un pont d arferiment për vàire përsonalità dla cultura tant piemontèise che pì an general italian e e foreste dapress al ëd luj dël ën essend je drocaje ël goèrn ëd mussolini a l é torna stàit nominà resior dël politécnich ma con l dë stèmber dël e ël formesse dla repùblica sossial italian a a l é trovasse a arzigh ëd persecussion scapà an svìssera a l é arfugiasse a losana andoa a l ha fondà ël camp d internament universitari che a riunìa student e professor che a scapavo da vàire bande dl italia e che a l ha avù un dosent iscrit squasi la mità d angegnerìa e j àutri tra médich economista e student ëd litre tornà a la fin dla sconda guèra mondial a l ha partecipà a la consulta për la constitussion italian a peui a l é avnuit diretor dël cnr a l é mòrt ai ëd mars dël a sò nòm a son antestà l istitù d metrologìa e ël pì gran parch dël mesdì ëd turin ël parch colonèt j anteresse sientìfich ëd colonèt a son ëstàit dzortut ij problema dl elasticità an arconossend le liure an tra elasticità e plasticità e an formoland ëd na fasson rigorosa ij prinsipi dl echilibri elastoplàstich coassion paròla anventà da chiel dël dël a l ha enonsià për la prima vira lë scond prinsipi d arsiprossità j euvre ëd colonnetti a armonto a pì che sinch sent publicassion scritor poeta e giornalista giovanni arpino a l era nassù ël ëd gené dël a pòla andoa sò pare colonel piemontèis a l era stàit trasferì e a l é mòrt a turin ël dë dzèmber dël apress doi agn ëd maladìa a l ha passà ij sò prim ani a bra ma peui a l é avnuit turinèis a turin a l é laureasse ant ël da scritor e da giornalista sportiv a l ha travajà a la stampa a l era pitòst tajà con ël piolèt a l era malfé che a serchèissa dë moderé sò pensé che as varda pr esempi la poesìa cità ambelessì sota ant j euvre a l ha vinsù vàire premi strega campiello e miraco soa conta pì famosa a resta il buio e il miele ël top e l amel d andoa a l han fàit doi film a parte dal arpino a l ha publicà tuti j agn ij sò epigrama an piemontèis an sl armanach piemontèis n esempi dlë stil motobin diret ch a dovrava frà ugo marìa cumin a l è l àutor dla prima euvra piemontèisa dedicà completament aj bolè fungorum vallis pisii specimen ël campionari dij bolè dla val pesio a l era nà coma giovan pàul cumin a revel an val pò l ëd giugn dël da michela marìa e giovan batista cumin ël prim d almeno eut tra frej e seure a studia prima a morëtta e peui a turin andova ël ëd magg dël a pija l brevèt dë spessiari a intra peui a la certosa d pesio coma convers frà làich lì as dédica d pì a le erbe e aj bolè che a la vita religiosa e a l è per lòn lì che a ven novissi mach ant ël con ël nòm d ugo marìa a la fin ël ëd novémber dël a pija ij vot ant ël a l è nominà sòcio corispondent dl académia dle siense ëd turin a j inissi dl eutsent ël piemont a ven na provinsa fransèisa la a division le librerìe dla certosa a ven o sigilà e a la fin la certosa a ven sarà ant ël cumin a së spòsta a coni andova për vive a fa lë spessiari ant ël a ven istituì a coni un ort botànich e cumin a ven nominà diretor dòp ël as perdo le trasse dël cumin e purtròp a l è non possìbil stabilì la data dla mòrt sicurament prima dël a parlo dël cumin amportant botànich e micòlogh dël passà bellardi balbis saccardo burnat a chiel a l è antitolà l ambac associassion micològica bovesan a e dj alp ëd coni ugo maria cumin ant soa euvra fungorum vallis pisii specimen pàgine a son dëscrivùe specie d bolè e un pòche d varietà ant la figura publicà dzora as vëdd un dij pòchi disegn fàit dal cumin ël boletus scobinaceus che adess a së s ciama albatrellus pes caprae frà cumin a dovrìa avèj dcò scrivù observation sur quelches plantes du jardin botanique par m cumino directeur ma l euvra a l è andàita perdùa dal latin religi religin fòrse da religre lighé gropé strèit coleghé l òm e la divinità ël bzògn religios as manifesta an minca coltura an forma esteriorisà con rit ch a l han valor sossial e ch a peudo avèj un contnù étich e filosòfich bele s a l é franch mal fé dé na definission completa as peul disse che religion a l é l adesion a chèich ëspiegassion dl esistensa e a chèich valor giudicà assolù për dé sust a la vita an d àotre paròle a l é la rispòsta che mincadun as dà a le domande chi i son ne da nté ch i ven ne ndoa chi vad ne che sust a l ha mia vita a j son doe stra possibij për risponde ch a dan orìgin a doi tipo ëd religion l òm a serca d arzòlve con la rason uman a le chestion che l esistensa a jë smon an formoland soe ipòtesi e an dovrand sò rasonament l òm a riva se a i riess a trové dë spiegassion e ëd valor convincent për soa vita parèj a nasso le religion naturaj esempi ëd religion naturaj a son budism taoism vàire filosofìe ateism l òm a aceta d avèj fiusa an chèich magìster stimà a l aotëssa d arzòlve ël problema dël sust ëd la vita arlongh dla stòria vàire ëd costi magìster a son presentasse coma portavos profeta d ën dé ant ës cas sì as parla ëd fé o religion arvelà col ch as dis profeta për esse chërdù a smon dle garansie ch a testimònio për chiel parèj d event miracolos o ëd predission d aveniment dl avnì le religion arvelà pì conossùe e spantià a son ant l ordin ëd soa aparission ëstòrica l ebraism ël cristianésim l islam vàire religion naturaj o arvelà ch a sio a adoto ëd test sacrà andova ch a cheujo an tut ò an part sò credense e prinsipi le religion as divido dzortut antra monoteìsta e politeìsta benito amilcare andrea mussolini a l era un polìtich italian a l era nassù a dovia ëd predappio ël ëd luj dël e a l é mòrt a giulino ëd mezzegra ël d avril dël a l era fij d alessandro fré anàrchich e socialista e ëd rosa maltoni magistra elementar a l avìa ancaminà l atività ant ël partì socialista ant ël për nen fé ël soldà ant ël a l era scapà an svìssera lì a fasìa propaganda an mes a j emigrant e anlora a l avìo mandalo via a l era tornà an italia a l avìa fàit ël soldà e peui a l era butasse a fé scòla ant ël a l era vnùit responsàbil dla camera dël travaj ëd trent e diretor dël giornal l avvenire dei lavoratori a l avìo dcò mandalo via dal trentin e a l era andàit a sté a forlì dova a l era vnùit segretari dla federassion socialista local ant l istess ann a l avìa conossù rachele guidi a sarìo peui sposasse ant ël e a l avrìo avù sinch fij ant ël a l era butasse da la part dj opositor dla guèra ëd libia e ant ël congress ëd res dl emilia dël a l avìa otenù na gròssa riussìa përsonal e a l era stàit nominà diretor dl avanti a l inissi dla prima guèra mondial prima a l era neutralista ma peui a l era vnùit anterventista a fianch dl intèisa pensand a në sboch rivolussionari dla crisi dàita da la guèra për sossì a l era stàit butà fòra dal giornal e dal partì socialista con l agiut d ambient finansiari e industriaj a l avìa fondà un giornal antërventista il popolo d italia e ij fassi d assion rivolussionaria an mente dla guèra a l era passà su posission nassionaliste finìa la guèra a l avìa fondà a milan ij fassi ëd combatiment peui adotand un programa polìtich nassionalista e andasend je contra ai sindicà a l avìa ancaminà a esse sostnù da j industriaj da j ex combatent e da la borzoasìa ant ël a l era stàit elegiù deputà an mente che le squadre fassiste a atacavo sempe d pì j organisassion dë snista ël a l avìa dessidù për na preuva d fòrsa e con la marcia s roma sfrutand l indecision dij liberaj a l avìa otnù da vitòrio emanuel iii l incàrich ëd fé l govern sò goern fassista democràtich popolar liberaj un general diaz n amiraj thaon ëd revel a l ha otnù la fiusa da la ciambrea dij deputà ai ëd nòvèmber con vot contra e astension ai ëd novèmber con vot contra la ciambrea a j conced ij podèj pien parèj a l avìa ancaminà a buté an pé la ditatura fassism ant ël a l avìa creà la milissia ant ël na lege eletoral magioritaria che a l avìa aumentà ël pèis dël pnf partì nassional fassista ant ël a l avìa dovù superé le dificoltà dël delit matteotti ma ant ël a l avìa scancelà le deriere libertà costitussionaj a l avìa alora consolidà sò pòst vnisend duce ant ël a l avìa firmà ij pat lateranens vers ël sò consens intern a l era al màssim a s organisavo manifestassion ëd pòpol e a s esaltava la romanità antendendla coma un passà da arcuperé a l avìa sempe guidà la polìtica estera adiritura ant ël a l avìa mobilità l esèrcit për nen che hitler a anvadèissa l àustria e a l avìa firmà un tratà con fransa e anghiltèra sempe pì gasà ant ël a l avìa anvadù l etiòpia e fàit l imper cola guèra a l avìa portà a slontanesse da le potense ossidentaj e a avsinesse a la gërmania con hitler ant ël a l avìa apogià ij franchista ant la guèra sivil spagneula ant ël a l avìa avù motobin amportansa ant ël pat ëd mònaco e a l avìa acetà l anession ëd l àustria e ocupà l albanìa quand a l era s ciopaje la sconda guèra mondial a l era tnusse neutral ma peui vist che le vitòrie tedesche a continuavo a l avìa dessidù d intré an guèra la condòta dla guèra a l era stàita disastrosa l atach a la grecia a l era stàit un disastro la guèra an àfrica ëdcò la spedission an russia l istess d apress a tuti sti disastro ël re ij militar e ij gerarca fassista midem a l avìo butalo da part ant ël gran consèj dël ëd luj dël a l avìo fin a butalo an përzon su órdin dël re a camp amperator al grand sass a l é stàit sarà ambelelà dai d ost ai dë stèmber cand ij tedësch a l avìo liberalo con n operassion vorsùa da hitler pr ëmnelo an almagna antratant a j dë stèmber ël regn d italia a l avìa fàit l armistissi con j aleà parèj mussolini a l avìa fondà la repùblica social italian a e a l avìa colaborà con ij tedesch fin a a condané a mòrt sò gënner galeazzo ciano an vers la fin dla guèra a l avìa tentà na tratàtiva con ël cln pen a dòp dla liberassion a l é stàit ciapà dai partisan a dongo an mente che a scapava an svìssera e a l é stàit fusilià a giulino ëd mezzegra ël d avril dël a l é sotrà a predappio turin a j piasìa nen an parland ne antra amis a la ciamava porca città francese e combin che an piemont ëd fassista convint che a l han nen molalo fin a a la fin a i në sia sta ie tanti vàire gent a l arcambiava ij sentiment dël duce che ant ël parlé popolar soèns as disìa ël ceruti an ton ëschernios ël b aestivalis a l é ansema a b edulis b aereus e b pinophilus un a dle quatr specie d porsin a chërs ant ij meis càud e sò nòm a riva da costa caraterìstica cheicun a lo ciama ancora b reticolatus nòm invàlid capel fin a a cm sliss ò sech e da seuli a feltrà brun con ëd tonalità rossastre grisastre ò giaunastre tut dël midem color fin a al bòrd tùboj bianch peui giàun e a la fin vërdastr përtus fin dël midem color gamba àuta fin a a cm e larga fin a a cm soens silìndrica con ël pé angrossà bes brunastra peui pì colorà ant ël mes marcà da un retìcol biancastr fin a al pé carn bianca e che a cambia nen savor doss a l é caraterisà da un capel ëd color unì pì o meno an sël maròn la pel dël capel a tira a chërpesse e quand che l temp a l é sèch o quand che a tira aria a peul fesse dle chërpure andova a i passa ij dij sota la carn a l é bianca bianca pì còtia che ant j àutri porsin la gamba a l é caraterisà da un retìcol fin ma spatarà dzora tuta la gamba che parèj a smija sempe vagament colorà a chërs ant ij bòsch dzortut latifeuje a la prima an meridion an istà da d àutre part chèich vire ëdcò an otonn comestìbil an cusin a a l é ël pì përfumà e ël pì bon dij porsin ëdcò për soa carn còtia belavans sia për la stagion ëd chërsita sia pròpi për soa caraterìstica soèns a l é pien ëd gianin babanòt a j ciamo da dj àutre part specie la gamba ël b edulis a l é ansema a b aestivalis b aereus e b pinophilus un a dle quatr specie d porsin capel fin a a o cm sliss ò sech ninsòla con ël bòrd ciàir ò biancastr dle vire pì ciàir dle vire pì scur ò marmorà tùboj bianch peui giàun ciàir e a la fin vërdastr përtus fin dël midem color a cambio nen color gamba àuta fin a a cm e larga fin a a cm a l inissi sférica peui clavà ò silìndrica da biancastra a òcra ciàira an bass carn bianca e che a cambia nen savor ëd ninsòla a l é l porsin con le caraterìstiche pì diferente ël capel a peul esse ciàir quandi ch a chërs ant ij sapin picea abies baross quandi ch a chërs ant j ambrun e maròn scur quandi ch a chërs al sol ma ant tanti cas ël capel a l é un pòch pì ciàir an sël bòrd la gamba trapùa dzortut vers ël bass a l é ciàira scasi bianca e a l ha un fin retìcol an riliev a chërs ant ij bòsch dzortut j agn con l istà càuda e sëcca an vers la mesaneuit a l é dle quatr specie cola ch a chërs un pòch daspërtut dal livel dël mar a l àuta montagna dal maròch a la svessia da l inissi dl istà a la fin dl otonn cheidun a lo treuva aj pé dël viso a méter andova a i é pì gnun e piante comestìbil an cusin a a s adata a tùit ij piat a l é dcò bon cru an salada ël b pinophilus a l é ansema a b aestivalis b aereus e b edulis un a dle quatr ëspecie d porsin ël b pinophilus a l ha doe stagion ëd chërsùa un a curta a la prima prest e peui da la fin dl istà a l oteugn tard dle quatr ëspecie d porsin a l é cola ch a ven pì gròssa a part già con la gamba pì gròssa dla capela e peui a peul rivé a dle dimension ecessionaj capel fin a a o cm sliss peui sech feltrà brun ross scur fin a al bòrd tùboj bianch ò grisastr ciàir peui vërdastr përtus fin dël midem color gamba àuta fin a a cm e larga fin a a cm sférica peui clavà bes rosastra an àut peui brun rossastra pì ciàira che ël capel con un fin retìcol biancastr dzortut ant ij doi ters dëdzora carn bianca e che a cambia nen savor doss a l é caraterisà da n capel ëd color unì dal maròn al viòla e da na gamba con un retìcol ross viòla ij rifless viòla a son coj ch a lo carateriso d pì da già che an piemontèis i lo ciamoma dcò vinaté a chërs dzortut sota ij pin pinus sylvestris ma ëdcò sota latifeuje pure comestìbil an cusin a miraco a l é l meno bon dij quatr porsin a l é d sicur ël meno përfumà e dcò la carn a sà relativament ëd pòch an cusend a perd nen ij rifless ross e viòla aut fin a cm gamba povrosa dla midema lunghëssa dël capel capel slongà da òcra brunastr a giàun arancion con còste sutile motobin regolar e alveoj diferent e profond a i é nen la valecola an sima a la gamba la m esculenta a l é ansema a la m conica e a la m elata un dij bolé ch a së s ciamo pongòle la m esculenta a l é un bolé ch a l ha un baron ëd varietà na vòta a i era un baron dë specie diferente adess as l ha pì car consideré la m esculenta coma na specie sola con tante varietà për esempi cola dla fotografìà a dovrìa esse na m esculenta var vulgaris a motiv ëd cheich colorassion grise la m esculenta a l é caraterisà da na specie d capel ch a smija a un nil ëd vespe o a un panucc ëd melia ël color dël capel a l é dël color dla paja pì o meno carià ant la var vulgaris a peul avèj cheich rifless gris la gamba a l é bianca o pòch pòch colorà la carn a l é bianca sia capel che gamba a son veuid la part ch a prodov le spòre a son ij përtus dël nil ëd vespe a chërs a la prima e soa stagion a dura pòche sman e as treuva dzortut arlongh a le rive dij fium ant ij teren sabios a chërs sota ij frasso j orm ant ij pòst fresch atension a son velenose crùe a son motobin bon e cheuite dzortut ant ij risòt ant ij condiment e ant le frità an mente che un aj cusin a a son motobin përfumà l a aegerita a l é un bolé che soens për coma ch as presenta a l é confondù con l armillaria mellea con tut ch a sio doe specie completament diferente a l é coltivà fin a dal temp dij roman e a l é bel fé trovela a vende sota l nòm ëd pioppini o piopparelli capel fin a cm rugos peui chërpà da brun caud a biancastr lamele s ciasse da adnà a pòch decorente bes ciàir peui brunastr sombr gamba àuta fin a cm e larga fin a cm ciàira peui òcra rossastra anel gròss carn biancastra la capela a l inissi a l é maron scur peui a ven sempe pì ciàira fin a squase a bianca a resta scura mach ant ël mes a temp sech la capela as chërpa tuta la gamba a l é ciàira forà ant ël mes e vnisend veja a l é na vòta pì dura le lamele a l inissi a son ciàire peui a passo a color cafelait e peui al color dël cafè përchè le spore a son color dël cacao a chërs an dzora a albre mòrte e àutre salicacee a l ha bin car chërse tacà a le piante d arbra pin a popolus nigra var italica d andova a pija sò nòm piemontèis ma as treuva dcò dzora a dj àutre arbre e ëdcò dzora a n òpi ornamental a ven coltivà dzora a bòsch d arbra a chërs a bocc coma le famiòle comestìbil bon an cusin a a l é motobin profumà a l é mej mës cielo con d àutre specie ch as campa via la gamba squase sempe dura e ch as campo via dcò le capele quand ch a son tròp dure revel o arvel revello an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd coni a son trovasse an sël fianch dël còl san bias mont brach dij rest archeològich ch a peulo esse d época roman a ant ij document medievaj a l é sità l nòm revellum e an cheich document dël sécol che a fa x a arzulta che ij longobard a ciamavo revel curtiis regia val a dì teritòri aministrà completament daj longobard revel a l é peui sità ant un document dla metà dël sécol ch a fa xi e n at dël a fà arferiment a sò castel a parte da col temp la sitadin a a l avìa na certa amportansa e la diòssesi d turin a l avìa istituì na piev ch a l avìa giurisdission dzorà le àutre gesie dla val pò pì o meno fin a al ant ël con ël marchèis olderich manfred a l era ancaminaje l época feudal ch a l é durà fina al sécol ch a fa xviii ant col ch a fa xii ël teritòri d revel a l era passà aj marchèis ëd salusse n acòrdi dël fàit antra la sitadin a e l marchèis manfred iv a dimostra ch a i era na comun a fòrta e organisà grassie dcò a la polìtica dij marchèis ch a ciamavo sempe neuv abitant a protegìo ij comersi e j artisan e a garantìo la protession armà a la sità ant ël dapress l ùltim marchèis gabriel revel a l era passà a la fransa ant ël a l era passà sota ij duch ëd savòja ant ël an mente d na guera a l é stàit dësblà con ël richelieu ch a l era d acòrdi ël castel ch a l era motobin fortificà dòp costo episòdi la sità a l avìa përdù ògni amportansa ël sìndich a l é ugo motta da l morëtta moretta an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd coni le testimonianse pì veje lassà da l òm ant ël teritòri d morëtta a son dle tombe d época roman a artrovà ant la località prèise basse e datà con ij cop dovrà për le sipolture le prime notissie sicure a son antorn al quand che l teritòri d morëtta a intra a fé part dij possediment dël marchèis jermo d busca ant l istess temp ël vësco d turin a buta la preivostura d morëtta sota a la canònica d lombriasch quand che jermo d busca a meuir ël teritòri d morëtta a toca a sò fieul berengari antorna a la fin dël sécol ch a fa xii morëtta a passa a la famija dij pazella ch a la oten o sia dal marchèis ëd busca sia dal vësco ëd turin miraco a son ij pazella ch a ancamin o l castel ëd morëtta ant l istess temp ij frà dl abassia dë stafarda a fasìo na cassin a visin al pò ant ël ël prinsi giaco d acaja a dasìa morëtta aj solar për fërmé l espansion dij marchèis ëd salusse ij solar a continuavo la costrussion dël castel ëdcò përché ant ël a j era na disastrosa ancursion dij mersenari d facino cane da col temp ël destin ëd morëtta a l é stàit gropà aj solar e a la ca ëd savòja ël sìndich a l é sergio banchio da l morëtta a l é gemelà con ël p ostreatus a l é un bolè bel da conòsse a l ha na stagion ëd chërsita pì ùnica che ràira a chërs ant l invern da otóber a mars për ancaminé a chërse a l ha dabzògn ëd le prime brinà o dij prim gej colp tèrmich capel fin a a cm bombà ò piat bes gris dle vire an sël violèt con ël bòrd bombà seuli lamele biancastre pòch decorente gamba curta ò sensa dës centrà ël capel a l é gris pì o meno scur dle vire a l ha dle nuanse brun e la gamba as presenta squase sempe da na part bianca le lamele bianche soens a rivo arlongh a la gamba la carn un pòch gorëgna a l é bianca a l é na specie motobin coltivà e as treuva an tùit ij mërcà a chërs dzora al bòsch dzortut bòsch ëd j arbre a chërs pì che àutr tacà a l arbra ma dcò tacà al sàles e tacà a l òpi a l é un bolè lignìcol che a chërs a parte dal pé dle piante fin a a vàire méter d autëssa a i é dle vire che a chërs talment an su che un a peul nen cheuilo comestìbil a l é motobin coltivà an cusin a a l é motobin gustos a l ha dabzògn ëd na longa cheuita përchè la carn a l é pitòst gorëgna cheidun a l ha pì car mangelo fricassà ma a i é dcò chi che a lo fa beuje un pòch e peui a lo ampan a busca buscha an ossitan a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd coni vzin a la frassion ëd san martin a son stàite trovà dle reste dl età dël bronz tra e agn fa a l é famosa n iscrission an caràter etrusch trovà dantorn a busca an época roman a ël teritòri ëd busca a fasìa part dla colònia julia augusta ch a restava da le part ëd sental la pì part dle testimonianse d época roman a a son datà tra ij sécoj ch a fan i e iii tra ij sécoj che a fan v e vii a l é rivaje ant la zona ëd busca ël cristianésim la piev ëd san martin a l é ëd prima dël dj àutre trasse a arpòrto aj longobard aj franch e aj sarasin che a rivavo fin a a busca da nt soe postassion vzin a saint tropez ij sécoj ch a fan xii e xiii a son coj dël marchesà ëd busca con jermo ël prim marchèis e peui ël fij berengari el fieul ëd cost sì jermo ii e l ùltim marchèis enrich ij marchèis a l avìo fàit fé un castel ël castlass e la gesia ëd san steu d apress a sòn busca a passa al marchesà ëd salusse e peui aj savòja da anlora ël destin ëd busca a l é stàit gropà a col dij savòja ël sìndich a l é marco gallo dal busca a l é gemelà con lombriasch lombriasco an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ël pais as treuva a chilòmeter da turin a méter d autëssa la prima notissia ëd lombriasch a l é dël d c aj temp che a l era imperator august quand che ant la zòna a l é stàita tirà su na fortificassion anviron a lòn a l é naje le prime cà dël sécol ch a fa xiii lombriasch a l era un posediment dj acaja ant ël a i meuir ludovich d acaja e ij teritòri dj acaja a son pijà da medeo viii ëd savòja ant ël an piemont a i é la guèra sivil për la tùa ëd carl emanuel ii a smija che ant ël napoleon a l abia durmì a lombriasch ël mërcà a l é al vën ner an via p cesare ël sìndich a l é renata fasolo dal sental o santal centallo an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd coni an época roman a sental a së s ciamava naxia e a fasìa part dël forum germanorum quand che roma a l avìa consedù la sitadinansa la sità a l era stàita anserìa ant la tribù pollia peui tuta la region a l é stàita anvadùa da gòt longobard e franch la prima notissia ëd sental a l é dël quand che ël vësco cunibert ëd turin a l avìa regalaje la gesia ëd san gioann a l abassìa ëd santa marìa ëd cavour peui ël pais a l é tornà al vësco ëd turin a l é passà a jë sgnor ëd brajda aj marchèis ëd salusse a j angioin e a la fin mach ant ël aj savòja che a l han passà ël pais aj de bolleris duca ëd chialbèis ant ël a l era stàit campà giù l castel ëd sental mach d apress a le guère ëd napoleon a l é peui ancaminaje për sental n época ëd pas a i é la fera dël faseul la coltivassion pì conossùa dla zòna ël sìndich a l é antonio panero dal second mandà turin ipa ty ri torino an italian turin an fransèis e an ossitan a l é na metròpoj ant l ëstat italian con abitant capleugh dla sità metropolitan a omònima e capital ëd piemont a l é la quarta comun a italian a scond j abitant dòp roma milan e nàpoli ma a l é la tersa sità da la mira conòmica con l àrea metropolitan a a së spantia sna surfassa ëd km con abitant conforma a l ocse a l é un fra ij pì amportant sènter universitari colturaj torìstich e sientìfich dël pais a l é na sità industrial mersì a soe meison viturìstiche an dzorpì a l é sènter dl edission dla telecomunicassion dël cine dj areclam dla cusin a dl architetura dla progetassion e dlë spòrt turin as treuva ant ël sènter dël piemont ant la pian a padan a turin a l é bagnà da pò ch a lo traversa da sud a nòrd da sangon da la stura ëd lans e da la dòira rivaria pò a spartiss la sità tra le colin e a est e la pian a a òvest quand ch a fa bel a së s ciàiro ij brich ch a sircondo la sità a òvest da nòrd a sud scond la classificassion dij clima d kppen turin a l é part dla binda cfa clima temprà ëd le latitùdin mesan e con istà càuda temperadura media dël mèis pì càud nen sota invern frèid e sensa stason sùita pì precisaman turin a l ha n clima temprà subcontinental con invern frèid e relativaman sùit e istà càude ël pich ëd càud a l é dl istà cand la presensa continua ëd masse d aria d adoss subtropical direte vers l euròpa sènter continental da n antissiclon nòrd african a l ha possà l mercuri dël termòmeter a c l ost j istà gavà l cas ecessional dël a son scaudasse e j argistr dj ann a mostro ëd temperadure pì àute che la media climàtica stòrica durant la stason invernal l àrea d turin parej me tut ël piemont òvest e sud a l é anteressà da la formassion dël cussin frèid con ël fluss ëd masse d aria continentaj e che grassie a brich e mont dla pian a d pò ossidental a arzist an manera fòrta aj vent tëbbi ch a sofio a autësse medie e àute me l siròch favorend soens la fiòca marlàit bin fòrta ste fiòche a son ciamà fiòche dl andossiment përché a càpito cand la temperadura a monta progressivaman durant la precipitassion episòdi arnomà a son coj dij gené dj agn cand l ambaronament a l è stàit ëd centim a venta arcordé dcò ij fluss ëd frèid sla sità ant lë stòrich fërvé ël termòmeter a l ha marcà ij nùmer pì bass dla serie climàtica c a turin caseli c a turin mirafior c a lombriasch ant la pian a a sud ëd turin dël gené le temperadure a son rivà a c con ël recent fluss ëd gèil dël fërvé ël mercuri dij termòmeter a l ha marcà për vàire dì d temperadure parèj ëd cole dl invern particolarman ël fërvé a la meteostassion ëd candieul a son argistrasse c e an tute le meteostassion dla pian a turineisa dzortut a sud dla sità a son ëstàit argistrà d valor sëmijant ant ël sènter sità an coj dì là a son ëstàit argistrà c c as arcòrda dcò ël dzèmber cand a son staje dj estrem tèrmich temperadura mìnima e temperadura màssima ëd c e d ma con pich ëd c ant la pian a dantorn a la fin contut sòn për lòn ch a rësguarda ël sènter sità dapòst ch a manco d àutri dat sigur la temperadura pì bassa argistrà a resta cola d c argistrà ël fërvé da ignassi sòmis an contrà d pò ij perìod pì piovos a son ij tre mèis da avril a giugn e l mèis d otóber ël mìnim pì aùss e durèivol dle precipitassion a l é d invern e sùbit dòp a i é luj le precipitassion dla tarda istà ch a smijerio sempe scarse an efet a son bin variàbij scond l ann j orissi an media minca ann dont doi con grela a càpito ëd sòlit nomach ant ij mèis fra avril e otóber e a càuso dle pieuve men durèivoj ma ncor pì satìe ël m luj a son drocà milim ant n ora ai stèmber la meteostassion ëd caseli chilòmeter a nòrd ëd turin a l ha argistrà n orissi straordinari milim an ses ore antensità sensa d àutri episòdi precedent ant la pian a turinèisa la quantità d precipitassion anual mm a l é guernasse la midema da la mità dl eut sent a ancheuj për aprofondì ch a varda l artìcol stòria ëd turin ij prim vilage stàbij dla zòna d turin a armonto al iii sécol agc e a l ero ëd na gent selt ligurin a ciamà taurin ch a vivìa dcò ant le val ëd susa e lans scond chèiche sorgiss un dë sti vilage taurasia a l ha ralentà la marcia d anìbal vers roma a travers ëd j alp arzistend je për tre dì l ancamin dla costrussion dla sità d turin a l é l camp militar castrum taurinorum fàit da giulio céser durant le guére contra ij gaj dël dgc a l é stàit alvà a colònia con ël nòm ëd julia augusta taurinorum da sì a i riva l nòm modern ëd turin la grija tìpica roman a dle strà a peul esse arconossùa ant la sità moderna ma sòn dzortut ant l àrea ciamà quadrilàter roman contrà dòira gròssa a cor precisa an sël tòch dël decuman dla sità roman a ch a ancaminava da la pòrta decuman a costa sì a l é stàita peui ancorporà al castel dj acaja trasformà peui an palass madama la pòrta palatin a a nòrd dël dëstrèit a l é stàita artrovà dla fin dl eut sent an campand giù le costrussion medievaj dëdzora e a l é ancor ancheuj goernà an mes a n pra vzin al dòm turin a l avìa sinch mila resident al temp tuti ch a vivìo andrinta a la sinta dij murajon dël la sucession imperial a l ha causà na guèra combatùa dcò ant la pian a d turin anté ch a son scontrasse massens contra costantin costantin a l ha vagnà drocà l imperi roman turin a l é stàit controlà da j ostrogòt daj longobard e daj franch ëd carl ël grand dël a l é stàita fondà la marca ëd turin controlà da la dinastìa arduìnica che con ël mariage fra adelàide ëd susa e odon fieul d umbert biancaman fondator dla cà d savòja a l ha gropà turin con la savòja mentre la contà a l era controlà daj vësco ëd turin e lor sì as disìo prinsi vësco dal al la sità a l é stàita controlà daj marchèis ëd monfrà dit sgnor ëd turin a la fin dël sécol ch a fa xiii cand la sità a l é vnùa ëd fasson definitiva part dël ducà d savòja a l avia già vint mila abitant dël secol ch a fa xv la sità a l è stàita ridissegnà e a son ëstàit batì tanti palass e giardin l università ëd turin a l é stàita dcò fonda an cost perìod dël dòp la pas ëd cateau cambrésis pr ël vorèj d emanuel flibert stranomà testa d fer la sità a l é dventà capital dël ducà ëd savòja che prima a l avia me capital chambéry con sòn a l ha otnì dij murajon modern e na sitadela pentagonal dël sécol ch a fa xvii ël ducà a l é spantiasse a onija ast e ant ël monfrà e turin a l é dcò chërsù surtend daj murajon roman piassa real ancheuj ciamà piassa san carl e contrà neuva ancheuj ciamà contrà ëd roma a son ëstàite giontà con ël prim slargament dij mur sitadin dla prima mità dël sécol ch a fa xvii dël midem temp a l é stàit ëdcò costruì ël palass real dla sconda mità dël sécol ch a fa xvii a l é stàit progetà e fàit në scond slargament dij mur ch a l avàa mè contrà prinsipal contrà d pò na strà stòrta ch a traversava la ragnà regolar ëd contrà ch a gionzìa piassa castel al pont sël fium pò dël a i é staje l assedi d turin da part ëd le trupe fransèise e spagneule la sità e ij bajèt piemontèis a l han arzistù sentedisset dì arpossand l assedi as armemòrio ij gest ëd pero mica da cost moment eròe nassional piemontèis dël con ël tratà d utrecht ij duca ëd savòja a oten o ël tìtol ëd rè prima ëd sicilia e peui ëd sardëgna turin a ven capital dël regn la cort piemontèisa a ven pì amportanta e a turin a son batì palass e vile për borzoà e nòbij ant lë stil baròch l architet pì famos ëd turin a l é l architet real filippo juvarra la sità d ës temp sì a argionz ij mila abitant turin me l rest dël piemont a l é stàit anetù da l imperi fransèis dël la sità a l é vnùita parèj sènter dla prefetura dël dipartiment ëd pò fin a che napoleon bon a part a l é drocà dël can ël regn ëd sardëgna a l é stàit restaurà con turin me soa capital donca la chërsùa polìtica d turin a riva mersì a la chërsùa dël regn durant la restaurassion cand a vagna l antrega liguria gavà da le carte daj re ch a podìo nen s ciairé le repùbliche peui con ij regn ëd carl albert e d vitòrio emanuel ii a jë s ciòd l andustria ch a ancamin a daj tessù e da j arme dël a i é na crisi conòmica dòp ël fòrt dësvlup causà dcò da le guère contra l àustria dël ij savòja a unisso l italia scond le teorìe arsorgimentaj turin a ven capital dlë stat italian cand quatr agn dòp as decid ëd tramudela a fiorensa dle milen e d turinèis a marcio an sle lèje la polissìa a spara sla gent a l è ël prim carnagi ëd turin dël la galarìa dël fréjus a l é stàita duvertà la sità d ës temp a l avia mila abitant cheidun fra ij pì important sìmboj sitadin mè la mòle antonelian a a son stàit batì dl eut sent ël tard eut sent a l é stàit cò un temp ëd lesta industrialisassion dzortut ant ël setor dle viture dël a l é nassùa la fiat peui dël la lancia l esposission universal ëd turin dël a l é soens considerà ël pich pì àut dl art nouveau la sità a l ha ospità torna l esposission dël a l ancamin dël neuv sent turin a l avìa mila abitant la prima guèra mondial a l ha grevà sla gent an efet dj agn e le lòte sociaj a son vnùite pì dramàtiche ël bienn ross e sòn a l era causà dcò dal monté dij pressi vàire bòite a son ëstàite ocupà dont la fiat con sò stragròss impiant dël lingòt marlàit j ovrié a andasìo anans con la produssion da soj dël ël fassism a l ha vagnà l podèj an marciand a roma ant ës perìod sì a i son staje vàire atach squadrista contra j opositor ël dzèmber óndes antifassista a son ëstàit massà e la ciambrea dël travaj ravagià da na formassion ëd fassista ant un dë sti scontr as memòria st episòdi me lë scond carnagi ëd turin dòp che lë stat italian a l é intrà an guèra ël giugn turin ansema a génoa milan e lissandria a l é stàit bombardà torna e torna da j alià ël prim atach a i é staje l giugn ij darié dël ma l ann pì gram a l é stàit ël dël da turin a l é partìa l ondà ëd siòpero dla granda industria ch a l ha implicà apopré tut ël nòrd italia e a l ha marcà l arprèisa dël moviment antifassista dòp l dë stèmber turin a l é stàit ocupà daj nasista e dai republichin ch a l han fàit ëd ravage massacri esecussion e deportassion contra d lor as son alvasse le formassion dij partisan ël avril ël comità d liberassion nassional a l ha comandà l arvira general e con cola ij partisan a l han taparà via ij nasifassista e a l han pijà l contròl dla sità dòp chèich dì ël magg a son rivà ëdcò ij bajèt alià apress lë scond dòp guèra turin e l é stàit ël sìmbol dla chërsùa econòmica italian a ancaminà mersì a j agiut merican dël pian marshall lë bzògn ëd grand nùmer d ovrié e travajeur a l ha fàit rivé a turin senten e d milen e d përson e dal rest dël piemont e da d àutre region ant l italia dzortut dal véneto e dal sud as conto mes milion ëd migrant a turin dal al dël la sità a l é rivà a anviron un milion e dosentmila abitant da dòp la guèra a ancheuj a turin la lenga pì spantià a l é passà dal piemontèis a l italian a fërvé la sità a l ha ospità ij gieugh olìmpich invernaj nùmer xx e a mars ij gieugh paralìmpich invernaj nùmer ix për l ocasion a l é stàita duvertà la prima linia dël metrò d turin oltra a d neuv stadi e struture antra ij vàire monument e musé turinèis ij pì avosà a son turin a l é na sità rica d àree vërde e a conta na sinquanten a d parch urban an colin a e arlongh dij fium tra ij pì amportant a i son la sità d turin a l é l ters pòlo econòmich d italia dòp roma e milan la stòria econòmica recenta ëd la sità a l é gropà a la fiat ch a l ha trasformala ant un centro industrial al prinsipi dël sécol ch a fa xx la sità ëd turin a l è spartìa an circoscrission antè ch a rintro ij vej quarté ël sìndich a l é chiara appendino movimento stelle për savèjne ëd pi ch a varda la lista dij sìndich ëd turin ij traspòrt pùblich pólman coriera metropolitan a tranvaj a son gestì da la socetà ëd traspòrt turinèisa gtt la stòria dij traspòrt urban ëd turin a ancamin a dël cand a l han duvertà doe linie d òmnibus tirà da cavaj sensa rotaje un a a andasìa dal borgh neuv a pòrta d italia l àutra da pòrta susa a pòrta d pò le doe linie as ancrosiavo an piassa castel ij prim tranvaj a caval su rotaja a son comparì ai ëd gené e a colegavo piassa castel a la bariera ëd nissa dël a l han giontà d àutre doe linie che da piassa castel a rivavo un a an bariera dël casal l àutra an bariera d piacensa dël la grija tranviaria d turin a l era longa chilòmeter dël su ampulsion ëd la comun a a l é ancaminà l eletrificassion dël la grija dij tranvaj a rivava a chilòmeter e dël a chilòmeter al dì d ancheuj la sità d turin a l ha doi reopòrt internassionaj ël reopòrt ëd turin caseli e ël reopòrt ëd coni laudis a turin as gropo ses autostrà dont a l é amportanta dzortut cola vers la fransa e n grop autostral le bariere nòrd òvest e sud a son sircondà da n sistema tangensial ëd km totaj ciamà a a rintro fra le tangensiaj ël grop con l a e col con la strà statal km turin a l é l ters grop feroviari ant l italia la ragnà feroviaria a l é gestìa da la rfi ma a i é dcò d treno gestì dal gtt ël tòch sitadin guernà da la gtt a part da la dòira e a riva al confin con la venerìa an bariera nòrd për argionze caseli anté ch a i é l reopòrt le linie d treno ch a parto da turin a son cole ch a van a génoa passand për ast e lissandria a milan passand për noara e vërsèj a chambéry passand për valsusa fréjus e morian a e a nissa marìtima passand për coni e tenda le linie pì cite a men o a osta passand për ivrèja a savon a passand për ël mondvì a pinareul a cher për trofarel a céres për siriè e lans e a pont passand për rivareul e corgnè ël passant feroviario ëd turin passa sota la sità e a va da la stassion ëd lingòt a la chila ëd stura a turin a i son set stassion feroviarie da cand a l han campà giù cola ch a fasìa eut la stassion ëd turin dòira veja oltrapì doe autre stassion a saran costruì fra pòchi ani la stassion ëd turin grosset e la stassion ëd turin zappata l eletricità consumà a turin a riva prinsipalman da la fransa dal sènter dë spartiment ëd piossasch da kilowatt a parto ij soastr fòra d tèra ch a rivo cò a turin na part a riva da le sentraj idroéletriche alpin e dle val ëvzin e n àutra part ëd l energìa elétrica a riva da j impiant privà arnovàbij e nen ël politécnich ëd turin a l ha sò pròpi impiant elétrich l impiant elétrich privà pì potent ëd turin a l é ëd sigura col dla fiat mirafior ch a forniss energìa a la fàbrica ëd recent con ël calé ëd la produssion a l é calà cò soa utilisassion la fornidura d eva beivìbil e l archeujta dl eva dovrà grisa e dl eva anflà nèira a l é gestì da la sossietà metropolitan a eva turin smat ch a l ha l dovèj d servì dcò d àutre comun e dantorn a la metròpoj l eva dla sità a ven dzortut da le idropompe ch a tiro fòra l eva da le fàude dla pian a turinèisa dai pais dla provinsa ëdcò bin leugn da la sità l eva a l é peui mnà aj turinèis për longhe tubadure ël purificator d eva ëd turin ch a polida j eve grise e nèire produvùe daj consum dla sità a l é al seto le fontan e pùbliche a turin a son bin comun e ant ij parch e ant ij giardin ma dcò ant le piasse e sle bordure dle lee a son avosà për la tìpica forma d biòca d tòr tribut al blason sitadin e për sta rason sò stranòm a l é toret a turin a i son doe università amportante ël politécnich e l università djë studi ch a l ha fàit ani dë stòria ant ël a i é ëdcò l academia dle siense e l academia albertin a d bele art a turin a i é vàire editor famos utet einaudi bollati boringhieri viglongo a turin a l é stàita fondà l mars la federassion italian a fótbal federazione italiana giuoco calcio figc e ambelessì a l é dësrolasse l prim campionà ofissial l magg al velòdrom umbert i antra le quatr squadre partissipante tre a l ero turinèise internassional real ginàstica e turinèis f c peui a i era ël génoa f c an total le squadre turinèise a l han vagnà ëscudet un an men che le sossietà milanèise cope italia e supercope italia sòn a fa d turin la sconda sità pì premià d italia dòp milan an sità al di d ancheuj a i son doe sossietà professionaj la juventus e l turin f c tute e doe a gieugo ant ël campionà d serie a la juventus fondà dël a l é la sossietà ëd fótbal pì premià d italia e un a fra l é pì prestigiose dël mond a l é na squadra con un grand nùmer ëd tifos nen mach an italia a l é quinta pì premia dël mond e la quarta d euròpa considerand nomach ij premi arconossù da la fifa a l é la sola sossietà dël mond ch a l ha vagnà tùit ij premi internassionaj almanch na vira ël turin f c a l é nassù da la fusion dël turinèis f c con chèich sòcio dëstacasse da la juventus dòp d agn pien ëd sagrin conòmich e tre agn passà giugand ant la serie b a l é passà ëd recent ant la serie a a gieuga con la veja madama ël derby dla mòle la stòria dël fótbal a turin a l é marcà da doi fàit tràgich ancor ancheuj sentù daj tifos j àutre squadre sitadin e a son ël cenisia fótbal tersa squadra dla sità ch a l ha avù sò sucess ant ël campionà d serie c e adess a gieuga ant ël giron b për la promossion l atlétich turin ch a gieuga ant ël giron d për la promossion e l rapid turin ch a gieuga ant ël giron i dë sconda categorìa ant ël fótbal a sinch a i é l turin fótbal an sinch ant ël fótbal fomnin a i é l turin fótbal fomnin e la juventus fomnin a la bala colp a l é stàita inventà al seto dël për sòn a i é na chërsenta tradission a turin anté ch a l é mostrà an tùit j anstitù scolàstich ant j agn passà a son stàite motobin amportante le squadre d bala a vòl dël sènter universitari sportiv cus turin ch a l han vagnà quatr campionà italian e la copa dij campion ancheuj la squadra a gieuga an serie b na vira a i era n echip ch a l ha fàit soa bela figura l auxilium pallacanestro torino dòp ëd temp sans sucess turinèis ëd recent as fa armarché la pms turin ant j agn turin a l ha avù na fàrta echip ëd bala d eva ch a l é peui smortasse me j echip ëd bala a vòl e bala a sësta sòn fin a al cand la squadra turin anlenà da bruno bodrone a l é passà an serie a an costa categorìa la sossietà turinèisa a l ha giugà bin ël campionà ant la sità a i é n ufissi ëd la fijlkam an italian federazione italiana judo lotta karate arti marziali federassion italian a judo combatiment karatè art marsiaj ël comità regional piemontèis ëd judo a resta an contrà giordano bruno a turin a i son sossietà d judo a mars a turin as fa la stòrica corsa ciclìstica milan turin la pì veja gara ciclìstica italian a dont la prima edission a l é stàita dël ancheuj la corsa a l é gestìa da la gasëtta dlë spòrt soens ël gir d italia a passa për turin pr esempi dël e a turin a i sarìa ël mòto velòdrom fausto coppi duvertà dël an lea d casal ma ancheuj a l é nen dovrà për dle rason tècniche e përché a san francesch al camp a l é stàit duvertà n impiant motobin pì modern vzin a la veja strutura a i é na statua d bronz dël campion con dantorn ëd ròch daj leu anté che l campionìssim a l ha vagnà d corse la statua a l é stàita vorsùa da nino defilippis dël a turin a l é stàita cò fondà la sossietà italian a ëd canotage con ël nòm ëd rowing club italiano e dël sempe an riva a pò a l é stàita fondà la federassion internassional dle sossietà d canotage fisa ancheuj a son vàire le sossietà d canotage dont la pì veja la real sossietà ëd canotage cerea a i son cò la sossietà ëd canotage esperie turin la sossietà ëd canotage armida e la canotage caprera a i son doe sossietà la grizzlies torino ch a gieuga ël campionà ëd serie c e la juve bc ch a gieuga ël camionà d serie b la prima a gieuga soe partìe antëcà ant lë stadi passo buole ant l omònima contrà con pòst setà l hockey su pra a l é giugà dal cus torino hockey l hochey su giassa dal real torino hockey club ch a gieuga an serie a dla lega italian a hockey su giassa e da l ice hockey club draghi torino mach për giovo a giughé a hochey su giassa a i ero cò l hockey club torino sossietà nassùa dël e sarà dël e l hockey club all stars piemonte dont la squadra masculin a a l ha sarà dël e cola fomnin a dël l hockey an linia a l é giugà ëdcò chiel da le socetà h c draghi torino e real torino hockey club a turin a i son doe squadre d bala man aversarie stòriche la sità giardin bala man turin ch a gieuga an serie b e la g p b regi parch turin ch a l è rivà a giughè ël torneo nassional fra le squadre ch a l han vagnà an soa region la prima partìa d rugby an italia a l é fasse a turin dël fra l racing club ëd paris e l servette ëd gëneva l echip ginàstica turin a l ha vagna l premi italian dël e l cus turin rugby a l é stàit vice campion italian dël al dì d ancheuj ij sìrcoj turinèis ëd rugby a son prinsipalman doi ël cus turin ch a l é restaje tùit costi agn a l ha sò camp a grujasch e l seto rugby turin ch a l é l atual nòm dla veja ginàstica turin an efet costa squadra a l ha cangià vàire vire sò nòm ant j agn a l é stàita ambrosetti rugby turin e mersì aj finansiament dlë sponsor ambrosetti a l ha torna podù a gieughe chèich campionà d serie a peui sò nòm a l é vnù going rugby turin e peui dòp ël nòm d ancheuj sò camp a l é al seto a i son vàire sossietà d ping pong a turin dont ël cus turin ping pong ch a l ha vagnà dël l premi campion d italia con la vitòria ant la serie a l ann prima a l era rivà ters dòp na dërota an semi final ël cus as pija cò l angage d publicisè lë spòrt ant l università e ant le scòle n àutra sossietà amportanta a turin a l é l tt turin ch a organisa vàire ancontr e torneo sitadin e regionaj a turin a i son ëd fòrte tradission për jë spòrt minor me l arch ël gieugh dle bòce e l gieugh dël balon a i son cò vàire sìrcoj sportiv dlë scherma dont cheidun a l é fra ij pì prestigios d euròpa a turin a i son doe echip ëd fótbal merican giaguari torino e blacks rivoli n echip ëd lacrosse torino lacrosse doe echip ëd korfbal gruppo sportivo mondo sport e korfbal club aurora e d ës dariè spòrt dont j orìgin a son olandèise a turin a l é cò stàita fondà la federassion nassional italian a korfbal dël a turin e soa provinsa a son fasse ij gieugh olìmpich invernaj nùmer xx dal al fërvé a mars a son fasse ij gieugh paralìmpich invernaj nùmer ix dël gené turin a l ha acujì ij gieugh universitari invernaj ant j ann recent a son stàite organisà cò d àutre amportante manifestassion a turin ël sentenari dël turin f c torino ice n event ëd preuva për mzurè j impiant e l aparà organisativ prima dij gieugh olìmpich dl ann apress ij campionà europengh e mediterani d arch turin ij campionà europengh nùmer xxiv ëd ginàstica rìtmica eurìtmica turin ij world air games turin dal al giugn ij campionà mondiaj ëd patinage figurativ dal al mars al palavela e ij mondiaj d bala a vòl mascolin a ël palaspòrt olìmpich a l é stàit un a dle sede ëd gieugh ël sant patron a l é san gioann batista dont la festa a dròca ël ëd giugn famosa a l é la produssion ëd cicolata ël giandojòt che a pija sò nòm da la mostacia turinèisa giandoja për savèjne ëd pi ch a varda la turin a l é binelà con ij mixomicetes a fan nen part dël règn dij fungi ma a son ant ël règn dij protozòa a l é mach për la question che cheidun dij mixomicetes a peul ësmijeje a dij bolé sòn a riva dzortut con coj macroscòpich che cò lor a së studio ansema aj bolé ël dësvlup dij mixomicetes a l é dròlo quand che a i é le condission che a van bin le spòre a brojon o dapress a vàire passagi le selule a taco a moltiplichesse e a formo n ansema che a peul vëdd se a euj bele sensa strument costo ansema a së s ciama plasmòdi a peul esse ëd vàire color e a l é quatà ëd na sostansa coma ël morfel l ansema dle selule ch a fan ël plasmòdi a l é bon a tramovesse fina a cm a l ora a l é për costa capassità ëd bogesse che ij mixomicetes a peulo esse considerà squase dj animaj e a son butà ant ël règn dij protozòa ant cost moment ëd soa vita ël plasmòdi a sirconda e a digeriss ij materiaj dont a j fa da manca për dësvlupesse quand che l plasmòdi a l ha completà sò dësvlup as fërma a pija na forma pì condensà e a fa jë spòre an costa manera ël gir dla vita a l é pront a torna ancaminé la fuligo septica a l é un mixomicete val a dì che coma as dis an sla pàgina dij bolè a aparten nen al regn dij fungi ma al regn dij protozòo la fuligo septica a l é un dij mixomicete ch as treuvo pì d soens l esemplar dla fotografìa a l era pì o meno ëd cm e a chërsìa dzora a un bion ëd pëssra pinus sylvestris ant la fòto as vëddo le marche lassà dal mixomicete con ël sò moviment le marche a son fàite daj rest dle còse digerìe a chërs an coatand bòsch mars feuje mofa erbe a temp piovos sensa anteresse alimentar a l é na conìfera àuta fin a a m con na scòrsa d color bin caraterìstich che a va dal maròn al groson chërpà a scaje le feuje fàite a uje a son a cobie piate longhe da a cm ëd color verd bleu le fior masculin e a smijo dle rape giàune a fiorisso a magg ma a dròco an pressa le fior feminin e a son dle pigne vërde che an tre agn a muro vnisend longhe da a cm d un color dal gris al maròn ël pin a chërs an tuta la fassa temperà d euròpa e d asia ant le region meridionaj a chërs mach an montagna a ven coltivà sia për dovrelo da bòsch da costrussion dzortut për ij travaj da minusié e ant le costrussion navaj sia coma pianta ornamental larbra nèira a l é na pianta ch a riva a m con ël bion massiss caraterisà da gròsse gnòche le gëmme a son piate e verd ciàir le feuje a luso e a l han ij bòrd ciàir le piante a peulo esse mas cc e alora an avril a fan dle fior gate ross ciàir ò pura fumele e alora a fan dle gate pì longhe e con le fior pì ràire l arbra nèira a l é bastansa ràira e a l é pì bel fé trové ij sò ìbrid a chërs arlongh aj cors d eva an tuta euròpa la varietà italica che an piemontèis i ciamoma arbra pin a a l é sempe un mas cc e a ven dovrà per fé dij longh filagn ornamentaj ij sò ìbrid a son motobin coltivà coma bòsch da industria capel fin a cm òcra giàun con scaje brun e neire përtus largh con ël diàmeter ëd mm ciàir gamba dës centrà con ël pé neir a l é na lenga con ël capel tut a scaje mòle che aj dan ël nòm sientìfich la pel dël capel a l é pì ciàira dle scaje sota al capel l imeni a l é a përtusin motobin fin bianch la gamba a l é squase sempe da na part la carn è l é pitòst dura a chërs a ancaminé da la prima parasita e saprofita an dzora a latifeuje che con ël temp a fa meuire a ven dàit për comestìbil vist soa carn dura a l é praticament nen mangiabil polyporus squamosus hudson fries a l é un pissacan as podrìa dì ch a l é ël clàssich pissacan che as treuva soèns a chërs daspërchiel ò an partìe ëd pòchi esemplar ël capel a l é d un color bes pì o meno scur le lamele a son prima bianche peui sempe pì scure fin a a vnì nèire e peui tut ël capel a sloa la caraterìstica che a përmët ëd distingue ël coprinus domesticus dai pissacan che a jë smijo a son le cite scajëtte bianche ch a l ha an sël capel capel fin a cm òcra con sentr mon con fiòch colorà a la sima gamba àuta fin a cm e larga fin a cm un pòch a siola a chërs dzora a vansroj ëd piante e d erbe d qualsëssia specie e dimension a chërs ëdzora a suche tronch o branch a tèra ëd latifeuje sensa anteresse alimentar capel fin a cm globos peui distèis dle vire motobin a pupa da seuli a rupios al disch un pòch fibrilos radialment da brunastr òcra ciàir a brun nèir motobin variàbil lamele da s ciasse a motobin ës ciasse dëstacà da la gamba a son bianche a l inissi e peui reusa quand che ël pissacan a ven vej gamba àuta fin a cm e larga fin a cm fibrilosa ëd brunastr dzora a un fond bianch la carn pitòst gorëgna a l ha odor ëd rava a l é un bolè ch as treuva motobin soèns a chërs a ancaminé da la prima ant ij bòsch dzora a such e bòsch mars dle vire a smija ch a chërsa an sël teren ma d sigura a i é d bòsch mòrt stërmà cheidun a lo dà për mangiàbil ma ëd sigura a i é ëd ròbe pì bon e pluteus cervinus schaeff kummer a l é un pissacan ch as treuva soens as podrìa dì ch a l é ël clàssich tipo d pissacan a chërs a partìe motobin numerose ël capel a l é d un color brun groson sempe pì scur man a man ch a ven vej e a l ha ij fiòch brunastr le lamele a son sempe pì scure fin a a vnì nèire e peui tut ël capel a sloa a l é possibil diferensielo dal coprinus domesticus e dal coprinus micaceus ch a jë smijo mach con la microscopìa a chërs a bocc ëdzora al bòsch mòrt e aj pé ëd piante d qualsëssia specie e dimension sensa anteresse alimentar coprinus truncorum scop fr fries a l é un cit pissacan ch a chërs tòst a la prima ël capel a l é a tut buté da a cm da seuli a rupì maròn o maròn scur le lamele a son motobin ciàire scasi bianche e a fan contrast con ël capel scur gamba àuta fin a cm e larga fin a cm radicanta da bianca a òcra giàuna peui barossa an bass povrosa a l é scasi dël color dël capel a së s ciairiss an sù e a l é motobin resistenta a i dà ël nòm sientìfich al bolè la carn dël capel a l é scarsa savor amer a l é un dij prim bolè ch a chërso a la prima a chërs dzora a pigne pì o men anterà ëd pinus sylvestris a l é giudicà bon da mangé bele che a l é motobin cit a arzulta nen che an piemont a sia mangià capel fin a cm plà seuli rugos o un pòch chërpà da brun rosà a bes ciàir bòrd apendicolà lamele ciàire peui brunastre gamba àuta fin a cm e larga fin a cm fibrosa strià dël midem color con dle reisëtte al pé anel fràgil carn ciàira pissacan àut fin a a cm e con ël capel nen pì largh ëd cm capel pòch bombà peui spianà ëd ràir con n umbon ariondà bastansa carnos seuli color ëd la ninsòla a temp ùmid color crema o café làit a temp sech gamba silìndrica dlicà da ampinìa a veuida dle vire a siola bianca sporca anel prima voltà vers l àut e bianch peui ridot a pòca ròba amplacà a la gamba e brunastra a la fin drocà lamele spësse dëstacà da la gamba da biancastre a color tabach carn bastanza sòlida bianca odor ëd farin a e savor amèr che belavans as sent chèich second apress che a l é tastasse ël pissacan a chërs ant ël sot bòsch ant ij senté a chërs a magg più ëd ràir an avril o an giugn e luj ant ij pra mach che a i sio ëd j erbo comun ant ij parch ëd le sità dle vire a partìe ëd vàire esemplar dle vire isolà quand a l é cita a peul smijé a la famiòla dl arbra pin a a l é nen comestìbil sò nòm an piemontèis a l é zenèiver o genèiver busson sempeverd àut fin a méter strèit verd ciàir bion ramificà fin dal pe scòrsa gris barossa ch as dësbela a scaje le fujëtte faite a uja a l han la ponta ch a fora da dzora a son marcà da na linia biancastra ël rest dla feuja a l é verd gris le fior a son separà a i é ëd piante mach con fior masculin e e piante mach con fior feminin e murand a formo na strutura angrossà e carnosa la còcola a fioriss da avril a magg a chërs ant ij pra e bòsch sech an tuit ij teren a chërs dal livel dël mar fin a méter ma con la variant nan a ëdcò fin a méter a l é bel fé ch a sia la pianta a pi larga difusion ëd l emisferi setentrional ant la meisin a tradissional piemontèisa as deuvro le còcole për catar bronchial asma cistite dla vëssìa brusacheur an mastijand je e spuvand le smens a j ero dovrà për la produssion dël gin a l é na conìfera àuta fin a a pi d méter a perd le feuje d otonn le guce molzin e e d color verd ciàir prima ëd casché a ven o giàune ël bòsch a l é assè robust e grev a l é present an sj alp dzortut antra ij e ij méter d autëssa ma për euvra dj òm a peul ëdco calé sota ij méter ant le combe càude e sùite coma la valsusa a peul monté fin a a méter ant la meisin a tradissional piemontèisa as deuvra la përzin a për inalassion për maladìe bronchiaj e polmonar e me unguent për reumatism e nevralgìe la pëssra a l é na conìfera a riva fin a a méter d autëssa soa còma sempevërda a l é a forma ëd piràmida s ciassa la scòrsa a va dal gris al maròn ciàir da costa as dëstaco dle scaje ariondà ij branchet giovo a son baross e a l han le guce foratante tut dantorn ij branch secondari a son ëspatarà arlongh tut ël tronch le rèis a son nen tant ancreuse le pin e a son barosse bëslonghe a casco antreghe apress avèj përdù le smens con j alëtte a l é na spece da teren àcid e fresch e a peul soporté d fòrt sàut ëd temperadura antra istà e invern a setentrion a riva fin a al sìrcol polar àrtich a le quòte basse a peul mës cesse con ël sapin antra j e ij méter con ij malëzzo e dle vire con ël pin pigné ant ij leu pì sùit con ël pin an piemont a l é nen tant ëspantià gavà ant l òssola e ant la part pì àuta dla valsusa ant le zòne pì meridionaj ëd la region a l é pì ràira e associà a d àutre conìfere a l é ëdcò present an val d osta a peul rivé fin a a n età ëd o agn a l é n erbo ch a arzist bin a la frèid e a le geilà tardisse sò bòsch a l é dovrà për ij trav ij listej le perlin e tanme material da saron carpentié e minusié për j ambalage a l é dovrà tanme erbo ëd natal variassion dël nòm ëd la pëssra a son pëssa o pecia ant le combe d susa e dël chison a la ciamo ëdcò sufia da la comba dla vràita fin a a l àuta comba ëd tane as treuva ëdcò la denominassion serenta ël sapin a l é na conìfera sempevërda ch a peul rivé fin a a méter d autëssa a l é n erbo sempeverd e monòich visadì a presenta sla midema pianta sia dle fior masculin e che feminin e spartìe e separà a l é na pianta vascolar tacheobionta con smens spermatophyta contnùe an dle pin e drite ch as dësblo an otogn e le scaje a dròco për tèra spatarand le smens a l ha na còma s ciassa con ij branch butà dantorn al tronch su vàire pian ant j erbo assè vej la còma a dventa rionda e as ampiatiss përchè a cala la chërsùa dla ponta as dis che la pianta a fa ël ni dla sigògna le feuje a son a gucia la scòrsa a resta për tant temp seulia e ciàira peui as chërpa an tante plachëtte assè superfissiaj a l ha d rèis gorëgne e ancreuse a viv a autësse fra ij e ij méter an rivand da quèich part oltra ij méter a l é na pianta ch a viv tant an efet a peul rivé fin a a agn d età ël bòsch a l é d color bianch a fibra drita con na bon a arzistensa mecànica a l é dovrà për le travadure ij pont ëd cantié la seramenta j ambalage e ij travaj da minusié an general neuva york new york an anglèis a l é la prima sità djë stat unì d américa con d abitant la zòna oraria d neuva york a l é sinch ore a òvest dël meridian ëd greenwich la sità as treuva për na part an sla tèra fërma e për n àutra part ansima a ìsole a la boca dël fium hudson ant l océan atlàntich a l é la nos ëd na dësmisurà costeilassion ëd na senten a d sità ch a spantia da boston a filadelfia ant un teritòri trasformà an na manera ancreusa da l urbanisassion l aglomerà urban ëd neuva york a së spantia an doi stat neuva york e neuv jersey e a argropa contà an quatr aree metropolitan e la sità ëd neuva york as treuva ant l ùnich pont dla còsta atlàntica an corispondensa d un passage còmod ant la caden a dj apalachi visadì an corispondensa dla comba anté ch a scor ël fium hudson ch a consent le comunicassion con la region dij gran lagh e la pian a dël mississippi a nòrd travers la comba dël fium richelieu as riva a montréal e a la comba dël san lorens la topografìa dla zòna a l é caraterisà dal fond se ëd tèra e mar na gròssa ìsola long island a coata l ansediament da j orissi dl est e dël nòrd est un cordon dla rivera sandy hook a fonsion a da strompa onde a sud a l anterior a i é n ansem ëd gòlf ancreus la strèita d long island e ij doi branch dël hudson hudson river e east river a ambrasso l ìsola ëd manhattan e as taco torna për formé la pi gròssa dëstèisa d eva dël pòrt an tra neuv jersey e staten island j invern a neuva york a son longh e rèid ëd sòlit quatr mèis da dzèmber a l ancamin d avril soa posission an sël fianch oriental dël continent a l é la càusa d un clima continental la temperadura media a gené a l é ëd gré d invern a i son soens ëd tormente ch a peulo anterompe le comunicassion për vàire ore sbassament a l amprovista dla temperadura a peulo porté sota ij gré d istà la temperadura media a resta dzora ij gré con ponte fin a a gré la stòria dla sità a ancamin a cand dël peter minuit a l é stàit nominà diretor dle colònie olandèise e rivà a manhattan a l ha catà l ìsola antrega da j indian për vintequatr dòlar ëd valor an përlin e e bindej minuit a l ha fabricà un fòrt a la ponta meridional e a l ha ciamalo neuv àmsterdam la sità a l é stàita ancorporà ant ij neuv pais bass dël an col ann a contava eut sent abitant la sità a l é stàita conquistà da j anglèis a j dë stèmber a l ha cangià sò nòm an neuv york an onor dël duca ëd york la statua dla libertà a l é stàita dëscoatà ai d otóber tuti j agn as cor la maraton a d neuva york ant le stra dla sità la prima edission a armonta al ël sìndich a l é bill de blasio democràtich dal new york l é binelà con ant le valà alpin e a l é staje dla gent fin a daj temp ëd la preistòria soa natura ëd passagi për j alp a l ha sempe fane ëd leu ëd comersi e belavans ëd leu ëd guèra la presensa dl òmo a pija l andi dal pì al manch agn agc na vira che la giassa eterna as ancamin a a lassé dëscoèrta la tera dle vaj ant la bassa val anvers l agc ël paisagi a l é col ëd na baragia con chèich biola chèich pin e d boscon ëd genèiver dadsà e dadlà daspërtut a i é dël mojis lassà da la giassa che fondend as artira anvers ij pass àut ëd j érbe ëd costa baragia a vivo dle pì grand mandrie ëd bes ce che al dì d ancheuj a i son pì coma l equus hydruntinus na sòrt ëd pcit aso për l òmo cost a l é un temp d archeujdor e ëd cassador ant al agc le reste dle gent d ant le doe bande dj alp as anandio a smijesse ij pass a son doèrt a l é un moment che ël clima a l é pì càod dël nòstr dë un pàira ëd gradi ij bòsch ëd rol a son dapress a pijeje ël pòst a la baragia e la vita dj òmo a cangia ën chèich manera as anandio dle coltivassion e na frisa d anlevament dëmentré che a fan soa aparission ëdcò la tera cheuita ël comersi ël chèr a roe pien e e ël caval a nass ant cost moment sì ëdcò na sòrt dë slòira che al pòst dël fér a l ha n ciò ant al agc për ij pass as men o le pere dure ch a son la meuda dël neolìtich le giadeìti e j eclogiti dj alp che contut che gnun a sapia coma ma a rivo daspërtut as në treuva ën tuta la proènsa e fin a an sardëgna a rivè ansà a smija che a sio ij fransèis ëd la coltura siassean a che a l han ën vilagi a la madlen a davsin a cimon j italian ëd la coltura dij vas a boca quadra as fërmo ant la val bassa andoa a son present a san valerian ëd borgon anvers al agc con lë s ciapesse dla coltura siassean a ën vàire cite comun e dëstacà a pija forma la coltura ëd dòira chison arch la prima coltura unìa dle vaj për esempi a forest e a la gran gòrgia d cianoch la gent dë sti pòst sì a l ha nen lassane dj arnèis agricoj fussa mach che un faossèt e da lòn a na smija dë podej pensé che a fusso dij bërgé che as anlevavo dzortut ëd crave e d feje con chèich vaca e porchèt dapress a së mnavo mach che dla tera cheuita d amsura pcita anvers al agc a i nass la coltura dle palafite a tran a e vian a a l é la curta età dl aram che a passa bele sùbit ant l età dël bronz e a l é un moment che le vaj àute a smijo perde d amportansa ma agn pì tard la coltura dle palafite a l avrà sò pì bel espluà ant sël lach ëd vivron pròpi dëmentré che le vaj a pijeran torna l andi a arpopolesse a l é d cost moment sì la fondassion dël vilé le vaj a resto blocà daj bòsch e daj mojis ëd la pian a turinèisa andoa che ij vej ëd la popolassion che peui a diran dij taorin a i lë fan pen a a vive parej le vaj basse a resto pì un darié tòch isolà ëd la fransa che nen ël prim tòch dl italia le fonderìe ëd bronz dij lach a fan dzortut dle piòle che a resto dj utiss fondamentaj për dzorvive ant ën pòst parèj la gent a anleva feje crave e porchèt a sëmna dla sèil dont gust a j farà peui tant ës giaj aj roman na vira che a rivëran ant la region e as peul pensesse che a conossa già le brigne le palafite dij lach a saran chità anvers al agc na vira ch as rintrerà ant la tarda età dël bronz e sò abitant a saran già coj che jë stòrich grech e roman a diran peui ligurin chèich idèja dla lenga dij ligurin i l l oma e vàire a chërdo che a fussa pa ëd famija indoeuropenga as pensa che ël son ëd costa lenga a sia restane ant coj vàire nòm ëd leu che a finisso an asca e usch notaman pitnasch airasca beinasch brusasch buriasch sësnasch frossasch grujasch lombriasch mersnasch pinasca piossasch rijasch tavagnasch a l avrìo ëdcò lassane ël mòt brich e donca i podoma conté coma ligurin ëdcò bricheras còs j er lo mai rivaje aj ligurin për chité soe palafite pròpe ant l istess moment ch a brusavo le sità micenée ëd l ìsola d creta le conte dl antichità greca an parlo d invasion ëd popolassion indoeuropenghe ma a noi àotri a l é rivane motobin pòch che a peussa mostrene che ij vej grech an contavo la vrità ëd sigur i soma mach che peui na vira che grech e roman as anandieran a contene dij ligurin a j diran gent ch a la sta ant sëj brich tra ël vi e ël i sécol agc ij ligurin ëd le vaj as mës cio ansema a ij selt che a dovrìo esse rivà an fransa da n alvant passand për ël càucas e l ucrain a lor sì a men o ant le vaj la tecnologìa dël fer a fondo la sità ëd susa e a parlo ant na lenga che a l é già indoeuropenga da cost moment sì la gent ëd le vaj a la diran selt ligurin a ant ël agc ij selt che a passo për la val a calo giù a mesdì për la pianura padan a fin a rivé a fé ël sach ëd roma as sa nen vàire ansima a lenga che as parlèissa antlora an val contand la posission a peul esse che as trovèisso ambelessì dle forme ëd transission antra ël lepontin e ël parlé dla galia ij nòm ëd leu che a l han lassane ij selt a dovrìo esse coj che a dòvro dij mòt coma as trata sempe mach d ipòtesi dzortut contand che a l é pa ciàir se ij ligurin a restèisso an chèich manera parent dij selt an detaj la prima burà ëd migrassion a smija che a la riva ant ël prinsipi dël vi secol agc na vira che belovèis a men a për la val anvers la pianura padan a vàire tribù che a vniran a fé ij prim popolament séltich ëd la banda italian a peui ant ël iv secol agc a i rivran le tribù ëmnà da bren cole che a pijeran roma ën valsusa as formo tre tribù prinsipaj a cesana e a ols a i son ij segòvij coma che a në smija daj nòm dij leu ëd segorèt e ëd ciamplas segoìn ij belaci as ten o la val ëd bardonecia e fénilss a peul esse ch a fasa da confin tra ij doi teritòri a susa a jë stan ij segosin conbin che ij selt ligurin a l abio pa un sistema dë stra che as peussa butesse aranda a col dij roman a tràfico già con le sità greche dla rivera proènsal as conta che da ambelessì a i passèissa la via eraclea la stra che as fasìa tuta l euròpa për ëmné le mercansìe dal continent ant ij pòrt grech ma për tant che as conta a venta ten e dë ment che sta via se peui a i era almanch ant la region che a n anteressa a l avìa da esse nen pì che na mulatera ò na ragnà ëd mulatere che a s anandiava dal leu andoa che la deura a riva a pò ambelelì a i era la sità ëd bodincomagus e pò a chitava d esse navigàbil montand je sù fin a ij pass ëd la valsusa da andoa che a la calava giù anvers le tère dij selt alobrògi ëd la religion d ant l ora as në sà pa vàire ij selt ën ëmnand se dapress sò utiss ëd fer a l han creà la possibilità dë gravé la pera motobin pì ancreus che nen lòn che as podìa fé con le ponte ëd bronz dij ligurin as anandia ën cost moment sì la costuma da fé ëd copele ant ij ròch jë scritor roman an conto che ij selt a l avìo dle dee mari ò matron e che a podrìo pro esse la rèis ëd le stòrie dle masche dont as conta fin a l di d ancheuj ëd le costume d ant l ora a peul esse che a i resta na marca ant le veste tradissionaj dont le pì bele a son cole djë spadoné notaman anteressant ma miraco sensa pa che sòn a i intra con le feste che a duro fin a al dì d ancheuj che pròpe ant l età dël fer ij valigian an lasso dle gravure che an chèich manera a jë smijo aj costum ëd jë spadoné ant l otóber dël agc për la valsusa a i passa anìbal ansema a sò esèrcit e elefant ij segosin a j giuto e a j dan ëd rinfòrs ma contut lolì vàire stòrich an conto che ant soa traversà ël cap dij cartaginèis a lassa dré bele che cavajé e fant peui na vira che anìbal a l ha perdù la guèra a taco a s ciairesse an val ij prim esèrcit roman ant ël agc a i passa marcus fulvius fiaccus che a va a conquisté la galia narbonensis peui a i passa pompéo che al va a fé la guèra an spagna fin a che ant ël agc céser a strens ij prim acòrd con dòno re dij selt ëd la valsusa a smija che a sia ant cost moment sì che la capital dël règn séltich as tramuda an susa ël fieul ëd dòno còsio d nans a l invadensa roman a a sërca na solussion polìtica che a treuva con august prim imperator roman as cangia sò nòm ën caius julius cottius e parèj al ven a esse ël prefet roman ëd le quatòrdes popolassion ëd la region dëmentré che chiel e soa famija a fan ij protetor dij selt ligurin ëd la neuva colònia ëd iulia augusta taurinorum che ancheuj as ciama turin sò règn a l é ël darié stat séltich indipendent ëd tuta l euròpa meridional pura a l é pro ambelessì che as ancamin a col process ëd romanisassion dël teritòri che al rivrà peui ën brova dë ranché via ëd pianta la cultura séltica da ant la valsusa a turin la famija ëd cosio a j fa vàire cadó ant jë sgav ëd piassa emanuel filibèrt a l é stàita trovà n epìgrafe datà antra ël e ël dgc che a conta coma la famija segusin a a l abia faje cadò a la neuva colònia ëd pòrtich bin aredà e ëd n àotra domus che as chërd che a fèisso part dël teatro ròbe parèj a coj temp là as costumavo pa vàire për sòlit ij potent a j fasìo ëd cadò nomach a soa sità as peul pensesse che la famija ëd còsio a l avèissa pensà bin dë esse un arferiment polìtich për ij selt ligurin ëd la pian a ant ën moment che la migrassion dij colòni itàlich a j butava un pòch ant un canton ma as peul ëdcò pensesse che ël but a fussa col dë feje dla promossion a na sità che a l era fondamental për la riessùa dla neuva stra dël monginevr dont a peudìo vnì le pì gran fortun e commersiaj dla dinastìa selt ligurin a la val a la ven motobin colonisà lón che a fa ëd segusium al dì d ancheuj susa na sità roman a e bele che un a dle pì avosà dij sò temp da ant l ora an resto dij fiamengh monument roman ën susa pòrta savòja e dzortut l arch d august che a l é stàit tirà sù da còsio e a l é un a dle pì bele euvre dl architetura clàssica roman a la cultura roman a ëd coj temp là a l é motobin diferenta da cola dij selt ligurin an resta nen notissia ëd violense tra le doe popolassion ma as peul anmaginesse na dinàmica sossial parèj ëd cola che ant ij midem agn a i é a turin ël pì dla popolassion selt ligurin a a l avrà bele che fàit che stessne an campagna e an montagna dëmentré che segusium a vniva a esse na metròpoli ëd mërcandin ëd tute le proveniense na vira che a i meur calìgola ant ël agc sò barba clàudi a ven imperator ën caland giù da lion chel sì as traversa la valsusa për andessne a roma e dun a as buta a rangé jë stra ant jë stassion al tira sù dij tempi religios con tacà dle tor ëd difèisa e dle pcite borgà ant la statio ad fines ëd drubiaj a tira sù un tempi dle matron e le dee mari dij selt dëmentré che ant la statio ad quintum andoa che ancheuj a i é colegn a tira sù un tempi dedicà a la famija imperial tanme dì a chiel midem a l é antra ël e ël agc che clàudi al traversa ël monsnis marcus julius cottius anvod dël prefet còsio col che a l avìa strensù la pas con august a pija andré dal neuv imperator ël titol ëd re con ël nòm ëd còsio scond e as treuva fin a pì ëd tera sota a chiel coma a resta marcà da l intitolassion dij tempi che a a fonda clàudi ij roman as pijo motobin varda dë pisteje j ajassin aj selt ligurin an valsusa nopà che già a colegn a fan coma as costuma daspërtut për j àutre bande dl imperi roman a l é na polìtica motobin precisa conseguensa ëd na gran cossiensa dj imperator roman ëd l amportansa dla valsusa coma ciav ëd le comunicassion interne dl imperi ma la stra roman a dël monsnis a j fa dël gran boneur a tùit ij selt che a i vivo ansima ëdcò a j alobrògi ëd vienn dont a i riva col decimus valerius asiaticus che pròpe ant coj temp là a l é ël prim selt a vnì senator roman da na mira coltural a soa sorgiss la siviltà roman a a l é fòrt anfluensà da cole greca e etrusca con ij roman i parloma ëd gent dont a son rivane dij document che an conto lòn che lor lì a pensavo e a fasìo e coma a vivèisso donca nen mach ëd lòn che j archeòlogh a penso cost artìcol a presenta la mentalità dla roma clàssica che a cangerà col temp për l assion combinà dle neuve popolassion che a rintreran ant l imperi e dël cristianésim as trata d un mond motobin fòravia për la mentalità dël dì d ancheuj ma che comsëssìa a l é un a dle rèis ëd nòstra siviltà e ëd nòstra manera ëd vive ën polìtica ël prim imperi roman a l é na federassion ëd sità indipendente sota l autorità militar ëd l imperator roman vira sità as paga soe impòste e a j giuta a roma con òmo bes ce e materiaj ma për lòn che a toca soe facende as rangia daspërchila ij sò goernant a son dël pòst ma a venta ten e da ment che vàire sità a son ëd le colònie lòn ch a veul dì che roma a l é fondass je chila për deje dla tera e na sità andoa sfoghé soa veuja ëd fé polìtica a dla gent ch a la ven da fòra a l é parèj che ant ël piemont d antlora as forma n ambient urban ch a l é pa pì selt ligurin ò àutr ma pròpe mach roman la gent ëd la sità roman a a la chërdrà sempe che na sità a sia un leu privilegià che a l é pa natural ma che a peul ess ie al mond mach përchè chi a i ësta andrinta a l ha ëd virtù particolar le virtù cìviche la percession dël mond dij sitadin roman a l é fàita ëd vàire seuli sossiaj dont cheidun an sima mach metafìsich as trata d un model sossial che a spiega tut ëd n ideologìa polìtica che as fa religion a i në j é un përfond ma a pijeje un për un ant tut l imperi as treuva pa na përson a istruìa ch a disa ch a j chërd a l anvers coj ch a scrivo as fan dle gran bele ghignade dapress a la gheusaja ch a pija la mitologìa për na facenda vèira le divinità a son nen amportante përchè a sio contà coma vèire ma pitòst për la mentalità che a fortisso cola dle virtù cìviche da lòn a i dipend la vita dla sità donca fé ëd sacrifissi ritual ant ij tempi pagan a l é motobin amportant ëdcò për coj che a la divinità dël tempi a j chërdo pròpe nen ën fasend ël sacrifissi ritual lor a son part dël mascheugn coletiv ch a manten viva la sità che peui giòve a esista për da bon a i n anfà pa a gnun la përson a ch a da nen na man a fé vive soa sità a l é mach che un baraba un che a j tira l maleur antëcà a tuti coma chërdense religiose a vardé da bon ij patrissi roman antich a l han pitòst na sërnia d ategiamet filosòfich e as divido antra coj che a j chërdo a a j chërd pa bele che gnun ma as peulo sempe portesse da esempi për parlé con bon deuit e mostré d avej ëd l istrussion a son amportant coma element ëd deuit nen coma na chèich vrità a son jë sgnor roman coj ch a pijo tute le decision e a fan polìtica a l han da avej basta ëd sòld për nen travajé e vive ant na condission ch a diso otium sòn an manera che sò caràter a resta pijn ëd gravità che a sarìa në scàndol se as fasèisso ciapé a badiné ën pùblich che a pijo la costuma dë mostré pa d emossion che a son dj afé che a van bin për s ciav e fomne e che a resto sempe andipendent coma che a j fa da manca dë esse a chi a sia n òmo un che a sia butasse sota a cheidun fussa mach che na vira ën tuta soa vita a peudrà mai pì torné a esse na përson a da bin la società dij patrissi a l é mach an part fondà dzora ëd le dinastìe familiar coma che i vëdroma al temp dij roman la polìtica a costa cara e soèns ij patrissi as trovo bele che dal cul a forsa dë buté tùit ij sò sòld al servissi dël bon nòm ëd la famija për sosì la composission ëd la class àuta roman a a la cangia notaman ampressa e la possibilità da esse ciamà a fè ëd polìtica a i é për tanti fa mach basta che sò pari a l abia vagnà assè ëd sòld e a l abia daje a sò fieul l istrussion che a i va për savej coma parlé e coma bogiesse ën patrissi a l ha na vita motobin codificà vira matin per esempi a arsèiv ij sò clientes client për ij roman a l é nen na përson a che a cata chèich còs pagand ma na përson a che a ven a dije a n àutra mi i l hai manca dë ti col passé dël temp a jë vnirà la costuma dë ciameje amis ël patrissi a j arsèiv pa a man veuide për tùit a i é un cit pret përchè ën vnisend a rend je omagi a l han daje na man a mostreje a tùit vàire che chiel a l é amportant për coj che a ven o a smon e dj afé ò a butesse sota soa protession për fé cariera costa a l é mach che na cos cion ritual ma për vàire bonòm ëd la gheusaja costa a l é l ùnica manera për catesse chèich còs dë mangé ën patrissi a l ha sempe ëd possediment e dë s ciav che a peul liberé fasend ne dij libèrt a son dla gent ch a l ha pa basta ëd sòld për avnì patrissi ò pura che a la speta dë esse ciamà a ess lo coj che a stan pì bin ëd sacòcia soèns a son tra ij client pì amportant dij patrissi përchè as treuvran a esse n aleansa motobin ùtila na vira ch a vniran patrissi ëdcò lor n òmo lìber con na bon a sacòcia a l ha d avej djë s ciav dzortut costi a devo travajé për chiel e deje manera dë rivé a vive ant la condission d otium dzora aj sò s ciav a l ha ij midem drit dij patrissi për lòn che a toca ij drit ëd proprietà la lege roman a a fa nen ëd distinssion basà ant sël livel sossial dël proprietari se a l é lìber fin a për chiel a i é la facoltà dë fé ëd libèrt e sòn a l é bele che n òbligh se a veul mostré d avej ëd sòld da campé via e parèj prontesse a monté ant la class superior ël pì dle vire ij bonòm a l han mach soa libertà e soèns a finisso për vend sla e andesse a fé s ciav tajà fòra da tute le possibilità dë fé ëd comersi përchè a l han pa ëd capital inissial për anandiesse a travajé soèns sensa pa ëd ròba che as peula desse an garansìa për pijé ëd sòld ën préstit coj pì an gamba as fan ës ciav për avej l ocasion dë travajé sot padron e d amprende un mesté la gheusaja a la patiss soa situassion sossial e pen a che a peul a j mostra a s ciav e libèrt che lor a son dë manch che n òmo lìber ma dë s ciav sò la gheusaja a n n ha bele che mai n òmo na fomna e fin a na masnà a son pa mërcansìa për la sacòcia dij bonòm a i riva motobin pì soèns l anvers la gheusaja as vend ës ciav soe masnà për vagnesse dë mangé ò ant la speransa che a peulo almanch amprende un mesté i l oma già vist chi a son a venta mach gionté che vàire vire a son dle person e che a l han vagnasse dij capitaj motobin sòlid e che a l han n educassion técnica da feje avnì l anghicio a tùit ma bele che con tùit ij sò sòld un libèrt a peul pa gavesse d adòss la macia dë esse stàit në s ciav bon deuit a veul che doe vire al dì a vada a dije grassie al padron che a l ha liberalo e për tùit chiel a sarà sempe mach na bes cia motobin anteligenta e nen n òmo soa sola sodisfassion a l é cola dë vagné pì che al peul e feje dé a sò fieul n educassion che a j daga la facoltà dë spende ij sòld ëd sò pari coma na person a da bin soèns ij libèrt a l avran na vita sossial separà da cola dij lìber e as faran soa società paralela a cola dle person e normaj për la lege a son dle bes ce uman e che a l han pa gnun drit e a peulo mach dije che ëd sì a sò padron a rintro ant la giurisdission legal dël pater famili che se a veul a peul fin a condaneje e masseje ël pregiudissi popolar che a veul che lë s ciav a sia nen n òmo soèns a l ha ëdcò dij bej fondament chërsù ant na situassion da bes cia parèj jë s ciav as comporto da bon coma dij can a s afession o a sò padron a son soèns bon a fesse massé për chiel e a deurmo fin a ant l istessa stansia dij padron che as sento nen pì genà da la presensa ëd në s ciav che nojàutri al dì d ancheuj da cola dël gat ò dël can ëd ca a peulo nen mariesse tra lor e se a l han un compagn ò na compagna fissa ò fin a na masnà a treuvo pen a normal che ël padron ò la padron a as jë men o ant ël let e a në faso lòn che a veulo a l han na moral che as condensa ant ël proverbi a i é pa d vërgògna a fé lòn che l padron a veul soe speranse a son motobin cite esse fàit lìber as capiss ma sòn a j toca a motobin pòchi fortunà dzortut në s ciav a l ha maitas d avej na sepoltura da lìber përchè për sòlit a lo campo ant ën beucc coma na bes cia cost sì a l é l ùnich seul ëd la percession dël mond che dai roman a smija rivà a nojàutri sensa gròss cambiament contut che al di d ancheuj ai sio dij moviment për ij drit dle bes ce che antlora a sarìo stait ampossibij da capì për ij roman a i é pa gnun a distinsion tra pùblich e privà ij roman a son tant dësgenà a spend ne dël sò coma a butess ne an sacòcia ëd col ëd j àutri lòn che për nojàutri a sarìa un comportament miraco normal ma sempe nen onest për lor a l é l imàgine scarpìa dla virtù cìvica e sòn a restërà ancora për vàire secoj a vnì coma comportament normal nòstra idèja dla separassion antra pùblich e privà a l é motobin recenta la midema codìfica dla strutura dël podej a l é pì che d àutr arzultà dle fòrse an camp al moment sòn ëdcò ancheuj ma nojàutri i l oma dle costitussion che a venta cangé ij roman nò për lor a bastava mach butesse d acòrd antra lor al moment la società roman a a l é fondà dzora dl autorità dël pater famili pari ëd famija che a ven a esse na sòrt dë stat ant lë stat aj temp ëd còsio as peul ancó nen parlesse ëd famija ën sens modern përchè ël matrimòni për ij roman a esist ancó nen coma istitussion a l é na cos cion privà e a l ha pa gnanca un ritual motobin definì tant che un a dle gran e dij legaj d ant l ora a l é pròpe cola dë prové che doe person e a son marià e a l é nen mach che a vivo ansema ij fieuj a l han gnanca drit d avej dël sò fin a a che ël pari a viv e le fomne as considero amprestà dal pari al gënner ansema a soa dòte ël matrimòni dla roma clàssica a l é n afé dzortut polìtich e finansiari doe famije as buto ansema ma la fomna a resta sempe un pòch ëd sò òmo e un pòch ëd sò pari lòn che a j da la possibilità dë divorsiè se a j ven veuja dë felo e a venta nen chërde che la fomna roman a a l abia na chèich forma ëd parità mach përchè dle vire a l é bon a a soagné j afé ëd sò òmo i l oma già s ciairà coma për ij patrissi a sia motobin normal lasseje ij travaj pràtich a cheidun d àutr j òmo roman a pijo nen soe decision an famija ma a discuto ëd tut con j amis che coma i l oma s ciairà a resto peui ij clientes fomna e fieuj as vardo nen coma dij compagn ma coma dle proprietà a l ha sò pèis ëdcò la question che le fomne as dan via visadì as fan marié për sòlit pen a che a l han dodes agn e con sòn as treuvo a rivé ant soa neuva famija pì come dle masnà che come dle përson e indipendente ant ël let ij roman a son ossessionà da la pau dë esse dij molancian s a fan tròp l amor a penso dë vnì fomna e soèns a diso che l ideal a sarìa fé che sté sensa ò pura felo mach për fé fieuj avej na relassion che a sio marià o nò e che a sia con n òmo na fomna ò na masnà a fa tut midem a j fa gnun a ampression a gnun ma col roman che a mostrèissa dj emossion an pùblich a farìa parlé tuta la sità për dij bej mèis la drugia moral pì bruta che as peussa campesse adòss a n òmo roman a l é dì che ant ël let a sia butasse sota a na fomna ò a n àotr òmo fisicament ò moralment a fa pa gnun a diferensa ma fin a che dë dzora a i é chiel tut lòn che a j fa fé a j àotri a va bin a l é mach segn ëd fòrsa e bon a salute l istrussion a mostra mach lòn che i podrìo ciamé ël bon deuit dij roman la retòrica e pa vàire d àutr përchè ël prim but ëd la coltura roman a clàssica a l é sempe col dë fé an manera che la diferensa tra sgnor e gheusaja a sia motobin marcà na scòla pùblica a i é nen chi a peul a paga për catesse në s ciav che a j mostra ël bon deuit a sò fieul ël drit roman ancheuj a në smija n element ëd civiltà bele che rivolussionari ma a va vardà për lòn che a l era visadì n arnèis che ël pì dle vire as podìa pa dovresse ant un mond andoa tute le càriche pùbliche a i ero ant le man ëd pòche person e a i era gnun sens a denuncé un na vira che it savìe già che a giudichelo a sarìo stait ij sò amis peui për ëmné a giudissi na person a a ventava prima ciapela lòn che a fasìa an manera che a podèisso valejsse dël drit roman mach coj che a podìo paghesse na polissia privà polissìa che peui a restavo ij sò s ciav ò pura coj ëd lë sgnor dont a l era client se lë sgnor a chërdìa che a valèissa la pen a ëd sagrinesse për chiel e da arzighé dë smonse un capital se un djë s ciav a fussa mai mòrt antramentr che a j dava na man jë s ciav as podìo pro catesse ma a costavo n euj dla testa e bele che se un soe s ciave a fasìo soèns a i andava sempe dij bej agn prima che na masnà a chërsèissa e a la fussa bon a a travajé coma n òmo la moral roman a a l é motobin invadenta la distinsion tra pùblich e privà che a esist nen ant j afé dl aministrassion a esist gnanca ant la vita djë sgnor la sità roman a a s ciàira tut e a j taja ij colèt a tùit se a i riva mai e a càpita soèns che tra jë sgnor ëd la sità as treuva nen chi che a veul pijesse na càrica pùblica për pau dë dovej spende tròp la gent a la riva fin a a aclamessne un che bonòm al peul pì nen arfudesse ij testament as leso ën pùblich e soèns as leso con ël testatari viv për podej discute ëd la person a gnun a scapa da ant j euj ëd na sità che për coma ch as costuma pensé al dì d ancheuj a l ha la mentalità d un cit pais e fin a j amzure ël pì dle vire ij roman tanme ebréo e grech a son na popolassion dla diàspora ëd roman a në j é daspërtut e ansema a la facilità dla società roman a a pijesse andrinta tuti coj che a peulo spende dël sò për fé ëd polìtica a l é pròpe sosì che a fa an manera che tute le tere dl imperi a ven o a esse pròpe roman e nopà che dle sempie colònie ant l ora a i son nen ij mojen ëd comunicassion dël dì d ancheuj e donca a spantié la mentalità roman a për tut l imperi a son pa television ò giornaj e gnanca dij lìber ma ij roman midem con sò andessne an vironda për ël mond la stra roman a ëd la valsusa fàita fé da august a vira dzorsota ël mond dij valigian nen manch che la presensa dla cultura roman a mach për dine un a soa costrussion a l ha da esse un travaj che a men a ant la val vàire ingenié specialisà e a ciama a travajé la pì part ëd la popolassion local la costrussion ëd na stra roman a a ven ën sinch part la viabilità roman a an val ëd susa a l é fàita ëd na stra che a passa për la snista orogràfica dla dòira rivaria da caslëtte a susa ambelessì la stra a së sdobia vàire vire donca n età roman a a j é pa dë stra che a passo për ël monsnis modern e a venta dì che ëd tute ste stra për ij vàlich l ùnica pavimentà a l é cola dël monginevr la stra a la resta sota la giurisdission ëd còsio da nt la statio ad fines ëd drubiaj aranda a vian a fin a la statio ad martis che a restava andoa che al dì d ancheuj a i é ël borgh dël monginevr e a j àutri pass la statio ad fines ëd drubiaj a l é andoa che le mërcansìe a pago la quadragesima galliarum ël dassi dël che a i é dzora a tut lòn che a viagia tra galia e provinse italian e për bogesse antra italia e galia a i son mach tre vie për le montagne costa sì a la resta motobin pì legera che nen cola d aosta e con lòn la valsusa as tira ël gròss dël tràfich la stra a la travaja tut l ani e la gent dël pòst a la ten polida da fiòca e giassa a turin augusta taurinorum a jë stan ij tabellarii augusti ël personal dël servissi postal privà dl imperator che a dòvro la stra për ëmné soe neuve con costa stra e con la fondassion ëd turin la val a chita d esse un tòch ëd galia transalpin a spërdù për ij brich e as treuva antegrà ant la circolassion antra galia cisalpin a e galia transalpin a ant ël dgc lë stòrich roman amian marslin an lassërà na relassion ant sël teritòri dla valsusa bel dël sò travaj a son vàire carte geogràfiche con l indicassion dle distanse antra ij leu pì avosà marslin a dis la valsusa la stra për j alp la pì amportanta e traficà dël monginevr an lassa na descrission andoa a conta che da nt sima dla banda italian a a i é na pian a ëd sèt mija che a la va fin a a la stassion che a diso ëd marte e da ambelesì a s àussa na montagna motobin àuta e bruta da passé fin a a dzora la sima dla matron a che a diso parèj përchè ambelelì a l é mòrt je na fomna nòbil da cost pòst sì as anandia na stra pì bela andoa che as peul andesse pì ampressa tut giù fin a al castel ëd brigantium sòn quand che da la costrussion ëd la stra a son già passaje bele che agn ël pinus strobus a l é un mèmber dla partìa dij pin bianch pinus sotgéner strobus e tanme tuti j àutri mèmber ëd costa partìa a l é caraterisà da feuje uje fassicolà an bocc ëd sinch a son flessìbij vërde bleuve ravzinà longhe cm e a duro apopré mèis le pigne a son sutile longhe cm e larghe cm s a son duverte le pìgnole a son longhe mm con n ala sutila e longa mm e a ven o dësperdùe dal vent la produssion ëd pigne a suced minca agn ël pinus strobus a riva a esse àut méter ma an media as vëddo esemplar àuti méter j erbo pì mèir a peulo avèj fin a agn ij pì vej a peulo rivé fin a a agn a përferiss un seul bin sùit e fresch clima ùmid ma a chërs ëdcò ant le zòne ëd maré e ant ij leu rocios ël pinus strobus a l é nativ dla part oriental dl américa dël nòrd an spantiand se da l ìsola ëd teraneuva fin a al minnesota e al sud est dël manitòba e an dissendend giù për ij mont apalach a chërs fin ant la part setentrional dla geòrgia ël pin bianch american a l é l erbo pì àut ch a i sia ant l américa dël nòrd a est dle montagne rociose grande foreste ëd pin bianch a quatavo an orìgin gran part dël nòrd est dl américa dël nòrd j irochèis na tribù ëd nativ american a lo ciamavo lerbo dla granda pas le pìgnole dël pin bianch american a conten o vitamin a c sinch vire ëd pì dij limon e as peulo fé dle bon e tisan e a l ha na caraterìstica scòrsa sutila seulia e bianca mach anans con l eta as chërpa vers ël bass con ëd nuanse pì sombre le feuje a son a forma ëd romb triangolar an sla ponta con ij bòrd a lama ëd ressia ij branchèt ch a j pòrto a son sutij e grotolù le fior mas ce a pendo cole fumele as alvo la pianta a riva a n autëssa màssima ëd na vinten a ëd méter a chërs an asia an mérica e an euròpa gavà ant ël sud est la biola a chërs soens su d teren assè primitiv ma a peul ëdcò ven e su ant ij teren crejos la fioridura a riva a la prima an forma ëd gate e as manifesta al moment anté che la pianta a buta fòra le feuje le smens a son cite con j alëtte a son produvùe an gran quantità e sò spantiament a l é favorì dal vent le biole a l han ëd fòrte esigense ëd lus e d eva për sòn ij sò boschèt a son ràir e con pòca sombrura ël bòsch ëd la biola a forniss un combustìbil bastansa bon ma a l ha nen d amportansa për esse travajà na vira ij sò branch sutij e flessìbij ma arzistent as dovravo për confessioné le ramasse la nosera a l é n erbo ëd dimension assè gròsse e a riva a n autëssa ëd o méter a l ha un tronch goregn e drit e ij branch a formo na còma larga e ariondà la scòrsa a l é grisa da giovo seulia peui a ven pi grotolùa con ëd chërpure ant ël sens dël longh ant le piante pi veje le feuje a son gropà a bocc e a l han na forma oval a son vërde lùcide an sla part dëdzora e na frisa pi spalie da sota ël frut ëd s erbo la nos a l ha na forma oval e a l é già bin dësvlupà a la fin ëd giugn a l ha na pleuja vërda carnosa la ròla andrinta as forma la nos con la part legnosa la greuja dividùa an doe part andrinta a la greuja a i é ël garij ëdcò ciamà galucio ch a l é na smens mangiativa la nosera a chërs ëd fasson ëspòtica an asia minor e an grecia la nosera a peul sorpassé ël sécol ëd vita ant la meisin a tradissional piemontèisa as deuvro le feuje për soagné giaunissa èrpete scròfola linfatism pèrdite bianche vaginaj bognon ël bòsch ëd color brun fonsé a l é bon për fabriché d mobilia o për l ebanisterìa la nos a l é mangià tanme fruta sëcca o coma angredient ant ij doss an liguria e ant le zòne dël piemont lì davzin e as pronta ëdcò na sàussa ëd nos për condì la pasta la ròla a conten na sostansa maròn dël midem nòm e a l era dovrà për tenze ël castagné a l é na bela pianta che sovens a chërs fin a méter d autëssa e che scasi d sigur a l é stait amportà an europa dai roman ha l ha na còma bin struturà con pòchi branch bin dëstèis la scòrsa a l é motobin caraterìstica con dle përfonde rigature che a giro dantorn al bion vzin al pe ij but a l han dle gëmme piate le feuje strite e lusente verd sombr e motobin dentà a son tra le pi longhe ch as peussa trovesse fin a cm le fior mascolin e a son a rape motobin spassià bianch giaunastr le fior feminin e a son a tre a tre a l atach dle fior mascolin e quand che la fior feminin a a movra originand ël caraterìstich frut verd e spinos le fior mascolin e a sëcco minca frut a conten normalment doe castagne con na scorsa motobin dura e la polpa dossa farinosa a chërs an tuta italia dzor le colin e a an montagna an sij teren àcid le castagne a l ero l pan d tùit ij di an tute le valade dle montagne dal càucas a la spagna adess le castagne a son dovrà dzortut për preparé dij doss ël nòm an piemontèis a l é fanfarin a l é na pianta eleganta o un busson con la còma regolar e un bion longh e drit rame e ramet a son sutij e sirà a l ha na scòrsa seulia grisa e feuje dentà d forma oval e strèita ch a finisso con dle ponte longhe e coatà da sota da na bora le fior ch a seurto da mars a magg a l han dij pétaj sutij brun rossastr e ansem a dle fior ermafrodìe a i é dcò dle fior masculin e ij frut cit e carnos a son pi o men cm e a son portà da dij longh picoj da giovo a son bianch peuj ross e anfin viòla maròn a chërs ant ël mesdì dl euròpa e dj alp ant l ossident ëd la fransa ant ij teren sech e rocos soens arlongh j eve dle vire a l é dcò piantà pi a setentrion a l é n erborin ch a riva fin a ai o méter d autëssa a produv dij fust sutij che rivanda apopré a centim ëd diàmeter a sëcco e a son rampiassà da d àutri novej soa vegetassion a ancamin a motobin prest a la prima fërvé o avril a sconda dl autëssa con na fioridura vistosa dle gate giàune ch a son ëd fior masculin e le fior fumele a son pì cite e pòch visìbij e a smijo a d gëmme ariondà le feuje a son dentinà a la bordura le ninsòle visadì ij frut dël ninsolé a maduro an ost o stèmber coste a son anfassà al càuss da n anvlup verd ësfrangià ël ninsolé a l é na pianta motobin ëspantià dël sot bòsch e dla boscaja a chërs dai ai o fin a ai méter d autëssa a arzist a na fòrta sombrura ma a viv ëdcò al dëscuvert da finì a l é n erbo ch a peul rivé fin a a méter d autëssa e a méter ëd diàmeter a l ha l tronch drit e cilìndrich arvestì da na scòrsa seulia ëd color gris sën ner soe feuje ovà a son longhe centim a l han un color verd tënner a la prima a son pì sombre andasend anans e peui ant l otonn a dvento barosse prima ëd tombé la còma a l é larga e ariondà motobin ës ciassa as treuva an euròpa a preferiss in clima fresch ma sensa gròsse geilà e sàut ëd temperadura a l é spantià an sj alp antra e méter d autëssa ant j apenin setentrionaj antra e méter e ant j apenin meridionaj antra e méter ël fò a l é l erbo pi spantià sle montagne piemontèise anté ch as dësvlupa an posission mesan a antra ij castagné an bass e le conìfere pin sap malëzzo pëssre pi an àut a l é present ëdcò an sle colin e andoa a chërs ant ij versant pi fresch a peul vive agn le fior a comparisso an maj giugn ij frut a maduro a otóber duvertandse an quatr për fé seurte le smens ël bòsch a l é dur e goregn e a l é motobin dovrà ant ij travaj da minusié ëdcò tanme compensà ant ël passà a l era ëdcò dovrà për fene ëd carbon ëd bòsch për dé ëd combustìbil a j andustrie la combustion meusia dël bòsch as dësrolava ant le carbonere bela pianta ch a l ha dle feuje ch a finisso con un taj a forma d v e nen con na ponta com j autre feuje a forma na còma auta e streita con dle rame ch as piego an bass e peui torna an aut con un bion ch a l ha na scòrsa grisa e chërpà le gëmme a son lunghe e barosse soens sirà le fior a son gròsse fin a a cm a fiorisso a giugn e a l han dij pétaj a copa largh e sirà verd e arancion sercià da djë stam giaun e carnos la ponta grassa e verda che a i é ant ël mes a produv na rapa ëd frut alà maròn ch a resto an sla pianta për cheich meis a riva da jë stat unì orientaj a l é coltivà ant ij parch fin a la scòssia erbo dicotilédon a l é coltivà pr ij sò frut mangiativ a l ha un càuss àut fin a a méter feuje alternà ovà dentà e fior bianche o rosà unìe an fiorìe ij frut ij pruss a son carnos ëd dimension diferente conforma a le varietà con la pleuja giàuna vërdastra rosà o rusnenta e la polpa bianca o giàuna pien a ëd giuss originari dl asia a l é present an tute le region temperà e càude dël mond ël prussé a l ha nen da manca ëd teren particolar tutun a j van pà bin ij teren sabios calcari o tròp ùmid la coltivassion dij prussé a l é motobin ëspantià ëdcò an piemont la forma pì spantià d arprodussion dij prussé a l é për enta për esempi su codògn o bussolin second ëd dla destinassion dla varietà da tàula për cheuse për pronté marmlade o siròp le técniche d ameliorament genétich a viso a oten e na mej arzistensa a le maladìe da fonz e a l atach ëd poj e gate an dzorpì che a na mej afinità possìbil con la pianta anté ch as fa l enta coltivà a piràmid a vas a palmëtta a cordon conforma a le varietà e al leu dl enta ël prussé a l ha da manca d esse poà ëd fasson periòdica ëd n angrass e un tratament ëd vërdaram localisà la produssion mojen a ëd na pianta al temp ëd sò pi grand vigor a va da jë ai chilo a l ann la diferente varietà selessionà a spòrzo na produssion ch a quata giumaj tuta l anada buason ch a smija motobin a col ëd crataegus monogyna aut fin a m scòrsa dël bion ga gris brun a neirastra as dësbela a scaje branch spinos seuliprima brun peui gris spin e ëd cm le feuje a l han ël picol auterne sempie pla e ovaj spartìe o cm për part bòrd dentà tut d antorn le fior un pòch përfumà a pétaj piat e l bicer formà da sépaj triangolar vaire stam e stij ij frut a son ovaj e a ten o smens a chërs ant ij bòsch a l ombra da la pian a fin a méter a fioriss da avril a giugn ij frut a peulo esse dovrà për marmlade e conserve ël bòsso o bussolin crataegus monogyna jacq a l é n busson o n erbo con tante branche satìe e spinose caraterisà da le fior bianche e dai tìpich frut cit a còcola rossa ij parent dë sta pianta a peulo avèj tant la forma d busson che d erbo ch a rivo fin a m d autëssa e che tuti a l han an comun soa cita fruta fàita a pom e sò branch con je spin e la pleuja a resta grisa tinta unìa ant le piante giovo peui col temp a fa d filure longitudinaj e d anej sutij ant le piante pì veje le spin e a nasso da nt ij branch e për sòlit a son longhe da a centim le feuje a ven o a spiral ansima aj git neuv ch a son motobin longh ò pura tute ansema ant ij git ch a parto da nt ij branch vej ò da nt le biforcassion soa feuja a l ha ij bord lobà ò sërà e a na forma pitòst varianta la crataegus monogyna a fa part d un géner ch a ten andrinta motobin tanti erbo e busson ant la famija dle rosaceae a ven da nt ij pòst temperà dl emisfer setentrional an euròpa n asia e an américa setentrional la fioridura ant la prima a l é bondosa le fior a son dovrà tanme calmant e për soagné le nevròsi dël cheur le piante dë sta sòrt sì a j fan da cà e a j dan da mangé a vàire sòrt d usej e d mamìfer e le fior a resto motobin amportante për le bes ce ch a mangio la póer dle fior a vive dë ste piante a i son cò vàire gianin dle bòje dla sòrt lepidoptera a sopòrta bin le poadure pianta nen tant auta a riva al pi a méter ma sovens motobin ëd men ël portament a l é pòch regolar con na tendensa per le rame ant le piante veje a siresse an giù ant le piante servaje le rame giovo a peulo avej le spin e la scòrsa dle rame da maròn sombr a ven ciaira e peui grisa com ël bion le feuje gròsse a l han ël bòrd antregh e a son dentà mach a la ponta a son ëd forma oval con un picol motobin curt an prinsipe a son peilose a a l otonn a ven o color dl aram le fior a maggas deurbo an punta a le rame ch a fruto a son gròsse e isolà ëd color bianch con pétaj e a pòrt mas cc e fumela ël frut fauss riond con un përtus a la ponta sircondà dai rest dël bicer a l ha un picol curt e na pleuja resistenta che për color e consistensa a arcorda l coram sta pianta a dispet dël nòm a riva da l asia minor bastansa comun a a chërs ant ij bòsch fin a méter dzor ij teren pòver diurética ij frut as cheujo peuj as lasso movré prima d mangeje erbo aut fin a méter bion drit con còma piramidal scòrsa ross brun a ch as dësfeuja orisontalment gëmme terminaj ovaj avusse ross brun e pla feuje auterne pla mòle dentà con picol fior bianche a massolin ij frut a meuvro da magg a giugn cm riond doss ross motobin arsercà da j osej a chërs ant ij bòsch dal livel dël mar a méter a fioriss da avril a magg prima chìa sponto le feuje ant la meisin a tradissional piemontèisa as dovrava l frut për càlcoj ëd vëssìa nefrite artrite reumatism a l ha n assion purgativa e diurética ij frut as mangio cru o cheuit e as peulo dovresse për fé torte marmlade geladine etc ël bòsch a l é bianch rosà lùcid e elàstich a l é presià pëf fé d mòbij massiss e liste da paviment a l é dcò bon da brusé gròss busson o cit erbo a peul rivé a méter d autëssa ant ij branch giovo la scòrsa a l é verd ciair a a ven an pressa ross maròn lusent le feuje elìtiche e a ponta con ël bòrd dentà a son spatarà arlongh ij branchet a l han un picol longh a son verd lusent le fior an bocc da a a l han un picol longh e a son formà da sépaj verd e da pétaj ovaj bianch ël frut a peul andé dal ross ciair al porpra sombr con la polpa pi o men brusca a scond dle varietà a smija che la pianta a sia staita amportà da l asia minor a chërs dal livel dël mar a méter a fioriss da avril a magg ij frut a son motobin rich ëd vitamina c e b ij frut a son motobin dovrà për fé d siròp marmlade fruta candìa e licor ël prunus mahaleb a l é un busson largh da rair n erbo motobin ramifià la scòrsa a l é lùcida gris violet con striadure trasversaj ij branch giovo a son biancastr le feuje riunìe da a da dzora lùcide con ël bòrd dentà le fior bianche a son an bocc da a ij frut a meuvro neir con picoj fin a cm a chërs ant la boschin a ant ij tajiss ant le sev sle colin e sëcche dal livel dël mar a méter a fioriss da avril a giugn ij frut a son amer e dcò un pòch velenos sò bòsch a l é aromàtich për la presensa d cumarin a la sostansa ch a dà l përfum al fengh neuv e a ven dovrà për fé dle pipe a l é na pianta nen tant auta a sùpera nen ij m branch prima biancastr peui pla la scòrsa a l é pitòst seulia egris sombr a l ha n odor gram le feuje a son verd ciair a lansa e con ij bòrd dentà a son butà auterne dzor le rame le fior a son cite a rape ch a pendo bianche a l han un përfum ëd màndorla ij fut a son riond nèir lùcid a l han un savor cha ampan a la boca e amer dont a son mach mangià da j osej a chërs ant ij bòsch ij combaj e le basse dal livel dë mar a méter a fioriss da magg a giugn a sopòrta l gel a l é motobin dovrà dcò ant ij giardin per la fioridura anciarmanta erbo àut fin a méter scòrsa gris brun a chërpà an manera ancreusa con l età ant ël sens dla longheur feuje compòsite longhe fin a cm formà da d fujëtte su në stech verd sentral a seurto fòra bastansa tard a la prima ansema a le fior coste a son bianche e argropà an rape as na sent ël përfum ëdcò da assè leugn ij frut a smijo d faseuj scur a conten o dle smens assè dure e a forma ëd dischet motobin dë spin e dzortut ant ij branch pi giovo la pianta a chërs an pressa sò bòsch a l é arzistent e a traten bin ël teren con soe rèis potente e slargà findi a o méter dantorn a la sëppa le fior a j piaso motobin a j avìe a chërs daspërtut anfestanta an espansion a l é stàita amportà an euròpa dël da jë stat unì orientaj an fransa an italia a l é stàita amportà doi sécoj apress a së spantia a spèise dle piante nostran e le feuje a son purgative a venta cheuje le fior sarà e peui as peul fess ne dle marmlade as peulo ëdcò fricassesse robinia pseudoacacia l erbo ch a chërs fin a m scòrsa con lentìe ciaire elìtiche branch brun gris lùcid e un pòch angolos ch a formo na còma larga e piata feuje auterne sempie con un picol da a cm spartìe an o part avusse dentà ai bòrd peilose da giovo ma vërde e pla da veje fior bianch a rape bicer peilos ij frut a son dij pomet ëd color giaun rossastr pontinà brun quand a l é madur ëd savor brusch jë smens a son triangolar ross brun a chërs ant ij bòsch ëd latifeuje dzor teren calcaros dal livel dël mar a méter a fioriss da magg a giugn ij frut as peulo dovresse fresch o a peulo esse dovrà për preparé dle marmlade dal gust particolar ël bòsch ëd color ross brun sombr a l é motobin pèis dur e compat a l é arsercà për fé d travaj al torn e për ebanisterìa a l é na pianta ch a va da un cit busson a n erbo fin a m con le rame giovo barosse le feuje a son ovaj e a lansa ëd cm për pi s ciasse an ponta a le rame con un picol curt a son gorëgne verd sombr e lùcide da dzora pi ciaire da sota con ël bòrd dentà le fior a i son da otober a mars sla ponta dle rame a son a rape pendèise d color crema o rosà minca fior a l é fait a bicer pansarù con cit dent voltà an fòra ij frut a son carnos pi o men riond con la pel arancion o rossastra e an drinta a l han vaire cit smens a chërs ant la macia mediterania dal mediterani a la còsta atlàntica fin a l irlanda a l ha pi car ij teren silicos sabios e àcid a fioriss da otober a mars ij frut a maduro l ann dòp a la fin ëd l istà e d otonn ël frut a l é motobin presià përchè a l é rich ëd vitamin a c ij frut a peulo esse mangià cru o con sùcher e vin licoros as peulo fesse dle marmlade bìbite e branda a l é na pianta che an natura as treuva dzortut an forma d busson nen tant àut con la còma formà da tanti branchèt rèid e grotolù coatà d fasson ës ciassa da d cite fujëtte ovaj contrarie antra d lor motobin davzin e sempevërde gorëgne na frisa lùcide e un pòch pì ciàire da sota le rèis a son fòrte ancreuse e bin ëspantià a fioriss bastansa prest a la prima con ëd fior cite giàune sensa làver përfumà apress la fioridura as formo ij frut sech e ariondà mincadun con quatr ësponcionòt cornù cand ch a son mur ij frut as duverto dë scat e a campo leugn le smens nèire e lusente ij vej esemplar a peulo rivé a chèich méter d autëssa con un tronch ëd o centim ëd diàmeter da finì a peul vive fin a a vàire sécoj a preferiss ij teren calcari e a arzist bin a la suitin a a sopòrta motobin le poadure ël bòsch a l é giàun e motobin dur e pesant a l ha na gran a motobin fin a e a l é bel fé travajelo e lustrelo na vira a j era dovrà për fabriché d oget nen tròp grand parèj dij tòch ëd jë scach le tabachere ij massulèt da minusié e via fòrt ant la meisin a tradissional piemontèisa as dovrava la feuja contra malaria frev reumatism e ëdcò tanme tònich dël fìdich a l é un busson con bòsch dur e feuje oponùe ovaj con ëd venadure caraterìstiche da banda e bòrd antregh a peul rivé fin a a o méter d autëssa e a l é assè ramificà ij frut a son bastansa gròss ovaj con na gròssa ganeuja andrinta a l ancamin a son verd peui murend a ven o ross con un gust assè brusch cand a son tut afàit mur sò color a ven pi fonsé scasi ross nèir e soa polpa dossa e pien a ëd giuss a viv fin a a j méter d autëssa le fior dël cornaj a dësbandisso anans ëd la surtìa dle feuje ij frut a son motobin apressià da j osej as peul fess ne na marmlada na frisa brusca o as peulo mangesse bele parèj ma mach cand a son bin mur as na prontava ëdcò un vinèt leger da bèive ant ij camp a l é n erbo ch a peul rivé fin a a méter d autëssa a l ha na sàgoma slansà e na còma ch a ven oval e ariondà cand a l é lassà chërse ëd fasson ëspòtica le feuje a son opòste butà a doe a doe da banda dij branch e a l han na longheur ch a riva a cm a son formà da n nùmer dëscobi ëd fujëtte ovaj bëslonghe e aùsse dentà an sij bòrd d otonn a ven o tòst giàune e a tombo ij branchèt a son bastansa gròss e a l han na session ëd forma iregolar la scòrsa a resta seulia për assè d temp con un color gris vërdastr ant j esemplar pi vej a l é rupìa con d anchërne fin e e s ciasse ij frut a son bondos portà an rape pendrojante as treuva an euròpa a riva fin a a o méter d autëssa a peul rivé a vive fin a a agn a fioriss an avril o maj prima ëd buté le feuje ël bòsch a l é bianch o a dà an sël reusa con d arfless ëd mareperla ant la meisin a tradissional piemontèisa as dovrava la feuja për rèuma gota artritism a l é diurétich a l ha na còma a còno s ciassa soens con dij branch torzù a l ha dij frut ross e dle feuje sempevërde ovaj gorëgne pì ciàire da sota cole anferiore e cole dij but neuv a l han le bordure crispà con dje spin e antant che cole pì an àut a l han ij bòrd pì regolar la scòrsa a resta vërda për na desen a d agn peui a ven grisa goernand se però sempe seulia le fior ch a së s ciàiro a la prima a son cite bianche con quatr làver radunà an cite partìe a chërs fin a vers ij méter d autëssa ëd sòlit as treuva coma busson bele s a peul rivé a n autëssa ëd na desen a ëd méter a chërs motobin dasiòt e a peul rivé a vive dle senten e d agn a j piaso ij teren fresch soens ëdcò coj pien ëd ròche na vira le feuje e la scòrsa a j ero dovrà për combate la frev ij frut a son da consideresse tòssi bele che chèich osej a j mangio ël bòsch tënner e bianch a l era dovrà për dij travajòt d artisanà tanme la fabricassion dij tòch ëd jë scach ël làur ëspinos a l é dovrà për dij but ornamentaj as prësta a esse poà ëd fasson da fene na cioenda a l ha na scòrsa pitòst sutila partagià an tante scaje cite ëd color maròn ciàir ij branchèt a son rèid e a pòrto d cobie d feuje ovaj e bëslonghe d un color verd argentà pì an sël bianch da la part da sota a son sempevërde e gorëgne tute ansema a formo na còma nen tròp ës ciassa le fior a son cite e bianche cujìe an cite pan e fiorìe da avril a giugn a l é coltivà ëd fasson bondosa ant le zòne davzin al mar mediterani a l é n ìbrid a peul rivé a vàire senten e d agn a esist ëdcò na variant ëd l uliva ciamà uliva sërvaja olea europaea var oleaster na frisa spinosa ch a l é presenta ant ij leu pì càud e sùit nen leugn da le rivere a l é ambelessì che na vira as entavo le vàire spece coltivà e domestie as presenta com un busson o un cit erbo ch a peul rivé fin a méter la scòrsa dle piante veje a l é maròn e motobin chërpà cola dle piante giovo a l é seulia la pianta e le rame a l han na miola bianca ant ël sénter le feuje a son butà a o a le fior a son cite ma a son radunà an mape motobin gròsse e përfumà ëd color bianch a fioriss a giugn ij frut a son dle rape ëd cit asinej neir ch a muro a aost a l é present an tuta euròpa an gavand che pròpi al nòrd a peu chërse fin a an sj erbo e an sle muraje capel fin a cm da mes sférich a distèis seuli verd giaunastr ma motobin variàbil dle vire ciàir o pì bronzà con fibre radiaj inà bòrd unì sutil lamele motobin s ciasse bianche gamba àuta fin a cm e larga fin a cm silìndrica clavà a siola bianca strià ëd gris olivastr anel bianch membranos euv bianch soens verd an drinta carn bianca a chërs ant ij bòsch sota latifeuje dzortut sota la rol a l é scasi sempe velenos mortal përchè ij sìntom dl antossiament as manifesto vàire ore apress l angestion cand ël fìdigh a l ha già subì d dann pì nen armediàbij capel mm bombà e peui spianà ma sempe con l orlo ancurvà a la fin spianà o pì o meno ancavà carnos al disch prima gris peui pì ciàir con macie nen regolar biancastre a la fin ëdcò tut gris spòrch a tira a vnì nèir nen an pressa bastansa a la pression specie a l orlo sùit nen lùcid ant ij giovo peui squase lùcid lamele motobin decorente motobin strèite e spësse tënnre ëd color bianch avòri peui con ëd rifless gris spòre reusa tënner gamba x mm silìndrica un pòch slargà an bass soens curva ëd l istess color dël capel o con nuanse spalie prima che a i rivo le tonalità gris nèire për la manipolassion o la veciaja peilos ant ij tre quart d ansima con ëd bambas al pé për la presensa ëd filament misseliar ëd color gris prima pien peui ampinì carn bondosa al disch tënnra ant j esemplar giovo peui pì elàstica biancastra a peul avèj nuanse grise pì o meno fòrte e larghe savor amer e odor ëd farin a andàita a mal a chërs ant ij bòsch ëd conìfere ma ëdcò sota latifeuja bastansa ràira d istà fin a anans ant l oton a peul confondse con ëd forme grise nen ràire dël clitopilus prunulus costo as arconòss përchè la carn a cambia nen a l é sempe tënnra e con un bon odor ëd farin a a l é nen mangiàbil capel fin a cm con scaje motobin fin e brun e scure dzora a un fond da brun òcra a giaunastr o motobin ciàir al bòrd lamele pansarùe bleu viòla peui canela anrossà gamba àuta fin a cm e larga fin a cm motobin bindà da dle zòne scajose dzora a un fond dël midem color lila bleu an sima cortin a bondosa a forma d anel carn violet an sima a la gamba òcra brunastr ciàir da àutre part a chërs ant ij bòsch torbos ëd biole dle vire sota conìfere sensa anteresse alimentar cortinarius pholideus fr fr fries vian a avigliana an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ël prim repert archeològich dël borgh a l é belfé che a sia col ëd në schéletr ësquasi antregh ëd na bes cia preistòrica dla specie equus hydruntinus trovà ant ël belavans al dì d ancheuj dlë schéletr a son salvasse mach dontré dent che a son ëstàit esaminà da j archeòlogh për identifichè la bes cia gnanca ël sit precis a l é nen podusse identifiché donca cola dla colocassion an vian a a resta mach na suposission da comunicassion nen verificàbij fàite a j archeòlogh an forma privà stë schéletr a sarìa stàit trovà méter sot tèra sota a vàire seuli ëd tèra crea e sabion ël sabion an vàire pòst a sarìa cementasse lë schéletr a podrìa avèj dai ai agn as dis che la fondassion ëd vian a a armonta al agc a euvra dël cap selt belovèis ël sìndich a l é andrea archinà dal caslëtte caselette an italian a l é na comun a ëd abitant dla provincia ëd turin ël nòm a podrìa ven e da casae electae visadì abitassion soasìe caslëtte as treuva a chilòmeter da turin a n autëssa d méter ël mont musiné méter a l é ël pont pì àut dla comun a na marca dla presensa dl òmo pì veja a l é na gròssa lama ëd selce trovà ant la vila roman a dël iii sécol dgc an località ca farchèt ant jë sgav fàit ant ël perìod as trata però d un tòch isolà ant sël mont musiné pròpe ant sla banda che a j da anvers al pais a quòta m a son trovasse vàire repert as trata ëd siràmica vàire tòch d utiss an pera selce e miraco ëdcò na pera da mulin as traterìa ëd repert dl ùltima età dël bronz ò già dla prima età dël fer a ven o da sgav fàit an vàire moment diferent ant j agn e dël vàire a l é trovasse ëdcò ant le cave ëd magnesite aj pé dël moncalv squasi tuta ròba che a stava bele che fòra dla tèra as trata ëd teracheujta sempe dl ùltima età dël bronz ò già dla prima età dël fer dont a son restà mach dij tòch motobin frust ël sìndich a l é pacifico banchieri dal caslëtte a l é gemelà con giaven giaveno an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ël pais a resta a apopré méter d autëssa an sla sponda snistra dël torent sangon ël nòm ëd giaven a podrìa ven e da vicus gavenis ij prim papé ch a parlo d giaven a armonto a l ann mersì a la donassion dij ëd giugn da part dël cont umbert ii giaven a l é trovasse sota la giurisdission ëd l abassìa ëd san michel ëd la ciusa con medeo vi ël cont verd ij savòja a l han otnù dal vësco ëd roma la sopression dj abà dla ciusa d san michel e a son tornà padron ëd la val sangon dël a l é passaje a giaven ël vësco d milan carl boromé an pelerinage vers la sacra ëd san michel giaven a l ha avù na soa amportansa con la chërsùa dl andustria e dl artisanà dël as contavo ambelessì set fornase da tèra cheuita quatr fàbriche d còla dódes faitarìe ëd coram tre tenzarìe quatr fusin e da fer dódes bòite da fré ses fornase da caussin a ël sìndich a l é carlo giacone dal giaven a l é gemelà con susa a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin susa a l é stàita fondà daj roman an sle rive dla dòira rivaria aj pé dna parèj giassal a goerna vàire testimonianse amperiaj l arch d august fabricà dl agc reste ëd muraje e tor tòch d edifissi për j aque e n aren a dlë ii sécol dl età ëd mes a i resto la catedral ëd san giust costruìa ant ël sécol ch a fa xi con na strutura grech bisantin a e peui agrandìa ant ël tërzent an forme gòtiche ël cioché d santa marìa magior ij pòrti gòtich ëd contrà palass sità ca de bartolomeis da nté ch as àossa la tor dl orlògi l eression an diòcesi a dàita d la bola quod nobis ëd clement xiv dij d ost ël prim vësco giusep marìa ferraris dij cont ëd genola a l ha fàit soa intrada an susa ij ëd novèmber dël susa a l é stàita gionzùa a turin da la ferovìa ël sìndich a l é piero genovese dal susa a l é gemelà con tran a trana an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin tran a a l é stàita abità fin daj prim temp dl età dël bronz ant ël ant l ùltim poss dl aquedot dël sangon andand anvers a la montagna a l é trovasse un tòch ëd ponta ëd flecia an selce d amzura anviron a cm për cm ël repert a l é stait datà a l età dl aram ò pura a la prima età dël bronz a peul esse che a coj temp lì a fèissa data ëdcò lë schéletro d òmo trovà ant la torbera dij maresch a la fin dël ansema a un cit piolòt ëd pera vërda solià as parlerìa dël iii mileni agc da nt la midema torbera a i ven la preuva pì fiamenga dle rèis antiche ëd tran a ant ël perìod a son sgavasse fòra vàire reste d abità ò pura d un borgh sol motobin gròss dont belavans ën gavand la tòrba a l é rovinasse squasi tut ël borgh a l é belfé che a fussa an palafite coma col ëd vivron an në resto mach na vinten a ëd tòch che antlora a l han butà a la sosta dij colessionista privà ma ëd coma a fusso da bon ste struture i në soma bele che gnente a smija che st ansediament a sia stait chità ant l ùltima época dël bronz el sìndich a l é bruno gallo dal capel fin a cm ùmid o sech a marca l ùmid brun ross peui òcra giaunastr bòrd sensa pèil lamele strèite da adnà a pòch decorente da brunastr ciàir a brun òcra un pòch rusnent fil biancastr brinà gamba àuta fin a cm e larga fin a cm da òcra ciàir a brun gris o brun dëstiss sombr an bass nen armilà con anel brunastr an pressa sgnacà odor e dzortut savor farinos spué a chërs gregaria dle vire motobin ma nen a bocc dzora a such e a bòsch ëd conìfere ma ëdcò dzora a latifeuje velenos mortal capel fin a cm sliss o sech a marca l ùmid brun dàtol al bòrd dëscolorant an mes fin a amel giaunastr bòrd con chèich fiòch biancastr dle vire un pòch apendicolà lamele arcà da adnà a pòch decorente bes ciàir peui brun òcra càud fil brinà gamba àuta fin a cm e larga fin a cm con n armila fibrilosa scajosa ch a finiss con n anel fràgil bes amel da brunastr a brun sombr an bass scasi gnente odor savor ëd bolè a chërs a bocc dzora a such e bòsch ëd latifeuje da ràir ëd conìfere comestìbil da nen confonde con galerina marginata bolbitius busa ëd beu e vitellinus color ross d euv capel fin a cm tachiss seuli e rupios giàun euv viv ch a s ciairiss bòrd strià lamele strèite giàun ciàir peui rusnent viv fil un pòch brinà gamba àuta fin a cm e larga fin a cm da bianca a giaunastra da povrosa a fiocosa carn fràgil pissacan ëd cite dimension àut al pì o cm e con ël capel nen pì largh ëd cm capel prima sférich e giàun limon poi spianà apopré trasparent e colorà a bande radiaj òcra e giaunin e an corispondensa dle lamele gamba giàun ciàir pruinosa val a dì coatà ëd sostanse che a smijo brin a silìndrica motobin fin a trasparenta fibrosa lamele color òcra a madurassion prima giàun ciàir carn che a esist quasi nen a chërs an slë liam ant ij pra an partìe bondose soens ansema al panaeolus sphinctrinus a sponta sùbit apress le pieuve da la prima a l otonn as peul nen mangesse capel fin a cm a ciòca peui distèis bombà a pupa brun òcra al disch da motobin fibrilos lanos a scajos ëd gris brunastr ëdzora a un fond da biancastr a grisastr dle vire macià ëd violet bòrd nen strià fibrilos apendicolà lamele motobin s ciasse strèite pansarùe da biancastre a gris porprà peui brun cicolata fil bianch brinà gamba àuta fin a cm e larga fin a cm silìndrica bianca fibrilosa o scasi lanosa angrisenta con l età sensa anel ma a peul ess ie na zòna lanosa pé soens giàun motobin viv carn da bianca a brunastra giàun viv an bass sensa odor a chërs bocc o a partìe për tèra o vzin a d such ëd latifeuje o ëd conìfere a ven dàit për mangiativ ël nòm dë psathyrella candolleana a j ven da de candolle un micòlogh bin conossù pissacan àut fin a a cm e con ël capel nen pì largh che cm capel da campanulà a oval o semisférich o spianà color òcra o bianch ëspòrch pì scur al sentro igròfan motobin sùtil con ël bòrd festonà ant j esemplar nen tròp vej gamba silìndrica e sutila curva veuida e fibrosa bianca pruinosa da giovo dle vire con reste dël vel parsial lamele motobin spësse e sutile aderente a la gamba bianche o cafè làit o pì o meno rosà carn che a esist ëscasi nen bòrd soagnà da dij fiòch bianch unì e fin soens strià lamele s ciasse gris lila peui brun porprà fil brinà gamba àuta fin a cm e larga fin a o cm motobin ciàira fràgil fibrilosa povrosa carn sutila fràgil a chërs a bocc ant ij pòst motobin ùmid e con ronze an sle tòpe che a marso an sjë scart dël bòsch an sla tèra grassa a la prima e a l otonn a chërs a bocc o gregari ant ij bòsch le bordure ij pòst erbos e via fòrt a ven dàit për mangiativ pissacan àut fin a a cm capel prima ovà e sarà an sla gamba peui campanulà a madurassion as liquefà a parte dal bòrd sot forma ëd n inciòstr nèir fin a a riduvse a la fin a un cit sercc nen regolar an testa a la gamba ël capel da giovo a l é color sënner gris bianch o gris brun pì scur al sentro coatà dë scaje motobin fin e al sentro e për ël rest strià e rigà radialment dle vire lùcid dle vire scur gamba prima un pòch argonfia peui silìndrica un pòch pì sutila an ponta e al pé veuida fibrosa color bianch o grison brilant anel aderent a la gamba butà an bass fiocos a dròca lest lamele motobin spësse e ventricose dëstacà da la gamba pruinose prima bianche peui reusa peui lila brun nèire e a la fin liquefàite carn sutila bianca sënner fin a a che as lìquefa nen capel fin a cm a euv peui cònich bombà da gris a brun gris bòrd soens lobà nen regolar lamele motobin s ciasse biancastre peui da brun porprà a nèire gamba àuta fin a cm e larga fin a cm gorëgna bianca con n argonfiament a anel motobin bass motobin a sloa piasent fin a chërs pì che àutr an pianura an sij pra ant ij pòst nen coltivà arlongh ij fonsaj ant ij parch dle sità tut l ann specialment a l inissi dla prima se l invern a l é nen tròp frèid a chërs ëdzora a detrit ëd bòsch soens anterà e a smija terìcol a bocc a l é solitament comestìbil ma a l é velenos quand a l é mangià ansema a d beivande alcòliche costa specie a conten dle sostanse velenose che a càuso ëd j inconvenient mach se a son compagnà da d beivande alcòliche ij sìntom ëd l antossiament a son ëd tipo eretìstich val a dì vasodilatassion con congestion e anrossament dla cera e dla pel dla testa smangisson an tut ël còrp ant ij cas pì grav a peulo vnije ëdcò disturb ëd pansa e cheur pì fòrt se ël pissacan a l é stàit mangià quand che a l avìa le lamele già colorà ëd reusa generalment ij sìntom a sparisso da soj an pòche ore capel fin a o cm dle vire brinà al bòrd variàbil òcra lila da bes rossastr a brun vinos soens dëscolorant lamele arcà adnà decorente crema ciàir peui òcra ciàir gamba àuta fin a cm e larga fin a cm an pressa veuida e pien a d eva slissa da seulia a rupìa biancastra o crema òcra ciàir carn da biancastra a un pòch dël midem color an surfassa làit bondos a sëcca an perle bes vërdastre an sle lamele àgher odor débol frutà a chërs sota conìfere mës cià con le biole ant ij pòst ùmid as peul nen mangesse lactarius trivialis fr fr fries capel fin a cm a pupa peui disteis da fibrilos feltrà a un pòch scajos brun ross rusment o ross arancion bòrd apendicolà tuboj motobin curt arcà decorent da biancastr a giàun oliva o òcra monet përtus fin a mm gamba àuta fin a cm e larga fin a cm an pressa veuida an bass dël midem color sota a un anel fibrilos fiocos carn pòch spëssa mòla da biancastra a giaunastra a cambia nen savor doss odor débol a chërs mach sota ij malëzzo larix decidua a l ha pì car la montagna comestìbil boletinus cavipes klotzsch ex fries kalchbrenner capel fin a cm vlutà pì o men chërpà reusa rossastr o lila ametista dëscolorant an arancion armogna peui òcra ciàir tuboj motobin curt adnà un pòch decorent giàun motobin ciàir peui vërdastr a ven o bleu përtus motobin largh da giàun ciàir a vërdastr a ven o bleu a fërteje gamba àuta fin a cm e larga fin a cm da seulia a strià un pòch dël midem color pì giàuna an su e canela arancion an bass carn giàun ciàir ma armognan o arancion rossastr an bass dossa a chërs dzortut sota latifeuje ant j indrit ciàir erbos comestìbil xerocomus armeniacus quélet quélet capel fin a cm vlutà o feltrà peui squase plà bes grisastr motobin ciàir peui òcra brunastr ciàir con tonalità giaunastre o olivastre tùboj giàun ciàir peui oliva përtus fin giàun motobin viv peui monet ëd grisastr oliva ciàir a ven o bleu al toch gamba àuta fin a cm e larga fin a cm relativament slansà clavà giàun ciàir an su carmini viv ant j àutre part con retìcol bianch an su e dël midem color vers ël bass carn crema biancastra a ven bleuva odor da débol o frutà a asilos a chërs sota latifeuje e conìfere as peul nen mangesse capel fin a cm sech finiment feltrà giàun òcra con tonalità olivastre peui òcra groson da brun rossastr a macià ëd brun nèir tùboj giàun olivastr a ven o bleu përtus fin giàun peui da groson a rossastr o ross sangh peui pì ciàir a ven o bleu gamba àuta fin a cm e larga fin a cm giàuna an sima groson rossastra peui porpra vinos an bass ornà da un retìcol ross o brunastr fin an su con le maje ch a së stiro largament an vers ël bass carn consistenta giàun motobin ciàir ma da ross a vinosa al pé dla gamba tipicament rossa dzora dij tùboj a ven motobin bleuva savor doss a chërs ant ij bòsch e ant ij parch comestìbil boletus luridus schaeffer capel fin a cm sliss seuli o un pòch feltrà ross sangh ëscarlat saturà peui coram dëstiss brun ross o òcra a ven bleu al toch tùboj da giàun a vërdastr a ven o bleu përtus cit ross sangh pì groson an vers ël bòrd a ven o bleu gamba àuta fin a cm e larga fin a cm un pòch radicanta con un retìcol ross viv spess dzora a un fond giàun òr bleu nèir al toch carn giaunastra marmorà a ven bleuva al taj assidulà odor frutà assidulà débol a chërs dle vire a bocc ant ij bòsch la macia dzortut sota la rol sensa anteresse alimentar boletus permagnificus pder capel fin a cm globos peui a mesa sfera o bombà sliss peui sech da feltrà a plà motobin bolà o rugos a l inissi ëd color fondamentalment reusa antich caraterìstich peui mës cià ëd giaunastr giàun rossastr vinos e a la fin gris oliva monet o viòla spòrch tùboj frastajà giàun viv a ven o bleu përtus fin giàun dorà o pì tipicament da ross groson a sangh a ven o motobin bleu gamba àuta fin a cm e larga fin a cm gorëgna a eliss peui silìndrica clavà da giàun motobin viv a groson o rossastr vinos al pé coatà da un fin retìcol dël midem color o ross viv carn consistenta motobin pòch ëspëssa giàun òr a ven sùbit bleu nèir al taj peui vinosa savor doss odor débol a chërs sota latifeuje dzortut sota la rol o ant le bordure velenos capel fin a o cm sliss peui finiment tomentos biancastr con tonalità giaunastre òcra e soens reusa almanch al bòrd tùboj giaunastr peui oliva a ven o un pòch bleu al taj përtus giàun peui da ross groson a ross sangh a ven o bleu al toch gamba àuta fin a cm e larga fin a cm giàuna motobin viva ross sangh o vinos an bass tuta coatà da un retìcol a maje longhe e pontinà ëd ross peui brun ross carn giàuna cròm viv o saturà an gavand ël pé rossastr a ven un pòch bleuva al taj dossa a chërs sota latifeuje as peul nen mangesse boletus rhodoxanthus krombholz kallenbach capel fin a o cm sliss peui vlutà biancastr monet con tonalità grisastre vërdastr oliva bistr rosastre tùboj giàun peui vërdastr a ven o pòch bleu përtus giàun peui ross sangh pì groson o giaunastr al bòrd a ven o bleu gamba àuta fin a cm e larga fin a cm sférica peui clavà giaunastra o giàuna an su rossa an mes giaunastra o vërdastra monet an bass con retìcol motobin fin ross sangh carn ëspëssa biancastra o giàunastra a ven pòch bleuva dossastra odor a man a man nausiant a chërs vzin ai bòsch ant ij tajiss ëd latifeuje a l ha pì car la càud velenos boletus satanas lenz cit polyporus caraterìstich për ij përtus motobin cit e la gamba tigrà che a smija an cit col ëd macrolepiota procera capel fin a cm da bombù a spianà e amburià sbassà al sentro un pòch a ambossor con ël bòrd un pòch ondolà pitòst regolar prima curvà an vers ël bass peui dëstendù aùss con dij peil fin fin surfassa da quase seulia a un pòch scarvassà con dë zone a anèj un pòch pì scure ëd color brun gris con na component oliva che a tira un pòch a vnì giàuna vnisend veja imenòfor fàit da tùboj curt longh fin a a mm spess parèj dla carn dël capel o un pòch ëd pì un pòch dëcurent biancastr e poi un pòch giaunissant përtus rotond motobin fin aprepò për milim gamba da sentral a un pòch scartà silìndrica o pen e slargà an vers l àut e an vers ël bass pitòst arbusta larga mm e ëd sòlit lunga parèj dël il diametro dël capel tigrà scressià da bande ëd na colorassion che a smija cola dël capel ansima a un fond biancastr carn spëssa fin a a mm ant ël capel elàstica e com ël coram ant la gamba e e ant ël capel già da giovo ëd color bianch crema spòrch odor che as sent nen savor doss pòch significàtiv a chërs ëd sòlit a cit grup ansima a bion o ramet ëd latifeuje a preferiss alnus verne e fraxinus frasso da la prima a l inissi dl istà as peul nen mangesse la surfassa dë dzora a l é brun a maròn tabach fin a nèira anvejand ël contest a l é brun rossastr ij tuboj a son dël midem color ij bòrd an mente dla chërsùa a son ciàir la surfassa ëd sota a l é biancastra bes a ven scura con la manipolassion quand che le spore a maduro ël fonz a peul esse coatà da d pover sporal a smija na drolarìa ma a l é mal fé spieghé com ch a possa capité costa lenga a smija motobin a ganoderma adspersum a chërs al pé dle latifeuje da ràir sota conìfere as peul nen mangesse capel fin a cm da turbinà a ancreus da giàun groson a òcra part drùa imenòfor a pséud lamele forcà a l ha color giàun pì o men lusent che dle vire a smon dle nuanse portugal le lamele a son pitòst dle pséud lamele përchè a fan còrp ùnich con la carn dël bolè a l ha l capel iregolar e ondulà a nass da maj a novèmber an tuti ij bòsch dzortut coj rich d umidità a seurt pì che tut apress ij temporaj o durant le pieuve longhe as na treuvo a partìe ëd vàire un davzin a l àutr o bele tacà dontré ansema dle vire a son an fila o an sercc miraco a l é pì ràir che na vòta mangiativ bon ël balbis ai sò temp la denominassion sientìfica a l era agaricus cantharellus ant soa grafìa a arpòrta l nòm galitole ch a conferma l nòm atual garìtole a l inissi sférich o a euv fin a cm biancastr con na rèis al pé da fòra gelatinos andrinta a l ha na màndola bianca savor ëd cit pòis fresch sircondà da na gleba verd oliva na vira madur la gleba a l é oliva portà dzora a na testa cònica alveolà ansima a un pé silìndrich bianch a fus àut fin a cm e largh fin a cm con dij veuid odor repulsiv as sent a distansa a l é arcognossìbil për la forma caraterìstica a picio e për l odor cadavérich ch a l é possibil sente già a quàich méter ëd distansa a chërs ant ij bòsch as peul nen mangesse la parlà dla galia a l é la lenga dij selt che as parlava an galia d nans che l latin volgar ëd j ùltim temp dl imperi roman a l avnisèissa a esse dominant ant la galia roman a la lenga i la conossoma da vàire sent iscrission ant sij ròch ant sla siràmica e vàire d àutre ròbe dël dovré comun e ansima a dij sòld pì ëd rèir ansima a dël piomb e mach na vira ansima a dlë zinch a son stàite trovà daspërtut për la galia roman a visadì dzortut ant lòn che al dì d ancheuj as ciama fransa ma ëdcò an vàire part dla svìssera dl italia dla gërmania e dël belgi meid la parlà dla galia a l é gropà an manera parafilètica con le lenghe selt ibèriche ël lepontin e la lenga galata con ël nòm ëd séltich continental le pì veje iscrission an séltich continental che a fan data bele che a secoj agc a son an lepontin che chèich vira a diso dialet dla parlà dla galia a son stàite trovà ant la galia cisalpin a e a dòvro na forma ëd vej alfabet itàlich iscrission ant l alfabet grech dël iii secol agc a son stàite trovà anviron a le boche dël ròno nopà che cole iscrission che a fan data a l época dla galia roman a a resto dzortut an alfabet latin gregòri ëd tours a scrivìa ant ël vi sécol dgc che dla gent ëd le soe bande a parlava ancó a la manera dla galia a l é n alòfon ëd k anans ëd t l alfabet ëd lugan dovrà an galia cisalpin a për ël lepontin l alfabet ëd lugan a ten pa separà vosà e oclusive mute pr esempi p a val tant për b che për p t as dòvra tant par t che për d k për g ò pura k z a l r belfé che a sia për ts u u e v w a son distinte antra lor mach ant j iscrission pì veje a l é belfé che a vala t e che x a la sia g lejeune solinas l alfabet dël grech oriental dovrà ant ël mesdì dla galia transalpin a a val a val ts a sta për u w e a valo tant për le vocaj corte che për le longhe e e o dëmentrè che a l é na i curta e a sta për noté che la sigma ant ël grech oriental a jë smija a na c as dis che a l é na sigma lunà tute le litre greche as dovravo gavà phi e psi alfabet latin monumental e corsiv dovrà ant la galia roman a g e k a son dle vire dovrà an manera che a smija a sio equivalent antra lor dzortut dapress a na r ds e s a peulo rapresenté ts x x a stan për ò pura ks q as dòvra mach da rèir pr esempi sequanni equos e a peul esse che a sia n arcaism na kw resta lì e a son dovrà ambelessì për rapresenté la litra tau gallicum la dental africativa dla galia che a l é ancó nen stàita giontà ant l unicode ant ël sìmbol vèir la barëtta sentral a tira longh për tut ël glif për vàire rason vardé ëdcò italo séltich as peul disse che la gramàtica latin a e cola dla galia a së smijèisso antra lor lë stòrich fransèis a lot a dis che cost a peul esse stàit un dij fator che a l han giutà a spantié ël latin an tuta la galia roman a ant la parlà dla galia a i son cas lambert pp an comun con ël latin a l ha nominativ acusativ vocativ genitiv e cas dativ andoa ël latin a l ha sò ablativ ant la parlà dla galia a i é në strumental e a podrìa cò ess ie stàit un locativ ël material trovà an lassa studié dzortut ij cas pì comun nominativ e acusativ e le rèis pì spantià an o e a motobin pì malfé a l é studié ij cas nen tant dovrà ant j iscrission ò le rèis pì rèire coma i n e cole con n oclusiva la tàola ambelessì sota a smon ij cas dont i soma pì sigur un veujd a veul dì che la forma a l é mai stàita trovà da gnun e part vàire vire a i é n evolussion stòrica che i l oma podù vëdde pr esempi ël dativ singolar ëd na rèìs a a l é ai ant j iscrission pì veje peui a ven e e donca i notaman anteressant a l é la corispondensa antra genitiv singolar e nominativ plural che a podrìa esse na forma ëd partitiv nominalisà numeraj ordinaj da le gravure ëd la graufesenque con un rafront al latin d antlora e a dj àutre lenghe séltiche la veja parlà dla galia a jë smijava al latin motobin dë pì che nen lòn che le lenghe séltiche moderne a jë smijo a le lenghe romanse ël còrpus dla parlà dla galia a l é publicà ant ël receuil des inscriptions gauloises r i g an quatr volum ël pì longh test an parlà dla galia che as conòssa a l é stàit trovà ant ël a l hospitalet du larzac ant l aveyron a l é scrivù n alfabet latin corsiv ansima a doe cite feuje ëd piomb ël contnù a l é na mascarìa tirà a còl a na chèich severa tertionicna e a na partìa d àutre fomne vàire a chërdo che a fusso na partìa ëd masche che as rusavo con cole che a l han scrivù sto mascheugn sì ma ël sust giust d ës test a resta nen tant ciàir ël calendari ëd coligny a l é stàit trovà a coligny tacà a lion fransa ansema a na statua che a l é stàita identificà coma apòlo ël calendari ëd coligny a l é un calendari lun a solar che a divid l ann an doe part con ij mèis marcà sota samon istà and giamon anvern la data dël samon xvii a resta marcà coma trinvx tion samo nii sindiv n àutr test amportant a l é la feuja an piomb ëd chamalières elem gravà ant sël piomb an latin corsiv an dódes righe che a smija torna esse un mascheugn ò pura n evocassion adrëssà a la divinità maponos la feuja ëd piomb a l era starmà ant na sorgiss coma soèns a i càpita con ste sòrt d iscrission la gravura ëd la graufesenque millau scrivùa an latin corsiv ansima a na sieta ëd siràmica a l é la sorgiss fondamental ëd numeraj dla gaja a l é belfé che a la sia stàita scrivùa ant na bòita ëd vasarìa e che ij nùmer a j feìsso arferiment a ij forn ëd cheuita numerà da a vàire iscrission curte a son stàite trovà ansima a dj ornament a spiral coste a son antra j ùltime marche lassà da la parlà dla galia sti ornament as pensa che a fusso dait an cadò a le fije daj giovo che a j andavo dapress e a l han ëdzora dj iscrission coma moni gnatha gabi buutton imon elem bela fija ciapa un basin and geneta imi daga uimpi elem i son na fija brava e bela ant la svìssera a son stàite trovà iscrission motobin da rèir ma a i é un përfond ëd topònim modern derivà da nòm an stil gàlich coma an tut ël rest dla galia a i é na statua ëd na divinità fumela setà con n ors che a diso artio trovà a muri davsin a berna con n iscrission latin a deae artioni livinia sabillina che a jë smija a al gàlich artiyon divinità fomela dl ors vàire sòld con iscrission gàliche ant l alfabet grech a son stàite trovà an svìssera pr esempi rig iv nrs lingones e leuci na spa che a fa data a la coltura ëd la tène a l é stàita trovà a port davsin a bienne ansima a la lama a i é scrit je koricioc korisos che a l é belfé che a sia ël nòm dël frè che a l ha fala l iscrission pì avosà che a sia trovasse ant le bande svìssere a l é la taolëtta ëd zinch ëd berna andoa a i é gravà e che a smija dedicà a gobannus la divinità séltica dij frè sésar a conta che dij catast fiscaj scrivù ant l alfabeth grech a l ero trovasse ant le bande dj helvetii ël baron litron sò nòm vèir a l era karl sigmund friedrich wilhelm von leutrum a l era nassù ant ël castel ëd karlshausen ant ël baden ij ëd giugn dël fieul dël baron federich cristòfo leutrum gran magìster dij bòsch da cassa dël duca ëd wrttemberg e dla baronëssa ana giulian a gemmingen brg a l era frel pì cit ëd carl magn leutrum baron litron a l é rivà an piemont dël dòp un pòch ëd gavëtta ant l esèrcit dij savòja dël a l é brigadié general ai d otóber a ven nominà goernator ëd coni e ëd soa provinsa ant ël ij fransèis pòchi ani prima ëd serché dë pijé turin quand a son stàit fërmà an sl assieta a serco dë pijé coni ma baron litron a resist për dì fin che a i rivo ëd rinfòrs da turin ij d otóber a bat l esèrcit dël marëssal mirepoix a seva a meuir a coni ij ëd maj dël e a l é stàit sotrà ant la cesa valdèisa dël ciabass davzin a luserna na vira che a l é vnùit famos a l han scrivuje na bela balada che a l é peui ëvnùita famosa ëdcò chila costa canson as treuva dcò nt ël lìber canti popolari del piemonte d costantino nigra sota al tìtol il barone di leutrum drinta d turin soldà e sgnor prinsi e marchèis son n dolor tute le dame tuti ij baron pioro la mòrt d baron litron sua maestà quand l han contaje ciama per coni so carossé baron litron cor a trové a la madòna quand l é rivà prima d antré drinta n sità son o baodette sparo canon për arlegré baron litron sua maestà quand l é stàit là j é pa speransa d podèj guarì sua maestà straca del viage la lea d angel improvisà baron litron t arcòrde pa deuve guarì da cost tò mal mi t fasso sùbit prim general j é pa ni re ni general dnans a la mòrt gnente ch a val baron litron mi t veuj salvé dnans a la mòrt valo pa gnente ma disme n pòch baron litron veusto pa meuire da bon cristian it batezerìa l vësco d turin e mi vnirìa fé da parin ringrassio tant vòstra corona diso na còsa che dio n përdon a fede d barbèt costum d alman peusso nen meuire da bon cristian ma vorìa fete d onor ben gròss n monument a sant ambreus e tante volte scandalisà veuj pa ch a m buta na lustra eterna l é mèj sotreme ant la val luserna con ij barbèt là m sotraran e là l me cheur s arposerà tan baron litron l é spirà adess tiro l fià longh tuti ij fransèis baron litron a l é spirà le fomne pioro pioro ij soldà son o le ciòche tron o ij canon a l é spiraje baron litron baron litron a l é spirà pioroma tuti grand e masnà bardonecia bardonescha an ossitan bardonecchia an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ant l àuta valsusa a resta a n autëssa ëd méter an sël ri omònim la paròchia ëd sant ipòlit a goerna un còro ëd bòsch dël sécol ch a fa xiv e na vasca batesimal dël da banda dla cesa ël musé cìvich a archeuj testimonianse dla vita paisan a e ëd papé stòrich bardonecia a l é n amportanta stassion dë schi dël a l ha ospità le gare ëd tàula da fiòca dij gieugh olìmpich invernaj nùmer xx bardonecia a l é l ùltima stassion dël treno prima dla fransa la ferovìa a va an fransa a travers dla galarìa dël fréjus da bardonecia a part ëdcò la galarìa autostradal dël fréjus ël sìndich a l é francesco avato dal al e dal bardonecia a l é gemelà con osta o aosta aoste an fransèis aota o la veulla an franch provensal a l é un comun ëd abitant dla val d osta la sità a l é bagnà da la deura bàutia e dal buthier osta a l é fondà anviron dël agc da terensi varon ant ël leu anté ch a i era sò acampament con ël nòm augusta praetoria terensi varon a fà ëdcò fabriché l arch d onor a l intrada dla sità la sità roman a a l era sircondà da n retàngol ëd muraje orientà vers ij quatr pont cardinaj le muraje nòrd e sud a mzuravo méter ëd longhëssa cole a est e a òvest a j ero ëd méter ij rampar a j ero àot méter an mojen a e a j ero arvestì an pera da la part esterna ansima a i era n parapèt àot méter ch a protegìa ël senté d ronda largh méter da la pòrta pretòria a est a la pòrta decuman a a òvest a i passava la via pretòria ch a mzurava méter ëd larghëssa la sità a l era formà da eut gran retàngoj quatr a nòrd e quatr a sud dla via pretòria an sità a i ero ëdcò j edifissi pùblich teatro anfiteatro fòro e ij bagn për fé j aque dël teatro a nòrd ëd la pòrta pretòria a i resta ancor na muraja massissa àuta méter a quatr pian con dë fnestre quadrà e arquà a podìa ten e pì che përson e l anfiteatro a l era a nòrd dël teatro ant jë scrit ëd l età ëd mes a l é ciamà palatium rotundum visadì palass ariond ël fòro a l era n gran pòrti dobi ch a sarava n retàngol ch a mzurava méter da est a òvest e méter da nòrd a sud as treuva a òvest dël leu anté ch al di d ancheuj a i é la catedral lë spassi andrinta al retàngol a l avìa a sò sènter un templi a ses colòne e d àutri doi templi a j ero butà an facia a cost sì pogiand se a le muraje anterne ëd cost ëspassi n àutr templi consacrà a dian a a l era anté che ancheuj as treuva la catedral scond na tradission pilat a sarìa passà për osta an andasend an esili a vienne n àutra tradission a fortiss ël passage a osta dl apòstol pé con lë spantiesse dël cristianésim as ancamin o a costruì dle cese la pì antica a l é la catedral ch as treuva ant la cripta dla catedral dël di d ancheuj a l é dël iv sécol con travaj pì tard testimonià da la varietà djë stij dij capitej bisantin romànich e via fòrt a l ancamin la comunità cristian a d osta a dipendìa dal vësco ëd vërsèj eusebi dël eusebi a ancaria eustassi d esse ël prim vësco d osta la diòcesi a l era sufraganta d milan ëd cost perìod osta a pija l tìtol ëd sità qualìfica dàita a le sede episcopaj ansima a vàire monede merovinge stampà a osta as les austa civitat fit austa ij prim vësco d osta a son ëstàit apress ch a i dròca l amper roman la val d osta a resta sota d àutre dominassion dont la pì amportanta a l é cola dij borgond l aministrassion sivila e giudissiaria a l era però gestìa daj vësco tanme cont ël tìtol ëd cont d osta a l é goernà daj vësco fin a a oger moriset peui a passa ai savòja ant ël la val as treuva già an tra ij possediment d umbert biancaman e a restrà ai savòja për pì d neuv sécoj dël tomà i a conced a osta ël papé dle franchise la sità as angagia a esse fidela ai savòja e ël cont a j conced na fòrta autonomìa an sità a i é l università dla val d osta tuti j agn a la fin ëd gené a i é an sità la fera ëd sant ors foire de saint ours fera ch a armonta a l ann l aeropòrt d osta corrado gex as treuva a saint christophe osta as treuva an sla lìnia feroviaria civass pré saint didier as trata d na ferovìa con mach un binari nen eletrificà ël sìndich a l é fulvio centoz da l osta a l é gemelà con grujasch grugliasco an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin a resta a n aotëssa ëd méter an sël livel dël mar a la periferìa sud òvest ëd turin vers rìvole e l amboch ëd la valsusa grujasch ant l età ëd mes a l era un borgh fortificà che dal sécol ch a fa xiv a l é antëgrà ant ël sistema ëd difèisa ëd turin ij d avril dël medeo vi ël cont verd a l avìa ordinà a la comun a ëd fé sarament ëd fedeltà a la sità d turin a grujasch a i era un dj ospidaj psichiàtrich ëd piemont a l ha sarà dël séghit a larforma basaglia dël ël sìndich a l é marcello mazzù dal second mandà mersnasch mercenasco an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ël pais a resta an sla chin a dl anfiteatro morénich d ivrèja na vira ël pais a l era nominà coma marcegnanum marcenagum o marcenascum j abitant dël pais na vira a travajavo la campagna an sëmnand ël gran e la melia a l avìo d vigne e a fasìo l vin a coltivavo ëdcò la càuna për fé la tèila a anlevavo d bes ce tanme vache crin galin e e òche a i é staje d agn che tanti a travajavo tanme dipendent ëstataj dle ferovìe mersnasch a l era antlora stranomà ël pais dij ferovié al di d ancheuj gran part ëd j abitant a l é ampiegà ant j andustrie dle sità davzin e ma la tèra a l é ancor bin coltivà ël sìndich a l é giovanni francesco levrio da l bricheras bricherasio an italian bricairàs an ossitan a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ij prim segn ëd vita an cost pais a i son ai pe dël mont vandalin ij ligurin a son ëstàit ij prim a vive a bricheras apopré ani anans che ij roman la prima marca dl esistensa d un pais con ël nòm ëd bricheras a l é dël ant un document as parla d un guglielmus de bricarasio coma testimòni ëd na donassion tra jë sgnor ëd luserna e l abassìa dë stafarda dël sécol ch a fa xi bricheras a l era féod dj anscarich che a l han construì sò castel e dël a l han preparà l prim statù comunal ant ël sécol ch a fa xiv a i é stàit ël tramud ëd bricheras ant ël leu anté che as treuva ancheuj quand ël prinsi filip ëd savòja acaja a l ha decidù d mudé costa comun a pì davzin a sò neuv castel ch a l era pròpi al prinsipi dla val pélis vàire vire bricheras a l é stàit teritòri ëd bataja për tuti coj sgnor che as fasìo la guèra për controlé l monfrà parèj vàire vire l pais a l é stàit dësblà e butà a sach ël neuv leu andoa as trovava al prinsipi dla valada a lo butava an mes a la guèra tra catòlich e valdèis pròpi a bricheras a i era l tribunal ëd l inquisission che a tormentava e massava tuti ij protestant aj d avril dël l inquisitor antonio pavoni a l é stàit sassinà e parèj a l é vnù fòra che dcò a bricheras a i era na comunità d valdèis dël dòp la dërota d giaco d acaja ant la guèra contra medeo vi ëd savòja bricheras a l é stàit da an feod a na famija con origin monfrin e ij cacheran che a l avran un ròl franch amportant për la stòria dël pais fin a al sécol ch a fa xix con lor bricheras a l ha conossù n un gran dëslup comersial e econòmich ant ël sécol ch a fa xvi a l é furnìa l época d richëssa e a l é ancaminà la crisi ij teritòri d bricheras e dla valada a son soens teatro d guèra tra spagneuj e fransèis dël a l é dcò staje n taramòt che a l ha pegiorà la situassion dël ant la guèra d conquista fàita daj fransèis che a vorìo pijé la savòja e l piemont ij tropié d fransesch i ëd fransa guidà da cesare fregoso malatesta a l ha butà l assedi al castel ëd bricheras la resistensa a l é durà di e peui a l é furnìa con la dëstrussion dël castel ël a l é stàit për bricheras un sécol assé pasi an cost period l agricoltura a l é stàita motobin cissà e l economìa a l é dëslupasse dòp l unità dlë stat italian la comun a a l ha ancaminà n process për dventé mèj dzoratut sota la mira dj euvre publiche a l han ancaminà a travajé sël sò teritòri andustrie dla seda dij dëstilà dla cicolada at ël midem temp l ariv dla ferovia a l ha butà l pais an contat con tut ël piemont da la fin ëd la sgonda guèra mondial al di d ancheuj bricheras a l ha avù vàire trasformassion ant j ani dël sécol ch a fa xx l andustria a l é fasse sempre pì fòrta antramentre che l agricoltura a l é pa stàita bandonà con ëd bon arzultà ant la produssion ëd fruta e vin ël sìndich a l é ilario merlo da l bricheras a l é gemelà con capel da a mm da cònich campanulà fin a spianà dle vire con na cita pupa rivestiment un pòch a gheube sliss con l umidità da ocra a color isabela dëscolorà vers ël bòrd an mes da brun giaunastr a brun rossastr pi o men scur prest s ciairent a crema incarnà orl legerment strià soens scanalà lamele scasi libre a la gamba spassià da bianch a crema spòrch fin a grisastre con l età gamba x mm pitòst sutila pi o men veuida bianca con tendensa a vnì giauna fiocosa al pe carn sutila biancastra con odor un pòch nauseant gnun savor a chërs ant l erba sota latifeuje an pra calcaros o sabios sensa anteresse alimentar colegn collegno an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin a colegn a i era un dj ospidaj psichiàtrich ëd piemont a l ha sarà dël séghit a larforma basaglia dël ël vilage leumann ëd colegn a l é na borgià tirà su për j ovrié dantorn a la fàbrica d coton dl istess nòm an tra la fin dl eut sent e l ancamin dël neuv sent su proget dl anginié pietro fenoglio a pija l nòm da sò fondador l andustrial napoleone leumann nassù an n àrea ëd campagna ël vilage a l é stàit a l orìgin dla borgià leumann frassion dla comun a ëd colegn ël vilage a l era stàit progetà për esse d autut autònom an dzorpì dle ca për ovrié e ampiegà la pì part ëd vilëtte a doi pian con giardin a i ero ël convit për j ovriere pì giovo ij bagn l obergi l anfermerìa la pòsta la cita stassion dij treno ël ni la scòla materna e elementar la cesa ël sìrcol për ij travajeur e ël negòssi d alimentar la fàbrica a l ha travajà dal al ël vilage a l é stàit catà da la comun a ch a l ha anandià n travaj ëd restaurassion e valorisassion le ca a son abità e le struture a òspito dij servissi pùblich ël sìndich a l é silvana accossato dal second mandà colegn a l é gemelà con ivrèja invreja an dialet canavzan ivrea an italian a l é na comun a ëd abitant dla sità metropolitan a d turin e a l é ciamà la capital dël canavèis a resta an sla riva gàucia ëd deura an posission ëd gionzura antra la pian a e ël grandios anfiteatro morénich che con ël profil regolar dla sèra a dzorastà a tut ël teritòri d ivrèja j abitant d ivrèja a son ëstranomà scorpion anté che al di d ancheuj a i é la sità d ivrèja ij salass a l avìo fondà ël borgh d ivry cand ij roman a pijo ël contròl dël canavèis a fondo dël agc na sità al pòst d ës borgh e a la ciamo eporedia la ivrèja dël dì d ancheuj a ven dal borgh roman e ël topònim latin a l é restà ant ël nòm dj abitant ch as diso anco sempe eporedièis dël domini roman ivrèja a goerna chèiche reste dont cole dl aquedot dij tòch ëd le muraje arlongh ël fium le reste dl anfiteatro e la tomba d atecio valeri a l intrada dël dòm dël a i rivo ij franch con costa dominassion ivrèja a dventà contà dël arduin a l é nominà sgnor ëd la marca d ivrèja da l imperator oton iii dla prima età ëd mes ël sènter urban a së strenz dantorn a la part pi àuta andoa a dòmino ël palass dël vësco e ël dòm dont al di d ancheuj malgré l arstruturassion dël a resto visìbij dij tòch dël sécol ch a fa xi ant ël ivrèja a passa sota la dominassion dij marchèis ëd monfrà peui dj angiò dël la sità as sot met ai savòja intrand a fé part dël prinsipà resù dai savòja acaja sempe restand ie sot ai savòja la sità a l ha ëdcò dle sotmission feodaj locaj pr esempi a iblet ëd challant dël la sità a l é assedià dai fransèis aleà con madama cristin a ëd fransa ai dë stèmber dël durant la guèra ëd sucession ëspagneula ivrèja a l é ocupà daj fransèis apress dì d arzistensa ël sènter d ivrèja as caraterisa an soa strutura urbanìstica për la dzorposission antra la nos pì antica ch a goerna la strutura tìpica roman a dle contrà ortogonaj e la part pì moderna ch a së spantia an sla riva drita ëd deura conseguensa dël fòrt dësvlup conòmich e demogràfich dl ancamin dël sécol ch a fa xx antra le curiosità dël borgh d ivrèja a i son ëdcò dle cite dzorvivense dël vej sistema ëd denominassion stradal piemontèis për sòlit antitolà a dle bes ce pr esempi ël vìcol dl ors a la mità dël sécol ch a fa xix la sità a l avìa pòch pì che abitant e parèj d àutri sènter a l amboch dle valade alpin e soa atività conòmica as limitava a chèiche atività dla tëssiura con la fondassion dël dla sossietà olivetti a l é anandiasse un lest process d agrandiment ëd la strutura produtiva dla sità e ëd modificassion ëd la composission sossial dla popolassion ant ël carlevé a i é l arnomà bataja dij portigaj le mascre dël carlevé d ivrèja a son ël sìndich a l é carlo della pepa dal siriè cirié an italian a l é na comun a ëd abitant dla provincia ëd turin ij prim repert archeològich dël borgh a ven o dal sit ò compless ëd sit ëd la vàuda granda ch a la resta antra san carlo borghèt siriè midem gròss nòle e la madòna dël pré as trata ëd materiaj anco nen tant bin catalogà con siràmica e vàire selce che a peul esse ch a resto dla tarda preistòria ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà ma dal travaj ëd privà siriè a l é na sità rica d monument ch an efet a l é ciamà sità d anciarm ij pi amportant a son ël sìndich a l é francesco brizio falletti di castellazzo dal barbanià barbania an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin as treuva ant la part meridional dël canavèis ën mes tra siriè e rivareul ël teritòri dla comun a a comprend da nòrd a sud na part dla pianura aluvional dël malon ant la metà ëd sò cors ël pianàut setentrional dël conòid ëd dejession formà ant ël temp dij giassé da la stura ëd lans e la part terminal dla cita valada dël torènt fandaja la tribù séltica dij salass a l ha colonisà ël teritòri antorn a la fin dël v sécol a c fondand un vilagi ant la pian a ch a dòmina tut ël canavèis ossidental e lì davzin un bar visadì un pais fortificà ansima a na montà ch a rendìa pì fàcil difènd lo la romanisassion a l é stàita bin longa përchè ij doj pajs a l ero lontan da le strà ch a mnavo da l àutra part ëd j alp për sòn ëdcò la religion cristian a a l é rivà mach ant ël sécol ch a fa vii portà daj monio irlandèis ëd san colomban antorn a l ann mila ij doi pais a fasìo già tutun e a l ero anfeodà a emerich un nòbil fòrse d orìgin borgonda che a dominava la val dël malon da sò castlass ëd camagna adess frassion ëd rivara dòp l ani mila ij pajsan a son riussì a liberesse dal sistema feodal a l é restaje mach quàich rèndita al local consortil dle famije dro ëdcò lor ëd probàbil orìgin borgognon a ël pais a l avìa pijà la tìpica conformassion ëd l arset a insulae con vàire difèise ëd recinsion e fossaj an costi temp a l é stàita drissà la tor pòrta l ùnica intrada bin governà al pais ant ël ël prinsi filip i ëd savoja acaja antant ch a compìa n espansion an canavèis a l ha conquistà barbanià con j arme la comunità a l é stàita obligà a riconòsslo come sò sgnor da antlora ël pais a l é sempre restà fidel a la cà sabauda godend ëd vàire franchise e privilegi tra costi sì ël singolar drit ëd tuti ij barbanièis ëd nen esse amprisonà e che l process as fasìa mach ant ël pais al a armonta la prima vìsita pastoral compìa dal vësco d ivrèja dal verbal a risulto doe paròchie un a dedicà a san giulian ëd brioude costruìa extra moenia e n àutra sancta maria rucha veteris andova a restava l antich vilagi séltich definìa antiquissima tante le capele an particolar cola dedicà a sant antoni abà proprietà dla comun a ant j ùltimi vint ani dël mila e tërzent ant ël canavèis a l é s ciopà la rivòlta dël tuchinagi ch a l ha vist la popolassion a ribelesse contra ij feodatari locaj la comunità ëd barbanià a l é stàita an prima fila përchè a l era sempre an contrast për ij confin con ij cont ëd valperga e ij pajs ëd rivara e levon peui quand che ij savòja a l han ancaminà a vende ij tìtoj ëd noblëssa ij barbanièis orgojios ch a l avìo mai avù gnun feodatari a son fasse na coleta e a son catasse ël tìtol dventand parèj jë sgnor ëd soa comuna dal fin a a tut ël la comunità ëd barbanià fòrta dël sostegn dij savoja a l ha sovens combatù contra ij cont valperga e ij pais a lor anfeodà për la proprietà dle pasture arlongh ël torent malon ciamà pasquaròle le campagne militar a son stàite portà avanti për generassion da la badìa un còrp armà formà dai borghigian volontari costruìa an pere e bòsch ancaminand dal secol ch a fa xi a l é stàita covertà con ij mon antorn al antorn al milassessent a l han giontà un coercc ëd cop per dovréla fin a al pì ò meno a cioché comben ch a fussa lontan a dosent méter da la cesa sicurament d orìgin séltica la festa as selebra l ùltima dumìnica d agost e ël lùn es a vèd la partecipassion dël pais esibission e sfilade dla badìa alegre sirimònie e bal ant le cort fin a al gran final dël lùn es sèira con ij barbanièis dai tre ai novant ani ampegnà a balé ël corenton ant la piassa granda ël sìndich a l é giovanni battista drovetti dal second mandà carmagnòla carmagnola an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin a resta apopré a chilòmeter a sud ëd turin ël borgh a l é stàit fondà anviron dël sécol ch a fa xi la prima atestassion dël nòm ëd carmagnòla a armonta a n papé dël ant j agn la fiat a l avìa duvertà na fonderìa a le pòrte dla sità lòn ch a l ha provocà na fòrta imigrassion la conomìa dla sità al di d ancheuj a l é gropà a la gròssa andustria e a l a produssion bondosa d ortaja e cereaj carmagnòla a l é arnomà për soe produssion ëd povron ël sìndich a l é silvia testa dal carmagnòla a l é gemelà con caseli caselle torinese an italian a l é na comun a ëd abitant dla provincia ëd turin ij sò abitant a son ëstranomà ciapamosche ij prim repert archeològich dël borgh a ven o dal sit ò compless ëd sit dla vàuda ëd lombardor che a resta antra lombardor san morissi caseli midem e leinì as trata ëd materiaj anco nen tant bin catalogà che a peul esse che a resto dla tarda preistòria ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà ma dal travaj ëd privà a caseli a i é l aeropòrt ëd turin antitolà a sandro pertini a l é stàit inaugurà tanme reopòrt sità d turin ai ëd luj ël sìndich a l é luca baracco cher chieri an italian a l é na comun a ëd abitant dla provincia ëd turin an località vila isnard dël a l é trovasse un tòch d anel an pera neolìtich an serpentin vèrd ma an considerand che la forma a l é ovoidal e ël beucc a resta nen centrà as pensa che as tratèissa nen ëd n anel sirimonial coma col trovà a sassi ma pitòst d un pèis forà ò pura ëd n anel për un baston da sgav ëd coj che antlora as dovravo da vanghe da sòn as sàuta sùbit a na moneda gàlica dla sòrt che a copiava cole greche ëd marsija trovà dël a i é la possibilità che a sia un tòch spërdù d un tesorèt pì gròss munissipi roman col nòm ëd karreo forma clàssica carrea potentia pì tard la comun a ëd cher dësvlupand se da n vilage fortifià a dventa autònoma dël sècol ch a fa xii ij d avril dël j abitant a pijo d assàut ël castel ansima al brich ëd san giòrs ën forsand ël vësco a conced je la libertà con lë strument dij drit feodaj dël sécol ch a fa xiii cher a spantia soa anfluensa ant sij castej e le località dj anviron dël a son ëscrivù jë statù sivij ratificà da l imperator arigh vii cher a l é stàit ocupà vàire vire dai fransèis dal fin a a la bataja d san quintin dij d ost dal al dal al dal al con l ocupassion napoleònica le mascre ëd cher a son la bela tessiòira e mangiagrop a cher a i son due stassion feroviarie una ch a colega la sità con trofarel la stassion ëd cher e una ch as treuva ant la frassion ëd pession la stassion ëd pession e a resta arlongh la ferovìa ch a colega turin con génoa ël sìndich a l é alessandro sicchiero da l cher a l é gemelà con civass chivasso an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin a resta davzin a la confluensa dl eva d òr con pò as conòsso pòche notissie ëd civass prima dël mila a l é sità an doi diplòma dl e dël dòp dël mila civass a intra a fé part dij teritòri postà sota la giurisdission dël vësco d ivrèja dël a l é assignà ai marchèis ëd monfrà e dël a passa ai savòja dël vitòrio medeo ii a j atribuiss ël tìtol ëd sità findi al sécol ch a fa xx civass a l ha pa avù ëd gròss ansediament andustriaj e a l era dzortut un sènter ëd comersi la mascra ëd civass a l é la bela tolera la galuparìa dël pòst a son ij nissolin ëd civass j abitant ëd civass a son ëstranomà face d tòla ël sìndich a l é gianni de mori dal corgnè cuorgnè an italian a l é un comun ëd abitant dl àut canavèis ant la provincia ëd turin antra l e ël ël teritòri ëd corgnè a l é stàit contèis da le doe famije pì potente dël pòst jë sgnor ëd valperga e ij cont ëd san martin vers la fin dël la zòna a l é al sènter dj arvire dij tuchin dël n armada comandà da iblet ëd challant a buta sota assedi la sità ch a arzist për tre agn a la fin tuta la zòna a passa sota ai savòja ël sìndich a l é beppe pezzetto gròss grosso an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ij prim repert archeològich dël borgh a ven o dal sit ò compless ëd sit dla vàuda granda che a resta antra san carlo borghèt siriè gròss midem nòle e la madòna dël pré as trata ëd materiaj anco nen tant bin catalogà con siràmica e vàire selce che a peul esse che a resto dla tarda preistòria ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà ma dal travaj ëd privà ël sìndich a l é lorenzo spingore da l ël lepontin a l é na lenga séltica estinta cola dij lepontii che as parlava ant le bande dla galia cisalpin a antra ël agc e ël agc dle vire a lo diso ëdcò séltich cisalpin e a l é considerà un dialet dël parlé dla galia e donca na lenga dla famija séltica continentala eska sta lenga as conòss mach për chèich gravura che a lé trovasse e che a l é scrivùa ant l alfabet ëd lugan visadì un a dle sinch sòrt fondamentaj d alfabet itàlich setentrionaj derivà da nt ël alfabet dj etrusch le iscrission dont as parla a son staite trovà dzortut anviron a lugan contand ëdcò ël lagh ëd còm e ël lagh magior tècniche dë scritura parej ëd costa as dovravo ëdcò për la lenga rética e venética e l alfabet rùnich dle lenghe germàniche a l é belfé che a sia cò chiel na branca derivà da sta famija sì j iscrission pì veje che a sio trovasse a resto datà prima dël v sécol agc cola ëd castlèt ticin a l é dël vi sécol agc e a peul esse che cola ëd sest calende a la sia fin a dël sécol che a fa vii agc prosdocimi la popolassion dont a dovrìo esse rivane ste iscrission sì al dì d ancheuj a ven identificà con la cultura ëd golasëcca che donca a ven a esse definìa sèltica de marinis la data dl estinsion d ës parlé sì as fissa mach da lòn për adess a l é pa rivane gnun a iscrission an lepontin faita dapress al v sécol agc ël lepontin a l é stait assimilà an prinsipi dal parlé dla galia con la migrassion dle tribù dij sèlt da nt la galia anvers a la riva nòrd dë pò e peui dal latin na vira che la repùblica roman a a l ha pijait sota contròl la galia cisalpin a anvers antrames a la fin ëd lë ii e ël prinsipi dël i sécol agc a l é soèns discutusse se a l abia ëd sust fé fassin a ëd tute ste iscrission ant na lenga séltica sola e vàire ëd cole artrovà an particolar tute cole pì veje as dis che a sio ant na lenga nen séltica corelà al parlé dij ligurin whatmough pisani ën vorend pensela parej coma che a l era ëd mòda anviron al ël lepontin a sarìa sò nòm giust ëd na lenga nen séltica nopà che la lenga séltica che a l avrìa pijaje ël pòst a dovrìa disse gàlich cisalpin dapress aj travaj ëd lejeune a son trovasse squasi tùit d acòrdi a dì che ël lepontin a debia esse classificà coma lenga sèltica con tut che a podèissa avej dle diferense coma për ël parlé selt ibérich e che an tute le manere a resta pitòst bin distint da nt ël gàlich cisalpin a l é mach ant j ùltim agn che a l é avnùje fòra la tendensa a identifiché lepontin e gàlich cisalpin coma la midema lenga sta lenga sì a l é dita parej da nt ël nòm dla tribù dij lepontii gent che a stava an vàire bande dla rhaetia ant la svìssera e ant l italia dël dì d ancheuj ansima a j alp donca mach ant sëj confin dla galia cisalpin a e pura franch tutun ël nòm a l é dovrà da vàire studios ëd selticìstica për parlé ëd tùit ij dialet sèltich dl italia antica sto dovré sì a fa discute coj che a considero ancó mach sempe ij lepontii coma un a dle vàire tribù indìgene dj alp ëd l època preroman a e donca motobin diferensià daj gali che a l han anvadù la pian a dl italia setentrional mach an època stòrica gawwada gawwa a l é un dialet dullay a l é parlà ant l etiòpia ëd sud òvest ant la region dij pòpoj nassion e nassionalità dël sud gawwada a ven dovrà al di d ancheuj a livel ofissial an etiòpia com sinònim ëd tute le parlade dullay con l ecession dël ts amakko che a l é spantià an sla riva òvest dël fium weyt o e a l é da na mira aministrativa ant la zòna dl òmo meridional ant la literatura lenghistica e antropològica g a l é pitòst dovrà mach për ël nòm dël pais omònim soa popolassion e parlada ël vilagi ëd gawwada a l é a apopré km n ora an màchina a òvest ëd konso e km a nòrd ël la stra che a men a al fium weyt o e pi an là a l òmo ël nùmer dij parlant dël gawwada a l é nen conossù ël censiment etiòpich dël a l ha contà gawwada ant ël sens largh la pì part valadì ël dël total a vivìo ant ël konso special wereda distret e ant ël dirashe special wereda ël an pi ël censiment a l ha contà ts amakko ël total dij parlant dullay a l era donch d apopré ël gawwada com j àutri dialèt dullay a së scriv nen ni ël gawwada ni j àutri dialèt dullay a coro l arzigh ëd perdse dullay grop ëd dialet ò lenghe dialect cluster parlà ant l etiòpia ëd sud òvest ij parlant midem a l han gnun etnònim comun dullay an soa lenga a l é ël nòm dël fium ciamà ufissialment weyt o autri nòm dovrà ant la literatura lenghistica e antropològica a son da na mira classificatòria ël dullay a l é normalment butà da sol com lenga ò grop ëd lenghe cussìtiche orientaj cussitich afroasiatich ò camito semìtich hayward a l ha proponù ëd gropelo al yaaku àutra lenga cussìtica oriental isolà parlà fin a nen vàire andarera da la popolassion omònima ëdcò ciamà mugogodo mukogodo c ij dialèt pì amportant a son scond ël censiment etiòpich dël a i ero apopré parlant xeer é r lej tradissionala an somalia ël x a l é a la bas ëd le relassion sossiaj dij somali ël x tanme lej consuetudinaria a l é nen faita ij vej somali odayaal a son j interpret dël x un proverbi somali a dis diinta waa la baddali karaa xeerka la ma baddali karo as peul cangé la religion ma as peul nen cangé la lej quand a i é na rusa le famije a ciamo ij vej për fé da giudes ij vej a ciamo tute e doe le part a espon e ël problema a ciamo ëd testimòni e a dan na sentensa somali gar ni ij giudes ni le autre figure a son professionaj e a son nen pagà a i é donch gnun a manera për esse sicur che la sentensa a sia rëspetà tutun ij giudes a peulo sempe ciamé quaidun a fé da polissia e apliché la sentensa a la diferensa ëd la lej ossidentala moderna ël x a l é basà an sël prinsipi ëd compensassion dël dani nen an col ëd retribussion ò punission dël colpevol la compensassion a l é pagà dal colpevol midem ò pì soens da soa famija ël x a l é nen gropà a la lej islamica dòp la fin ëd la ditadura marxista ëd maxamed siyaad barre e dël govern somali ël x a l é torna motobin dovrà an somalia soens ansema a la lej islamica la lej etiòpica a lo arconòss da na mira pratica ant le region somali ëd l etiòpia lewis i m a pastoral democracy london oxford university press van notten m the law of the somalis a stable foundation for economic development in the horn of africa trenton nj the red sea press lombardor lombardore an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ij prim repert archeològich dël borgh a ven o dal sit ò compless ëd sit dla vàuda ëd lombardor che a resta antra lombardor midem san morissi caseli e leinì as trata ëd materiaj anco nen tant bin catalogà che a peul esse che a resto dla tarda preistòria ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà ma dal travaj ëd privà ël sìndich a l é piero mussetta da l lombardore a l é gemelà con cossombrà cossombrato an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia d ast a fa part dla comun a colinar ëd val rilà e a l è lontan km da ast sò sant protetor a son san martin e san steu ël teritòri comunal a l è situà antra ij comun d ast castel alfé ciusan corsion monciàir e vila san sgond e a l è traversà dla strà statal ast civass ël nòm dël pais as treuva per la prima vòta scrit curtis embrandi ant un document medieval dël sécol ch a fa xii ël comun d ast a conquista cossombrà e a j lo da an aministrassion ai peleta che a batio sò castel dël j abitant as arviro contra ij peleta che a scapo ël castel a ven tòst demolì ma a lo arfan dël quand a torna la famija astësan a dël a j passa a j orleans con ël mariagi ëd cà savòja për tut ës temp ij peleta a continuo a essi jë sgnor dël pais costruì d sigura ant ël tersent da ij peleta ch a l han modificalo an pi part dël con gerolamo peleta la famija a vend peui ël castel al cont fausson ëd germagnan che a soa vòta a lo passa a ij cont bòsch ëd rufin dël a l é stàit catà da j atuaj proprietari a l è staìta costruìa dël dòp dla distrussion dla veja cesa ëd san martin e a l ha subì motobin ëd modificassion ant ël setsent e ant l eutsent cossombrà a l ha mach na frassion la madòna dl olmet ciamà parèi për la presensa d na cesa dla fin dël setsent antitolà pròpi a la madòna ël sìndich a l é daniela garbero dal second mandà orbassan orbassano an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin a l inissi ëd la valsangon j achit dla sità a armonto a l era roman a e sòn a l é documentà da doe epìgraf dël perìod imperial trovà ant ël teritòri comunal ant la sconda mità dël sécol ch a fa xix sti document a son constituì da doe pere prima dël milenn passà orbassan a l era part dij teritòri dij marchèis ëd susa ma a l è stàit donà al monasté ëd san giust da adelàide ëd susa dòp ël na part dij teritòri a l è vnùa part dla diòcesi turinèisa ma dël secol xii a l é passà a jë sgnor ëd rivàuta ël pais pì a nòrd d orbassan sò nòm a l era orsin durant ël secol xii a i son ëstaje dij contrast fra j orsin e ij vësco ëd turin për la proprietà ëd si teritòri fin a l acòrd dël dël orbassan a l é stait anfeodà daj savòja ch a l han lassà j orsin ëd rivauta me vassaj cand a l é mòrt risbàud dël la famija a l é dividusse an doi branch jë sgnor dël castel superior ëd rivàuta e coj dël castel anferior d orbassan daj prim ann dël ël podèj djë sgnor ëd rivàuta a l é clinà fin a che le doe stirp a son dëstissasse a la mità dël sécol ch a fa xviii dòp che l ardità a l era passà a isabela la fomna dël marchèis palavzin orbassan a l é conossù për la bataja dla marsaja fra le trope dël re ëd fransa luis xiv e cole ëd vitòrio medeo ii ij fransèis a l ero sot ël comand dël general nicolas catinat la bataja a l é stàita fra ij teritòri nen mach d orbassan ma dcò ëd volvera piossasch e bruin tuti pais dantorn ël mont san giòrs ma essend orbassan ël pais pì gròss e amportant dla zòna vàire stòrich an passà a sitavo orbassan me ùnich leu già dal sécol xix con la duertura ëd neuve lee e ëd na moderna linia ëd treno orbassan a l ha ancaminà la transformassion conòmica ch a l ha peui fosonà dla sconda mità dël sécol xx cand a son ansediasse djë stragròss ëstabiliment industriaj an prinsipi orbassan a l é stàit sede d na bòita ëd tëssù sè granda la depetris e sòn a arpresentava ël prim stor dësvlupasse ant ël pòst e pì generalman an tuta la pian a padan a d antlora a l é dcò da armemorié la curta esperiensa areonàutica orbassanèisa con l a e r dël ant la vzin a coercc fransèis frassion ëd rivàuta a l ha duvertà lë stabiliment fiat rivàuta con sucessiv fluss ëd migrant dai camp e dal meridion dl italia da j agn a l é ancaminà ël dësvlup d un pian regolator për destiné le zone residensiaj comersiaj e industriaj le zòne agrìcole e cole për ij servissi as nòta dcò n amportant fenòmeno dë speculassion edilissia ch a l ha mnà a la nassensa ëd quarté totalman neuv ël sìndich a l é cinzia maria bosso dal bra a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd coni sità dla provincia d coni soa colin a a l é già nt la zòna dël roé as treuva a sud ëd turin e a nòrd est ëd coni anviron km da tute doe j orìgin e j insediament uman ant la zòna d bra a son motobin vej tant che la presensa uman a a l é provà già dl era neolìtica al temp dij roman a ven fondà a la fin dël ii sécol agc longh la valada d tane la sità d pollentia polens amportant sènter ëd tràfich comersial e militar antra ij pòrt lìgur e la pian a piemontèisa dòp la bataja d polens d avril quandi le trupe roman e comandà da stilicon a l han afrontà e taparà via ij gòt d alarich a l ha tacà la decadensa d polens chèich topònim ant j anviron ëd bra pèj dla località gòta ch as treuva n sle colin e dël bandì frassion antrames bra e sanfrè a son da consideresse second në stòrich local ël prof edoardo mosca antich topònim d orìgin gòtica dvòte sempe second ël mosca as tratava dë stansiament locaj ëd trupe gòtiche stèite tajà fòra dal gròss ëd l esèrcit d alarich an ritirà dòp ëd la decadensa d polens j abitant a l han tacà a spostesse n sl àut për essi pì sicur andoa ch as treuva la bra dël dì d ancheuj dël bra a l é stàita atacà daj soldà ëd fransesch i re d fransa ël pais a l é stàit rassià e le fortificassion demolìe con la pas ëd cateau cambrésis ansema a cherasch bra a l é tornà ai savòja bra a l è mnuva sità dël su decret ëd carl emanuel iii ëd savòja ël set sent a l è stèit ël sécol ch a l ha vist la sità d bra chërsi sota al profil architetònich dcò grassie a la presensa d bernardo antonio vittone architet ch a l ha signà doe ciadeuvre dl art tard baròca l intrada dla ca dla comun a e la gesia d santa ciàira a son nassù a bra ëd bra a son ëdcò ij mambassa nòta formassion musical italian a ch a son bitasse nsema dël fin a a la fin ëd j agn a bra a i era na gròssa atività d concerìe al di d ancheuj l industria a bra a l é rapresentà da doe gròsse fàbriche d laminà plàstich n asienda d motor elétrich e na carosserìa për càmion fin a da j agn bra a l é famosa për le soe squadre d hockey ansima pra la squadra feminin a hockey bra lorenzoni a l ha vagnà scudèt an serie a e dël campionà al sarà cola dij fieuj d hockey ansima pra a l ha vagnà lë scudet con ël nòm ëd hockey bra benevenuta ël sìndich a l é giovanni fogliato dal bra a l é gemelà con preistòria da nt le paròle greche anans e stòria a l é coma për sòlit as dis l época anans che a i fussa na stòria paul tournal a l ha anventà la paròla pré historique për dì ëd lòn che a l avìa trovà ant le caverne dla fransa meridional e sta paròla sì a l é staita dovrà an fransèis fin da nt j agn dël për dì dël temp quand a i era pa na scritura e peui a l é stait amportà ant l anglèis da daniel wilson ant ël sta paròla a l ha smonusse për la stra vàire ëd sò sust original ant ël sécol che a fa xx përchè ël confin antra stòria ant ël sens strèit d esse në scrive e àutre dissiplin e d arsërca a l é avnùit viaman pì flessìbil al dì d ancheuj la pì part ëd jë stòrich a dòvra dij dat che a j rivo da vàire sorgiss diferente e parèj gnun a pensa pì da bon dë gropé lë studi stòrich mach a n época ëd ani coj dont chèich cultura dël mond a l ha lassane dij materiaj ëscrit sòn dzortut contand che a peul pro desse che l òmo a i sia già da vàire milion d ani pr esempi jë stòrich al dì d ancheuj a studio le siviltà dij selt cole african e e cole dl américa setentrional dont la stòria a l era fin a a nen tant temp fa mach fàita ëd conte a vos e donca preistòrica la preistòria as peul disse che a fasa data a l andaré fin a ël prinsipi dl univers midem combin che peui la paròla ël pì dle vire a sia dovrà për dì d époche quand che ant sla tèra a i era già la vita ij dinosàuro as peulo disse dle bes ce preistòriche e j òmo dle caverne as diso cò lor gent preistòrica butand an considerand che për definission a i é pa gnun document ëscrit che a peula rivene dai temp dla preistòria lòn che i në soma an riva da dissiplin e coma la paleontologìa l astronomìa la biologìa la geologìa l antropologìa e l archeologìa visadì tute siense naturaj la preistòria dl òmo a resta diferenta da la stòria nen mach coma cronologìa ma ëdcò ant ël sens che a j dà deuit a lòn che as ven a savej ëd culture archeològiche pitòst che ëd nassion ò pura ëd pòpoj ën essend che a l é limità a consideré dle reste materiaj pitòst che dij test e mach cole reste che a son rivane fin a a nojàutri la preistòria a resta veujda ëd nòm për sossì la terminologìa dovrà da jë studios ëd preistòria coma pr esempi neanderthal ò pura época dël fèr a l é mach faita ëd tichëtte moderne sërnùe për comodità dont për decid ne ël sust precis soèns a s anandio dle gran discussion e ruse antra studios la data che a marca la fin dla preistòria visadì la data da che dle stòrie scrite a peulo giuteje a l arsërca académica a resta diferenta da region a region an egit për sòlit as ten për bon a na data anviron al agc nopà che an neuva guinéa la fin dl época preistòrica a l é motobin pì tacà a nojàtri ant ël temp dgc fin che a i riva nen l òmo për definì j èpoche dla preistòria as dòvra na scala ëd temp geològich peui l archeologìa a në smon pì ëd materiaj e na division pì fin a dij moment pì tard che as diso preistòria dl òmo la preistòria dl òmo ant ël vej mond për sòlit a resta classificà an tre età ën fasend parej as género tre division separà antra lor conforma a la tecnologìa ëd produssion dj utiss che as dovrava dë pì ant sël pòst për ël neuv mond a son ëstàite studià dj àutre convension nominaj coma as peul ës ciairesse ant la vos archeologìa dj amériche tuti sti sistema ëd classificassion sì a resto viaman pì malfé a dovresse për j archeòlogh maraman che jë sgav a smon o ëd neuv materiaj a ven fòra na vision dla preistòria motobin pì variegà che nen lòn che as peula rapresentesse con djë scale cronològiche che soèns a smijo s ciapà col piolòt la scala ëd temp ëd le tre età a l é un sistema për classifiché la preistòria dl òmo antra tre età che as ven o un a dapress a l àutra e che che a pijo sò nòm da nt la tecnologìa ëd produssion dj utiss predominanta ës sistema sì a l é pì che d àutr belfé a dovrelo për parlé dël progress dle culture europenghe contut che a sia dovrasse ëdcò për la stòria d àutri pòst ant ël mond a l é un sistema che soèns as fa critiché për esse basà tròp an esclusiva ant sla tecnologìa soa antrodussion formal a l é acredità a christian jrgensen thomsen danèis ant j agn dël che a la dovrava për classifiché j element ëd la colession che peui a l é avnuita a esse ël museo nassional dla danimarca thomsen a l era pa ël prim a dovré la produssion dj utiss coma criteri ëd classificassion dle società preistòriche al prinsipi dël sécol che a fa xviii nicholas mahudel fransèis a l avìa smonù un sistema che a jë smijava cost e viaman soa idèja a l avìa trovasse dj estimador thomsen e sò predecessor a fortìo che gnun a sarìa pa mai stait lì a dovré dj utiss an pera se a l avèissa podù avejne ëd coj an brons e che ant l istessa manera gnun a l avrìa pa mai dovrasse dj utiss an brons se a l avèissa podù trovessne ëd coj an fèr ën rasonand che ël progress a dev esse rivà ant na sequensa cronològica a l ha smonù dë dovré sossì coma fondamenta për la datassion dij manufat e dij sit un sistema parej a l era bele che rivolussionari e a l é stait motobin d agiut a deje deuit a la disorganisassion che a i era ant jë studi d archeologìa fin a antlora ant ël l età dla pera an eurasia a l é staita për la prima vira classificà antra paleolìtich e neolìtich dasend je dapress a coma che john lubbock a l avìa dovrà ste paròle sì an sò lìber prehistoric times temp dla preistòria col temp vàire àutre sudivision a son fasse për divide tute j età antra session che as diso veja mesan a e tarda ò pura àuta mesan a e bassa ant ël cas dël paleolìtich ma j archeòlogh african a preferisso dì prima età dla pera età dla pera mesan a e tarda età dla pera an chèich region as deuvro ëdcò ij perìod dël mesolìtich e dl epipaleolìtich che a j resto piassà antrames a paleolìtich e neolìtich ma coste a son ëd paròle che a l han pa avù ëd gran arconossiment antërnassional fin a a j agn dël an vàire culture lòn che a l é trovasse an archeologìa a l ha fàit gionté n età dl aram antrames a neolìtich e età dël bronz la paròla megalìtich a l é pa na datassion a dis mach ëd la costuma dla gent ëd qualsëssìa moment dël temp ëd dovré ròch e rocon ant le costrussion ël progress ant ij camp dla seriassion tipologìa stratificassion e ant col dla datassion associativa dij manufat e djë stij a l han viaman avù l efet ëd rafinè ël sistema comsëssìa la scala dle tre età a podìa pa deje a lòn che as trovava na data precisa tut a l avnisìa mach piassà ant sna scala relativa a son fasse djë sfòrs motobin gròss për riesse a buté an relassion antra lor le sequense elaborà për l euròpa e l avsin orient con la cronologìa datàbila dl antich egit ma fin a a la metà dël sécol che a fa xx a l é pa staje gnun sistema sientìfich che a dèissa dj arzultà convincent e che as podèissa dovresse an manera direta ansima a lòn che as trovava për fé lolì a l é dovusse spité d avej la datassion a carbònio fin da quand che a l é staita anventà a l é stait motobin malfé a dovré la scala dle tre età fòra dl euròpa chèich cultura a l ha sautà via d amblé dij passagi ò pura a l ha gnanca pa mai avù manca dë feje pr esempi le tribù dl amassònia ant l américa meridional a resto ancó al neolìtich e a l é pa mai ëstaje gnun a età dël brons a meridion dël sahara ël progress tecnològich ambelelì a l è sautà bele drit da nt la pera al fèr a l é ëdcò s ciairasse motobin ampressa che ël passagi da n età ant n àutra a l é pa rivà tut ant un moment precis an euròpa dj utiss an selce a son restà ant ël dovré dla gent fin a a l època dël fèr an manera pì limità ma antant a son restà ant sël pat ij prim travaj an metal soèns a ven o fòra da lòn che ant sens técnich a dovrìa esse neolìtich l amzuré ël progress dle società dovrand ël sistema dle tre età soèns a da dj arzultà nen dij pì precis përchè vàire livej ëd dësvlup cultural a son rivà an società diferente a dij moment motobin diferent ëd soa stòria tecnològica pr esempi l età clàssica dla siviltà maya a l avìa na matemàtica e n astronomìa che a podìo steje a la pari con cole dl arnassiment an euròpa ma parland ëd tècnica a l era ancó a l età dla pera j inca a l avìo pa gnun sistema dë scritura ant ël sens che i j doma nojàutri a la paròla ma ël metal a l avìo anandiasse a travajelo già dal agc ij giaponèis as fasìo ëd teracheujta bele che dal agc ma a travajé ël bronz e a coltivé ël ris a l han pa ancaminasse fin a al ò al agc contut che sto sistema dle tre età a sia viaman pì butà an dùbit da lòn che an dis l archeologìa moderna a resta ancò sempe la fondamenta dl archeologìa preistòrica përchè la terminologìa a l é rintraje ant la testa a la gent e a j archeòlogh con lòn che a resta motobin ciàira da capì e da spieghesse a fa an manera che a sia belfé presenteje al pùblich tant la dissiplin a che ij temp motobin longh dont as trata an archeologìa preistòrica la costuma dë dovré un chèich material ò prodòt për definì un moment dla stòria dl òmo a l é spantiasse ëdcò fòra da ij confin dl archeologìa l espression età dël petròli a l é staita dovrà për dì dël sécol che a fa xx e dël prinsipi ëd col che a fa xxi ël gran dësvlup dij viagi an reoplan a l ha batià l età dël jet antramentr che as dovrava età dël silicon për dì dla gran dominansa che ant j ùltim temp ij calcolador a l han pijait ant la vita dla gent l avej trovà vàire mila giade travajà ant la region dël liangzhu ëd l antica cin a a sò temp a l ha ëmnà a dovré l espression età dla giada për dì d un temp anans ëd l età dël brons mach che sta giada a l era mërcansìa da sgnor nopà che esse ròba dël dovré corent e donca età dla pera a resta ancó sempe n espression pì descritiva për ël moment dont as parla letà dla pera a l é un perìod motobin longh dla preistòria quand che j òmo a dovravo pì che d àutr la pera për fesse sò utiss j utiss ëd pera as fasìo da vàire sòrt ëd pera diferente pr esempi le selce a l ero sagomà a colp për dovreje coma utiss da taj e arme antramentr che cobie ëd basalt e arenaria as dovravo për fé dle màcine ëdcò bòsch òss cochije còrn e àutri materiaj as dovravo motobin soèns ant j ùltime part dël perìod a l é anandiasse ël dovré dij sediment coma la tèra crea për fé ëd teracheujta ij perìod che a son avnùit peui età dl aram età dël bronz e età dël fer a resto caraterisà da vàire inovassion ant la tecnologìa dël travaj dij metaj ës perìod sì a comprend ël prim dovré spantià dla tecnologìa ant l evolussion dl òmo e lë spantiament dl òmo midem da nt le savan e dl àfrica oriental al rest dël mond al finiss con ël dësvlup dl agricultura l adomestiament ëd certe sòrt ëd bes ce e la fusion ëd mineraj d aram për ricavene ël metal a lo diso preistòrich përchè l òmo ant sto perìod sì a l ha ancó pa ancaminasse a scrive lòn che për tradission as consìdera ël prinsipi dla stòria l espression età dla pera a l é dovrà da j archeòlogh për parlé d un perìod anans dla metalurgìa dont a son restane motobin pì utiss ëd pera che nen ëd coj fàit d àutri materiaj che a marso pì ampressa a l é la prima età dla scala dle tre età e as divid antra paleolìtich mesolìtich e neolìtich conforma a le denominassion dàite da john lubbock ant sò clàssich lìber pre historic times temp dla preistòria ant ël sti tre perìod sì as divido ancó an sotperìod pì curt vàire che a sia longh sto period sì a l é na question dont as discut soèns e dont definission a varia conforma a la region che a së studia contut che as peula parlesse ëd netà dla pera për l òmo an general vàire culture a l han pa mai dësvlupà la tecnologìa dla fusion e con lòn a son restà ant soa età dla pera fin che a l han nen avù dle relassion con dle culture pì dësvlupà an sens tecnològich la sucession dle fase a resta motobin diferenta da nt na region e cultura archeològica a l àutra l òmo a l ha tirà anans a spantiesse ëdcò aj temp dle culture dij metaj travajà e parèj a resta pì giust parlé ëd vàire époche dla pera locaj nopà che parlé dl età dla pera coma d un perìod ëd temp general definì da un datari comun an tute le manere për sòlit con e d p as antend un perìod a anandiesse anviron a milion d agn fa a parte dal prim omìnide che a l avèissa na produssion d utiss an àfrica la pì gran part dj australopiteco a l é malfé pensé che a dovrèissa utiss ëd pera bele che a smija pro che a sio stàit anventà dal paranthropus robustus ma franch tutun lë studi ëd soe reste a i intra ant ël camp dj archeòlogh che a studio l e d p për via che da nt l e d p a son rivane dzortut dij manufat an pera e soèns gavà lolì a l é pa restane d àutr l anàlisi lìtica a l é avnùita a esse ël pì gran utiss specialisà për studié ël perìod e as dòvra për amzuré j utiss an pera che as treuvo e determinene tipologìa fonsion e tecnologìa dovrà për feje ant ël process soèns a i intra l anàlisi dla ridussion lìtica dla pera crùa për capì coma che a la sia stàita travajà për fene dj utiss finì sòn a resta ëdcò oget dl archeologìa sperimental che as preuva a fene dij neuv ant la midema manera ën butand dij mèistr da pera a scajé dla selce fin a a rivé a fene n utiss coma coj preistòrich un dij problema dl espression a l é che as men a dapress un giudissi ant sël dësvlup dl òmo e ant sël temp che a l é andaje për felo mach basà ansima a le sòrt ëd materiaj dovrà për fé dj utiss e nen pr esempi amsima a l organisassion social al mangé e a l adatesse al clima sòn a l é na conseguensa dël livel ëd conossensa dël passà lontan ant ël sécol che a fa xix quand che a l é anventasse la scala dle tre età e ël but prinsipal djë sgav archeològich a l era col dë sgaté fòra da sot tèra pì ëd manufat che as podèissa ën essend che la tecnologìa archeològica moderna a l é anteressà a na varietà d anformassion motobin pì larga le division s ciapà col piolòt coma e d p a son antramentr che ven o viaman pì fruste i soma giumaj rendusse cont che ij cambiament dle società dël passà ant ij vàire mila agn dont as parla a son stàit motobin antortojà e che a l han tocà vàire fator diferent coma l adossion dl agricoltura la colonisassion dle tere e la religion donca la tecnologìa dla produssion dj utiss a l é mach na marca tan me n àutra marca che però an da pa gnun a idèja ëd che costume che a l avèissa la gent e ëd còsa che a pensèissa n àutr problema dl espression e d p a l é che a l é stàita anventà për parlé dle culture archeològiche europenghe e che a resta motobin malfé dovrela për dle region coma j amériche ò pura l osseania andoa ij nativ a l ha dovrasse sò utiss an pera fin a a quand a l é nen anandiasse la colonisassion europenga travajé ij metaj a l é mai stàit na question fondamental dla vita dla gent ant cole bande lì e donca për studieje a ven motobin pì a taj dovré dle classificassion tut afàit diferente che nen sté lì a dividne la preistòria an perìod le mideme drolerìe a sàuto fòra a dovré l espression età dël fer an sens mondial përchè n américa pa gnun a savìa còs a fussa ël fer fin a al però a conossìo aram bronz argent e òr nopà che n osseania ël fer a l é nen rivà fin a al sécol che a fa xvii për sòlit dapress a l e d p a i riva n età dël bronz moment quand la tecnologìa dël travaj dël metal a l ha fàit an manera che viaman a së spantièissa ël dovré dj utiss an bronz aram e stagn ò pura dj àutri metaj la pì part dla gent dl àfrica setentrional dl asia e dl euròpa a l é surtìa da nt l e d p antra ël agc e ël agc an chèich region notaman l àfrica subsaharian a a l e d p a l é avnuje dapress bele sùbit l età dël fer as pensa che ant lë vzin orient e ant l asia sudoriental l e d p a sia finìa anviron al acg le società dl euròpa e dël rest ëd l asia a l avrìo passà l e d p anviron al agc le culture pròto inca dl américa meridional a son restà ant l e d p fin a anviron al agc quand a son rivà òr aram e argent e dapress a coj lì a son peui rivaje j àutri metaj l australia a l é restà a l e d p fin a al sécol che a fa xvii al dì d ancheuj as sa ëdcò che ël passagi antra e d p e età dël bronz a l é pa che a sia rivà tut d un colp ma pitòst a l é stàit un dësvlup gradual che a l ha tocà ël travaj dl aram e dl òr an coj che an sens técnich a resto pro sempe dij sit dla sòrt neolìtica costa transission sì as dis ëdcò età dl aram ò pura calcolìtich a l é stàita curta e a l ha avù un caràter motobin regionalisà përchè a fé lija con lë stagn a l han ancaminasse squasi sùbit daspërtut gavà coj post andoa che dë stagn a l era malfé trovene pr esempi l òmo dla giassa tzi na mumia dël agc trovà ant ij giassé alpin a l avìa dapress un piolet d aram e un cotel ëd selce la produssion d utiss an pera a l é nen chità restand motobin viva ëdcò ant le età dij metaj e a l é belfé che a l abia nen ancaminasse a perde colp fin a ant l àuta età ëd mes n euròpa e ant l américa setentrional le pere da mulin a son dovrasse bele che fin a al sécol che a fa xx e as dòvro ancó al dì d ancheuj an vàire part dël mond se le siviltà antiche a l han lassane tanti monument sòn as dev ëdcò a lë spantiament dla tecnologìa dël travaj dla pera che a butava a disposission dle società d antlora n oferta ëd travaj specialisà motobin larga e dle técniche ëd travaj e traspòrt dle pere mideme che a l ero stàite soagnà e afinà fin a ant ij pì cit detaj për ij vàire mila agn dl e d p l e d p a coata un perìod ëd temp motobin longh e vàire cambiament ëd clima ëd gròsse proporsion che a l han condissionà l evolussion dl òmo la gent midema a l é rivà a soa forma morfològica corenta mach a la fin dl e d p ël paleolìtich a va da anviron a milion d ani fa a la fin dël pleistocene ani fa për coj pòst andoa che a l é staje un progress pì svicio anvers a la neolitisassion ël paleolìtich a comprend ëdcò l epipaleolìtich e a finiss anviron a ani fa anvers a la fin dl era geològica che i disoma pliocene an àfrica un prim cé dl òmo modern che a diso homo habilis a l ha dësvlupasse sò prim utiss ën pera a i ero mach dj utiss motobin sempi che j archeològh a diso pere scajà l homo habilis as chërd che a fussa bon a fesse utiss dla sòrt olduwan ën dovrand tant la pera scarpìa che jë scaje che a j restavo da la produssion st industria d utiss an pera a pija sò nòm dal sit dla gòrgia d oldupai an tanzanìa j omìnidi d ës temp sì a smija che as mangèisso dla can maslà con sti utiss lì e dle piante sërvaje anviron a milion d ani fa a l é rivaje na sòrt d òmo pì dësvlupà l homo erectus l h erectus a l ha amprendù a dovré ël feu e a fesse dle pere da taj motobin pì arfinìe antramentr che a së spantiava fòra dl àfrica për rivé fin a an asia coma mostrà da sit coma col ëd zhoukoudian an cin a rivà a milion d ani fa as treuvo le prime preuve dla presensa dl òmo an euròpa ansema a dij piolòt a man ancó pì bin finì cost period sì as anandia anviron a ani fa e pì che d àutr a l é conossù coma ël moment che a i vivìa l òmo ëd neanderthal anv ani fa la tecnologìa dël travaj dla pera dij neandertalian për sòlit as dis musterian a ij neandertalian a la fin dij fin a son dësparì e a sò post a son rivaje j òmo modern che soe marche pì veje a l han lassaje an àfrica meridional anviron a ani fa conbin che soèns la gent a jë chërda squasi dle bes ce a i son vàire preuve che ij neandertalian as cudivo sò vej e che a l avìo dij rituaj ëd sepoltura lòn che dimostra l esistensa ëd na società organisà la pì veja marca d ansediament dl òmo an australia a fa dàita anviron a ani fa quand che dj òmo giumai dla sòrt moderna a l han traversasse ël mar da nt l asia navigand da n ìsola a l àutra la gent dël paleolìtich ëd mes a l ha lassane le prime marche ëd lòn che as peul ciamesse bela art e dj àutre espression ëd pensé astrat coma la costuma dë pituresse ël còrp d òcra da a ani fa visadì a la fin dl ùltima era giassal j òmo modern a së spantio për ël mond ant un perìod che as dis àut paleolìtich ant ës perìod sì na vira che ij prim òmo modern òmo ëd cro magnon a son rivà n euròpa is trovoma a s ciairé pitòst ampressa na sucession d utiss an pera soèns motobin rafinà antra j àutri a venta visesse dij perìod tecnològich dëlchtelperonian dl aurignassian dël solutrean dël gravessian e dël magdalenian j amériche a son stàite colonisà ën passand për ël pont ëd tèra ëd bering che ant col moment lì a restava fòra dl eva për via che le giassassion a tnisìo bass ël livel dël mar la gent che a l é passaje dzora as dis paleoindian a e soe marche pì veje a l ha lassan je ant ij sit dla cultura clovis anviron a ani fa an general as tratava sempe ëd culture ëd cassador e d archujidor ma ant coj temp lì a taco a s ciairesse ëdcò dle marche d identità regionaj motobin diferensià për via dla gran varietà d utiss an pera che a tacavo a dësvlupesse për vàire contest teritoriaj e climàtich diferent ël perìod dla fin ëd l ùltima glaciassion da anviron a ani fa a ani fa a resta marcà da l aussesse dël livel dël mar da lë bzògn d adatesse a n anvironament che a l era antramentr che a cambiava e da la manca dë trovesse dle neuve sorgiss ëd ròba da mangé n arspòsta a sti neuv ëbzògn a l é stait ël dësvlup dj utiss microlìtich ël nòm epipaleolìtich a riva da nt la question che sti neuv utiss a restavo derivà da coj vej dël paleolìtich comsëssìa n euròpa për sòlit a sò pòst as dòvra mesolìtich età dla pera d mes për via che tant j utiss che le costume ëd vita dla gent d ambelessì a resto amportà da nt l antich ëvsin orient ambelelà j utiss microlìtich a l avìo daje a l òmo na cassa pì eficenta antramentr che anviron a la pësca as dësvlupavo dj ansediament viaman pì struturà coma a lepenski vir l adomesticament dël can coma agiut a la cassa a l é belfé che a sia rivà pròpe ant ës moment lì ël neolìtich età dla pera neuva a l é marcà da lë spantiesse dl agricoltura cola che a ciamo la rivolussion neolìtica dël dësvlup dla teracheujta e da djë stansiament sempe pì gross e struturà coma coj ëd atal hyk e ëd gérico le prime culture neolìtiche as anandio anviron a l agc ant la mesalun a drùa antant sia l agricoltura che la cultura ëmnà da chila as së spantiavo al mediterani a la val ëd l indo a la cin a e a l asia sudoriental lë bzògn dë cheuje e dë travajé sempe neuve sòrt ëd vegetaj diferent a spantiava viaman dë pì j utiss an arenaria e an pera polidà ansema a vàire utiss sempe pì specialisà për tajé e arfinì ël travaj as tiravo sù le prime gròsse costrussion con dle tor abitassion e dle muraje pr esempi gérico e dij sit sirimoniaj pr esempi stonehenge sòn an mostra che a i era giumaj basta d arsorse e ëd coordinament për podej buté dle partìe ëd gent motobin gròsse a travajé ansema an dij proget parèj an che amzura che sòn a veula dì che a i fusso ëdcò già dj elit e dle gerarchìe sociaj a l é na question dont as fa un gran debat le prime marche che an mostro l esistensa d un comersi stabilisà a son pròpe dël neolìtich quand la gent dj ansediament neuv as amportava dle mërcansìe esòtiche da dle distanse ëd vàire sent mija da ca soa skara brae ant sl ìsola d orkney al largh dla scòssia a l é un dij pì bej esempi europengh ëd vilagi neolìtich la comun a a në smon dij let an pera dle scafaladure e ëdcò fin a na còmoda antëcà colegà a na rosa che a j passava sota për tenla sempe polida le culture ëd cassador e d archujidor dl età dla pera a mangiavo tant ëd bes ce che ëd vegetaj che as trovavo ant l anvironament natural andoa a vivìo a sta gent a j piasìa la carn dj òrgo antern donca ëdcò fricassà rognon e sërvele a mangiavo pa vàire ëd derivà dël làit e ëd verdura carià ëd carboidrà coma legum ò granaja al dì d ancheuj l arserca an dis che ij doj tèrs ëd soa energìa as la pijavo da dij prodòt animaj coma grass a smija che dal pì al manch a në dovrèisso tan me nojàutri ma la proporsion dle sòrt ëd grass che a mangiavo a restavo motobin diferente da le nòstre antra àcid grass omega e àcid grass omega a i era un rapòrt dël a nopà che ancheuj a l é dël a anviron a la fin ëd l ùltima era giassal antra e agn fa an asia euròpa américa setentrional e australia a l é rivaje na burà d estinsion dij gròss mamìfer la megafàuna costa sì a l é stàita la prima estinsion dl olocene sòn a l é belfé che a l abia ëmnà la gent ëd coj temp là a na modìfica forsà ëd soa dieta e con l anandiesse dl agricoltura ël mangé a base vegetal a dev esse avnùit na costuma alimentar fissa un rapòrt dle neuve dël national geographic an dis che la prima degustassion ëd vin a l é belfé che a sia rivà quand dla gent dël neolìtich a l ha tastà dël giuss d uva che a l era fërmentà bele daspërchiel miraco përchè a lo tnisìo sarà andrinta a dle borace ëd pel ò a dle cite pèile ëd bòsch as pensa che lhomo habilis a l abia tirà sù le prime costrussion fàite da l òmo anviron a milion d ani fa ant l àfrica oriental a restavo peui mach dle pere butà an manera da ten e blocà dij branch coma che a j fasìa da manca a lor n afé parej fait a sercc e che as chërd che sia ëd ani fa a l é trovasse ëdcò a terra amata davzin a nissa marìtima fransa ëd pòst andoa che a i ëstava l òmo ant l età dla pera a son trovassne an vàire bande dël mond pr esempi l art preistòrica as peul studiesse mach da lòn che a l é rivane a nojàutri la mùsica preistòrica is la anmaginoma da nt jë strument che i l oma trovà antramentr che la decorassion mural as treuva ansima ëd ròch ëd tute le sòrt a në fan part petroglif e ròch piturà costa art sì për adess as sa nen ëd sigura se a l avèissa mai avù na chèich funsion religiosa la costuma ëd fé dij petroglif as anandia ant l età dla pera neuva pì conossùa coma neolìtich un petroglif a l é un dissègn astrat ò pura simbòlich gravà ant sla pera për sòlit da dle gent preistòriche ën gratandla batend je ansima ò pura fasendje n incision ant chèich àutra manera a resto la forma pì spantià ëd sìmboj ëd comunicassion dël perìod che a i ven anans dla scritura ëd petroglif a l é trovassne an vàire bande dël mond an asia bhimbetka an india n américa setentrional parch nassional dla comba dla mòrt n américa meridional cumbe mayo an perù an euròpa finnmark an norvegia ij ròch piturà as fasìo travajand con la pitura ant sla pera e a l avìo dij soget motobin pì naturalìstich che nen ij petroglif aj temp dël paleolìtich na rapresentassion pitòrica dl òmo ant la pitura dle caverne a l era motobin rèira dzortut as pituravo dle bes ce nen mach cole che as mangiavo ma ëdcò cole che a podìo dé l idèja dla fòrsa coma ël rinoceront ò pura dij gròss felin coma ant la caverna ëd chauvet dle vire as fasìo ëdcò dij sign coma dij pontin cole rèire rapresentassion ëd l òmo che as fasìo a comprendìo marche lassà da le man e figure mese d òmo e mese ëd bes cia la caverna ëd chauvet ant ël dipartiment dl ardeche fransa a l ha andrinta le pì fiamenghe piture paleolìtiche che a sio salvasse fàite anviron al agc le piture dla caverna d altamira an spagna a son stàite faite antra ël e ël agc e a në smon o ëdcò fin a dle figure ëd bisont la ca dij tòr ëd lascaux an dordogne fransa a l é un a dle caverné piturà pì avosà che a i sio e a fa dàita antra ël e ël agc còsa che a volèisso mai dì ste piture as sa nen an ste caverne a i ëstava pa gnun donca a l é ëdcò possìbil che a fusso dovrà për dij rituaj stagionaj ansema a le figure dle bes ce a i son ëdcò dij sign lòn che a podrìa fé avnì an ment un dovré colegà a dle mascarìe ij simboj a flecia ëd lascaux dle vire a ven o anterpretà coma dij calendari ò pura dj armanach ma për tant che as disa gnun a l ha dle preuve për rivé an na chèich version finitiva l euvra pì amportanta dl época mesolìtica a l é ij soldà che a marcio un ròch piturà ëd cingle de la mola a castellón spagna che a fa dàita anviron al agc la tècnica dovrà për felo a l é belfé che a fussa cola dë sofieje ò pura dë spuveje la pitura ansima a la pera ël soget a resta pitòst naturalìstich contut che al sia stilisà le figure a son nen tridimensionaj për tant che dle vire a resto un a dzora a l àutra da nt jë studi modern e da j anàlisi viaman pì ancreuse ëd lòn che as treuva dl età dla pera a së s ciàira che la gent d antlora a la fasìa vàire rituaj e a la chërdìa certe ròbe al dì d ancheuj as pensa che l òmo antlora a l avèissa giumaj passà la fase ëd mach sërchesse da mangé dë vestisse e un coèrcc për passé la neuit a l avìa dij rituaj precis për la mòrt e për le sepolture combin che sti rituaj a restèisso diferent antra d lor conforma a che cultura che a së studia vàire sit dl età dla pera an mostro la costuma dë balé dë balé con djë schierament particolar e dij rituaj d inissiassion j antropòlogh a son basasse ansima a vàire tribù për studié e për capì che rassa ëd na vita che a podèissa mai avèj fait la gent dl età dla pera tribù parèj as në treuva an papua neuva guinéa ant j ìsole andamane e nicobar india an àfrica e ant l américa meridional coma espression gergal età dla pera dle vire a ven dovrà për parlé ëd na siviltà ò pura ëdcò mach ëd na partìa ëd gent che a la viv a la primitiva bele che al dì d ancheuj la frase bombardeje andaré a l età dla pera a sta për n atach militar bon a demolì tute j infrastruture ën fasend an manera che la gent dël pòst as treuva obligà a vive da primitiv se a veul vive la figura dl òmo dle caverne a resta motobin soèns associà a l età dla pera pr esempi la serie ëd documentari anglèis walking with cavemen an virònda con j òmo dle caverne a mostrava l evolussion ëd l òmo ant l età dla pera bele che peui mach l ùltima pontà a l abia smonuje al pùblich dla gent che da bon a la vivìa ant le caverne për tant che l idèja che òmo e dinosàuro a sio vivù ant l istess temp vàire vire a la sia smonùa da fumèt dissègn animà e videogieugh pr esempi ij flintstones e b c as trata mach ëd n invension j ùnich che a j dago un sust serio a son ij creassionista d àutre conte ant sla preistòria a i në son an vàire lìber e notaman anteressant a l é ël film la guèra dël feu ëd jean jacques annaud che a conta la stòria ëd na partìa ëd gent che a l ha përdù sò feu ast a l é na sità dë abitant capital ëd la provincia d ast sò sant protetor a l é san sgond la provincia d ast a l é stàita creà ant ël la sità a l é bagnà da tani e da borbor e a l é a chilòmeter da turin fondà dai ligurin ast as fa pì granda con ij roman che a lo ciamo hasta pompeia al dì d ancheuj a i son pi nen vàire reste roman e a i é anco la tor rossa l anfiteatr e na domus an contrà varon antlora la sità a dovìa esse motobin amportanta përchè as trovava an sla via fulvia dël a ven lìbera comun a për peui passeje aj savòja dël ij traspòrt pùblich a son gestì da l asp la sità a l ha na stassion feroviaria la stassion d ast ël sìndich a l é maurizio rasero lega nord ast a l é gemelà con ant la contà ëd sonoma an califòrnia a i é un borgh che a së s ciama asti e che a l é stàit fondà da d piemontèis e svìsser emigrà n américa dël sécol che a fa xix castel d anon castello di annone an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia d ast castel d anon a l é un dij borgh pì antich ëd tut ël piemont le pì veje marche ëd presensa dl òmo as fan data a la cultura dij vas a boca quadra ant ël neolìtich n àutr pòst abità ëd col temp là a l é sassi a castel d anon a son treuvasse ëdcò dle marche pì tarde dl età dël bronz dëj temp dla cultura ëd vivron lë stansiament ëd castel d anon a smija esse dla cultura lìgurin a ëd chiavari ma franch tutun ant jë sgav a l é trovasse na tomba dël vi sécol agc con andrinta na fìbula a navëtta dla sòrt ëd cole dla cultura séltica ëd golasëcca fedele pp an época roman a d ambelessì a i passava la via fulvia dont a i ven ël topònim da ad nonum a la pera miliar ch a fa neuv vergano pàg ël sìndich a l é valter valfrè dal second mandà bergamasch bergamasco an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ai confin antra la pian a lissandrin a e le colin e dël monfrà an sla riva ossidental dël belb ël teritòri d bergamasch a l é stàit abità fin da l época neolìtica tanme ch a l han mostrà j artrovament ant lë vzin comun ëd carenten dël a l é stàit artrovà ant n aira dla cassin a san cristòfi ën sarcòfagh an pera ch a armonta a lë scond sécol d c e sòn a fa pensé che an época roman a la posission stratégica ant la val dël belb a l àbia favorì la formassion d ansediament ruraj la prime sorgiss ch a testimònio l esistensa dël pais a armonto a l ann mila quand ch ël pais a fasìa dagià part ëd la giurisdission d ansisa dël sécol ch a fa xii a passa da la diòcesi d àich a cola d lissandria a cambia pì vire giurisdission passand dal contròl dël marcheisà d ansisa a col dël marcheisà ëd monfrà dël quatsent ël pais a oten ël privilegi d goernesse daspërchiel con djë statù speciaj an vnisend na sòrt ëd comun a soa autonomìa a dura pòch përché a la fin dël sécol a resta implicà ant le guère antra l monfrà e l ducà d milan e dël a l é assedià ocupà e drocà da le trupe dël comandant milanèis gian giacomo trivulzio dël a intra an manera definitiva ant ël marcheisà d monfrà prima sota ij paleòlogh peui sota ai gonsaga d màntoa ch a daran ël pais an feod a la famija moscheni për via dla posission ëd confin bergamasch a l é stàit soens tèra d conflit antra fransèis e spagneuj e a l é passà pì vire d man an patend vàire ravagi dzoratut da part fransèisa ant j agn e le incertësse a van anans për squasi doi sécoj fin quand che dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht ël pais a passa al ducà d savòja d vitòrio medeo ii e pì tard al regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël bergamasch a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari d àich e al mandament d ansisa dël ël comun ëd carenten a ven ancorporà a col ëd bergamasch ma dël a oten torna soa indipendensa aministrativa ël sìndich en bergamaschèis sèndich a l é giulio veggi dal carenten carentino an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ai confin antra la pian a lissandrin a e le colin e dël monfrà an sla riva oriental dël belb ël teritòri d carenten a l é stàit abità fin da l época neolìtica tanme ch a l han mostrà j artrovament d arm an pera ai temp ëd la costrussion ëd la ferovìa lissandria àich ant la sconda mità dl eutsent le prime sorgiss ch a documento l esistensa dël pais a armonto a la sconda mità dël sécol ch a fa xii ant l età d mès a fasìa part dij possediment dël marcheisà d ansisa d orìgin aleràmica për sécoj la polìtica dij marchèis a l ha duvù pendrojé antra l sostegn al marcheisà ëd monfrà e cola al ducà d milan goernà dai viscont a l inissi dël sinchsent carenten a passa ai marchèis ëd monfrà sota ai gonsaga d màntoa dël ël marcheisà d ansisa a l é vendù a michele peretti anvod ëd papa sisto v dël vincens gonsaga a separa carenten da le tère d ansisa e a lo vend a lodovico fini peui a passa ai marchèis faà d brun ch a lo ten o fin a la fin dël feodalésim dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht carenten a passa al ducà d savòja d vitòrio medeo ii e pì tard al regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari d àich e al mandament ëd mombaruss dël ël comun ëd carenten a ven ancorporà an col ëd bergamasch ma dël a oten torna soa indipendensa aministrativa ël sìndich a l é silvia barbara celoria dal casal monfrà o ël casal casà an monfrin casale monferrato an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd lissandria a l é bagnà dal pò j abitant dël casal a son ëstranomà bibin e mangiamosche dij temp dij roman la sità as ës ciama sedula e conforma a le conte pròpi ambelessì a sarìa stàit martirisà ël prim vësco d ast atestà visadì sant evasi dël a venta però dì che lòn ch a l é rivane rësgoard a s vësco a podrìa esse d autut anventà dël ij gonzaga a l han vendulo a luis xiv re d fransa apress a l é passà ai savòja ël sìndich a l é concetta palazzetti dal casal monfrà a l é gemelà con pianëssa pianezza an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin a pianëssa a i é na pèra viròira ël ròch ëd pèra mòra ciamà ëdcò mach ël ròch ansima a i é na làpida dedicà al geòlogh bartolomeo gastaldi as conta che prinsi genio e ël duca vitòrio medeo ii a sio montà an s ës ròch ij dë stèmber dël pr ës ciairé la posission dij nemis ch a assediavo turin e pronté ij pian ëd bataja j abitant ëd pianëssa a son ëstranomà sëmna sal la tersa dumìnica dë stèmber as cor l arnomà palio dij sëmna sal ël sìndich a l é claudio gagliardi dal ël perìod calcolìtich da nt ël grech khalkos lithos aram pera che as dis ëdcò eneolìtich ò pura età dl aram a l é na fase dël dëvlup dla cultura dl òmo quand che ël dovré dij prim utiss an metal a l ha pijait pé ansema a col dj utiss an pera che a restavo sempe corent la literatura dedicà a l archeologìa europenga për sòlit a dòvra pa la paròla calcolìtich as preferiss eta dl aram a l anvers a j pias dovrela a j archeòlogh che a studio l orient mojen l età dl aram a l é motobin pì longa ant l avsin orient nopà che n euròpa la transission da nt l età dl aram a soa stabilisassion coma eta dël bronz a la riva motobin ampressa as peul disse che j europengh a travajesso sò manufat da sgnor an aram e bronz dal pì al manch coma as travajavo coj ëd pera dëmentrè che la gent dl orient mojen a l avìa avù temp dë rivè a dle técniche motobin pì rafinà as trata d un perìod ëd transission che a resta fòra da nt la scala dle tre età tradissional e che a j resta antrames a neolìtich e età dël bronz a smija che an prinsipi l aram a fussa pa dovrà an manera spantià e che jë sfòrs për fene ëd leghe con lë stagn a sio anandiasse squasi sùbit lòn che a fa malfé trové dle culture che a peulo definisse coma calcolìtiche an sens strèit per sossì la definission a l é dovrà da j archeòlogh mach ant chèich banda dël mond dzortut ant l euròpa sud oriental ant l asia ossidental e ant l asia sentral andoa ës perìod sì as anandia anviron al iv mileni agc pì dë rèir as dòvra ëdcò për cole culture american e che a fasìo già dl aram e dle leghe d aram al temp che a l é rivaje la conquista europenga an euròpa la gent ëd beaker soèns as conta coma calcolìtica coma pura le culture che për prime a son urbanisasse ant l asia sud ossidental vàire megaliti an euròpa a son stait tirà sù ant ës perìod sì e a l é fortisse che l unità lenghìstica proto indoeuropenga a sia ëdcò chila dë sti temp sì l òmo dla giassa tzi trova ant l tztaler ant j alp e dont reste a son datasse anvers al agc a l avìa dapress un piolòt d aram e un cotel ëd selce donca a l ha tuta l aria d avej vivù ant un pòst dl euròpa che a l era ant sò perìod calcolìtich letà dël bronz a l é col perìod dël dësvlup dla siviltà quand la tecnologìa pì avansà an metalurgìa almanch ant ël sens d un dovré spantià e sistemàtich a consistìa ëd técniche për la fusion d aram e stagn da dij mineraj naturaj che a n avìo n àuta concentrassion për peui fene na lega për colé dël bronz l età dël bronz a fa part dla scala dle tre età che as dòvra për classifiché le società preistòriche ant sta scala ma nen daspërtut l età dël bronz a j ven dapress al neolìtich ant la pì part ëd l àfrica sub saharian a dapress al neolìtich a i riva bele sùbit l età dël fer le marche pì veje lassà dël travaj dël bronz a son datà a la metà dël iv mileni agc e an ven o da nt la cultura maykop dël caucas d ambelelà la tecnologìa a l é spantiasse motobin ampressa ant l avsin orient e na frisa pì tard a la civiltà dla val ëd l indo vardé ëdcò meluhha vira un dë sti period sì a peul ëdcò dividse an sotcategorìe pì curte coma peb i peb ii ebm iia e via fòrt la metalurgìa a l ha anandià sò dësvlup ant l anatòlia al dì d ancheuj turchìa le montagne dl anatòlia a smonìo motobin tant aram e stagn d aram as në gavava ëdcò a cipro n egit ant ël desert dël negev n iran e tut anviron al golf pérsich st aram për sòlit a l era mës cià con dl arsénich ma con lòn che la domanda dë stagn a la continuava a monté a son finì për formesse dle rote comersiaj stabilisà për ël comersi tant andrinta che fòra dl anatòlia l aram pressios as esportava ëdcò via mar fin a a ij grand règn dl antich egit e dla mesopotamia ant la peb a l é viaman montaje l urbanisassion che a l ha dait adoss a vàire sità stat e a l anvension dla scritura ant ël perìod d uruk iv mileni agc ant l ebm vàire moviment ëd popolassion a l han cangià almanch an part lë schema polìtich dl avsin orient amoriti hittiti hurrian hyksos e miraco ëdcò j israeliti l ùeb a la resta caraterisà da la competission antra règn motobin potent che as bogio ansema a sò vassaj antich egit assiria babilònia hittiti mitanni a i ero dij contat motobin dësvlupà con la siviltà egéa ahhiyawa alashiya contat andoa ël comersi dl aram a giogava na part motobin amportanta ël fer a l han anandiasse a travajelo n anatòlia già ant l ùeb la transission a l età dël fer anviron al agc a l é staita pì un cambiament polìtich dl avsin orient che nen n amodernament dël travaj dij metaj le siviltà dl età dël bronz egéa a l avìo daje forma a na ragnà ëd rote ëd comersi che a rivavo motobin lontan longh a sta ragnà a së mnavo a cipro lë stagn e ël carbon ambelelà as gavava l aram dont as fasìa lega con lë stagn për fé dël bronz ij manufat ëd bronz a s esportavo dadsà e dadlà fin a a dle gran distance e a tnisìo an pé la ragnà dij comersi l anàlisi isotòpica dlë stagn ëd vàire manufat ëd bronz dël mediteran an mostra che ël mineral dovrà për feje a rivava bele che da nt la gran brëtagna la navigassion a l era già motobin conossùa ant ël temp dont as parla e a l era rivà a un livel ëd maestrìa che a sarà pa pì passà fin a a quand a sarà anventà ò miraco mach anventà n àutra vira na manera për determiné la longitùdin anviron al dla nòstra era la siviltà minòica a l era basà ant la sità ëd knossos che a smija esse staita basta fòrta da coordiné e a difende sò comersi ant l età dël bronz un dij problema pì grev d ës temp sì a l é che a i era pa gnun dj utiss contabij dël dì d ancheuj vàire autorità dël camp ëd jë studi a chërdo che j antich imperi a tendèisso a deje pa basta amportansa a j aliment base e che a fusso pitòst anteressà a le mërcansìe da sgnor sossì a l avrìa mnaje a meuire për la fam portà dal comersi antieconòmich coma che a sia rivasse a la fine dl età dël bronz ant sta region sì a l é na question che a l é ancó antramentr che a së studia a i son vàire preuve che dapress al domini minòich l aministrassion dl imperi comersial a sia passaje an man aj micenéo a i son ëdcò dle preuve che vàire stat vassal dij minòich a l abio përdù na pì gran part ëd soa popolassion për via ëd fam e ëd pestilense lòn che a podrìa volej dì che ant un chèch moment la ragnà dël comersi a sia blocasse e con chila ë sia blocasse ëdcò col moviment ëd mërcansìe che a prevenìa fan e vàire maladìe colegà a la nutrission as sa ëdcò che ël grané dl imperi minòich visadì l area a setentrion dël mar nèiro pròpe ant l istess temp a l é trovasse a perde na gran part ëd soa popolassion e donca a l é belfé che ant sti temp sì a sia smonusse ëdcò na part ëd la coltivassion j ùltime arserche a l han discredità la tesi che che la fin dël comersi dël bronz a sia rivà për via che le fonderìe a l avìo brusà tuti ij bòsch ëd cipro as sa che ëd bòsch a cipro a i në j era ancó motobin pì tard che sòn e vàire esperiment a l han mostrà che na produssion ëd carbon faita mach an local e ant la scala dont a l avrìa fait da manca për na produssion ëd bronz coma cola dl ùeb a l avrìa brusà tut an gnanca ani na teorìa a dis che j utiss ëd fèr a sio avnùit a dovresse viaman dë pì parej a sarìa mancaje ël motiv për ten e an pé ël comersi dlë stagn e con sòn la ragnà comersial a l avrìa chità lì da travajé tan me prima un a pr un a le colònie dl imperi minòich a sarìo trovasse antëcà suitin e fam guère ò miraco na chèich combinassion dë sti tre fator lì e ant l istess temp a l avrìo pa pì podù dovré coj arsorse ëmnà da motobin lontan che l imperi a l avìa garantìe aj temp dla trata dlë stagn për sossì a l avrìo pì nen fajla a dzorvive n àutra famija ëd teorìe a varda a knossos midema pròpe an col moment lì a l é rivaje l erussion ëd thera a mija a setentrion ëd creta cheidun djë studios pì acredità a ipotisa che a sia staita na tsunami rivà da thera a roviné le sità ëd creta dj àutri a diso che miraco sta tsunami a l abia dësblà la marin a cretèisa ant sò pòrt e che parej ij cretèis a sio trovasse a perde dle bataje navaj d amportansa fondamental parej a sarìa rivaje che ant l event lmib lmii anv agc le sita cretèise a sio brusà e la siviltà micenéa a l abia pijait knossos sota contròl se st erussion a la fussa rivà a la fin dël sécol che a fa xvii agc coma giumaj a chërd la pì gran part dij cronologista sò prim efet a sarìo manifestasse ant l época ëd transission antra ebm e ùeb pitòst che a la fin dl ùeb ma franch tutun a l avrìa podù causé në straviron social che a l avrìa ëmnà prima a la fin ëd knossos e peui a droché la società dël bronz tuta antrega un a dë ste teorìe sì as concentra ansima a la part giogà da le conossense dij cretèis ant l aministrassion dl imperi dapress a lòn che a l era rivaje a thera se tute le conossense a fusso mai staite concentrà a creta anlora a podrìa ëdcò esse che ij micenéo a l abio fait dj eror polìtich e comersiaj ant l aministrassion dl imperi cretèis eror che a sio stait basta grev da drochelo vira un a dë ste teorìe a l é motobin convincenta e vira un a a l ha dj aspet che a peulo spieghé la fin dl età dël bronz ant la region ant l euròpa sentral la cultura unetice dla prima età dël bronz agc agc a la ciapa andrinta vàire comun e pì cite coma le culture dë straubingen d adlerberg e cola hatvan cheidun a dle sepulture pì fiamenghe coma cola che as treuva a leubingen e dont cadò funerari a son an òr a smija marché na chërsùa ëd cola stratificassion social che a i era già ant la cultura unetice për sòlit ij simiteri d ës perìod sì a son rèir e motobin cit dapress a la cultura unetice a i riva la cultura dij tumuli ant l età dël bronz mojen a agc agc sta neuva cultura a l é marcà da la costuma dle sepulture a tumulassion an ungherìa anviron aj tributari orientaj dël fium krs la prima età dël bronz a l avìa s ciairà ël rivé dla cultura mako e dapress a chila la cultura ottomany e la cultura gyulavarsand la cultura dij camp d urne agc agc a riva ant l ùltima età dël bronz e a l é caraterisà dë sepulture a cremassion a ciapa andrinta la cultura lusassian a ant la part oriental dla germania e an polònia agc agc cultura che peui a continua ëdcò ant l età dël fer n euròpa sentral dapress a l età dël bronz a i riva na cultura dl età dël fer la cultura hallstatt agc agc antra ij sit amportant a i son ant la germania setentrional la danimarca la svessia e la norvegia la gent dl età dël bronz a fasìa dij manufat an bronz con dle fiamenghe marche locaj coma ël pàira ëd còrn da cassa che a l é trovasse an danimarca chèich lenghista a pensa che ambelessì anviron al agc a l abia pijait pé na lenga proto indeuropenga che peui a l ha daje adoss a le lenghe germàniche sòn a quadrerìa con n evolussion ëd l età dël bronz nòrdica ant l età dël fer preroman a che a l é belfé che a fussa germànica l età as divid antra ses perìod numerà da i a vi conforma aj travaj d oscar montelius ant ël perìod montelius v dj àutre region a restavo già ant l età dël fer an gran bretagna as pensa che l età dël bronz a sia andaita dal agc al agc l imigrassion a l avìa ëmnà dla gent neuva ant sj ìsole da nt ël continent almanch cheidun dj imigrà a rivava da nt la svìssera dël dì d ancheuj coma an mostro dj esam dlë smalt dij dent fait ansima a jë schéletro trovà ant ij sit dla prima età dël bronz anviron a stonehenge la gent ëd beaker a l avìa dle costume pitòst diferente da cole dla gent dël neolìtich che a l era staje prima la modìfica dle costume a l é staita amportanta contut che as chërd che l antegrassion a sia staita ëd cole pacìfiche butand an consideran che vàire dij prim sit a cinta a smija pro che a sio stait adotà daj neuv rivà la fiamenga cultura dël wessex a l é dësvlupasse ant la britania meridional pròpe an sti temp lì ant sël pat ël clima a stava virand se ant sël pes e andóa che na vira a fasìa càud e suit a l é avnuit motobin pì ùmid antramentr che as dësvlupava l età dël bronz lòn che a l ha portà la gent a chité sò pòst bin vardà ansima aj brich për tramudesse ant le valà pì drue gròsse cassin e d anlevament a son dësvlupasse ant le tere basse lòn che a smija avej giotaje a la chërsùa dl economìa e a polidé viaman pì ëd bòsch për fene pastura la cultura ëd deverel rimbury a l ha tacà a vnì fòra ant la sconda mità dl età dël bronz mojen a anv agc acg pròpe an sfrutand ste neuve condission sì la cornovaja a l era na pì gran sorgiss dë stagn për na gran part dl euròpa ossidental a l aram as gavava da dij sit coma col ëd great orme ant ël gàles setentrional la strutura social a në smija che a fussa staita tribal ma a resta viaman pì belfé noté dle marche ëd diversificassion social e ëd gerarchìe a venta ëdcò dì che la sepoltura dij mòrt che fin a a sì a l era staita për sòlit comun a a l é avnùita maraman pì individual pr esempi ant ël neolìtich për ca dij mòrt as dovravo dj omèt ëd pere ambaronà a sti omèt andrinta a i restava na cita stansia për la sepoltura ò pura as dovravo dle tumulassion longhe për dle sepolture an comun ma bele che ant la prima età dël bronz i tacoma a trové dla gent sotrà con na soa tumulassion individual ò dle vire ëdcò con na bara faita ëd lastron e quatà da n omèt ëd pere ant la region andin a dl américa meridional as pensa che l età dël bronz a sia anandiasse anviron al agc quand ij mèistr dla cultura chavn a l han capì coma fé lega antra aram e stagn soe prime produssion a l avìo natura dzortut d utiss coma piolòt cotej e arnèis agricoj ma viaman che ij chavn a j pijavo la man a fé bronz e a travajelo as son butasse a fé ëd ròbe motobin travajà e soagnà ant ij detaj con na gran component decorativa ròbe che as dovravo con dij but aministrativ e religios e vàire àutri but sirimoniaj sòn ëdcò përchè për la gent ëd chavn la decorassion an òr argent e aram a l era na costuma motobin consolidà già anas dë dëscheurve ël bronz an cin a l età dël bronz a l é anandiasse miraco anviron al agc a ij temp dla dinastìa xia a ban chiang tailandia asia sud oriental a son trovasse dij manufat an bronz che a fan data al agc la cultura erlitou la dinastìa shang e la cultura sanxingdui dl antica cin a a dovravo ël bronz për j assiete dij sò rituaj e ëdcò për j utiss agricoj e j arme ant ël meridion dla penìsola corean a la fase mojen a dël perìod mumun dla teracheuita miraco anv al agc a l ha viaman adotà la produssion dël bronz dapress a un moment quand che dle daghe an stil liaoning e dj àutri manufat an bronz a l ero scambiasse për avia comersial fin a ant le part pì stërmà dla penìsola anv agc ël bronz a l é restà n element motobin amportant për ël sirimonial e le oferte mortuarie fin a bele che al dgc quatòrdi o catòrdi quattordio an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ai confin con la provinsa d ast antra le colin e dël monfrà e la pian a lissandrin a an sla riva stentrional dël tani ël teritòri a l é traversà da la dòira gaminela an época roman a d ambelessì a i passava la via fulvia ch a mnava da derthona a hasta dont a i ven ël topònim da ad quartum decimum a la pera miliar ch a fa quatòrdes ël pais a i era ancora nen ma as trovava n cip miliar ch a dasìa indicassion ëd le mija dla strà ij prim ansediament abità a nasso a quatòrdi ant l età d mès ant l area che ancheuj a ven ciamà la ròca la prima sorgiss ch a na documenta l esistensa a armonta al e a l é n at ëd l imperador federich i barbarossa ch a confermava la giurisdission sël pais al vësco d ast quatòrdi a resta sempre sota l influensa dla comun a d ast che a anfeoda part dël teritòri a le sgnorìe dël pòst olivass e civalié për la soa posission a resta soens implicà ant ij conflit antra le comun e d ast e d lissandria dël a s arfugio a quatòrdi j astesan batù dai lissandrin ant na bataja arcordà dal trovador folquet ëd romans dël l imperador carl iv ëd lussemborgh a don a an feod ël castel e sò teritòri a oton e bërnabon gotoari dal a s ancamin a l frassionament dël feod antra vàire feodatari dont as peulo mensioné le famije de regibus bagneul guasch amedé carèt e colli dal sinchsent a l ha inissi n época dramàtica për la region con guère antra le potense europenghe invasion ëd j esércit strangé pestilense e inondassion quatòrdi a l é sachegià dël e dël da le trupe dij mersenari dël dai fransèis dël da fransèis e savojard dël da j ëspagneuj ël pais a passa sota al contròl spagneul fin a l inissi dël setsent quand che an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël quatòrdi a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e al mandament ëd flissan da j agn trenta dël neuvsent ël pais a l é vnù sede ëd vàire fàbriche ch a produsìo vernis e gav për l industria viturìstica la fiat an particular sòn a l ha atirà neuv abitant e a l ha fàit nasse la part moderna dël pais costituìa për bon a part ëd vilëtte ël sìndich a l é alessandro venezia dal scond mandà dal as dis omèt o cicio ant ij senté d montagna un baron ëd pere che a l abia adoss nen natural visadì che a sia stàit tira sù da dla gent as treuvo an vàire pòst dël mond dzortut ant sl àut ant ij mojiss e ant sla ponta dle montagne as treuvo ëdcò ant ij desèrt e ant la tundra a peulo avej vàire but për gionta j omèt a son dovrasse për vàire àutri but ëd comemorassion dal pòst andoa a l é staje na gran bataja a col andóa a l é virasse dzorsota un carton dle vire a son mach butà lì për fé depòsit quand ij campagnin a gavo le pere da nt ij camp a l han dle forme motobin variegà da cola d un baron mach campà lì a dle gran euvre d angegnerìa al mond a i son fin a dij pòst andóa che as fan dle gare për vëdde chi a l é bon a fé l omèt pì bel la costuma a l é motobin veja e la paròla cairn che j anglèis al dì d ancheuj a dòvro për ciamé j omèt a ven da nt ël gaélich scossèis càrn che a l ha un sust motobin pì largh ën podend feje arferiment a vàire sòrt ëd brich e baron ëd pere formà da la natura a parte da nt l età dël bronz dle vire sota a j omèt as ëstarmavo dij sarcòfagh pitòst grosseur fait an lastron ëd pera nen giontà antra lor sti omèt tomba a stavo për sòlit ant un pòst che a fussa an bela vista soèns che as ës ciairèissa ën vardand dal vilagi dël mòrt le pere dl omèt a peul esse che a servèisso për ten e a la larga làder e bes ce na spiegassion pì da fé avnì ij frisson a l é che a servèisso për nen lassé che ij mòrt as tirèisso sù da nt la tomba notaman anteressant a l é che j ebréo a l abio ancó la costuma dë buteje dle cite pere dzora a la tomba dij sò mòrt quand a van al camposanto coma marca ëd rispet për sòlit ant la tradission giudàica ortodòssa le fior as pòrto nen jë stupa dl india dël tìbet e via fòrt a l é belfé che a sio nassù ëdcò lor da na costuma parej contut che për sòlit a l abio andrinta la sënner d un sant budista ò pura d un lama ant la scòssia a i é la costuma dë pijesse dapress na pera da fonval për butejla ansima a n omèt dla sima sòn a fa chërse j omèt na veja benedission an gaelic scossèis a la dis cuiridh mi clach air do chàrn visadì it butreu na pera ansima a tò omèt ant le ìsole faroe andóa che antrames a un gran nebion e a na gran pieuva a i son vàire dle pì àute montagne che a dago ant sël mar j omèt as dòvro coma sistema spantià për orisontesse antra precipissi e desert ëd roch e rocon për gionta na vira la pì gran part dël tràfich dj ìsole a l era fait për nav a le tere àute a restavo bele che deserte ël midem dovré dj omèt për orisontesse as treuva dzora a ij mèter ant la valsusa pr esempi ant le part àute dël parch dl orsera e dël rociavré che le nìvole soèns a son assé basse da fé malfé a s ciairé andóa che un a buta ij pé ant l àfrica setentrional dle vire a jë diso kerkour e a son belfé da trovesse ëdcò ant ël mediterani ant sl ìsola dla còrsica an chèich region anglèisa a jë ciamo ëdcò anje sòn a riva dzortut con coj cit che a l han na sòrt ëd bèch che a ponta ant la diression dla marcia da sòn a l é naje l espression doe pere a fan nen n anja che as dis a j escursionista përchè as viso che marcé da n omèt a n àutr as peul soèns as dev ma a j va ëdcò dla cognission an lenga ocitan a j omét as diso mistral notaman anteressant a l é che sempe n ocitan l espression d adoss séltica cairn a resta comsëssìa presenta che as dis cairon un blòch ëd pera tajà con dle variant gràfiche coma cairou cayrou cayron la paròla a resta un diminutiv dla forma caire con possibil variassion gràfica cayre a i në j é ëdcò na forma chërsativa cairas dont a i ven ël topònim alpin queyras ant ël setentrion dla fransa as ciamo an norman cola dë dije omèt a l é na costuma nen mach piemontèisa an tëdesch e n olandèis as diso steinmann e steenman visadì òmo ëd pera na forma dla lenga inuit inukshuk a veul ëdcò dì figura ëd person a che as dis inunguak imitassion ëd na person a mas masio an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta an sle colin e dël monfrà ai confin con la provinsa d ast an sla riva meridional dël tani abassìa abazia an italian a l è l ùnica frassion d mas ma a i sòn ëdcò le region ëd la sèra e d san ròch le orìgin ëd mas a son motobin antiche e a armonto almach a l àuta età d mès quand ch ën centr abità a nass grassie a soa posission stratégica për traversé l fium e coleghé le tère dl àut e dël bass monfrà ël pais a l é cità an vàire document tanme massius villa masias maxius e as pensa ch ël topònim a peussa derivé dal latin ma n sum valadì meison gròssa cassin a dagià dal sécol ch a fa xii a ven o signà dj at dont as arconòss al paìs na capacità d goernesse daspërchiel tanme comun a dël ij cónsol ëd mas a signo n tratà con le comun e d ast e d lissandria an prometendse agiut scambiévol an cas ëd guère e esension dai pedagi le doi comun e a intro an possess ëd vàire drit an sël teritòri d mas ma dël ast a dëscoragia lissandria dal catene dj àutr e dal ast a taca a caté dai proprietari privà àutre part ëd giurisdission la mità lissandrin a dle pertinense a l é pretèisa dël dal marchèis ëd monfrà bonifass e sòn a fa nasse n neuv contrast con ast ant l istess ann la comun a d ast a cata l teren ant ël pais anté ch a ven costruìa la tor ch a l é ancora ancheu l sìmbol comunal mas a resta lijà a ast për longh temp dël la famija astesan a dij gutuari a intra an possess ëd la sgnorìa ch a l era stàita prima dla famija dij lané dël la sgnorìa d mas a passa sota al contròl dij viscont ëd milan dël jë sfòrsa a don o an feod ël pais a la famija dij valperga ch a resto feodatari fin al quand ch ël feod a passa ai civalié d quatòrdi e a j olivass ël ducà d milan a passa dal sinchsent ai possediment imperiaj ëd la coron a dë spagna a l inissi dël setsent an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht ël pais a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël mas a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e al mandament ëd j ovij a l è anteressant la tor ëd mas situà ant na traversa dla contrà granda amportant ant ël pais a l è cò la gesia parochial dij sant marìa e dalmass për andè a j ovij a i é l castel ëd redabò redabue an italian la patròn a d mas a l è santa marìa madalèina la festa patronal a l è ai ëd luj ël sìndich a l é giovanni stefano airaudo dal flissan felizzano an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ai confin ëd la pian a lissandrin a an diression ëd le colin e dël monfrà an sla riva stentrional dël tani a smìa ch ël teritòri d flissan a sìa abita fin da l época roman a ël nòm dël pais a lassa pensé che felicianum a fussa n fundus gentiliss con popolassion spantià ch a restava sota a la giurisdission dël munissipi ëd hasta ast flissan a l ha seguì le sòrt d ast për tuta l àuta età d mès an passand dal domini dij longobard a col dij franch sécoj v ix ant l ann l imperador carl ël gròss a don a la cort ëd flissan al monasté milanèis ëd sant ambreus e a j sarà sogetà fin a l inissi dël sécol ch a fa xi ant ij prim trent agn dël sécol ch a fa xii ël pais a l é controlà da la famija aleràmica dj ardisson che dal a fa sarament ëd fideltà a la comun a d ast dal an séguit a la prèisa d ast da part ëd l imperador federich i barbarossa ël pais a intra ant la giurisdission dël marcheisà ëd monfrà as costituiss dël dosent la comun a d flissan la prima sorgiss ofissial a l é datà dël ma as pensa ch a i sìo ordinament comunaj dagià a l inissi dël sécol flissan a l é soens tèra contèisa antra ast e monfrà a ven torna pijà da ast dal ma dal a torna sota al marcheisà dël a intra ant la giurisdission dël ducà d milan ëd galeass ii viscont për soa posission stratégica për ij colegament antra le tère monfrin e e për ij comersi antra ast e lissandria ël teritòri d flissan a l é sempre bramà dai marchèis paleòlogh ch a la conquisto torna dël con la pas ëd lòd dël as treuva l acòrdi ch ël pais a resta sota la giurisdission formal dël duca fransesch i sfòrsa che tutun a l anfeoda ai marchèis ëd monfrà sota ai qual flissan a resta fin al con la mòrt ëd l ùltim djë sfòrsa dël flissan a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl imperi roman sacrà sota l imperador carl v dël l imperador a fa abdicassion e a lassa a sò fieul filip ii ël regn dë spagna e ij sò possediment italian flissan a passa donca sota al contròl spagneul e a i resta fin a l inissi dël setsent quand che an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël ël pais a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e a l é a cap d ën mandament ch a comprend ëdcò castel d anon ël francó quargnent quatòrdi ser e soleri dal neuvsent ël pais a l é vnù sede ëd vàire fàbriche ch a produsìo vernis e component për l industria viturìstica për la fiat an particular ël sìndich a l é luca cerri dal scond mandà dal quargnent quargnento an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a l é situà ant la pian a d lissandria davzin ai margin dël bass monfrà e a l é coltivà a gran girassoj òrdi e pòch arbri l orìgin roman a d quargnent a l é testimonià da citassion ëstòriche e da artrovament archeològich antra ij quaj na làpida sepolcral roman a ch a cita la gens posilla un grup ëd famije ansediasse a derthona ancheuj torton a ant ël prima d crist a l é fàcil ch ël vilage a sia stàit fondà tanme camp militar an posission stratégica për controlé le tribù ligurin e djë statielli ch a popolavo la region ëd l apenin e dël monfrà a l é peui mantnusse coma borgh agrìcol e as pensa ch ël topònim a peusse derivé da la paròla quadraginta quaranta për indiché l nùmer dë jùger ch a formavo ij fond rùstich sò teritòri dël pais a restava sota al munissipi ëd hasta pompeia ancheuj ast d apress a la cadùa dl imperi roman quargnent a finiss për resté sota la giurisdission dël vësco cont d ast tant che ancora dël sécol ch a fa xi ël pais a marcava ël confin oriental ëd la diòcesi d ast ant l àuta età ëd mes a i é chi a dis ant l ann j arlìquie dël màrtir cristian san dalmassi a son stàite traslà ant ël pais për volèj dël vësco astèis audas ch a vorìa difendle da le incursion sarasin e che an col temp a molestavo l borgh ëd pedona l atual borgh san dalmass quargnent a l é stàit ogèt ëd privilegi reaj e imperiaj dël ij re d italia berengari e adalbert a l han instituì an pais un mercà da tnisse al dì dle calende d minca mèis ai temp ëd le gran controversie antra imperator papa e comun e dla sconda metà dël aécol ch a fa xii quaranta famije d quargnent a l han pijà part a la fondassion ëd la neuva sità d lissandria për disposission dël vësco d ast ant ël sécol ch a fa xiii ël pais a passa sota la giurisdission ëd la diòcesi d lissandria la stòria dël pais a segue cola dlë vzin capleugh comun a contra federich i barbarossa ch a l avìa stabilì pròpri a quargnent sò quarté general a subiss la rappresaglia dl imperator che dòp un tentativ falì d assedi a la sità d lissandria a l ha dëit feu e drocà ël castel dël pais mai pì riedificà quargnent a l é an séguit passà a la dominassion dël ducà d milan sota ai viscont e peui a jë sfòrsa che a l han anfeodala a la famija dij teletuin ëd belguard ij sécoj ch a fan xvi e xvii a vedo l pais scombinà dai disastr ëd le guère franch espagneule a l inissi dël setsent an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht quargnent a ven cedùa al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna dël ël pais a passa an feod a la marchèisa cùtica d cassèine d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e al mandament ëd flissan ël sìndich a l é paola porzio dal quargnent a l é gemelà con j ovij o j oij oviglio an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ai confin ossidentaj dla pian a lissandrin a an diression ëd le colin e dël monfrà an sla riva dël belb pòch prima d soa confluensa ant ël tani as conòss nen l orìgin dël pais ma la denominassion latin a uviliis a lassa pensé ch a fussa formà da ansediament ëd bergé probabilment dagià dai temp dle popolassion ligurin a ch a popolavo coste bande prima dla colonisassion da part dij roman an época roman a ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi ëd hasta l atual ast ant l àuta età d mès con la creassion ëd marche e contà ant ël contest ëd l imperi roman sacrà ëd carl magn j ovij a fasìo da capleugh d ën contà goernà dal monasté d san pé an cel d òr ëd pavìa dël sécol ch a fa xi ël pais a marcava al confin oriental dla diòcesi d ast un sécol dòp j ovij a l han aderì a le aleanse dla lija lombarda e a l han pijà part a la fondassion ëd la sità d lissandria an passand peui sota a la soa diòcesi l imperador enrico vi a don a j ovij al marcheisà ëd monfrà ch a j conced al marcheisà d ansisa fin al ann ant ël qual nicolò fieschi a cata l feod dël j ovij a passo sota al contròl dël ducà d milan ij viscont prima jë sfòrsa peui a concedo l pais a vàire sgnor a sconda dle aleanse dël moment a l inissi dël quatsent d apress a la mòrt ëd gian galeass viscont ël podèj an sla region a ven pijà dal capitan ëd ventura casalèis facin can che a devasta l teritòri lissandrin minca vòta che ij pais a s arbelo a soa autorità dël j ovij a ven o devastà tornà al podèj ëd filipp marìa viscont antra quatsent e sinchsent ël feod a ven assignà ai frèj giacobino pietro e bartolomeo ferrari peui a angelo simonetta e a filippo fieschi dël ël duca massimilian sfòrsa a don a l feod a gerolamo perboni ch a passa a la stòria tanme l feodatari pì istruì e anluminà autor ëd n euvra moral ciamà opus uviliarium ël ducà d milan a passa ai possediment imperiaj ëd la coron a dë spagna a ancamin a n época dramàtica për la region antra guère invasion militar pestilense inondassion ëd la bormia e dl òrba a l inissi dël setsent an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht ël pais a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna dël ël re vitòrio medeo iii a decreta ch ël feod a apartnèissa a marianna solaro ùltima arditera dij perboni ij sò dissendent dla famija de rorà a vendo l castel a maria cristin a d borbon fomna dël re carl felis ch a lo ten për pòch d agn ma a l é për sòn ch ël castel dël pais a ven ciamà castel real d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël j ovij a torno ant ël regn ëd sardëgna e a son aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e a son a cap d ën mandament comprendent ëdcò mas ël sìndich a l é antonio armano da l scond mandà dal ters mandà dal alba an dialèt langareul arba a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd coni le rèis d alba a fongo ant ël neolìtich me ch a mostro vàire atrovament archeològich ch a testimònio la presensa ant tuta la zòna d na popolassion ch a vivìa dla coltivassion dla tèra e ëd cassa an época roman a alba a l era un dij munissipi roman pì amportant ciamà a parte da l agc alba pompeia an onor dël cónsol pompeo strabon columela a scriv che ij formagg dla val tani a vnisìo esportà a roma e polibio enòbio plinio e strabon a parlo dij vin dzortut pròpe da nt la region d alba dël a l é dventà possidiment dij savòja antra le produssion tìpiche d alba a i son le ninsòle e la trìfola bianca ëdcò la scòssia tant an gaélich scossèis antich che modern as ciama alba ipa ap con l istess sust as dòvro ëdcò alba an irlandèis e albu an vej gaèlich ës nòm sì a ven da na veja paròla séltica che as dovrava për ciamé la gran brëtagna antrega e che a l é restà fin a al dì d ancheuj ant la costuma dë ciamela albion ël nòm a l é dovrasse antra le gent gaéliche për dì ìsola britànica fin a anviron aj sécoj che a fan ix x quand a l é passà a vorèj dì règn dij pictii e djë scotii nòm nativ pictavia e dl riata ij doj règn a restavo a setentrion dël fium forth e dla boca dël clyde e a i ero stàit unificà da cined mac ailpn na vira che ant l àuta età ëd mes a l han latinisalo an àlbania sò nòm a l ha peui daje adoss a vàire topònim anglèis e american ant la forma albany ël sìndich a l é carlo bo dal alba a l é gemelà con la repùblica argentin a a l è n pais ëd l américa meridional tacà a l argentin a a i sòn ël brasil l uruguay ël paraguay la bolivia e l cile a l è na repùblica federal fàita d provinse a l è bagnà da l océan atlàntich le sità pì amportante a sòn la capital buenos aires rosario còrdoba santa fe san miguel de tucuman bahìa blanca mendoza e la plata la stòria dl argentin a coma nassion popolà da europengh as anandia dël còn soa dëscoerta faita da amerigo vespucci dël a l era un viceream ëd la spagna ciamà rìo de la plata dël ëd magg dël la colònia a l é arvirasse contra a la spagna e dël ëd luj dël a l era staita proclamà l andipendensa l argentin a a l é na repùblica federal ël president dla repùblica a l é cristina fernndez de kirchner dal ël pais a conta abitant ël ëd la popolassion a l ha men che agn ël pì che agn la speransa ëd vita a l é dë agn j argentin a son an magioransa ëd rèis europenga antra le component étniche prinsipaj a i son an argentin a a i son anviron a milion ëd piemontèis la sità d san francisco an provincia d còrdoba a l è staita nominà capital ëd la pampa gringa la pampa piemontèisa vàire pais e sità argentin e a son gemelà con borgh e sità dël piemont a mendoza j imigrà piemontèis a l han ëmnà la coltivassion ëd la vigna al vësco e cardinal ëd buenos aires jorge mario bergoglio a l è piemontèis originari dla frassion d ast ëd portacomè stassion l argentin a a fa part dël mercosur l uruguay a l é un pais dl américa meridional a confin a a nòrd con ël brasil e a òvest con l argentin a e a l é bagnà da l océan atlàntich la capital a l é montevideo a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant ël fium pi amportant dël pais a l é l uruguay ch a marca la frontera con l argentin a l estuari dij fium uruguay e paranà as ciama rio de la plata dal al a i é staje na ditadura militar l uruguay a fa part dël mercosur l uruguay nòm ofissial repblica oriental del uruguay a l é na repùblica presidensial ël president a l é tabaré vzquez dal për la lista dij repert vardé repert preistòrich j orìgin ëd turin a venta sërcheje prima dla colonisassion roman a cand a son rancontrasse an sla pian a d pò ij pòpoj ligurin e sèltich la scarsa documentassion stòrica disponìbil dël secol ters agc a testimònia già la presensa d ën pòpol stàbil ant la pian a piemontèisa antè che ancheuj a i è la sità ij taurin për lòn ch a toca al topònim turin a esisto tre ipòtesi la pì sigura a l é ch a podrìa rivé dal nòm seltich indo europengh tàur o thor ch a veul dì mont la preuva d sòn a sarìa la costum motobin spantià fra ij selt ëd preghé d element naturaj dont ij mont la sconda a l é manch probàbil e a dis che turin a l ha d orìgin egissie durant ij travaj për la costrussion dla sitadela a l é staita trovà na lòsa dedicà a la dea egissian a isis emanuel thesaur dot ëd cort a l ha scrivù l lìber stòria dla sità d turin ant ës lìber a arcòrda l mit ëd feton e dël prinsi egissian eridan considreà n semidé e frel d osiris scond sta conta ël prinsi dòp avèj lassà l egit pr ëd ruse con la casta dij sacerdòt a l é sbarcà arlongh na còsta stentrional a l ha vagnala e ciamala liguria andasend fòrt vers nòrd l é rivà ant na vasta pian a con ën fium pò pò a jë smijava l nil e a l ha dlongh fondà na sità turin a l era l sécol xv agc donca se sòn l è ver turin a sarìa stait fondà d sécoj prima che roma oltra sòn ël sìmbol dël dé egissian api ël mes tòr ch a l era pregà a menfis a sarìa stàit ël prim tòr turinèis dël secol ii agc ël borgh l era vnù sacrà pr ij dé ma cand a son rivà ij roman a l han crasà tut lòn ch a podìa armemorié j orìgin dël borgh për lassé chërde ch a l avìo fondalo lor coj ch a diso che la cesa dla gran mare a l é staita batìa dzor n antich templi egissian dedicà a osiris a confermo sta version sì n àutra version ancor pì fantasiosa e ancor manch probàbil a l é na conta conforma a la qual davzin a na borgià dl era neolitica ën terìbil dragon a l avìa përdù contra n tòr taurus che n baròt l avìa anciocà con ëd vin la lòta fra ij doi animaj a sarìa stàita tant cruenta che l tòr dòp avej vagnà contra l dragh a sarìa mòrt për le blëssure donca ël pòpol për onoré l sacrificà a l ha decidù d ciamesse taurin l event stòrich ufissial con che turin e sòj prim abitant a son sità ant le cròniche a l é la spedission d anìbal vers l italia cand a l é passà për turin ant col moment ij taurin a l ero an guèra con j insùber e a l han decidù ùnich fra tuit ij pòpoj gàlich cisalpin ëd resté alià d roma e a l han tentà d arestè l passage dël cap cartaginèis scond jë stòrich ch a arpòrto l fàit polibi e apian taurasia la borgià taurin a ch a dovìa esse vzin a a dòira rivàira e pò me l turin dël dì d ancheuj a l ha arzistù tre dì peui a l é drocà gnun a sorgiss an dis lòn ch a l é staje dòp pr ij taurin e soa sità dij sécoj apress a l ha seghità la penetrassion ëd roma vers j alp dël agc a l é fondà la colònia d augusta eporedia atual ivrea a l intrada dla val d osta ij pì antich vilage stàbij ant la zòna d turin a armonto al iii sécol agc cit vilagi d tribù selt ligurin e dla famija dij salass ch a vivìo ëdcò ant le val ëd susa e lans scond chèiche sorgiss un dë sti vilagi taurasia a l ha ostacolà anìbal ën marcia da l alp a roma për bin tre di l orìgin dla sità a armonta a la costrussion ëd na sità durant le guère gàliche da part ëd giulio céser dël agc turin a l é trasformà an n amportanta stassion militar loppidum taurinense da giulio céser dël agc an memòria ëd céser la sità a ven ciamà colonia julia taurinorum da otavian lépid e antòni e da la mira aministrativa a ven gionzùa a la tribù stelatin a dël agc ël nòm a dventa julia augusta taurinorum sò perìmeter méter a l era col delimità da cole che al di d ancheuj a son contrà giulio piassa emanuel filibert un tòch ëd piassa dla repùblica e dij giardin reaj mità piassa castel contrà academia dle siense santa teresa cernaja cors siccardi e contrà dla consolà a l era sircondà da d muraje àute méter pì ël parapet ël decumanus maximus a dividìa la sità an doi arlongh cola ch a sarà contrà dòira gròssa an colegand porta decumana con porta praetoria a lo crosiava ël cardo maximus a n ters dël decumanus a ancaminé da est ch a corìa a l autëssa dle contrà san tomà e porta palatin a antra la porta romana e la porta marmorea fòra dle muraje a i ero le bariere abità da la gent pì pòvra dël la sucession imperial a l ha causà na guèra combatùa dcò ant la pian a d turin anté ch a son scontrasse massens contra costantin costantin a l ha vagnà apress la fin dl imperi roman turin a passa sot ël contròl dj ostrogòt dij longobard e dij franch ëd carl magn durant ël perìod longobard a l é formasse ël ducà d turin dij duca d turin a son rivane quatr nòm agilulf arioald gribàud e ragimpert dël a l é fondà la marca ëd turin controlà da la dinastìa arduìnica che për mojen dël mariagi tra soa dariera dissendenta adelàide ëd susa con odon ël fieul d umbert biancaman fondator dla cà dij savòja a la portà la sità sot l influss dla dinastìa savojarda apress vàire vicende che a l han vedù ant ij secòj sucessiv ëdcò l elession dla sità a comun a lìbera turin a la fin a l é inglobà na vira për tute ant ij possediment dij savòja che antratant a l ero dventà duca dël secol ch a fa xvi a i é staje un prim perìod d ocupassion dl esèrcit fransèis dël dòp la pas ëd cateau cambrésis la sità a l é dventà la capital dël ducà d savòja che prima a l era chambéry a l han giontaje dij murajon modern e na sitadela pentagonal ël secol ch a fa xvii a l ha vëdù la sità e ël ducà dventé pì grand con l anession d ast monfrà ëd në sboch al mar e l espansion dla sità fòra dle muraje roman e dël ji duca ëd savòja a l an otnù l tìtol ëd re prima ëd sicilia e apress ëd sardëgna e turin a l é dventà la capital dël regn la cort piemontèisa a l é vnùita pì amportanta e a turin a son ëstàit fabricà palass e vile për borzoà e nòbij ant lë stil baròch ël congress ëd vien a e la restaurassion a l han dàit al piemont la sità d génoa e tuta la liguria an butand le fondamente al process ch a l ha portà an pòch pì ëd sinquant agn a l unità d italia con ël regn ëd carl albert e ëd vitòrio emanuel ii a jë s ciòd l andustria ch a ancamin a daj tëssù e da j arme dël la crisi conòmica dòp la fòrta chërsùa a possa ij savòja a unì l italia per salvé lë stat daj gròss fré con la cassia dël regn dle doe sicilie dal al turin a ven la prima capital dlë stat italian cand dòp quatr agn as decid ëd tramudela a fiorensa dle milen e d turinèis a marcio sle lèje la polissìa a spara sla gent a l é ël prim massacri ëd turin la prima guèra mondial a l ha grevà sla gent an efet dj agn e le lòte sociaj a son vnùe pì dramàtiche ël bienn ross e sòn a l era causà dcò dal montè dij pressi vàire bòite a son ëstàite ocupà dont la fiat marlàit j ovriè a andasìo anans con la produssion da soj dël ël fassism a l ha vagnà l podèj an marciand a roma ant ës perìod sì a i son staje vàire atach squadrista contra j opositor ai dzèmber óndes antifassista a son ëstàit massà e la ciambrea dël travaj ravagià da na formassion ëd fassista ant un dë sti scontr dòp che lë stat italian a l é intrà an guèra ai giugn turin ansema a génoa milan e lissandria a l é stàit bombardà torna e torna da j alià ël prim atach a i é staje l giugn ij dariè dël ma l ann pì gram a l é stàit ël dël da turin a l é partìa l ondà ëd siòpero dla granda industria ch a l ha implicà apopré tut ël nòrd italia e a l ha marcà l arprèisa dël moviment antifassista dòp l dë stèmber turin a l é stàit ocupà daj nasista e dai republichin ch a l han fàit ëd ravage massacri esecussion e deportassion contra d lor as son alvasse le formassion dij partisan ai avril ël comità d liberassion nassional a l ha comandà l arvira general e con cola ij partisan a l han taparà via ij nasifassista e a l han pijà l contròl dla sità dòp chèich dì ël magg a son rivà ëdcò ij bajet alià apress lë scond dòp guèra turin e l é stàit ël sìmbol dla chërsùa econòmica italian a ancaminà mersì a j agiut merican dël pian marshall lë bzògn ëd grand nùmer d ovrié e travajeur a l ha fàit rivé a turin senten e d milen e d përson e dal rest dël piemont e da d àutre region ant l italia dzortut dal véneto e dal sud as conto mes milion ëd migrant a turin dal al dël la sità a l é rivà a anviron un milion e dosentmila abitant da dòp la guera a ancheuj a turin la lenga pì spantià a l é passà dal piemontèis a l italian a fërvé la sità a l ha ospità ij gieugh olìmpich invernaj nùmer xx e a mars ij gieugh paralìmpich invernaj nùmer ix për l ocasion a l é stàita duvertà la prima linia dël metrò d turin oltra a d neuv stadi e struture rìvole ò rivolè rivoli an italian a l é un comun ëd abitant dla sità metropolitan a d turin a podrìa derivé da le rìvole visadì ël pòst con ij cit ri vàire dij sò abitant a lo s ciamo rivolè ch a podrìa vnì da ij rivolèt j element pì antich dla sità a son doj ròch a copele un a la cassin a possèt e l àutr al truch monsagnasch as consìdero preistòrich ma a l han ij sòlit problema ëd datassion dij ròch a copele e gnun a peul dì ch a sio nen pr esempi mach medioevaj col dël truch monsagnasch a l ha ëdcò un valor ëstòrich për tuta l archeologìa piemontèisa ën essend ëstàit ël prim ròch a copele dël piemont dont a sia parlasse ant j at dla regia academia dle siense ëd turin con n artìcol ëd g piolti dël ël castel a l é stàit na residensa sabàuda e adess a l é la sede d un dij pì important musé d art contemporanea d italia la colin a andova as pògia l edifissi dël castel a l é d orìgin morénica ch a veul dì ch a l é dl época dla fin dl era glacial la costrussion dël castel as fà daté al sécol x xi a l é stàit insendià e sachegià durant l assedi fransèis dël dël a l han comincià a ristruturelo për felo diventé un musé ël sìndich a l é andrea tragaioli dal rìvole a l é gemelà con psè pecetto torinese an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin as treuva a chilòmeter da turin a n aotëssa d méter ant ël ij giornaj a publicavo che a psè ant un rivo a l era trovasse un cit piolòt ëd selce che a smijava dël paleolìtich sòn a sarìa n event motobin rèir ant ël turinèis andoa për sòlit le marche dl òmo a son nen tant veje al dì d ancheuj as resta pì portà a pensé che a peula esse stait un tajarin dl età dl aram la comun a dë psè a l é stàita fondà j ëd gené dël da cap ëd famija ëd covacio tacà a cher con ëstrument dij nodar giaco e bòsch psè a l é arnomà për soe produssion ëd cerese për sòn la mascra dël pais a l é la bela ceresera ël sìndich a l é adriano pizzo da l la presensa dl òmo preistòrich ant sël pòst che peui a sarà peui ciamà turin a l é nen vàire documentà dzortut përchè a son mai fasse dj arserche che a l avèisso ël but dë documentela ij repert trovà a son stait cujù dzortut ant dj époche quand lë studi dla preistòria a l era ant un moment squasi amatorial e soèns chi a trovava dij sit anteressant a fasìa nen d àutr che cheuje n oget da buté ant na colession privà la pì part dla ròba che a l é trovasse a ven da djë sgav fait an sità e ant j anviron e ij sit dont as parla a son përdusse già da vàire desen e d agn fedele pp conforma a ij rapòrt a son trovasse siosse sciolze an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin siosse as treuva a n autëssa ëd méter an sël livel dël mar la latitudin a l é la longitudin a l é siosse a smija esse stàit un pòst motobin amportant dël piemont neolìtich ëd sigura a l é un dij pòst andova che pì a son conservasse le marche dij piemontèis d antlora al brich a vila rovasenda dël ël cont rovasenda e federico sacco a l han fàit un dij prim ësgav archeològich piemontèis dont arzultà a son peui stàit publicà ant j at dla regia academia dle siense ëd turin a na desen a ëd mèter da nt la sima dël brich ant sla banda meridional a l han trovà mes mèter sot tera un seuli maroncin che andrinta a l avìa d òss ëd bes ce ëd ceràmica e dël carbon ëd foalé m sù sacco a dis d avej trovà dle scoele pitòst grossere fàite ëd tera créa mës cià a giairëtta e cosùe mach a truch e branca cheidun a a smijava solià a man ò pura a spàtola vàire a l avìo dle decorassion fàite a conchëtte ancavà ò pura djë sgrafignure stòrte ant sël dafòra a restavo barosse cheidun a a fòrsa dë dovrela a l era vnuita nèira ij vas trovà a l avìo dle decorassion a zigh zagh sempie ò dobie a l han trovà ëdcò dij vas pì gròss a forma d ànfora fàit ëd pasta pì fin a color maronèt e motobin solià sti vas lì a l avìo squasi gnun a decorassion gavà chèich cita linia zigh zagà j òss ch a son trovasse a smijavo ëd na bes cia dla famija dij serv e m sù sacco a pensava ch a fusso stàit dovrà për decoré ij vas la datassion dàita da m sù sacco a l é antra neolìtich e età dël bronz pì tard dël n àutr archeòlogh m sù barosello a noterà che chèich particolar a fa vnì an ment ël perìod dle palafite ëd mercuragh donca a daterà ij repert coma tard neolìtich sempe m sù sacco dël a troverà ëdcò un piolòt an serpentin vèrd solià ant ël valon dla region castlé andova ch a i son ëdcò dij rest ëd l época roman a ant ël turinèis soèns as dis ma va a siosse për mandé la gent ant col pòst ël sìndich a l é gabriella mossetto dal san carlo o san carl san carlo canavese an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ij prim repert archeològich dël borgh a ven o dal sit ò compless ëd sit dla vàuda granda che a resta antra san carlo midem borghèt siriè gròss nòle e la madòna dël pré as trata ëd materiaj anco nen tant bin catalogà con siràmica e vàire selce che a peul esse che a resto dla tarda preistòria ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà ma dal travaj ëd privà ël sìndich a l é eligio chiaudano dal second mandà nòle nole an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ij prim repert archeològich dël borgh a ven o dal sit ò compless ëd sit dla vàuda granda che a resta antra san carlo borghèt siriè gròss nòle midem e la madòna dël pré as trata ëd materiaj anco nen tant bin catalogà con siràmica e vàire selce che a peul esse che a resto dla tarda preistòria ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà ma dal travaj ëd privà ël sìndich a l é roberto viano dal second mandà nòle a l é gemelà con san morissi san maurizio canavese an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd turin ij prim repert archeològich dël borgh a ven o dal sit ò compless ëd sit dla vàuda ëd lombardor che a resta antra lombardor san morissi midem caseli e leinì as trata ëd materiaj anco nen tant bin catalogà che a peul esse che a resto dla tarda preistòria ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà ma dal travaj ëd privà el sìndich a l é paolo biavati dal san morissi a l é gemelà con lu lu ëdcò an italian a l è na località dël piemont an provinsa ëd lissandria a l é stait un comun autònom fin al gené dal fërvé a l é stàit unì al comun ëd cucri për formé l neuv comun ëd lu e cucri al cucri a l avìa abitant a l é bel fé che ël nòm ëd lu a ven a dal latin lucus bòsch n àutra possibilità a podrìa esse da lupus luv lu a l é staita con d àutri quatr pais la comun a italian a con ël nòm pi curt j àutri a son vo ro ne e re la sità ëd san fransesch an argentin a san francisco an ëspagneul a resta ant la provinsa d còrdoba davzin a la frontera con la provinsa d santa fèj ant la pampa dl argentin a a l é cap leu dël dipartiment ëd san justo san giust as sa ch a i son doe version dël nòm dla sità un a a dis che l nòm a ven da n fortin ch as alvava pròpe da cole part lì e dont ël patron a l era san fransesch d assisi l àutra forse pì fondà a dis che josé bernardo iturraspe a l ha onorà sò frel pì amà ciamà fransesch mòrt ël avril an dedicand sta neuva colònia al sant ch as ciamava mé chiel sta sità a resta ant l area boscosa d ecoton antra la pampa umida e la region dël grand ciaco favorìa da n clima tempërà con dij livej d pieuva aranda j mm agn e na bon a eliofanìa an sta zòna a càpito soens d intemperie fòrte tipo grela la sità a nass con na dëspacc dël futur governator ëd santa fèj simón de iriondo che dl ann a l ha angagià josé bernardo iturraspe për fé anstalé na popolassion ant l òvest dla provinsa d santa fèj al termo con la provinsa ëd còrdoa iturraspe a l ha confondù j termo e a l ha lotisà na zòna ant la giurisdission ëd còrdoa andoa a fonda dël stèmber l atual san fransesch anviron eut kilométer a nòrd dl atual piassament apress quand la linia frà a l é stàita sbossà vers sud tanta gent a l ha tramudà davzin a la neuva stassion dij treno andoa a l é dësvlupasse l atual sità d san fransesch contut plaza san francisco con motobin men d amportansa a l ha seguità a dësvlupésse n pòch con la popolassion përchè a i ero ancor j autorità d comun a fin a che j autorità a son bogiasse definitive al grand sénter ëd san fransesch e plaza a l é restà mach na frassion con scarsa chërsùa la fota d iturraspe a l ha prinsipià n conflit dij termo tra le provinse d santa fèj e còrdoa che a l é stàit arzolvù tra la fin dj agn e l comens dj agn la prinsipal rason portà da j autorità d santa fèj a l era che a l ero stàit lor a comandé la fondassion durant l arzolussion dël conflit la sità a l é stàita masentà dal comissari héctor b oddone mèmber dla comission dij confin comisiòn de lmites an arpresentansa dla provinsa ëd còrdoa l atual piassament dla sità a l é dël quand la via frà da la stassion sentral ëd còrdoa a l é stàita slongà vers san fransesch an passand s ën lòt che iturraspe a l avìa vendù a la famija piemontèisa casàlis ch a l é stàita peui compensà con n àutr lòt ij prim govern comunaj apress iturraspe a son stàit guidà da d amnistreur coloniaj raimundo cartier juan cleland pero fossat o josé mara villar y fernndez sò ròl a l era managé l ariv dij colon aranda la stassion da l ancamin dël sécol xx fin a j agn a l ha arseivù prinsipalment d anmigrant piemontèis donch sta sità a l é stàita motobin piemontòfona ant sòj prim temp e ancheuj dcò se la lenga prinsipal a l é dventà lë spagneul la pipart dij cognòm dj abitant ëd san franscesch a l é piemontèisa dla prima desen a dël sécol xx a san fransesch a l ha binà motobin la produssion agraria a l é stàit an col moment che l poeta arturo lescano a l ha scrivù soa canson ëd san fransesch an spagneul canción de san francisco tra l e l la colònia a l era già dësvlupà ant l industria e l comersi e l borgh a l ha vagnà l tìtol ëd sità dël dël a l é stàita batìa l atual ca dla comun a palass tampieri dë sta lesta chërsùa lë scritor uruguayan galissian manuel bernàrdez ant sò lìber la nación en marcha la nassion an marcia a l ha descrivù san fransesch parej l industria mulinera fondà an sl esportassion agraria a l é stàit lòn ch a l ha fàit chërse l borgh peui da j agn a j agn a l é forse stàie l pì lest dësvlup industrial ëd san fransesch con la duvertura d frere fàbriche d plàstica fàbriche ëd machinari agrari e dij tòch dle viture che a l han fornì d angign a tute le bande dl argentin a ël cens dël a l ha contà abitant con na chërsùa dël rëspet al precedent cens dël ch a contava abitant ël cens provinsal dla popolassion a l ha argistrà dël përson e donch conforma sòn san francisco a l é ancor la sità nùmer quatr dla provinsa d còrdoa për popolassion la sità d san francisco a l é unìsse con dle frassion aranda che ancheuj a son ëd soe bariere plaza san francisco bariera acapulco veracruz e frontera sti darié doi quarté a son nen part ëd san francisco ma a rintro già ant la provinsa ëd santa fèj e a la comun a d josefin a tuta antrega l area d san francisco a conta abitant cens j abitant ëd san francisco a son për ël d orìgin piemontèisa j àutri a son spagneuj e alman ij piemontèis a son arpresentà da na famija local l asociación civil familia piemontesa famija piemontèisa ëd san fransesch fondà l novémber che a costituiss la part pì numrosa dla sociedad italiana san francisco davzin a la sità a i é ël monument nassional dl anmigrant piemontèis costruì da n sitadin privà con dcò na miniatura dla mòle antonelian a ëd turin an strutura tubolar apress martn llaryora a l é stàit elegiù ignacio garcìa aresca la sità a l é binela con pinareul dal fubin i fibin ni an monfrin fubine monferrato an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ai margin orientaj dël bass monfrà afacià an sla pian a d lissandria sorcà dal tani abità da temp motobin antich ël teritòri d fubin i a l é stàit ocupà dai roman coma ch a testimònio j artrovament ëd na necròpoli armontant a lë scond sécol prima d crist a l é probàbil ch ël pais a sìa stàit fondà sël brich anté ch as treuva ancheuj an época tard antica nen lontan da na strà nen stërnìa ch a colegava la pian a dël tani a cola dël pò për argionze la sità d vardacate ch a restava nen lontan da casal a i son dj ëstudios ch a penso ch ël topònim a peussa derivé dal latin fibulinae da na fàbrica d fibulae element dël vestiari roman la prima sorgiss ofissial ch a documenta l esistensa dël pais a armonta al ëd gené quand che l imperator enrich iii ëd francònia a conferma al vësco cont pero ii d ast ël posses ëd na metà dl abità medietatem fiblinis con tant ëd castel e gesie dël sécol ch a fa xi ël pais a marcava l confin oriental dla diòcesi d ast doi citassion dël e a riferisso la sogession dj abitant a jë sgnor can ëd sela vassaj dij marchèis aleràmich ëd monfrà dal dël ël pais a fa sarament ëd sotmission a la comun a d lissandria otenend pròpi statù e autonomìa aministrativa ëdcò se l castel a resta ai can ëd sela dël ël pais a l é sachegià dai fransèis ant ën conflit antra angioin ëd provensa e viscont ëd milan dël fubin i a torna sota la giurisdission dël marcheisà ël marchèis teodòro i paleòlogh a acòrda franchisie e concession an deròga ai normal vìncoj feodaj dël ël pais a l é anfeodà ai cont valperga dantorn a la metà dël quatsent fubin i a ven fortificà an qualità d tèra monfrin a al confin col ducà d milan a armonta a cost época la costrussion ëd le spàut ancora parsialment an pé ch a delìmita ël cheur dël pais dël ël pais a l é anfeodà a jë sgnor ëd massè branca dij cont valperga l anfeodassion a l é confirmà dël dël fubin i a l é sachegià dai lansichenech e abitant dël pais a son stàit massà për avèj fàit resistensa e avèj sercà d dësfendse da l àut ëd j anmurajament dal sinchsent a s anandia për fubin i na lunga época ëd tribulassion dovùa a l instabilità polìtica e a le guère frequente col passagi dle armà fransèise o spagneule imperiaj dël ij massè a vendo l feod al nòbil mantoan giovan battista alberigi ch a l avìa l tràmit dij neuv marchèis gonsaga a nass da sùbit n ostilità antra ij fubinèis e j alberigi ch as prolonga fin al quand ch ël feodatari a aceta n indenis ëd scù d òr da j abitant col beneplàcit dël duca vincens i gosaga e fubin i a resta tèra inmedià valadì a la direta dipendensa dël ducà ëd monfrà ël sessent a l é n sécol ëd gran decadensa le guère dël monfrà a devasto l pais e a causo carestìe mòrt e epidemìe j abitant a passo dai dla fin dël sinchsent a mach pì dòp la pest dël dël contut che ij pat a vietèisso neuve anfeodassion ël duca carl ii gonsaga a anfeoda l pais al cont vincens nata ch a modìfica e arcostruiss ël vej castel medieval a i sarà na ribelion ëd la popolassion contra costa decision e l autorità dël feodatari a sarà acetà an forma ofissial dal pais mach dël dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht fubin i a passa ansema a tut ël monfrà al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pì tard a dventa regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd casal e al mandament ëd vignà dël ël castel a l é vendù ai cont cacheran ëd bricherasi che a lo angrandisso e a convertisso l parch an giardin a l italian a a la mòrt ëd l ùltima esponent ëd la famija ël palass a passa an ardità a la cita euvra dla divin a providensa d don orion e dal a òspita l ospissi për ij vej dël pais ël sìndich a l é lino pettazzi da l dagià sìndich dal al ël seto settimo torinese an italian a l é na comun a ëd abitant dla provincia ëd turin ël pais a resta a nòrd est ëd turin scasi tut an sla sponda snistra ëd pò ël nòm dël seto a j ven dal fàit che al temp dij roman as trovava a set mija da la pòrta palatin a ëd turin dël ël seto a contava abitant al prinsipi dël sécol ch a fa xx la popolassion a l era rivà a peui a dël antra l e ël j abitant a son passà da a dël gulielm vi ëd monfrà a riess a mpadronisse dël seto e ëdcò ëd turin dël a l é fàit përzoné e a dev rende turin ai savòja ma ël seto a resta ant ij possediment monfrin ansema a d àutre sità dj anviron ël seto a passa sota ai savòja a parte dal coma scasi tut ël teritòri piemontèis e dla savòja dal al a resta sota l ocupassion fransèisa dël a l é frapà da la pest dël a subiss l anvasion ëd fransèis e spagneul anvasion ch a finiss con la bataja ëd turin dij dë stèmber ai dë stèmber ël pressident giovanni gronchi a l ha concedù al seto ël tìtol ëd sità ël sìndich a l é aldo corgiat loia dal second mandà ël seto a l é gemelà con milan a l é ël capleugh dla lombardìa e dl omònima sità metropolitan a milan a l é la sconda sità italian a për popolassion con abitant squasi abitant s as conto ëdcò ij comun dla prima sintura sò s ciòp demogràfich a l é ancaminà vers j agn an efet dai abitant dl ancamin dl eut sent la sità a l é passà ai dël për rivé a anviron ant ël dël l anession dla comun a consèntrica dij còrp sant a l avìa contribuì a costa aumentassion con neuv sitadin ch a l avìo avù arpresentant ant ël consèj comunal ël sìndich a l é giuseppe sala sènter ësnistra dal milan a l é gemelà con matemàtich e astrònom piemontèis sò travaj a spantia an tanti setor dla matemàtica trames ëd j àotri ël càlcol dle variassion dont a l é ël fondator ansema a euler la mecànica la teorìa dij nùmer j equassion algébriche soa biografìa as peul grosserman divid se an tre part lagrange a nass a turin ël ëd gené dël an contrà dj afaitor che al di d ancheuj as ciama an sò onor contrà lagrange ant ël novèmber lagrange a l é anscrivusse a l università ëd turin sò pare ruinà da d malorose speculassion finansiarie a vorërìa anandielo a la profession d avocat ma chiel ancaminà ant ël novèmber lë studi dla fìsica con beccaria e dla geometrìa con revelli a l ha dlonch ciàir cola ch a sarà la passion ëd soa vita ël dë stèmber dël a l é nominà magìster ëd matemàtica a la scòla real d artijerìa ëd turin a l é d ës perìod sì an tra ij sëddes e ij vint agn che lagrange a vasta soa salute e dzortut sò stòmi con n alimentassion fòla për sòn a dovrà manten e durant ël rest ëd soa vita na dieta rigorosa ancora ëd pì ant ij perìod ëd pì gran travaj soa prima contribussion a l é l ideassion dël càlcol dle variassion ël d ost dël lagrange a scriv na litra a euler anté ch a jë smon soa idèja ant j agn a vnì a travaja a coste idèje che a pùblica ansima a miscellanea taurinensia ant ël a l é an tra ij fondator dla sossietà privà turinèisa ch a dventrà l academia dle siense ëd turin ël d otóber dël euler a lo fà nominé mèmber ëstrangé ël pì giovo ëd tuti dl academia d berlin ant ël a vagna ël premi dl academia dle siense ëd paris për na memòria an sla librassion ëd la lun a antlora l academia a spòrz na chestion ancora pì difìcil ansima al problema ëd ses còrp arpresentà dal pianeta gieuv ij quatr satélit ch as conossìo a coj temp e l sol ij progress fàit da lagrange a j fan torna vagné ël premi dl academia ant ël a sarà ancora premià d l academia ëd paris dël con euler për na memòria an sël problema dij tre còrp dël e dël dël a pùblica un travaj an sl aprossimassion dle rèis ëd n equassion algébrica dovrand le frassion continuà ai ëd fërvé dël as trasferiss a l academia dle siense ëd berlin coma sucessor d euler diretor ëd la session fìsica matemàtica d apress l anvit ëd federich ël grand ch a l avìa scrivuje che ël pì grand dij re d euròpa a dovìa avèj d apress a chiel ël pì grand matemàtich europengh a l era nen obligà a fé lession pòch apress d avèj tramudà a berlin lagrange as maria con na fija turinèisa ch a l era soa parent a berlin lagrange a ancamin a a travajé ant l aritmética ant un travaj dël a studia le relassion an tra l arzolubilità dj equassion e le përmutassion ëd soe rèis sossì a lo pòrta a lë studi djë strop ëd përmutassion an duvertand la stra aj travaj d abel e ëd galois ant na litra a laplace dij dë stèmber dël lagrange a j nonsia ch a l ha scasi terminà cola ch a sarà soa ciadeuvra la mécanique analytique ma ch a l han nen pressa ëd livrela ch a sa nen cand a podrà fela stampé lagrange a resta a berlin fin a al mòrt ël re ëd prussia dl ost lagrange a aceta l anvit ëd luis xvi a continué sò travaj matemàtich tanme mèmber ëd l academia ëd fransa e dël maj a va a paris andoa a l é an camin ch a së stampa la mécanique analytique la famija real e l academia a lo arsèivo con riguard lagrange a arsèiv n apartament al louvre anté ch a abitrà fin a a la rivolussion lagrange a l avìa sinquantun agn e a l avìa l ampression d esse a la fin miraco ij sign ëd na depression nervosa provocà da n atività anteletual tirà tant an longh a arconossìa da chiel d avèj përdù ël piasì dla matemàtica as adressa antlora a chestion ëd metafìsica evolussion dël pensé dl òm stòria dle religion lenghìstica meisin a botànica l anteresse për la matemàtica as dësvija torna apopré a l época dlë s ciòp ëd la rivolussion s ciopà la rivolussion ij forosté a devo chité la fransa ma për lagrange as fa n ecession chiel a vorìa sté për vëdde me ch a finìa la stòria a prevëdìa nen ël teror e a l avrà ocasion d argreté soa decision dë st época sì lagrange ch a l era restà vidov as maria torna con la fija ëd sò amis l astrònom lemonnier d na quaranten a d agn pì giovo che chiel ël govern rivolussionari a lo trata assè bin e a j assigna na pension a fa part dla comission për la revision dël sistema dij pèis e mzure dont a dventa pressident e dël a l é ciamà a la càtedra ëd mecànica e anàlisi a la neuva école centrale des travaux publiques dal scòla politécnica fondà l anstitut ëd fransa an sostitussion dla vèja academia dle siense lagrange a dventa ël prim pressident dla session sientìfica finalman a ven ciamà a mostré a la neuva école normale napoleon a apressiava bin lagrange e cand ch a l avìa temp a ciaciarava soens con chiel ëd chestion filosòfiche e dël ròl dla matemàtica ant lë stat modern ant ël cand la fransa a uniss ël piemont a sò teritòri talleyrand a arsèiv l órdin ëd cudì a jë bzògn dël pare d lagrange ch a l era ancor viv lagrange a l é stàit nominà da napoleon senator cont dl amper e grand ufissial dla legion d onor ël darié angagg sientìfich ëd lagrange a l é stàit la revision e l agrandiment ëd la mécanique analytique për fene na sconda edission bele ch a l avèissa passà jë a l avìa torna trovà tuta soa passion lagrange a meuir a paris ël d avril dël a l é sotrà al panthéon sò nòm a l é gravà an sla tor eiffel ansema a col d àotri siensià avosà a l é l euvra pì amportanta ëd lagrange ch a l avìa concepine ël pian general ch a l avìa mach agn an cost lìber lagrange a armarca che la mecànica as peul consideresse tanme la geometrìa d në spassi a quatr dimension tre dimension ëspassiaj e na dimension temporal sòn a basta për descrive le posission ocupà da na particela ch a bogia ambelessì lagrange a dësvlupa ël càlcol diferensial e antëgral sensa dovré j infinitesimaj ëd leibniz nì la concession ëd lìmit ëd newton l arzultà a l é pà dël tut sodësfasant ma sòn a possrà cauchy e d àutri a costruì na teorìa pì sòlida lagrange a l é la piràmid àota dle siense matemàtiche napoleon matemàtich piemontèis giuseppe peano a l era nassù ël d ost dël a spinëtta frassion ëd coni da bartolomeo e rosa cavallo scond ëd sinch masnà a l é mòrt ël d avril dël ant soa ca ëd contrà barbaroux a turin a l era stàit sotrà al campossanto general ëd turin tampa nùmer rs camp sud ma dël sò rest a son ëstàit trasportà ant la tomba ëd famija a spinëtta peano a l avìa tramudà a turin për livré jë studi superior al liceo cavour dël a l é anscrivusse a matemàtica con na borsa dë studi dël real colege carl albert për jë student ëd le provinse ai ëd luj peano as làorea an matemàtica a l università ëd turin con vot pien assolù a l esam ëd làurea a l ha smonù na memòria ëd geometrìa superior sota la tùa d enrico d ovidio sul connesso di secondo ordine e di seconda classe a l é stàit anterogà an sle materie ëd mecànica rassional geodesìa teorética geometrìa superior mecànica superior e fìsica matemàtica dai professor d ovidio erba siacci basso lantelme e martini da l ann universitari a dventa assistent ëd d ovidio e dal al a l é assistent ëd genocchi dlë dzèmber a oten lansegnament privà na sòrta d abilitassion për l ansegnament a l università ant ël an dzorpì d sò travaj a l università a ven nominà professor a la real academia militar andoa a va a mostré l anàlisi e a i restrà për quìndes agn ant ël a maria carola crosio fija dël pitor luigi crosio ël dë dzèmber a l é nominà professor ëstrasordinari ëd càlcol infinitesimal a l università ëd turin a dventrà ordinari dël e l ann dòp a intra a l academia dle siense e a pija la diression dla neuva rivista di matematica dal révue de mathématiques dël a dventa sivalié dl órdin dla coron a a sarà nominà ufissial ant ël e comendator dël ant ël peano a l é anvità a smon e na conferensa general al prim rëscontr anternassional dij matemàtich ch as ten a zurigh dal a l d ost ant soa conferensa a parla ëd sò travaj an sla lògica matemàtica ch a l era pen a stàit publicà ant ël formolari dl ost peano a l é a paris për partissipé al prim rëscontr anternassional ëd filosofìa e a lë scond rëscontr anternassional dij matemàtich durant ël rëscontr ëd filosofìa peano e bertrand russell a s ancontro russell a scrivrà che ël rëncontr con peano a l é stàit un dij moment pì amportant ëd soa vita as fa dé j euvre ëd peano e dòp ël rëscontr as në va dlonch a studieje sòn a fa nasse la colaborassion ëd russell con l arvista ëd peano rivà al pont pì àot ëd soa cariera ëd matemàtich peano a l é nominà sivalié dl órdin dij sant morissi e làser ël d avril dël ant j agn a vnì sò travaj an matemàtica a cala ëdcò përchè a l era pijà daj progèt për la creassion d na lenga anternassional dal al peano a travaja al progèt dël formolari ël but a l era d archeuje tute le proposission e ij teorema conossù an vàire setor dla matemàtica esprimend je an dovrand ij simboj dla lògica an tut a i surtran na vinten a ëd publicassion ch a fan part d ës progèt peano a l ha avù vàire dissìpoj ch a l han contribuì al dësvlup ëd sò programa ij pì amportant a son giovanni vailati filiberto castellano cesare burali forti alessandro padoa giovanni vacca mario pieri tommaso boggio l anfluensa dla scòla ëd peano ant l ambient académich turinèis as dëstissa pian pianòt ant j agn tranta tanme titolar ëd la cadrega peano a l ha mostrà ël cors d anàlisi infinitesimal dal al al prinsipi d soa cariera an dzorpì d esse un grand matemàtich peano a l era ëdcò n ansegnant vajant aotor tra l àotr ëd doi fiamengh volum lezioni di analisi infinitesimale dël për sò cors a l academia militar ma viaman che sò progèt dël formolari a progredìa soa fasson ëd mostré a dventava pì astràita e jë student a n avìo a basta ëd dovèj fatighé për amprende lòn ch a consideravo mach ëd sìmboj për sòn ël ëd maj dël a dev chité sò ansegnament a l academia militar ëdcò a l università l ansegnament ëd peano a dventa problemàtich ant un consèj dla facoltà dij ëd mars corrado segre a crìtica ël cors d anàlisi superior mostrà da peano su afidament a parte dal ës cors a j sarà nen confirmà e a sarà afidà a guido fubini che antlora a l era professor al politécnich a peano a j rivo ëdcò le crìtiche dij colega përchè chiel a l ha la costuma ëd nen fé dj esam a sò student che a rivo soens nen d aotut preparà a la làorea a i é nen da manca a sostnìa peano ëd tormenté në student pà preparà a i pensërà la vita a bocelo ant n artìcol antitolà contra j esam an sël periòdich popolar torino nuova dël d ost dël a scriv che a l é un crìmen bel e bon contra l umanità tormenté ij pòvri student për esse sigur ch a sapio lòn che la pì part dla gent coltivà a ignòra dal a dev bon gré mal gré chité l ansegnament dl anàlisi për col ëd matemàtiche complementar fasend cambi con francesco giacomo tricomi lë scambi ëd cadrega a dventa ofissial ant l ann universitari darié d soa vita epura a l é dròlo armarché coma pròpe ant la part final ëd soa cariera l anteresse matemàtich ëd peano a confluiss viaman ëd pì vers l ansegnament e as multìplico soe publicassion e soe propòste an sla fasson ëd mostré la matemàtica fin a da je scòle elementar peano a l ha mai fàit polìtica ativa ma as conossìo soe simpatìe për ël sossialism durant ël siòpero dj ovriere dle fàbriche ëd coton ëd turin dël maj a l avìa anvitaje a argalesse con na gita fin a a soa vila an val patonera a cavorèt a lë s ciòp dla prima goèra mondial a fortiss che la colpa a l é ëdcò ëd la varietà dle lenghe ant n artìcol ans un giornal ëd turin dl mars antitolà jë stat unì dla tèra as àogura l advent ëd na confederassion dle nassion dël mond a anvita ëdcò l aliansa ëd fransa regn unì russia e italia a trasformesse ant na confederassion con un parlament sol e n ùnich esèrcit tra la fin dël sécol ch a fa xix e ël prinsipi dël sécol ch a fa xx a j ero dësvlupasse vàire moviment ch a possavo për la creassion ëd na lenga artifissial antërnassional an piemont un travaj parèj a l havìa già falo ant ël daniele rosa con sò nov latin le doe pì spantià d antlora a j ero ël volapk e l esperanto ëdcò peano possà dal filòsof louis couturat a fa soa propòsta ant ël nùmer dël d otóber ëd soa arvista arfasend se a sugeriment ch as trovavo già ant jë scrit ëd leibniz na forma ëd latin sensa gramàtica ch a ciama latino sine flexione al prinsipi dël neuv sent ël volapk a l era giumai an declin e ant lë dzèmber peano a intra ant l academia ch a sostnìa costa lenga e as càndida a fene ël diretor na vira elegiù a në cambia ël nòm an academia pro interlingua e a në slarga ël but a l arserca d un consens për l adossion ëd na lenga antërnassional a restërà diretor dl academia fin a a soa mòrt belavans soa dedission a cost moviment a j gava temp e anteresse për l arserca matemàtica che a sarà mai pì aj livej ëd prima peano a l ha publicà pì che travaj dont na quindzen a ëd volum magìster genial dij contra esempi vàire amportant arzultà dla matemàtica moderna a ven o da soe arserche dzortut cole ëd j agn ëd soa gioventura an tra d coste a val la pen a ëd mensioné a smija ël ritrat ideal d un lògich a l ha na noblëssa d aotut ëstrasordinaria ch a j ven da soa sincerità i l hai un rëspet ancreus për chiel b russell àich ëdcò ich ant ël dialèt monfrin local con la a velarisà acqui terme an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ant l àut monfrà an sla riva stentrional ëd la bormia a val ëd la confluensa col torent er la presensa dl òm ant ël teritòri d àich a armonta almanch al neolìtich an época protostòrica a l era abità da popolassion ligurin e dla branca che ij roman a ciamavo statielli ël borgh pì important as ciamava carystum e dël a c a l é stàit assedià e crasà dai roman comandà dal cónsol march popilio lenà d apress a la conquista roman a ël teritòri e ij sò abitant a subisso na gradual romanisassion e a ven fondà na sità ciamà aquae statiellae për via dle sorgiss termaj la posission stratégica antra l mar lìgure e la pian a dël pò e dal a c la costrussion ëd la via aemilia scauri ch a mnava da derthona ancheuj torton a a vada sabatia ancheuj vado ligure a porto a n gran dësvilup dij comersi e a na fioridura econòmica e social j artrovament archeològich a mostro na sità monumental furnìa ëd n aquedot e d impiant termaj teatro e anfiteatro negossi e mercà animà da na fiamenga atività comersial artisanal e industrial ël perìod ëd pì grand splendor a va dal i al ii sécol d c quand che aquae a l é cità ant ij test ëd plinio strabon séneca e tàcit e soe terme a son considerà antra le pì bon e d tut l imperi roman a i dovìo essje almanch doi impiant termaj un pì grand a l autëssa dl atual piassa dla bujenta n àutr dotà d pissin e termaj davzin a l atual cors dij bagn ij rest archeològich pì significativ a son coj dl aquedot edificà dël i sécol d c ch a arfurnìa d eva l sènter ëd la sità an derivandla dal torent er ant j anviron ëd cartòs con un percors ëd km an part sota tèra e an part sospèis e dont ancheuj a resto dij pilastr an corispondensa dl atraversament ëd la bormia an sità l eva a l era arcujùa ant na gran sisterna an posission elevà e le conduture an piomb a la portavo a le fontan e a le vasche pùbliche e privà e a l era dcò dovrà për arfreidé l eva dle pissine e termaj ant la tarda età imperial an àich a së spantia l cristianésim e la sità a dventa sede vëscovil malgré la decadensa dl imperi roman ël ròl ëd prestis dij vësco e la presensa dle terme a garantisso la survivensa dla sità e a na évito l abandon a diferensa d lòn ch a càpita a vàire sità dël piemont meridional a la fin dël sécol ch a fa vi àich a l é conquistà dai longobard e a l é fàcil ch a sìa intrà ant ël ducà d ast lë stòrich contemporani pàul diàcon a cita ancora le terme an atività sota al regn dij franch la sità a l era sede d ën contà che ansema a col ëd savon a a formerà peui la marca aleràmica la cesa a esércita n ròl important nen mach a livel spiritual ma ëdcò polìtich e econòmich dël l imperador oton ii ëd sassònia a armet al vësco ël goern ëd la sità e dij sò anviron a s anandio an cost perìod ij travaj për la costrussion ëd na neuva catedral dedicà a l assunta e a ven cò costruìa na prima sinta d muraje la catedral a l é consacrà dël sécol seguent dal vësco guido ch a sarà peui ël sant protetor sitadin ch a fonda doi monasté col ëd san pé për ij monio e col ëd santa maria për le monie dël sécol ch a fa xii a nasso le prime istitussion comunaj ij prim at pùblich a son atestà dal ma la comun a a l ha nen na vita fàcil për l antagonism dël podèj vëscovil për j anteress ëd le famije nòbile locaj ij blé e ij blingé dle famije sgnoril ij marchèis ëd ponson dël bòsch dël carèt ëd monfrà e dle comun e pì grande alba ast génoa e savon a dël la fondassion ëd la sità d lissandria a buta an crisi le doi istitussion d àich la comun a a resta sofocà da la prepotensa dla giovo comun a e a i é l privo che la diòcesi a ven a assorbìa da cola lissandrin a le guère an piemont dël sécol ch a fa xiii a contribuisso a fé chërse le dificoltà për la sità tant che dël an serca d protession àich a decid d aderì al marcheisà d monfrà an mantnisend un cert livel d autogoern la sità a resta lijà për sécoj a le sòrt dël monfrà ëdcò quand che a l inissi dël tërzent ël monfrà a passa da la dissendensa aleràmica a cola dij paleòlogh e quand dël ij gonsaga d màntoa a intro ant la lìnia d sucession e a dven o marchèis dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula àich a passa al ducà d savòja d vitòrio medeo ii e pì tard al regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a l é a cap ëd l omònima provinsa peui sircondari e d ën mandament comprendent ëdcò àles bel còl castel roché mlass ricaldòn strev e ters l eutsent a porta a la nàssita d infrastruture importante ancora sota napoleon a ven costruìa la strà statal lissandria àich savon a an séguit a l é edificà ël pont carl albert ch a colega la sità con l àutra riva dla bormia a nasso le ferovìe ch a men o a lissandria savon a ast e génoa àich a torna a esse arnomà për soe terme e dzoratut antra la fin ëd l eutsent e l inissi dël neuvsent ël turism gropà ai bagn e a le terme a porta a la creassion ëd neuv ëstabiliment obergi teàter e casinò la conomìa local a l é motobin diversificà l atività pì arnomà an àich a l é cola gropà al turism për le eve termaj agevolà da na bon a arseitività obergera e da struture comersiaj culturaj sportive e arcreative l agricoltura a l é ancora importanta an sle colin e a i son ampie coltivassion ëd vin apresià a son tìpich ël brachet e l dosset d àich doc ma dcò ëd cereal ortaje e foragg për l anlevament bovin a i é ëdcò d andustrie ant ël setor alimentar doss formagg vin e distilassion surgelà chìmich vernis e solvent metalmecànich màchine dj utiss machine për ambotié machine agrìcole dj ambalagi dla mobilia dla strumentassion elétrica dël vestiari dl orefisserìa dla lavorassion ëd la plàstica e dël véder ël sìndich a l é lorenzo giuseppe lucchini dal àich a l é gemelà con lissandria lisndria an lissandren e an monfrin lisciandria an ligurin e alessandria an italian a l é na sità dël piemont ëd abitant capleugh ëd l omònima provinsa as treuva a sirca méter an sël livel dël mar ant la pian a aluvional formà da tani e bormia an corispondensa dla confluensa dij doi fium sò teritòri comunal a l é l pì grand ëd tut ël piemont soa popolassion a l é la tersa dla region d apress a cole d turin e noara ël vast teritòri comunal ëd lissandria a l é stàit abità dagià an época motobin antica a castisserieu a son stàit fàit artrovament archeològich d utiss ch a smìo armonté a la prima età dla pera a parte dal neolìtich ij prim ansediament preistòrich as dësvelupo an corispondensa dle vie d comunicassion prinsipaj e antra coste dzoratut ij fium a l é për lòn ch ël teritòri lissandrin a ved viaman spantiesse la presensa dl òm j artrovament a mostro cit grup ëd colonisator dédit a l agricoltura a l anlevament e ai comersi d pere levigà col passagi a l età dël bronz a cambio le costume religiose e as passa a n tipo d cultura caraterisà da la cremassion la tomba d lissandria artrovà davzin a la cassèina ciapon na a mostra j element ëd cost época e a l é un ëd j esempi pì arlevant ant l italia stentrional a s ancamin a a formé na cultura dë stamp selt ligurin con vàire contat con le aree padan e e con cole transalpin e a smìa che j ansediament ant l area a sìo sempre restà cit anfluensà da l ariv ëd popolassion séltiche che mës ciandse con cole celt ligurin e locaj a l han comportà quaivòlta la fusion passìfica quaivòlta la scapada dj abitant an sij brich la region a finiss sota al contròl ëd la repùblica roman a che antra iii e ii sécol prima d crist a conquista tuta la galia cisalpin a l anession a l é nen fàcil an coste bande le tribù dij ligurin a ven o anientà e deportà a së stima ch a sìo mòrt antra ij ligurin statielli ch a popolavo la part meridional ëd l atual provinsa dël a c la galia a oten la pien a sitadinansa roman a as costruisso le strà consolar ch a colego le colònie fondà ant ij neuv teritòri e ch a favorisso ij comersi antra derthona e hasta a passa la via fulvia e a nass la sità d forum fulvii anté ch ancheuj a i é la frassion ëd la vila a parte dal iii sécol dòp crist la crisi econòmica e polìtica dl imperi a porta a la decadensa dij sènter abità minor forum fulvii a resta n cit ansediament rural e le ùniche sità ch as conservo a son cole tanme torton a e aquae statiellae ch a ospito na sede vëscovil le invasion dj esércit strangé e la scarsa adressa a ministré ij cambiament epocaj a l han portà l imperi a terminé dël sécol ch a fa v l ariv dij longobard dël sécol ch a fa vi a porta a cambié dël tut l ordinament aministrativ con la creassion dij ducà e dël vassalagi ël teritòri rural a s organisa antorn a le curtes vaste asiende agrìcole anté che jë sgnor locaj a ministravo la giustissia a nass an costa época la curt ëd marengh ch a l ha ospità pì d vòte ij regnant a la spinëta a i é ancora n rest ëd na tor ëd tarda época longobarda che con l andé dij sécoj a l ha pijà l nòm ëd tor ëd teodolinda dòp la conversion dij longobard a la religion catòlica a së spantio torna le assion d evangelisassion ëd le campagne la vita religiosa a treuva ij sò sènter d anfluensa ant le piev andova ch a s esercitavo batésim e sacrament ant l época dij franch dël sécol ch a fa viii a nass la curt ëd roveré ant l atual sènter sitadin a sud dël tani la cesa d santa maria d castel a l era la piev d arferiment për roveré e j anviron ant ij sécoj ch a van da col ch a fa viii a col ch a fa xi l area lissandrin a a l era nen vàire abità con l ecession ëd le curt regiae ëd la vila roveré castrum roboreti bërgoj bergolium e marengh e dij sènter abità autònom ëd gamond soleri quargnent e flissan a i ero dagià relassion strèite antra ij pais prima dla fondassion ëd la sità la sità neuva a l é stàita fondà an via ofissial dël ëd magg ma an cola data a devìa già avèj conseguì na soa strutura topogràfica e aministrativa la sità a l é creasse a l inissi da l union ëd j abitant ëd gamond marengh e bërgoj peui a son giontasse abitant da roveré soleri la vila j ovij e quargnent la fondassion a l é stàita portà anans col sostegn ëd le comun e dla lija lombarda an particular col ëd la repùblica d génoa e an contrast a le polìtiche imperiaj dl imperador federich i barbarossa e dël sò prinsipal aleà ant la region ël marchèis ëd monfrà la sità neuva a ven ciamà lissandria an onor ëd papa lissànder iii che a l avìa sostenù le comun e dla lija lombarda e scomunicà l imperador dal otóber al avril lissandria a l é assedià dal barbarossa ma la sità a riess a superé l assedi e a costrenze a la fuga ij soldà dl imperador con la pas ëd costansa dël as treuva n intèisa antra imperador e comun e dla lija lombarda la sità a pija ël nòm ëd cesaréa ma mach për chèich agn dal lissandria a ven lìbera comun a e as guerna an autonomìa daspërchila për un sécol e mes a l inissi dël tërzent fatigà dai contrast antra guelf e ghiblin e da le guère sensa sust con ast e col marcheisà d monfrà la sità a decid ëd butesse sota la protession dij viscont sgnor ëd milan dël a intra ofissialment a fé part dël ducà a la mòrt dël duca gian galeass viscont dël ël condoté d ventura facin can a l ha conquistà la sità e bon a part dël piemont oriental pijand an assedi e devastand tante sità dl area lissandrin a la sità a resta sota al sò contròl dal al d apress a soa mòrt grassie dcò al matrimòni dël duca filip maria con la vìdua dël conodoté lissandria a torna ant ël ducà d milan e a na segue le sòrt për tërzent agn con la mòrt ëd l ùltim djë sfòrsa dël ël ducà a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl imperi roman sacrà sota l imperador carl v dël l imperador a àbdica e a lassa a sò fieul filip ii ël regn dë spagna e ij sò possediment italian lissandria a passa donca sota al contròl spagneul e a i resta fin a l inissi dël setsent quand che an séguit a la guèra d sucession ëspagneula a la conquista dla sità da part dël prinsi eugenio ëd savòja e al sucessiv tratà d utrecht a ven cedùa al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna re vitòrio medeo ii considerand la posission ëstratégica dla sità a ne organisa la vida polìtica a istituiss ël ròl dël governador e a rinfortiss le struture militar an agiornandle a j ùltim svilup ëd le fortificassion a la moderna con la costrussion ëd na sitadela stragrossa tant da comporté la demolission ëd l antich borgh ëd bërgoj a la fin dël setsent ël piemont a l é colpì da le bataje espansionìstiche dl armà fransèisa comandà da napoleon bon a part ai ëd giugn dël a marengh as combat un a dle pì importante bataje d napoleon ch a consent la conquista fransèisa dl italia dël nòrd dël lissandria a l è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa e dven ël capleugh dël neuv dipartiment ëd marengh con la restitussion al regn ëd sardëgna a s anandia l época dl ansidit arsorgiment e lissandria a l é n important sènter ëd cultura liberal e ai ëd mars a ved nasse na solevassion mnà da l ufissial santor ëd santa reusa stansià a la sitadela con l istansa d na costitussion e l esposission dël drapò italian con la riorganisassion aministrativa dël decret rattazzi lèj n otóber lissandria a l é l capleugh ëd na division peui provinsa dont a dipendìo le provinse peui sircondari d àich ast casal lissandria neuve e torton a ël sircondari d lissandria a l era a cap d óndes mandament doi dij quaj comprendent l atual teritòri comunal lissandria intra muros la sità e lissandria extra muros ij pais e le borgià lissandrin e dj anviron la sconda metà dl eutsent a ved nasse an piemont la rèj feroviaria ch a ved lissandria ant na posission ëstratégica al sènter antra turin milan e génoa ij comersi e le industrie a së spantio an pressa e la sità a subiss n espansion edilissia sensa precedent a nasso industrie ant ij setor dla cosmética dij përfum dj argent dij capej dla mecànica e alimentar ant ël neuvsent lë svilup industrial as consòlida e ant le scond dòp guèra lissandria a riva a superé ij abitant la crisi industrial ëd la fin dël sécol a porta a n decrement demogràfich e al riassstament ëd l economìa local pì basà sël tersiari a lissandria a i é l università dël piemont oriental amedeo avogadro a i é dcò na scòla dëstacà dël politécnich ëd turin la ca dla comun a as treuva ant lë stòrich palass ross an piassa dla libertà ël sìndich a l é gianfranco cuttica di revigliasco lega nord dal lissandria a l é gemelà con belfòrt balfòrte ant la parlà local belforte monferrato an italian berfòrte an lìgure a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria as treuva al bòrd meridional ëd l àut monfrà al confin con l apenin lìgure an s na colin a davzin a la confluensa dël torent stura ant l òrba le orìgin ëd belfòrt a armonto a l àuta età d mès quand ch a l é formasse n cit vilagi davzin al monasté benedetin ëd san colomban fondà dai monio ëd l omònima abassìa d beubi ël vilagi ciamà uxetium as trovava da l àutra banda dël torent ëstura rispet al monasté anté che ancheuj a i é l camposant dël sécol ch a fa x j abitant a son spostasse pì a mont an posission pì protegiùa ël nòm ëd belfòrt a deriva da bellum fortium e a s ancamin a a dovré dal sécol ch a fa xiii d apress a na bataja combatùa ant j anviron dël ël re d italia ugo d provensa a anfeoda l teritòri d belfòrt al marchèis aleram e l assegnassion a sarà confermà da l imperador oton i ëd sassònia dël ël feod a passa pì tard ai marchèis obertengh peui a le famije dij malaspin a d chermolin e djë spìnola lijà a la repùblica d génoa dël a la mòrt ëd gianbatista spìnola ch a l avìa nen fieuj mas cc ël feod a passa a la famija dij grimàud ch a l era anparentasse con jë spìnola dël ël feod a passa ai catàneo dla vòlta na branca dla famija grimàud ch a l ha ancora ancheuj la proprietà dël castel ël teritòri a passa ai savòja d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël belfòrt a torna ant ël regn ëd sardëgna e dal an séguit a la riorganisassion aministrativa dël decret rattazzi lèj n otóber a l é aministrà sota a la provinsa ëd lissandria al sircondari ëd neuve e al mandament d ovà dal ël comun a l é unisse al comun ëd tajeu për formé l neuv comun ëd tajeu belfòrt tagliolo belforte an italian ma dal ij doi comun a son torna separasse ël sìndich a l é franco ravera dal scond mandà da l ters mandà dal casal sirmé o casasirmé casal cermelli an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ant la pian a lissandrin a sël piuvent ossidental ëd la comba dël torent òrba le orìgin dël pais a smìo armonté a l età antica coma ch a mostro j artrovament ëd na necròpoli ligurin a dlë ii sécol prima d crist ant l àuta età d mès a i era na cort regia che a lese j at imperiaj dla sconda mità dël sécol ch a fa ix a l era dotà d na vila valadì d un vilagi agrìcol e d na cesa dedicà a san vigilio a son atestà ant la region ëdcò na vila franca valdadì n abità afrancà da servitù un casal vèj e na tor ël teritòri a l é da sempe stàit anfluensà da le aluvion ëd l òrba e jë stòrich locaj a son nen d acòrd se le pertinense cità dai document a sìo lijà a l istess pòst o se pitòst as trata ëd leugh diferent viaman devastà da le inondassion la famija dij sirmé originaria d gamond che ancheuj as ciama l castlass a l avìa tère e casaj an costa region e la legenda a veul ch a sìa stàit un sirmé a arfondé l pais dël fin almanch a la mità dël tërzent casal sirmé a l é stàit sota la giursdission ëd la comun a d gamond peui tanme tuta la region lissandrin a ël contròl polìtich a l é passà al ducà d milan prima sota ai viscont peui a jë sfòrsa dël fransësch sfòrsa a don a l pais an feod a vielm marchèis ëd monfrà ma dal sinchsent a ven a fé part dij possediment imperiaj ëd la coron a spagneula a livel ëd giurisdission feodal dal a l é assegnà a la famija dij trotti ëd milan dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht casal sirmé a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e al mandament dël castlass ël sìndich a l é paolo ambrogio mai dal ël castlass o castlass an bormia castellazzo bormida an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ant la pian a lissandrin a a sud dël capleugh an sla riva oriental ëd la bormia a mont ëd la confluensa dl òrba le orìgin dël castlass a armonto a l àuta età d mès quand ch ël pais che antlora as ciamava gamond a ven nominà antra le cort regie un vast sistema d cort anté che re e imperador an coj temp itinerant as fërmavo për esercité ij podèj legislativ e giudissiari a i son ipòtesi an sla nàssita dël borgh ch a lo veulo fondà ant ij sécoj vii viii vist che l etimologìa dël topònim ëd gamond a l ha na ciàira derivassion germànica la prima sorgiss ch a documenta l esistensa dël pais a l é mach dël quand che gamond a l é cità ant un document notaril andova che la cort a l é donà da j imperador ugo e lotario a la regin a berta sota la direta giurisdission imperial lontan da la sede dël podèj ma davzin a le traficà vie dij comersi a l é fàcil për gamond dësvlupé forme pròpie d autonomìa local dagià dël a l é atestà la nàssita dla comun a la richëssa e l influensa econòmica d gamond a son taj da porté dël a n important acòrdi comersial con la repùblica ëd génoa dël ël geógraf arab muhammad al idrisi a arpòrta gamond antra ij pais ëd soa mapa dl italia dël l imperador federich i barbarossa a cala giù ant l italia stentrional për afortì soa sovranità contra le comun e as ferma an sità e a oten soa colaborassion ant l assedi d milan dël l aleansa però as rubata e des agn pì tard ansema a marengh e bërgoj col sostegn econòmich ëd génoa e dle comun e dla lija lombarda gamond a pija part a la fondassion ëd na neuva sità ch a sarà ciamà lissandria an onor dël papa lissànder iii la fondassion ëd lissandria a l é n event determinant për le sòrt dël pais ëd gamond che a perderà viaman importansa e domini an favor ëd la neuva comun a col temp ël topònim ëd gamond as confònd ant ij document ofissiaj përché a ven dovrà ant le doi acession dël vèj borgh autònom e d ën neuve quarté d lissandria con l istess nòm an onor dël pais fondator dal tërzent con gamond a s intend mach pì l teritòri estern e as taca a ciamé castlass l abità peulessi për vìa dle ruin e d chèich vèja fortificassion ël castlass a intra ant l òrbita dla neuva sità e a ven fondà l contà d lissandria un consòrsi aministrativ e comersial dont ël castlass a resta l esponent prinsipal la region a passa sota al contròl dël ducà ëd milan dij viscont e l castlass a ven separà dal dirèt domini lissandrin e sòn a garantiss al pais na magior autonomìa econòmica a l inissi dël quatsent d apress a la mòrt ëd gian galeass viscont ël podèj a ven ocupà dal capitan ëd ventura casalèis facin can che a devasta l teritòri lissandrin minca vòta che ij pais a s arbelo a soa autorità dël ël castlass a resist a n sò assedi e mach dël ël pais a torna sota al contròl dij viscont grassie a l intermediassion ëd l armà fransèisa dël a ven anfeodà a vitalian boromé e a resta sota al contròl milanèis fin a la mòrt ëd fransesch ii sfòrsa dël ël ducà d milan a passa ai possediment imperiaj ëd la coron a dë spagna a ancamin a n época dramàtica për la region antra guère invasion militar pestilense inondassion ëd la bormia e dl òrba a l inissi dël setsent an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht ë pais a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël ël castlass a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e a l é a cap d ën mandament comprendent ëdcò casal sirmé l eutsent a ved l afermassion ëd l industria con la creassion ëd filande për la produssion ëd la seda e d fornasse për la creassion ëd mon dël al castlass a son present bin filande e a së stima ch ant le campagne a i fusso doi milion d arbre d moré për l alimentassion dij bigat ël sìndich a l é gianfranco ferraris dal dagià sìndich dal al e dal al castlèt monfrà castelletto monferrato an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta an sij brich ai margin orientaj dël bass monfrà a na desen a d km a nòrd ëd lissandria le colin e a son caraterisà da inclinassion dosse e na da composission ch a ved calcar e crèje che as presto a la coltivassion ëd vigne ël comun a l é ciamasse castelletto scazzoso fin al quand ch a l ha tramudà sò nòm an castelletto monferrato castlèt a l é stàit fondà ant l età d mès tanme ùltim avampost militar aleràmich a protession dël confin oriental dël marcheisà ëd monfrà an sla linia dij brich ch a domino la pian a d bërgoj dël a l é documentà col nòm ëd castrum castelleti ancora ant ël sécol ch a fa xii a fasìa part ëd la diòcesi d pavìa a l ha peui aderì a la causa dla lega lombarda ant ij conflit contra l imperator federich i barbarossa dël sécol ch a fa xiii ël pais a l é intra ant le mire dla comun a d lissandria e dël a l é stàit oget ëd contèisa antra le milissie lissandrin e e cole dël marcheisà dël ël castel a l é anfeodà dai marchèis paleòlogh a la famija djë scassos d orìgin vërslèisa tant ch ël pais a ven sovens cità ant ij document tanme castrum scatiosorum ël pais a l é stàit devastà da le armà spagneule dël da le trupe dij lansichenech dël dël a l é stàit anfeodà ai marchèis beretta landi d orìgin milan peui al tenent antonio maria miglietti d san salvator dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht castlèt a passa al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard as tramuda an regn ëd sardëgna la comun a a ven fondà mach ant la prima metà dël setsent ij prim at comunaj a armonto al d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e al mandament ëd san salvator ël sìndich a l é gianluca colletti dal castlèt monfrà a l é gemelà con gamaleri gamalero an italian a l é un comun dël piemont d abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ai confin antra la pian a lissandrin a a sud òvest dël capleugh e le prime colin e dël monfrà an sla riva ossidental ëd la bassa val ëd la bormia as conòss nen l orìgin dël nòm ëd gamaleri ma a l é atestà dal sécol ch a fa x ant le forme ëd scamilaria a camilaria për peui trasformesse an gamelerium e gamalerio a l é fàcil che an época roman a a i fussa dagià n pcit insediament a dësfèisa dla strà për aquae statiellae ancheuj àich ant ën diplòma dl imperador oton i dël ij feod dël comitatu aquensi a son confermà al marchèis aleram dël ël pais a l é cità për la prima vira e a passa sota al contròl dël vësco d àich contut che la diòcesi a ven a spartìa con la nàssita dla diòcesi d lissandria la piev ëd gamaleri a resta sota àich fin al malgré sòn për soa vzinansa a segue le sòrt ëd la comun a d lissandria an fasend part ëd soa giurisdission dël ij ghiblin a pijo l podèj e la sità a passa al ducà d milan goernà da la famija viscont dël ël pais a torna an man ai guelf e le trupe milanèise comandà dal capitan facin can a j dan feu dël filip maria viscont a anfeoda gamaleri a simonin ghilin sò segretari e an séguit fransësch sfòrsa ch a l avija suceduje al passa ai sò doi frèj quand che costi dël as buto da la part ëd vielm ii marchèis ëd monfrà ël duca a l anfeoda a gentil simonëtta dël ël feod a torna a disposission ëd la ciambra ducal e dël ludovich ël mòro a nòmina sgnor dël pais fransësch bernardin viscont gamaleri a resta anfeodà a la famija viscont fin al parèj d lissandria ël pais a passa dal ducà d milan a la coron a dël re dë spagna e dal an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht gamaleri a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna dël ël feod a ven catà dal marchèis tommaso ghilini e soa famija a resta l ùltima feodataria dël pais d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e al mandament ëd cassèine ël sìndich a l é andrea guazzone dal dagià sìndich dal al mirabèl mirabello monferrato an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta an sij brich bass ai margin dël bass monfrà an diression ëd la pian a dël pò le prime sorgiss ch a documento l esistensa dël pais a armonto a l àuta età d mes ant la distretuassion carolingia mirabèl a fasìa part dël contà d lomel dël l imperator enrich iv ëd francònia a don a l pais al vësco d vërsèj e a conferma la donassion ant un successiv privilegi dël ant ël sécol ch a fa xii mirabèl a intra ant ij domini dij marchèis ëd monfrà a ven donà dël da l imperator federich i barbarossa ma antra ij sécoj ch a fan xii e xiii a l é documentà na presensa patrimonial importanta dël capìtol dij canònich ëd sant evasi d casal ëdcò con podèj ëd giusrisdission con l estinsion dla famija djë sgnor feodaj ciamà mach ëd mirabèl peulesse na branca djë sgnor dël bòsch d orìgin aleràmica dël ël pais a l è anfeodà a antonio della valle ëd lu dal marchèis gian giaco paleòlogh dël mirabèl a l è sachegià da le milissie milanèise capitanà da fransesch sfòrsa nemis dël monfrà vàire famije as sucedo ant ij sécoj ch a seguo da la fin dël quatsent ij gambera d motagran a ij montagn ëd trin da la metà dël sessent ij solar davzin al pais la frassion ëd baudesch a costituìa n feod autònom dotà d ën castel ancora an pé ancheuj e anfeodà pria a j asiné d ast peui ai ròcia e ai nata dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht mirabèl a passa ansema a tut ël monfrà al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pì tard a dventa regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd casal e al mandament d aussimian dël a mirabèl a ven fàit costruì da don bòsch ël prim colegi salesian fòra d turin ciamà cit seminari san carl prim diretor dël colegi a l é stàit ël beà michel rua dal al ël sìndich a l é marco ricaldone dal borgorà o borgorat borgoratto alessandrino an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ant la pian a lissandrin a a sud òvest dël capleugh an sla riva ossidental ëd la bassa val ëd la bormia la nàssita ëd borgorà a l é nen documentà con certëssa a i é chi ch a pensa ch ël pais a sìa dësvlupasse a parte da na mansio roman a valadì na stassion ëd sosta davzin a në svass an sla bormia a l é documentà l esistensa d na località d dubia colocassion ciamà baldiratium àutri studios a lijo la fondassion dël pais a l época longobarda e a identìfico për ël topònim la combinassion ëd le paròle germàniche burg borgh e rat lèj giudissi an disend ch a podìa essje l abitassion dëstacà dël giùdes ëd gamond ancheuj ël castlass àutri ancora a penso che l etimologìa dël nòm a peussa esse lijà a la presensa dla famija local dij rat ij prim document ch a mostro l esistensa d borgorà a armonto mach a l inissi dël sécol ch a fa xiii con n at notaril colegà a la cesa parochial a livel polìtich ël pais a l é sèmper stàit lijà a le sòrt ëd la comun a d lissandria an fasend part ëd soa giurisdission prima tanme corp sant teritòri sota giurisdission direta e dal sécol ch a fa xv tanme tèra separà dal a l é passà sota al contròl dël ducà d milan goerna dai viscont dël ël cont gioann iii d armagnac a dà feu al pais ant jë scontr antra milanèis ghiblin e fiorentin guelf për ël domini an sl italia stentrional dël a la mòrt ëd gian galeass viscont ël capitan casalèis facin can a s anpadroniss ëd lissandria l ann dòp ij lissandrin guidà da esponent ëd famije locaj a profito dl assensa dël capitan për dé l vìa a na solevassion quand che facin can a torna a lissandria a la buta sota assedi e ant jë scontr borgorà a ven devastà dël filipp maria viscont a don a l pais an feod a simonino ghilini sò segretari dal ël ducà d milan a passa ai possediment imperiaj ëd la coron a dë spagna dël borgorà a ven comun a autònoma a l inissi dël setsent an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht ë pais a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part ch a ved la costrussion ëd na neuva strà arlongh la bormia dël borgorà a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e al mandament ëd cassèine dël ël pais a l é colegà con la ferovìa grassie a la costrussion ëd la linia ch a uniss lissandria a àich a cairi e a la provincia ëd savon a ël sìndich a l é simone bigotti dal scond mandà dal bòsch marengh o mach ël bòsch ar bòsch an dialet local bosco marengo an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria ël pais a resta ant la pian a lissandrin a sël piuvent oriental ëd la comba dël torent òrba prima dl época roman a ël teritòri d bòsch a l era abità da popolassion ligurin e dla tribù ij marici dont a podrìa esse derivà an séguit ël topònim marengh dël a c ël cónsol roman marco emilio lepido a anandia la costrussion dla via aemila scauri ch a mnava da derthona ancheuj torton a a aquae statiellae ancheuj àich a vada sabatia ancheuj vado la strà a passava mach a doi chilòmeter dal pais atual e a l é probàbil che lì an mès ai bòsch a sìa formasse media silva un prim aglomerà d cà con la fonsion ëd mansio na stassion për fermesse e cambié ij cavaj la tradission a veul che bòsch a sìa stàita fondà dël da teodorich re dj ostrogòt ch a l era insedià a marengh a la fin dël sécol ch a fa x l imperator oton i a conced a aleram le tère ch a van da la pian a dël pò a la liguria e bòsch a sarà sede d un dij tant marcheisà generà da soa dissendensa ugon e sò fieul anselm a saran ij prim marchèis ëd bòsch con na giurisdission ch a pijava tuta la val ëd l òrba e a rivava press che pòch davzin al mar dël ij marchèis a contribuisso a fondé la sità d lissandria ansima a tère d lor proprietà a la metà dël tërzent ël marcheisà a passa sota al contròl dël ducà d milan goernà prima dai viscont peui da jë sfòrsa dël davant a le muraje ëd bòsch as combat na bataja antra l armà fransèisa e l armà dël ducà milanèis comandà da bartolomeo colleoni la partessipassioin dij boschèis a giuta ij milanèis ch a vinco la bataja e ancora ancheuj na làpida an sël castel ësforsesch ëd milan a n arcòrda l valor dël la dinastìa djë sfòrsa a s esauriss e l imperador e re carl v d asborgh an considerand ël ducà tanme n feod imperial as n ampadroniss e parèj bòsch a intra a fé part dël regn dë spagna dël antonio ghislieri nà a bòsch a ven nominà papa col nòm ëd pio v sòn a l avrà n influss grand sël pais ël papa a fa fondé l convent domenican ëd santa cros e fa realisé euvre d canalisassion ch a favorisso l agricoltura a fa nasse l mont frumentari na specie d banca dël forment a lassa në stipendi për un médich e për un magìster dë scòla l imperator filip ii dë spagna a don a al pais privilegi e tìtol onorìfich ch a lasso bòsch an prosperità fin a a l inissi dël sessent quand ch a s arprendo guère e devastassion për ij conflit antra le potense spagneule fransèise imperiaj e locaj për ël contròl ëd la pian a dël pò dël an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht bòsch a ven cedù al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna d apress a l época dla dominassion fransèisa ëd napoleon bon a part dël a torna ant ël regn ëd sardëgna e a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e a l é a cap d ën mandament ch a comprend ëdcò fërsnèira e fruareu ël sìndich a l é gian franco gazzaniga dal ël niclin nichelino an italian a l é un comun ëd abitant dla sità metropolitan a d turin a resta a méter d autëssa an sna pian a sla riva drita ëd sangon arlongh la stra ch a colega turin dont a resta apopré a chilòmeter con pinareul borgià agrìcola dësvlupasse an posission ëd sarnera antra turin e la pian a drùa a sud dla sità findi a mità dël sécol ch a fa xvi ël niclin a l é stàit sota moncalé për passé peui an féod a la famija dj ussel dël la frassion dë stupinis dëstacà da vineuv a l é stàita gionzùa al teritòri dël comun le fonsion conòmiche dël niclin a complemento cole andustriaj ëd turin dzortut ant ël setor mecànich ëdcò la strutura urban a e l aspet ëd l edilissia dla sità dont ël nùmer d abitant a l é motobin agrandisse an costi sinquant agn dël a i ero apopré abitant a arsento fòrt ëd la vzinansa ëd turin dont ël niclin a l é giumaj dventà na bariera ël sìndich a l é giuseppe catizone dal second mandà ël niclin a l é gemelà con matemàtich leonhard euler a nass ant j anviron ëd basiléa ël d avril dël sò pare paul e sò pare grand a j ero ëd pastor protestant soa mare as ciamava margaretha bruckner doi di apress soa nàssita euler a l é stàit batijà ant la martinskirche dël a sò pare a l é stàita afidà la cesa ëd riehen un vilage a anviron n ora ëd marcia da basiléa e la famija a l ha tramudà ambelelà peui a son nassuje d àutre tre masnà anna maria maria magdalena e johann heinrich findi al a l han vivù tuti ansema an n alògg ëd mach doe stansie bele che ant je scòle as mostrèissa mach la matemàtica pì elementar sò pare che a l era stàit anlev ëd jacob bernoulli e cambrada dë stansia ëd johann bernoulli ai temp ëd l università a l ha podù fornije na conossensa motobin bon a dl àlgebra e dla geometrìa an dzorpi dël pare ël fieul a l ha avù tanme ansegnant privà ël teòlogh johannes burckardt ch a l avìa ëdcò chiel na coltura matemàtica ecelenta soa mare ch a vnisìa da na famija d umanista a l ha mostraje le base dla coltura clàssica a eut agn euler a l é andàit a vive a basiléa con soa granda ëd mare për podèj frequenté ël ginasi ambelessì a l ha studià ëd fasson ancreusa grech e latin dël a intra a l università ëd basiléa pr ëstudié filosofìa e drit ëd giugn as diplòma an filosofìa apress avèj tnù na dissertassion pùblica anté ch as paragonavo ij sistema ëd newton e descartes ancorzusse d sò talent johann bernoulli a l ancoragia a studié matemàtica e a j dà d lession përsonaj a intra ant ël dipartiment ëd teologìa përchè sò pare a vorìa ch a dventèissa dcò chiel pastor ma euler a continua a travajé an matemàtica e as fa conòsse con soe prime publicassion doi curt travaj dël e an sj acta eruditorum e con la decision ëd partissipé al premi bienal proponù da l academia dle siense ëd paris an sla mej forma da dé a la pròra ëd na nav soa memòria a l ha nen vagnà ël premi ma a l ha otnù na mension onorèivol mersì a l anteresse ëd nicolas e daniel bernoulli a oten un pòst a l academia dle siense ëd san peroborgh ant ël a l avìa ëdcò sërcà d alternative e ant la prima dël a l avìa presentà soa candidadura al pòst ëd professor ëd fìsica dl università ëd basiléa compagnand la con n ansagg an latin de sono anté ch a i ero sintetisà ëd fasson ciàira le laj dl acùstica tutun la cadrega a l era peui andàita a n àutr e tre di apress euler a l é partì për san peroborgh a l ha viagià an nav an sël ren fin a a mainz e d ambelelì a l ha pijà na caròssa për marborgh da marborgh a l é andàit a lubëcca peui torna për nav an sël mar findi a tallin con n àutra nav a l é rivà a l ìsola ëd kronstadt da ambelessì a l ha pijà un traghet fin a a la tèra fërma e peui a pé a l é rivà a san peroborgh a sò ariv l academia as trovava an në stat d agitassion për la mòrt la sman a prima ëd la vidoa ëd pero ël grand la zarin a catlin a i chila sì a l avìa protegiù l academia ma la noblëssa a la s ciairava nen ëd bon euj e a l ha blocane ij fond për dzorvive euler a l ha dovù aceté un pòst da ufissial médich ant la marin a russa cand dël ël professor ëd fìsica georg blfinger a l ha dàit le dimission euler a l ha rampiassalo durant ij prim agn a san peroborgh euler a l ha partagià n alògg con daniel bernoulli da soe conversassion a son ës ciodùe la dinàmica dij flùid e la teorìa djë sbalansament ant ël la partensa ëd daniel bernoulli a j përmet d oten e ël pòst ëd professor ëd matemàtica a l academia dël a dventa ëdcò responsàbil dël dipartiment ëd geografìa ancarià ëd pronté na carta dla russia ancora dël as maria con katharina la fija dël pitor georg gsell la cobia a l é andàita a sté an na ca dzvzin a l academia soa prima masnà johann albrecht a l é nassùa dël e a l ha arseivù ël nòm dël pressident ëd l academia ël baron johann albrecht de korff sò parin a l é stàit goldbach a col temp euler a l era an camin ch a livrava ël prim volum ëd soa mechanica soa fomna a fasìa andé anans la ca lassand sò òm lìber an sò travaj sientìfich na bruta frev ciapà ant ël a lo buta a l arzigh ëd perde la vista a smija arpijesse bin ma dël un neuv atach ëd frev a j fa perde l usage dl euj drit ant ël a aceta l anvit ëd federich ël grand e as transferiss a l academia dle siense ëd berlin an ciamand e otnend che sò stipendi a fussa almanch ugual a col ch a ciapava a san peroborgh a la partensa da san peroborgh euler a l era compagnà da soa fomna dai sò fieuj johann albrecht e karl e dal frel heinrich apress tre sman e ëd viage an nav a l é rivà a stetin e a l ha seghità an caròssa për berlin sò frel nopà a l é andàit a paris pr ëstudié art lë stipendi d euler a l é stàit fissà a tàler a l ann pì un rimbors ëd tàler për ël viage dël a i é staje na polémica con d alembert a propòsit ëd la definission ëd logaritm për ij nùmer negativ pì tard d alembert a l ha tacalo për nen avèj arconossù soa priorità an sj equassion dël moviment dij còrp rèid e dij flùid pr ësté a berlin dël euler a l ha catà na ca con n ampli giardin anté ch a l ha tramudà dël ant ël teren dantorn a la ca a fasìa coltivé dla vërdura e lòn ch a servìa nen a la famija a l era vendù durant la sman a antra des e óndes ore dla matin a mostrava matemàtica fìsica e astronomìa a student privà dël a j son nassuje doe binele ertmuth louise e helene leonora che però a son mòrte pòchi mèis apress mòrtie sò frel dël euler a l é andàit fin a a franchfort a pijé soa mare për fela ven e a vive con chiel dël a l ha catà a charlottenborgh na cassin a për tàler e a l ha mandaje a steje soa mare e le masnà cand dël ij russ a son intrà a berlin durant la guèra dij set agn euler a l é nen ëscapà ël general russ gottlob heinrich toteblen a l avìa prometuje che ij sò ben a sarìo nen ëstàit tocà ij soldà a l han rassià istess soa cassin a ëd charlottenborgh ma ël general a l ha pagaje ij dann dël euler a dventa cap ëd na congregassion calvinista ant ij prim agn a berlin euler a l ha avù tant temp a disposission e a l ha avù la possibilità ëd fé murì soe idèje a son ëd cost perìod tra l àutr le clàssiche equassion fondamentaj dij flùid e dij còrp rèid già dal euler a l avìa arseivù na prima oferta ëd torné a san peroborgh ma a l avìa arfudala miraco përchè la situassion polìtica an russia a l era ancor instàbil da chèiche litre as capiss ch a l avìa pensà ëd torné an russia almanch dal ma a podìa nen për via dla guèra dij set agn finìa costa sì dël a l ha scrivù al grand canslé ëd russia woronzov ciamandje ëd rintré a l academia ëd san peroborgh e smonend soe condission esse nominà vice pressident ëd l academia avèj në stipendi ëd rubli a l ann n alògg con riscaudament e lus pagà sensa esse obligà a ospité dij soldà che sò bagage a fussa esentà dal dassi e ch a fusso rimborsà lë spèise ëd viage ëd sò séghit për sò fieul johann albrecht a l ha ciamà ël pòst ëd professor ëd fìsica con un salari ëd rubli për j àutri fieuj karl e christoph d ufissi rispetivaman an d anstitussion médiche e militar la zarin a catlin a ii a l ha acetà bon a part ëd se condission ma nen la vice pressidensa ëd l academia e parèj dël euler a torna an russia apress avèj ansistù e otnù ël përmess da federich ël grand gavà për sò fieul christoph ch a l era militar ant l armada prussian a partì da berlin con quatòrdes parent e quatr servent la comitiva a l é stàita ospità për des di a varsavia dal re august poniatowski për peui continué an sël mar dël nòrd rivà a san peroborgh a l é stàit dun a arseivù da catlin a ii së scond perìod a san peroborgh a l é stàit motobin drù apopré mità dij sò scrit a armonto a costa época a ven malavi e ant ël a ven bòrgno scasi d autut ma sòn a strompa pà sò tren ëd publicassion a në deta ij test a sò fieuj o al valèt leonhard euler a meuir a san peroborgh ël dë stèmber dël d un colp apoplétich antramentre ch a pija ël thé con dj amis a l é stàit sotrà ant la session luteran a dël campossanto dë smolensk sò segretari e biògraf nicholas fuss ch a mariërà la fija ëd sò fieul johann albrecht a scriv che euler a l avìa bel deuit a l era scasi sempe alégher con na frisa d ironìa e motobin leal as anrabiava soens ma soa flin a a durava pòch e a l avìa nen ëd conseguense s a l era an bon a companìa a dventava un conversator piasos la coltura d euler a së spantiava motobin dëdlà dla matemàtica as anteressava ëd tute le siense e a l avìa na conossensa stragròssa dla stòria e dla literatura antiche ant ël temp lìber a sonava ël clavissin e a giugava a scach për tuta la vita a l ha goernà un fòrt acsan ësvìsser euler e soa fomna katharina a l han avù tërdes masnà johann albrecht san peroborgh matemàtich ëdcò chiel anna margaretha san peroborgh maria gertrud san peroborgh anna elisabeth san peroborgh karl johann san peroborgh katharina helene berlin wiborg christoph berlin wiborg charlotte berlin hckelhoven hermann friedrich berlin ertmuth louise berlin helene eleonora berlin august friedrich berlin pì n àutra mòrta prima d esse batjà euler a sarà famos për la passiensa ch a l ha con sò cit tant da giugheje ansema ëdcò antramentre ch a travaja a sò articoj e da passé le sèire an lesend je la bibia resta vidov dël a l é torna mariasse dël con la sorastra ëd soa prima fomna salomé abigail gsell euler a l é un dij matemàtich dont la produssion a l é stàita pì bondosa soa euvra colossal a spantia an tuti ij setor dla matemàtica dij sò temp për dódes vire a l ha vagnà ël premi dl academia dle siense ëd paris ant n artìcol dël a fa vëdde che l quint nùmer ëd fermat a l é nen un nùmer prim e quatr agn apress a dmostra ël cit teorema ëd fermat dël a preuva che ël problema dij pont ëd knigsberg a l ha pà d solussion a l ha dedicà na memòria arnomà ai quadrà màgich e a l ha compilà na lista ëd sessantadoe cobie ëd nùmer amicaj euler a s anteressa ëdcò a la probabilità possà da l amicissia con ij frej bernoulli soa euvra prinsipal a l é ant ël dësvlup dl anàlisi e an efet a l é considerà un dij fondador dl ànalisi moderna a l é l fondator dla teorìa dle frassion continuà con n artìcol publicà dël për esempi a treuva ël dësvlup d an tra j àutre còse a l é l prim ch a consìdera sen e cosen tan me fonsion ëd variàbil real ant ël a ancamin a a dovré j esponent compless e a dmostra j identità d euler nino gioan còsta giovanni costa an italian a l era ën poeta a l é nassù a turin ai ëd giugn dël da pare canavzan e mare monfrin a a tre agn a l é restà orfanin ëd pare ch a l era emigrà e a l era mòrt an américa a l avìa studià al ginasi balbo e al liceo cavour apress l esam ëd madurità për feje piasì a la famija a l é anscrivusse a la facoltà d veterinaria e apress soa prima làurea a litre anté ch a l é stàit anlev d arturo graf an cost perìod a l é stàit për un pòch a paris anté ch a l avìa fàit amicissia con pitigrilli ansema a chiel a l avìa travajà ant un giornal ëd provinsa ai doi a l avìo daje l travaj ëd fé la crònaca ëd na condana a mòrt nopà che andeje a l avìo anventà l tòch ëd pianta e a l avìo portalo al giornal ant la neuit ël condanà a l era stàit grassià e ël di apress an sël giornal a i son surtije sia la notissia dla grassia che la crònaca dl esecussion ij doi amis a son ëstàit dlongh licensià apress la làurea a l ha ancaminà a mostré an vàire liceo dla provinsa fin a ch a l ha trovà un pòst a la cassia ëd risparmi an efet a l avìa vagnà doi concors un a la cassia ëd risparmi e l àutr ant l aministrassion dël manicòmi a l avìa peui sernù ël prim përchè a disìa a l é apopré istess a l ha ancaminà a scrive poesìe a l ancamin an fransèis peui an italian e finalman an piemontèis an dzorpì che coste lenghe a parlava bin latin e a conossìa assè bin ël grech antich dël a l ha conossù a nissa dla paja soa fomna ercolin a a l ha avù tre masnà marìa antonieta ch a l é mòrta dòp pòchi mèis celestin a e mario ch a son ëstàit sorgiss d ispirassion për tante soe poesìe soa prima poesìa publicà a l é macëtta d natal surtìa an sël birichin dël dë dzèmber a segoitrà a mandé ëd soe composission a l birichin bon a part firmà con lë stranòm na mamina fin a al cand ël giornal a sara na sèrnia ëd coste poesìe a forma la pì part ëd sò prim volum ma poesìe da l birichin a i saran ëdcò ant soa sconda e soa tersa arcòlta ch a pùblica a soe spèise cost a anandia na serie ëd ses arcòlte ëd poesìe dont la dariera a sarà publicà dòp la mòrt dl aotor a scriv ëdcò euvre ëd pròsa e teatraj tèra monfrin a dël musicà da edoardo vercelletti testa d fer dël a meuir a turin ël ëd novèmber dël crasà dal dolor për la mòrt ëd sò fieul mario mudaja d argent al valor militar mòrt combatend da partisan an sël génévry ël d ost dl ann prima a l é sotrà a siriè tacà a sò fieul già ant ël nino còsta a l avìa otnù dj arconossiment për soe poesìe l arvista ebdomadaria attualità ëd milan a l avìa organisà un concors ëd poesìa për tute le lenghe naturaj parlà an italia e na poesìa ëd còsta antitlà dësvijte a l era stàita signalà për la session an piemontèis tutun l arvelassion pùblica ëd sò talent poétich a l é rivà ant ël cand la sossietà pro torino a l avìa organisà n concors ëd poesìa piemontèisa dont ij giùdes a j ero mario leoni arrigo frusta e rodina ij nòm dj aotor ëd le poesìe a j ero andrinta a d buste sarà da duvertesse mach dòp dla decision dla giurìa dòp che ij giùdes a l avìo sernù des poesìe da premié an duvertand le buste a l han dëscurvù che sinch a corispondìo al midem nòm col ëd nino còsta nen podenda deje sinch premi a un sol a l han decidù ëd deje ël prim premi e na mudaja arcòrd për j àotre quatr poesìe le poesìe a j ero rassa nostran a primavera an piassa castel jë scarpon l ora grama l babi e l arsigneul cand a la fin dj agn ij poeta dla neuva generassion as gropo ansema antorn a pinin pacòt për formé la companìa dij brandé còsta a l é ant ël pien ëd soa madurità artìstica e a l é ël poeta pì amportant dël moment a ancoragia jë sfòrs ëd pacòt e a j arconòss l amportansa ëd sò travaj për la valorisassion dla lenga e dla poesìa piemontèise ma còsta a restërà sempe a distansa da la companìa a colabora nen a la realisassion dël prim armanach piemontèis dël an disend che a trovava giust che ël prim armanach a fussa fàit tut daj pì giovo a dà na man a col dël ma a l é genà da l ategiament setari dij poeta dla companìa dzortut a j piaso pa le simpatìe fassiste che ij brandé a treuvo soens l ocasion d esprime a l ocasion dla preparassion dlarmanach dël còsta a scriv na litra a pacòt anté ch a conferma soa simpatìa për l arserca ëd poesìa neuva dij brandé ma a ciama d esse lassà da part an disend ch as sentìa nen d esse nì dij vòstr nì dj àutri sòn a pròvoca l arspòsta fòra dij feuj ëd pacòt ch a lo trata da poeta dn época passà an arvendicand ël present pr ij sò brandé còsta ëd caràter pasi e sensìbil a reagiss nen soa arspòsta a sarà l ann apress la publicassion ëd ròba nòstra n àutra arcòlta ëd poesìe fiamenghe con ël temp pacòt farà marcià andré da sò giudissi e a arconossrà torna ël valor ëd còsta e soa amportansa ant la literatura piemontèisa ël càlcol dle variassion a l é na branca dl anàlisi matemàtica ch a studia la costrussion ëd forme stat o process ch a sio ël mej possìbil anté che ël criteri për esse ël mej a l é dàit ant la forma dn antegral ch a fa anterven e na fonsion incògnita ël but a l é donca dë dmostré l esistensa e trové le proprietà ëd chèich fonsion ch a realisa ël mej valor për s antegral për esempi determiné na relassion fonsional an manera che n antegral a sia pì grand o pì cit possìbil problema variassionaj a ven o fòra soens ant j aplicassion dzortut an fìsica angegnerìa conomìa ambelessì l antegral variassional a peul arpresenté n assion n energìa o un pressi ël càlcol dle variassion a l ha ëdcò conession ancreuse e amportante con d àotre branche dla matemàtica ëd cas particolar parèj dij problema isoperimétrich a j ero gia conossù dai matemàtich grech tanme zenodòr apopré agc costi problema a j ero però arzolvù ëd fasson geométrica e l istess as peul disse për ij problema dla brachistòcrona e dla caden a pesanta studià da galileo ël prim esempi d usage ëd técniche analìtiche për cost tipo ëd chestion a l é ël prinsipi ëd temp mìnim ëd fermat fermat a deuvra ës prinsipi për fé vëdde dël coma un raj ëd lus a l é rifrat a l antërfassa ëd doi mojen con densità diferenta a deuvra l anàlisi për minimisé ël temp ëd passage dël raj an tra ij doi mojen dël newton a propon ël problema dël sòlid ëd rotassion d arsistensa mìnima la nàssita dël càlcol dle variassion coma dissiplin a matemàtica aotònoma as peul datesse da la corispondensa tra lagrange e euler dël e a l é euler ch a j dà l nòm da antlora ës soget a l ha avù un gran dësvlup ëd técniche e problema e a l é trames a le dissiplin e mensionà da hilbert ant soa motobin celebrà conferensa an sij problema matemàtich për ël sécol ch a fa xx al congress antërnassional ëd paris dël ël tòrcc a l é na màchina che a serv per sbërgnaché le rape d uva a la fin ëd la fermentassion a l é na màchina fondamental andrinta la fabricassion dël vin ël prinsipi ëd fonsionament a l é col d un capél ëd bòsch tenù da na testa filetà che a ven sarà viaman che as gira chiel midem d antorn a na vis che a l é posissionà al sènter dël tòrcc an posission vertical la testa dël tòrcc as fà giré grassie a la famosa bara dël tòrcc utiss andispensàbil andrinta na cassin a le doe lateraj a son dcò ëd bòsch e a servo për ten e ansema la rapa da torcé la pression fàita dal capel ansima la rapa a fà seurte da la rapa col pòch vin che a i resta andrinta e che a passa antrames a le doe për droché ansima al piat pi bass për peui andé a droché andrinta a un sëbbre le prime vis da tòrcc a j ero ëd bòsch peui con ël sécol ch a fa a son stàite baratà le vis ëd bòsch con cole ëd metal la màchine pì moderne a së s ciamo presse famos ant la stòria a l é ël vin dël tòrcc che a sarìa ël vin nen vàire bon che a seurt da l ùltima vira prima ëd campé via le rape che oramai a son già fruste ël vin sant pien dë spìrit ël sangh ëd nosgnor gesù crist ël bèive dl amicissia ël miraco ëd noé la beivùa ëd tuti ij rè sgnor e ëdcò tuti ij bonòm sensa un pich ij dotor d enologìa che a l han fàit na campagna botonà contra coi che an fasend la tradussion dal piemontèis a ciamavo n italian vino nero col che lor për stimesse e nen vesse da meno dij fransèis a mostravo a ciamé vino rosso che a lo ciamo pura vino rosso ansima ij papé ëd la ciambrèa ëd comersi noi i lo ciamoma come da sempe sariadì vin nèir vin nèir e vin bianch ansema a quaiche rosé e spumant a fan part dël patrimòni che l òmo l ha ardità dai temp andré quande che as pensa che për asar quaidun l abia arcorzisse che un baron d uve andrinta na conca passanda per un procediment che as ciama fé beuje na fermentassion natural a podìa trasformesse an lìquid scur ch a conten spìrit vitamin e tanin vàire qualità ëd citi element che a lo fan definì da vàire mila agn con ël midem nòm ël vin a l ha dcò avù un significà religios a parte dal neolìtich dl avzin orient a arpresentava ël sacrifissi vegetal ël sangh simbòlich ëd la tèra la manera ëd bèive ël vin a l é dcò cangià con le colture për esempi ij gaj a lo beivìo pur antant che ij grech e ij roman a lo slongavo con l eva mersì a sò contnù ël vin a l ha n assion arlassanta e anti anfession a smija ëdcò che se beivù con moderassion a l abia n efèt anti ossidant ch a protegg j arterie andrinta al vin a i é dcò l àcid acétich l asil ël responsàbil ëd tanti dësdesi andrinta le cròte se ël vin pien dë spìrit a l é ël bèive che gesù crist a l ha lassà come arcòrd ëd soa vita e ëd soe sin e con ij sò amis pì car l àcid acétich a l é come ël diao che a passa tut sò temp për vasté ël vin e mandelo a rabel per costa rason j òmini dla tèra a l han passà dij sécoj për amprende vàire manere ëd travajé ël vin e ëdcò ëd goernelo la fermentassion as fà andrinta la tin a la rape d uva già bele dësblà a passo andrinta al tòrcc che a jë sbërgnàca për fé seurte tut lòn che a i resta peui as tramira con le moderne pompe da vin muvé l vin andrinta aj botaj e peui andrinta le damigian e via via sempre andrinta dij contnidor pì cit fin a a rivé ai pinton e a le bote ij cantiné a peulo tasté ël vin con ël bicel e ciapelo con ël copon la copa a resta ël sìmbol pi fòrt dël miraco dël vin sbate le cope ansema e bèive ancora na copa prima dë ande a cà a resta da sempre un sìmbol d amicissia eterna a së stima che ël vir d afé dël mërcà dël vin ant ël ant ël mond a sia stàit ëd miliard d éuro atension ël vin as bèiv mach antrames ai past e mach quàiche bicel un o doi a l é possìbil na vòlta minca tant aossé un pòch ël gomo ma sempe con cognission arcordandse che ël vin a l é un segn d amicissia ma a serv nen da sol për arzòlve ij nòstri problema ël piemont a l é la region italian a ch a fà pì d vin ij vin pì arnomà a son noté che l artìcol a cambia se l vin a l é masculin ò feminin tut lòn che as ciama vin nèir a seurt da la fermentassion ëd na rapa d uva ëd tinta scura le rape bon e da fé an bon vin nèir an piemont a son ëd nebieul che a l é ël pare dij grand vin coma ël bareul ël barbarèsch la barbera ël dossèt ël roché la frèisa ël brachet ël grignolin e ëdcò d uve pì veje e meno famose come ij neirèt ël clinto e tante varietà locaj a seconda dla mira andoa che a son piantà le vis j uve a pijo ël nom ëd la region i l oma anlora la barbera d alba che a l é motobin diferenta da la barbera d ast pì famosa për al mond i podoma avej sing qualità ëd dossèt diferent dojan dian alba ich e monregalèìs e vin coma al roé che a l é fait con uve nebieul d alba ma a l é motobin diferent perché le uve a ven o da la part mancin a dël fium tane o tani j àutre qualità ëd vin nèir d antorn al piemont a son sangiovèis cabernet sauvignon montepulcian negro amèr pinòt nèir agliànich lambrusch canonàu chianti merlò e vàire ancora matemàtich a nass a lissandria ël ëd mars dël dal marchèis luis e da carolin a sappa de milanesi darié ëd dódes masnà dal al a studia a la real academia militar ëd turin ant ël a dventa cadet sot tenent l ann ch a i ven leutenent dël ant ël a l é promovù capitani e a combat a mortara e a noara da otóber a dzèmber a sta a paris andoa a frequenta ij cors ëd matemàtica dla sorbon a ant ës perìod sì a intra ant la conferensa ëd san vincens ëd saint germain des prés e as angagia a dedié tuti ij sòld ch a peul a nosgnor ai pòver e a le siense ëd gené a fonda a lissandria la conferensa ëd san vincens a mars dël midem ann a chita la cariera militar për avèj arfudà ëd bat se a duel contra n ofèisa arseivùa ancora dël a fonda la san vincens a la paròchia san màssim ëd turin da maj a dzèmber a l é torna a paris andoa a travaja a l osservatòri astronòmich e a pija a la sorbon a ël dotorà an matemàtica ant ël a pùblica na fórmola che a pòrta sò nòm për calcolé le derivà d órdin pì grand che ëd na composission ëd fonsion ant ël a ancamin a a ten e ëd cors a l università ëd turin e dël a intra ant ël colegi dij dotor dla facoltà ëd siense matemàtiche fìsiche e naturaj an fërvé an borgià san donà a turin su teren catà da chiel as anviara l euvra d santa zita dël a fonda ël liceo faà ëd brun dl ost a va a roma pr ëstudié teologìa ël d otóber a l é nominà professor ëstrasordinari d anàlisi superior e ël d otóber a l é ordinà prèive peui a torna a turin ël ëd luj dël as sélebra la sirimònia dla vestission dle novissie dle seur mìnime ëd nòstra sgnora dël sufrage la congregassion religiosa ch a l avia fondà a meuir ël ëd mars dël ant ël a l é beatificà da gioann pàul ii a turin a l é istituisse la ca dë studi fransesch faà ëd brun con ël but dë spantié la conossensa dla figura dël pensé e dl euvra ëd faà ëd brun la ca dë studi a cudiss ëdcò ël nebieul a l é na qualità ëd vin soa stòria a ancamin a già ant l ani tersent quaiche trasse scrite a s peulo trovesse mach a parte dal sécol che a fa xix sò nòm a peul avej doe stòrie diferente la prima a ven dal moment ëd la vendëmmia che as fà squasi sempe quandi che a i taca le prime nebie la scònda a l é për via ëd col vel bianch che come për la brigna a s forma ansima la bërta dij sò asinej ël nebieul l é na vis piemontèisa fòrt presenta ant le langhe e andrinta al roé an provinsia granda as coltiva ëdcò un poch ant ël canavèis bielèis vërslèis e noarèis an tute le manere langhe roé e na part ëd l astesan a fan la gròssa produssion fòra dël piemont i podoma trovelo an val d osta valtelin a e an fransacurta ël vin nebieul finì madurà andrinta la cròta a presenta un profum ëd fruta e ad fior sëcche e ëdcò an poch dë spessie ël tanin a s sent bastansa fort soa tinta a l é pi ciàra nen che cola dij autri vin nèir piemonteis coma la barbera a l é un vin che a s peul goernesse pì ampess che j àotri niels henrik abel a l é stàit un dij pì gran matemàtich dël sécol ch a fa xix abel a l era nassù ël d ost dël a finny scond ëd set masnà sò pare a l era n pastor protestant soa mare anne marie simonses na pianista ëd talent dël a l era andàit a studié a christiania al dì d ancheuj òslo andoa ant ël a l avìa rëncontrà ël professor berndt holmboë ch a l ha falo passioné a la matemàtica ant ël sò pare a meuir an ruin a e abel as treuva an seriose dificoltà finansiarie për manten e la famija a dà d lession privà mersì a d sovension otnùe grassie a l angagg ëd holmboë ant ël e a peul frequenté ëd cors a l università ëd christiania e përfessioné sò fransèis e alman a l é d cost perìod ch as buta a parlé con na fija crelli kemp ant ël a fà stampé a soe spèise na memòria anté ch a dimostra l impossibilità d n arzolussion algébrica dl equassion general ëd quint gré a manda s travaj a gauss ma chiel sì a lo les gnanca ij d ost dël a oten finalman da lë stat ëd sòld për un viage dë studi ëd n ann an fransa e almagna a passa un mèis a sistemé ij sò afé e peui a part a ancamin a a visité matemàtich e astrònom avosà an norvegia e danimarca peui a va a berlin anté ch a fa conossensa con crelle e a arsèiv l anvit da chiel sì a contribuì a sò giornal ch a l era an camin ch a nassìa ël prim volum a conten ses artìcoj d abel a i son an tut vintedoe soe memòrie ant ij prim tre volum da berlin a passa a friborgh anté ch a men a soe fiamenghe arserche an sle fonsion elìtiche ant ël abel a va a paris andoa vers la fin ëd luj a treuva alògg da na famija pòvra ma àvida ch a j fita na stansia a n pressi esagerà belavans cauchy a j da nen da ment durant sò sogiorn a paris a l avìo diagnosticaje la consonsion ma chiel a l avìa pà chërduje da mars a maj a l era tornà a berlin seghitand a travajé a soe arserche finì ij sòld abel a torna a christiania e a l é ospità da na famija bonstasenta jë schjeldrups a dev però seghité a manten e frej e seur vers la mità ëd gené n emoragìa a j fa capì ch a j resta pì nen tant temp da vive a passa ij sò darié di a froland a ca d na famija anté che soa morosa crelly kemp a l era a servissi an ëscrivend a sò amis keilhau a j arcomanda ëd marié crelly apress soa mòrt lòn ch a farà bele che ij doi as fusso mai rëncontrasse abel a meuir la matin dël d avril dontré di dòp a i riva la nòmina a n pòst a l università d berlin che crelle a l avìa otnù për chiel dël l academia dle siense ëd paris a j assigna sò gran premi ëd matemàtica abel as ancòrz dij përtus ant le dimostrassion ëd chèich sò predecessor e as propon ëd sareje un dij sò travaj clàssich an cost órdin d idèje a l é la prima dimostrassion dël teorema general dël binòmi dont ëd cas ëspessiaj a j ero stàit dimostrà da newton e euler ansema a galois abel a peul esse considerà ël fondator dl àlgebra moderna ij sò travaj a rësgoardo l arzolussion dj equassion algébriche ëd quint grad e la teorìa dle fonsion elìtiche ancora da student a pensa d avèj arzolvù l equassion ëd quint grad ma an efet dël a dimostra che l arzolussion a l é impossìbil për radicaj për fé sòn a deuvra j arzultà ëd lagrange e cauchy ansima al nùmer dij valor ch a peul pijé na fonsion rassional an n variàbile cand coste a son përmutà soa dimostrassion a l é publicà an sël giornal ëd crelle dël a pùblica na memòria ansima a d class d equassion arzolùbij për radicaj ancora sò a l é n amportant criteri ëd convergensa për le serie l àotr soget d anteresse për abel a son j antëgraj elìtich costi travaj a son anterompù da soa mòrt e l arserca ant ël setor a progredirà mach pì tard con legendre jacobi e gauss a më smija che s as veul fé dij progress an matemàtica a venta studié ij magìster e pà j anlev umbert cont ëd morian a dit dle bianche man a l é ël prim përsonage ëd ca savòja bele che ël tìtol ëd savòja as ancaminërà a dovré mach dal sécol ch a fa xii nassù anviron dël a l era feodatari dël re rodolf iii ëd borgògna ël prim document ch a lo nòmina a l é na crònaca dël ëd gené dël umbert a l é testimon a la concession ëd tère ai paisan dla contà ëd sermorens da part dël vësco ëd belley tanme cont umbert a l é nominà an vàire papé dël ant ël al concili d anse a les un sarament anté ch a s ampegna al rëspet dla popolassion a la mòrt ëd rodolf dël a compagna la vidoa argin a ermengarda a zurigh për arconòsse an conrà ii ël sucessor contra le pretèise d odon ëd champagne dël midem ann a i é n arferiment a chiel tanme cont d osta ant un papé al di d ancheuj goernà ant j archivi dla colegià d sant ors an osta a l é l ann che jë stòrich a arconòsso tanme l achit dla dominassion ëd ca savòja an sla val d osta dël a bat odon an bataja al gran san bernard sòn a j përmet ëd gionté a sò domini ij comità ëd belley e d osta ëdco coj ëd morian a e a lòn ch a smija ëd savòja dël a lija ai canònich ëd san gioann la catedral d osta e a coj d sant ors ëd possediment amportant a aveuzo derby la thuile për dòta ij sò domini a rivo a comprende ëdcò ël chiablèis e ël valèis a meuir ël ëd luj dël o umbert a l era marià con aosilia fija dël cont dël valèis e scond cheidun seur dël vësco d osta anselm iii dont a soa mòrt umbert a l avrìa giontà la contà ai sò domini a l ha avù quatr masnà medeo i dit ël coa ch a j suced aimon vësco ëd sion odon i ch a sucedrà a so frel medeo e burcard vësco d osta e arsivësco ëd lion scoté cristian dël vëscovà ëd vienne dël vëscovà e dël comità ëd belley dël comità ëd sermorens mi i profanërai nen d aotut le cese mi i violërai pa le ca batìe d antorn a le cese coma arfugi gavà për col malfasent ch a l abia violà costa pas mi i assaotërai pa e i amprisonërai pa eclesiàstich o monio ch a pòrto nen d arme i robërai pa sò cavaj mi i farai nen botin ëd beu cavaj e d àotri animaj i pijërai nen cavaj e muj ch a sio a la pastura i darai nen feu a le ca i devastërai nen ij mulin e i robërai nen ël gran ch a i é andrinta i assalirai nen le nobildòne i vendumiërai nen le vigne dj àotri da la crònaca d aotacomba dël sécol ch a fa xiv as ven a savèj che umbert a l era dit blancis manibus ma a i é ëdcò chi ch a pensa ch a i sia n eror ëd trascrission e sò stranòm a fussa pitòst blancis moenibus visadì dle bianche muraje ant ël a i nass a turin la scòla d aplicassion për j anginié andoa ch as mostro ëd cors técnich a livel universitari al castel dël valentin ant ël la scòla a dventa real politécnich ëd turin con na sede ëdcò an contrà dl ospidal andoa ancheuj a i é piassa valdo fusi fin a a che costa a l é crasà dal bombardament aleà dl dë dzèmber dël ël ëd novèmber dël a l é inaogurà l edifissi ëd cors duca dj abruss anté che prima a i era lë stadi ch a òspita l aministrassion e la pì part dij cors d angegnerìa antramentre coj d architetura a son restà part al valentin part ant le sale ëd contrà boggio al di d ancheuj al politécnich a i son dipartiment e facoltà d angegnerìa e d architetura an dzorpì che a turin andoa da banda dle doe sede stòriche as ten o ëdcò cors al lingòt e a l alenia a i son dle scòle dëstacà a biela ivrèja lissandria ël mondvì e véres a travajo al politécnich professor ordinari e strasordinari professor associà tra arsercator assistent e ancarià a conta apopré student dont dotorand matemàtich la vita curta satìa e tràgica dévariste galois a l ha anspirà lìber drama e film a nass a bourg la reine fransa ij d otóber fieul ëd nicolas gabriel e d adélade marie demante fin a a dódes agn l ùnica soa magistra a l é stàita soa mare da cit galois a componìa d vers e d diàlogh për amusé j anvità ëd sò pare ant ël a dódes agn a intra an soa prima scòla ël licéo louis le grand an paris con la preparassion clàssica ëd soa mare sò prim ann dë scòla a l é stàit tut afàit un sucess da l ann apress però sò anteresse a la literatura e a jë studi clàssich a l é viaman ësmortasse antramente che a ancaminava soa passion për la matemàtica a les coma n romanz jéléments de géométrie ëd legendre e j euvre ëd lagrange e d abel malgré soa genialità ij sò professor a lo pijo pa an sël serio e a lo consìdero mach n originalon ambissios tutun a l é premià a l esam general a sëddes agn galois a fa torna l eror d abel e për chèich temp a chërd d avèj trovà n arzolussion elementar për l equassion general ëd quint gré a faliss doe vire ël concors d intrada a la scòla politécnica lòn ch a sarà për chiel sorgiss d ameiror për tut ël rest ëd soa vita as conta che a lë scond esam a l abia përdù la passiensa e tirà lë scancelin contra n esaminator dinet ant ël a rancontra louis paul émile richard professor ëd matemàtiche speciaj a louis le grand ch a arconòss ël talent dël giovo dël midem ann galois a intra a l école normale supérieure ël maleur a smija acanisse contra d chiel un sò artìcol mandà a l academia dle siense a l é consignà a cauchy për ch a lo esàmina e chiel a lo perd n àotra soa memòria mandà a l academia dle siense a l é dàita a fourier ma chiel sì a meuir sùbit dòp e gnun a treuva pì ël manuscrit pes che tut sò pare as massa soe delusion a lo posso sempe d pì vers l angagg polìtich e ant ël as fà baré fòra da l école normale apress avèj scrivù na dura litra a la gazette des écoles restà sensa arsorse a serca ëd duverté un cors privà ebdomadari d àlgebra superior ma a treuva nen d anlev republican avisch a l avìa aderì a jamis dël pòpol e a l era angagiasse ant ij batajon dla vardia nassional an pijand part ativa ai batibeuj arvolussionari ëd luj soe posission estremiste contra luis filip a lo fan ampërzoné për vàire mèis a santa pelagia d anté ch a seurt ai d avril dël ai ëd mars a l avìo trasferilo a l ospidal përchè a i era an cors n epidemìa ëd colera galois a meuir a paris séguit a n duel con monsù pescheux d herbinville dont le càose a son nen tant ciàire ma peul desse gropà a d rason polìtiche an rendend se cont ch a sarìa nen dzorvivù a l avìa passà la neuit prima dël combatiment a scrive an pressa a sò amis chevalier na litra andoa a l ha arcujì soe idèje matemàtiche a l alba dij ëd maj galois a rancontra sò aversari an sël teren dël combatiment ël doel a l era a pistòla a vintessinch pass galois a l é stàit colpì a la pansa e lassà për tèra a neuv ore un paisan ëd passage a l ha mnalo a l ospidal cochin galois a l é mòrt ël di apress ij ëd maj ëd bonora a l é stàit sotrà ant la tampa comun a dël campossanto sud ant ël liouville a l ha rangià vàire memòrie e frament ëd manuscrit ëd galois ansema a la litra a chevalier e a l ha pùblicaje an sò journal des mathématiques pures et appliquées sòn a l ha përmetù a j idèje ëd galois dë spantiesse e d arvelesse an tuta soa genialità an soa vita motobin curta galois a l ha scrivù pòch a l ha lassà un cit nùmer ëd memòrie për la pì part framentarie e incomplete ma a l é stàit un faitor d idèje sò travaj prinsipal a l é lë studi dle condission d arzolubilità dj equassion për radicaj a pronta le base ëd na teorìa general che a àplica an detaj a j equassion dont ël gré a l é n nùmer prim al m ëd mars dël galois a pùblica soa prima memòria n artìcol an sle frassion continuà anté ch a dimostra un teorema elegant an sle rèis ëd n equassion algébrica ëd grad qualsëssia fondamental a l é sò travaj ant la teorìa djë strop dont a l é l ideator an soe linie generaj bele che la prima definission formal dë strop a armonta al për euvra ëd heinrich weber ëdcò l nòm strop groupe an fransèis a l é antroduvù da galois dël parèj dij concet fondamentaj ëd sot ëstrop normal e strop sempi ël cristianésim a l é na fé visadì na religion arvelà nassùa ant ël milieu dl ebraism an tra l e ël dgc a sponta a gerusalem un moviment religios d ebreo che a diciaro ëd conformesse a j ansegnament ëd gesù ëd nàsaret che a ciamo ël crist o ël mëssìa ch a veul di óit da la costuma dj ebreo ëd crismé con euli re e profeta gesù ëd nàsaret ch a l avìa fondà ës moviment religios a l é stàit persegoità e butà a mòrt a i é gnun sò scrit ch a sia rivà fin a al di d ancheuj ma a i në son vàire ch a parlo ëd chiel ëd sò contemporani o ëd gent vivùa pòch apress për la pì part sò dissìpoj ij sò dissìpoj a conto che gesù a l é presentasse coma portator ëd n arvelassion divin a ch a l é diciairasse fieul ëd dé e che coma garansìa për soe paròle a l ha dàit soa arsuression a fortisso che gesù a l é arsussità për da bon e ch a l han vëddulo torna viv dòp ch a l era mòrt an efet l arsuression ëd gesù a l é dlonch ëdventà la nos séntral dla predicassion dla fé cristian a kérigma coma esempi as peul ësmon se un tòch dël capìtol dla prima litra ëd pàol aj corint anviron dgc ma che aj vers a arpòrta n tòch motobin pì vèj l arsuression a l é donca smonùa coma la pilia ch a res costa fé l at ëd fé dël cristianésim a consist ant la decision ëd mincadun se chërde che l arsuression predicà daj dissìpoj ëd gesù a l é vreman capità opura nò a l ancamin ël cristianésim a l é spantiasse mersì a la predicassion oral dij dissìpoj ëd gesù viaman però che ij testimòni dla vita ëd gesù e d soa arsuression a anvejavo e a muirìo a l era dventà necessari buté për ëscrit lòn che gesù a l avìa fàit e dit la colession ëd costi scrit a l é ciamà neuv testament l anonsi dl arsuression ëd gesù ëd nàsaret e ij test ch a na parlo a son ëstàit lesù e comentà arlongh ëd costi doimila agn ëd fasson pitòst diferente j antërpretassion ch a nio l arsuression tanme n aveniment ëstòrich a son ëd doe qualità ij dissìpoj ëd gesù ëd nàsaret ch a na conto l arsuression a son dësgiust e a l han fortì l fàuss an savend lo opura a l han pijà un bàilo l opinion che ij prim cristian a l han contà l fàuss a armonta a l época midema dij fàit e a i na i é trassa ëdcò ant j evangeli a l era an efet ëspantiasse la vos che ij dissìpoj ëd gesù a n avìo robà l còrp da la tomba për peui conté ch a l era arsussità la rason a sarìa stàita che con la mòrt ëd gesù ij sò dissìpoj a j ero ancorzuss ne d esse andà dapress a n fanàtich e a l avìo da manca dë stërmé sò faliment costa spiegassion a l ha nen convinciù tuti ëdcò përchè ël comportament dij prim cristian a smijërìa mostré che lor sì a chërdìo për da bon a lòn ch a contavo a l é donca fasse stra l ipòtesi che bele s a j chërdìo coj ch a l han contà l arsuression ëd gesù ëd nàsaret a l abio pijà un bàilo le spiegassion ëd cost bàilo a peulo argropesse an doe categorìe la scòla crìtica e la scòla mìtica ij sostnidor dl arsuression tanme aveniment ëstòrich a formo la scòla tradissional la scòla crìtica o rassionalista a l é dësvlupasse dzortut a ancaminé dal ij pensador dla scòla crìtica a parto dal prinsipi che la rason bin dovrà a men a l òm a la vrità completa e che le laj naturaj a son invariàbij a na fan ëvnì che lë dzornatural a i é nen o s a i é a anterferiss pa con la realtà dl òm e che ij miracoj an essend d ecession a le laj dla natura a peulo pa capité donca l arsuression a sarìa nen capità për da bon e ij prim cristian a l avrìo pijà un bàilo an considerand j aveniment ch a l han faje chërde a l arsuression visadì la mòrt ëd gesù la tomba trovà veuida j aparission ëd gesù conforma costi rassionalista la mòrt ëd gesù a podìa esse na mòrt aparent a podìa esse che la tomba trovà veuida a fussa nen cola giusta a l é stàit pa gesù e fesse vëdde torna viv ma cheidun d àutr an tra j esponent pì avosà dla scòla crìtica a i son reimarus ernest renan j arserche dij rassionalista a l han fàit na fòrta ampression a soa época tutun a l ancamin dël a l han comensà a seurte vàire crìtiche al travaj dij rassionalista dnans a tut a l é stàit armarcà che minca autor as arcostruìa na figura ëd gesù ëd nàsaret diferenta da j àutri e a j ero soens an contradission an tra d lor lòn ch a l ha sëmnà dij dùbit ansima a l infalibilità dla rason an dzorpì a l é stàit notà che la figura ëd gesù arcostruìa daj rassionalista a l era pì che àutr cola d un predicator ëd moral iluminìstica che a smijava an constrast con lòn ch a podìa pensé n òm dël i sécol an d àutre paròle la crìtica mnà ai rassionalista a l era cola d avèj cosiderà tanme vrità ansima a gesù lòn ch a j piasìa e d avèj antërpretà an manera diferenta lòn ch a andasìa nen d acòrde con soe idèje le crìtiche ai rassionalista an particolar esprimùe da albert schweitzer ant ël a son ëstàite cujìe da rudolf bultmann un luteran fondator dla scòla dla stòria dle forme formgeschichtliche schule ëdcò conossùa tanme scòla mìtica conforma a bultmann j euvre dël neuv testament a j ero dë scrit ëd fé e a l avìo nen la pretèisa ëd fé n arcostrussion ëstòrica dla figura ëd gesù d apress chiel con l afermassion contnùa ant j evangeli che gesù ëd nàsaret a l é arsussità j apòstoj a vorìo pa fortì n arsuression ëstòrica ma pitòst n anvit a la gent a avèj fiusa an gesù për la scòla mìtica che l arsuression a sia capità për da bon a l é nen amportant e a sarìa stàita la sconda comunità cristian a formà ëdcò da pagan ch a conossìo nen bin la fasson d esprim se dj ebreo a pijé un bàilo an chërdend che l arsuression a fussa contà tanme n aveniment ëstòrich la scòla dla tradission formà da catòlich ortodòss e vàire protestant a l ha sempe lesù ij test ch a conto dl arsuression ëd gesù ëd nasaret ëd la fasson pì direta visadì an acetand ne la storicità e an ëstimand che le convergense ant ij racont a sio pì amportante dle divergense për sòn a arfuda j obiession ëd chi ch a pensa che ij dissìpoj a fusso d busiard e dij rassionalista dla scòla crìtica an armarcand che ij testimòni dl arsuression a smijo bin convinciù ëd lòn ch a fortivo d avèj avù ël corage ëd meuire për lòn a s opon ëdcò ai pensador dla scòla mìtica an giudicand che jë scrit dël neuv testament a sio nen mach ëd test ëd fé ma a l abio ëdcò la pretèisa dë smon e d aveniment sucedù për da bon coj ch a l han chërdù a la predicassion dj apòstoj e a l han decidù d vive conforma a j ansegnament moraj ëd gesù ëd nàsaret a son ciamà cristian nòm dovrà për la prima vira a antiòchia coma a conto j at d apòstoj ij cristian a formo la cesa ch a veul dì convocassion o ciambrea conforma a soa costuma ëd rëncontresse për fé memòria dl arsuression ëd gesù la moral cristian a a l é basà an sù la lej arvelà da nosgnor e abresà ant ij des comandament parèj ch a son ëstàit confermà spiegà e vivù da gesù crist magìster përfet ëd vita e d giustissia minca cristian e comunità cristian a a la viv guidà da lë spirit ëd nosgnor conforma a cossiensa e conossensa odon fieul d umbert biancaman e aosilia a nass anviron dël ters cont ëd ca savòja a j sucèd a sò frel medeo i dël ségoit a la decision dl amperator enrich iii dël a maria adelàide contëssa ëd turin la pì vèja dle tre fije e arditera dël marchèis olderigh manfrèid sovran a dla marca ch a l avìa capital a turin adelàide a l era a sò ters mariage e a l avìa nen ëd masnà ës mariage a pòrta an dòta a ca savòja la marca ëd turin dont ij féod a ambrassavo tra l àutr le contà ëd turin alba albenga vintmija odon e adelàide a l han avù sinch masnà pero mòrt dël ch a j sucèd al pare medeo ch a governa ansema al frel bele che chi a governa për da bon a sia soa mare adelàide e peui a j sucèd a soa mòrt odon mòrt dël vësco d ast berta mòrta dël ch a mariërà l amperator enrich iv e adelàide mòrta dël ch a mariërà odon dë svevia odon a meuir anviron dël as conòss pà la dàita precisa ma costa a l é ëd sigur dòp dël e dël maj adelàide a fa na donassion për la salvëssa dl ànima d sò òm ël brasil a l é na repùblica federal e pressidensial ëd l américa meridional la nassion a l ha milion d abitant e n àrea d kmq la capital a l è brasilia tacà al brasil a i son la colombia ël venessuela la gujan a ël suriname la gujan a fransèisa l uruguay l argentin a l paraguay la bolivia e l perù a l é bagnà da l océan atlàntich a l é fàit da ëstat federaj e un distret federal sò nòm a riva da col ëd na pianta ël pau brasil caesalpinia echinata ël brasil a l è abità da milion ëd përson e la mità dj abitant a l é originaria dl euròpa j àutri a sòn mòro metiss asiàtich giaponèis cinèis corean e indian d américa indios an spagneul e portughèis al ëd la popolassion a l é d orìgin italian a an gran part dal véneto dël trentin e dal friul j indian d américa a son e a stan ant le foreste dl amassònia dal al a i é staje na ditatura militar dël a l é tornaje la democrassìa la constitussion a l é dël ël brasil a fa part dël mercosur la moneda a l é ël real a la fin dël l anflassion a l era dël e la disocupassion sota al ël brasil a l ha ël sest prodot anterior ëspòrch dël mond col ch a fa stantun për abitant a l é ël ters esportator agrìcol mondial e ël prim produtor ëd cafè polastr giuss ëd portugal carn ëd beu cheidun e ëd soe amprèise tanme petrobras o vale a son dij gigant mondiaj le sità amportanti a resto la pressidentëssa a l é dilma roussef partì dij travajeur dal m ëd fërvé ël concet ëd fonsion continua a l é un dij pì amportant ant la matemàtica e a l é gropà s ciass a col ëd lìmit se e a son dë spassi topològich na fonsion as dis continua si la contra imàgin ëd minca sot ansem duvert d a l é n sot ansem duvert d a i son d àutre manere equivalente ëd fortì la continuità d na fonsion ch as considera torna na fonsion an tra jë spassi topològich x e y sa dariera formolassion a dà cont dl intuission ch a i é daré al concet ëd fonsion continua na fonsion a l é continua cand dàit n ansem s e n pont x tacà s ciass a s l imàgin d x a l é tacà s ciass a l imàgin d s la continuità d na fonsion a dipend mach d la topologìa ansima a f x teorema na fonsion a l é continua si e mach si a l l é teorema si a l é continua e antlora la restrission a l é continua për controlé si na fonsion a l é continua a basta controlé la definission ansima a na bas dël codomini teorema ch as considera na fonsion e na bas b d y antlora f a l é continua si e mach si a l é duvert për minca le fonsion continue a son sarà për composission teorema si a son continue antlora ëdcò a l é continua la descrission ëd la continuità dle fonsion an tra spassi métrich as peul desse an dovrand le distanse o ij lìmit dle sequense teorema na fonsion an tra jë spassi métrich o bele mach pséudo métrich x d e y d a l é continua si e mach si dàit a i é con la proprietà che teorema na fonsion an tra jë spassi métrich x e y a l é continua si e mach si për minca sequensa convergent d x la sequensa a convergg e a val l ugualiansa dàita la fonsion an tra jë spassi topològich x e y e pijà un pont as dis che f a l é continua an x si la contra imàgin ëd minca anviron d f x a l é n anviron d x ij concet ëd continuità e continuità ant un pont a son gropà dal teorema sì da press teorema na fonsion an tra jë spassi topològich x e y a l é continua si e mach si a l é continua an tuti ij pont d x na bijession an tra jë spassi topològich x e y as dis nomeomorfism cand sia f che soa anversa a son continue ant ës cas sì as dis che x e y a son omeomòrfich n omeomorfism a l é na bijession ch a conserva tute le proprietà topològiche la relassion d omeomorfism a l é na relassion d equivalensa an tra jë spassi topològich ël concet ëd fonsion continua a peul esse dovrà për la definission ëd na topologìa ansima a n ansem x s as dispon ëd na colession ëd fonsion a valor andrinta a dë spassi topològich dàita na colession ëd fonsion anté che minca a l é në spassi topològich a i é na topologìa pì cita ëd tute ansima a x ch a rend continue tute le fonsion costa topologìa as ciama topologìa débol generà da f coma soèns a i riva ël nòm che an euròpa ossidental as dòvra për ciamé costa sità a l é nen col che a dòvro ij sò abitant kiev a resta mach la trascrission an caràter latin dël nòm an russi dla sità nopà che la gent dël pòst a la ciama kijv an ucrain kijv a l é la capital dl ucrain a e fin daj temp dl union soviética a l é sità eròe dla scònda guèra mondial a resta ant sël cors ëd dniprò an russi dnepr che a l é ël pì gran fium dla nassion e un dij pì grand d euròpa as conta ant le legende che kijv a sia stàita fondà da tre fratej e na sorela kij s cech coriv e ljbid ant ël v sécol coma sentr dla tribù slava dij polian ël nòm an sens literal a veul dì ëd kij a sarìa formasse parèj a i è la costuma dë conté coma data ëd fondassion l ann la prima neuva scrita ant sla sità che a l abia na data a l é dl a i në son ëdcò vàire dj àutre che a podrìo esse pì veje ma dont as riess nen a stabilisse na data coste possibij sorgiss anterior as treuvo ant la conta dj agn dël temp e ant la prima crònica ëd nòvgorod dël giovo conteur andóa che as buta la data ëd fondassion dla sità a l ann da l kijv a ven capital dla russ ëd kijv ël podèj dij prinsi ëd kijv a goèrna tut l imperi che però viaman as dësbela an vàire podèj locaj ant ël la sità a ven crasà dai tàrtar mongoj dal a passa al gran prinsipà ëd lituania e peui a la repùblica dle doe gent nòm che a ìndica la monarchìa eletiva polonèisa lituan a dij temp dont as parla dal a passa a l imperi russ andóa a la resta fin a al moment dla rivolussion russa e a la guèra sivil ucrain a che a i ven dapress dapress a la vitòria dij bolsevich dal a ven a esse la capital dla rss d ucrain a durant la scònda guèra mondial a ven ocupà dal dë stémber dël fin a al ëd novémber dël për sò eroism ant la difèisa a la sità a l é stàit arconossù ël tìtol ëd sità eròe conforma a l órdin dël consèj superior ëd l urss dël ëd giugn dël órdin peui confermà dël presìdium dël consèj superior ëd l urss l ëd magg dël dal kijv a l è vnùita capital dl ucrain a andipendenta ant ël sécol che a fa ix an kijv a i era pì che abitant a la fin dël sécol che a fa xviii la popolassion a l era anviron a le përson e conforma al censiment dël a kijv a jë stavo abitant kijv a resta l ùnica region dl ucrain a pòst soviética dont popolassion a sia restà stàbila për quantità ant j agn dël sécol che a fa xx contut che la curva ëd chërsùa ëd soa popolassion a la sia giumaj da vàire virà a l angiù l amzura ëd soa diminussion a resta sempe motobin pì cita che nen cola dla nassion ciapà com antregh person e për mila contra për l ucrain a antrega e kijv a resta ëdcò l ùnica region che a ciama ij giovo a l imigrassion anterna da nt ij borgh pì cit e le region dla campagna lòn che fin a ambelessì a l ha fàit basta per ten e a livel la quantità ëd soa popolassion a la mità dël an kijv as contavo milion ëd përson e aj temp dl urss kijv an pràtica a l é trovasse a esse l ùnica region dl ucrain a andoa la përsentual ëd popolassion d adoss ucrain a a la montèissa ampressa dël dël a lë dël sòn as dev tant a sò stàtos ëd capital che a la migrassion mai pì finìa ëd popolassion agricola da nt la campagna le comun e ëd polach e d ebréo che na vira a l avìo na pì gran amportansa al dì d ancheuj as treuvo sò pèis përsentual arstrensù ëd vàire desen e d órdin ëd grandëssa la comun a dij russo contut che coma nùmer ëd përson e a la sia chërsùa ës treuva diminùija dal al dapress a l andipendensa a l é consumasse ël process dl emigrassion dj ebréo ij polach an pràtica a son dësparì d autut a na gran part dij russo dzortut ij fieuj dij matrimòni mës cc a son riqualificasse coma ucrain sòn ëdcò coma conseguensa ëd na pression polìtica che a l é rivà a proibì ëdcò fin a la reclam an lenghe che fusso nen cola ucrain a adess la popolassion dla sità a resta fàita a l d ucrain e al ëd russo an conseguensa ëd na gran pression da part dël neuv podèj polìtich motobin orientà contra a la russia e ëd gran anvestiment la sità a l ha përdù d amblé squasi tute le presense visuaj an lenga russa për vireje an lenga ucrain a ma bele parèj la lenga ëd relassion për la pì gran part dla popolassion a resta cola russa lenga che un quart dla popolassion a considera soa lenga mari conforma a vej sondagi darmagi che j ùltim sondagi a l abio mostrà che ël dij sitadin a preferiss parlé an russo ël n ucrain e për ël che a resta a fa franch tutun un dat pitòst dëscordant da col vej e che a buta an dubi la validità dij sondagi coma taj as trata ëd na confusion che a j fa da specc a na bataja polìtica centrà ansima a dle leture ideologisà dla situassion lenghìstica andóa ij sondagi soéns as comission o nen tant për savèj chèich còs da la popolassion quant për dimostré che un a l ha rason chiel a parte dal sécol che a fa ix kijv a l é stait un dij pòst prinsipaj për ël dësvlup anteletual dl euròpa oriental a parte da nt la fin dël sécol che a fa xvii l academia moghilian a ëd kijv a l ha formà vàire studios ëd gran nòm ëdcò al dì d ancheuj kijv a resta fondamental për siensa e formassion an tuta l ucrain a an sità a i é na gran partìa ëd sentr universitari dla sòrt vuz e antra costi dzortut l università nassional an kijv tàrass shevcenko ël conservatòri l academia moghilian a ëd kijv l università técnica nassional d ucrain a l academia nassional dle siense ucrain a l academia d architetura e costrussion l academia dle siense agrìcole kijv a resta un gran sentr ëd produssion për l ucrain a an sità an pràtica a son rapresentà tùit ij possìbij setor dla produssion da cola dël mangé a l aerospassial kijv a l è dzortut amportanta për la produssion ëd machinari an general ël setor metalùrgich la produssion legera e ël poligràfich la sità a l é pont d ancontr për vàire gròsse struture ad comunicassion ferovìe stra pòrt fluvial aeropòrt antërnassional colocà ant ël borgh ëd borìspol a kijv a i son musèo teatro e studi teatraj pr esempi ël teatro nassional dl òpera ucrain a tàrass shevcenko an sità a i son vàire monument ëd la coltura e dle bele art antra ij pì amportant as conto la pòrta d òr arcostrussion d època soviètica dle ruin e dla pòrta dl età ëd mes crasà da ij tatar mòngoj la gesia ëd santa sofìa dël sécol che a fa xi ël monasté vydubizkij dël sécol che a fa xi e al compless dla làura ëd kijv costruìa antra ël sécol che a fa xi e col che a fa xviii la gesia ëd san mìchel da le cùpole dorà la gesia dla salvassion ant sla beresta sécol che a fa xii e le gesie baròche dla resuression ëd sant andréa la pokrovskaja cola dla santa trinità e ij palass klovskij e marinskij pì che mità dla surfassa dla sità a l é fàita ëd bòsch parch e giardin e ant sò teritòri as treuvo ëdcò doj giardin botànich contut che ël dësvlup soèns sërvaj che a l é avnuje dapress a l andipendensa a l abia motobin scurtà la quantità ëd vèrd dla sità e che kijv a peula pì nen dì d esse la sità pì vërda dël mond a resta anco sempe un a dle pì vërde famos a son dzortut soe lèje a castagn d ìndia che a fiorisso a magg e dont përfum e fior bianche e rosse a son ël sìmbol dla sità sìndich vitalij klyko poeta ant ël franch provensal dla val d osta a nass ël ëd mars dël a cerlogne na borgià ëd sèn nicolà an na famija ëd viton a óndes agn a fasìa lë spaciafornèj a marsèja a quìndes ancora a marsèja ël lavapiat ant n obergi rintrà a ca ant ël a combat ant la prima goèra d indipendensa e a l é pijà përzoné tornà an val d osta dël a dventa cusiné al grand séminaire d osta dël a l é ordinà prèive a l é curà a vagrezèntse e pombozet peui dël parco a tsandeprà dël a l é caplan a barbanià e dël a front peui a dventa resior ëd vieyes dzora le z amaveulle e ant ël prior a sèn piére a meuir dël a l é sotrà dnans a la cesa ëd sèn nicolà soa poesìa l infan prodecco dël a l é l prim esempi ch a sia rivane ëd poesìa an valdostan jë strop a son n esempi dë strutura algébrica as trata d un a dle nossion pì amportante ant la matemàtica dzortut ant l àlgebra e a l é motobin rica d aplicassion për esempi ant la fìsica e ant la chìmica ël nòm a ven dal fransèis groupe a l é l nòm dovrà da galois che dël a l é ancorzusse dl amportansa dë studié ëd fasson sistemàtica la strutura general dle përmutassion dle rèis dj equassion polinomiaj na definission formal astrata dë strop a l é stàita smonùa dël da arthur cayley na codificassion dla teorìa djë strop as treuva ant ël traité des substitutions ëd camille jordan dël la definission dë strop astrat a ven da e h moore në strop a l é un monòid anté che minca element a l ha n anvers visadì a l é n ansem nen veuid con n operassion binaria ch a l ha coste proprietà s a i é gnun privo ëd confondse soens ël sign dl operassion a l é sotantendù e a së scriv mach ab pitòst che dj element a b a son ciamà përmutàbij cand ab ba se an në strop g a i val la proprietà che për tuti j g as dis strop comutativ o abelian soens jë strop abelian a së scrivo an notassion aditiva e a son ciamà mòdoj në strop a peul avèj na quantità finìa o infinìa d element ël nùmer d element ëd në strop finì a l é ciamà órdin ëd lë strop a son dë strop abelian a l é në strop nen abelian si n lë strop ëd përmutassion su n ansem con pì che n element a l é nen abelian n esempi amportant dë strop a l é l ansem dle simetrìe ëd na figura geométrica con l operassion ëd composission d àutri esempi anteressant dë strop as ancontro an ëstudiand la strutura dij cristaj ant un cristal j àtom ch a lo formo a son piassà an configurassion regolar le reitin e cristalin e ch as arpeto ëd fasson periòdica ant lë spassi le simetrìe ëd na reitin a cristalin a a formo në strop lë strop cristalogràfich ëd la reitin a la classificassion djë strop cristalogràfich a përmet d oten e na classificassion sempia e coerenta dla gran quantità dij cristaj ch a i son an natura da la definission dë strop a i ven o vàire proprietà elementar proprieta an në strop minca element a l ha mach n anvers dimostrassion si a e b a son tuti doi anvers ëd c a i ven che a a cb ac b b j assiòma ëd definission ëd në strop smonù dëdzora a son nen ij pì conòmich possìbij proprietà na strutura algébrica g dotà ëd n operassion assossiativa a l é në strop s a l ha n element nèutr u a snistra e minca a l ha n anvers a snistra a rëspet a u l istess për le proprietà a drita dimostrassion da a a u a i ven a au a a da sì dont uau ua e au u ch a veul dì che u a l é element nèutr ëdcò a drita apress a aa ua a e visadì aa u e a a l é ëdcò anvers d a a drita proprietà dimostrassion ant jë strop a valo le proprietà dë scancelassion proprietà l istess për la scancelassion a drita dimostrassion an dzorpì an në strop j equassion linear ax b e ya b a l han tavòta n ùnica solussion e da sòn a i ven la proprietà sì da press proprietà fissà le traslassion snistra e drita a son ëd bijession pijà n element a an në strop g as peulo definisse soe potense antreghe pr andussion a i na ven antlora sempe për andussion che donca doe potense d un midem element a son sempe përmutàbij un morfism o omomorfism antra jë strop g e g a l é na fonsion tal che si a l é surietiv as ciama ëdcò epimorfism s a l é inietiv as ciama ëdcò monomorfism cand a l é na bijession antlora a l é n isomorfism e g e g as diso isomòrfich e sòn as peul ëscrivse n isomorfism antra në strop g e chiel midem a l é ëdcò ciamà automorfism ëd g proprietà si a l é n morfism dimostrassion dont pr ëscancelassion proprietà si a l é n epimorfism e g a l é abelian antlora ëdcò g a l l é dimostrassion fissoma n element a ant lë strop g consideroma la fonsion definìa da as trata ëd n automorfism ëd g dit automorfism anterior generà da l element a j automorfism anterior ëd në strop g a formo a soa vira në strop ciamà lë strop anterior ëd g si g a l é në strop abelian antlora sò strop anterior a l ha mach l element identità e viceversa si e h a l é ancor në strop rëspet a la restrission dl operassion ëd g antlora h as dis sot ëstrop ëd g për vëdde si un sot ansem nen veuid a l é n sot ëstrop ëd g a basta verifiché che për minca an efet sota se ipòtesi e për minca për esempi a l é n sot ëstrop ëd dàita na famija nen veuida ëd sot ëstrop ëd g l antërsession ëd la famija a l é n sot ëstrop ëd g n àutr esempi ëd sot ëstrop ëd në strop g a l é l normalisant d un sot ansem visadì për as definiss ëdcò ël sot ëstrop ëd g generà da a visadì ël pì cit sot ëstrop ëd g ch a conten a me sot ansem në strop ës dis sìclich s a l é generà da n ùnich element n esempi a l é si a l é n morfism a l é n sot ëstrop ëd g ciamà la nos ëd e a l é n sot ëstrop ëd g pì an general si h a l é n sot ëstrop ëd g e h a l é un sot ëstrop ëd g antlora a l é un sot ëstrop ëd g e a l é un sot ëstrop ëd g si h a l é un sot ëstrop ëd g con la proprietà che antlora h as dis sot ëstrop normal ëd g për esempi tuti ij sot ëstrop ëd në strop abelian a son normaj ij sot ëstrop normaj ëd g a son tuti e soj coj sot ëstrop ch a son nos ëd chèich morfism ch a l han g me domini esempi ëd sot ëstrop normaj a son ël sènter e ël derivà visadi ël sot ëstrop generà da l ansem ëd tuti ij comutator proprietà si h e k a son sot ëstrop ëd g e h a l é normal antlora ël sot ëstrop generà da a l é hk dimostrassion dagià che a basta fé vëdde che hk a l é n sot ëstrop pijà për chèich donca proprietà si h a l é n sot ëstrop normal ëd g e a l é n epimorfism antlora f h a l é n sot ëstrop normal ëd g dimostrassion si ch as pija antlora për chèich donca proprietà si a l é n morfism e h a l é n sot ëstrop normal ëd g a l é n sot ëstrop normal ëd g dimostrassion pijà as oten che si g a l ha mach e g midem me sot ëstrop normaj antlora g as dis sempi për esempi jë strop sempi con un nùmer dëscobi d element a son pròpe jë strop ëd rotassion ëd polìgon regolar con un nùmer prim ëd bande në strop alternà su n litre a l é sempi gavà ël cas n si h a l é n sot ëstrop normal ëd g as peul definisse lë strop cossient g h dont j element a son ij lateraj gh për e l operassion a l é definìa me fhgh fgh la projession canonica a l é n epimorfism n esempi dë strop cossient a l é l ansem dle class ëd resta mòdol n as trata ëd në strop sìclich an efet minca strop sìclich infinì a l é isomòrfich a e minca strop sìclich finì a l é isomòrfich a chèich proprietà si h e k a son sot ëstrop normaj ëd g e antlora proprietà si h e k a son sot ëstrop ëd g con k normal a ven che teorema fondamental djë strop si a l é n morfism dë strop në strop g as ciama arzolùbil s a i son dij sot ëstrop anté che minca a l é normal an e a l é abelian la mecànica a l é la pì antica branca dla fìsica e a studia ël moviment dij còrp materiaj ël nòm dal grech a arciama dle liure con le màchine ma costa e d àutre aplicassion pràtiche al di d ancheuj a son pì d soèns argropà sotà l nòm ëd mecànica aplicà ch a coata l elasticità e fòrsa dij materiaj l idromecànica e l areodinàmica j angign la balìstica e via fòrt la mecànica teòrica a l é formà da doe part la cinemàtica e la dinàmica la cinemàtica as anteressa al moviment dij còrp da na mira geométrica sensa ocupesse ëd soe càose le fòrse ch a son nopà materia dla dinàmica la dinàmica a comprend ëdcò la stàtica visadì lë studi dle laj ch a governo l echilibri dij còrp dzortut ant ël passà la mecànica a l ha avù na posission privilegià rëspet a j àutre branche dla fìsica dagià che soe laj e sò concet a l han un rëscontr diret ant l esperiensa ëd mincadi motobin prima ëd soa enonsiassion rigorosa ij concet d andi fòrsa travaj e via fòrt a j ero già dovrà ant ij temp pì antich ij prim ëstudi ëd cinemàtica e dë stàtica a armonto ai grech antich ij problema astronòmich a l avìo cissà ël dësvlup dl anàlisi dël movimenti dij còrp le condission d echilibri per màchine sempie coma leve e pulìe a j ero già stàite studià an detaj da archimede e da eron a diferensa d la cinemàtica e d la stàtica fin a la fin dl età ëd mes la dinàmica a l era oget ëd divagassion filosòfiche astrate nen sostnùe da fàit ësperimentaj precis lë studi sientìfich ëd la dinàmica as peul fesse armonté an efet a l ancamin dël sécol ch a fa xvii cand galilei a l ha smonù ij fondament dël métod ësperimental për lë studi dij fenòmeno naturaj për rivé a la formolassion dle laj dël moviment andoa ël concet ëd fòrsa a dventa na grandëssa fìsica misuràbil antant che fin a antlora a l era stàita considerà mach tanme un concet amponù dal prinsipi ëd causalità e a pijava soèns un sens metafìsich a venta speté la fin dël sécol con newton a l era l achit d un neuv métod ch a l ha përmetù d àutri progress andrinta a cost métod për mojen dle laj dël moviment e ëd la laj dla gravitassion newton a l é stàit bon a dé na curnis e a antërpreté dij fenòmeno motobin diferent antra d lor tanme ël moviment ëd le bale ël moviment dij pianeta e via fòrt la mecànica a l é peui dësvlupasse an pressa e a l é dventà un model e un métod fondamentaj për ël dësvlup ëd tute j àutre branche dla fìsica e pì an general dla siensa ij sucess gropà a l usage ëd cost métod a son a l adoss dël mecanicism n ategiament coltural ëspantià ant j ambient sientìfich për podèj descrive ij fenòmeno cinemàtich a venta stabilì un sistema d arferiment përchè ij concet ëd moviment visadì cangiament ëd la posission andi acelerassion a l abio ëd sens a i é da manca ch a sio descrivù an chèich sistema d arferiment an dzorpì për capì le laj dla mecànica ëd fasson la pì sempia a i é ëdcò da manca ëd chèich idealisassion tanme ij concet ëd pont material còrp rèid moviment sensa fërtage e via fòrt a i son doi pont ëd vista possìbij me fondament ëd la mecànica ël prim a smon la mecànica tanme na siensa costruìa ëd fasson andutiva basà an sj esperiment e ch a l ha soe laj ch a peulo esse verificà an manera sperimental tutun dagià che coste laj teòriche a rësguardo soèns dj idealisassion për esempi ël moviment sensa fërtage na verìfica sperimental a l é pa possìbil da oten e na mira alternativa ch a évita cost tipo ëd dificoltà a l é ëd consideré la mecànica tanme na siensa tut afàit astrata fondà ansima a n ansem d assunsion inissiaj o laj dël moviment ch a sio conveniente e nen contraditòrie an fabricand cost sistema teòrich un a l é obligà ëd verifiché che a minca pass a i sia na liura con l univers real dagià che ël sistema a rësguarda ël moviment ëd còrp tut afàit ideaj dont le proprietà a son postulà ant j assunsion fondamentaj a basta mach ch a sia dësvlupà conforma a la lògica an dovrand ij prinsipi acetà dla matemàtica e soe conclusion a saran ëd conseguense vàlide dj assunsion che peui sòn a men a a d arzultà ch a l han na corëspondensa con ij moviment osservà dij còrp reaj a l é tuta n àutra chestion ch a dev esse decidùa apress an confrontand j arzultà con j esperiment fin a a la fin dël sécol ch a fa xix le laj dl ansidita mecànica clàssica o mecànica ëd newton as chërdìo bon e për tut fenòmeno fìsich al di d ancheuj a l é nopà ciàir che a i son dij fenòmeno anté che la mecànica clàssica a peul pa esse aplicà scritris an lenga anglèisa frances eliza hodgson a nass a manchester anghiltèra ël ëd novèmber dël tersa ëd sinch masnà sò pare a meuir dël lassand la famija ant la miseria sòn a possa la cita fanny a ancaminé a scrive coma mojen d evasion ant ël la famija as trasferiss a knoxville an tennessee an mérica a conòss swann burnett ch a dventrà sò òm dël e dont a divorsiërà dël scritris për grand e masnà soa produssion a consist an pì che quaranta lìber soa creassion pì avosà a l é ël protagonista ëd little lord fauntleroy un përsonage ëd bel deuit dventà dun a un model ampegnativ për le masnà d cola generassion publicà dël ël lìber a l ha avù dlonch sucess frances hodgson a meuir a plandome long island davzin a new york ël d otóber dël frances hodgson a l é stàita ëdcò autris ëd vàire comedie dont doe an colaborassion con sò scond marì ël médich stephen townsend scritor an lenga fransèisa georges joseph christian simenon a l era nassù a liège belgi ël ëd fërvé dël e a l é mòrt a losana ël dë stèmber dël a sëddes agn a l é dventà giornalista ëd crònaca a la gazette de liège dël a i seurt sò prim romanz au pont des arches petite histoire liégeoise dël as trasferiss a paris con soa fomna la pitris régine renchon e a ancamin a a scrive conte e romanz an tuti ij géner polissiesch eròtich dramàtich e via fòrt dal al a i seurto apopré dosent romanz na milen a ëd conte e vàire artìcoj ël përsonage pì conossù ëd simenon a l é ël comissari maigret anspirà a la përson a dël comissari nicolle ël prim romanz anté ch a compariss a l é pietr le letton dël an tut a i seurto stantessinch romanz dla serie ëd maigret pì vinteut conte fin a a maigret et monsieur charles dël pòch ëd temp dòp d avèj anandià la serie ëd maigret simenon a ancamin a a scrive coj ch a ciama sò romanz romanz o romanz dur ël prim a l é relais d alsace dël a i në surtran pì d sent fin a a innocents dël antramentre ch a scriv simenon a viagia e a tramuda soens chità paris a va an charentes e peui an vandéa ant ël as në va ant jë stat unì andoa a resta des agn a divòrsia e a maria denyse ouimet a torna an fransa e peui as trasferiss për la dariera vira an ësvìssera ant ël a pija la decision ëd chité dë scrive con un registrator a compon vintedoe dictées a torna a scrive dzortut për la redassion ëd soe mémoires intimes dël dòp che soa fija marie jo a l é massasse simenon a l ha otnù dun a un sucess ëd letor ma pitòst tard l atension ëd la crìtica bele che andré gide a l abia arconossulo tanme un dij mèj scritor an fransèis dij sò temp vàire romanz ëd simenon a son ëstàit adatà për ël cine o la television për esempi la nuit du carrefour ëd j renoir lassiòma ëd selession ac axiom of choice a l é n assiòma dla teorìa dj ansem formolà da zermelo ant ël a fortiss che se a l é na famija d ansem nen veuid a i é na fonsion ëd selession për visadì na fonsion dont ël domini a l é e ch a l ha la proprietà che për tuti j a diferensa da j àotri assiòma ch a fortisso l esistensa d ansem cobia separassion union potensa infinì rampiass l assiòma ëd selession a l é nen costrutiv përchè a dà nen na descrission dl ansem ant ës cas sì dla fonsion dont a fortiss l esistensa a l é për lòn che vàire matemàtich a preferisso nen dovrelo o cand ch a lo deuvro armarché ciàir andoa a l é dovrà la teorìa dj ansem ëd zermelo fraenkel a ven ciamà zf an giontand je l assiòma ëd selession a l é denotà zfc a i son vàire afermassion che ant la teorìa zf a son equivalente a l assiòma ëd selession an efet l enonsià originari postulà da zermelo a fortìa che për minca famija d ansem nen veuid a doi a doi disgionzù a esist n ansem seletor visadì ch a rancontra minca mèmber d an n ùnich element ij prinsipaj equivalent ëd l assiòma ëd selession a son si x a l é n ansem parsialman ordinà andoa che tute le caden e a son magiorà antlora x a l ha n element massimal ël prinsipi dël bon ordinament o teorema ëd zermelo a fortiss che minca ansem a l ha n bon ordinament visadì n ordinament andoa tuti ij sot ansem nen veuid a l han ën mìnim na conseguensa d ës prinsipi sì a l é che minca ansem infinì a l ha cardinalità ugual a chèich anté che a l é n nùmer ordinal ël prodot dë spassi squasi compat a l é squasi compat an minca ansem ordinà ëd fasson parsial a i é na caden a massimal rëspet a l anclusion an giontand je l assiòma ëd selession o soa negassion a la teorìa zf a i é gnun privo ëd creé ëd contradission sòn mersì ai doi teorema sì da press teorema ëd gdel l arzultà a l é nonsià ant ël na trassa dla dimostrassion a seurt dël ij detaj a son publicà dël si zf a l é na teorìa coerenta ëdcò zfc a l l é teorema ëd cohen si zf a l é na teorìa coerenta ëdcò zf ac a l l é a i son ëdcò ëd forme pì déboj dl assiòma ëd selession ch a ven o mincatant dovrà al pòst ëd col pien për esempi cand as gionto d àutri assiòma a la teorìa ch a sarìo an contrast con l assiòma pien dontré dij pì comun a son si a l é na relassion binaria ansima a n ansem nen veuid e për qualsëssìa a i é un con la proprietà che antlora a i é na sequensa an ch a l ha la proprietà che për tuti j a l é l assiòma ëd selession limità a cand la famija a l é numeràbil ël prinsipi dle selession numeràbij a l é pì débol dël prinsipi dle selession dipendente ma an efet vàire arzultà dont la dimostrassion natural a deuvra dc a son conseguensa con chèich ësfòrs an pì d l assiòma ëd selession a l ha fàit dlongh nasse dle discussion pen a ch a l é stàit formolà già dël ël bulletin de la société mathématique de france a publicava un debà antra baire borel hadamard e lebesgue an sl assiòma ëd zermelo e dl istess ann vàire artìcoj dij mathematische annalen a son ëstàit consacrà a cost argoment antra ij pì goregn opositor dl assiòma a i ero baire borel e lebesgue a venta dì che già prima ch a fussa formolà con precision da zermelo l assiòma ëd selession a l era stàit dovrà vàire vire ëd fasson amplìssita an matemàtica clàssica an particolar ant l anàlisi tutun tute coste aplicassion clàssiche a peulo esse giustificà an basand se mach an sl assiòma dle selession dipendente e an efet la pì part a l han mach damanca dël pì débol prinsipi dle selession numeràbij në strop ëd përmutassion ansima a n ansem a l é në strop g dont j element a son ëd përmutassion d e l operassion a l é la composission ëd fonsion la cardinalità d x a l é ciamà gré ëd g e j element d x a son soens ciamà litre la colession ëd tute le përmutassion d a l é soens denotà dagià che la composission ëd fonsion a l é associativa che l identità ansima a a l é na përmutassion e che l anversa ëd minca përmutassion a l é na përmutassion a arzulta che a l é në strop ciamà strop simétrich dzora x e che jë strop ëd përmutassion ansima a a son tuti ij sot ëstrop ëd s a i son almanch litre sym x a l é nen abelian an efet al concet dë strop ëd përmutassion a l é d aotut general trames a jë strop për via dël teorema sì da press teorema minca strop a l é isomòrfich a në strop ëd përmutassion ansima a dimostrassion la fonsion definìa da per tuti ij a l é n isomorfism tra e soa plancia minca strop ëd përmutassion g a agiss an sl ansem ëd soe litre x con n assion definìa da gx g x cand x a l é n ansem finì con n element antlora sym x a l ha n element e le përmutassion d x a son ëdcò ciamà sostitussion ël sot ansem dle sostitussion par a l ha element e a l é n sot ëstrop normal ëd sym x a l é ciamà strop alternà si g a l é në strop ëd përmutassion ansima a x e h a l é në strop ëd përmutassion ansima a y n isomorfism an tra la cobia x g e la cobia y h a l é na cobia t u anté che a l é na bijession a l é n isomorfism dë strop e për minca si x g e y h a son isomòrfich antlora jë strop g e h a son isomòrfich e j ansem x e y a l han la midema cardinalità ma g e h a peulo esse dë strop isomòrfich e x e y a peulo avèj la midema cardinalità sensa che x g e y h a sio isòmorfich tanme strop ëd përmutassion scritor ëscossèis an lenga anglèisa arthur ignatius conan doyle a l é nassù a edimborgh an ëscòssia ël ëd maj dël prim fieul dl artista charles doyle e a l é mòrt a crowborough ant ël sussex dël a l avìa fàit le scòle a lë stonyhurst college an almagna peui a l ha studià meisin a a la edinburgh medical school e a l ha fàit ël médich a southsea fin a al dòp a l é dédicasse mach pì a la literatura a l era tornà a la meisin a mach durant la guèra ant ël sudan contra ij derviss e cola contra ij boero anté ch a l era ufissial médich dël a l é stàit fàit sivalié soa preparassion médica a l ha përmëttuje d anandié un neuv géner literari dit dël romanz polissiesch sientìfich a l é dventà famos dzortut për sò përsonage sherlock holmes ant ij darié agn a l era dventà spiritualista an ëscrivend e mostrand an sl argument scritris an lenga anglèisa agatha mary clarissa miller a l é nassùa a torquay ant ël devon anghiltèra ël dë stèmber dël tersa fija d un rich merican e a l é mòrta a wallingford ant ël berkshire ël ëd gené dël da masnà a l avìa vivù an campagna sensa andé a scòla soa mare a l era ancariasse d soa istrussion a l ancamin dla guèra ant ël a va a travajé ant n ospidal dla cros rossa ancor dël as maria con archibald christie ch a sarà pilòta d reoplan durant la prima guèra mondial dl época dla guèra a l é sò prim romanz the mysterious affaire at styles scrivù përchè sfidà a felo da soa seur pì granda da già che agatha a l era passionà dle stòrie ëd sherlock holmes dòp d avèj divorsià la scritris a manten ël cognòm ëd sò prim marì as maria torna dël con l archeòlogh max mallowan dël a l é nominà dame a l é arnomà dzortut për avèj scrivù pì che an tra romanz polissiesch e colession dë stòrie curte dont ij përsonage pì conossù a son hercule poirot e tòta marple ma a l a scrivù ëdcò arpresentassion ëd géner polissiesch për ël teatro e ses romanz sentimentaj publicà con lë stranòm ëd mary westmacott ij sò lìber a l han vendù pì che doi miliard ëd còpie an tut ël mond vàire a son ëstàit publicà dòp soa mòrt ël romanz sleeping murder a l é surtì d col ann e da press a i son ëvnuje soa autobiografìa e le colession dë stòrie curte miss marple s final cases problem at pollensa bay e while the light lasts ant ël black coffee a l é stàit sò prim travaj teatral a esse butà an romanz da n àutr ëscritor charles osborne pont saint martin an piemontèis pont san martin an franch provensal pon sèn marteun a l é un comun dla val d osta ëd abitant a resta a chilòmeter da osta a méter an sël livel dël mar a l é ël prim paìs dla val d osta ch a s ancontra an rivand da la provincia ëd turin con la ferovìa o l autostrà da pont san martin a i part na strà për gressoney saint jean ël pont roman a resta anco al dì d ancheuj a testimonié l amportansa stratégica dël pais ant la mobilità dij temp imperiaj roman ant l età d mes ël pais a sarà sot al contròl dla famija bard ch a contròla ël tràfich stradal dla val d osta dël ël compromess dla bataja antra fratej ch a l é anandiasse dapress a la mòrt d ugon ëd bard a j dà ël pais e l castel ëd pont san martin a gulielm ëd bard da chiel a j passërà a sò fieuj anandiand ël branch dij pont san martin dla ca dij bard durant ël fassism ël comun as ciamava ponte san martino a pont san martin a i é na stassion dij treno as treuva an sla linia civass pré saint didier ël sìndich a l é marco sucquet da l bard an franch provensal bar a l é un comun dla val d osta ëd abitant ël pais as treuva a chilòmeter d osta an na gòrgia topa a méter an sël livel dël mar a l é ant un leu ëd passage për la comba ëd champorcher ël pais ëd bard a resta anfeodà a ugon ëd bard quand chiel a fa at ëd sotmission a tomà i dël peui castel ëd bard e pais a resto ciapà ant le question antra fratej ch a i ven o dapress a la mòrt d ugon e dël pais e castel a j van ai savòja con sòn la sgnorìa ëd bard as treuva separà da cola ëd champorcher che a i resta a la famija bard ël castel a ven angrandì dai savòja fin a a esse demolì da napoleon ai temp dla sconda anession a la fransa dël na vira che val d osta e piemont a j torno an man ai savòja a sarà arfàita la fortificassion ant la forma ch a së s ciàira anco al dì d ancheuj la stassion dij treno hne bard an sla lìnia civass pré saint didier a l é ant la comun a d hne ël sìndich a l é deborah francesca albina jacquemet dal scritris an lenga anglèisa edith newbold wharton a nass ël ëd gené dël a new york da george e lucretia jones ant na famija rica e amportanta dla sità a arsèiv n educassion privà e as forma na coltura sòlida e nen comun a ai sò coscrit mersì a la rica biblioteca d sò pare ant ël as maria con edward wharton banché ëd boston chiel a l avìa d serios problema mentaj e ël mariage a sarà maloreus a divorsiëran dël chèich agn apress ess se marià edith a ancamin a soa cariera literaria scrivend ëd poesìe e conte curte për lë scriber s magazine a viagia soens con sò òm e dël la cobia a tramuda an fransa la scritris a arsèiv d arconossiment për sò ampegn umanitari durant la prima goèra mondial a meuir a saint brice sous fret an val d oise l d agost dël ij sò lìber a comprendo romanz conte curte lìber ëd viage memòrie ant sò travaj a i son ëd fòrte anfluense ëd henry james ch a l era ëdcò sò grand amis scond edmund wilson a l é la stòrica dla sossietà merican a dij sò temp për la denonsia ant ij sò lìber dla sossietà aristocràtica e dle class privilegià merican e ij sò eròe tràgich a son vìtime dle convension opressive d un grop sossial e a finisso për crasesse da soj o për rassegnesse a soa s ciavensa e a vive da mòrt lìber ëd viage sò prim romanz ëd sucess romanz curt considerà soa ciadeuvra a conta la stòria dl amor impossìbil ëd doi dësgrassià dla neuva anghiltèra con chiel frome ch a l é marià ma a l ha nen ël corage d chité soa fomna ij doi moros a decido ëd massesse ansema campand se con la lesa ant un rivass ma la lesa a finiss contra n erbo chila a restrà invàlida e chiel a dovrà vive con doe fomne ch a l l han an ghignon na conta men amèra dij sò romanz precedent lìber ch a l ha avù un bon sucess ëd letor a conta le dificoltà d na cobia a resiste ai pregiudissi dl ambient sossial la capitolassion a sarà marcà da la fin ëd la relassion passional quatr volum ch a fan un ritrat dla vita dla vèja new york da j agn a j agn la teorìa dij nùmer mincatant ciamà ëdcò aritmética superior a l é un a dle pì vèje branche dla matemàtica armontand andaré a vàire milen e d agn le prime chestion considerà a j ero gropà ai problema ëd fé ëd cont e ai concèt elementar dl aritmética tra j àotri problema considerà ant la teorìa dij nùmer clàssica a i son vàire rompatesta matématich e ij problema dla paròla ant sò sust pì grand la teorìa dij nùmer as anteressa dle proprietà dij nùmer naturaj lòn ch a comprend la divisibilità lë studi dij nùmer prim e ëd coj compòst ëd sòlit ij problema e le congeture dla teorìa dij nùmer a son franch bel fé a enonsié e fòrt mal fé a dimostré a i son ëd problema ch a resto ancora duvert dòp senten e d agn dë sfòrs coma l avosà congetura ëd goldbach ant ij darié temp la teorìa dij nùmer a l ha avù d amportante aplicassion a le comunicassion an rèj e a la complessità computassional l albanìa shqipëri shqipëria an albanèis a l é un pais dl euròpa balcànica a confin a con ël montnèigr a nòrd òvest ël kosovo a nòrd est la macedònia dël nòrd a est e la grecia a sud a l é bagnà a òvest dal mar adriàtich e dal mar jòni la capital a l é tiran a a l ha na surfassa ëd km e a conta abitant l albanìa a l é për la pì part montagnosa e a l é travërsà da nòrd a sud da na serie ëd massiss dësregolar che mincatant a rivo fin a davzin a la còsta la sima pì àota a l é ël korab méter ij fium pì amportant a son ël drini a nòrd e la vjosa a sud arlongh la còsta a fa assè càod e a l é piuvos a durass a pieuv an mojen a sent di l ann con na temperadura mojen a d c a gené e c a luj viaman ch as va vers l anterior la temperadura a dventa pì rèida e dzortut an sle sime le precipitassion pì bondose jë sgav a l han arvelà d ansediament ëd prima dla penetrassion dj iliri dël temp dj iliri a i resto ën bon nùmer ëd tùmoj necròpoj fortësse e aglomerà urban spatarà për tut ël pais ch a testimònio ëdcò dla chërsenta anfluensa greca reste dla colonisassion greca dzortut për euvra ëd corint e corfù a i në son vàire a butrinti apolònia durass a butrinti a l é stàita dëscoatà n acròpoli cintà da na muraja grandiosa con set pòrte anté ch a i era un teatro andoa element roman as gionto a struture greche pì vèje ël midem fenòmeno ëd sovraposission as artreuva a apolònia un grand sit archeològich con muraje bagn monument tombaj ginasio e via fòrt dòp dla fin dl imperi roman d ossident ant ël sud as fa pì fòrta la penetrassion bisantin a dont an resto ël monasté d ardenitza la cesa ëd san michel a berati la cesiòta ëd mesopotam dël sécol ch a fa xi la strutura tìpica a l é a pianta basilical con cioché squasi sempe quàder a i son ëdcò na stanten a ëd monasté ortodòss dont squasi la metà da le part d argirocastr dai venessian an rivo fortësse castej e pont spatarà ën pòch daspërtut durass alessio butrinti valon a scutari ma squasi tuti armanegià o an ruin a con la dominassion turca la pì part dle cese a son ëstàite trasformà an moschee a elbasani a i në i é vàire ch a armonto a la fin dël sécol ch a fa xiv l albanìa nòm ofissial republika e shqipërisë a l é na repùblica ël president a l é ilir meta dal ël prim ministr a l é edi rama dal l àustria sterreich an alman a l é un pais dl euròpa central a confin a con svìssera e liechtenstein a òvest ungherìa e slovachia a est italia e slovenia a sud gërmania e repùblica ceca a nòrd la capital a l é vien a a l ha na surfassa d km e a conta abitant a l é mèmber ëd l union europenga l àustria nòm ofissial republik sterreich a l é na repùblica federal ël president a l é alexander van der bellen dal ël prim ministr a l é sebastian kurz vp dal l anflassion an àustria a l é al anviron na përson a minca eut a viv sota l livel ëd la povertà dal m ëd gené dël l àustria a deuvra l euro për savèjne ëd pi ch a guarda soa vos ël belgi belgië an neerlandèis belgique an fransèis belgien an alman a l é un pais dl euròpa ossidental a confin a con fransa pais bass gërmania e lussemborgh la capital a l é brussel a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant a l é mèmber dl union europenga dal congress ëd vien a al ël belgi a l ha fàit part dël regn dij pais bass lë stat indipendent belgi a l é stàit creà dël ël belgi nòm ofissial royaume de belgique koninkrijk belgië knigreich belgien a l é na monarchìa constitussional ël re a l é filip dai ëd luj ël prim ministr a l é elio di rupo sossialista dal dë dzèmber dal m ëd gené dël ël belgi a deuvra l euro për savèjne ëd pi ch a varda soa vos la bòsnia e erzegòvina bosna i hercegovina an bosnian a l é un pais dl euròpa balcànica a confin a con croassia serbia e montnèigr la capital a l é sarajevo a l ha na surfassa ëd km e a conta apopré milion e mes d abitant la bòsnia e erzegòvina a l é indipendenta dal la bòsnia e erzegòvina a l é no stat federal formà da la federassion dla bòsnia e dl erzegòvina e da la repùblica srpska ël distret ëd brko al nòrd est del pais a l é n entità autònoma la bòsnia e erzegòvina a l ha n ufissi ëd presidensa colegial dël a son stait elegiù efik daferovi për ij bosnian eljko komi për ij croat e mildorad dodik për ij serb la croassia hrvatska an croat a l é un pais dl euròpa balcànica a confin a a nòrd con la slovenia a nòrd est con l ungherìa a est con la serbia e a sud con la bòsnia e erzegòvina e l montnèigr a l é bagnà a òvest dal mar adriàtich la capital a l é zagabria a l ha na surfassa ëd km e a conta apopré abitant la croassia a l ha diciairà soa indipendensa ai ëd maj dël da cola dàita a l ha dij contrast con la slovenia a propòsit dle frontere a la fin dël la croassia a l ha duvertà ëd negossiassion për l adesion a l union europenga e dal m ëd luj dël a l é mèmber ëd l union europenga ël salari medi mensil a l é ëd éuro ël prodot anterior ëspòrch a l é ëd miliard d éuro la disocupassion a l é dël ël president a l é kolinda grabar kitarovi dal ël prim ministr a l é zoran milanovi la fransa france an fransèis a l é un pais dl euròpa ossidental mèmber ëd l union europenga a confin a con belgi lussemborgh gërmania svìssera italia mònaco spagna e andorra për la forma d soa part continental ël pais a l é ëdcò ciamà lesàgon la capital a l é paris a l ha na surfassa ëd km e a conta abitant ël dla popolassion dl union europenga ai dë stèmber a l é stàita proclamà la tersa repùblica ant ël sécol ch a fa xx la fransa a l é stàita amplicà an vàire conflit le doe guère mondiaj le guère d indocin a e d algerìa j antërvension an ciad e an zaire an lìban e la guèra dël gòlf la popolassion a l era d milion d abitant ant ël e ëd milion ant ël dël a i son ëstaje nassense e mòrt la disocupassion an fransa a l é a l é al an fransa metropolitan a dàit dël ij fré pùblich a son al dël prodot anterior ëspòrch dël ël passiv pùblich a l é stàit dël dël prodot anterior ëspòrch ël dj abitant a viv sota la seuja dla miseria éuro al mèis ël tass ëd risparmi dle famije a l é dël lë dl eletricità a l é fornì dai reator nuclear an fonsion ël rest dal carbon ël gas l energìa idràulica e j energìe arnovàbij eòlich e fòto voltàich ch a arpresento l ëd la produssion dël ël dël prodot anterior ëspòrch a l é stàit dedicà a l arserca e al dësvlup la fransa a l é ël pais pi visità al mond dël ij torista a son ëstàit milion dal m ëd gené dël la fransa a deuvra l euro për savèjne ëd pi ch a varda soa vos la fransa nòm ofissial république franaise a l é na repùblica ël parlament fransèis a l é formà dal senat sénat con senator e da la ciambrea nassional assemblée nationale con diputà ël prim ministr a l é sernù dal pressident e a partagia con chiel ël podèj esecutiv ël president a l é emmanuel macron dal maj ël prim ministr a l é jean castex an fransa a i son anviron comun e dont a son cole con pi che abitant l almagna deutschland an lenga tedesca a l é n pais dl euròpa sentral mèmber ëd l union europenga a confin a con danimarca polònia repùblica ceca àustria svìssera fransa lussemborgh belgi e pais bass la capital a l é berlin a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron milion d abitant ël dla popolassion dl union europenga l almagna a l é riunificasse dël apress l adossion dël tratà d unificassion dij d ost e la signadura dël tratà d mosca dij dë stèmber l adesion dl almagna oriental a la repùblica federal a l é vnùita ai d otóber la popolassion a l era d milion d abitant ant ël e d milion ant ël la disocupassion a l é al dël ël dël prodot anterior ëspòrch a l é stàit dedicà a l arserca e al dësvlup apopré ël dl eletricità alman a a l é fornìa da j anstalassion nuclear l almagna nòm ofissial bundesrepublik deutschland a l é na repùblica federal ël president a l é joachim gauck dal ël prim ministr bundeskanzler a l é angela merkel cdu dal la gërmania a l é formà da ëstat federaj bundeslnder elencà sì sota ij lnder a son peui sudividù an distret kreise a i na son complessivament dal m ëd gené la gërmania a deuvra l euro për savèjne ëd pi vardé soa vos la grecia an grech a l é un pais dl euròpa meridional a confin a con albanìa macedònia dël nòrd bulgarìa e turchìa la capital a l é atene a l ha na surfassa ëd km e a conta apopré abitant a l é mèmber ëd l union europenga dal al an grecia a i é staje la ditatura dij colonej la grecia nòm ofissial a l é na repùblica ël president a l é prokopis pavlopoulos dal ël prim ministr a l é alexis tsipras dal dal m ëd gené dël la grecia a deuvra l euro për savèjne ëd pi guarda soa vos l italia a l é un pais dl euròpa meridional mèmber ëd l union europenga a confin a con fransa svìssera àustria slovenia vatican e repùblica ëd san marin la capital a l é roma a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron milion d abitant ai dë dzèmber ël parlament a anviara ël prim censiment dla nassion as conto apopré milion d abitant la popolassion a l era ëd milion d abitant ant ël e ëd milion ant ël a vivo ant l italia spece animaj e pì che spece vegetaj l italia nòm ofissial repubblica italiana a l é na repùblica ël president dla repùblica a l é sergio mattarella dal ëd gené dël ël prim ministr a l é giuseppe conte lë stat a l é formà da region provinse e comun e a i son quìndes region a statù ordinari piemont liguria lombardìa véneto emilia romagna toscan a umbria lassio marche abruss molise campania pulia basilicà calabria e sinch region autònome a statù special val d osta trentin sud tiròl friul venessia giulia sicilia sardëgna l anflassion a l é al dël su propòsta dël ministr a le finanse quintin sela ël parlament a decreta che la lira piemontèisa a dventa la lira itàlica rampiassand tute j àutre monede an sël teritòri dla nassion dal m ëd gené dël l italia a deuvra l euro për savèjne ëd pi guarda soa vos la lenga nassional a l é l italian da banda d costa a i son tante lenghe locaj an tuta la nassion vardé le vos dle region la lituania lietuva an lituan a l é un pais dël nòrd est dl euròpa a confin a con letònia bielorussia polònia e federassion russa exclave ëd kaliningrad a l é bagnà dal mar bàltich la capital a l é vilnius a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant dal a l é mèmber ëd l union europenga dont a l ha la pressidensa dal m ëd luj ël teritòri dla lituania a l é formà a nòrd e a sud da colin e moréniche d aotëssa màssima antorn a méter e a l é rich ëd lagh d orìgin glassial ant la part sentral ocupà an part dal bassin dël fium nemunas a së spantio bòsch e pasture la còsta assè curta a l é pian a e sabiosa con banch an tra ij pì àot d euròpa dal prim mileni agc la zòna dël nenumas a l era abità daj balt ij balt litoan a l han ocupà la region ant ël sécol ch a fa x an organisand se an tribù l unificassion polìtica dël pais a l é stàita possà nen mach dal creesse ëd rapòrt feodaj ma ëdcò tanme reassion a la polìtica espansionìstica dl órdin dij sivalié alman cap dël pais a l é dventà ël duca mindanngas ch as fa batesé dël e ant ël a arsèiv dal vësco ëd roma nossens iv la coron a real ant ël la fòrta contrarietà dij sò sùdit a lo possa a abiuré sò sucessor a dovran ëmné ëd lòte sangonante contra ij crosià ël ver fondator dlë stat litoan a l é l arsiduca gedimin ch a pasia ël pais a n ameliora l organisassion anterna e a men a na goèra squasi contìnoa contra ij léton cand a meuir la lituania a ten ëdcò teritòri fin a a j anviron ëd minsk novgorod polock e smolensk ëdcò ël duca ëd chijv a l era vassal dël granduca ëd lituania ij crosià a ranfòrso j atach contra la region an ampadronend se dle zòne costiere e dël castel ëd kovno dal al a i son ëstàite ëspedission militar crosià contra la lituania ël prinsi jagello a l é forsà a dé a l órdin dij sivalié alman na part dla region ëd mud pì tard jagello as convertiss al cristianésim e tanme marì d edvige d angiò a dventa ëdcò re ëd polònia con ël nòm ëd ladislao ii an unificand lituania e polònia mach antlora ant la capital vìlnius as anstituiss un vëscovà e ij nòbij lituan as convertisso al cristianésim bele che unìe polònia e lituania a son restà indipendente e la lituania a l ha segoità a elege so granduca sota l granduca vitold la lituania a riva a soa màssima espansion a metà dël sécol ch a fa xv sò confin a rivo fin a squasi a mosca e passà ël dnepr an ucrain a ansema a la polònia la lituania a arpossa an manera definitiva j atach dij crosià con la bataja ëd grunwald dël a la fin dël sécol ch a fa xv a ancamin a a esse mnassà da mosca për fé front a j atach dj armade moscovita la diplomassìa lituan a as avzin a ancora ëd pì a la polònia dël a së stìpula l union ëd lublin ch a compòrta l ancorporassion dla lituania a la polònia bele ch a continoèissa a avèj n aministrassion autònoma j aotorità sentraj a stasìo a varsavia e dël ël polonèis a dventa lenga ofissial an lituania dòp dla spartission dla polònia dël na cita part dla lituania an sla riva snistra dël nemunas a passa a la prussia ma la pì part dël teritòri lituan a l é pijà da la russia ij nòbij e ij paisan a preuvo a arviresse ant ël e ant ël a la dominassion zarista ma a i riesso nen a la fin dël sécol ch a fa xix j anteletoaj as buto a la testa dël moviment nassionalista e a ancamin o a fé seurte ij prim giornaj an lenga lituan a ës moviment a l é adressà nen mach contra la dominassion russa ma ëdcò contra l anfluensa dij nòbij polonèis possà da la rivolussion russa dël as radun a a vilnius l ansidit parlament lituan ch a ciama inutilment l autonomìa al zar durant la prima guèra mondial ij partì polìtich lituan as buto d acòrdi e ël ëd fërvé dël sota la protession dl esèrcit alman a proclamo lë stat lituan andipendent e a eufro la coron a a n prinsi alman a s oponìa a cost govern ël partì comunista lituan che sota la goida ëd micheviius kapsulus as ampadroniss dël govern e a ciama agiut al govern soviétich russ ma dl ost a torna al podèj ël govern ëd prima dl otóber durant la goèra polonèisa soviética ël general polonèis eligowski a pija vilnius e j anviron e a në diciara l anession a la polònia ël govern lituan a l aceta nen e as dev tramudesse la capital a kovno fin a al ant ël an lituania che antratant a l era dventà na repùblica a i seurt na neuva constitussion e ël govern a buta an euvra n arforma agraria ch a colpiss ël latifond ant ël gené dël l esèrcit lituan a òcupa ël pòrt ëd memel ch a fasìa part dla prussia oriental ancorporandlo coma teritòri autònom dla repùblica lituan a fin a al a governo ij partì polìtich republican ch a siglo n acòrdi con l union soviética ëd nen agredisse ant ël con un colp ëd man a va al podèj ël regim ditatorial dël pressident smeton dël estònia letònia e lituania a firmo l antèisa bàltica n acòrdi ëd colaborassion dzortut për la difèisa dël mars l almagna a òcupa memel e ël govern lituan a stìpula n neuv acòrdi con l union soviética la sità ëd vilnius e j anviron ocupà da l union soviética a l anvasion dla polònia dlë stèmber a son rendù a la lituania ma ant ël a i é n àotr colp dë stat ël neuv govern ëd j paleckis a uniss la lituania a l union soviética tanme repùblica soviética la lituania a ven ocupà da j armade alman e durant l anvasion dl union soviética e a la fin dla goèra a torna sota l contròl dl union soviética cand ch a i dròca la muraja ëd berlin la lituania a torna indipendenta già abità an época mesolìtica la region a goerna dl era neolìtica iv ii milegn agc mach oget d ambra e siràmica dël prim perìod dl era cristian a a i resto bizó an argent e bronz giumai dësblà ij castej an bòsch dl àuta età ëd mes sécoj ix xiii a i resto ancor dij castej an pera a pianta quadrà o poligonal dël sécol ch a fa xiv soens sircondà da aglomerà urban con ëd ca patrissie da la rica decorassion gòtica tanme ca perkunas a kaunas apress lë spantiament dël catolicésim a l é ancaminasse la costrussion d edifissi religios dont ël pì amportant a resta sant ana a vilnius con l antensifichesse dij rapòrt con j àutri pais a ancaminé dal sécol ch a fa xvii a son fabricà vàire edifissi cese e palass baròch tanme la cesa ëd santa catlin a a vilnius dël sécol ch a fa xviii ampressiosìe ëd piture e sculture da banda ëd sòn as dësvlupa la pitura monumental frësche dël monasté ëd paaislis davzin a kaunas ëd delbene m a palloni e d àutri e la decorassion ëscultural sant pé e pàul ëd p peretti g m galli e àutri artista unìa a la russia dël la region a dësvlupa na soa scòla artìstica scòla ëd vilnius dont a fan part vàire artista d ispirassion neo clàssica tanme l architet l stuoka gucevius ël pitor smugleviius e lë scultor k jelkis apress ij sò anlev a dësvlupo tema romàntich e realista tanme ij pitor v vankaviius e k ruseckas da la mità dël sécol ch a fa xix le sità a chërso an pressa as costruisso ca e edifissi pùblich an ëstil eclétich antramentre che ant la pitura a së spantia viaman ëd pì la tendensa realista a l ancamin dël neuvsent a l é fondà l academia nassional lituan a dont a fan part m k iurlionis e jë scultor j zikars e p rima pì tard a së spantia la corent costrutivista ëd v dubeneckis e v zemkalnis landsbergis ma ël realism e le tendense nassionalìstiche a dòmino ancor për un pess dël a i nass la scòla artìstica d kaunas ch a archeuj ij mej artista realista tanme a muidzinaviius p kalpokas e jë scultor v grybas e j mikenas durant ël perìod soviétich ij tema dominant a son ëstàit coj stòrich dzortut coj gropà al passà arvolussionari o a l travaj con artista tanme v mackeviius a savickas s usinkas j art aplicà a l han trovà soa sbocadura dzortut ant ël setor dla mobilia l anflassion a l é a l la lituania nòm ofissial lietuvos respublika a l é na repùblica la pressidentëssa a l é gitanas nausda ël prim ministr a l é ingrida imonyt dal ël lussemborgh lëtzebuerg an lussemborghèis luxembourg an fransèis luxemburg an alman a l é un pais dl euròpa ossidental a confin a con fransa gërmania e belgi la capital as ciama ëdcò lussemborgh a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant a l é mèmber ëd l union europenga ël granducà dël lussemborgh nòm ofissial groussherzogtum lëtzebuerg grand duché de luxembourg groherzogtum luxemburg a l é na monarchìa costitussional ël granduch a l é henri dal ël prim ministr a l é xavier bettel dal dal m ëd gené dël ël lussemborgh a deuvra l euro për savèjne dë pi guarda soa vos malta a l é un pais dl euròpa meridional dantorn a confin a mach con ël mar mediterani la capital a l é la valëtta a l é mèmber ëd l union europenga an dzorpì dl anglèis a malta as parla ël malti l ùnica lenga semìtica scrivùa ant l alfabet latin che a l ha ëdcò tante paròle d adoss italian a dzortut ant la lenga sostnùa malta nòm ofissial repubblika ta malta republic of malta a l é na repùblica ël president a l é marie louise coleiro preca dal ël prim ministr a l é joseph muscat dal m ëd gené dël malta a deuvra l euro për savèjne ëd pi guarda soa vos la moldavia nòm ufissial repùblica ëd moldavia an romen republica moldova përnonsià a l é n pais sensa mar dl euròpa dl est ch a confin a con la romanìa a òvest e l ucrain a a nòrd est e sud la capital a l é chiinu a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant dont doi ters a son romenòfon e un ters a l é russòfon la moldavia a l é stàita mèmber dle nassion unìe dël consèj d euròpa dël wto dl ocse dël guam dël csi dël bsec e d àutre organisassion antërnassionaj la moldavia àor a mira a intré ant l union europenga e a l ha aplicà l prim pian d assion ëd tre agn ant l àmbit dla polìtica dë vzinansa europenga enp ël nòm moldavia a ven da l omònim fium dont la val a l é stàita ël sènter polìtich dël prinsipà ëd moldavia fondà dël l adoss dël nòm dël fium a l é pa ciàir na conta a dis che l prinsi drago a l ha ciamà l fium parèj dòp avèj cassà n ur con sò can molda ël can tròp strach a l é nijà ant ël fium e sò nòm a l é stàit dàit al fium e al prinsipà a l adoss teritòri rumen la moldavia a l é stàita gionzùa a l union soviética apress la sconda guèra mondial dël na vira dësblasse l union soviética la moldavia a l é vnùita indipendenta con j istess confin dla repùblica socialista soviética ëd moldavia ël luj a l é stàita adotà la neuva constitussion ëd moldavia na binda dël teritòri moldav arconossù a la riva est dël fium dnìster a l é passà de facto sot ël contròl dël goern secessionista dla transnistria dal as trata d un pais dzortut agrìcol a l era ciamà la frutera dl union soviética dal cròl dl union soviética ël cit pèis dij servissi tersiari ant la conomìa dla moldavia a l ha tacà a chërse e a dominé l prodot interior concc ancheuj anviron me n arzultà dël cal d industria e agricoltura comsëssìa la moldavia a resta ël pais pì pòver d euròpa la moldavia nòm ofissial republica moldova a l é na repùblica parlamentar con un pressident me cap dë stat e n prim ministr me cap ëd goern ël president a l é maia sandu ël prim ministr a l é aureliu ciocoi dal ël prinsipà ëd mònaco monaco an fransèis mnegu an dialet monegasch a l é n cit pais dl euròpa meridional a confin a mach con la fransa la capital a l é mònaco a l ha na surfassa d km e a conta anviron abitant ël prinsipà a comprend mònaco sità monte carlo sità creà dël la condamine ël pòrt fontvieille a òvest e ël larvotto a est ël sit ëd mònaco a l era abità fin dai temp preistòrich a l é stàit fondassion fenissa focèisa peui roman a ant ël quàder dla lòta antra guelf e ghiblin franois grimaldi taparà via da génoa dël as ampadroniss ëd mònaco travestì da monio coma ij sò òm da sì a son ëvnuje sò stranòm ëd la furbissia e ij doi monio armà ch a figuro an sl ansëgna dij grimaldi comsëssìa a l ha pa riussì a goernelo dël un mèmber ëd la famija grimaldi a l ha catà la sgnorìa ëd mònaco dai genoèis carl i a l é anstalasse a mònaco dël ant ël l indipendensa a l é arconossùa mònaco a l é stàit sota protetorà spagneul peui dventà ocupassion dal al peui sota protession fransèisa dal al dal al a l é stàit gionzù a la fransa peui a l é passà sota l protetorà dël regn ëd sardëgna dal al prima ëd torné sota la protession dla fransa menton e ròca brun a propietà dij grimaldi a son passà për tratà a la fransa dël sota napoleon iii ël prinsipà ëd mònaco nòm ofissial principauté de monaco principatu de mùnegu an dialet monegasch a l é na monarchìa costitussional ël prinsi a l é albert ii dal ël prim ministr ministre d état a l é serge telle l atività prinsipal a l é ël torism dal ëd gené mònaco a deuvra l euro për savèjne ëd pi guarda soa vos tute le matin a i é ël mërcà ant la piassa d arme dla condamine ël montnèigr crna gora o an montneigrin a l é un pais dl euròpa balcànica a confin a con serbia kosovo albanìa croassia e bòsnia e erzegòvina a l é bagnà a òvest dal mar adriàtich la capital a l é podgorica a l ha na surfassa ëd km e a conta apopré abitant ël montnèigr a l é sèmper stàit de facto indipendent soa indipendensa a l é stàita ufissialment arconossùa dal congress ëd berlin dël prinsipà fin a l peui regn dël ël montnèigr a l é stàit inserì ant ël regn dij serb croat e sloven peui regn ëd jugoslavia dël quand che tito a l ha fondà la repùblica socialista federal dla jugoslavia ël montnèigr a l ha fane part coma repùblica federà dòp che la jugoslavia a l é dësblasse ël montnèigr a l é restà unì a la serbia ant la repùblica ëd serbia e montnèigr ai ëd magg dël la popolassion dël montnèigr a l ha votà për dësgionz se da la serbia l indipendensa dël montnèigr a l é stàita proclamà a podgorica ai ëd giugn dël ël montnèigr nòm ofissial republika crna gora a l é na repùblica ël president a l é filip vujanovi da l indipendensa ël prim ministr a l é milo ukanovi dal ij pais bass ciamà ëdcò olanda nederland an olandèis a son un pais dl euròpa ossidental a confin o con gërmania e belgi le capitaj a son l aja e àmsterdam a l han na surfassa ëd km e a conto anviron abitant a fan part ëd l union europenga ij pais bass nòm ufissial koninkrijk der nederlanden règn dij pais bass a son na monarchìa constitussional ël re a l é gulielm lissànder dai avril ël prim ministr a l é mark rutte liberal dal d otóber da na mira formal ël regn dij paìs bass a l é formà da la part europenga dij paìs bass as compon ëd dódes provinse dal m ëd gené dël ij pais bass a deuvro l euro për savèjne ëd pi guarda soa vos ël regn unì ëd gran brëtagna e irlanda dël nòrd a l é në stat dl euròpa ossidental e a l é formà da quatr pais anghiltèra a sud gàles a òvest e scòssia a nòrd ant la gran brëtagna irlanda dël nòrd ant l ìsola d irlanda a confin a con la repùblica d irlanda la capital a l é londra ch a l é ëdcò la capital dl anghiltèra ël drapò nassional a l é lunion jack adotà ofissialman dël ël regn unì a fa part dël commonwealth e l ha fàit part dl union europenga a l ha na surfassa ëd km e a conta apopré milion d abitant ël dla popolassion dl union europenga an dzorpì che londra àutre sità importante a son manchester liverpool birmingham e bristol an anghiltèra cardiff la capital dël gàles edimborgh la capital e glasgow an scòssia belfast la capital dl irlanda dël nòrd la popolassion a l era d milion d abitant ant ël e ëd milion ant ël ël regn unì a l é na monarchìa costitussional dal ël cap dlë stat a l é l argin a elisabeta ii ël regn unì a l é na democrassìa parlamentar ël parlament a l ha doi branch la ca dij comun elegiùa a sufrage universal e la ca dij lord con segg dont a son arditari a van al clero anglican dont j arsivësco ëd canterbury e york a son nominà dal re sensa che la caria a peussa esse ardità ël prim ministr a l é theresa may conservator dal ël regn unì a l ha nen na constitussion ma as res ansima a d laj fondamentaj che a ancaminé dal sécol ch a fa xiii a l han limità sempe d pì ël podèj dij monarca la moneda dël regn unì a l é la sterlin a j amportassion dla nassion a ven o për ël da l union europenga për ël da jë stat unì për ël daj pais an dësvlup j esportassion a van për ël ant l union europenga për ël ant jë stat unì për ël ant ij pais an dësvlup dël l dël prodot anterior ëspòrch a l é stàit dedicà a l arserca e al dësvlup sempre dël ël passiv pùblich a l é stàit anviron dl dël prodot anterior ëspòrch scond ël fond monetari antërnassional la romanìa romnia an romen a l é na repùblica semi pressidensial unitaria ch as treuva fra l sénter e l sud est dl euròpa a nòrd ëd la granda penìsola balcànica e a la costa òvest dël mar nèir a confin a con l ungherìa la serbia l ucrain a la moldavia e la bulgarìa a coata na surfassa ëd kilométer quàder e a l ha n clima temperà continental con sòj milion d abitant a l é l nùmer set fra j pais pì popolos ch a son mèmber dl union europenga soa capital e sità pì amportanta a l é bùcarest la nùmer ses fra le sità pì grande dl union europenga la romanìa a l ha apopré j istess termo dl antica provinsa dacia ant l imperi roman e a l é formasse parej quand che dël ij prinsipà ëd moldavia e valachia a son bindasse sota l istess monarch ch a goernava tùit ij doi an union përsonal a l ha otnù l indipendensa da l imperi otoman dël a la fin dla i guera mondial la transilvania la bucovin a e la bessarabia a l han unisse a l esistent sovran regn ëd romanìa a la fin dla ii guèra mondial l urss a l ha ocupà la region a nòrd est che peui a l é dventà lë stat a part ëd moldavia la romanìa a l é donch dventà në stat sossialista e mèmber dël pat ëd varsavia apress la rivolussion dël la romanìa a l ha anandià la transission a la democrassìa e a la conomìa mercantil capitalista da col moment lì le cianse d vita a l han ameliorà motobin e ancheuj la romanìa a l é n pais con na chërsenta class media e àuta e n àut pontegg ant ìndes ëd dësvlup uman a l é rintrà ant la nato dël e ant l ue dël m gené apress la lesta chërsùa conòmica dj agn la romanìa a l é dventà na conomìa fondà për la pipart an sij servissi ma a l é dcò industrial an produvend angign e energìa elétrica con ëd frere mé dacia viture e omv petrom anviron ël dla popolassion as consìdera praticanta ëd religion cristian a ortodòssa e a son parlant nativ ëd lenga romen a na lenga romanza oriental con na sgnora stòria coltural an romanìa a i son stàit e a i son bele adess d artista ëd mùsich e d anventor e as peul trové tante atrassion torìstiche mé l castel ëd dràcula romanìa a ven dal latin romanus ch a veul dì sitadin ëd roma ël prim usage ch as conòss d ës nòm as rëscontra dël sécol ant jë scrit ëd n umanista ch a scrivìa an italian mentre ch a viagiava për la transilvania la moldavia e an particolar la valachia ël pì vej document ch an resta an lenga romen a na litra dël stranomà letter of neacu from cmpulung a l é notòria përchè a conten ël prim rëscontr dël nòm dël pais la valachia a l é mëssionà con ël nòm ëd eara rumneasc la tera romen a teara dal latin terra tèra an romen corent a së scriv ara romneasc doe scriture romn e rumn a son stàite dovrà a l istessa manera fin a che ij dësvlup sociolenghìstich a l han mnà a la diferensa d sust antra dle doe forme rumn a l é passà a significhé travajeur angagià për débit mentre romn a l ha mantù l sust étnich apress l abolission dla servitù dël la paròla rumn a l é viaman perdùsse e a l é restà romn tudor vadimirescu un comandant rivolussionari dël prinsipi dël sécol ch a fa xix a l ha dovrà la paròla rumnia për arferisse mach al prinsipà ëd valachia ël dovrage dël nòm romania për arferisse a la patria ëd tùit ij romen con sò sust modern a l é documentà pr ël prim bòt al prinsipi dël sécol ch a fa xix ël nòm a l é stàit peui vnù ufissial da l dzémber dl otóber la gionta fassista d ion antonescu a l é dësbarassasse dël re carl e a l é lijassse a hitler la moneda dla romanìa a l é ël leu la romanìa a l é na repùblica ël president a l é traian bsescu conservator dal ël prim ministr a l é victor ponta sossial democràtich dal maj la federassion russa o mach an russ a l é un pais dl euròpa e dl asia a confin a con norvegia finlandia estònia letònia bielorussia lituania polònia ucrain a geòrgia aserbaigian kazakistan cin a mongòlia e corea dël nòrd la capital a l é mosca a l é l pì grand stat dël mond con na surfassa ëd km e a conta abitant la speransa ëd vita a l é dë agn la russia a goerna ël dj arserve mondiaj ëd petreuli e ël dj arsorse an gas ël ëd j esportassion dla russia a l é arpresentà dal petreuli tonelà dël la strutura conòmica anterna dla russia a l é ël càrich fiscal a monta al dël pal la federassion russa nòm ofissial a l é na repùblica federal ël president a l é vladimir vladimirovi putin russia unìa dai ëd maj ël prim ministr a l é dmitrij anatol evi medvedev la slovenia slovenija an sloven a l é un pais dl euròpa centro oriental a confin a a òvest con l italia a nòrd con l àustria a est con l ungherìa a sud e a est con la croassia a l é bagnà a sud òvest dal mar adriàtich la capital a l é lubian a a l ha na surfassa ëd km e a conta apopré milion d abitant a l é mèmber ëd l union europenga la slovenia a l é dventà indipendenta ij ëd giugn dël da antlora a l ha dij contrast con la croassia a propòsit dle frontere la slovenia nòm ofissial republika slovenija a l é na repùblica ël president a l é danilo turk dal ël prim ministr a l é borut pahor dal dal m ëd gené dël la slovenia a deuvra l euro për savèjne ëd pi guarda soa vos la spagna espaa an ëspagneul a l é un pais dël sud òvest dl euròpa a confin a con portugal fransa andorra e gibiltèra la capital a l é madrid a l ha na surfassa ëd km e a conta abitant a l é mèmber ëd l union europenga la spagna nòm ofissial reino de espaa a l é na monarchìa constitussional ël rè a l é flip vi dal giugn ël prim ministr a l é pedro snchez psoe la disocupassion an spagna a l é a l dël ël passiv a l é stàit dël dël prodot anterior ëspòrch dal m ëd gené dël la spagna a deuvra l euro për savèjne ëd pi varda soa vos lucrain a an ucrain trasliterà ukrajina ukr jin a l é në stat ëd l euròpa dl est da na mira literal sò nòm a veul dì tera d confin l ucrain a a confina con la russia a est e nòrd est con la bielorussia a nòrd òvest con la polònia la slovachia e l ungherìa a òvest con la romanìa e la moldavia e sud est con ël mar nèir a sud e l mar d azov a sud est a l ha na surfassa ëd km ch a la rend ël pais pì grand dont ël teritòri a resta tut an euròpa ël teritòri dl ucrain a a l é stàit abità për la prima vira almen mila agn fa e a podrìa esse stàit sia l prim pòst anté ch a son stàit anlevà dij cavaj sia l urheimat leu d orìgin dla lenga pròto indo europenga ant l età ëd mes la zòna a l é vnùa l sénter dla coltura est slava për la chërsùa dël potent stat ëd rus ëd kiev apress la fin dël sécol ch a fà xiii l ucrain a a l é stàita pretendùa goernà e spartìa da vàire podèj l hetmanà cosach a l ha predominà e a l ha fiorì durant ij sécoj xvii e xviii ma l ucrain a dësnò a l é sémper restà spartìa fin a a soa constitussion da repùblica soviética dël sécol xx dventand në stat independent mach dël l ucrain a a l é stàita për vàire temp un grané për tut ël mond grassie a sò seul dru dël a l era l ters pì grand esportator ëd forment quand che l a l é stàit n ann pì produtiv che l sòlit l ucrain a a l é un a dle region pì anteressante da la mira dle tère agrarie an dzorpì ël pais a l ha dësvlupà n industria con dij pich d ecessional tecnologìa ant l angegnerìa reospassial e ant j angign industriaj l ucrain a a l é në stat unitari fàit da oblast provinse na repùblica autònoma crimea e doe sità con statù special kiev capital e sità pi granda e sebastòpoj anté ch a stà la flòta dël mar nèir dle fòrse armà russe apress n acòrd ëd locassion an ucrain a a i é n sistema semi pressidensial con branche legislativa esecutiva e giudissiaria separà da la dissolussion dl union soviética l ucrain a a l ha la sconda forsa armà pì numerosa d euròpa apress cola dla russia ant ël pais a vivo milion ëd përson e dont ël a son d etnìa ucrain a con pcita presensa ëd russ bieloruss e romen l ucrain a l é la lenga ufissial dl ucrain a sò alfabet a l é sirìlich ël russ a l é ëdcò tant parlà le doe lenghe a së smijo motobin la religion pì spantià a l é l cristianésim ortodòss ch a l ha motobin anfluensà la coltura la mùsica e l architetura ucrain e ël nòm ucrain a a ven dal vej slav d est ukraina formà da u dapé e la rèis slava kraj visadì tèra donch ukraina a veul dì a la bordura o ch a confin a an ucrain krajina a veul dì mach pais tèra j uman dantorn e andrinta l ucrain a a armonto al mila agc con preuve ëd la coltura gravetian a sij mont ëd crimea dël agc la coltura cucuteni trypilian a a l é chërsùa ant na larga zòna ch a comprend dij tòch ëd la moderna ucrain a dont trypilia e l antrega region dël dnìper dnìster durant l età dël fer la tèra a l é stàita abità daj cimerian da jë sìtich e dai sarmàtich fra l agc e l agc a l é stàita part dël regn sìtich sitia pì tard le colònie dl antica grecia dl antica roma e dl imperi bisantin me tira òlbia pòntica e tmutarkan a son stàite fondà a ancaminé dal sécol vi agc arlongh la còsta nord est dël mar nèir e a son dësvlupasse bin fin a l sécol vi dgc ij gòt a son stàit sì ma peui a son passà j unn da j agn dgc dël sécol vii dgc la region dl atual ucrain a d est a l era ël sènter dla veja granda bulgarìa a la fin dël sécol la pipart dle tribù bùlgare a son migrà vers ëd diression diferente e ij casar a l han pijà ste tère la valuda dl ucrain a a l é la hryvnia l ucrain a a l é na repùblica ël president a l é petro poroenko da giugn ël prim ministr a l é volodymyr groysman l ungherìa an ungherèis magyarorszg a l é n pais sensa mar ant l euròpa sentral as treuva fra l bassin dij carpass e a l é limità da la slovachia a nòrd da ucrain a e romanìa a est serbia e croassia a sud slovenia a sud est e àustria a òvest a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron milion d abitant la sità magior e capital a l é budapest l ungherìa a l é mèmber dl union europenga dla nato dl ocdc ël grup ëd visegrd e dl àrea schengen la lenga ufissial a l é l ungherèis ch a l é la pì parlà lenga nen indo europenga ant l euròpa apress ij passagi an sa landa dij selt dij roman dj unn djë slav dij gépid e dj àver l ungherìa a l é stàita fondà vers la fin dël sécol ch a conta ix dal grand prinsi ungherèis rpd cap ëd tute le tribù con la honfoglals conquista dla marepatria sò anvod stevo i d ungherìa a l ha regnà da l ann e a l ha convertì l pais a regn cristian për ël sécol ch a conta xii l ungherìa a l era chërsùa e dventà na media podensa d ossident apress la bataja ëd mohcs dël l ungherìa medieval a l é robatà e a l ha passà sentesinquanta agn sogetà da l ocupassion otoman a l ungherìa a l é donch passà al goern dj asborgh e dal ij posson identitari ungherèis a l han cissà d grande concession ëd podèi indipendent e la gionta dël nòm dël pais al nòm dël grand imperi austrìach dont a l era part ch a l é dventà imperi àustro ungherèis j atuaj termo dl ungherìa a son stàit stabilì dal tratà ëd trianon dël dòp la i guèra mondial quand che l pais a l ha perdù lë ëd soe tere ël ëd soa popolassion e l dla gent étnica ungherèisa ant la ii guèra mondial l ungherìa a l é stàita da la part dl podense dl ass suferend motobin ëd dann l ungherìa a l é donch passà sota l anfluensà dl urss ch a l ha possà për stabilì na ditatura comunista dura quaranta agn ël pais a l ha avù n ròl fondamental ch a l ha ablì d atension da tut ël mond prima con la rivolussion ungherèisa dël e la duvertura dël termo con l àustria dël ch a l ha dësmontà l isolament antra l mond capitalista e l comunista an portand al colass dël blòch comunista e al cròl dël mur ëd berlin ël otóber l ungherìa a l é vnùa na repùblica democràtica parlamentar e a l é considerà n pais dësvlupantse l ungherìa a l é n avosà pais torìstich ch a abliss torista për ann as treuva an ungherìa ël pì grand sistema d cave d eva termal dël mond e lë scond pì grand lagh termal dël mond lagh héviz ël pì grand lagh dl euròpa sentral lagh balaton e la pì granda prairìa natural an euròpa ël parch nassional d hortobgy l ungherìa nòm ofissial magyar kztrsasg a l é na repùblica ël president a l é jnos der dal ël prim ministr a l é viktor orbn fidesz dal nequassion algébrica a l é n ugualiansa dla forma anté che a l é un polinòmi ël gré dël polinòmi a l é ëdcò ciamà gré dl equassion ij coefissient dël polinòmi a son ciamà coefissient ëd l equassion minca x ch a sodisfa l ugualiansa p x a l é ciamà solussion o rèis ël teorema fondamental dl àlgebra a fortiss che minca equassion algébrica a coefissient compless ëd gré a l ha d solussion parèj si a l é l equassion con e si a n é solussion për ël teorema d ruffini l equassion a resta equivalenta a anté che q x a l é n polinòmi mònich ëd gré n si n as peul apliché torna s rasonament fin a a oten e n equassion equivalenta dla forma anté che a son le solussion distinte dl equassion e soe multiplissità o órdin con da sòn a i ven che përchè a sia solussion ëd multiplissità dl equassion p x a venta e a i basta che anté che a son le prime derivà ëd p ch as considera adess n equassion algébrica p x dont tuti ij coefissient a sio d reaj e dont a sia solussion ëd multiplissità antlora ëdcò a l é solussion dël midem órdin donca minca equassion algébrica a coefissient reaj ëd gré dispar a l ha almanch na solussion real j equassion algébriche ëd gré fin a al quart a admëtto fórmole algébriche për trové le solussion visadì le solussion a son otnùe an fonsion dij coefissient an dovrand na quantità finìa d adission multiplicassion sotrassion division estrassion ëd rèis sòn a l é già pì nen possìbil për j equassion algébriche generaj ëd quint gré me dimostrà da abel dël la dimostrassion a l é stàita pùblicà an sël giornal ëd crelle n enonsià esplìcit ëd condission necessarie e bastèivoj për che n equassion algébrica as peussa arzòlve ëd fasson algébrica a l é stàit otnù da galois an terminologìa moderna a fortiss che n equassion algébrica a l é arzolùbil për radicaj si e mach si lë strop ëd galois associà a l é në strop arzolùbil dàita n equassion ëd prim gré ax b a coefissient ant un camp con l ùnica solussion a l é përchè n equassion ëd second gré a coefissient ant un camp con a l abia d solussion a venta e a i basta ch a i sia ant ël camp n element tal che ant ës cas sì le solussion a son la metropolitan a d turin a l è un mojen ëd traspòrt pùblich dotà dël sistema ëd guida automàtica val ativà ant soa prima part dël ëd fërvé dël an ocasion dij gieugh olìmpich invernaj nùmer xx a diferensa ëd roma e milan per vàire agn a turin a i è pa mai ësta ie un servissi ëd metropolitan a contut che ant j agn dël neuv sent con l arfassiment dla via sentral via roma a l avèisso creà na galarìa sot a la strà ch a l avrìa dovù fé part ëd na linia sot tèra mach dël novémber dël a l è stàit aprovà ël proget ëd la linea camp vòl pòrta neuva dal confin òvest ëd la sità a le pòrte ëd colegn fin a a la stassion prinsipal dla ferovìa belavans a i era nen basta ëd finansiament per soa costrussion dl avril dël a l è stàit garantì un finansiament al ant l istess ann a l è stàit aprovà ël progèt che ai km originaj dla linia a l avrìa giontajne d àotri km për ëslonghé ël percors da pòrta neuva fin a a la stassion dël lingòt ij travaj a son ancaminasse da na mira ofissial dël dë dzèmber dël ël prim tòch da fermi a pòrta neuva a l è longh km e a l ha ëstassion da na mira técnica la metropolitan a ëd turin a resta na còpia precisa dla metropolitan a ëd lille an fransa a l han mantnù le mideme amzure la gtt gruppo torinese trasporti ch a gestiss l euvra a vàluta che për cost trat sì ël temp ëd përcorensa mojen a sarà ëd minute la stassion fermi cola paradis ch a j ven dapress e l depòsit dij treno as treuvo ant la comun a ëd colegn ën intrand ant la sità la metropolitan a a cor sot a cors fransa për peui viré anvers a pòrta susa passé sot a cors vitòrio emanuel ii e rivé a pòrta neuva la galarìa ch a men a ij treno dal depòsit ëd colegn fin a a la veja stassion ëd pòrta susa a l é stàita livrà dël giugn dël ël ëd fërvé dël a l è stàit inaugurà ël tragit fermi xviii dzèmber lë pcit tragit xviii dzèmber pòrta neuva a l è stait duvertà dl otóber dël ij travaj për la costrussion dël tragit pòrta neuva lingòt a son ancaminasse dël e a dovrìo terminé dël ël cost ëd realisassion dël proget antregh da colegn al lingòt a dovrìa esse d apopré milion d euro le stassion ch a resto an mojen a a méter l un a da nt l àotra a l han na longhëssa ëd m e con lòn a peulo pijé dij treno longh méter con na capassità ëd passagé mach le stassion dë scambi pòrta neuva e pòrta susa a saran pì grande le stassion a son stàite dissegnà da lë studi bernhard kohn associés ël sistema dovrà a l é ël val progetà da l asienda fransèisa matra catà da siemens e integrà ant ël siemens transportation system con n andi mojen ëd km h la capacità dla linia a sarà ëd passagé l ora an minca sens ëd marcia l antrames ëd temp antra ël passagi ëd doi treno a sarà mach ëd doi minute bele che ant j ore pì traficà a son ëdcò previst djë slongh ëd tragit a parte dal a òvest ëd colegn anvers a rosta e a sud dël lingòt anvers a piassa bengasi d antramentr as progeta la sconda linia ëd metropolitan a l orientament general a sarà nòrd sud e a passerà për ël sènter sità piassa castel ën ancrosiand la metro a pòrta neuva a smija sigur ch a partirà da orbassan ma a l é anco ancerta l àutra destinassion mapan san mò ò la venerìa ij travaj djë sgav ëd la metropolitan a a l han përmetù dle dëscuverte archeològiche a colegn a l han dëscoatà na gròssa necròpoli longobarda con pì che stanta sotrure l atual linia a l é pensasse ma pa ancor aprovasse na slonga da la stassion fermi fin a rosta dal otóber la metropolitan a ëd turin a fonsion a con cost orari sì filòsof e matemàtich bertrand arthur william russell cont ëd kingston a l era nassù a trellek ant ël monmouthshire gàles ël ëd mars dël scond ëd doe masnà sò pare a l era fieul ëd john russell ch a l era stàit prim ministr soa mare fija dël second lord stanley d alderley restà orfanin ch a l avìa tre agn a l era andàit a abité da sò grand ëd pare contra la volontà d sò pare a arsèiv na rèida educassion puritan a apress avèj arseivù n anstrussion për la pì part privà durant la qual a l avìa ëdcò amprendù bin fransèis e alman dl otóber a intra al trinity college a cambridge andoa a studia matemàtica e filosofìa e anté ch a treuva ëd professor tanme whitehead e mctaggart e a fa amicissia con gent me george edward moore lytton strachey george macaulay trevelyan e ancor d àutri për tuta la vita a l é stàit angagià ant ël sossial e la polìtica apress avèj vagnà un concors an matemàtica as vira vers la metafìsica dont as diplòma finì jë studi a vintedoi agn as trasferiss a l ambassà dël regn unì a paris e l ann apress dlë dzèmber as maria con alys pearsall smith a westminster anteressà ai problema sossiaj a decid ëd tramudé a berlin tèra dël sossialism da costa vìsita a scriv german social democracy apress la cobia a va abité ant un cit ciabòt davzin a haslemere anté che russell a dédica sò temp ai sò studi ëd filosofìa apress un viage ëd doi agn ant jë stat unì andoa a studia le geometrìe nen euclidée a términa dël un travaj ansima ai fondament ëd la geometrìa anté ch a sërcava ëd dimostré l indipendensa e la superiorità ëd metafìsica e epistemologìa rispet a la lògica matemàtica ch a nassìa an coj agn a mostra peui siense polìtiche a leeds fondamental për l evolussion ëd sò pensé a l é la partissipassion ant ël al congress antërnassional dij matemàtich a paris anté ch a intra an relassion con la scòla ëd peano lòn ch a j fa cambié idèja an sla lògica apress ël congress a studia ij travaj ëd peano peui a travaja a dësvlupé e estende la lògica matemàtica ëd peano e frege con soa fomna a tramudo ant na cita ca davzin a oxford ëd tansantan a chita la filosofìa për n angagg polìtich pì diret dël a i seurt ël prim volum dij principia mathematica e a torna a cambridge tanme letor an lògica a passa n àutr perìod an mérica antè ch a mostra n cors frequentà ëdcò da thomas stearns eliot a l università ëd harvard dventà passifista a chita sò ideaj liberaj e dël a rintra ant ël partì laborista a lë s ciòp dla guèra soe idèje a lo fan ëslontané da l ansegnament e a ven licensià dal trinity college a j eufro un pòst a l università ëd harvard ma a riess nen a oten e ël passapòrt dël as fa ses mèis ëd përzon për via d un sò artìcol passifista publicà an sël tribunal an cost perìod a scriv introduction to mathematical philosophy ant ël a vìsita la russia e a stërma nen soe crìtiche al sistema totalitari ch as prontava peui a va an cin a a ten e ëd lession ëd filosofìa a l università d pechin ant la prima dël a pija la polmonìa e për tre sman e a resta an broa dla mòrt chèich giornal giaponèis a dan fin a la notissia ch a l é mòrt rintrà dlë stèmber a maria dora black për ses agn la cobia a viv d invern ant na cita ca a chelsea e d istà davzin a lands end anté che chiel a travaja a lìber amportant as vagna da vive an fasend ëd lession con ël giornalism e an ëscrivend lìber ëd sucess me a b c of atoms the a b c of relativity on education dël e a l é candidà laborista al parlament a chelsea soa fomna a l é candidà ant ël ant ël e a ten ëd lession ant jë stat unì an tra l e l con soa fomna a duverta na scòla për masnà a petersfield për podèj verifiché soe idèje pedagògiche ma j arzultà a son deludent a resta a petersfield fin a ch a divòrsia dël dal al a mostra an vàire università merican e e anglèise dal city college ëd new york a l é barà fòra për comportament imoral a resta pòch ëdcò a la fondassion barnes an pennsylvania dël a l é torna anvità a andé a cambridge dël a l ha n assident ëd reoplan ma as salva an noand dël a l é stàit ansignì dël premi nobel për la literatura dël a otanteneuv agn as pija n àutra curta condan a për l organisassion ëd na manifestassion anti militarista dël a adressa un message a kennedy e chruëv për na solussion passìfica dla crisi ëd cuba a armonta al la fondassion dl atlantic peace foundation e dla bertrand russell peace foundation la prima con ëd but dë studi e arserca la sconda për sosten e j assion mirà a frené la corsa a j armament e a giuté ij pòpoj oprimù mersì a costa dël russell a riess a anstituì un tribunal antërnassional contra ij crìmen ëd guèra ciamà tribunal russell ch a arconòss jë stat unì colpèivoj ëd genossidi an vietnam e për contrast an sla situassion dël vietnam a seurt dal partì laborista a meuir a plas penrhyn ant j anviron ëd penrhyndeudraeth merioneth gàles setentrional ël ëd fërvé dël ëd na fòrta anfluensa trantetré agn prima a l avìa già scrivù sò tilèt da mòrt a coj ch a son restaie chiel a smijava bele da vej n òm content e sodësfàit e sòn sensa gnun dùbit dzortut për soa salute ecelenta da già che da na mira polìtica ant ij darié agn chiel a l era pà men isolà che milton apress dla restaurassion a l era ël darié dzorvivù ëd n época giumai mòrta l aspet fondamental ant la filosofìa ëd russell a l é la lògica soe idèje ansima a la metafìsica e l ética an sla natura e le relassion ëd materia e ment a son fòrt modificasse ant ël cors ëd soa vita me conseguensa d aplicassion tavòta pì ancreuse ëd sò métod lògich chiel a preferìa classifiché soa filosofìa pa me idealism o realism ma pitòst coma atomism lògich dagià che lòn ch a caraterisa sò travaj a l é l usage dl anàlisi lògica tanme metodologìa e soa convinsion che con sòn as peul rivé ai fàit atòmich sò prim arzultà amportant a l é stàit ëd liberé l anàlisi lògica da la dominassion ëd la gramàtica ordinaria e d armarché che la forma gramatical ëd n enonsià soens a faliss ëd rend ne la forma lògica ëd sò significà a dësvlupa peui la teorìa dle descrission con na terminologìa ch a j rivava da sò studi ëd leibniz russell a fortìa soens che le vrità lògiche a venta ch a sio vere an tuti ij mond possìbij russell a fortìa che ij component ancreus ëd ment e materia a son dl istess tipo e che la diferensa an tra ment e còrp a l é an soa strutura e pà ant j element dont a son formà la ment ëd l òm a l é compòsta ëd sensassion e imàgin ch a son identificà da russell con event fìsich ant ël servel la diferensa an tra fìsica e psicologìa a resta nen ant j event ch a studio ma ant ij tipo ëd laj a propòsit ëd costi event ch a serco dë stabilì la fìsica a s anteressa a la strutura la psicologìa a la qualità costa teorìa a l é stàita studià da russell an conession con la fìsica moderna ant la teorìa dla conossensa ël rassionalism ëd russell dij prim temp a l é stàit viaman modificà ant na diression pragmatista o comportamentalista ël camp d arserca ëd russell ant la matemàtica a l é stàit la lògica matemàtica sò rëncontr con whitehead a j men a a arflete ansima ai fondament ëd la matemàtica a fortisso che tuta la matemàtica as peul arporté a la lògica ansema ij doi a dësvlupo ël logicism e a fondo la teorìa dij tipo russell a l é arnomà për un paradòss dla teorìa dj ansem ch a pòrta sò nòm matemàtich fìsich e astrònom pierre simon de laplace a nass a beaumont en auge da na modesta famija ëd paisan norman ai ëd mars dël ëd soa anfansia e soa gioventura as sa pòch përchè chiel a l era genà da soe orìgin ùmij soa anstrussion a l é cudìa da d rich avzin a agn a l é admetù a l università ëd caen pr ëstudié teologìa ma as anteressa dzortut ëd matemàtica a frequenta la scòla militar ëd beaumont anté ch a dventa ansegnant ëd matemàtica e dël a tramuda a paris con ëd litre d arcomandassion e a sërca d aprocé d alembert che a l época a l era al cò ëd soa fama nen avend d arzultà a scriv na litra an sij prinsipi dla mecànica lesula d alembert a j treuva un pòst da professor ëd matemàtica a l école militaire dël a esaminrà napoleon bon a part an duvertand je la cariera d ufissial d artijeria dël a intra a l academia dle siense coma mèmber assosià a l é nominà mèmber përmanent ant ël a l era nen anteressà a j idèje arvolussionarie ma apress la rivolussion a l é campasse ant la polìtica e a l ha travajà a la sistemassion dël sistema métrich decimal an fasend part dla prima comission ancarià ëd serne j unità dë mzura fondamentaj a l ha ëdcò fàit part ëd le comission për l anstitussion ëd la scòla politécnica e ëd la scòla normal gropà a napoleon dël a arsèiv da chiel sì ël ministé dl anterior anté ch a resta ministr për ses ësman e che peui lussian bon a part a l é ciamà a sucedje laplace a dventa ministr ëd l anstrussion pùblica apress a l é senator e dël canslé dël senat cand ch a i dròca napoleon a na sot signa la proscrission e a l é an tra ij prim a fé at pùblich ëd sotmission a luis xviii ch a lo nòmina marchèis dël luis xviii a lo nòmina pressident ëd la comission për la riorganisassion dla scòla politécnica ant ij darié agn ëd soa vita as artira a arcueil anté ch a arsèiv vìsite da gent ëd tut ël mond a meuir a paris ël ëd mars dël laplace a l é ocupasse ëd cosmologìa l euvra ëd tuta soa vita a l é stàita l aplicassion detajà dla laj ëd gravitassion ëd newton al sistema solar tut antregh ël prim pass amportant vers ël problema general a l é dël cand ch a dimostra che le distanse medie dij pianeta dal sol a cangio pà gavà dle cite variassion periòdiche laplace a podrìa esse definì n astrònom teòrich ma soa passion për costa dissiplin a a l é stàita dzortut ël pretest për dë studi matemàtich al contrari ëd lagrange për chiel la natura a l é l essensa dla dëscuverta sientìfica e la matemàtica a n é mach n utiss a l ha fornì na contribussion fondamental a la teorìa dla probabilità dont as peul consideresse ch a l abia anandià la fas moderna a l anàlisi algébrica e infinitesimal usage ëd densità continue teorema an sla laj esponensial dj eror teorema dël dësvlup dël determinant studi dj equassion diferensiaj parsiaj ëd second órdin serie frassion continuà antëgrassion teorìa dël potensial a l é l prim ch a oten la fórmola a arpija torna l euvra ëd bayes e a precisa cola ëd legendre an sla teorìa dij quadrà mìnim dël a generalisa ël problema dla gucia ëd buffon a l ha studià la configurassion d echilibri ëd na massa flùida ch a vira la prima memòria ansima a s soget a l é comunicà a l academia ant ël la dariera dël an na memòria avosà dël théorie des attractions des sphéroids et de la figure des planètes a dà la solussion completa dël problema general dl atrassion ëd në sferòid su na partissela esterna e a antroduv la fonsion potensial e ij coefissient ëd laplace ansema a antoine lavoisier laplace a s é anteressasse ëdcò ëd chìmica dël a l ha fabricà un calorìmeter particolar dont a l ha compì arserche anteressante ëd termochìmica j euvre ëd laplace a son ëstàite publicà dal goern fransèis ant joeuvres complètes de laplace volum na sconda edission contenent material adissional a l é stàita completà dël për l anvìa ëd buté an vista ij sò mérit soens ant ij travaj ëd laplace a i manco j atribussion a j arzultà otnù da j àutri tuti j efet ëd la natura a son gnente d àutr che le conseguense matemàtiche d un cit nùmer ëd laj invariàbij matemàtich ëd prim órdin laplace a l é dun a arvelasse në scadent aministrator da sò prim at i l oma capì ch i j ero sbaliasse laplace a s ciairava gnun a chestion sota soa mira giusta a sërcava dle finësse daspërtut a l avìa mach d idèje discutìbij an na paròla a portava lë spìrit dle còse infinitaman cite ant l aministrassion napoleon a sant élena cost giudissi ëd napoleon a l é stàit soèns pijà me na testimoniansa dla mancansa dë spìrit pràtich dij matemàtich matemàtich nassù a aress an toscan a ël d ost dël e mòrt a turin ël ëd gené dël dòp d ess se laureà dël an matemàtica a l università ëd pisa al prinsipi a va a mostré ant le scòle peui dal a soa mòrt a mostra geometrìa analìtica e projetiva a l académia militar ëd turin dal al a l é assistent ëd càlcol infinitesimal ëd peano a colàbora a le vàire edission dël formolari soe contribussion pì amportante a son ant ij camp dla teorìa dj ansem anté che n paradòss dël a pòrta sò nòm dij fondament dl anàlisi vetorial dle trasformassion linear matemàtich piemontèis beppo levi a l era nà a turin ai ëd magg dël e a l é mòrt a rosario argentin a ai d agost dël a l era fieul ëd giulio giacomo levi e sara diamantina mentina pugliese quart ëd des frej a l ha frequentà a turin l anstitù técnich sommeiller e peui a l ha studià matemàtica a l università ëd turin a l é laureasse ai ëd luj con corrado segre tanme relator ëd la tesi ch a tratava dla teorìa dle singolarità dle surfasse antra j àutri sò professor a i son ëstaje enrico d ovidio giuseppe peano e vito volterra dal al a l é stàit assistent a la scòla ëd dissegn e ëd geometrìa projetiva e descritiva dl università d turin an corëspondensa dla cadrega ocupà antlora da luigi berzolari a l é vnùit peui ancarià ëd matemàtica al liceo ëd sàssari resior ëd matemàtica a la scòla normal fomnin a ëd vërsèj e peui an cola ëd beubi apress a l é stàit resior ëd matemàtica a l anstitù técnich ëd bari a l anstitù técnich ëd piasensa e a la fin dal m ëd novèmber a l anstitù técnich ëd turin anté ch a l ha otnù l ordinarià al m dë dzèmber séghit a la vitòria a n concors levi a dventa professor universitari ciamà a la cadrega ëd geometrìa projetiva e descritiva dl università ëd càliari dël as maria a la tor con albina bachi ai dë dzèmber a l é nominà torna për concors a la cadrega d anàlisi algébrica a l università ëd parma ambelessì da l ann universitari al a ten ëdcò l ancàrich ëd geometrìa analìtica ant j agn a l é présside ëd la facoltà ëd siense fìsiche matemàtiche e naturaj dal al a ten ël cors ëd matemàtica special për chìmich e an coj agn a l é ëdcò présside dla facoltà ëd siense chìmiche a parma a nasso ij sò tre fieuj giulio laura e emilia dël a sot signa ël manifest dj anteletuaj antifassista ëd benedetto croce al m dë dzèmber a l é ciamà a la cadrega ëd teorìa dle fonsion a l università ëd bològna al pòst ëd pincherle ch a l era andàit an pension dal novèmber a tramuda a la cadreda d anàlisi algébrica séghit a le laj rassiaj ai d otóber dël ël présside dla facoltà ëd siense ëd bològna a nonsia che ij professor ëd rassa ebrea dla facoltà visadì beniamino segre guido horn d arturo e beppo levi a resto sospèis ai dë dzèmber levi a dev chité sò pòst dispensà dal servissi a chita l euròpa dël pr ëscapé a le përsecussion rassiaj e a tramuda an argentin a andoa a sbarca con fomna e fije an novèmber a dventa diretor dl università nassional ëd rosario fin a al dàita dë scadensa ëd sò contrat a ten ëd cors su chestion ëd geometrìa projetiva sij métod d anàlisi moderna sla teorìa dle fonsion analìtiche sla teorìa dj equassion diferensiaj parsiaj sla teorìa dj equassion antëgraj e sla teorìa invariantiva dle forme algébriche ëd luj a l é torna antëgrà al servissi a la facoltà ëd siense ëd bològna ma con na litra dlë dzèmber chiel a nonsia soa decision ëd resté a l università ëd rosario ij travaj ëd levi a conserno la geometrìa algébrica la lògica matemàtica la teorìa dle fonsion antëgràbij la teorìa dj equassion diferensiaj parsiaj la teorìa dij nùmer e ij fondament ëd la geometrìa antra ij problema ch a l ha considerà a i é staje col ëd l arzolussion dle singolarità dle surfasse algébriche a l é ëdcò anteressasse ëd fìsica eletrotécnica teorìa dle mzure fìsiche e ëd mecànica dij quant levi l ha anandià a jë studi matemàtich ëdcò sò frel eugenio elia gottfried wilhelm von leibniz o leibnitz a l é stàit filòsof rassionalista matemàtich e òm dë stat sò pensé a l ha avù n anfluensa ancreusa ansima a tuta la filosofìa europenga ch a l é vnuje apress a l era nassù a lipsia ël ëd luj dël e a l é mòrt a hannover ij ëd novèmber dël a vnisìa da na famija nòbila e coltivà e a l é chërsù an n atmosfera rica d erudission tre generassion ëd sò cé a l avìo travajà për ël goern ëd sassònia sò pare e sò grand ëd mare a j ero professor universitari anlevà da sò pare protestant ant n atmosfera rica ëd sens religios già da masnà leibniz a dimostrava notèivoj capassità d amprende da cit a l era stàit mandà a la scòla nicolai ëd lipsia e da cand ch a l avìa ses agn a passava bomben ëd temp a lese ant la biblioteca ëd sò pare da sò pare mòrt dël leibniz a l avìa ardità la passion për jë studi stòrich a eut agn a l ha amprendù ël latin ancor prima ëd compie dódes agn a l era bel fé për chiel lese an latin e a l avìa ancaminà a studié ël grech a l era ëdcò bon a scrive dij vers an latin apress esse formasse n educassion dzortut umanìstica a quìndes agn a intra a l università ëd lipsia me student an drit filosofìa sota jakob thomasius e teologìa anteressand se a problema d metafìsica a oten ël bacelierà dël con la tesi de principio individui anté ch a difend la dutrin a nominalìstica che l andividualità a l é constituìa da tuta l entità o essensa d na còsa durant ij prim doi agn a l università a les un përfond d euvre filosòfiche e a fa conossensa con le dëscuverte dj ansidit filòsof naturaj dël temp kepler galilei descartes an rendendse cont che costa neuva filosofìa a podìa pa esse capìa sensa conòsse la matemàtica leibniz a passa l istà dël a l università ëd jen a anté ch a frequenta ij cors ëd matemàtica d erhard weigel rintrà a lipsia a l é torna dasse al drit già ant ël prim perìod ëd soa produssion a i son tant ëscrit ëd caràter giurìdich me disputatio juridica de conditionibus disputatio de causibus perplexis in jure che arserche ant ël camp ëd la lògica e dla matemàtica dissertatio de arte combinatorica dël la facoltà ëd lipsia a j arfuda la nòmina a dotor la rason ofissial a l é ch a l era tròp giovo antlora chiel a chita soa sità e a tramuda a noremberga andoa che an novèmber dël a passa sò dotorà a l università d altdorf con na memòria an s un neuv métod stòrich ëd mostré ël drit nova methodo docendi discendique juris an altdorf a j eufro na càtedra ëd drit ma chiel a l arfuda për tuta la vita leibniz a cobia ai sò studi n infatigàbil atività pùblica dzortut polìtica e diplomàtica che bele che soens compagnà da na candidità utopìstica a rendìa cont ëd soa vision fondamental dël savèj conforma a la qual ël patrimòni dle conossense sientìfiche a dev avèj për but ël progress ëd la sossietà sivil sòn a s ciairiss da na part l anteresse ch a l avìa për j inovassion tecnològiche gropà al dësvlup ëd la siensa për esempi a l ha travajà chiel midem a la progetassion ëd màchine për fé ij cont soa calcolatris a podìa fé d operassion pì complicà che cola ëd pascal da l àutra jë studi da chiel ëmnà ant la filologìa e la storiografìa ch a l avìo d amplicassion polìtiche adressà a fortì l unità stòrica e coltural ëd la nassion alman a an efet da banda dj ideaj universalista ch a vëddìo ant la consiliassion religiosa un passage obligà për l aprocesse dij pòpoj leibniz a cudìa ëdcò l ideal dl unificassion dl almagna an visitand noremberga a l avìa fàit conossensa con johan christian von boyneburg ch a l era stàit prim ministr dl eletor ëd magonza leibniz a dventa consijé a la canselerìa ëd cort dl eletor ëd magonza dël cand a l era andàit a smonje sò nova methodo docendi discendique juris cost ancàrich a l era l ocasion ëd buté an pràtica sò ideaj polìtich soa atività a ancamin a con l ancàrich d assistent a la revision dlë statù dël la coron a ëd polònia a l era vnùita vacanta e leibniz a l é stàit ancarià ëd sosten e le rason ëd na candidadura alman a antlora a scriv specimen demonstrationum politicarum pro rege polonorum eligendo anté ch a serca ëd dé na dimostrassion matemàtica ch a l era ant l anteresse dla polònia d avèj ël cont ëd neuburg tanme re a la fin a l é però elegiù un prinsi polonèis ant në scrit dël leibniz a possa për la creassion ëd n antèisa për protege l almagna e a fortiss che jë stat europengh a dovìo dovré soa potensa nen an combatend se an tra d lor ma për conquisté ël mond nen cristian soa atività pùblica a l avrà sò pont pi àut ant ël con la mission diplomàtica mnà da chiel a paris su anvit dël segretari dë stat ëd fransa simon arnauld de pomponne për convince luis xiv a conquisté l egit arnonsiand parèj a l anvasion dl olanda sò perìod a paris durà fin a al a l é stàit un faliment për soa mission diplomàtica ma motobin drù da na mira filosòfica e sientìfica a l é an coj agn che leibniz a fa conossensa con a arnauld e n malebranche a aprofondiss ël cartesianésim dont a dirà soèns ch a l é ël vestìbol dla verità ma mach ël vestìbol e a fa amicissia con christiaan huygens ch a armarca sò talent matemàtich e a l ancoragia a studié a ancamin a antlora ël perìod pì fiamengh ëd soa atività ant la matemàtica e la fìsica da gené a mars a fa un viage a londra an mission diplomàtica për l eletor ëd magonza a strenz amicissia con oldenburg segretari dla royal society col chìmich boyle e l matemàtich pell an avril a dventa mèmber dla royal society rintrà a paris as dédica guidà da huygens a studi ëd geometrìa e a ancamin a na serie d anvestigassion ch a lo menëran ant ël a soa anvension dël càlcol diferensial e antëgral sò travaj a l é publicà dël newton a lo sospetrà d avèj lesù sò manoscrit an sël càlcol diferensial e a i nassrà na rusa su chi a l avìa anventalo prima dël a ancamin a a travajé për ël duca gioann federich ëd brunswick lneburg con ël qual a l avìa corëspondù ëd tansantan dël ël duca a j ciama ëd tramudé a hannover tanme bibliotecari ëd cort an efet ës travaj a l era mach un pretest për podèj buté an tren vàire inissiative fondassion d arviste sientìfiche anstitussion d academie progetassion d arforme polìtiche e religiose leibniz as trasferiss an passand prima për l olanda anté ch a rëncontra spinoza e a fa conossensa con leeuwenhoek për quarant agn e sota tre prinsi d fila leibniz a resta al servissi dla famija brunswick dont a l é ëdcò ancarià dë studié la genealogìa lòn ch a lo ten fòrt ocupà e ch a j fa chité për un pòch sò travaj sientìfich lòn ch a l é riussì a fé sl argoment a sarà publicà ant ël an costi travaj a stabiliss j orìgin comun e dle famije brunswick e este la stòria ëd brunswick midema a l é stàit ël darié travaj ëd soa vita a coata ël perìod e a l é stàit anterompù da soa mòrt dël a fonda l arvista acta eruditorum dantorn al a l era ampegnà al proget d unifiché torna le cese catòlica e protestante ëd col ann a l ha scrivù systema theologicum anté ch a serca ëd trové un teritòri comun ant lòn ch a chërdo catòlich e protestant ma as rend dlongh cont dle dificoltà gnanca l àutr proget ch a l avìa ëd na reunion dle cese arformà e luteran e a l ha avù pì gran sucess dël a l é nominà bibliotecari a wolfenbttel dal duca antòni ëd brunswick wolfenbttel ant ël a dventa mèmber ëd l academia dle siense ëd paris prim mèmber ëstrangé l ann apress consijé dl eletor ëd brandeborgh j ëd luj dël a l é fondà l akademie der wissenschaften ëd berlin che chiel a l avìa progetà e dont a dventa pressident a vita dël a l é consijé segret ëd pero ël grand e dl amperador leopold d àustria e a l é nominà baron dël sacr roman amper ël darié perìod ëd soa vita già dai prim agn dël setsent a l é sombr ij sò rapòrt con la ca dij hanover a j ero vastasse e a l era slontanasse da la comunità sientìfica për soa rusa con newton la royal society a lo acusava d avèj copià si da na part a l é vera che an soa memòria dël leibniz a l avìa pà mensionà newton bele s a l era a conossensa d sò travaj as pensa ch a sia rivà an manera indipendenta ai sò arzultà ch a vnisìo da na vision teòrica pì spantià e dont la formulassion a l era mej ant ij darié agn a l era vnùit malavi ma a l avìa goernà la fòrsa d travajé a l é mòrt sol e a soa sepoltura a l é andaje mach sò segretari eckhart a l era mai mariasse e a l ha avù gnun e masnà dël a l han alvaje na statua a lipsia leibniz a l era bon a travajé tant e an pressa ëdcò an camin ch a viagiava a passava sò temp a arzòlve d problema matemàtich a l é descrivù tanme moderà an soe costume tolerant ma pront a dëscute a j piasìa arsèive j onor e as dis ch a fussa ëdcò tachign ël pensé ëd leibniz a forma na totalità orgànica dont ij vàire aspet lògica metafìsica matemàtica e via fòrt a son colegà a l adoss la formassion ëd leibniz a l era pà matemàtica apress sò rëncontr con huygens a les j euvre ëd pascal sluse grégoire de saint vincent për leibniz la matemàtica a resta pà mach n utiss so nòm a l é dzortut gropà al càlcol diferensial e a l anàlisi combinatòria huygens a j ciama ëd trové la soma dij nùmer triangolar leibniz a armarca che e a treuva parèj ch a fa antlora as passion a a lë studi dle serie numériche e a antërpreta j arzultà ant ël quàder dj arserche an sle quadradure visadì ël cont ëd la surfassa ch a sta sota na curva un dij sò arzultà dle vire atribuì a james gregory a l é che ij sò rasonament a stërmo lë bzògn d un passage al lìmit e a ventrà speté fin a al për che robinson a daga na giustificassion sòlida a j infinitesimaj ant ël quàder dl anàlisi nen standard leibinz a l avìa tavòta ël crussi d esse bin capì e a l é ansema a euler ël pì gran creator ëd notassion matemàtiche ch as deuvro ancor dël di d ancheuj a antroduv d abreviassion ëd diferensa për la diferensiassion la notassion ël sìmbol ch a l é la litra s dij sò temp inissial dla paròla latin a summa a l é l prim a dovré ëd fasson sistemàtica ël pontin për la multiplicassion ij doi pontin për la division e a l é mersì a chiel e a newton che l usage dël sign ëd recorde a së spantia a l é l prim ch a deuvra la paròla fonsion a studia j equassion diferensiaj linear e për fé sòn a l é l prim ch a utilisa la nossion ëd determinant ant l àlgebra a l ha studià ij sistema d equassion ëd prim gré as dev ëdcò a chiel la fórmola dël multinòmi dësvlup ëd dël a dimostra che tuti ij nùmer dla forma a son divisìbij për k si k a l é n nùmer prim leibniz a l é ëdcò anventor dël sistema binari ch a l é a l adoss dij modern ordinator leibniz a arconòss na relassion d isomorfism an tra pensé e lengage un dij problema ansima ai quaj as concentra d pì ant j agn ëd soa gioventura e che d àutra part a restrà sempe al sènter ëd soa riflession a l é col ëd la costrussion ëd na lenga universal e d un sistema universal ëd rasonament visadì na lenga concepìa d fasson d assossié sìmboj sempi a n cit ansem ëd concet sempi e d esprime qualsëssìa concet pì complicà për mojen ëd sìmboj compless arzultant da d combinassion conveniente ëd sìmboj sempi a assòcia a minca concet primitiv un nùmer prim e a minca concet compòst ël prodot dij nùmer dij concet primitiv ch a lo compon o ma ij sò travaj nen publicà a rivo nen a na conclusion anteressanta un a dle rason ëd sò faliment a l é che leibniz as rendìa pa bin cont ëd le limitassion dla lògica clàssica e a l era convint che tut rasonament giust a fussa traduvìbil për mojen dij silogism catalogà da aristòtil ës proget dart combinatòria a pija na ciàira ispirassion da na tradission metafìsica soens davzin a a vision ëd natura esotérica e màgica ch a armonta a r llull e ch a visa a arcostruì la strutura dl univers antregh a parte da element o concet fondamentaj la novità mnà da leibniz a consist ant la rigorosa sistematicità dont a stabiliss l ansem dij concet e soe relassion e da na mira lenghìstica ant ël tentativ ëd formalisé le laj sintàtiche ëd combinassion dij sign an arsercand d algoritm convenient ant ës sens sì l arserca dl ansidita caraterìstica universal as cobia con sò anteresse për j aspet dij cont an particolar dle dedussion dla lògica e pr ij procediment formaj dla matemàtica dzortut ëd l àlgebra për chiel a l é la dedussion lògica e formal ch a forniss na fondassion për la matemàtica an efet l idèja che ël pensé dl òm a peula esse descrivù basand se ansima a n alfabet ëd sìmboj sempi regolà da liure sintàtiche rigorose a peul pà separesse da l idèja ch a esista un pur càlcol ëd le forme an general parèj leibniz a l é mnà d na fasson natural a formolé n esigensa ch a sarà a la bas dij dësvlup ëd la lògica simbòlica moderna visadì l esigensa dl assiomatisassion dël càlcol për leibniz costa ampostassion a l é nen limità a j aspet lògich formaj ma a fa part ëd na vision dël real ch a pògia tuta su na metafìsica rassionalìstica ch a assigna a la realtà na strutura ideal ch a coincid con l essensa ëd dé an efet për leibniz la lògica a l é nen mach ars demonstrandi visadì n ansem ëd procedure ëd dedussion ma ëdcò ars inveniendi visadì na lògica dla dëscuverta e dl anvension ch a përmet d intré andrinta a le còse parèj l arserca an sle proprietà formaj dla lògica e dla matemàtica a l é da consideré part ëd na vision global ch as fonda an sla metafìsica e miraco ëdcò an sla teologìa a studia na teorìa dl àlgebra dla lògica antroduvand l adission la multiplicassion la negassion e la class veuida a s anteressa antlora a le relassion astràite dont a studia simetrìa e transitività a parla d anclusion e ëd lòn che al di d ancheuj as ciama na bijession leibniz a contìnua nen si studi e da vej sòn a sarà sò aringret a ventrà speté ël sécol ch a fa xix e ij travaj ëd boole e de morgan e dël sécol apress coj ëd whitehead e russell për dësvlupé costa branca j idèje ëd leibniz a l han anfluensà ël programa logicista ëd frege e le dutrin e ëd cantor un procediment diret e simbòlich ëd cost tipo për traté la geometrìa a l é stàit anmaginà dël sécol ch a fa xix da hermann grassmann leibniz a l é ansema a rené descartes e baruch spinoza dont a pija bon a part ëd soa filosofìa an sl ética un dij grand rassionalista dël sécol ch a fa xvii soa filosofìa as arfà a la tradission scolàstica ma a antìssipa ëdcò la lògica e l anàlisi moderne as manifesta dnans ëd tut an sò otimism dël a l ha scrivù na monografìa an slë stil filosòfich antrodussion a n edission danti barbarus ëd nizolius esse precis e ciàir a fortiss a l é lòn ch a i va ant lë stil filosòfich e la mej lenga për oten e sòn a l é l alman la pì part ëd sò travaj filosòfich a armonta a j agn an tra l e ël e për la prima desen a d agn ij sò scrit an sl argoment a son dzortut djë sbòss preliminar ij darié agn ëd soa vita a son dzortut amportant për soa corëspondensa con clarke anandià për ël desideri dla neuva argin a d anghiltèra a propòsit ëd dé l ànima lë spassi la durà la conession an tra lògica e metafìsica a dà cont almanch an part dla liura an tra la teorìa dla proposission ëd leibniz e ël concet ëd sostansa leibniz a arfuda la sostansa tanme estension dagià che lòn ch a l é spantià as peul divid se mentre la caraterìstica essensial ëd la sostansa a l é l unità assolùa a propon donca un concet ëd sostansa tanme sènter ëd fòrsa ch a trassend la dimension material dl estension combin ch a n é premëssa e fondament scond chiel tute le caraterìstiche dla natura estèisa resistensa moviment e via fòrt a manifesto gnente d àutr che l assion ëd fòrse che d àutra part a son nen ëmzuràbij dal pont ëd vista dl estension corpòrea conforma a leibniz na proposission a l é vera cand ël predicà a l é contnù ant ël soget l idèja ëd leibniz a l é che ël soget a l é n concet ëd na complessità infinìa visadì un concet ëd n oget andividual për ël qual a i é na quantità infinìa ëd predicà ver ël prinsipi ëd leibniz dl indissernibilità dj idéntich a fortiss an efet che oget idéntich a l han precisaman le mideme proprietà na nossion andividual a l é gnente d àutr che l ansem ëd tuti ij predicà ver për cola sostansa leibniz a fa na distinsion an tra proposission necessarie verità dla rason visadì proposission dont la negassion a compòrta contradission o proposission vere an tuti ij mond possìbij e proposission contingente verità ëd circostansa visadì proposission dont la negassion a men a nen a na contradission o proposission vere an cost mond ma ch a podrìo esse fàusse an d àutri mond possìbij tutun russell a l ha armarcà che la vision ëd leibniz a portërìa a fortì che tute le proposission dla forma soget predicà ch a son vere a son ëdcò necessarie për leibniz a i son quatr preuve dl esistensa ëd dé l argoment ontològich l argoment cosmològich l argoment ëd le verità eterne e l argoment ëd l armonìa preordinà l argoment ontològich a pija la preuva ontològica d anselm d osta e a la completa con la dimostrassion dla possibilità ëd dé definì tanme l esse pì perfet l argoment cosmològich a fortiss che al mond tut a l é contingent visadì a sarìa possìbil da na mira lògica che a esistèissa nen e sòn a val ëdcò për l univers antegr scond leibniz tut a dev avèj na rason suficenta e la rason suficenta për l univers a na dev esse fòra e costa sì a l é dé l argoment ëd le verità eterne a l é ch a dev ess ie na rason për tut ël mond contingent e la rason a peul nen esse dcò chila contingenta ma a venta sërchela an tra le verità eterne visadì cole afermassion ch a son sempe vere coste verità eterne a son pensé ant la ment ëd dé lòn che leibniz a antend për nossion andividual a l ha d amplicassion amportante da na mira metafìsica da già che costa nossion a dev esse esaurienta a na ven che conforma a leibniz minca sostansa a l é descrivìbil an manera autònoma e a forma parèj un mond a part indipendent da minca àutra còsa gavà che da dé a nass parèj ël concet ëd mònad visadì na sostansa sempia pà spantià nen divisìbil ch a peul nen ësvanì e ch a peul nen avèj na sorgiss natural an podend mach ancaminé për creassion e finì anientà le mònad a son le sostanse andividuaj e sempie sènter ëd fòrsa e d atività ant l istess temp spirituaj e fondament ëd l atività corpòrea ëd conseguensa a i é nen manera dë spieghé me na mònad a peussa cangé o esse modificà an soa anteriorità da chèich àutra creatura conforma a leibniz le mònad a l han pa dë fnestre a travers le quaj as peussa intré o seurte peul desse che la negassion ëd l anterassion causal an tra le mònad a fussa un tentativ ëd risponde al problema dij rapòrt an tra còrp e ment problema gropà a col dl armonìa preordinà conforma al concet leibnissian despression na còsa a na esprim n àutra cand ch a i é un rapòrt regolar e costant an tra lòn ch as dis dl un a e dl àutra la prerogativa d na mònad a l é pròpe d esprime lòn ch a la sirconda d esse un pont ëd vista an sl univers antegr a l é vera che la nossion andividual a l é autosuficenta e a comprend tuti ij predicà ch a la rësguardo ma an creand le vàire mònad nosgnor a l ha rispetà ij prinsipi lògich an tnisend cont dle compatibilità ressìproche da sì l imàgin avosà dël creator paragonà a n arlogé che an fabricand ij vàire orlòge a na dispon ij mecanism an manera da oten e n acòrd perfet ij prinsipi che nosgnor a l ha rispetà an creand l univers a son ëstàit da chiel sernù liberaman ma d àutra part e dagià che la perfession a l é un a dle caraterìstiche divin e dé a l ha crealo rispetand coj prinsipi che si violà a l avrìo mnà a n mond contraditòri o caòtich tutun sòn a dà ancor nen cont ëd la rason përchè nosgnor a l abia creà pròpe cost mond dagià che la ment divin a a peul prevëdde na quantità infinìa d àutri mond possìbij mincadun sensa contradission la rispòsta ëd leibniz a l é che ël creator a l ha agì conforma al prinsipi dël mej ch a l é ëd natura moral e pà lògica lòn ch a l ha mnalo a serne ël mej dij mond possìbij as trata ëd col mond ch a conten la pì gran quantità d essensa ëd possibilità visadì col anté ch a i é la pì gran quantità ëd còse compatìbij an tra d lor parèj lòn che leibniz a ciama matemàtica divin a e ch a l é paragonàbil a n càlcol combinatòri a l ha mnà nosgnor a serne col mond anté ch a i é la pì gran varietà ëd còse ant la manera pì sempia e eleganta s i pensoma ai diferent mond possìbij tanme a combinassion dë stat ëd còse as peul antlora disse che nosgnor a l ha preveduje tuti e a l ha sernù col ch a l é struturalman pì rich costa vision a smonìa ëd dificoltà an relassion al problema dël lìber giudissi me ch a l é possìbil buté d acòrd la libertà përsonal e la previdensa ëd nosgnor leibniz a fa diferensa an tra necessità e sicurëssa la prima a l é na nossion definìbil an dij termo lògich a l é necessari tut lòn dont la negassion a men a a na contradission nompà la sicurëssa a l é mach na modalità gnoseològica nosgnor a l é sigur an partensa ëd lòn ch a i ancapitrà ma sòn a gava gnente a la libertà dl òm an tra le vàire sernie ch a son nen contraditòrie leibniz a pògia ël concet ëd libertà ansima a col ëd possibilità e ant l istess temp ëd contingensa a l é për decret ëd nosgnor ch a l ha soasì pròpe cost mond che le còse a son andàite parèj e nen për na necessità lògica tant a l é vera ch a sarìa ëdcò concepìbil un cors dj event diferent a l é parèj che leibniz a sërca d fé front a j aspet determinìstich ëd soa vision matematisanta dla creassion con na concession ativa dl òm an contraponend a j ipòtesi fatalìstiche na vision che chiel a ciama cristian a ëd destin la fiusa dl òm an nosgnor a dev esse completa e lòn ch a i é d mej a l é d vorèj lòn che chiel a fa leibniz tanme spinoza a fortiss che la libertà a consist a andé da press a la rason e la s ciavensa a l é andeje dapress a le passion ant l amor un a treuva la gòj ant ël boneur ëd cheidun d àutr e d l amor a i ven o la giustissia e la laj leibniz a dovìa dé na rason dl esistensa dla mal ant ël mej dij mond possìbij con ës but a marca na distinsion an tra tre qualità ëd mal la mal metafìsica o imperfession vorsùa ëd fasson incondissionà da dé tanme essensial a le creature la mal fìsica me l dolor vorsùa d na fasson condissionà da dé tanme punission o coma mojen për na bin pì granda la mal moral ël problema pì grand che leibniz a preuva a giustifiché an vàire manere për esempi an fortend ch a l é mach permëttùa e nen vorsùa da dé përchè tutun un mond con la mal a resta mej ëd minca àutr mond possìbil a venta però arconòsse che an costa manera leibniz a dà pà na spiegassion convincenta dla chestion an soa vision ëd la natura che a consìdera tanme union ëd doi mond col ëd j òm e col dle còse leibniz a aceta l ampostassion mecanicìstica dla fìsica dël ses sent combin ch a j arconòssa nen d esse l ùnich livel possìbil d arpresentassion dagià che a peul dé cont mach dl univers fenoménich da giovo leibniz a aderiss ai prinsipi dla fìsica cartesian a dont as dëstaca viaman ant na litra dël a jakob thomasius a fortiss che la spiegassion mecànica dla natura për mojen ëd grandëssa figura e moviment a l é nen an contrast con la fìsica d aristòtil anté che chiel a treuva pi d verità che ant le meditassion ëd descartes tutun an na monografìa dël a fortiss che coste qualità dij còrp a l han da manca d un prinsipi nen corporal visadì dé për na spiegassion pì ancreusa an hypotesis physica nova publicà dël d acòrd con descartes che ij fenòmeno corpòreo a van ëspiegà a parte dal moviment a dësvlupa na spiegassion mecànica dla natura fortend che l adoss d ës moviment a l é n éter fin ch a smija a la lus o pitòst ch a la costituiss che an penetrand tuti ij còrp a l é sorgiss dij fenòmeno dla gravità dl elasticità e via fòrt a la laj cartesian a dla conservassion dla quantità d moviment prodot ëd massa për andi leibniz a contrapon la laj ëd conservassion dla fòrsa viva o energìa massa për ël quadrà dl andi sòn a va pì d acòrd con soa vision general dl essensa dla materia tanme fòrsa vision conforma a la qual la natura d un còrp a consist nen an soa estension concession cartesian a dla materia tanme res extensa ma an n assion ch as colega a soa estension l atività sfòrs o conatus a l é essensial a la sostansa la materia a l é concepìa tanme n ansem d angign infinitaman cit e minca angign a l é n compless ëd mònad gropà ansema da na mònad dominanta le realtà ch i conossoma a son d angign pì complicà ch a arzulto da l ansem ëd vàire angign particolar unificà da na neuva mònad dominanta superior che ant l òm a l é l ànima rassional da sì ëdcò sò arfud dla teorìa corporin atomìstica dla materia che a l ancamin a l avìa acetà colegà a soa vira a la vision dla natura me continuità ant l univers a esisto nen ëd passage brusch da në stat a sò contrari përchè a i é na quantità infinìa ëd cite nuanse costa teorìa a l é colegà da leibniz a la dutrin a dl armonìa preordinà oponend se a newton che d àutra part a acusava dcò ëd greva carensa filosòfica përchè chiel sì a arfudava ëd sërché na spiegassion metafìsica a la fòrsa gravitassional leibniz a bandon a la vision dë spassi e temp tanme realtà indipendente a dvento anvece fonsion ëd la fòrsa anté ch a l é identificà la realtà sostansial pì genita lë spassi a l é definì tanme órdin ëd le còse coesistente ël temp me órdin ëd le còse an sequensa an contraposission a locke conforma al qual tute le conossense a ven o d l esperiensa leibniz a sosten la tesi dlë spoticism fortend che ant l ànima a l é già presenta a livel potensial tuta la conossensa chila sì as dësvlupa an passand da përcession disordinà e nen ciàire a idèje ciàire e vuajante l esperiensa a l ha la fonsion a travers la përcession ëd dësvijé na potensialità ch a l é andrinta a la natura dl ànima midema leibniz a sërca parèj ëd sodësfé le diferente esigense smonùe dal rassionalism e da l empirism për cost tentativ ëd fé na sìntesi ordinà dle doe opòste tendense dla filosofìa moderna bele che sensa sucess a l era stàit considerà un dij pì amportant precursor dl idealism da la storiografìa ëd derivassion hegelian a për leibniz ij gré dël process ëd conossensa a son la sempia përcession ch a corispond a la sensibilità pura e tanme sòn a l é mach virtualità dël conòsse amprendiment nen ciàir incossent dij dàit ël passage a lapërcession ch a l é la cossiensa dle përcession për mojen dla qual as passa da la scurità a la ciairor dl antelet l ulterior atività dl antelet ch a dëssern j element ch a forma la përcession già ciàira e a na capiss le conession an tra atività conossitiva sensorial e anteletual a i é na diversità essensial ëd livel ma ëdcò perfeta continuità e unità conforma al prinsipi ëd continuità che scond chiel a marcia ant ël camp ëd la realtà antrega për giustifiché costa continuità ant ël process dla conossensa leibniz a antroduv ël concet ëd cite përcession ch a son cole përcession ch a intro a compon e le përcession ciàire bele che daspërlor a son nebiose e confuse donca coste përcession da na part a son già na conossensa ma da n àutra a l lo son ancor nen parèj la continuità dla conossensa as giustìfica tanme passage progressiv antern a la conossensa midema da l incossensa fin a a la conossensa ciàira e distinta antlora le mònad as peulo ordiné an na gerarchìa determinà dal livel d arpresentassion dël mond da cole ch a l han n arpresentassion dël mond pì confusa fin a a dé ch a l é la mònad màssima cola ch a l ha l arpresentassion dël mond pì ciàira e distinta minca mònad a l é në specc ëd l univers an soa totalità ma mincadun a da sò pont ëd vista la lista dle chestion dont a l é anteressasse leibniz a l é dësmisurà contribussion amportante soe a toco ëdcò la fìsica e la técnica con d antuission ch a l avrìo butà pì tard an biologìa meisin a geologìa probabilità psicologìa e siense dl anformassion sò scrit a toco soget ëd polìtica drit moral teologìa dël a scriv na difèisa dla dutrin a dla tërnità contra wissowatius stòria e filologìa a l ha ëdcò scrivù ëd poesìe an latin an cost euvra leibniz a consìdera la nossion ëd continuità an arferiment ai travaj ëd francis hotman a l é n tentativ gropà al proget ëd tuta soa vita d un simbolism e d un métod ëd pensé arformà a l é considerà ël prim travaj ëd combinatòria a tenta n arcostrussion dël corpus juris e a conten la prima arcognission ciàira dl amportansa dël métod ëstòrich an drit monografìa an doe part an sël moviment tanme spiegassion dij fenòmeno corpòreo la prima prima part an sij moviment concret a l é dedicà a la royal society la sconda sij moviment astrat a l academia d paris a l é l ùnich sò travaj filosòfich complet ch a l avìa ancaminà a scrive su arcesta dl argin a carlòta ëd prussia ch a vorìa na réplica a bayle ch a sostnìa l oposission an tra fé e rason në sbòss ëd sò sistema scrivù për ël prinsi genio ëd savòja leibniz a travajava con pòca continuità e sistematicità a soe euvre lòn ch a n ha rendune difìcil la publicassion soens ij sò travaj a son mach dë sbòss peui bandonà o ëd nòte provisòrie mincatant as trata ëd litre amportante indispensàbij për conòsse sò pensé cola che miraco a l é l euvra filosòfica pì amportanta ëd leibniz nouveaux essais sur l entendement humain anté ch a dësvlupa soa psicologìa a l é concepìa da chiel tanme na crìtica motobin longa apopré pàgine capìtol për capìtol dj essays ëd locke ma peui a arnonsia a publichela dòp che locke a l era mòrt dël l academia dle siense prussian a a l ha ancaminà n edission completa ëd soe euvre ancor nen livrà la fìsica a l é na siensa sperimental dont j anteresse e ij confin a l han varià con ël temp conforma a l etimologìa dal grech ch a veul dì natura a l é la siensa dla natura fin a a la fin dël sécol ch a fa xix ij confin antra le siense naturaj a l ero assè ciàir e la fìsica as ocupava dij fenòmeno ch a compòrto nen ëd cambiament ant la natura dij còrp con ël progredì ëd le conossense e dle técniche sperimentaj ël domini dla fìsica a l é spantiasse rivand a anteressese a le molécole e a j àtom intrand ant ël teritòri che për tradission a l era coatà da la chìmica as peul disse che la fìsica dël dì d ancheuj a l é la siensa ch a studia ij component dla materia e soe antërassion për smon e dë spiegassion an fonsion ëd coste antërassion dij vàire fenòmen naturaj e dle proprietà dla materia tutun lòn ch a caraterisa pì che tut la fìsica a l é nen tant ël camp d anvestigassion ma pitòst soa tendensa a anquadré ij fàit ësperimentaj an dë schema quantitativ visadì matemàtich e ëd sërché d arporté le conossense a n cit ansem ëd laj fondamentaj la delimitassion dla categorìa dij fàit naturaj dont la fìsica as anteressa a l é pà d autut precisa e a l ha d motivassion nen sempe ogetive ma mincatant mach ëstòriche o convensionaj a livel dël macrocòsm la fìsica a spartiss con le siense dla vita ël camp ëd la filosofìa natural vej termo ch a sërcava d anquadré na teorìa d cola part ëd l univers material ch as podìa esploresse për mojen d osservassion e esperiment e dont le laj a fusso assè ciàire da podèj esse tratà con ëd cont matemàtich la fìsica as òcupa ëd tuti ij fenòmeno e le struture ch a rësguardo nen j organism vivent da costa mira la fìsica a conviv con l angegnerìa dont as dëstaca nen tant për la natura dij fenòmeno studià ma pitòst për ël but ëd cost ëstudi dzortut aplicativ për l angegnerìa essensialman ëd conossensa e donca finalisà a chiel midem për la fìsica a livel molecolar la fìsica a partagia ël camp con la chìmica ch as anteressa dle trasformassion molecolar naturaj e andustriaj bele che la fìsica a l é n ansem orgànich e coerent ëd prinsipi e ëd laj ch a permëtto dë studié e capì ij vàire process dla natura as peul desse dla fìsica na division grossera an vàire setor ël but dla fìsica dël di d ancheuj a smija esse dzortut l arserca ëd na teorìa unificà ch a permëtta na sìntesi dle branche ancor isolà la fìsica a forniss ij prinsipi fondamentaj ëd vàire àutre siense dnans a tute la chìmica l astronomìa la geofìsica visadì le vàire siense ch a studio la tèra ma ëdcò a la biofìsica e la biochìmica visadì cole siense ch as anteresso a l ancamin e a l evolussion dla vita d àutra part soe aplicassion a l han determinà ël lest dësvlup ëd la técnica j angign tèrmich l eletrotécnica la radiotécnica l eletrònica la fotografìa la reonàtica l astronàutica j aplicassion dl energìa nuclear la balìstica e via fòrt a son tute basà an sla fìsica da part soa la técnica a l ha butà a disposission dla fìsica vàire utiss dë mzura amportant ch a n han giutane ël progress la fìsica a l é na siensa quantitativa basà su d esperiment an sël mond che për esprime soe laj a l ha da manca dla matemàtica d àutra part vàire dësvlup amportant ëd la matemàtica a l han a l adoss dij problema ëd fìsica për elaboré na teorìa ëd sòlit as part da n osservassion o da na dëscuverta sperimental j arzultà dj esperiment a ven o sistematisà e butà an relassion an tra d lor conforma al métod sientìfich ëdcò ciamà métod andutiv an sërcand dë spieghé la pì gran quantità possìbil d arzultà sperimentaj an arportand je a n cit nùmer ëd prinsipi acetà basand se ansima a j osservassion ch a ven o admetù tanme postulà apress avèj elaborà na prima teorìa limità ch a va bin për ël fenòmeno particolar e pòchi d àutri amparentà as bèica si la teorìa a përmet ëd fé ëd prevision d àutri fenòmeno ch a ven o ëdcò costi verificà an manera sperimental e as serca d elaboré na teorìa pì general possìbil dont a së studio j antërassion con d àutre siense ij fenòmeno a son ëstudià an dovrand d utiss matemàtich e statìstich da già ch as peul pà esse sigur che ij prinsipi a sio nen an contradission e ch a resta sempe possìbil che l arzultà d na neuva mzura a sia an contrast con costi a na ven che na teorìa fìsica a l é mai d autut dimostrà a l é për sòn ch as progeto e as fan sempe d neuv esperiment për confermé o modifiché le teorìe esistente minca fenòmeno a l é analisà ant ij sò aspet fondamentaj e a l é për lòn che la fìsica dël di d ancheuj a l é viaman ëd pì anteressà a studié le part pì cite dla materia soens ij fenòmeno fìsich a son nen përcepìbij daj sens uman e comsëssìa pà da na mira quantitativa le técniche dë mzura sperimentaj a son donca fondamentaj lòn ch a veul di che ël livel tecnològich a condission a ij progress teòrich ëd la fìsica për esempi la teorìa eletromagnética a l ha avù da manca dle técniche dle mzure elétriche la dëscoerta dla natura elétrica dla materia a l é stàita possìbil mersì a jë studi òtich ëd la scaria ant ij gas e dij raj x ant la fìsica moderna j acelerator ëd partissele a permëtto la fìsica nuclear e cola dle partissele la liquefassion dl elio a l ha përmetù ëd realisé le temperadure basse criogenìa ëd n amportansa decisiva për la fìsica dël còrp sòlid l astrofìsica a l ha pijà la scampa cand a son ëstàit realisà ij radiotelescòpi derivà dal ràdar ch a l era stàit dovrà durant la sconda guèra mondial e al di d ancheuj a deuvra ij satélit artifissaj për j arserche fòra da l atmosfera e tut ël fiamengh dësvlup dla fìsica dël di d ancheuj a sarìa nen possìbil sensa l eletrònica e j ordinator tutun ij métod ësperimentaj da soj a basto pà për ël progress sientìfich soens dij dësvlup che da na mira técnica e teòrica a l ero bin possìbij a l han dovù speté l antuission uman a prima ëd pijé forma a l adoss ëd na teorìa fìsica a i é la mzura mzuré a veul dì fé n confront antra l oget an esam e n oget dël midem tipo pijà me unità dë mzura l arzultà dla mzura a l é n nùmer compagnà da n eror presumìbil l eror ant la fìsica a l é pà un difet secondari e ch as peul eliminesse ma n entità ch a nass ansema a la mzura e a n é part essensial a serv tra l àutr a definì la qualità dla mzura as trata dl ansidit eror casual ch a l é nen l eror sistemàtich o bàilo dagià che l eror a l é pà eliminàbil a i nass ël problema si dë dlà dla mzura a i sia na realtà ogetiva bele che l ategiament sòlit dij fìsich a sia che la realtà ogetiva a esista për da bon cost sì a l é pì n problema filosòfich che fìsich da la mira dla fìsica l amportant a l é che minca concet antroduvù ant le teorìe ch as costruisso a sia definì ëd fasson ciàira an fonsion ëd grandësse ch as peulo mzuresse e che minca mzura arpetùa a daga ant ij lìmit dl eror ësperimental l istess arzultà a i ancàpita soens che n esperiensa a na smon a con n aprossimassion sodesfasenta ij valor ëd na grandëssa fìsica b cand n àutra grandëssa a a cangia ant n ansem finì dë mzure fàite la relassion antra le doe grandësse a l é antlora formalisà për mojen ëd na laj empìrica ch a përmet ëd calcolé b ëdcò për valor d a nen ësperimentà ël càlcol fàit parèj ëd b an corispondensa d un valor d a ch a staga andrinta a l antërval dij valor ëmzurà as ciama antërpolassion si a a l é fòra da s antërval ël procediment as ciama estrapolassion la fìsica teòrica a l é nen mach n utiss për j arserche an efet partend daj dàit dj esperiment a na sërca na sìntesi e a na fórmola na teorìa bon a a prevëdde d àutri fenòmeno la matemàtica a l é l utiss prinsipal dla fìsica teòrica e da soa part sò dësvlup a l é soens cissà daj problema ëd fìsica soens a i ancàpita ëdcò che la teorìa matemàtica a ven a prima d soe aplicassion për esempi la geometrìa nen uclidéa a l é vnùita prima dla teorìa dla relatività la teorìa matemàtica dij quaternion a l é pì veja dla dëscoerta an mecànica dij quant dël comportament ëd le sòtole la teorìa djë strop a l é vnùita anans dl anàlisi dle struture dij cristaj e dla classificassion dle partissele elementar a i é doi tipo d aplicassion ëd la fìsica l utilisassion dij sò métod e arzultà an d àutre siense da na part e l aplicassion dij fenòmeno fìsich për ël dësvlup tecnològich e técnich da l àutra n aplicassion dël prim tipo a l é për esempi cola ch as fa an chìmica pr ëstudié le liure molecolar an dovrand le teorìe dl àtom fortìe da la mecànica dij quant ëdcò lë strasordinari progress dle siense biològiche a l é stàit possìbil mersì a la fìsica e a l aplicassion dël microscòpi eletrònich e dla difrassion dij raj x ch a l ha përmetù dë s ciairì la strutura dl anformassion dij gene son a l ha fàit ës ciòde la biofìsica geofìsica astronomìa e arserche spassiaj a son ëdcò lor branche amportante dla fìsica aplicà fin a an meisin a as deuvro ëd fondamentaj contribussion da la fìsica raj x radioterapìa e via fòrt antra j aplicassion dla fìsica a la técnica a i son pr esempi la criogenìa la técnica dël veuid j acelerator ëd partissele l eletrònica ëdcò da na mira quantìstica arpresentà daj làser e daj màser la fìsica dij plasma la tecnologìa nuclear la siensa dij materiaj l areodinàmica la supercondutività l utilisassion dle sostanse magnétiche e dielétriche e via fòrt mersì al modern dësvlup ëd la tecnologìa ël temp ch a i passa antra la dëscoerta d un fenòmeno e soa aplicassion a dventa viaman pì curt e son a ciama na colaborassion viaman pì s ciassa antra fìsich e anginié l arserca fìsica a l ha fàit ij sò prim pass mersì a la siviltà greca tutun ij progress ant ël setor ëd col época a son ëstàit assè limità da na part përchè cost a l era nen l anteresse prinsipal dij grech e da l àutra përchè a j restava impossìbil traté ij problema dinàmich ant l antichità clàssica le contribussion prinsipaj a son cole d archimede cole astronòmiche ma mach da na mira cinética e geométrica e l arnomà teorìa atomìstica ëd leucip e demòcrit tutun la teorìa atomìstica a l é pitòst na s cëtta astrassion derivà da la speculassion filosòfica e a l ha pà avù na gran anfluensa an sla fìsica ëd coj temp fin a a la fin dl età ëd mes la fìsica a l ha nen fàit dij gran progress la dissiplin a as dësvija torna con copèrnich e kepler ch a chito la tradission geosséntrica an antroduvand ëd laj sempie për permëtte ëd calcolé la posission dle stèile a l é l prim pass ëd na neuva ampostassion dl arserca sientìfica dël sécol ch a fa xvii a son butà le bas dla dinàmica galilei a enonsia chèich prinsipi fondamentaj an sël moviment dij còrp butand an evidensa la relatività dij sistema d arferiment an costruend ël canucial e an ëmnand vàire esperiment a dà l andi al métod ësperimental ch a l é a la bas dël dësvlup ëd la moderna siviltà sientìfica e tecnològica a sarà newton a smon e an forma matemàtica le laj dla dinàmica an part già stabilìe da galilei d na fasson ësperimental newton a l ha ëdcò avù l antuission dël fenòmeno dla gravitassion e a l ha formolane la laj matemàtica a l ha smonù ëdcò d idèje fondamentaj an sla natura dla lus già galilei a l avìa anmaginà che la lus as propaghèissa con andi finì ansema a vàire d àutri fenòmeno mecànich e òtich a l é stàit mersì a chiel che la mecànica dij còrp celest a l era vnùita così elaborà da dventé la branca prinsipal ëd la filosofìa natural d àutra part l astronomìa a l era mach un cas particolar dël moviment dij còrp materiaj che galilei a l avìa ancaminà a studié an sla surfassa dla tèra ansema a leibniz newton a l ha creà ël càlcol diferensial utiss e lengage fondamental ëd la fìsica moderna l ansem dle tre contribussion ëd newton prinsipi dla mecànica laj ëd gravitassion métod matemàtich a costituiss ël prim esempi d na teorìa completa sintesi ëd vàire osservassion ij fenòmeno dla mecànica dël cel a son na conseguensa lògica ëd sa teorìa e nen mach an prinsipi o d na fasson qualitativa ma con na precision quantitativa ch a l é nen ëstàita sorpassà për bomben ëd temp ant ij doi sécoj apress a l é rivaje un lest dësvlup dla fìsica e dle siense compagne fin a a la fin dël sécol ch a fa xviii lë studi ëd tute le còse naturaj a l era l soget ëd na dissiplin a sola la filosofìa natural con l aumenté dle conossense a l é vnù convenient divide lë studi dla natura an doe branche prinsipaj le siense biològiche ch a s anteresso a j esse vivent e le siense fìsiche ch a trato dle proprietà e dël comportament ëd la materia inanimà le doe siense fìsiche prinsipaj a son la fìsica e la chìmica ij dësvlup dj arserche a l han pijà quatr diression fondamentaj dnans a tut la chìmica a l ha stabilì coj ch a son j element ch a gieugo ël ròl ëd constituent elementar për formé tuta la materia a son ës ciairisse le proprietà fondamentaj dij gas e a l é stàita formolà na prima laj ëd conservassion ansima a la costansa ëd chèich element ant la trasformassion ëd le sostanse da sòn a l é vnuje la dëscuverta dla possibilità ëd descrive tute le sostanse e soe trasformassion për mojen d na quantità limità d àtom elementar la sconda linia d arserche a l é stàita cola dla dëscuverta dij fenòmeno elétrich e dla formolassion dle lej corispondente ël nùmer djë studios ch as son anteressasse a si problema a l é spantiasse an pressa faraday ampère coulomb gauss rsted e via fòrt e costi sì a l han contribuì a la formolassion ëd col ansem ëd lej ch a forma l eletromagnetism maxwell dël e hertz dël a l han butà an evidensa la natura eletromagnética dla lus dël rntgen a l ha dëscoatà ij raj x a l é stàita la prima vira che tut n ansem ëd fenòmeno a son dëscoatà për mojen d utiss dagià che ij sens uman a peulo nen ancòrzëss ne a l é n progress ëstrasordinari vers n astrassion viaman pì fòrta dle lej fìsiche e vers l arnonsia a n arpresentassion mach mecànica e antuitiva dij fenòmeno j aplicassion dël magnetism a menëran a l época dle telecomunicassion moderne ël ters soget dj arserche fìsiche ant ij sécoj xviii e xix a rësguarda la mecànica e as dësvlupa ansema a la matemàtica an sle bas creà da newton e cissà dal problema ëd dëscute ël moviment ëd le stèile a l é stàita costruìa la mecànica analìtica con contribussion essensiaj ëd lagrange e laplace ij formalism matemàtich dovrà a l han butà an evidensa ëd neuv prinsipi ëd conservassion dl energìa dla quantità ëd moviment e via fòrt ch a son ëstàit pì tard dovrà a fondament për la mecànica dij quant ël dësvlup ëstrasordinari ëd sa branca dla fìsica e dla mecànica dël cel an particolar a l ha mnà dël a la dëscuverta për via teòrica dël pianeta netun da part ëd le verrier la quarta diression d arserca a l é stàita cola adressà a lë studi dij fenòmeno gropà al calor ël prim pass gròss a l é rivaje cand von mayer a l ha arconossù l equivalensa an tra l energìa tèrmica e le vàire forme d energìa mecànica prim prinsipi dla termodinàmica apress da na tratassion concetual e matemàtica dël calor tanme entità continua a s é passasse a na descrission atòmica dij fenòmeno tèrmich dont la tratassion matemàtica a l é basasse an sla neuva mecànica statìstica ëd gibbs e boltzmann maxwell a l ha elaborà la teorìa cinética dij gas formolà peui an manera completa da boltzmann problema d amportansa fondamental a son rivà daj process nen reversìbij tanme lë spantiament dij gas ch a smijo andiché l esistensa ëd na sola diression për l evolussion dël temp bele che ij moviment dij sìngoj àtom a sio reversìbij scond prinsipi dla termodinàmica ël dësvlup ëd la fìsica a l avìa anfluensà ëdcò ël pensé filosòfich mnand a chërde che tut a l avrìa trovà na spiegassion ant le laj fìsiche ëdcò ëd fenòmeno motobin complicà tanme la vita tutun a i restavo ëd problema concetuaj pà da pòch gropà a la vision dlë spassi temp che për la mecànica a l avìa ëd caraterìstiche diferente da cole vorsùe da l eletromagnetism an dzorpì la fìsica ëd coj temp a përmetìa pà ëd calcolé l anrajament d un còrp afoà as riussìa nen a capì ël mecanism ëd formassion dle linie spetraj prodovùe da j àtom a së spiegava pà për che rason l andi dla lus a fussa indipendent da col ëd l osservator esperiensa ëd michelson e an sla paciara a l avìo dëscoatà ij fenòmeno dla radioatività a l ancamin dël sécol ch a fa xx a i é staje da manca d un sàut concetual ch a l ha mnà a la formulassion dla teorìa dla relatività e dij quant ch a son ëstàite le doe teorìe basilar d ës sécol a l é stàit einstein a eliminé la contradission tra mecànica e eletrodinàmica e a concepì na mecànica relativìstica ch a andèissa d acòrd con l esperiensa ëd michelson e a l é stàit chiel a stabilì che l andi dla lus a l é na limitassion assolùa për la trasmission d anformassion costa neuva mecànica ch a l é pitòst leugna da la fìsica arpresentàbil ëd fasson antuitiva a l é tutun pà an contradission con la mecànica newtonian a costa sì a l é l cas lìmit dla mecànica relativìstica për andi cit le prevision fàite dovrand la mecànica relativìstica a son peui stàite confermà da j osservassion passand dë dlà dla mecànica smonùa ant la relatività limità considerand l identità ëd massa inersial e massa gravitassional einstein a l ha elaborà la teorìa dla relatività general ch a l é n antëgrassion ant lë spassi temp a quatr dimension dla teorìa dla gravitassion an sa manera a son ëstàite butà ëd neuve bas matemàtiche a la cosmologìa ant ël midem perìod dla rivolussion relativìstica a i na i é staje n àutra ant la fìsica la teorìa dij quant ant ij prim trant agn dël sécol ch a fa xx l antërpretassion dl anrajament dël còrp nèir dovùa a planck e cola dl efet fotoelétrich dovùa a einstein a l han ëmnà a arconòsse la natura quantìstica dla lus visadì a l é rivasse a admëtte che l energìa eletromagnética lus onde radio calor rajant a l é emetùa d fasson discontìnua për gran d energìa sot forma ëd foton ch a l han n energìa anté che h a l é la costant ëd planck e la frequensa dla radiassion coste idèje a son ëstàite estendùe a la strutura dl àtom che basand se ansima a j esperiense d rutherford a l é concepì tanme n sistema planetari d eletron ch a sircondo na nos bohr a arconòss che j òrbite dj eletron a ubidisso a d lej ëd na mecànica anté che l moment angolar a l é quantisà an mùltipl d cost model bin leugn da l antuission clàssica a s ciairiva dlongh ël problema dl emission e dël surbiment ëd la lus da la part ëd n àtom tut sòn elaborà da na mira matemàtica a l é sbocà an na neuva mecànica la mecànica dij quant ch a l é vnùita bon a ëdcò për fornì la teorìa ch a jë sta sota a la chìmica heisenberg a n ha dane na formolassion matricial dël e apress schrdinger a l ha stabilì l equassion d onda ch à pòrta sò nòm ch a goerna j onde materiaj postulà dël da l de broglie e trovà dël con n esperiensa an sla difrassion dj eletron da davisson e germer antratant dël stern e gerlach a l avìo dëscoatà e mzurà ël moment magnétich dël proton pauli a fortiss ël prinsipi d esclusion la teorìa dij quant a l é peui dësvlupasse con ij travaj ëd dirac jordan wigner e tanti d àutri su dimension atòmiche la mecànica ch a i na ven a l é d autut an contradission con la mecànica newtonian a costa sì a resta bon a e a l é l cas lìmit cand ël sistema a l é caraterisà da energìe e temp taj che la costant h a peul esse trascurà la mecànica dij quant a l ha dovù arnonsié a la descrission dël moviment ëd masse pontiforme e formolé soe laj basand se ansima a na fonsion d onda solussion dl equassion ëd schrdinger ch a rësguarda mach la probabilità ëd localisé la partissela ël prinsipi d indeterminassion ëd heisenberg a l ha precisà l impossibilità concetual dë mzuré con precision doe grandësse complementar tanme posission e andi ëd na partissela a l é stàita stabilìa la doalità ch a i é ant ël mond dl infinitaman cit visadì ël dobi aspet d onda e corpuscolar dij fenòmeno subatòmich dël dirac a stabiliss n equassion d onda ch a descriv le partissele con sòtola me l eletron e a riva a predì l esistensa d antipartissele lòn ch a l é stàit peui confermà me conclusion general dla fìsica dj àute energìe dël a l é stàita ideà da vàire fìsich na teorìa ch a dasìa cont ëd j antërassion quantìstiche dla lus con la materia e ch a l é stàita ciamà eletrodinàmica dij quant apress ch a l é stàita dëscoatà la radioatività becquerel dël a son ëstàit studià e identificà ij raj dël rutherford a l ha realisà la prima reassion nuclear con l advent dj acelerator ëd partissele apress la creassion dël ciclotron da part ëd lawrence dël a l é dësvlupasse la fìsica nuclear na tapa amportanta a l é stàita la produssion dij prim isòtop radioativ riussìa dël a f joliot curie da banda dl esplorassion nuclear le neuve fondamenta dla fìsica dij quant a l han përmetù n evolussion amportanta ant la fìsica atòmica e ant j arserche an sla materia condensà d àutri studi amportant sia da na mira teòrica che për j aplicassion a son ëstàit ëmnà an sël magnetism ch a l é dcò chiel un fenòmeno a caràter essensialman quantìstich tanme d àutra part ël fenòmeno dla supercondutività andividuà dël da kamerling onnes e ancor ant ël camp ëd l antërassion tra materia e radiassion doe tape recente a son la dëscoerta dl efet mssbauer e la costrussion dël làser amportante sia da na mira teòrica che pràtica ij soget tocà da la fìsica dël di d ancheuj a son tanti e motobon ëspantià për cheidun ij fondament generaj a son bin ciàir d àutri a son an camin ch a sërco soe laj fondamentaj costa branca dla fìsica a l ha sò fondament ant la mecànica quantìstica dj eletron ant ël camp coulombian dla nos atòmica la realisassion dël làser a l ha possà un neuv dësvlup ant l òtica le grande ampleur dij camp elétrich ant ël raj làser a cisso e a deformo j àtom an manera nen linear e a son sorgiss për esempi ëd frequense armòniche e donca variassion ëd color fenòmeno ëd cost tipo a son ëstudià ant l òtica nen linear n utiss d arserca motobin amportant për la chìmica fìsica a resta l òtica dl infraross la fìsica nuclear a studia le proprietà dle nos atòmiche l arserca sperimental a deuvra le mzure dla massa dël raj e dij livej energétich quantisà dle nos la gran quantità d conossense a l é stàita otnùa an ëstudiand le disantëgrassion radioative e le reassion nuclear ansema a j ansidite antërassion fòrte antra ij nucleon a i na i é d àutre cola débola decadiment e cola eletromagnética parèj che për l àtom ëdcò për la nos ël fondament për la descrission dij fenòmeno a l é dàit da la mecànica dij quant la branca dla fìsica ch as anteressa a le partissele elementar a sërca d arzòlve ij problema ch a rësguardo l antërassion antra partissele për j anàlisi sperimentaj a i é da manca d energìe àute e për sòn as deuvro d acelerator ëd partissele viaman pì grand le laj fondamentaj dla mecànica dij quant a smijo andé bin ëdcò për le partissele elementar tutun a comparisso ëdcò ëd laj naturaj neuve n amportansa viaman pì gròssa a l é pijà da le laj ëd conservassion e da l esistensa d simetrìe a anandié considerassion fondamentaj d ës géner a son ëstàit tsung dao lee e chen ning yang ant ël con ëd suposission confermà apress da esperiment j arserche dla fìsica dle partissele as concentro an slë studi dle proprietà dj antërassion fòrte débole e eletromagnétiche ch a goerno la produssion j antërassion e la disantëgrassion dle partissele mideme për rivé a capì mej j antërassion antra nucleon a së studio jë stat cissà dij nucleon ch as manifesto tanme partissele andividuaj arsonanse lòn ch a stabiliss na sòrt dë spetroscopìa an costa branca dla fìsica a së studio le proprietà coletive dj àtom ch a antëragisso d fasson fòrta ant ij còrp dens sòlid lìquid o gas dens j efet coletiv dj àtom a detérmino le proprietà mecàniche tèrmiche elétriche magnétiche e òtiche motobin complicà dij còrp e coste proprietà a son ël pont ëd partensa për vàire aplicassion técniche motobin amportante le proprietà mecàniche dij còrp a son determinà da le liure antra j àtom le fòrse ch a agisso a van anquadrà ant la mecànica dij quant e a son cole ch a men o ant lë stat sòlid a la formassion dij cristaj la fìsica dij cristaj a na studia la strutura e le proprietà mecàniche e a l é l fondament ëd la siensa dij materiaj le proprietà tèrmiche coma l calor ëspessìfich e la condutività tèrmica a l han ëd liure ancreuse con la strutura anterna dla materia condensà e a son un bon criteri dë mzura jë studi a temperadure motobin basse a l han fàit armarché un fenòmeno neuv la super fluidità dl élio në stat andoa la viscosità a dëspariss për via d efet quantìstich costi efet a òbligo a traté ij moviment molecolar coletiv tanme dë sbalansament quantisà dont ij quant fonon a l han ël caràter ëd partissele le proprietà elétriche e magnétiche a son ëstudià an tre diression prinsipaj ij mecanism ëd condussion dla corent elétrica le proprietà dielétriche ël magnetism ëd la materia për esempi j aplicassion dle proprietà gropà a la condussion elétrica a son tante e amportante eletrochìmica lum al néon tubo flurëssent e via fòrt lë studi dla condussion elétrica ant ij semi condutor a l ha mnà a la creassion ëd vàire component ch a l han possà ël dësvlup dl eletrònica le dimension le masse le densità e ij temp ëstudià dla fìsica dl univers a son nen realisàbij ant un laboratòri tutun ij métod d osservassion dl astrofìsica a l han përmetù un dësvlup ëstrasordinari dj arserche antra j arzultà otnù a l é podusse stabilì che antra ij prinsipaj problema dla fìsica teòrica moderna a i son poeta e comediògraf armand motura armando mottura a l anàgrafe a nass a turin ël d ost dël a l é tra ij fondator dla companìa dij brandé a meuir ël d otóber dël sa cujìa a l ha l midem tìtol d un libret përsonal daità dij ëd gené ch a contnisìa poesìe ëd coste mach a son contnùe ant la publicassion dël l euvra teatral ëd motura a arvela në spìrit satìrich sutil ma nen ësbefios nì brusch l ambient ch a arpresenta a l é scasi sempe col ëd j ovrié o dla pòvra gent con dij përsonage arsegnà a sò destin stòria sempia ëd na cobia ëd giovo motura a vagna ël premi ëd poesìa sanrem sò travaj girò fantasìa stòria d un pòvr diav a vagna ël premi sità ëd siriè poeta oreste galin a oreste gallina a l anàgrafe a l era nassù al mango ël ëd gené dël da giovo a l avìa frequentà l academia militar a parma andoa a l ha anandia na longa e ancreusa amicissia con pinin pacòt a l era stàit peui përzoné durant la prima guèra mondial con pacòt e vigin fiochèt a l é fondator ant ël dla prima serie dij brandé arvista d poesìa piemontèisa ai dë stèmber a l é ansignì dla mudaja d òr dla ciambrea dij deputà për avèj vagna ël concors bandì daj brandé pr ij des agn da l achit dla sconda serie a meuir la sèira dël d otóber dël a aron a anté ch a l era stàit për tanti agn professor ëd litre e présside dla scòla media an mantnend però n anliura ancreusa con soa tèra ëd nàssita a l é sotrà al camposanto dël mango d alba përsonage prinsipal ëd vàire soe poesìe për la pì part an langhèt a l é l paisan pero publicassion literaria piemontèisa la prima serie ij brandé arvista d poesìa piemontèisa a l é anandià da pinin pacòt oreste galin a e vigin fiochèt ël ëd mars dël a i na seurto sinch nùmer j àutri a son dij ëd mars d avril d avril ëd maj stampà an còpie ant la redassion mincadun a l avìa sò badò pacòt a scrivìa j articoj ëd fond galin a a publicava ël mej ëd soe poesìe fiochèt a fasìa ël cronista mondan la sconda serie ij brandé giornal ëd poesìa piemontèisa a seurt doe vire al mèis al m e ai an ancaminand soe publicassion ël dë stèmber dël diression e aministrassion a son an contrà san fransesch d assisi a ca d pacòt diretor responsàbil a l é pinin pacòt diretor aministrativ renato bertolotto ël pressi a l é ëd lire al nùmer lire a l ann a chita ai dë dzèmber apress nùmer për un total ëd pàgine e autor publicà dantorn a costa publicassion a së strenz e a madura la mej espression poética piemontèisa dël temp dal a l é publicà ij brandé armanach ëd poesìa piemontèisa che a seurt na vira a l ann dal coma suplement dël giornal piemontèis ancheuj dël a l é surtì ansema a lagenda piemontèisa costa antologìa anual ëd literatura piemontèisa findi a l edission a l era soagnà da pinin pacòt dël a l é surtì tanme armanach ëd poesia piemontèisa e valdostan a e dël ëd poesìa piemontèisa alpin a e valdostan a mortie pacòt renzo gandolfo a l ha prontà l armanach dal la publicassion a l é stàita cudìa da milo bré l edission a l é stàita soagnà da remo bertodatti giusep gorìa michele bonavero e dario pasero l edission a l é stàita cudìa da giusep gorìa mentre che cola dël a l ha soagnala michele bonavero michel dij bonavé butand n atension particolar a presenté na sernia d autor neuv ch a ven o da tute le part dël piemont përchè l armanach dij brandé a sia vreman la vos ëscrita d tut ël piemont poetëssa an lenga greca antica safo a l é vivùa tra ij sécoj vii e vi agc a l era nassùa a ereso ant l ìsola ëd lesbo ma a l ha passa la pì part ëd soa vita a mitilen e ëd soa famija as sa pòch a i son almach eut version dël nòm ëd sò pare dont scamandrònim ël nòm arportà da eròdot a smija la pì acetàbil a l avìa tre frej e ël savant atenéo a fortiss che la poetëssa a laudava soens ël pì giovo larich copié dël pritani ëd mitilen e ëd n àutr frel carass as sa che durant un viagé d afé an egit a l era ancaprissiasse ëd na cortisan a ch as ciamava dòrica ant ij frament ëd na poesìa da doi papir d ossirinch an ëstròfe sàfiche la poetëssa a j àugura ëd torné bin e arpijà da sò eror a l era preocupà che ël comportament ëd sò frel a podèissa vasté soa riputassion përsonal a i é un frament ch a smija esse na sùplica che dòrica a peussa pà torna angabiolé sò frel safo a l era marià con n òm rich e a l avìa na fija clèide ch a l avìa ël midem nòm ëd soa granda ëd mare ma a l é tòst restà vìdoa a i é chèich frament anté che safo a arpròcia con amor la fija ëd vorèj un bizó spatussant an costa poesìa as vëd n espression ëd dëspresi për pitach lòn ch a smija confermé l apartenensa ëd safo a la noblëssa ëd lesbo l atività dla poetëssa a mitilen e a l avìa na fonsion sossial bin precisa l educassion ëd fije nòbij an na comunità andoa a mostrava tra l àutr mùsica dansa cant elegansa ant ël veste tut sentrà an sla divossion d afrodite le fije a dovìo ëdcò pijé part a le gare ëd blëssa ch as fasìo a lesbo safo a l era pà l ùnica a fé la magistra soens an soe poesìe a i é d espression ëd dëspresi violent për chèiche soe rivaj andròmeda gòrgo nòbij ëdcò lor coinvolgiùa ant ël moviment ëd resistensa aj tirann ël marmor parium a conta che a dev ëscapé an esili dal al agc da lòn ch a smija an sicilia tanme a l é bel fé ch a sia capità ëdcò a d àutri esponent ëd l aristocrassìa ant un frament ch a l é rivane sò contemporani alcéo as adressa a chila con gran rëspet e amirassion an ciamand la cavèj ëd violëtta soris doss a rintra dòp ch a i é n amnistìa a propòsit ëd soa veciaja as treuvo doi arferiment ma as sa nen s a son sò o si l autor a l é cheidun d àutr dla fin ëd soa vita as sa gnente safo a l é aotris ëd lìriche ant la parlada eòlica ëd vàire géner epitalàmich mitològich coral e eròtich imità ëdcò da catul pulio làurea a conta che soe lìriche a l ero stàite rangià an neuv lìber organisà pì che possìbil conforma a d criteri ëd métrica ël prim lìber a contnìa componiment an ëstròfe sàfiche lë scond poesìe an pentàmetr datìlich eòlich e ël ters an asclepiadéo magior ant ël quart lìber a i dovìo ess ie ij componiment an tetràmetr jònich a majore con sìlaba lìbera al prinsipi e sarà ant un méter trocàich j epitàlam an vàire métriche a l ero argropà ant ël lìber nùmer eut ëd chila a son rivane pì che dosent antra frament e testimonianse ch a rësguardo ij sò test dont n òde bele che antegra o scasi fin a a vers la fin dël sécol ch a fa xix ij test ëd safo as conossìo mach travers le sitassion d àutri autor e a l ero për la pì part dij frament motobin curt e gavà chèich situassion pì fortunà ant la pì part dij cas a l é mal fé capì bin ël contest ëd coste sitassion apress papir e bërgamin e con manuscrit ëd test ëd safo ch a van dlë ii al sécol ch a fa vii dgc a son ëstàit dëscoatà an egit a son goernà a oxford berlin londra firense halle la lenga dovrà da safo a smija nen esse cola literaria ma cola parlà minca di daj sò contemporani e sòn a la diferensia dal rest ëd la poesìa greca ch a l é rivane costa naturalëssa dla lenga as cobia a j emossion fòrte dij soget an dasend n arzultà fiamengh soa partissipassion a la vita sossial a l é documentà dai vàire epitàlam ch a dovìo esse cantà da còro ëd giovo an ocasion dij mariage a l é ant ës contest sì ch a va antërpretà la poesìa ëd safo pitòst che an sël livel dla confession e dl espression përsonal dij sentiment soe poesìe eròtiche a son anquadrà ant la vita dla comunità feminin a anté ch a mostrava antra ij përsonage ch as ancontro ant ij frament an dzorpì a coj già mansionà a i é àctis a sò temp cara ma adess ëstrangera portà via da andròmeda anactòria partìa leugn dica pì amàbil che la còtia giriun l amor a l é concepì tanme memòria arcòrd dj esperiense passà ch a l han na projession ant ël present cost a l é l aspet ch a dòmina la poesìa d arignòta an n àutr frament as fa ël paragon d éros con ël vent che an sla montagna a sbanata le roj a i é ëdcò ant la poesìa ëd safo na tension costanta e suferta antra lë s cianch dj afet e soa possibilità d arnovesse ëdcò l ansidita poesìa dla gelosìa apress la descrission dla soferensa dla poetëssa ch a l é pì vërda dl erba e ch as vëd davzin a a la mòrt a va vers soa conclusion con na nòta ëd rassignassion cossienta ant n àutr frament ël desideri dël soris lusent d anactòria a l é butà ant un contest d argomentassion pasie e a l é cobià a la cossiensa che sò amor a sarà nen contentà la divossion d afrodite a ven fòra da soe poesìe tanme n espression ideal dël sens ëd continuità ch a l é fondamental dla poesìa eròtica ëd safo ant l orassion ch a duverta ël prim lìber safo a ciama a la dea d anterven e ancor na vira e afrodite a j assicura che coma ant ël passà chila a sarà pronta a giutela safo a së speta la midema capassità ëd resté da la poesìa a sa bin che ël lustr conferì da la poesìa a va motobin dë dlà dla mòrt la figura ëd safo a l é stàita an vàire manere deformà da legende cheidun e arpijà da la comedia àtica conforma a la pì conossùa arportà da ovidi la poetëssa nen contracambia an sò amor për ël barcaireul faon as sarìa campasse an mar dal sàut ëd léucad vàire euvre dla literatura europenga a son ëstàite dedicà ant ij sécoj a la figura ëd safo la teorìa dj ansem a l é cola branca dla lògica matemàtica anventà da georg cantor ch a studia la nossion d ansem e d apartenensa coma fondament për tuta la matemàtica conforma a l antuission n ansem a l é na colession d ogèt ch a sodisfo chèich proprietà belavans cost concèt d ansem a l é contraditòri për via dël paradòss ëd russell sòn a l é stàit në spron pr ësmon e n assiomatisassion pì atenta për podèj fé le vàire operassion ëd costrussion dj ansem sensa droché an costa o an d àutre contradission an dzorpì tute le teorìe matemàtiche a j ero giumaj smonùe an forma assiomàtica dzortut cole ch a rësguardavo dj ent neuv dle vàire assiomatisassion possìbij për la teorìa dj ansem cola pì dovrà as basa an sj assiòma sì dapress costi assiòma a son dovù a zermelo gavà rampiass e regolarità lë schema ëd rampiass a l é dovù ëd fasson indipendenta a fraenkel e a skolem l assiòma ëd regolarità a l é stàit antrodòt da von neumann bele che un prinsipi sìmil a l era già stàit considerà da skolem j assiòma a son esprimù ant ël lengage dël prim órdin dla teorìa dj ansem ch a l ha mach me sìmbol nen lògich j assiòma da a a formo la teorìa ëd zermelo fraenkel zf an giontand je l assiòma ëd selession a s oten la teorìa zfc j assiòma a son nen tuti indipendent la separassion as peul oten se dal rampiass an aplicandlo a la fórmola costa teorìa sempia e eleganta a përmet ëd dësvlupé dij rasonament ch a sburdisso s as pensa a la gròssa conomìa dël lengage bele che ël prim apròcc a j ansem infinì a smija ch a sia stàit ëd bolzano a l é cantor ch as rend cont ëd l amportansa dle fonsion bijetive e a smon la nossion ëd cardinalità d n ansem cantor a anandia la teorìa dij nùmer cardinaj e ordinaj e j anvestigassion dla topologìa dla reta real j arserche ëd cantor a ancamin o dël cand a dmostra che l ansem dij nùmer reaj a l é pì che numeràbil antant che l ansem dij reaj algébrich a l é numeràbil da antlora j arserche an teorìa dj ansem a l han ëmnà a na caterva d arzultà amportant e arvolussionari coma ant la pì part ëd le dissiplin e ant ël dësvlup ëstòrich ëd la teorìa dj ansem a i son ëstaje djë sbilauciament e dij cangiament ëd but al di d ancheuj lë studi dla teorìa dj ansem a comprend tra l àutr la combinatòria infinìa le técniche ëd forsament ij modej anterior la teorìa descritiva dj ansem ij grand cardinaj lë studi d assiòma neuv da banda ëd zfc ëdcò d àotri sistema assiomàtich a son ëstàit ëstudià për la teorìa dj ansem an tra ij pì amportant a i é la teorìa ëd bernays gdel s as gava l assiòma ëd rampiass da la teorìa ëd zermelo fraenkel as oten la teorìa ëd zermelo johan bernoulli a l é stàit un matemàtich a nass a basiléa ël ëd luj dël frel ëd tërdes agn pì giovo dël pì arnomà jakob sò pare nikolaus consijé dë stat a basiléa a vorëria fene ën mercant ma chiel a ancamin a a studié meisin a pijà sò dotorà dël as vira vers la matemàtica e a l é anlev ëd sò frel jakob a basiléa a scriv doe cite euvre ëd càlcol diferensial e antëgral a paris a mostra ël càlcol infinitesimal al marchèis de l hpital con l acòrdi che chiel sì a pùblica a sò nòm dj arzultà che an vrità a son ëd bernoulli coma l avosà régola ëd l hpital ant ël bernoulli a dventa professor ëd matemàtica a l università ëd groningen e a la mòrt ëd sò frel jakob dël a j sucèd a l università ëd basiléa anté ch a l ha euler antra j anlev amis ëd leibniz as piassa a soa difèisa ant la rusa con newton an sla priorità dl anvension dël càlcol diferensial a meuir a basiléa ël m ëd gené dël a l era pare ëd nicolas giurista e matemàtich daniel matemàtich e médich e johann matemàtich bernoulli as anteressa dë squasi tute le branche dla matemàtica e la pì part ëd sò arzultà as treuva ant le litre che a scambia con d àotri matemàtich dont leibniz e huygens a l é nen ciàir se tuti j arzultà dont a arvéndica la paternità a sìo da bon sò ëdcò përchè bin orgojos e preocupà ëd soa notorietà soens ant jë scrit a arciama nen le sorgiss da ndoa ch a pija an matemàtica johann bernoulli a l ha dësvlupà l apròcc analìtich a la trigonometrìa e lë studi dël logaritm a l é anteressasse ëd càlcol dle variassion e càlcol infinitesimal e a l ha contribuì a spantié le notassion ëd leibniz a l ha travajà an sël càlcol esponensial e për prim a detèrmina la linia ëd dissèisa màssima sot lignand la relassion ëd costa curva con la stra ch a fa un raj ëd lus ch a traversa seuj ëd densità variàbil as devo a chiel ëdcò d arzultà an sle curve j equassion diferensiaj e le serie as atribuisso a chiel lë studi dla brachistòcrona e l antrodussion dël concet ëd geodética a l é anteressasse ëdcò ëd chìmica fìsica astronomìa a l ha smonù na soa teorìa dij maré a l ha sërcà d antërpreté la fermentassion e la contrassion dij mùscoj ant ël a concor për ën premi dl academia dle siense l academia a lo divid tra chiel e sò fieul daniel a s anrabia tant ch a manda sò fieul fòra ëd ca matemàtich fieul pì grand ëd johann bernoulli nicolas bernoulli a nass a basiléa ij ëd fërvé dël a studia drit ch a mostra a berna dal al peui a oten un pòst ëd professor ëd matemàtica a san peroborgh anté ch a i rivrà ëdcò sò frel daniel a travaja an sla geometrìa dle curve j equassion diferensiaj e la probabilità da le discussion con sò frel daniel a i surtirà l avosà paradòss ëd san peroborgh a meuir a san peroborgh ij ëd luj dël cheidun dij sò artìcoj matemàtich a resto publicà ant ij travaj ëd sò pare nequassion diferensial a l é n equassion dont j incògnite a son ëd fonsion e anté ch a i comparisso dle derivà ëd se fonsion rëspet a le variàbile indipendente che ant j aplicassion soèns a peulo arpresenté ël temp le coordinà spassiaj e via fòrt cand le fonsion incògnite a dipendo mach da un a varàbila indipendenta l equassion diferensial as ciama ordinaria si le variàbile indipendente a son ëd pì l equassion as ciama parsial l arzolussion o me ch as dis ëdcò lantëgrassion ëd n equassion diferensial a l é n problema anteressant e soèns difìcil ant l anàlisi matemàtica ma j equassion diferensiaj as deuvro soèns ëdcò ant la geometrìa la fìsica la chìmica për esempi l equassion a descriv la laj ëd moviment ëd na partissela ch a bogia an sna reta sogeta a l atrassion da n pont an sla reta proporsional a la distansa dla partissela dal sènter d atrassion ambelessì la variàbila indipendenta a arpresenta ël temp e y a l é la posission rëspet al sènter për podèj determiné la posission ëd la partissela an minca moment a venta trové na fonsion y ch a sodisfa l equassion visadì a venta arzòlvla na prima qualità d equassion diferensial ordinaria a l é cola ch as rëncontra ant l arserca dle primitive d na fonsion f continua ansima a l antërval a b dla reta real as trata ëd trové le solussion ëd n equassion dla forma y f x anté che y a l é la fonsion incògnita dal càlcol antëgral as conòss che le solussion dl equassion a son tute cole fonsion e mach coste anté che a l é n pont qualsëssìa an a b e c a l é na qualsëssìa costanta real n equassion diferensial ordinaria dórdin n a l é n equassion ëd la forma anté che f a l é na fonsion d n argoment con x variàbil indipendenta e y y x fonsion incògnita si l equassion general a peul esplicitesse rëspet a la derivà d órdin pì grand visadì s as peul ëscrive ant la forma costa forma as ciama normal e ël passage për oten e costa forma as dis normalisassion për esempi si l equassion a sodisfa ël teorema ëd dini antlora as peul normalisesse ch as consìdera n equassion normalisà as peul mostresse che si f a l é definìa an n anviron i d un pont e si f e soe derivà parsiaj rëspet a a son continue an i antlora a i é un nùmer tal ch a esist mach un a fonsion y y x continua chila e soe derivà fin a a l órdin n ant l antërval ch a l é solussion dl equassion diferensial e ch a sodisfa le condission parèj pijà dij valor assè davzin a da fé an manera che l pont a resta ancor anterior a i da la proprietà pen a smonùa a i ven che a i é un tal che ant l antërval a i é mach na solussion ch a verìfica le condission costa solussion a dipend donca da la sèrnia dj n costante an d anviron assè cit d parèj an n anviron d la solussion general dl equassion l ansidit antëgral general a dipend da n costante ciamà costante d antëgrassion cand la solussion a l é considerà mach an n antërval le condission a pijo ël nòm ëd condission inissiaj l antëgral general ëd n equassion a l é n ugualiansa dla forma equassion an termo finì equivalenta a l equassion diferensial ëd partensa ch a peul conten e an dzorpì dla variàbil indipendenta x e dla fonsion incògnita y ëdcò n costante dont ij valor as peulo serne an d antërvaj an manera che për minca sequensa dij valor ëd se costante a i sia un a e mach un a fonsion ch a sodisfa l ugualiansa considerà n equassion normalisà si f a verìfica la condission ëd lipschitz as peul mostresse l esistensa e l unicità dl antëgral general l antëgral general a arpresenta na famija ëd curve ant ël pian ch a dipendo da n paràmeter minca curva dla famija a l é ciamà curva antëgral e soa equassion a arpresenta na solussion dl equassion diferensial për determiné jantëgraj particolar visadì le vàire solussion particolar a venta assigné d valor a le costante sòn as peul fesse an amponend che la solussion y x e soe prime n derivà a l abio ant un pont dij valor ëstabilì problema ëd cauchy dagià che soens as riess pà a calcolé d fasson esplìcita le solussion ëd n equassion diferensial ordinaria as son dësvlupasse ëd métod d antëgrassion aprossimà dont l usage a l é dventà pì bel fé con l agiut dij cabalisator l órdin ëd n equassion diferensial parsial a l é l órdin pì grand dle derivà parsiaj dle fonsion incògnite ch a comparisso ant l equassion la forma pì general ëd n equassion diferensial parsial an na sola fonsion incògnita as oten an butand ugual a zero na fonsion dle variàbile indipendente x y dla variàbila dipendenta z e d soe derivà parsiaj ëd vàire órdin për esempi n equassion diferensial parsial as dis linear si costa fonsion a l é un polinòmi ëd prim gré ant la fonsion incògnita e soe derivà dont ij coefissient a peulo dipende da le variàbile indipendente la determinassion dl antëgral general ëd n equassion diferensial parsial a l é soèns motobin complicà o bele impossìbil parèj la teorìa dj equassion diferensiaj parsiaj as propon dzortut ëd determiné si n equassion dàita a l ha d solussion e vàire ch a i na son ch a sodisfo dle condission inissiaj o al bòrd da sa mira j equassion pì studià a son cole linear dlë scond órdin la teorìa dj equassion diferensiaj parsiaj a l ha contribuì a motivé vàire dësvlup ëd l anàlisi matemàtica si k a l é n estension dël camp l ëd caraterìstica lë strop ëd galois ëd k a l é lë strop g k l dj aotomorfism ëd k ch a lasso fissà j element d l si f a l é un camp ëd caraterìstica e f x a l é un polinòmi an f x ch a sia k sò camp dë s cianch lë strop ëd galois d f x a l é lë strop g k f ëd tuti j automorfism ëd k ch a lasso fissà tuti j element d f lë strop ëd galois d f x as peul consideresse tanme në strop ëd përmutassion dle rèis d f x dagià che si a l é na rèis d f x ëdcò a l l é për minca ël teorema ëd lagrange a fortiss che si a l é në strop finì ëd cardinalità minca sot ëstrop ëd a l ha për cardinalità un divisor d la dimostrassion dël teorema ëd lagrange a l é un corolari dla proprietà sì da press proprietà si g a l é në strop finì sò órdin a l é l órdin ëd qualsëssìa sò sot ëstrop h multiplicà për l ìndes d h an g dimostrassion la partission ëd g ant ij lateraj snistr o drit d h a l ha për definission tanti element quant a l é l ìndes d h an g dagià che tuti ij lateraj a l han la midema cardinalità a i na ven l afermassion ij teorema ëd convergensa dël càlcol antëgral a son tre teorema teorema ëd b levi o dla convergensa monoton a lema ëd fatou teorema dla convergensa dominà ëd lebesgue ch a smon o ëd condission për che ël lìmit ëd na sequensa ëd fonsion antëgràbij a sia antëgràbil mincadun ëd si teorema a l é consegoensa ëd col ch a i ven prima an tuti j enonsià ch a ven o sì da press a l é në spassi dë mzura ël teorema ëd beppo levi a l é stàit dimostrà da beppo levi an n artìcol dël si a l é na sequensa ëd fonsion reaj antëgràbij ansima a con la proprietà che për minca a sia squasi daspërtut e che a sia finì antlora la fonsion limit pontoal dla sequensa a l é antëgràbil e sò antëgral a resta ancaminoma a traté ël cas scasi daspërtut e ch a sia ch as pija n ansem co trascuràbil e anté che e fissà a e l ansem a l é mzuràbil e an dzorpì ansima a e anté che a l é la fonsion caraterìstica dl ansem a ch as consìdera a i na ven che e parèj a l é finì dagià che l ansem a l é co trascuràbil si antlora për chèich k visadì e parèj për minca n dagià che la sequensa a l é nen dechërsenta e la fonsion f a l é definìa scasi daspërtut e a l é mzuràbil për minca donca a l ha mzura finìa adess pijoma na fonsion sempia g tal che scasi daspërtut e foma cont che g a sia limità dëdzora da m armarcoma che a l ha mzura finìa fissoma ëdcò e scrivoma antlora minca a l é mzuràbil e l antërsession ëd costa sequensa a l é ch a l é trascuràbil d àutra part ëd conseguensa ch as pija n tal che a i na ven che e donca lòn ch a dà da sòn a i ven che la restrission a l é antëgràbil e sò antëgral a l é pà pì che c da già che scasi daspërtut ëdcò f a l é antëgràbil con ël midem antëgral d àutra part për minca scasi daspërtut e parèj sòn a completa la dimostrassion cand scasi daspërtut për ël cas general ch as considera la sequensa consideroma na sequensa ëd fonsion reaj antëgràbij dzora anté che minca a sia squasi daspërtut nen negativa e antlora la fonsion a l é antëgràbil e ch as pija për minca ch as considera n ansem co trascuràbil anté che a sia mzuràbil e nen negativa e ch a sia antlora minca ansima a l ansem co trascuràbil a l é mzuràbil e nen negativa e scasi daspërtut donca a l é antëgrabil con d àutra part parèj la sequensa a sodisfa le condission dël teorema ëd beppo levi parèj a l é antëgràbil con dagià che scasi daspërtut a i na ven che scasi daspërtut e a esist e a fa si a l é na sequensa ëd fonsion reaj antëgràbij dzora si a esist finì pr ësquasi tuti j e si a i é na fonsion antëgràbil con squasi daspërtut për minca antlora a l é na fonsion antëgràbil e a esist e a l é ugoal a ch as definissa dagià che a i na ven che e a l é antëgràbil con për ël lema ëd fatou d àutra part scasi daspërtut parèj f a l é antëgràbil con dl istessa manera an pijand la sequensa un a oten lòn ch a veul dì donca a esist e a fa ël paradòss ëd russell a l é stàit anventà dël da bertrand russell e smonù da chiel sì an n arnomà litra a gottlob frege ël paradòss fortiss che a esist gnun ansem dont j element a son j ansem ch a son nen element ëd lor midem si n ansem parèj a esistèissa a i sarìo doe possibilità opura mincadun a ëd coste alternative a men a a na contradission la dimostrassion dël paradòss a fa vëdde che dàit n ansem a l ansem a l é nen un mèmber da për passé dëdlà ëd la dificoltà smonùa da sò paradòss russell a l ha antroduvù la teorìa dij tipo për fé capì mej sò paradòss dël russell a na smon na version familiarisà me ël paradòss dël barbé jassiòma ëd peano për l aritmética a son costa assiomatisassion dël concet ëd nùmer natural a l é stàita trovà an manera indipendenta da dedekind dël e da peano ch a l ha smonuje ant ël tratà arithmetices principia nova methodo exposita dël a treuvo soa formulassion definitìva ant laritmetica dël parèj l anàlisi ëd dedekind e peano a arpòrta l aritmética a tre nossion primitive nùmer zero sucessor e sinch postulà ch a l han peui dije assiòma ëd peano an vrità sia dedekind che peano a ancaminavo a conté da nopà che da costi prinsipi a përmëtto ëd determiné la strutura dij nùmer naturaj ëd fasson unìvoca a men d isomorfism ch as armarca che l andussion a l é esprimùa al second órdin dël alessandro padoa a l ha armarcà che an fortend ël second assiòma me a i é un nùmer che a l é sucessor ëd gnun nùmer as peul mostresse che cost nùmer a l é ùnich donca as peul definisse me col nùmer lì an sa manera le nossion primitive a resto mach pì doe nùmer e sucessor e j assiòma quatr përchè ël prim as peul gavesse l andussion as peul arformolesse an parland pà ëd ma ëd col nùmer ch a l é sucessor ëd gnun nùmer dël mario pieri a l ha mostrà che l assiòma d andussion a peul esse rampiassà dal prinsipi dël mìnim minca ansem nen veuid ëd nùmer a l ha un mìnim al di d ancheuj as preferiss arformolé j assiòma ant un lengage dël prim órdin l andussion a dventa në schema d assiòma la teorìa ch a i na ven a la diso aritmética ëd peano tutun costa formolassion sì a l é pà categòrica a i son dë struture ch a sodisfo j assiòma sensa esse isomòrfe antra d lor ël neuv testament as presenta coma na granda arflession an sël cristian e an sël comportament che cheil sì a dev ten e la prima comunità cristian a a l era formà da ebreo ch a l ero nen bin cossient d anandié na neuva religion cand ch as cujìo ansema për fé memòria dl arsuression ëd gesù a lesìo ij lìber sacrà dj ebreo visadì lòn ch al di d ancheuj ij cristian a ciamo vej testament për conòsse l ansegnament ëd gesù ëd nàsaret dont a l é rivane gnente dë scrit ij prim cristian as adressavo a j apòstoj ch a l ero ij testimòni ëd lòn che gesù a l avìa dit e fàit viaman che j apòstoj a muirìo a l é dventà amportant avèj a disposission dij test ëscrit che an chèich manera a armontèisso a lor për podèj gropé a cheicòs ëd pì concret ël contnù dla predicassion na vira mòrt ij testimòni diret a sarìa stàit pì problemàtich fé ij contròj an dzorpì con lë spantiesse dël cristianésim a vnisìa viaman pì mal fé rëncontré n apòstol për fesse conté diret coma a stasìo le còse costi scrit cristian as lesìo ant soe ciambree ansema a jë scrit dël vej testament tutun al temp cand a son ëstàit ëscrit costi lìber cristian a l ero ancor nen considerà tanme lìber sacrà për ij prim cristian ij lìber sacrà a restavo coj dël vej testament la prima sitassion anté ch as considera un tòch ëd pàul coma sacra scritura as treuva ant la litra ëd policarp aj filipèis anviron dël i sai che iv n antende motobin djë scrit sacrà e che gnente a vë scapa lòn che a mi a l é nen dàit tutun i veuj arcordeve mach coste frase ch a i son ëscrite anrabieve pura ma nen fin a al pecà salm e ancora ch ël sol a tramonta nen dzora vòstra flin a ef beà chi ch as në visa coma i son sigur i feve vojàotri la pì part ëd costi lìber e litre a l ero ascrivù an manera direta o indireta a apòstoj dont ël crédit ant le cese cristian e a l era fòra ëd discussion ëd costi lìber as në fasìo dle còpie per fele circolé ant le vàire cese a ven o a creesse donca dj arcòlte dë scrit sòn però a ampediss pà che l ansegnament ëd gesù a fussa tramandà ancora a vos e che costa tradission oral a l èissa soens pi d pèis che cola scrita da banda ëd costa produssion a i surtìo ëdco d àotri lìber da na part a i son djë scrit che bele ch a pretendìo nen d armonté a j apòstoj a l avìo n aotorità paragonàbil a son ciamà ij pare apostòlich përchè j aotor a l han conossù j apòstoj d àotra part coma as les già ant le litre ëd pàol a vnisìo fòra djë scrit pì fantasios o con dutrin e stran e nà con ël but d ampinì ij përtus lassà daj racont djë scrit apostòlich costi lìber a vnisìo faossman ascrivù a apòstoj për angrandì sò crédit a son ciamà apòcrif esempi a son j evangeli ëd giaco ëd pé ëd tomà donca ant la prima metà dlë ii sécol a circolavo ant le comunità cristian e djë scrit originaj ch armontavo an manera pì o meno direta a j apòstoj dle còpie ëd costi scrit djë scrit ascrivù faossman a j apòstoj e djë scrit ch a armontavo nen a j apòstoj ma a l avìo squasi ël midem crédit d àotra part coj ch a podìo testimonié an sl atribussion ëd costi scrit a l ero squasi tuti mòrt e a l era an camin ch a piava l andi ël moviment gnòstich dont un di pì amportant arpresentant a l era marcion conforma a marcion l ansegnament ëd gesù a comportava d arfudé d aotut ël vej testament ëdco përchè cost sì a sarìa stàit manipolà a arfudava ëdcò j evangeli ëd maté march e gioann da col ëd luch a scancelava le conte dl anfansia e tuti j arciam a la corporeità ëd gesù che jë gnòstich a arfudavo marcion a l é stàit ël prim a stabilì na lista ëd lìber d andoa tiré second chiel la vera dutrin a cristian a soa lista a contnìa l evangeli ëd luca ant la version rangià da chiel e des litre ëd pàol a arfudava cole pastoraj contra marcion le comunità cristian e a son trovasse obligà a pijé posission an fissand na lista ëd lìber da pijé coma test sacrà për la fé cristian a ël neuv testament e ancariand ij vësco ëd controlé che le còpie dij lìber ch a vnisìo fàite a fusso conforma al test antich ij criteri che le cese a l han dovrà për fissé la lista dij lìber a l ero dzortut l eclesialità e lapostolicità cand l apostolicità a l era nen sigura as arcorìa a la tradissionalità a son ëstàit soasì tanme lìber ofissiaj coj ch a l ero lesù ant la liturgìa da tute o squasi le comunità che a j conossìo la rason për costi lìber d esse lesù a sta ant lë scond criteri a son ëstàit soasì coj lìber ch as chërdìo a l èisso a soa sorgiss an manera direta o indireta j apòstoj la nòrma ëd fé a stasìa nen ant lë scrit ma ant la testimoniansa apostòlica che a l era stàita fissà ant lë scrit se l apostolicità a l era nen sigura as arcorìa al ters criteri a son ëstàit soasì coj lìber ch a l ero conforma a la tradission oral e a son ëstàit arfudà coj lìber ch a smonìo la përson a ëd gesù an manera diferenta da lòn che ij cristian a conossìo an avenda scotà la predicassion dj apòstoj e d sò dissìpoj la nòrma ëd fé a l era l ansegnament ëd gesù tramandà da la tradission oral dle cese la pì antica lista ëd lìber canònich ch a sia rivane a l é ël cànone muratorian compilà anviron dël da n aotor ch i conossoma nen ant un latin grossé a l é stàit dëscoatà ant ël da ludovico antonio muratori ant la biblioteca ambrosian a ëd milan la lista a conten lìber a i manco la litra a j ebreo la litra ëd giaco na litra ëd pé e na litra ëd gioann tra l iii e l v sécol a i é staje torna un perìod ëd discussion an sij lìber ch a dovìo rintré ant ël cànone già da la fin dël iv sécol ij dùbit a së s ciairisso an orient con la litra pascal nùmer d atanasi vësco ëd lissandria dël an ossident con ël sìnod ëd roma dël sota damasi a ven o acetà coma canònich lìber stimà d orìgin apostòlica la midema lista a l é stàita confermà ëd fasson indipendenta për la provinsa dl àfrica da na serie d sìnod dël a hippo regius e dël e a cartàgin sota la guida d agustin a la fin dël v sécol ij debat cristològich a l ero pasiasse e ij dùbit an sël cànone a son dësparì ant le cese latin e tanme che an cole greche a l han arzistù ancora ant le cese ëd siria ch a son butasse d acòrdi al prinsipi dël vi sécol con la version dël neuv testament ëd filòssen d antlora e fin a al sécol ch a fa xv a i son pì nen ëstàite discussion an sël cànone luter a l ha arpijà ël debat e ël concili ëd trent a l ha confermà la lista tradissional dij lìber canònich sì da press a i é la lista dij lìber dël neuv testament con l aotor e le dàite pì probàbij ëd soe redassion tuti costi lìber a son ëscrit an grech al di d ancheuj për comodità d arferiment ij lìber a son dividù an capìtoj e versèt ij capìtoj an ven o da s langton mòrt dël ch a l ha dovraje ant la version parisin a dla vulgata s pagnini an soa version latin a a l ha për prim dovrà na division an versèt che për al vej testament a coincidìo për la pì part con coj dij masoret tutun për ël neuv testament ij versèt ëd pagnini a l ero tròp longh për vnì a taj e a son peui adotasse coj prontà da r estienne stranomà stephanus për soa version greca dël neuv testament ij test originaj dij lìber dël neuv testament a son nen rivane për arcostruì ël test a l adoss as arcor dzortut aj manoscrit antich visadì a le còpie che viaman as son fàite prima dl anvension dla stampa ma ëdcò a le tradussion antiche e a le sitassion dij pare dla cesa a i në i é pì d da lë ii sécol al sécol ch a fa xv ij manoscrit as divido an doe categorìe conforma al material dont a son fàit papir e bërgamin e ij papir a son coj pì antich i n oma dont un dlë ii sécol e cheidun dël iii a son nen complèt ma a son testimòni franch amportant dël test an rason ëd soa antichità a son denotà da na sigla dla forma pn anté che n a l é n nùmer ij pì amportant a son ij prinsipaj còdes majùscoj ciamà onsaj dagià che le litre a l han apopré la dimension ëd n ongia an bërgamin a a son a venta noté che ël temp ch a i passa an tra ël test original e ij manoscrit pì vej ch i l oma a l é pì curt che për tuti j àotri lìber antich dël neuv testament a i son vàire tradussion an lenghe antiche fàite ant ij prim sécoj dël cristianésim tra le pì amportante a i son da già che le tradussion antiche a son fàite girand a la litra a l é possìbil armonté al test ch a i é a l adoss ël neuv testament a l é stàit sità e comentà tant da jë scritor cristian dij prim sécoj ii ix ch as pensa che se as në perdèissa ël test as podrìa arcostruilo da le sitassion dij pare bele che ij document antich ch i l oma a son motobin ëvzin a j originaj a në smon o nen tuti l istess test ma al contrari a i son vàire diferense an tra d lor ch a son ciamà variant sòn a l é dovù a la fasson dë scrive ij test antich a man e soens sota detatura ant ij test dël neuv testament a i son apopré variant ansima a n total d apopré paròle soens a i son diverse variant ëd na midema paròla o frase la pì part ëd coste a son mach ëd forma literaria e a toco nen ël sust variant ch a toco ël sust ëd na frase a i në j é apopré dont mach na quindzen a vreman amportante la crìtica dij test che a l é la siensa ch as anteressa a l arcostrussion ëd test antich ch a son rivane mach a travers ëd còpie a l ha motobin travajà ant ël darié sécol e mes për armonté al test original dël neuv testament e al di d ancheuj i pudoma fortì che ël test ch i l oma a l é con bon a probabilità col genit ëd j autor e con na sicurëssa scasi total ch a l é ël test dovrà da le comunità cristian e dël iii sécol an efet già daj prim sécoj vàire scòle e savant cristian a l han travajà a pronté dij test crìtich j ansidite recension le pì arnomà e prestigiose a son la recension k dita antiochen a e la recension h esichian a o lissandrin a ch a conten ij còdes pì autoritativ antra j arzultà dl anàlisi moderna a i son le grande edission crìtiche ch a resto ancor amportante ëd c tischendorf ëd b f westcott e f i h hort ëd h von soden e cole ch a son dovrà al di d ancheuj anspirà a criteri pì agiornà cola d e nestle dal dont as séghito a fesse d neuve edission cola d a merk dal e cola ëd k aland m black b m metzger e a wikgren la preparassion continua ëd neuve edission a dipend nen tant da la dëscuverta ëd neuv papir o còdes ma da l agiornament e ël përfessionesse dij criteri dla crìtica neo testamentaria ël neuv testament a archeuj vàire géner literari j evangeli a formo un géner literari autònom le litre a fan part dël géner epistolar ël lìber darvelassion a l é ël pì amportant esempi ëd literatura apocalìtica an tut ël neuv testament a i son d amportante liure literarie con la literatura ebrea për esempi ël càntich ëd marìa luch e apress ël càntich ëd zacarìa luch e apress e ancor ëd pì con cola elenìstica l amportansa dël neuv testament a l ha fàit sì che ij sò lìber a sio stàit girà an squasi tute le lenghe dël mond antiche e moderne an dzorpì che le version già mensionà a i son vàire d àutre tradussion antiche amportante dël neuv testament a val la pen a ëd nominé cole an sirìach ël diatessaron ëd tassian la version sirìaca sinaìtica la sirìaca curetonian a ciamà parèj dal nòm dl orientalista cureton ch a l ha publicala pitòst posterior a son la sirìaca filossenian a al di d ancheuj përdùa dël vi sécol la sirìaca harclens dal vësco harqel la siro palestinèisa iv vi sècol tradussion dël vej e neuv testament a son la sirìaca esaplar sécol ch a fa vii le version còpte àrabe etiòpiche dal iii al vi sécol la version gòtica d ulfila apopré le version paleoslave anandià da ciril e metòdi sécol ch a fa ix ël prim document che i conossoma scrit ant un piemontèis arcàich a l é n euvra pitòst consistenta a ven adéss ciamà sermon subalpengh e as treuva ant la biblioteca nassional ëd turin a l é n archeujta d vintedoi sermon complete coma coment a le leture dla liturgìa dl ann l euvra a armonta al sécol ch a fà dodes i butoma na data d arferiment giusta përchè a l é a metà ma fòrse a l é d quàich desen a d ani dòp as pensa fra vàire possibilità che a peulo esse rasonà che a sia stàita scrita da un frà dël convent ëd san solutor opura dla curia vëscovil n àutra ipòtesi che a l é da consideré a l é che a sia stàit ëscrivù ant la prevostura d oulx contut che sì as parlèisa fòrse già ël provensal sòn a vnirìa da le paròle dovrà contut che la lenga dla scritura a sia sens àutr piemontèis e nen provensal ël but dl autur a smija che a fussa col ëd procuré n utiss pastoral ai predicator franch ant la lenga che la gent a capìa e a dovrava che a l era pì nen ël latin ël consili d tours ant l a l avìa già considerà costa necessità la scritura a l é lesta e dësgropà e a mostra che l autor as la gavava bin a scrive an volgar piemontèis a la mira da fé pensé che costa a fussa nen la prima còsa che a scrivìa an volgar opura che a l avèissa sot man quàich àutr esempi sòn a vorerìa dì che d àutri document d prima scrit an volgar a sio stàit perdù sì sota un cit esempi sì e là as treuvo d frase an latin coma arferiment parèj coma ancora adéss vàire predicator a buto ndrinta a sò sermon prendì nos la petite volp qui catzun a mal nostre vigne zo est ne lor o consentì mia mas la lor defendì e lanzai lor las pere e catzai los de la vigna car i las vasten e esterpen e catzen a mal vos qui devez varder la vigna zo est sancta ecclesia decartzai los heretis e cum que los en catzaré cum lo flael de resticulis zo sun le paròle de christ qui dis domus mea domus orationis est vos autem fecistis speluncam latrorum la mia maisun si est maisun d oraciun mas vos en avez fait balma de lairun sti semon a conten o già caràter spessifich dla lenga piemontèisa e paròle dovrà ancora ancheuj pr esempi si dzora la paròla balma lë studi d cost document a l ha angagià e a angagia vàire avosà specialista dël mond ël document a arpòrta sicura la lenga dël temp ma a leslo con bin d atension a mostra dcò l caràter dla gent che a venta ch a scoto l semon donca sò interesse a l é nen mach lenghìstich ma dcò literari natural che a l é nen possibil dal tést armonté a la pronunsia dle paròle problema comun a tuti j antich document jacques le long ant l agn in bibliotheca sacra seu syllabus omnium ferme sacrae scripturae editionum ac versionum ant na miticolosa elencassion dle sacre scriture an lenga vulgar aranda le edission provensaj catalan e retiche e dla valàchia a parla dl esistensa d un manoscrit dël testament neuv pedemontan scrivù apoprè ant l agn e guernà a zurigo ma a l é probàbil ch as trateissa d na còpia dovrà an piemont dla version bìblica provensal fàita dai valdèis cost testament neuv piemontèis a l era comprèis ant la lista dël dij lìber proibì da la cesa catòlica roman a la prima version completa dël testament neuv an lenga piemontèisa a l é stàita vorsùa e finansià da l anglèis charles beckwith e a l é parùa ant l agn cristian divòt dla cesa anglican a beckwith a l era n coronel e peuj n general dl armada anglèisa aprèss avèj perdù na gamba a la bataja d waterloo contra napoleon a l ha conossù l epopea dij valdèis e a l é tant interessas ne che a l ha vorsù ven e an piemont e vive ansema lor an coj temp là ij valdèjs a l ero na popolassion alpin a ëd lenga provensal e tuta l istrussion ch a l avìo e ij lìber comprèis la bibia a j era n fransèis për motiv dla lor fej ij valdèis a l ero stàit perseguità e obligà a sté isolà ant le valade alpin e a òvest ëd turin l intension ëd beckwith a l era d giuteje dla mira social cultural e spiritual an fasendje conòsse mej ant l anghiltèra sì che a podèisso arsèive arsorse finansiarie e d àutra natura për mijoré la condission dla gent un a dle còse che beckwith a l avìa a cheur a l era che i valdèis e nen mach lor a comprendèisso bin la bibia e j àutri liber d istrussion ant ij sò idiòma për còst motiv a l ha ancoragià e finansià la publicassion ëd lìber bibie e d catechìsim stampà a doi colòne fransèis e provensal e dcò fransèis e piemontèis e peuj për ij salm piemontèis e italian la publicassion d un testament neuv tut an piemontèis për beckwith a l avìa dcò l but ëd argionze la gent dla pian a nen mach ij valdèis e fé conòsse a tuti la paròla d nosgnor për chiel ël piemontèis a l era nopà na sòrta ëd transission për fé che ij valdèis as dovertèisso dë manera missionaria anvers l italia le dificoltà ëd sto progèt a l ero motobin grande nen mach për l oposission dj autorità catòliche e dël govern dël piemont ma dcò për le resistense dël clergé vaudois midem comsëssìa ant la pian a ij prèive catòlich a l era nen ràir ch a predichèisso an piemontèis ma avèj na bibia an piemontèis ant le man dla gente gnanca a parlene mach ij prèive a dovìo trasmëtte la conossensa bin filtrà dla religion autorisà da le gerarchie eclesiàstiche d ròma beckwith anlora a l ha fidà d fé la tradussion dël testament neuv an piemontèis a sò amì enrico geymet pastor a losan na fieul ëd pietro geymet moderator e pastor dla cesa valdèisa ch a l era stàit ëdcò sota prefet ëd pinareul durant ël govern napoleònich geymet a l è giutà da m bertè pastor a la tor dël pèlis ant ël piemontèis ëd geymet nopà an relassion al torinèis dl época a dominan forme pinareulèise d arcaism e d contaminassion ch a ven o dal provensal e da l italian dzurtut andoa l tradutor a conossìa nen ij termo tecnich dël lengage bìblich l ortografìa a dipend sìa da l italian sìa dal fransèis costa edission a comparìss la prima vòlta ant l agn voltà d manera fidel da la version fransèisa dël martin sa tradussion a seurt an apoprè copie completà da la società biblica britannica e forestèra sbbf ant l agn e l impression a l é stàita coregiùa da betckwith midem ant l agn copie d l evangeli d luca e d gioann a l ero sortìe soagnà da l istèssa società an doi colòne paralele con ël test fransèis costa edission a l é stàita séguità ant l agn da la version piemontèisa dij salm an sel fondament dla version talian a dël diodati a causa dl insistenta oposission dël clero catòlich roman coste edission a l han nen nopà otenù cola sirculassion ch a l era stàita anticipà an efet la version dla sbbf a l era dcò stàita butà ant la lìsta dij lìber proibì malgré sta situassion an col period la toleransa dël govern dël regn ëd sardègna a l ha consentì che cola edission as podèissa caté ant le librerie d turin e a l ha trovà anteresse dzurtut antra le classe elevà d antlora as peudo conté s ij dil dla man version ëd tòch dla bibia comprèis ij tentativ ëd milo bré antrapà da la cesa catòlica ch a considera nen ël piemontèis coma na lenga litùrgica dignitosa o convenienta a i é d cò d àutre preuve d tradussion fàite da privà ch as peudo trové an sl internet ëd bon a volontà ma sovens nen pro bon e da vàire mire ancheuj për ël moment a resta la re impression del testament neuv dël mila otsent soagnà për l editriss valdèisa claudian a col piemontèis là nopà as peul nen consideresse adat a l usagi piemontèis modern e a sarìa da butè al temp d ancheuj na neuva tradussion del testament neuv a l é stàita realisà da pàul e castlin a e majo galin a e as peul trovesse ël paradòss ëd san peroborgh a l é stàit enonsià da nicolas e daniel bernoulli e as ciama parèj përchè an coj agn ij doi frej a l ero professor a san peroborgh e s paradòss a l é stàit publicà për la prima vira an sij commentarii dl academia ëd cola sità un giugador a paga për podèj partissipé a s gieugh sì as tira na moneda fin a ch a i seurta testa s a i seurt testa al prim tir ël giugador a vagna na coron a si la prima vira a i ven cros ma a i ven testa a lë scond tir ël giugador a vagna doe coron e ël gieugh a va anans parèj e lòn ch a vagna ël giugador a ardobia a minca cros ch a i seurt e la prima vira ch a i ven testa la partija a l é livrà fin a a che gifra ël giugador a dev esse dispòst a paghé për gieughe da già che si la testa a i seurt la prima vira dòp tir dla moneda ël giugador a vagna coron e la speransa matemàtica ëd sò goadagn a l é donca ël giugador a dovrìa esse d acòrdi ëd paghé qualsëssìa gifra për partissipé d àotra part cand georges louis leclerc cont ëd buffon a l ha mnà na preuva empìrica dzora partije a l ha trovà che ël goadagn a l era stàit ëd coron e visadì meno che coron e a partija daniel bernoulli fieul ëd johann bernoulli a l é stàit ën fìsich e un matemàtich amis e rival d euler a l era nassù a grningen dël e a l é mòrt a basiléa dël dal a viv a basiléa a studia a heidelberg e a strasborgh peui a torna a basiléa anté ch a pija sò diplòma dël a l é a venessia dal al anté ch as òcupa ëd problema idràulich e peui a l é professor ëd matemàtica a san peroborgh dal al a san peroborgh a i era già sò frel nicolas e ansema a enonsio ël paradòss ëd san peroborgh a torna a basiléa anté che dal a dventa professor d anatomìa e botànica e apress ëd filosofìa sperimental e speculativa an matemàtica a travaja an sle fonsion trigonométriche le frassion continuà j equassion diferensiaj dzortut j equassion diferensiaj parsiaj dont a l é l inissiator an particolar ant la mecànica dij flùid a l ha butà an evidensa l amportansa dël prinsipi ëd conservassion dl energìa an rivand a fortì ël prinsipi fondamental dl idrodinàmica prinsipi ëd bernoulli ant ël antra ij sò travaj matemàtich pì anteressant a i son coj ëd matemàtica infinitesimal aplicà a l acùstica e a la mecànica lòn ch a fa ëd chiel ël fondador ëd la fìsica matemàtica an sò darié perìod sò anteresse matemàtich prinsipal a l é stàita la probabilità dont a l ha studià ëdcò j aplicassion a le siense uman e e al tratament ëd le vairòle a l ha ëdcò fàit ëd travaj an sij maré le còrde vibrante e la teorìa cinética dij gas dont a l é ël fondador daniel bernoulli a l ha vagnà o partagià almanch des premi dl academia dle siense ëd paris ël prim a l é stàit cand a l avìa agn për na memòria an sla costrussion ëd na clessidra pr ëmzuré con precision ël temp ant ël mar lë scond dël ansema a sò pare për ën travaj an sj anclinassion dij pian orbitaj dij pianeta l avèj dovù divide ël premi a l ha fàit anrabié sò pare che a l ha mandalo fòra ëd ca ël ters premi ch a arsèiv ch a partagia con euler colin maclaurin e n àutr competidor a l é për na comunicassion an sij maré un di bernoulli a l é trovasse a viagé ansema a n òm ch a conossìa nen ël monsù a j ciama sò nòm e chiel a j dis i son daniel bernoulli chërdend ch a badinèissa ël monsù a j rëspond e mi i son isaac newton bernoulli a disìa che costa stòria a l ha faje pì piasì che tuti j onor capel fin a cm da brun violet sombr a lila brunastr an pressa brinà zonà da macie o tampëtte conséntriche al bòrd lamele adnà decorente ciàire peui crema òcra con arfless brunastr gamba àuta fin a cm e larga fin a cm un pòch gutulà da òcra a un pòch dël midem color carn ch a ven violëtta ant ël capel e angiaunenta ant la gamba an sl àgher làit bianch isolà a cambia nen a ven viòla sombr an sla carn e an sle lamele americant a chërs sota latifeuje as peul nen mangesse lactarius violascens otto fr fries capel fin a cm nen zonà rupì gris violet o ardesia sombr dle vire pì o men dëscolorà an òcra lamele s ciasse un pòch decorente crema giaunastre gamba àuta fin a cm e larga fin a cm veuida nen scrobicolà ciàira giaunastra an bass carn da ciàira a un pòch dël midem color a ven viòla daspërtut làit bianch isolà a cambia nen a ven violet an sla carn e an sle lamele un pòch doss odor frutà o ëd còco a chërs sota latifeuje sempevërde sota la macia dzortut sota cistus monspeliensis sensa anteresse alimentar lactarius cistophilus bon trimbach adrien marie legendre a l era un matemàtich a l era nassù a paris ël dë stèmber dël e a l é mòrt a auteuil ël ëd gené dël ël discors a soa sepoltura a l ha falo poisson chërsù a paris apress avèj studià al colegi masarin dal al a mostra a la scòla militar ant ël a l é elegiù mèmber ëd l academia fransèisa al pòst ëd d alembert dal a mostra a l école normale durant la rivolussion fransèisa legendre a l ha avù dle carie pùbliche amportante ant la comission dij pèis e mzure e ant l anstrussion pùblica jë studi che legendre a l ha soagnà d pì a son coj d anàlisi infinitesimal e ëd geometrìa ij sò prim ëscrit publicà a son d artìcoj ch a fan part dël traité de mécanique ëd sò professor l abà marie bele che ël nòm ëd legendre a i sia pà mensionà dël soa memòria dissertation sur la question de balistique a vagna ël premi dl académia ëd berlin a trata dla trajetòria d un projétil ant un mojen arzistent apopré ëd cost época a l ha scrivù recherches sur la figure des planètes publicà ant le memòrie dl academia fransèisa sò soget d arserca prinsipal a son ëstàite le fonsion elìtiche ansima a le quaj a l ha travajà për pì d quarant agn ant ël a arpija ël travaj d euler lagrange e landen ij sò prim travaj publicà a son ëstàit doi artìcoj dël ant le memòrie dl academia fransèisa an sj arch elìtich ant ël a l ha presentà a l academia na memòria an sij trassendent elìtich ël contnù ëd coste memòrie a l é part dël prim volum dij sò exercices de calcul intégral dont ël ters volum a conten j arnomà tàule d antëgraj elìtich da chiel calcolà con na spiegassion dla fasson ch a son ëstàite otnùe dël a seurt sò traité des fonctions elliptiques volum e tre suplement gropà a j arserche d abel e jacobi a son publicà dël e a na formo un ters volum legendre a l ha studià j antëgraj elìtich dal al ma ij sò arzultà a son ëstàit bele che ignorà daj sò contemporani fin a che ant ël j arserche indipendente ëd doi giovo matemàtich dësconossù abel e jacobi a l han daje ëd neuve base al soget an arvolussionand lo d autut sò théorie des nombres a l é un travaj motobin amportant soa prima edission a l é surtìa ant ël con ël tìtol essai sur la théorie des nombres na sconda edission a l é dël un prim suplement a l é stàit publicà dël e në scond ant ël la tersa edission con ël tìtol théorie des nombres a l é surtìa dël an doi volum legendre a dimostra la lai ëd ressiprossità quadràtica ciamà da gauss ël bisó dl aritmética a l é stàita smonùa la prima vira da legendre ant le memòrie dl academia dël ma con na dimostrassion nen completa legendre a l é stàit autor ëd quatr memòrie amportante an s ës soget a l ha fàit vëdde che ël teorema ëd maclaurin rëspet a d elissòid cofocaj a l é giust për tute le posission dël pont esterior cand j elissòid a son dij sòlid ëd rotassion dël a l é surtije sò nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes anté ch a i compariss la prima idèja publicà dël métod dij mìnim quadrà an sò éléments de géométrie surtì dël e ch a l han avù vàire edission a arpija jelement d euclid an rangiand mej l euvra e an semplificand na bon a part ëd proposission ës lìber a l é n sucess an cost euvra a dimostra tra l àotr che a l é n nùmer irassional an dasend dl irassionalità ëd na dimostrassion pì sempia che cola ëd lambert bele ch a jë smija ant ij prinsipi a congetura che a sia trassendent ant ës lìber legendre a buta dcò chèich sò tentativ ëd dimostré ël quint postulà d euclid për fé front a j obiession an sël tratament dle paralele an cost travaj legendre a l ha publicà ant ël nouvelle théorie des parallèles legendre a l ha travajà ëdcò an geodesìa e an particolar a la triangolassion dla fransa capel fin a cm motobin tachiss brilant da seuli a rupì radialment nen zonà bes rosà o lila dle vire motobin ciàir lamele s ciasse adnà decorente bianche peui crema òcra ciàir con arfless carn gamba àuta fin a cm e larga fin a cm tachissa da seulia a rupìa bianca o lavà ëd crema ciàir dle vire macià ëd rusnent carn motobin dura bianca o pen a rusnenta làit bondos che a sëcca an bes grisastr an sle lamele motobin brusch e dle vire mentolà odor frutà a chërs sota le conìfere ant ij pòst ùmid as peul nen mangesse capel fin a cm sliss peui sech da rupì a crespà da baross a groson porprà ciàir al bòrd con ël sech lamele s ciasse adnà decorente an sla gamba crema ciàir peui groson rosastr macià ëd brun violet gamba àuta fin a cm e larga fin a cm silìndrica pì o men veuida groson ciàir con un sercc ross sota le lamele ross vinos an bass carn motobin dura da biancastra a un pòch dël midem color làit bianch che a cambia nen americant odor débol o ëd lëssìa a chërs dzortut sota ij fò as peul nen mangesse lactarius rubrocinctus fries capel fin a cm da seuli a rupì da baross scur a pórpora neirastr ciàir con ël sech lamele motobin s ciasse òcra rossastre con arfless reusa groson gamba àuta fin a cm e larga fin a cm pì o men veuida un pòch dël midem color o pì ciàira an àut soens feltrà ëd bianch an bass carn motobin dura da crema rossatra a giaunastra brusca americanta làit bianch o un pòch seiros angiaunent debolment ma motobin an pressa dzora al fassolet brusch odor débol un pòch frutà a chërs ant le bordure dle conìfere ant j indrit erbos an montagna sensa anteresse alimentar lactarius badiosanguineus khner romagnesi capel fin a cm ross groson pì òcra con ël sech lamele motobin s ciasse òcra giaunastre peui òcra rossastre gamba àuta fin a cm e larga fin a cm un pòch dël midem color con ël pé pì rossastr soens feltrà biancastra carn da biancastra a òcra o rossatra an bass làit pòch bondos com l eva o opalessent macià ëd bianch un pòch angiaunent an sël fassolet doss americant odor un pòch ëd lactarius quietus peui ëd sicòria na vira sech a chërs sota la rol sempe vërda quercus ilex dle vire mës cià sensa anteresse alimentar lactarius atlanticus bon ël perù per an ëspagneul a l é un pais dl américa meridional a confin a con ecuador colombia brasil bolivia e cile e a l é bagnà da l océan passìfich la capital a l é lima a l ha na surfassa d km e a conta anviron milion d abitant ël perù a l é ël sest produtor d òr dël mond dël a l é stàit conquistà da francisco pizarro dal a l é un pais indipendent ël perù nòm ofissial républica del per a l é na repùblica ël president a l é francisco sagasti partido morado dal ël prim ministr a l é walter martos ruiz dal ël baron augustin louis cauchy a l era un matemàtich a l era nassù a paris ël d agost dël e a l é mòrt a sceaux ël ëd maj dël ëd na bruta frev a l era fieul ëd louis franois giurista parlamentar òm cultivà ant le materie clàssiche e bìbliche ch a l era lieu tenent ëd polissìa al moment ëd la prèisa dla bastija soa mare as ciamava marie madeleine desestre ij sò a j ero mariasse doi agn prima ch a s ciopèissa la rivolussion fransèisa augustin louis a l era ël pì vej ëd ses masnà quatr fieuj e doe fije scapand dal teror la famija ëd cauchy a l avìa tramudà a arcueil le condission ëd vita stentà a l han fàit ven e cauchy na masnà dlicà e për tuta soa vita a l ha dovù fé atension a soa salute da sò pare cauchy a l ha amprendù a scrive d vers an fransèis e an latin a arcueil ël giovo augustin louis a l ha rancontrà laplace e berthollet vers ij tërdes agn cauchy a l é intrà a la scòla sentral dël panthéon anté ch a l é fasse onor a la chitala dël a sëddes agn a rintra a l école polytechnique peui a studia a l école des ponts et chaussées dal a mars dventà anginié militar dal al a travaja a le fortificassion dël pòrt ëd cherbourg durant ël blocage sòn a j ampediss pà d anteressesse a la matemàtica e a ten na corëspondensa con lagrange an sël nùmer ëd cò dë spìgoj e d face d un poliedr cand cauchy a rintra a paris con la salute ch a andasìa pà tant bin lagrange e laplace a l ancoragio a dedichesse a la matemàtica dël cauchy a oten un pòst da professor ëd matemàtica a la facoltà ëd siense dla sorbon a a l école polytechnique andoa già dal a l era arpetitor d anàlisi e al colege ëd fransa dël midem ann a rintra a l academia dle siense për rampiassé monge barà fòra për rason polìtiche dël cauchy a l é mariasse con alose de bure ch a vnisìa da na veja famija ëd gent coltivà la cobia a l ha avù doe fije ël caràter agressiv ëd cauchy për sosten e soe idèje legitimiste a dasìa soens fastudi ai sò colega tutun soa coerensa a l ha faje vagné ël rispet ëd tuti për sò ideaj a l ha arfudà ëd fé sarament ëd fedeltà a luis filip e dël a l ha chità soe posission e ij sò ufissi e a l é partì an esili an lassand soa famija a paris a l ancamin a va an svìssera ma tòst carl albert a l ha ufrije na càtedra ëd fìsica matemàtica creà për chiel a l università ëd turin che cauchy a l ha acetà volontera a la chita dël për ocupesse dl educassion dël cont ëd chambord ardité ëd carl x e pretendent legitimista al tròno ch a l avìa tërdes agn e ch as trovava an esili a praga l ann apress la famija ëd cauchy a lo argionz a praga cauchy a rintra an fransa dël dispensà dal sarament ëd fedeltà a torna antlora a sò pòst a l école polytechnique anté ch a mostra fin a a soa mòrt a cost perìod a armonto pì che sinchsent memòrie su tute le branche dla matemàtica comprèise la mecànica la fìsica e l astronomìa e për la pì part as trata ëd longh tratà a l é ëdcò elegiù a l unanimità a l ufissi dle latitùdin ël talent matemàtich ëd cauchy e sò spìrit d anvension matemàtica motobin dru as son manifestasse tòst dël a l avìa trovà na solussion al problema d apolòni e dël ancoragià da lagrange ch a l avìa signalaje ël problema a l ha generalisà ël teorema d euler an sij poliedr soa memòria dël pùblicà dël an sj antëgraj definì a marca l achit ëd soa produssion indipendenta l euvra ëd cauchy a l é bondosa dzortut ant l anàlisi dont a l é stàit bon a smon e ij fondament rigoros ch a i fasìa da manca për sò dësvlup ancoragià da laplace e d àutri dël a l ha scrivù për la publicassion sò cors d anàlisi a l école polytechnique cost sì a l é restà për tanti agn ël lìber clàssich dël rigor matemàtich an efet un dij sò but a l era col ëd përfessioné ant la sostansa e ant la forma lòn che ij predecessor a l avìo pensà e scrivù ij sò travaj a rësguardo tuti ij setor ëd la matemàtica an particolar l anàlisi combinatòria le fonsion olomorfe j equassion diferensiaj la teorìa djë strop a l é stàit un dij grand promotor ëd la teorìa djë strop ëd përmutassion e l àlgebra linear soa euvra a l é fondamental ëdcò ant l àlgebra e la geometrìa a l é na liura antra la matemàtica dla fin dël sécol ch a fa xviii ancor gropà a la realtà fìsica e cola dla sconda mità dël sécol ch a fa xix con ij sò sfòrs ëd fabriché na siensa giustificà con rigor e ch a veul basté a chila midema viaman ëd pì an efet chiel a l avìa na vision moderna dla matemàtica as crussiava nen si soe arserche a l èisso o pa d aplicassion gnanca a d àutre branche dla matemàtica midema cauchy a l ha scrivù tant a l é autor ëd memòrie bele che chèich sò artìcoj a sio restà dë sbòss nen tant consistent a l é an essend ësbaruvà da la chërsùa dij cost dë stampa për la publicassion ëd soe memòrie che l academia a l ha stabilì la régola ëd pì nen publiché d artìcoj pì longh che quatr pàgine dal al cauchy a l ha fàit seurte l arvista exercises de mathématiques peui continuà da na sconda serie antitlà exercises d analyse mathématique et de physique coste publicassion a j ero motobin arsercà e a l han avù un ròl amportant për arformé ël gust matemàtich prima dël anspirà da ruffini e lagrange cauchy a l é stàit bon a elaboré ëd fasson sistemàtica le prime base dla teorìa djë strop dël a dimostra ant un travaj amportant sjë strop ëd përmutassion che l ìndes d un sot ëstrop dlë strop sym n a peul esse o ël pì gròss nùmer prim ch a sorpassa nen n a fa ëdcò sensassion ant j ambient sientìfich soa dimostrassion d un dij grand teorema lassà da fermat minca nùmer natural positiv a l é la soma ëd tre triàngoj ëd quatr quadrà ëd sinch pentàgon ëd ses esàgon e via fòrt la dimostrassion pr ij triàngoj a l avìa già dala gauss dël a torna a la teorìa dj equassion cand j arzultà ëd galois a son ancor nen conossù a fa vëdde che minca sot ëstrop ëd përmutassion dont l ìndes a l é divisìbil për un nùmer prim p a conten almanch un sot ëstrop d órdin p a l ha ëdcò smonù na definission dël camp dij nùmer compless an dovrand le class d equivalensa dij polinòmi a coefissient reaj mòdol cauchy a l é ël prim a avèj dësvlupà na teorìa dij determinant sistemàtica e scasi moderna an antroduvand la notassion a tàula e la dobia andesassion dle componente a definiss ël prodot ëd doe matris lòn che lagrange a l avìa già fàit për n e a ameliora ël métod ëd laplace për fé ij cont dij determinant dël as anteressa a la ridussion dle forme quadràtiche ëd tre variàbij e a fa vëdde che l equassion caraterìstica che al di d ancheuj a l é ciamà polinòmi caraterìstich assossià a l é invarianta sota cambiament ëd base ortonormal e a dimostra che minca determinant real simétrich a l ha rèis caraterìstiche reaj a definiss le matris sìmij dont a fa vëdde ch a l han j istesse rèis caraterìstiche a cauchy as devo ëdcò ëd travaj an sij fass ëd forme quadràtiche ël nòm ëd cauchy a l é dzortut gropà a l anàlisi preocupà dël rigor a smon na nossion precisa ëd continuità e na definission rigorosa d antëgral tutun a riva nen ai concet ëd continuità e convergensa uniforme a ventrà speté weierstrass e la costrussion dël camp dij reaj për che l anàlisi a ven a bin rigorosa dël a giustìfica l anversion dl órdin d antëgrassion për na fonsion continua e a l é mnà a lë studi dl antëgrassion ëd fonsion complesse ëd variàbil complessa për sòn a deuvra ëd senté ch a gionzo ij doi estrem e a dimostra dël che l arzultà a dipend pà dal senté sernù as anteressa antlora al cas che la fonsion a l é dëscontinua an particolar cand ch a l ha un pòlo e sòn a j përmet ëd dimostré ant ël ël teorema dij vansroj dël a dimostra torna l arzultà d indipendensa dal senté sernù an dimostrand cole che al di d ancheuj a diso le fórmole ëd cauchy riemann antra l e ël cauchy a studia j equassion diferensiaj a l é l prim a dé dle dimostrassion d esistensa e unicità dle solussion për sòn a deuvra doi métod un për mojen d aprossimassion sucessive dont as preòcupa ëd giustifiché la convergensa l àutr an dovrand dle fonsion magiorante cauchy a l ha mnà ëdcò dë studi ant la fìsica e l astronomìa a l ha dàit dij fondament matemàtich a la teorìa dl elasticità e a l é a l adoss dla teorìa dla tension as devo a chiel ëd contribussion amportante ant l òtica anté che sò nòm a resta gropà a la fórmola ëd dispersion sempia e ant la mecànica na soa memòria ëd pì che tërzent pàgine premià da l academia dël an sla propagassion dj onde théorie sur la propagation des ondes à la surface d un fluide pesant d une profondeur indéfinie a l é a l adoss dla teorìa ondolatòria dla lus i s ciàire s giovo an bagnërà l nas a tuti quanti tanme matemàtich joseph louis lagrange ël teorema ëd cauchy lipschitz a fortiss che si a l é në spassi vetorial real ëd dimension finìa a l é n sot ansem duvert d a l é na fonsion continua e localman lipschitz ant la sconda variàbil ansima a antlora le solussion massimaj dl equassion diferensial a son definìe ansima a d antërvaj duvert ij graf ëd coste solussion massimaj a formo na partission d e minca solussion dl equassion a l é la restrission d un a e mach un a solussion massimal ël teorema a l é stàit dimostrà da cauchy anviron dël për e cand e soa derivà rëspet a la sconda variàbil a son contìnoe lipschitz a n ha andeboline j ipòtesi ant ël capel fin a cm da vlutà a feltrà filamentos gris bes con tonalità vërdastre rosastre brun e tùboj da giàun ciàir a giàun vërdastr nen ambluent përtus fin dël midem color dle vire anrossent gamba àuta fin a cm e larga fin a cm dle vire a fus giàuna an su bianch rosastr da àutre part soens marcà da un sercc rossastr vinos an vers la sima pé dle vire ross surfassa granolusa carn dura da biancastra a giàuna ciàira nen ambluenta un pòch anrossenta ant le ferìe savor doss odor ëd jòdio dzortut ant la gamba a chërs sota latifeuje comestìbil boletus impolitus fries capel fin a cm vlutà bolà rugos da brun dëstiss a brun rossastr tùboj giàun peui macià ëd ross o ëd brunastr oliva a ven brun bleu a tochelo përtus fin dël midem color gamba àuta fin a cm e larga fin a cm clavà silìndrica o a fus atenuà al pé giàuna an sima da pì brunastra oliva a brun rossastra an bass fibrilosa pontinà carn dura da biancastra a giàuna un pòch ambluenta ant ël capel pì anrossenta ant la gamba assìdola o americanta odor frutà peui a arcòrda la sicòria a chërs dzortut sota la rol ëdcò a bocc comestìbil boletus fragrans vittadini la sorbon a a l é la prima università ëd paris un a dle pì vèje dël mond a pija ël nòm da robert de sorbon caplan ëd san luis che dël fërvé a l avìa fondà un colege për j ansegnant e jë student ëd teologìa pòver ël nòm ëd sorbon a a l é vnù peui a esse dovrà për tuta la facoltà ëd teologìa a l ancamin cost colege an sla riva snistra dla sen a a l era mach un dij vàire colege universitari ma a l é tòst ëdventà un pont ëd rancontr për tuti jë student dl università ëd paris ch a vnisìo a scoté le lession dij pì arnomà teòlogh dl época guillaume de saint amour eudes de douai laurent l anglèis pierre d ailly a la fin dël sécol a l é stàit organisà an na facoltà ëd teologìa completa ch a dasìa ij tìtoj ëd bacelié licensià e dotor ël rigor dij sò esam a l ha dàit un valor ecessional ai sò diplòma ij professor dla sorbon a a dventavo un pont d arferiment amportant ant le question dogmàtiche e canòniche an efet la sorbon a a l ha avù un ròl motobin amportant ant ij debà religios dël pais contra ij gesuita ant ël sécol ch a fa xvi e contra ij giansenista ant ël sécol ch a fa xvii dël richelieu pagand chiel a l ha fala arcostruì da j lemercier sota la cùpola dla cesa ancaminà dël da lemercier a i é la tomba ëd richelieu scurpìa da f girardon ant ël la cesa dla sorbon a a l é tut lòn ch a i resta al di d ancheuj dla sorbon a ëd richelieu sarà ant ël l università a l é stàita duvertà torna dël ant ij locaj dl antica sorbon a antra l e l a l han butaje le facoltà ëd teologìa litre e siense dël la sorbon a a l é dventà proprietà dla sità ëd paris ant j agn a l é stàita d autut trasformà da l architet p nénot an në stil neoclàssich eclétich la sorbon a as duverta an sla contrà dle scòle con n intrada grandiosa an na fassada a doi fronton e a l é delimità da contrà san giaco contrà cujas e piassa dla sorbon a na granda scalinà decorà da l flameng con la grandor dla facoltà ëd litre e da th chatran con la grandor dla facoltà ëd siense a men a a la sala granda anté che an sël fond as dësvlupo j alegorìe literarie dël bòsch sacrà ëd p puvis de chavannes le sale dla sorbon a a son ëstàite l cheur dël fransèis dal l università a l é stàita assè decentrà ma a resta ël cheur dël quarté latin a paris ancheuj a la sorbon a as mostro dzortut literatura stòria geografìa drit e lenghe vàire përsonagi famos a l han frequentà la sorbon a la repùblica democràtica dël còngo a l é un pais dl àfrica central a confin a con còngo repùblica centrafrican a sudan uganda ruanda burundi tanzania ma a l é separà dal lagh tanganica zambia e angòla e a l é bagnà da l océan atlàntich golf ëd guinea la capital a l é kinshasa a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant la repùblica democràtica dël còngo a l é stàita un possediment privà dël rè dël belgi leopold ii dal al e peui a l é stàita una colònia belga fin al quand a l ha otnù l indipendensa dal al a l ha tramuda sò nòm an zaire ël nòm ofissial dla repùblica democràtica dël còngo a l é an fransèis république démocratique du congo ël president a l é joseph kabila dal ël prim ministr a l é adolphe muzito dal ël ruanda rwanda an lenga kinyarwanda a l é un pais dl àfrica oriental a confin a con burundi uganda repùblica democràtica dël còngo e tanzania la capital a l é kigali a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant ël ruanda a l é stàit un possediment dla gërmania dal al e dël belgi ansema con ël burundi con ël nòm ëd ruanda urundi fin al quand a l ha otnù l indipendensa le doi prinsipaj etnìe dël pais j hutu e ij tutsi a son sempèr combatù se fra avril e luj dël a i é stàit un dij pì grand genocidi dla stòria con pì d mòrt fra i tutsi ël ruanda nòm ofissial repubulika y u rwanda république du rwanda republic of rwanda a l é una repùblica ël president a l é paul kagame dal ël prim ministr a l é bernard makuza dal la bërgamin a a l é na pel ëd fèja ëd crava o ëd bocin tratà con dla caussin a fin a ch a dventa seulia an manera da podèje scrive ansima a l é ël material che për ëd sécoj a l é servì për tramandé la literatura le bërgamin e a son motobin gorëgne e a son donca adate për scriv ie ansima dij document amportant ch a duro ant ël temp ij lìber ëscrit ansima a la bërgamin a as ciamo còdes ël nòm ëd bërgamin a a ven da la sità ëd pérghem an misia dagià che la preparassion ëd coste pej dla fasson ch a l ha daje al material sò nòm dël di d ancheuj a l é për tradission atribuìa a umen ëd pérghem agc agc l ameliorament prinsipal ant la neuva manera ëd fé a l é stàit ëd pronté le pej ëd fasson ëd podèj scrivie ansima a le doe face a l é bel fé che a la veja manera as travajèissa na facia sola pr ëscrivie lòn ch a bastava cand ij lìber a l ero fàit a rolò e ch as costumava nen dë scrive sia dëdnans che da darera al material l anvension ëd la bërgamin a con soe doe surfasse a l ha cissà ël dësvlup dij còdes con ël passé dël temp a l é vnuje na distinsion antra ij materiaj pì grossé e coj pì fin antant che la bërgamin a fàita con crava o fèja a l ha mantnù ël nòm le produssion pì rafinà fàite con le pej pì dlicà ëd bocin o ëd bero a l han an general pijà ël nòm ëd toson ij còdes an pel dl età antica e ëd mes ë l ero për la pì part fàit dij materiaj pì fin e a l é vnuje la costuma ëd classificheje me toson bele che dle vire a sarìa pì precis ciamé ël material con ël nòm ëd bërgamin a ël process ordinari modern për pronté le pej a l é ëd laveje trateje con la caussin a dësplucheje grateje laveje torna tireje an slongandje ëd fasson uniforma an sna curnis grateje torna e solieje j ampërfession ampovreje ëd giss passà a lë siass e fërteje con la pómess ëd métod parèj a l é bel fé ch a fusso dovrà ëdcò na vira ël nùmer assè grand ëd manuscrit antich e dl età ëd mes ch a son rivane an përmet ëd fene n ideja dla varietà dij materiaj an perìod e region diferent i soma da d sitassion d autor roman che la bërgamin a e ël toson a ancaminavo a fé concorensa ai papir tanme material da scrivie ansima già d lë ii sécol bele che antlora a l é bel fé che soa preparassion a fussa pà ancor assè soagnà da feje concorensa për da bon ma j esemplar ch a son rivane dël iii e iv sécol an mostro che a l é staje un lest ameliorament dagià che ël toson ëd col época a l é ëd sòlit ëd consistensa fin a e dlicà goregn e sòlid seuli e lusent a l é sempe staje na diferensa ëd color antra la surfassa esterior dla pel cola ch a l é dësplucà e la surfassa davzin a la carn ëd la bes cia an essend costa sì pì bianca che l àutra costa diferensa as armarca ëd pì ant j esemplar pì vej che coj pì tard a son ëstàit tratà ëd fasson pì completa con giss e pómess për armedié a cost contrast brut da vëdd se as costumava an prontand ij blòch ëd feuj pr ij volum ëd cobié le pàgine an butand la mità dësplucà d un feuj an facia a n àutra mità dësplucà e la mità da la part dla carn an facia a n àutra mità dl istess tipo parèj a qualsëssìa pàgina un a duvertèissa ël lìber a s ciairava na tinta uniforma ëd sòlit ël toson dij manuscrit pì vej fin a al vi sécol comprèis a l é d bon a qualità e travajà bin apress con l aumenté dla domanda na pì gran quantità ëd materiaj men bon a l é intrà an sël mërcà la manera ëd travajé la bërgamin a a l era diferenta ant le vàire region an irlanda e anghiltèra ël toson dij manuscrit pì antich a l é ëd sòlit ëd qualità pì gorëgna che cola dj esemplar d àutri pòst ant le region europenghe dantorn al mediterani durant l età ëd mes as dovravo ëd preferensa ëd surfasse pì lùcide con la bruta conseguensa che la durëssa dël material a ostacolava ël surbiment e a i era sempe la tendensa dl anciòstr e dla pitura dë slinguesse d àutra part an euròpa ossidental për ij manuscrit ëd qualità pì bon a a parte dal sécol ch a fa xii a l é spantiasse un toson còti e flessìbil për volum soasì i l oma d esempi ëd toson uterin prontà da animaj pen a nassù n esemplar armarcàbil ëd còdes componù con costa sostansa dlicà a l é ël manuscrit adissional dij sécoj ch a fan xiii e xiv al british museum ch a l é fàit ëd feuj sensa che ël volum a resta dë spëssor anormal ant l àuta età d mes as dovravo dij toson pì spatussant për fé vnì pì fiamengh dij còdes soasì l art ëd tenze ël material con un rich color pórpora a l era praticà a costantinòpoli e a roma e almanch a ancaminé dal iii sécol soens le scriture a l ero copià an ëscrivend an argent e òr ansima a d pressios toson tenzù në spatuss inùtil conforma al giudissi ëd giròni ant un passage arnomà d soa prefassion al lìber ëd giòb vàire dj esemplar pì antich a son rivane an condission pì o men bon e për esempi j evangeli ant la version vetus latina ëd veron a dël iv o v sécol l avosà còdes ëd génesi ëd vien a ij manuscrit rossano e patmos dj evangeli an grech l evangeli gòtich d ulfila a uppsala e d àutri dël vi sécol da banda a chèich esemplar pì tardiss con l arnassensa dl amprendiment sota carl magn la produssion ëd còdes parèj a l é stàita torna ancoragià ma tòst apress a smija che l art dël tenze a pórpora a sia stàita përdùa o bandonà na dariera testimoniansa as treuva an chèich esemplar ëd feuj ëd toson tenzù anserì me ornura an manuscrit arnassimentaj capel fin a a cm la d quercina a chërs séssil visadì sensa gamba a mes cercc ma ràire vire as peul trovesse ressupinà la surfassa dë dzora a l é zonà a cercc fëltrà ëd color òcra ciàir la còsa pi caraterìstica dla d quercina è l é la surfassa ëd sota sempe ëd color òcra ij përtus dij tuboj a son largh da a mm motobin iregolar a forma ëd labirint dle vire fin a forma ëd lamele separà da dij dissepiment larg fin a a mm as peul disse ch a basta volté la lenga për arconòssla ij tuboj a son a në strat sol dël midem color ëd la surfassa poroida spess fin a mm ël contest a l é com la nata òcra scur spess fin a mm a chërs dzortut dzora a le gròsse suche ëd rol soens a desen e ëd lenghe ansema as peul nen mangesse daedalea quercina l fr fries ël cile chile an ëspagneul a l é un pais dl américa meridional a confin a con argentin a bolivia e perù e a l é bagnà da l océan passìfich la capital a l é santiago dël cile a l ha na surfassa ëd km e a conta anviron abitant ai j dë stèmber a i é staje un colp dë stat ch a l ha mnà a na ditatura militar comandà dal general augusto pinochet ch a l é restà al podèj fin a a j ëd mars ël cile nòm ofissial républica de chile a l é na repùblica la pressidentëssa a l é michelle bachelet nueva mayora dal ël panamà panam an ëspagneul a l é un pais dl américa central a confin a con còsta rica e colombia e a l é bagnà da l océan pacìfich e da l océan atlàntich mar dij caràib a l é travërsà dal canal ëd panamà la capital a l é sità ëd panamà a l ha na surfassa dë km e a conta anviron abitant ël panamà a l ha fàit part dla colombia fin al ëd novèmber dël quand le oligarchìe locaj possà dal govern ëd jë stat unì d américa ch a l avìa da manca d un tòch ëd tèra për scavé un canal antra l atlàntich e l pacìfich a l han proclamà l indipendensa j istess di la fransa e jë stat unì a l han arconossù ël neuv ëstat e dòp doe sman e a l han signà un tratà ma a i era gnun panamèis ant la sala ch a dasìa a fit a jë stat unì për sèmper na lista ëd tèra larga km e longa km l ansidita zòna dël canal la zòna dël canal a l é stàita dà andaré ai panamèis mach dël ël panamà nòm ofissial repblica de panam a l é na repùblica ël president a l é juan carlos varela dal le figi a son un pais dl osseania a son un arsipélagh ëd ìsole mach abità e isolòt la capital a l é suva a l han na surfassa ëd km e a conto anviron abitant le figi a son stàite un possediment dël regn unì dal al quand a l han otnù l indipendensa le figi a l han tre lenghe ofissiaj ël figian l anglèis e l hindustani fijan le figi nòm ofissial matanitu tu vaka i koya ko viti republic of the fiji islands a son na repùblica ël president a l é josefa iloilo dal ël prim ministr a l é frank bainimarama dal ël benin bénin an fransèis a l é un pais dl àfrica ossidental a confin a con tògo nigeria burkina faso e nìger e a l é bagnà da l océan atlàntich golf ëd guinea la capital a l é porto novo ma la sità pì important a l é la veja capital cotonou a l ha na surfassa ëd km e a conta abitant ël benin a l é stàit un possediment dla fransa con ël nòm ëd dahomey dal fin al quand a l ha otnù l indipendensa dël ël nòm dël pais a l é stàit tramudà an benin ël benin nòm ofissial république du bénin a l é na repùblica ël president a l é yayi boni dal la geometrìa a l é un a dle branche fondamentaj dla matemàtica as trata d na dissiplin a che almanch an soa anspirassion a formalisa dle proprietà spassiaj a resta donca ëdcò un capìtol amportant ëd la fìsica sò nòm a ven da la paròla greca ch a veul dì mzuré la tèra costa dissiplin a a l é donca dësvlupasse a l ancamin ansima a d fondament fòrt empìrich mzura dij teren capassità dij vas proget për fé dij canaj e via fòrt e a l ha goernà për bomben ëd temp sò caràter ëd conossensa pràtica për cost but a son ëstàite dësvlupà vàire técniche e a son ëstàit fàit vàire cont da babilonèis egissian indian për esempi un dij but dla geometrìa egissia a l era dë mzuré l estension dij camp dij paisan ch a cangiavo con j inondassion dël nil për podèj calcolé le taje ant ël papir ëd rhind a l é contnù ël lìber dij cont anté ch a son ësmonù le régole pr ëmzuré ij camp quadrangolar e triangolar nossion ëd cont con le frassion e truch pràtich për la mzura ëd chèich sòlid tutun le testimonianse rivane da le siviltà egissia e assir babilonèisa an sugerisso che costi pòpoj a l avìo ëd conossense geométriche bin ëspantià e detajà pà mach ëd caràter empìrich parèj an sij papir egissian e le taulëtte ëd crèja babilonèise da banda dl arzolussion ëd problema pràtich as treuvo le prime aprossimassion dël rapòrt antra na sirconferensa e sò diàmeter e le prime formolassion dël teorema ëd pitàgora a l é bel fé che la geometrìa egissia e babilonèisa a sia stàita për vàire temp ël patrimòni pì grand dle conossense dl umanità ëdcò la sistemassion teòrica dla geometrìa caraterisà da n astrassion viaman pì granda euvra dla coltura greca e anandià da talete anviron agc a l é debitris dle colture dlë vzin orient ij matemàtich grech a l han soens ancaminà soa atività sientìfica con dij viage dë studi an orient d àutra part la geometrìa a constituiss ël cò dla siensa greca e ëd cola elenìstica fin a pitàgora a l era vnù a conossensa da l egit dl esistensa ëd triàngoj retàngoj con soe bande ant la proporsion pròpe con pitàgora e soa scòla a ancamin a ël process ëd separassion progressiva dla geometrìa daj sò contnù concret e empìrich pr ëdventé na siensa astrata ch a studia le relassion antra forme geométriche e nùmer da siensa dël real la geometrìa a ven antlora a esse idealisassion dla realtà ës process a riva a sò compiment con lë spantiesse dla filosofìa platònica ant la coltura greca la matemàtica e an particolar la geometrìa a dventa teritòri d arserca ëd teorìe astrate elegante e rigorose ch a l han pr oget le proprietà dle figure eterne e sensa còrp platon midem a l avìa definì la geometrìa tanme la conossensa ëd lòn che sempe a l é l elegansa e l armonìa dij rapòrt antra le forme a dvento d element fondamentaj dla geometrìa an fasend intré ant la matemàtica dij criteri estétich ch a son bin present al di d ancheuj anviron dël agc a l é ancaminà ën progress fassinant dij pensator grech a l han tirà fòra da la conossensa geométrica corenta n ansem ëd definission postulà e assiòma e a l han mostrà che da sòn as podìa derivesse tut ël còrp dla geometrìa antra coj che a l han dàit na contribussion pì gròssa a la geometrìa clàssica a i son eudòss e euclid ël prim astrònom an dzorpì che geòmetra a l ha dësvlupà ëd técniche originaj ëd retificassion dj arch e ëd quadradura dle surfasse métod d esaustion ch a trovran con archimede soa realisassion pien a a l ha ëdcò costruì na teorìa general dle proporsion antra grandësse ël process d astrassion a l ha mnà a la redassion dij tërdes lìber djelement d euclid scrivù antra l e ël agc dont ij prim ses a trato dla geometrìa pian a ij darié tre dla geometrìa sòlida ambelessì euclid a l ha archujì e smonù le conossense geométriche dël temp conforma a n métod ch a l é restà për vàire sécoj ël model pì vajant d organisassion dle teorìe matemàtiche sòn a l é lòn ch as ciama geometrìa euclidéa an efet la geometrìa d euclid a l é costruìa a parte da na quantità limità vintetré ëd definission sinch postulà e sinch nossion comun e le prime a rësguardo j ent geométrich primitiv ij second a son d enonsià a propòsit ëd costi ent le nossion comun e a son considerà da uclid tanme enonsià d caràter general evident për tuti tuti j àutri teorema dla geometrìa a son dimostrà da euclid për mojen ëd na caden a ëd dedussion sucessive costruìa a parte daj postulà e daj teorema già dimostrà la geometrìa organisà parèj a l é restà për vàire sécoj ël model ëd tuta teorìa ipotétich dedutiva e minca anàlisi crìtica dla geométria uclidéa a l é arduvusse già d antlora a n anàlisi dij sò postulà dzortut ël quint ël postulà dle paralele tutun na crìtica pì moderna a l ha evidensià ëdcò d àutri postulà dovrà ant ël travaj d euclid bele che chiel sì a l abia nen fortije ëd fasson esplìcita antra ij postulà da gionté a i é col dla continuità formolà da richard dedekind e georg cantor chèich desen e d agn apress euclid ël tratà sle còniche d apolòni a completava ël quàder dla geometrìa greca clàssica s euvra sì a l é caraterisà da n àut gré ëd rigor ant le dimostrassion e l esposission na concession neuva dla matemàtica e an particolar dla geometrìa a ven da archimede ëd siracusa che già daj sò contemporani a l era considerà tanme ël pì grand geòmetra dij temp antich soa atension costanta pr ij problema técnich e pràtich a l era për chiel ëspron e motivassion a l elaborassion teòrica për archimede la geometrìa a resta nen mach la siensa dël righel e dël compass ma a l é s ciairà ant la prospetiva pì granda d arzolussion astrata ëd problema concret ch a ven o da la fìsica la mecànica o l astronomìa soe euvre a son nen dij gròss volum ëd sìntesi parèj dij matemàtich lissandrin ma a son pitòst d arserche monogràfiche memòrie sientìfiche ant ël sens modern si da na part soa fasson ëd dëscheurve le còse a l era orientà da la fìsica la geometrìa a forniva j utiss për le dimostrassion parèj an aplicand ël métod d esaustion d eudòss archimede a l é rivà a enonsié un bon nùmer ëd teorema an sj àree e ij volum dle figure geométriche e a smon e n aprossimassion motobin bon a ëd l euvra d archimede a sara na stagion motobin drùa dël pensé matemàtich apress nicomede a l ha ancor anventà la concòida e diòcle la cissòida ma tòst a l é duvertasse un perìod ëd progressiva decadensa an efet la siensa dij roman a l ha dàit gnun e contribussion amportante al patrimòni dle conossense dla geometrìa greca ch a l é rivane tramandà da j euvre djë studios àrabo lë studi dla geometrìa clàssica a l é arpijà torna ant ël cors dij sécoj xv e xvi soens compagnà da arflession ëd natura filosòfica o artìstica d esempi a son nicòla ëd cusa e piero della francesca giutà da l anteresse arnassimental për la dëscuverta e la neuva publicassion dij test clàssich vàire j edission dj euvre d euclid apolòni e dzortut archimede e da j arserche ant l àlgebra a l é mach vers la fin dël sécol ch a fa xvi e l ancamin ëd col ch a fa xvii che la geometrìa a conòss un perìod d anteresse arnovà na gròssa evolussion ant la geometrìa a i riva con rené descartes e pierre de fermat l aplicassion sistemàtica dl àlgebra a la geometrìa ch a marca l achit dla moderna geometrìa analìtica ch as diferensia da cola sintética për ij métod pì che për ij contnù dagià che ant la geometrìa analìtica ij problema geométrich a son traduvù an problema algébrich an efet conforma a descartes ël lengage algébrich a l era superior a col geométrich ës métod sì a l é stàit ësmonù për la prima vira da descartes dël ant la géométrie ma a l é stàit ëdcò anventà ant l istess perìod e d fasson indipendenta da fermat descartes a sot lignava j amplicassion filosòfiche ëd sò métod antant che fermat a n apressiava pitòst soa strasordinaria potensa pràtica an aplicand lo a l arserca dij màssim e mìnim ëd na curva l antrodussion d ass d arferiment ant ël pian e ëd n unità dë mzura an sj ass a përmet d assossié a minca cobia ordinà x y ëd nùmer un pont an sël pian ëd fasson bijetiva ël nùmer x a l é ciamà assissa e y ordinà dël pont paròle che an sò sens técnich a son dovrà për la prima vira da leibniz an ël ant jacta eruditorum descartes e fermat a peulo donca smon e ël concet d equassion ëd na curva ch a resta l ansem dij pont dont le coordinà a sodisfo n equassion dla forma f x y a l é donca possìbil dovré l àlgebra me utiss ant l arzolussion ëd problema ëd costrussion geométriche lë studi dle proprietà dle curve a l é arportà a lë studi dle proprietà algébriche dj equassion corëspondente e d soe trasformassion algébriche për esempi j equassion linear ax by c a arpresento le rete antant che cole ëd second gré a arpresento le còniche le curve arpresentà da n equassion ëd ters gré as ciamo cùbiche cole assossià a n equassion ëd quart gré as diso quàrtiche e via fòrt për esempi ël problema geométrich ëd sërché l antërsession tra na reta e na cònica a corëspond a col algébrich d arzòlve ël sistema ëd second gré formà da soe equassion armarche sìmij a valo ëdcò për la geometrìa dlë spassi tridimensional minca pont ant lë spassi a l é arpresentà da d coordinà x y z n equassion an coste variàbij a arpresenta na surfassa s as trata d n equassion algébrica la surfassa a peul esse classificà conforma al gré ëd costa equassion për esempi le surfasse arpresentà da equassion ëd prim gré a son ij pian la formolassion analìtica dla geometrìa a l ha mnà scasi ëd fasson obligà a na gròssa estension dël domini dla geometrìa dagià che ij pont ëd na reta a corëspondo a nùmer che ij pont an s un pian a peulo esse arpresentà da cobie ëd coordinà x y e ij pont ëd në spassi a tre dimension da terne ëd coordinà x y z a l é sautaje fòra la chestion dl antërpretassion dle sequense ëd quatr coordinà e pì costi concet a son arvelasse motobin dru ant ël camp ëd la matemàtica aplicà soens ël concet dë spassi a pì che tre dimension a giuta përchè a përmet d apliché ël lengage geométrich a problema ëd natura analìtica ël métod dla geometrìa analìtica a l é stàit n utiss dovrà ëdcò për classifiché ij problema ëd costrussion ardità da j antich un problema ëd costrussion cand formolà d fasson analìtica a resta equivalent a l arzolussion d un sistema d equassion na costrussion con righel e compass a l é possìbil mach cand j equassion corëspondente a peulo esse arzolvùe për mojen dj operassion rassionaj adission sotrassion multiplicassion division e dl estrassion ëd rèis quadre j equassion ch a stan sota al problema dla duplicassion dël cubo o dla trissession ëd n àngol a l han da manca d operassion irassionaj d órdin pì grand che la rèis quadra an efet an tuti doi ij cas a i basta la rèis cùbica donca costi problema a son pà arzolvìbij con righel e compass ël problema dla costrussion d un polìgon regolar con n lat a l é arzolvìbil mach cand anté che minca a l é n nùmer prim dla forma për esempi ël problema a l é impossìbil për n l antrodussion dij métod analìtich an geometrìa a l ha ëdcò mnà a consideré ij pont dont le coordinà a son dij nùmer compless antratant a i nassìa ël càlcol diferensial e antëgral ël métod dle coordinà cartesian e dësvlupà da isaac barrow an soe lectiones geometricae a l é arvelasse utiss da nen podèj fene sensa ant ij cont e fondament teòrich le técniche infinitesimaj aplicà a lë studi ëd curve e surfasse a l han ëmnà leonhard euler e j àutri matemàtich dël set sent ai prim arzultà ëd geometrìa diferensial ch as anteressa dle proprietà locaj ëd curve e surfasse coste idèje a l ha fàit anventé na caterva ëd concet neuv për esempi la curvadura ëd na curva ant un sò pont ch a mzura vàire che ambelelì la curva a vira o la curvadura total ëd na surfassa gauss a l ha dësvlupà na teorìa detajà dle surfasse ant në spassi tridimensional e l arzultà pì amportant a l é ël theorema egregium ma a l é stàit mach mersì a l euvra ëd gaspard monge che l aplicassion dl anàlisi a la geometrìa a l ha otnù na configurassion teòrica definitiva an efet monge a l ha studià la geometrìa dlë spassi për mojen dël sistema ëd coordinà an sò cors obligatòri për jë student ëd la scòla politécnica monge a tratava le proprietà dla reta ant lë spassi a smonìa j equassion për ël cangiament ëd coordinà le fórmole dla distansa d un pont da na reta e ëd doe rete sbiese a mostrava ëdcò a trové ij pian prinsipaj ëd na quàdrica an soe lession dë stereotomìa lòn che al di d ancheuj a corëspond a la geometrìa descritiva a smonìa sò métod ëd la dobia projession ortogonal për arpresenté n oget ëspassial as trata dël métod al di d ancheuj ordinari ant ël dissègn técnich ëd projeté l oget da arpresenté ansima a doi pian ortogonaj an tra d lor an otnend ne la pianta e laussà an fasend peui giré ël pian vertical dantorn a la linia d antërsession con ël pian orisontal fin a ch a ven o a basesse l euvra ëd monge ansema a cola ëd lazare n m carnot a l ancamin dël sécol ch a fa xix a l ha marcà torna l achit d un perìod ëd dësvlup fiamengh dj arserche geométriche le prime formolassion bin fàite dla geometrìa projetiva a ven o dal travaj ëd doi anlev ëd monge e carnot c j brianchon e j v poncelet ël prim a parte dal teorema ëd pascal a fortiss un teorema ch a pòrta sò nòm an dzorpì ëd soe conseguense ij teorema ëd pascal e ëd brianchon a son n esempi ëd teorema doaj ant la geometrìa pian a visadì ch a resto vàlid si le paròle pont e reta a son anvertì antra d lor ël prinsipi ëd doalità a l é n element teòrich sentral ant ël travaj ëd poncelet ch a smon la prima tratassion sistemàtica ëd costa neuva forma ëd geometrìa projetiva caraterìstiche ëd la neuva geometrìa a son për esempi la proprietà che doe rete dël pian as ancontro sempe ant un pont al finì o a l infinì pont foravìa l antrodussion ëd pont imaginari për podèj avèj sempe n antërsession nen veuida antra na reta e na sirconferensa l esistensa për minca cobia ëd sirconferense distinte dël pian ëd doi pont d antërsession a parte daj travaj ëd poncelet la geometrìa projetiva a l ha avù ant ël cors dl eut sent un dësvlup fiamengh an ëdventand l ambient pì natural për feje dla geometrìa algébrica d àutra part poncelet a considerava sò travaj tanme un dësvlup particolar ëd la geometrìa sintética visadì lë studi dle proprietà dle figure indipendent da l aplicassion dl àlgebra lòn che al contrari a l era tìpich dla geometrìa analìtica as tratava ëd doe metodologìe diferente gropà ëdcò a doe vision diferente dël pensé geométrich e dantorn a lor a l é dësvlupasse un debà s ciass ël quint postulà d euclid col dle paralele a l ha tirà l atension ëd vàire matemàtich ch a l han studià s as podèissa derivé da j àotri quatr o s as podìa fene sensa costa crìtica a l é s ciodùa dzortut antra la fin dël set sent e l ancamin dl eut sent coma arzultà a son nassùe ëd neuve geometrìe elìtica e iperbòlica ch a arfudo cost postulà coste a son conossùe coma geometrìe nen euclidée e a mostro la possibilità ëd sistema assiomàtich diferent da col euclidéo tra ij matemàtich ch a l han contribuì al dësvlup dle geometrìe nen uclidée a i son n i lobatchevski j bolyai c f gauss e beltrami l impossibilità d arcore a na verìfica empìrica dle proposission geométriche a l é a l adoss dl arzistensa ëd vàire matemàtich ant ij confront dle geometrìe nen euclidée costa arzistensa e contrarietà a l é smortasse con l anvension d un model antërpretativ euclidéo dj enonsià dla geometrìa iperbòlica lòn ch a smonìa na dimostrassion ëd coerensa relativa arportand la coerensa dla neuva geometrìa a cola dla geometrìa euclidéa le geometrìe nen euclidée a l han ëdco trovà sò pòst ant j aplicassion conforma a albert einstein l univers a sarìa finì e soa geometrìa elìtica dnans al dësvlup ëstrasordinari dle teorìe e a soe multiplicassion a l é spantiasse l anvìa d artrové na sistemassion unitaria ch a podèissa giustifiché le vàire teorìe e ij sò fondament d àutra part la tendensa a l astrassion a l ha cissà ël dësvlup ëd la geometrìa algébrica la geometrìa riemannian a la topologìa dòp gauss a i son ëstaje doe diression ëd dësvlup dla geometrìa la prima a l é colegà al travaj ëd b riemann ch a l ha concepì na manera ëd generalisé la teorìa dle surfasse ëd gauss an dimension pì grande che ij neuv ogèt a son ciamà varietà riemannian e soe proprietà geométriche a peulo esse esprimùe sensa avèj da manca d arcore a la geometrìa d në spassi ambient da sòn a s ciòd la geometrìa diferensial n àotra diression a l é stàita dësvlupà da f klein an dovrand ël concèt dë strop ëd trasformassion conforma a klein l ogèt dë studi dla geometrìa a son le proprietà dle figure geométriche ch a son invariante sota l assion d un chèich ëstrop ëd trasformassion donca an considerand diferent ëstrop ëd trasformassion as treuvo geometrìe diferente tanme la geometrìa euclidéa la geometrìa afin la geometrìa projetiva për esempi la geometrìa euclidéa pian a a l é lë studi dle proprietà dël pian ch a resto invarià sota l assion dlë strop dij moviment rèid dël pian strop euclidéo la geometrìa projetiva a l é lë studi dle proprietà invariante rëspet a lë strop dj operassion ëd projession e a conten tanme cas particolar la geometrìa uclidéa cole iperbòlica e cola elìtica la geometrìa dl anversion a l ha tanme trasformassion fondamentaj j ansidite anversion rëspet a n sercc geometrìa dl anversion pian a o na sfera geometrìa dl anversion ant lë spassi o n iper ësfera an në spassi ëd pì che tre dimension l anàlisi dij leu a corëspond a lë strop dle trasformassion continue an cost proget sophus lie a l ha butà le fondamenta ëd soa teorìa djë strop continuo ij prim a mné në studi minussios d ansem d assiòma indipendent coerent e complet për podèj fé le vàire geometrìe a son ëstàit giuseppe peano moritz pasch mario pieri costi studi a son andàit anans con david hilbert henri poincaré oswald veblen j element ëd geometrìa a son aplicà ëd fasson costanta ant ij travaj técnich parèj dl edilissia l architetura ij travaj dij minusié la mecànica l eletricità la geometrìa a l é a fondament ëd la fìsica e a forniss na base teòrica a la prospetiva a la cartografìa a la stereochìmica a l astronomìa e a vàire camp ëd la biologìa utiss geométrich a l ero comun già daj temp antich squadrëtte righej e càliber a l ero dovrà daj grech ant ël vi sécol agc me testimonià da artrovament navaj la groma n utiss ch a gionzìa le fonsion dla livela dla squadra e dël fil a piomb a l é d orìgin etrusca al di d ancheuj për la costrussion ëd figure geométriche as deuvro ëdcò d utiss anformàtich a i na son dë stàtich me poincaré e noneuclid e ëd dinàmich me cabri géomètre miraco ël programa pì conossù e the geometer sketchpad scritor an lenga fransèisa jules verne a nass a nantes l ëd fërvé dël fieul dl avocat pierre e ëd sophie allotte de la fue a l ha n frel paul e tre seur anna mathilde e marie apress ël liceo a nantes a studia drit e as làorea a paris dël ma già ant j agn dl università soe passion a son la literatura e ël teatro e al prinsipi për vive as buta a dé d lession privà tra l àutr anviron dël an colaborassion con michel carré a l avìa scrivù ij librèt për doe operëtte dël a l é stàita arpresentà con sucess soa comedia an vers pailles rompues con na contribussion ëdcò d alexandre dumas fieul otnù un pòst da segretari al thétre lyrique a l ha scrivù vàire librèt për òpere còmiche e operëtte chèich ëstorie për viagiator publicà an sël musée des familles a mostravo già coj ch a l ero sò talent e ij sò tema a l é vnù arnomà dël con la publicassion an sël magazin d éducation et de récréation dl editor hetzel ëd cinq semaines en ballon n euvra che surtìa an volum dël midem ann a l ha anandià un neuv géner literari col dël romanz d aventura anspirà al progress sientìfich andrinta a cost model viaman përfessionà durant quarant agn verne a l ha tirà fòra la serie dij viage strasordinari a travers dij mond conossù e dësconossù pì che sessanta volum publicà a parte dal chità paris dël ant ël clima ëd repression anti comun a a l é stabilisse ant la provinsa ma a l ha fàit ëdcò dij viage longh an anghiltèra an ëscandinavia ant la mérica dël nòrd ansima a na barca ch a l avìa catà con ij sòld ëd soe publicassion pì tard a l ha avù pì car d isolesse bele seghitand a scrive romanz conte euvre geogràfiche comedie dël a l é stàit ferì da n colp ëd rivoltela tirà da n sò novod malavi ëd testa sòn a l ha falo vnì ancor pì ombros che già a l avìa un brut caràter e a l era pòch ëd compagnìa verne a meuir a amiens ël ëd mars dël an tut verne a scriv otanta an tra romanz e conte longhe vàire euvre ëd divulgassion e a fa arpresenté da sol o an colaborassion na quindzen a ëd travaj për ël teatro ij sò lìber a son destinà dzortut a la gioventura sò stil a l é ciàir e a l é bel fé da capì le stòrie a son anciarmante për le novità dle situassion e dij përsonage tutun ël sens e ël mëssage dij sò scrit a l é motobin ancreus cand ch a vivìa a paris verne a l era bin antëgrà an sò ambient coltural a l era amis dij doi dumas dël fotògrafo nadar e d tanti àutri anteletuaj ëd sò temp a l ha avù ëdcò ëd liure con ël mond polìtich sossialista e con partìe d anàrchich a l era dzortut sensìbil ai prinsipi saint simonian dla conquista dla natura për mojen dël travaj për sòn a son intrà an soa euvra dij contnù libertari e progressista ch a resto bin ciàir dzortut an dij romanz coma mathias sandorf e les naufragés du johnatan a l era mèmber ëd la legion d onor jë scrit ëd verne a l han fòrt cissà la fantasìa dla gent e vàire artista as son ispirasse a chiel an tra jë spetàcoj ch a l han pijà l andi da soa euvra già ai sò temp dël a l é arpresentà al teatro d san martinian a turin ël viagi d giandoja da la tèra a la lun a dla companìa ëd marionëtte lupi ël piemontèis a l é na lenga romanza visadì derivà dal latin a l é la lenga natural dël piemont e a l era parlà sensa distinsion da tute le categorìe sossiaj a l é assè sgnor d literatura butand ant ël cont tuti ij géner literari romanz teatro poesìa giornaj papé ofissiaj e via fòrt a l é arconossù dal consèj d euròpa e da l unesco e a l é sota la tua dle laj regionaj e sò vocabolari a l é d apopré paròle a së stima ch a sio bon a parlé ò a capì ël piemontèis almanch milion ëd përson e mentre che almanch a sarìo bon ëdcò a leslo e a scrivlo ël piemontèis as parla con le rispetive variante locaj la provincia dël verban cusi òssola e la pì part ëd cola d noara a deuvro d dialèt dla lenga lombarda mentre che ant le comun e dla provincia d coni ch a confin o con la liguria as parlo d dialèt ligurin ëd pì ant le valade dël turinèis e dël conèis ël piemontèis a conviv con ij patoà ossitan a sud e franch provensaj a nòrd visadì che chi a parla patoà a l é bon a parlé dcò an piemontèis tutun a venta armarché che dantorn ai confin dël bass piemont a l é soens mal fé stabilì andoa a finiss la lenga piemontèisa e andoa a ancamin o cole lombarda o lìgur bele ch a sìa na lenga unitaria ël piemontèis a pija vàire forme o dialèt a sconda dij pòst la forma considerà d arferiment a l é dita piemontèis comun ës piemontèis comun a pija për base ël dialèt ëd turin e dj anviron a l é l pì dovrà an literatura e a l é capì e bin acetà daj locutor ëd tuti ij dialèt ëd piemont ant j ani andarera për esempi un comerciant ëd vërsèj a parlava an dialèt vërslèis con ij client ëd soa sità ma se a l avìa da fé con ëd gent ëd coni o d ast a dovrava ël piemontèis comun comsëssìa a l é opinion spantià che ël piemontèis pì bon e genit a sia apoprè col dle bande antra susa turin cher pinareul e salusse fasend atension che an sità ancheuj un përfond ëd gent a deuvra un dialèt motobin contaminà da l italian na division grossera dij dialèt dël piemontèis a l é l arpartission an ël piemontèis a l ha na soa precisa përsonalità fonética che soèns peui a j resta ai parlant nativ ëdcò quand a parlo an àutre lenghe soèns ant ël parlé a l é motobin malfé capì che diferensa ch a i sia antra la m e la n dzortut ant le sequense ëd consonant coma np mp sòn a l ha mnà ant ël passà a grafìe coma canpagnin e conpanìa che da na mira fonética a son motobin giuste e descritive al dì d ancheuj comsëssìa as tend a preferì na grafìa pì basà ant sl etimologìa ch a conserva le consonant latin e originaj ën lesend però a venta sempe visesse che la m piemontèisa a l é nen parej ëd cola italian a la a tònica velarisà a la resta n evolussion ëd la pronunsia dla a tònica che gavà chèich ecession a la fa viré ëd son anvers a na ò st evolussion sì a l é nen sempe completa an chèich pòst as trata ëd na ò fàita e finìa an dj àutri la diferensa antra na a velarisà e na ò normal a la resta motobin ciàira an tute le manere a venta tnì present che le variassion locaj d ës fenòmeno sì a peulo esse squasi anfinìe la l mòla rotacisà ch a a men a sèira a fé rima con stèila a resta cò chila comun a tant al piemontèis meridional che a na part ëd la lenga ligurin a sta comunion ëd comportament fonètich a podrìa esse dàita da n chèich vej seuli étnich miraco bele che pre roman ma a i é gnun element ëd preuva për podej di lo an finitiva ëd sigura ës trata d evolussion ch a l han na rèis motobin antica com as ës ciàira pr esempi ant l etimologìa dël topònim castel dël varon an ast për marcheje an piemontèis ste doe consonant as ëscrivo coma l e r con n acent circonfless ansima ij prim document ëscrit an piemontèis a son ëd curte anscrission an cese ëd casal monfrà e vërsèj dantorn a la fin dël sécol ch a fa xii a son ëscrivù ij sermon subalpin n arcòlta ëd vintedoe prédiche dal ij test an piemontèis a coato tuti ij géner literari ij prim lìber a stampa an piemontèis a son des farse an astësan ëd gioann giòrs alion publicà dël ant ij sécoj xvi e xvii ëd test an piemontèis a i në seurto pòch ëd comedie dël sinchsent con dle part an piemontèis ancheuj as son përdusse ij test l età clàssica dla literatura piemontèisa a ancamin a a la fin dël ses sent ël marchèis gioann batista tana a compon la comedia an vers ël cont piolet fransesch tariss a scriv l arpa dëscordà poema épich ëstòrich an sl assedi d turin dël as dësvlupa ël géner literari dël tòni poesìa polìtica satìrica o didascàlica dont esponent ëd prim pian a son ignassi ìsler anviron ventura cartiermetre dël a son ij prim gramàtica dissionari e antologìa piemontèis euvra dël médich ëd cort morissi pipin scrit për mostreje la lenga a la futura argin a marìa adelàide clotilde saveria d fransa con l ocupassion napoleònica dël a së s ciàira na rica produssion ëd librèt e ëd poesìe polìtiche dle doe part an lòta ël turinèis edoard ignassi calv giacobin a scriv canson e poemèt vigoros fin a a che dësgustà da j ocupant a scriv dódes fàule moraj poesìe an tersa rima piemontèisa contra coj ch a s ciàira tanme traditor dj ideaj dl arvolussion dòp dla restaorassion la literatura piemontèisa a l ha torna un perìod ëd produssion bondosa da la metà dël sécol ch a fa xix a i fioriss ël teatro na lista dël a arcòrda për j agn dal al ij nòm ëd scritor e ij tìtoj ëd pì che comedie la ciadeuvra a resta le miserie d monsù travet ëd vittorio bersezio a i nasso ij prim giornaj an piemontèis e a son publicà vàire romanz an costa época as peul armarché che la lenga dovrà a l é soens antëmnà d italianism conseguensa djë sfòrs d italianisassion forsà ëd col temp al prinsipi dël sécol ch a fa xx ij soget a dvento pi leger e d ocasion fin a ch a i riva nino còsta ch a i fa torna fé un sàot ëd qualità a la poesìa dël a l é l prim nùmer dl arvista ij brandé e dantorn a pinin pacòt a së strenz la neuva generassion ëd poeta ch a formo la companìa dij brandé e che ancora ancheuj a son un a dj ispirassion pi genite për la literatura piemontèisa le dontré dariere desen e d agn a l han vëddù l arnàssita dël giornalism e lë s ciòde dla pròsa sientìfica dzortut ant la crìtica literaria la lenghìstica e la storiografìa pare nòstr ch it ses ant ij cej ch a sia santificà tò nòm ch a ven a tò regn ch as fasa toa volontà coma n cel parèj an tèra dane ancheuj nòstr pan cotidian e përdon ne ij nòstri débit coma noi i j përdonoma ai nòstri debitor e fane nen droche an tentassion ma liber ne da la mal amen në schema ëd classìfica dël piemontèis a peul esse për n antrodussion al piemontèis il piemontese in tasca ëd francesco rubat borel mauro tosco vera bertolino assimil italia civass studi generaj bibliografia ragionata della lingua regionale e dei dialetti del piemonte e della valle d aosta e della letteratura in piemontese soagnà da amedeo clivio e gianrenzo p clivio ca dë studi piemontèis turin gianrenzo p clivio il piemonte an manlio cortelazzo et al i dialetti italiani utet turin pp il piemonte linguistico museo nazionale della montagna turin il patrimonio linguistico del piemonte consèj regional dël piemont turin conoscere il piemontese viglongo turin enrico allasino consuelo ferirer sergio scamuzzi tullio telmon le lingue del piemonte ires piemonte turin dissionari pi amportant piemontèis italian vittorio di sant albino gran dizionario piemontese unione tipografico editrice turin edission anastàtica l artistica savian a l é considerà ël clàssich dij dissionari piemontèis michele ponza vocabolario piemontese italiano stamperia reale torino edission anastàtica l artistica savian dla quinta edission lobetti bodoni pinareul camillo brero vocabolario piemontese italiano e italiano piemontese il punto turin ristampa ant un volum ùnich dla prima edission ëd piemonte in bancarella turin con ansema la gramàtica ëd brero gianfranco gribaudo ël neuv gribàud dissionari piemontèis daniela piazza turin edission motobin slargà ëd gianfranco gribaudo pinin e sergio seglie dissionari piemontèis ij brandé editip dissionari piemontèis àutre lenghe gavà l italian fransèis louis capello di sanfranco dictionnaire portatif piémontais franais turin casimiro zalli dissionari piemontèis italian latin e fransèis carmagnòla sconda edission dël spagneul luis rebuffo diccionario castellano piamontés y piamontés castellano asociación familia piamontesa rosario e manual para aprénder piamontés gramàtiche moderne camillo brero gramàtica piemontèisa musicalbrandé turin camillo brero remo bertodatti grammatica della lingua piemontese piemont euròpa turin camillo brero sintassi dla lenga piemontèisa piemont euròpa turin ed guido griva grammatica della lingua piemontese viglongo turin bruno villata la lenga piemontèisa lòsna tron montréal michela grosso grammatica della lingua piemontese nòste rèis libreria piemontese turin dialèt piemontèis alba langhe e roé primo culasso silvio viberti rastlèie vocabolari d aba langa e roé gribaudo savian lissandria sergi garuss vocabolari e gramàtica do lissandren ulalp lissandria ast giancarlo musso gramtica astësan a gioventura piemontèisa ast bielèis piemontèis ëd biela abecedare gramàtica e sintassi literatura glossare ël sol ëd j alp borian a canavèis ossidental lotte zrner i dialetti canavesani di cuorgné forno e dintorni corsac corgnè vërsèj dino serazzi nino carlone vocabolario vercellese vërsèj studi sientìfich gianrenzo p clivio storia linguistica e dialettologia piemontese ca dë studi piemontèis turin rëscontr anternassional dë studi an sla lenga e la literatura piemontèisa tnusse an alba quinsnè turin e ivrèja publicà j at dal iii a col ch a fa viii e da col ch a fa x a col ch a fa xv convegno internazionale sulla lingua e la letteratura del piemonte tnù a vërsèj dël e at publicà da vercelliviva vërsèj gaetano berruto piemonte e valle d aosta an manlio cortellazzo soagnà da profilo dei dialetti italiani pacini pisa atlant lenghìstich atlante linguistico ed etnografico dell italia e della svizzera meridionale ais atlante linguistico italiano ali atlante linguistico ed etnografico del piemonte occidentale alepo literatura an piemontèis gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese ca dë studi piemontèis turin giuliano gasca queirazza gianrenzo p clivio dario pasero la letteratura in piemontese dalle origini al settecento ca dë studi piemontèis turin gianrenzo p clivio dario pasero la letteratura in piemontese dalla stagione giacobina alla fine dell ottocento ca dë studi piemontèis turin renzo gandolfo camillo brero giuseppe pacotto la letteratura in piemontese dalle origini al risorgimento casanova turin renzo gandolfo camillo brero la letteratura in piemontese dal risorgimento ai giorni nostri ca dë studi piemontèis turin camillo brero storia della letteratura piemontese volum piemonte in bancarella turin giovanni tesio albina malerba poeti in piemontese del novecento ca dë studi piemontèis turin canson popolar costantino nigra canti popolari del piemonte einaudi turin loescher turin roberto leydi soagnà da canzoni popolari del piemonte la raccolta inedita di leone sinigaglia diakronia vigévan vardé sì n artìcol dla wikipedia piemontèisa an sla preservassion dle lenghe na tradussion dla bibia cristian a an lenga piemontèisa as la peul lege ambelessì vardé j introdussion ch a conten na presentassion e soe caraterìstiche scritor an lenga piemontèisa e ëdcò an italian conossù ëdcò con lë stranòm fra giocondo luigi pietracqua an piemontèis luis pietraqua a nass a voghera ij d gené dël la famija a tramuda a turin che chiel a l era cit e ambelelì a meuir ij d otóber dël a agn a l era già al travaj coma pròto al pòpol peui colaborator al midem giornal al fischietto e al birichin a l é stàit neuv agn a la gazzetta piemontese su propòsta ëd casimiro favale fin a al anvers a la fin ëd col ann lì ël senator luigi guala a l ha smonuje d andé a vërsèj me diretor dël giornal liberal progressista la sesia ës pòst pietracqua a l ha goernalo për ses agn a ancaminé dal soa creatura periòdica a l é stàita la gasëta d gianduja ch a l é surtìa prima doe vòte a la sman a e peui tre dal al a l é arnomà për soe euvre teatraj e sò romanz ch a scriv ant un piemontèis ch a conten soens vàire italianism pietracqua a l é d sicur në scritor che a fa nen part dla literatura granda ma ch a fa bin part ëd na literatura an piemontèis ch a l é nen e nen meno sicurament da pòch an piemontèis a l era adatasse a scrive an prinsipi squasi come n dovèj vers la gent d estrassion pì popolar për podèj parle je mej e pì dësgenà d comedie rapresentà da toselli e da soa companìa le sponde dël po sablin a bala gigin a bala nen un pòver parco la famija dël soldà a la stessa manera a l ha scrivù an piemontèis ëd romanz en feuilletons che ant j edission viglongo a së stampo ncora ancheuj mach chèich tìtoj don pipeta l asilé lucio dla venerìa la còca dël gamber e a l ha dcò scrit sempe an piemontèis ëd bele canson popolar a la manera d brofferio ant la gasëta d gianduia pietracqua a fa profession d patriotism a làuda vitòrio emanuel ii e a sosten la guèra contra l àustria quand che dël as trata d gionté a l italia chèich tòch ch a manco ncora moderà e patriòtich as mostra sabaudista gradualista progressista e gnanca a dilo anticlerical le soe euvre a l han giutà l risorgiment a rivé al cheur e a la ment dla pì bassa gent cola che magara a savìa nen lese ma che ai sò spetacoj coma a conta dcò augusto monti a ndasìa për trové n pò d fiusa e d consolassion j euvre teatraj ch as son goernasse ëd luigi pietracqua a son na sessanten a ma i soma da chiel midem ch a n avìa scrivune pì che sent vàire as son spërdusse përchè dovrà an sena an n ùnica còpia chèich tìtoj ëdcò ij romanz ëd luigi pietracqua a son motobin numeros chèich tìtoj chèiche righe dl euvra ai temp d na vòlta a i na sucedìa pro dle còse dròle tant e quant a peul sucedijne adess la deferensa a stà an sòn che anlora a i esistìa gnun giornaj ch a registrèisso di për di tuti ij fat pì rimarchevol mentre adess a i na esist fin a tròpi con licensa parland ant j apendis dla sesia pietracqua a l ha publicà vàire conte luigi pietracqua a l avìa ëdcò provà come poeta ij tìtoj ëd chèiche soe poesìe chèich vers ëd la poesìa tut da lor son butasse an cadrega e ciamandse ij tutor dla famija d costa italia l han fàit na botega sapientìssim però për mangé gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese mario leoni a l é lë stranòm literari ëd giacomo albertini a l é stàit poeta e scritor an lenga piemontèisa dzortut ëd drama e comedie che a arpresento na sòrt ëd teatro sossial ispirà d fasson direta a la vita ëd tuti ij di dla pòvra gent nassù a turin ij d ost dël e mòrt ambelelì ij ëd maj dël leoni a vnisìa da na famija pòvra a l avìa ancaminà a travajé coma comess ant un negòssi dë stòfe a pòrta palass e a l é peui butasse për sò cont coma comersant padron d un dij prinsipaj negòssi ëd vestiari dla sità a l é stàit ëdcò consijé e assessor comunal a l anstrussion pùblica a turin e diputà liberal cheich batùe dl euvra lasagna a l l ha lì an sla cadrega a l é mach ancalorà barbanèira epura a bèivo gnanca lasagna a l avèiss lo nen bèivù gnanca prima gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese vësco ëd roma dal anviron a lë sucessor ëd pé nassù an toscan a cheidun a dis a voltèra sò pare as ciamava ercolan ëd chiel a i son pòche notissie sigure lin a podrìa esse ël përsonage massionà ant ij salut dla sconda litra ëd pàol a timòteo at saluto ubul pudent lin e clàodia pòch precise a son le notissie ch a lo vëddo predicator e vësco an fransa mandà da pé conforma al liber pontificalis a l avìa dàit la prescrission a le fomne d intré an cesa con la testa coatà da la midema sorgiss i vnoma a savèj ch a sarìa mòrt màrtir ma gnanca ëd son a i é la conferma soa festa a l é ai dë stèmber e conforma ancor al liber pontificalis a l é stàit sotrà ai dl istess mèis a j sucèd cleto mùsich e arsercator ant ël camp ëd la canson popolar leone sinigaglia a l era nassù a turin ël d agost dël e a l é mòrt ambelelì ël ëd magg dël për le përsecussion rassiste anlev dë dvok a travaja a l arserca dle vèje canson popolar an arcuperand ne nen mach le paròle ma ëdcò le melodìe e a completa le melodìe con na part pianìstica a j arpresenta peui an vàire conservatòri europengh maravijà da la richëssa ëd material ch a treuva a lìmita soe arserche a j anviron ëd cavoret andoa a l avìa soa vila an vita a pùblica canson da l editor breitkopf ma d àotre a son publicà dòp soa mòrt da ricordi umbert ii a l é stàit ël sest cont ëd ca savòja fieul ëd medeo ii e gioana ëd gënevra a l era nassù a san gioann ëd morian a a l é stàit cont ëd morian a savòja dal anviron al marchèis ëd turin dal al a l era dit ël rinforsà pòch apress la mòrt ëd soa mare granda adelàide dël umbert an ardita ël tìtol e a manten ël contròl dla contà ëd savòja a l é vnù an piemont për fortì ij sò drit an sla region ma a l ha nen riussije dagià che a i ero vàire pretendent parent ëd branche lateraj a la sucession marchional e a la spartission dle vàire contà dla marca turinèisa an efet la marca ëd turin a së s ciapa an vàire tòch me conseguensa dla polìtica dl amperador enrich iv ch a veul ëstrompé ël dësvlup ëd le grande famije feodaj dla marca turinèisa a umbert ii a j resto mach la comba dla dòira e la comba dël monsnis ma a conferma soa dominassion an tarantasia e an sl àuta comba dl isère e a manten dle comunicassion costante coj sò possediment dël rhne e dla val d osta pasiasse la sitoassion umbert a së stabiliss a susa e as proclama cont ëd savòja e marchèis ëd turin ma për prudensa da turin as ten leugn cand urban ii a ancamin a a sosten e la crosià umbert a l é tra ij protagonista dl adunansa ëd clermont anté ch as decid la partensa për la tèra santa ma chiel a i andrà pà mnassà dal cont d albon e dal marchèis ëd savon a nen content che umbert a fussa tornà a buté sò nas ant j afé ëd piemont dël a strenz n aliansa assè gravosa con la comun a d ast e sòn a basta a pasié ij doi a l é ëdcò stàit bon a strenze dle liure con vàire feodatari piemontèis marià con gisela ëd borgògna fija ëd gulielm ii umbert a l ha avù set masnà medeo ch a j suced guliem vësco ëd liège rinàod prevòst ëd san morissi d agàon umbert adelàide mòrta dël ch a maria an prime nòsse luis vi ël gròss re d fransa e mortie chiel sì maté ëd montmorency goid abà ëd namur e agnès mòrta dël ch a maria arcibald vi duca ëd borgògna umbert a tnisìa ëdcò na corëspondensa con anselm d osta dont a l era amparentà a l ha fondà l abassìa ëd rivàuta e vàire d àutri monasté a l é mòrt a motiers an tarantasia ai d otóber dël dël ël matemàtich joseph louis lagrange ël médich giovanni cigna e ël chìmich giusep salusse marchèis ëd monesij as artreuvo për dé vita a la sossietà privà turinèisa na sossietà sientìfica ch a archeuj dlongh l adesion d àutri savant e dal a ancamin a ëdcò a fé seurte na soa publicassion sientìfica miscellanea taurinensia dont lagrange a l é l prinsipal animator ij ëd luj dël la sossietà a l é arconossùa tanme anstitussion pùblica con na patent ëd vitòrio medeo iii e a i nass an manera ofissial la real academia dle siense ëd turin che da col moment a pija quarté ant ël midem palass che al di d ancheuj a acheuj ëdcò ël musé egissi e la galarìa sabàoda la sede ch a goerna un grandios patrimòni librari a l ha a sò cheur ël fiamengh salon dij mapamond l academia a l é arpartìa ant la class ëd siense matemàtiche e naturaj e an cola ëd siense stòriche e filològiche dal l academia a l ha un neuv ëstatù ch a j arconòss na pi gran aotonomìa d assion con ël but ëd diminuì j ostàcoj burocràtich ch a l avìo ralentane l assion organisativa e la gestion dj arsorse dël emanuel filibert a pija la decision ëd tramudé la capital da chambéry a turin pr ëd rason polìtiche e militar turin as peul difend se mej che chambéry turin a l é protegiù a òvest da j alp a est da pò a nòrd da dòira stura e sangon a restava mach da difende la banda a sud a l é për lòn che emanuel filibert a comanda ëd costruì al canton sud òvest dij murajon roman ant ël pont pì àut dj anviron la prima sitadela d euròpa fabricà conforma a le pì moderne técniche ëd fortificassion ël proget a l é d francesco paciotto ch a modìfica në studi precedent ëd francesco orologi urbanista ai temp dl ocupassion fransèisa la piassafòrt a pianta pentagonal a l é realisà an quatr agn ëd travaj dal la prima pera a l é posà ai dë stèmber al për fela ampressa parèj as deuvro tuti j ovrié dl edilissia dla sità e as antërdiss qualsëssìa àotra costrussion fin a a la realisassion dl euvra finìe le costrussion ëd surfassa dël as taco cole sot tèra un sistema complicà ëd galarìe d contramin a pr ampedì a j artifissié nemis ëd rivé ai bastion e feje sauté a la fin la sitadela as presentava con na strutura dobia an mon cheuit ampinìa d giairon e caussin a con base e ranfòrs coma jë spron an pera për le provision d eva a l avìa un sisternon valadì un grand poss che a garantìa n arserva d eva motobin granda la sitadela a l era na ciadeuvra d angignerìa militar napoleon che durant soa ocupassion dël piemont a l avìa ordinà ëd dësblé le fortificassion sabàude a la risparmia ma la sitadela a dzorviv nen al dësvlup urbanìstich ëd turin ch a i ven dòp a l é dësblà dël pr agrandì la sità al di d ancheuj a i në resta mach pì l dongion restaurà dël da riccardo brayda ch a òspita ël museo d artiliarìa la pòrta palatin a ëd turin as treuva an piassa césar august a l era la pòrta d intrada porta principalis dextera al castrum roman a armonta al i sécol e a l é la sola ch a i resta al duvert dle quatr intrade prinsipaj ch as trovavo an sle quatr bande dla sinta muraria dla sità lòn ch a i resta ëd n àutra pòrta a l é al di d ancheuj anglobà an palass madama a l é formà da doe tor a sëddes bande àote tranta méter con quatr arcade le doe pì gròsse për ij cher e ij traspòrt le pì cite për ij pedon la fassada a l é a doi pian an corispondensa dl edifissi për le vardie e dla zòna për manovré j angign për saré le pòrte ant ij sécoj a l ha cambià nòm conforma a soa destinassion dòp che pòrta roman a a ven ciamà porta ducalis daj duca longobard porta comitalis daj cont franch pòrta dle tor dal sò nòm as alterna tra pòrta palass e pòrta doranea mnassà ëd demolission al temp ëd vitòrio medeo ii a l é salvà da l antervent dl architet antonio bertola ch a në spiega al prinsi sò valor archeològich dël a dventa la përzon dël vicarià d andoa ël nòm ëd tor dël vicarià e ant ël sécol ch a fa xix a l é stàita ëdcò dovrà coma përzon për fomne ant j edifissi ch as trovavo tacà a la pòrta a son passaje vàire përsonage arnomà carl magn ant ël dël lotari e federich barbarossa a smijo anvece ëd legende le notissie ch a i sio passaie ovidi e pilat dël la comun a d turin a l ha decidù ëd fé un parch archeològich për rende l àrea dantorn pedonal tuta piassa césar august a l é dventà un giardin e a l é possìbil marcé a travers dla pòrta palatin a la sità a l é stàita fondà ansima n ìsola ëd la sen a dai paris popolassion preroman a gal sèltica ëd pëscador e marin vers ël agc ant ël agc l ìsola a l é ocupà dai roman che a la ciamo lutetia parisiorum dël ij soldà roman a l han proclamaje imperator giulian l apòstata dël clodovéo a tramuda la capital dël regn dij franch a paris la sità a l ha na neuva fioridura dantorn a l ann cand a l é proclamà capital ëd fransa dël a l é dotà d na neuva sintà fortificà durant la guèra dij sent agn paris a l é vàire vire ocupà da j anglèis dël enrich iv d anghiltèra a l é stàit ancoronà re d fransa a notre dame ma dël l ocupassion anglèisa a finiss ant la sconda mità dël sécol ch a fa xvi a jë s ciòpo le guère ëd religion antra potestant e catòlich ch a son rivà a sò moment pì aùss ant la neuit ëd san bartromé antra ij e ij d ost dël enrich iv ëd navara na vira a la testa dj ugonòt protestant vnù catòlich a intra an sità e as propon ëd porté la pas ant ël pais con luis xiv la sità as fa pì granda e pì bela con la costrussion dël palass ëd versailles e dij doi arch ëd trionf ëd pòrta saint denis e pòrta saint martin la creassion dij giardin dle tuileries la costrussion ëd les invalides ij sò urbanista a l han progetà e realisà piassa dle vitòrie e piassa vendme a l ha ëdcò anstituì la companìa dla comédie franaise e a l ha fàit na prima division ëd paris an quarté arrondissements lë scontent ëd la popolassion a l é chërsù durant ël regn dij sò sucessor ai ëd luj a l é s ciopà la rivolussion fransèisa e ij parisin a van a l assàot dla fortëssa përzon dla bastija ant ël a nass la repùblica fransèisa e con costa ël teror ch a finiss peui mach doi ani dòp ai ëd gené luis xvi a l é decapità passà la rivolussion dël a ciapa ël podèj napoleon bon a part con un colp dë stat ai dë dzèmber a l é proclamasse imperator ant la catedral ëd notre dame napoleon a costruiss l arch ëd trionf ant ël mars dël prussian e russi a l han ocupà paris ai dë dzèmber luis bon a part novod ëd napoleon a fà un colp dë stat e as dà ël tìtol ëd napoleon iii imperator dij fransèis con l agiut dël baron haussman a cambia ancora la sità con l edificassion dël teatro ëd l òpera dij champs élysées e via fòrt ëd maj la comun a ëd paris a l é crasà con violensa ant ël a i nass ël metrò giust an temp per l esposission universal durant la sconda guèra mondial j alman a òcupo paris da giugn a ost durant l ocupassion la capital a l é spostà a vichy ant ël sud dla fransa ant ël paris l é sfond dla rivolussion djë student passà a la stòria coma ël magg fransèis filòsof siensià e matemàtich nassù a abdera an tracia e ativ ant la sconda mità dël v sécol agc an sla cronologìa ëd demòcrit a i ero ant l antichità doe tradission diferente dapress un a a sarìa nassù vers ël agc e mòrt dël anviron e a sarìa stàit magìster dël sofista protàgora conforma a l àutra a sarìa vivù antra ij sécoj v e iv agc miraco nassù anviron dël agc e mòrt anviron dël agc contemporani ëd sòcrate e pì giovo ëd protàgora d almanch na generassion costa sconda tradission a l é cola che al di d ancheuj a l é la pì acetà tutun bele che ant ës cas sì demòcrit a l ha dzorvivù a sòcrate d un pess la storiografìa tradissional a l ha classificalo antra ij pre socràtich la chestion dla cronologìa a resta amportanta për podèj capì j anfluense ressìproche antra l atomism democritéo e j àutre corent ëd pensé sientìfich dël v sécol agc a l é tutun sigur che leucip a l é stàit sò magìster demòcrit a l avìa ardità na bon a fortun a ch a l ha përmetuje ëd viagé motobin i lo trovoma a atene an egit anté ch a l é stàit për set agn e a l ha studià ij sistema matemàtich e fìsich dle scòle antiche e pì tard an mesopotamia peul desse ch a sia passà ëdcò an india e an etiòpia a l é rintrà dai sò viage ch a l era vnù pòver a l ha portà l arserca naturalìstica a n àut livel ëd rigor sientìfich sò pensé a l era restà bandonà për vàire agn për peui esse torna pijà an considerassion da aristòtil a l é avosà dzortut për soa teorìa an sla materia che chiel a considerava coma formà da part nen divisìbij e ch a ciamava àtom costa teorìa a l era già stàita smonùa da leucip conforma a posidòni la teorìa atomista a l avìa ëd sorgiss motobin antiche a armontava andaré fin a ai fenis dlë scond milegn agc për d àutri demòcrit a l avìa amprendù le dutrin e dij mago persian e djë stròlogo caldéo a abdera o pì tard an egit le dutrin e ëd demòcrit a tratavo ëd fasson direta ël problema sporzù daj filòsof pre socràtich dë smon e na spiegassion ch a stèissa an pé dl univers fìsich e a vorìo rësponde a le dutrin e dj eleat parménid fondador dla scòla eleàtica a l avìa fortì che gnente a peul nasse da lòn ch a l é pà e che tut lòn ch a l é a peul nen subì d alterassion o ëd modificassion përchè dësnò a dventrìa lòn ch a l é pà donca qualsëssìa tentativ dë spieghé l univers fìsich tanme derivà da un a o pì sostanse originarie a l era condanà al faliment dagià che a comportava dij cambiament ant le sostanse originarie l atomism ëd demòcrit a sërcava dë schivié st arten gavandje a j element costitutiv originari scasi tute le qualità ch as manifesto ant j oget derivà da lor ël pien e ël veuid visadì l esse e l esse pà conforma a na problemàtica giumaj pijà an manera definitìva dal pensé parmenidéo a dventavo la base dla spiegassion democritéa dl univers l esse a son j àtom darié costituent ëd l univers indivisìbij an quantità sensa fin dotà d un moviment natural ël veuid a resta necessari për l agregassion e la separassion ëd j àtom sensa ëd chiel a i sarìa pà ëd moviment e a sarìa impossìbil ëspieghé la formassion dij mond a l ipòtesi dl àtom tanme darié e pì ancreus costituent ëd l univers demòcrit a l era rivaje an arfletend an sla problemàtica dla divisibilità a l infinì smonùa da zenon a fa na distinsion antra l camp matemàtich anté che na division parèj a resta possìbil e ël camp fìsich andoa a l opòst sòn a peul pà ancapité dësnò as rivrìa a anulé l istess mond fìsich soa spiegassion a l era che a l adoss a travers lë spassi veuid infinì a i ero sbardlà na caterva d àtom corporin sòlid ëd forme e dimension diferente costi àtom a l ero tant cit da nen podèisse s ciairé a l ero fàit ëd sostansa omogenia a contenìo pà ëd veuid nì filure e a bogiavo an continuassion ëd fasson uniforma an tute le diression trames al veuid al moment che na partìa d àtom a l é isolasse a l é vnusse a formé un gorgh che a l ha fàit sì che àtom sìmij a fusso tirà vers d àutri àtom parèj ëd lor da cost moviment a l é formasse na strutura sférica ch a contnìa la tèra ël cel e ij còrp celest visadì n univers ësférich dagià che la quantità d àtom e l estension dël veuid a l avìo pà fin as son formasse vàire sistema còsmich dont cheidun as dësblo an andasend a sbate contra d àutri e cheidun a séghita a esiste për esempi ël nòstr për demòcrit minca moviment e minca cambiament a l era provocà da la necessità ma costa a vnisìa da na càusa a l anterior pà da n agent operant da fòra a l era l arzultà necessari dël moviment natural ëd j àtom j àtom scond chiel a l avìo grandëssa e forma e j agregà d àtom a l ero diferent e a la sorgiss ëd còse diferente pròpe për soa forma geométrica e grandëssa diferente e për la posission che j àtom a vnisìo a pijé an gionzendse a diferensa da lòn ch a farà epicur demòcrit a negava che l àtom a l èissa un pèis sossì a l era determinà dal moviment da l andi diferent creà andrinta un gorgh donca ël pèis a restava nen la càusa dël moviment l ordinament dël mond proponù da demòcrit a lassava fòra qualsëssìa finalism soa teorìa dla conossensa a ven drit da la concession atomista a travers dij dàit fenoménich as ven o a conòsse le còse invisìbij la composission atòmica dla materia le passion a manifesto la teorìa dla conossensa ëd lòn ch a së smija che demòcrit a l ha pijà da empédocle conforma a la vision materialista demòcrit a fortìa che la sensassion për mojen dla qual i cujoma ij dàit sensìbij a riva për contat diret dij fluss d àtom a parto da j oget e a toco ij nòstri sens determinand j image dle còse le diferense ëd qualità dj oget conossùe a travers dij sens a dipendo da la natura e da la disposission dj àtom e dël veuid dal rancontr con ij nòstri sens a nasso j ansidite qualità secondarie visadì ij color ij savor e via fòrt coste a son conseguensa ëd vàire disposission dj àtom a son presente an qualsëssìa oget ch a l ha la giusta configurassion atòmica e a cangio o a dësparisso con ël cangé dla configurassion le sensassion a son basà an sël toch e a son dovùe a image ch a intro ant j òrgo sensoriaj da fòra e a pròvoco d alterassion ant ël soget le qualità a son donca na modificassion ëd la sensassion pà na proprietà dl àtom ch a l ha mach forma e grandëssa j ansidite qualità primarie costa distinsion antra qualità primarie e secondarie a antìssipa cola ëd locke demòcrit a l é ël prim anté ch i trovoma un tentativ serios dë spieghé ij color a considerava nèir ross bianch e verd tanme primari j àutri color e a i na i é infinì a arzulto da na mës cia ëd costi quatr ëdcò l ànima conforma a demòcrit a l era componùa d àtom che coma coj dël feu a l avìo forma sférica ël pensé coma ëdcò la sensassion a l era l arzultà dl anterassion antra j àtom ëd l ànima e le configurassion atòmiche ch a vnisìo da fòra demòcrit a l ha scrivù vàire euvre ëd matemàtica an sla geometrìa ij nùmer e j irassionaj tute përdùe soa concession atomista dla materia a l ha mnalo a consideré un sòlid tanme formà da na quantità motobin granda ëd seuj paralej e a smija che sòn a l abia përmetuje ëd dimostré che ël volum ëd na piràmida a l é la tersa part dël volum d un prisma con l istessa base e l istessa autëssa costa fasson ëd fé ij cont d àree e volum a sarà criticà da archimede demòcrit a l ha smonù ëdcò d ipòtesi an sl orìgin dle prime sossietà uman e e dël lengage për chiel j òm a l ancamin nen bon a dovré l esperiensa e la técnica a l ero crasà confrontà a le dificoltà ëd l ambient natural la fam la frèid e via fòrt pì tard as son gropasse antra d lor për protegg se l un l àutr e a l han amprendù a comuniché anventand dle paròle ch a designo j oget conforma a n prinsipi tut afàit convensional sbaruvà da le calamità naturaj dont a son nen bon a trové na spiegassion a j atribuisso ëd caràter ëd la divinità parèj na sossietà a chërs e as dësvlupa fin a a che për tròpa richëssa a men a a l ingiustissia e a la disugualiansa e a l é càusa parèj ëd soa pròpia dëstrussion da costa vision dël mond ordinà conforma a necessità con soe laj che ël pensé uman a peul capì demòcrit a fasìa ven e n antërpretassion seren a dla vita ëd minca òm e n arflession pasia an sël valor ëd la vita assossià an efet demòcrit a l é arpresentà da la tradission tanme ël filòsof ch a rij an soe dite moraj dont an resto vàire frament demòcrit a sbòssa la figura dël savi che pasi a giùdica le còse e a dà a la rason la possibilità ëd mostresse lìbera dëdnans a j aveniment coste sentense a son ëstàite soèns antërpretà tanme incoerente con soa vision mecanicista e materialìstica dl univers ma an efet an demòcrit a i seurt fòra bele che sensa ël rigor che pì tard a sarà djë stòich e dj epicuréo l ideal ëd la rassionalità mnà a cossiensa ëd vita ética la sapiensa a consist a pensé bin parlé bin e fé bin sòn as peul fesse pròpe përchè un a conòss ël mond me ch a l é e a l ha capì la necessità ëd sò órdin demòcrit a sbefia coj che a giustìfico soe assion sensa sust an dasend la colpa a l asar l asar a esist pa a l é mach na scusa për deghisé pròpia ignoransa dagià che mincadun a peul rivé a la conossensa a l é colpèivol chi ch a va dapress a j aparense arfudandse ëd dovré la rason parèj la vita dël savi a l é caraterisà da la tranquilità d ànim ch a përmet ëd giudiché conforma a la rason e a la conossensa dij piasì e dle passion le còse amportante dla vita për demòcrit la tranquilità dla vita andividual a ven prima che ël travaj e l angagg ant la comunità polìtica e sossial sò ideal ëd saviëssa a l é leugn da l angagg socràtich e platònich an chèich manera a antìssipa la figura dël savi epicuréo e a arpresenta bin ant l atene tormentà ëd coj agn la decision ëd coj ch a l han ambrassà l arserca filosòfica dësgropà daj problema polìtich concret cost sì ëd demòcrit a l é n andividualism d adoss sientìfich ch a l é l àutra facia dl andividualism polìtich che chèich sofista a mostravo an coj agn ij talent ëd demòcrit as son esprimusse an tuti ij setor ant ij sò travaj as treuvo d antissipassion dl idrostàtica archimedien a e dël prinsipi d inersia a l é ëdcò autor ëd travaj an sla poesìa e l astrologìa as conòsso ij tìtoj ëd pì che sessanta scrit ëd demòcrit ma dle soe euvre a son rivane mach chèich senten e ëd sitassion dont vàire a l é bel fé ch a sio gnanca soe për conòsse j idèje ëd demòcrit a ven o pì a taj j esposission ësmonùe da aristòtil ch a l avìa scrivù un lìber ancheuj përdù su demòcrit teofrast e j àutri comentator pì tard ij sò scrit a l ero stàit ordinà da trasil dël i sécol dgc an tetralogìe visadì an partìe ëd quatr filòsof cìnich diògene a l era nassù a sinòpe al di d ancheuj an turchìa dël agc cand sò pare a l é stàit esilià diògene a l ha avù l istessa sòrt e a l ha tramudà a atene an viage vers egin a dij pirata a l han pijalo përzoné e vendù me s ciav a creta a n corint ciamà xeniade me tuor dle doe masnà dë xeniade diògene a l ha vivù a corint për ël rest ëd soa vita tuta dedicà a prediché le dutrin e dl auto contròl a l é mòrt anviron dël agc a corint dissìpol d antistene ël fondador ëd la scòla cìnica diògene a l era vnù arnomà për soe costume dròle e soa sfacià indipendensa da j anstitussion e ij potent a butava la felicità dl òm ant la sopression dij desideri e la povertà volontaria antra ij detaj ëd soa biografìa a sàuta a j euj soa arnonsia a tut ben material an vivend ant un botal vestì mach ëd na mantlin a e mach padron ëd soa bisaca apress avèj s ciairà na masnà bèive con la man a l é privasse ëdcò ëd soa tassa për bèive daré d soa stravagansa voajanta la filosofìa ëd diògene a consist an na nos dutrinal gorëgna ch as arflet ant un rigorism moral estrem ëd soa condòta e ch a l é smonù ëdcò an vàire euvre al di d ancheuj përdùe an lassand perde la problemàtica lògica e sientìfica diògene a fonda sò sistema an sla primassìa dla virtù costa a l é ël but ëd l òm e soa conquista da fesse nen ant la sfera dla coltura ma dl agì concret as realisa con l esaltassion dj energìe spirituaj e fìsiche përsonaj për mojen ëd n esercissi rigoros la virtù për chiel a consistìa ant l evité tut piasì fìsich e ël dolor e la fam a j ero d agiut ant l arserca dla bin sìmbol ëd soa concession ativìstica a resta eracle dont ël cìnich as anspira an soa lòta contra j aptit materiaj la bin pì granda a l é identificà con l artorn a lë stat ëd natura e un a i riva a travers dla liberassion da tut ëbzògn andividual autarchìa concepìa pa mach ant la dimension dël sìngol ma dëdlà dij confin sivij e stataj an na prospetiva slargà a l univers uman cosmopolitism da na mira sossial diògene a prédica un comunism estrem ch a riva a la comproprietà dle fomne e dij fieuj sò mëssage arvolussionari ch a antìssipa la moral ëstòica e për chèich aspet cola cristian a a l é la contraposission vivùa ëd valor neuv rëspet a j ideaj corent cristalisà da le convension e da l egoism la matemàtica a l é na siensa nen empìrica ma rassional a l é un a dj atività colturaj fondamentaj e un patrimòni dla siviltà uman a e n utiss për la conossensa dla realtà soa caraterìstica fondamental a l é ël concet ëd dimostrassion ch a consist ant ël derivé dle conclusion rigorose an partend da n ansem d assunsion e an dovrand dle régole lògiche ël but a l é col ëd dimostré ëd teorema ch a fortisso dle propietà dë schema e ëd forme element fondamentaj ëd la matemàtica a son la lògica e l antuission l anàlisi e la costrussion la generalità e ël detaj a l é la creatività ch a s ciòd da la sìntesi ëd costi concet opòst ch a na cissa ël dësvlup a i é dcò chi a l ha armarcà che l element predominant ant la creatività matemàtica a l é l arserca estética ant ël cors dla stòria la matemàtica a l ha fàit na caterva ëd progress e a l é soèns dësvlupasse an diression nen ëspetà ma a l ha sempe mantnù un caràter unitari a l é tutun possìbil arconòss ne vàire setor dont ij termo a son nen precis e che a l han ëd fòrte anterassion an tra d lor al di d ancheuj le branche prinsipaj dla matemàtica a son la lògica matemàtica l àlgebra la geometrìa l anàlisi la probabilità la fìsica matemàtica a l é malfé dé dla matemàtica na definission precisa conforma a na veja definission a sarìa lë studi dij nùmer aritmética e dle forme geometrìa na descrission pì comprensiva a la definiss tanme la siensa dla dimostrassion rigorosa visadì un métod sientìfich ch as anteressa a la dedussion lògica ëd conseguense an ancaminand da d premësse generaj tutun për dësmentié pa gnente dël camp d assion ëd la matemàtica a l han fin a proponù ëd definila tanme lòn ch a fan ij matemàtich an efet la comunità sientìfica matemàtica a l é formà da fin daj temp pì antich ij problema matemàtich a l han anteressà ij filòsof un a dle rason a l é che për descrive la plancia fìsica dël mond as deuvro d utiss matemàtich ant la fìsica ma ëdcò ant j àutre siense naturaj tanme la chìmica o la medzin a as deuvro viaman ëd pì utiss e métod dla matemàtica ant ël camp ëd la biologìa as treuva d aplicassion amportante dij métod analìtich e statìstich a venta tutun armarché che l aplicassion dël métod matemàtich a dle siense tanme la biologìa a ciama soèns ëd fé dle simplificassion ant j ipòtesi ch a peulo ëdcò mné a d arzultà nen acetàbij la branca pì veja dle siense fìsiche a l é l astronomìa e a l ancamin dl era moderna a l é stàita pròpe chila a avèj pì da manca d utiss matemàtich dël sinch sent për djë bzògn astronòmich a l é fabricà la trigonometrìa l achit dla fìsica basà conforma a idèje e concet modern as dev a galilei ch a fortìa che ël lìber dl univers a l é scrivù an caràter matemàtich al di d ancheuj la matemàtica a l é an camin a pijé un ròl viaman pì amportant ant la siensa la tecnologìa e la sossietà midema e la conomìa a l é antra le siense sossiaj la pì avansà ant l utilisassion ëd técniche matemàtiche la siensa dj ordinator ch a l é pa na branca dla matemàtica a deuvra la matemàtica an manera ancreusa d àutra part le siense aplicà a l han ësmonù l ocasion dë studié dij problema analìtich motobin amportant an determinand parèj ël progress ëd la matemàtica pura le rèis ëstòriche dla matemàtica a fongo ant ij temp pì antich a l é franch bel fé che al prinsipi a l èissa tanme but mach d arzòlve ël problema ëd fé ëd cont testimonianse ëd cont a son ëstàite trovà ch a armonto a l òm ëd neanderthal apopré dël agc ëd l òm ëd cro magnon apopré agc a son rivane dij dissègn geométrich ël dësvlup dla capassità ëd fé ëd cont a armonta al paleolìtich an col che al di d ancheuj a l é ël lìban a son ëstàit trovà dj òss d animaj datà antra l e ël agc con dle serie d anchërne argropà an partìe dl istessa cardinalità l arpresentassion dij cont a l é donca vnùita motobin prima dl anvension dla scritura che d àutra part a smija esse nassùa pròpe da l evolussion d un sistema ëd memorisassion dla contabilità le matemàtiche pre eléniche a coato anviron tre milegn prima dël agc an ancaminand con ij sò prim progress amportant euvra dle siviltà mesopotàmiche e egissia ël but dla matemàtica a resta nen confinà mach a l arzolussion ëd problema pràtich ma a l é ëdcò miraco dzortut adressà al dësvlup dë schema generaj për l elaborassion dla conossensa jë sgav archeològich a l han trovà vàire senten e d taulëtte ëd crèja babilonèise scrite an grafìa cuniforma scasi tërzent a rësguardo la matemàtica e a dàito o bin dl época dla prima dinastìa babilonèisa an tra l e ël agc marcà dal regn d hamurabi o bin dël perìod elenìstich an tra l agc e l dgc da la dinastìa caldèja a l amper seléucid le taulëtte a smon o dle serie d nùmer dle relassion geométriche e ëd problema ij caldéo a l avìo dle conossense aritmétiche spantià ch a l han lassane sot forma ëd tàule tàule ëd multiplicassion tàule dij quadrà dij prim sessanta nùmer tàule dij cubo dij prim sëddes nùmer le conossense matemàtiche babilonèise che al di d ancheuj as fan rintré ant l àlgebra elementar a son aplicà për la pì part a problema ëd natura econòmica cambi d moneje e marcandisa problema d anteresse sempi e compòst cont dj ampòste la sorgiss d anformassion prinsipal an sla matemàtica egissia a son ij papir ij pì avosà a son ël papir rhind dël british museum sòrta ëd manual për profan formà da otantessinch problema scrivù da lë scriba ahmes apopré dël agc ma còpia ëd n original ëd dosent agn pì vej ël papir ëd mosca agc ch a jë smija motobin e ël rolò ëd coram dla matemàtica egissia ch a n anforma an sle conossense aritmétiche an dzorpì che ij nùmer naturaj j egissi a conossìo mach le frassion unitarie e an pì un sìmbol a l era assignà a la frassion l aritmética as organisa dantorn dontré régole jë scriba a j ero bon a manipolé ës sistema complicà ëd frassion unitarie a l avìo an efet l ufissi dë dzorantende a la contabilità dla produssion e dl arpartission dj arsorse jë scrit egissian a conten o d anstrussion pr arzòlve ij problema ma a i é mai la giustificassion dle régole smonùe la validità dle solussion a l avìa tanme fondament mach l esperiensa e la tradission coste conossense ch i podrìo ciamé pre matemàtica a j ero na part omogenia al rest da na mira metodològica e tramandà ant l istessa manera ëd col grand patrimòni ëd conossense empìriche ch a permëtìa a j egissi soe avosà realisassion tecnològiche la cin a a l é stàita sede d un a antra le pì antiche siviltà sientìfiche e matemàtiche già dël sécol ch a fa xii agc la matemàtica cinèisa a l avìa argionzù un bon livel la matemàtica a dventa na dissiplin a organisà e indipendenta con ij grech dël perìod clàssich an tra l e ël agc bele che la matemàtica greca a s ciòd da cole ch a i ero prima as agiss ëd na costrussion caraterìstica ëd lë spìrit grech la stòria dla coltura greca an particolar cola dla matemàtica as peul ëspartisse an quatr perìod ëd tre sécoj mincadun dal agc al dgc ël pont antra la pre matemàtica babilonèisa e egissia e la rafinà siensa matemàtica elenìstica a l é arpresentà da la matemàtica elénica as agiss d apopré doi sécoj e mes anté che la coltura greca a anteriorisa j arzultà egissian e mesopotàmich e a i sot pon a na crìtica rassional pistin a an relassion ës ciassa con l anvestigassion filosòfica la tradission greca a fasìa armonté se arserche a talete che a l ancamin dël vi sécol agc a l avrìa ancaminà a fé progredì la geometrìa ch a l avìa amprendù an egit e a pitàgora che dla sconda mità dël sécol a l ha fondà soa avosà assossiassion polìtich religiosa an particolar ij pitagòrich a l han arconossù l amportansa dël concet ëd nùmer antregh për la descrission dij process fìsich an rivand a fortì che tut a l é nùmer con la scòla ëd pitàgora a ancamin a la concession ëd la matemàtica tanme na dissiplin a astrata camp d armonìe andoa ël pensé uman a treuva d piasì stra pr avzinesse al mond dj idèje costa concession a vnirà dominanta ant ël pensé ëd platon ël perìod elénich a peul esse considerà për la pi part tanme na longa gestassion dla siensa matemàtica anté ch a s é ambaronasse d utiss lògich viaman pì rafinà ma la matemàtica a l era ancor nen rivà a lë stat ëd siensa ant ël sens ch i j doma a la paròla al di d ancheuj përchè a i era nen un còrp ëd conossense unì e coerent da na mira lògica antra ij problema ch a j ero già presentasse ant la matemàtica greca a i é col dl infinì për esempi a l era s ciairasse che l ugualiansa ëd doe surfasse as podìa mach da ràir buté an evidensa con na dëscomposission dle figure ant un nùmer finì ëd part finìe a l era presentasse parèj la necessità d arcore a dëscomposission dle grandësse an na quantità infinitaman granda ëd part infinitaman cite visadì ij prim tentativ ëd dovré dij procediment ëd tipo infinitesimal tutun cost usage a l era pa esent da abus e paradòss për esempi ël rasonament dël sofista antifont ch a deduvìa la quadrabilità dël sercc da cola dël polìgon basandse an sl afermassion che un polìgon regolar d un nùmer chërsent ëd bande a finiss për confondse con na sirconferensa a l é donca nassuje an manera natural l anvìa dë s ciairì coste chestion për liberesse da la possibilità d eror paradossaj ant l usage dl infinì la crìtica a l é antlora ocupasse dij procediment infinitesimaj con ël but ëd buteje a pòst e feje vnì rigoros na sistemassion a l é stàita cola d eudòss ëd cnido con na neuva teorìa general dle proporsion e con l usage sistemàtich dël métod d esauriment për ël confront d àree e volum ch a schiviava la considerassion dl infinì l antrodussion sistemàtica ëd procediment infinitesimaj a l é dovùa a archimede ël prinsipi ëd natura infinitesimal a la base ëd sò métod a consist ant ël consideré j àree tanme adission ëd tanti segment o cite bande otnù an sessionand coste àree arlongh na chèica diression e ij sòlid tanme adission dle surfasse o cite fëtte otnùe sessionand arlongh na dëstèisa quant coste cite bande o fëttin e a venta ch a sio sutile a resta nen precisà ma a devo esse motobin fin e cost concet a l é donca pitòst empirìstich e material e ij rigoros matemàtich ëd l época a podìo pa acetelo tanme métod ëd dimostrassion tutun archimede a lo deuvra për pijé familiarità con j oget ch a studia e fesse n idèja dle proprietà për peui sërchene na dimostrassion rigorosa platon a butava la matemàtica a lë scond pòst ëd la conossensa sientìfica al prim a i vnisìa la dialética ch as dësvlupa sensa avèj da manca ëd postulà an efet platon a s ciàira la vera natura dla matemàtica butà an pien a lus mach vàire sécoj pì tard caraterìstica dla matemàtica a l é cola ëd dovèj parte da d postulà inissiaj nen giustificàbij ant ël filebo ël nùmer a intra a fé part ëd la concession filosòfica an essend ël mojen d union antra l unità dj idèje e la multiplissità infinìa dle còse platon a l é stàit ël ver fondador dl ansegnament matemàtich dagià che për prim a l ha s ciairane ël valor formativ le figure geométriche ant la teorìa platònica a son as na dissegno d inmàgin përchè coste a son a l é nen che coste a son përchè nojàutri i i dissegnoma la matemàtica greca a riva a sò cò pì fiamengh vers la fin dël perìod elénich e l ancamin ëd col elenìstich a atene lissandria siracusa con j euvre ëd teetet eudòss euclid archimede apolòni as agiss d un a dle pì bele creassion ëd lë spìrit elénich ant la matemàtica elénica a l era armarcasse che chèiche afermassion a l aparensa ciàire an sle figure geométriche a l avìo ëd conseguense lògiche motobin men evidente a l é donca vnùita ciàira l amportansa dël métod dimostrativ cost métod ipotétich dedutiv a l ha avù soa adoss al temp d eudòss e a l ha arseivù n espression definitiva ant jelement d euclid n euvra ëdcò anfluensà dal pensé ëd platon për ij grech dël perìod clàssich la matemàtica a l era n utiss amportant ëd conossensa as conta che a n monsù ch a l avìa ciamaje a lòn ch a servìa la matemàtica euclid a l abia dit a n sò s ciav ëd deje dontré monede d òr an disend je chiel lì a studia mach për ël tornacont mach a l época d archimede ij matemàtich grech a son rivà a n ategiament positiv ant ij confront dj aplicassion a l é bel fé ch a sia stàita la dëscuverta dle dificoltà gropà a j incomensuràbij a dëstorné ij grech da dësvlupé ël càlcol numérich anté ch a i ero rivaje prima an orient e a posseje anvece a duvertesse la stra a fòrsa ant l angavign dla geometrìa assiomàtica d àutra part për ël dësvlup ëd l aritmética a j mancavo d utiss potent tanme la numerassion decimal e ël càlcol algébrich për apopré doimila agn ël pèis dla tradission geométrica greca a l ha artardà l evolussion dël concet ëd nùmer e dij cont algébrich apress ël iii sécol agc la matemàtica greca a produv ancor d euvre motobin amportante dovùe a d siensià soèns ëd grand valor ma pì gnente ëd paragonàbil a j euvre fiamenghe dël passà ant ël camp ëd la geometrìa sférica e dl astronomìa as peulo arcordesse menelao iparch tolomé con diofant dantorn al dgc a jë sponta ëdcò na sòrt d àlgebra simbòlica contut che diferenta da cola moderna diofant a bandon a soèns l arpresentassion geométrica për consideré d operassion basà sij nùmer midem soa euvra a sarà continuà da j àrabo anspirand se a d arzultà ch a vnisìo da l india apress costi grand matemàtich la matemàtica antica as dëstissa bele che con d àut e bass a la fin dl età antica l originalità a së smòrta ij roman a son pa d autut ëstàit un pòpol matemàtich a j ero nen anteressà a la matemàtica teòrica e a val la pen a d armarcheje mach për la part pràtica dla mzura dij teren ant la bassa latinità as treuvo chèich abresé matemàtich che a arpresento tut lòn che ij roman a l han tramandà dla matemàtica a l età ëd mes a la mità dël i milegn ëdcò l india a l avìa dësvlupà na comunità matemàtica peul desse mersì a lë spantiament an india dla conossensa sientìfica dla grecia rivà për la prima vira con le conquiste ëd lissànder magn ant ël iv sécol agc ant l àuta età ëd mes la decadensa a va anans an ossident e as dësmentio ëdcò dj arzultà dla matemàtica antica dont ël contat a l é mantnù a travers d abresé antratant j àrabo a fan un grand travaj ëd tradussion e rielaborassion dj euvre greche clàssiche d euclid archimede apolòni a fondo j element ëd coste teorìe comprèise cole ëd diofant con d àutri ch a rivavo da l aritmética dj indian e dësvlupo ëd fasson autònoma chèiche part ëd l àlgebra an dzorpì j àrabo a l han pijà da j indian col sistema ëd notassion posissional dij nùmer ch a l é peui dventà d usage comun l ossident cristian a conòss torna la matemàtica antica a travers dj àrabo ij contat antra le doe siviltà a j ero mantnusse già da l ancamin dël sécol ch a fa ix a j ero stàite butà an pé dle relassion polìtiche antra carl magn e ël calif ëd bagdad ël contat a l era peui vnù pì s ciass con le crosià e le sità marinare a l avìo favorì un tràfich marìtim fòrt con l orient un moment motobin amportant për la conossensa matemàtica europenga a l é rivaje con leonardo pisan stranomà fibonacci visadì fieul ëd bonaccio sò pare a l era ampiegà dla repùblica ëd pisa a la dogan a ëd bugia an algerìa da là a l ha fàit ven e sò fieul përchè a studièissa ij procediment aritmétich dovrà da j àrabo e ch a vnisìo motobin a taj ant ël comersi ël giovo tutun a l é nen limitasse mach a la part comersal ma a l ha possà ij sò studi matemàtich motobin anans con ëd but teòrich an riussend a vnì padron ëd la matemàtica clàssica sia a travers dle rielaborassion àrabe che a contat diret con le sorgiss antiche soa granda euvra liber abbaci a l é dël sconda edission dël l àutra soa euvra fondamental practica geometriae a l é dël ant ël liber abbaci a l é smonù ël neuv sistema posissional dë scritura dij nùmer con ël nùmer zero paròla ch a veul dì veuid l euvra ëd fibonacci a l é stàita conossùa dal mond matemàtich mersì a n edission dij sò scrit an doi gròss volum dovùa al prinsi baldassarre boncompagni ai temp ëd fibonacci ël simbolism a i era ancor pa e soa àlgebra a restava ancor a lë stadi dl ansidita àlgebra retòrica anté che le régole a j ero smonùe a paròle dël quat sent a firense a jë s ciòd ëd tendense neuve ant la pitura as dësvlupa dzortut për l euvra ëd leon battista alberti pero dla fransesca e leonard da vinci lë studi dla prospetiva visadì dle régole ch a permëtto dàit n oget ant lë spassi ëd fabriché soa projession an s un quàder da n pont ch as consìdera esse l euj dl artista n àutr artista che an col época a l ha aprofondì ij problema dla prospetiva an soa euvra a l é stàit albrecht drer së studi a l é anteressant ëdcò da na mira matemàtica e a l é la smens d anté ch as dësvlupo chèich branche dla geometrìa moderna an efet la prospetiva a visa a arpresenté dle figure spassiaj an s un pian e donca a precor l ansidita geometrìa descritiva d àutra part a forniss ëd projession d un pont ëd lë spassi euj dl osservator e parèj a darà anspirassion a sò temp al dësvlup ëd la geometrìa projetiva la matemàtica dël dì d ancheuj ant ij sò vàire setor a peul esse pensà tanme la matemàtica clàssica rivà a soa maduridà e dventà àuto cossienta e àuto crìtica un a ëd soe caraterìstiche prinsipaj a l é l arserca pì che possìbil dla generalisassion la dàita d achit ëd la matemàtica moderna a peul esse an manera convensional fissà al prinsipi dël sécol ch a fa xvi cand l euvra dj algebrista a sorpassa cola dij matemàtich antich e a duvèrta la stra a le conquiste dij sécoj apress l usage dij sìmboj literaj ant l àlgebra antrodussion ëd franois viète a l é stàita na constribussion dësmisurà a la matemàtica n àutr progress fàit an cost época a l é l antrodussion dij nùmer compless mersì a rafael bombelli ch a l é rivaje për mojen ëd considerassion ansima a j equassion ëd ters gré la creassion ëd la teorìa djë strop a l é euvra ëd galois vers ël la teorìa a l é peui stàita dësvlupà dzortut da jordan che an sò avosà traité des substitutions et des équations algébriques a l ha smonune na presentassion rigorosa an sot lignand ne ëdcò d aplicassion amportante dzortut a la geometrìa a l é stàit mersì a la teorìa djë strop ch a l é rivasse a na classificassion ëd le vàire geometrìe fin vers al lë studi djë strop a l era concentrà pì che àutr an sjë strop ëd përmutassion ma a parte da antlora l atension a l é spantiasse a j ansidit strop astrat studi ch a l ha mnà a l àlgebra moderna ant ij sécoj xvii e xviii a i é staje dij dësvlup ëstrasordinari dla matematica cissà da lë bzògn d avèj d utiss ëspeculativ bon a comprende ij prinsipi fondamentaj dla fìsica che an col istess perìod a dventava na dissiplin a sientìfica ant ël sens modern dël ses sent desargue e pascal a buto le base për la geometrìa projetiva dësvlupà an particolar da jean victor poncelet descartes e fermat cole dla geometrìa analìtica visadì l aplicassion ëd l àlgebra ant lë studi ëd problema geométrich tutun a venta massioné che già dël sécol ch a fa xiv nicole oresme an dovrand le coordinà d un pont dël pian a l avìa smonù ël prinsipi dl arpresentassion gràfica d un fenòmeno e trovà le condission për che tre pont a fusso alinià apress sòn e ant ël midem ëspìrit a l era ocupasse dle coordinà ant lë spassi a tre dimension e a l avìa fin a anmaginà në spassi a quatr a soa vira la geometrìa analìtica a l ha fàit dësbandì lë studi dij leu geométrich ij métod ansidit sintétich a l han torna fiorì a la fin dël set sent ancor dël sécol ch a fa xvii a l é lë s ciòde dël càlcol diferensial e antëgral che ansema a formo ël càlcol infinitesimal che na vira a l era dit càlcol fiamengh soa anvension a l é euvra ëd newton e leibniz newton a lo s ciairava da na mira mecànica e an efet un dj arsòrt ch a l han falo nasse a son ëstàit ij problema fìsich për esempi la definission d andi tanme lìmit dël rapòrt antra spassi e temp ma ëdcò ëd problema d adoss geométrica a l han contribuì tanme ël problema dle tangente e col ëd j àree për l atribussion ëd la precedensa ant l anvension ij doi siensià e ij sò anlev a son rivà a rusé an efet newton a l é rivaje prima ma leibniz a l é rivaje ëd fasson indipendenta e da na mira diferenta newton a l é ëdcò a l adoss ëd lë studi dj equassion diferensiaj branca ch a l é dësvlupasse ëd fasson ëstrasordinaria ant ël set sent e ch a l é gropà a na caterva ëd problema ant la fìsica l astronomìa e via fòrt a leibniz nompà a armonta l achit ëd la topologìa ciamà da chiel analysis situ dont ij dësvlup pì fiamengh a son rivà ant ij sécoj xix e xx e ch a l é dventà un a dle part pì amportante ant la matemàtica moderna a ancaminé da la fin dël set sent a l é dësvlupasse ëdcò la geometrìa diferensial a l é tutun mach dla prima mità dl eut sent për euvra ëd vàire matemàtich dzortut cauchy che ël càlcol infinitesimal a l é stàit sistemà su d base tut afàit rigorose an efet dël set sent a i era pa na distinsion ciàira antra matemàtica e fìsica ij problema matemàtich a l han soa adoss ant la fìsica e as fa nen la distinsion antra j oget matemàtich e j ent fìsich che costi sì a arpresento për esempi ij matemàtich dël set sent a l han mai ël sossì dij problema ëd convergensa cand a studio na serie la soma d na serie a arpresenta na grandëssa fìsica e minca adend soe contribussion a s agiss mach ëd trové na fasson d adissioneje antra d lor an manera d oten e n arzultà ch a l abia d sust dël sécol ch a fa xix con l arcostrussion dl anàlisi ansima a d base rigorose e con la crìtica dij fondament dont la dimostrassion che ël quint postulà d euclid a peul nen dimostresse da j àutri quatr la matemàtica a dventa na dissiplin a tut afàit autònoma che sensa perde contat con le siense aplicà a treuva andrinta a d chila midema le motivassion pr ij sò dësvlup neuv an efet le gran possibilità duvertà dal càlcol infinitesimal a l han possà a l ancamin ij matemàtich a sagrinesse pa tròp dël rigor lògich ëd la neuva costrussion analìtica e a travajé mach për sò dësvlup viaman pì gròss ma pì tard a l é amponusse l esigensa d un rigor pì grand precursor ëd costa tendensa a l é stàit bolzano vivù ant la prima mità dël sécol ch a fa xix dotà ëd n ancreus ëspìrit filosòfich a l ha s ciairà le mancanse ant ij fondament ëd l anàlisi e a l é angagiasse an n euvra ëd crìtica e d arcostrussion soe euvre a son restà pòch conossùe e pòch apressià a soa época mach pì tard a l han arconossuje soa amportansa e soa profondeur pì arnomà a l é stàita l euvra ëd cauchy ch a l ha butà ël concet ëd lìmit a le fondamenta dl anàlisi infinitesimal soa a resta ëdcò la definission d antëgral me ch as deuvra al di d ancheuj e a l é chiel ch a l ha butà le base për vàire teorìe dont cola dle fonsion ëd variàbil complessa na teorìa che a l ha avù ëdcò d aplicassion pràtiche a la cartografìa l idrodinàmica l aerodinànica la relatività la mecànica dj onde la nàssita dla teorìa dle fonsion elìtiche a l é nompà dovùa a abel e jacobi ancor dël sécol ch a fa xix a l é ël dësvlup ëd teorìe rigorose pr ij nùmer reaj bele che costi sì a j ero già dovrà da n përfond ëd temp dël klein ant un discors ëvnù arnomà me ël programa d erlangen a l ha stabilì na classificassion ëd le vàire geometrìe la teorìa dla probabilità a l ha ij sò achit ant ël sécol ch a fa xvii fondà da pascal ch a l era stàit ëmnà a si studi da n problema proponuje da sò amis ël sivalié ëd méré la prima speransa ëd fondé na lògica matemàtica a armonta andaré al a l é an cost época che raimond lulle a l era sdasse dla possibilità ëd combiné j enonsià e ëd trasformeje conforma a d régole algébriche për evité qualsëssìa eror e ambiguità leibniz a l avìa peui a sò temp sustà sa possibilità dont la realisassion a l é rivaje mach un sécol apress con j arzultà d a de morgan e l euvra capital ëd george boole la sistematisassion a riva con ij travaj ëd g frege peano david hilbert bertrand russell keynes rudolf carnap ferdinand gonseth jacques reinhart e d àutri tut ës fosonament a l ha mnà a la possibilità ëd fabriché ëd màchine për ël rasonament dont la prima ideassion a armonta a william stanley jevons a la fin dël sécol ch a fa xix e a l ancamin ëd col ch a fa xx a l é spantiasse la concession formalìstica dla matemàtica dont ël pì grand esponent a l é stàit hilbert costa concession a përmet soèns ëd trasporté na teorìa matemàtica a d camp motobin leugn da soa adoss dacant a la tendensa formalìstica a i é cola logicista ch a visa a fé dla matemàtica un capìtol ëd la lògica a costa ardussion dla matemàtica a la lògica a l ha travajaje për prim frege a son peui stàit russell e whitehead a realisé ël travaj an sò principia mathematica për arparé ai paradòss ch a l han rancontrà a l han anventà la teorìa dij tipo apress ij grech ël problema dl infinì a l era stàit torna afrontà da galilei che però a l avìa nen aprofondilo a son ëstàit peui ij travaj ëd bolzano a duverté la stra a dedekind e cantor chiel sì a l ha trovà un mojen për comparé infinì diferent an dovrand ij concet d iniession e ëd bijession ant la stòria e findi al di d ancheuj a son ëstàit realisà na caterva d utiss matemàtich màchine calcolatris për fé ij cont conteur ëd tuta sòrta angign dë mzura e utiss astronòmich la pì part ëd costi utiss a l ha për but l aplicassion ëd la matemàtica a la vita ëd tuti ij di esempi d utiss matemàtich a son pòrta neuva a l é la stassion feroviaria prinsipal ëd turin a l é stàita realisà an tra l e l euvra dl architèt alessandro mazzucchetti për coleghé turin con génoa na diramassion a lissandria a mnava a noara e al lagh magior ël proget a pijava ispirassion da la stassion londinèisa ëd king s cross e l edifissi a l era struturà conforma a la separassion tra l àrea dle partense da la part ëd contrà ëd nissa e cola dj ariv vers contrà sacchi la zòna dle partense a l era decorà da colòne stuch e fresch e a ospitava la bijeterìa le tre sale d atèisa un a për mincadun a dle classe dij bijèt la sala real e ël ristorant da la part dj ariv a i ero na sala d atèisa ël depòsit dle valis la pòsta e la galarìa për ij vagon la stassion a l é stàita duvertà al pùblich dël la costrussion originaria a l é stàita peui modificà vàire vire ant ël cors dël temp e la strutura dël di d ancheuj a l é motobin diferenta lòn ch a l é restà istess a l é la fassada realisà da l architet carlo ceppi ch a dà an sla piassa carl felis dzortut avosà tanme scritor e poeta an lenga fransèisa e òm polìtich an fransa victor marie hugo a l é stàit ëdcò dissegnator a l era nassù a besanon ël ëd fërvé dël tersa masnà dël capitani peui general joseph léopold sigisbert hugo e ëd soa fomna sophie soa biografìa a peul esse dividùa an set perìod l anfansia d hugo a l é stàita assé giojosa con so pare ant l armada da masnà a viagiava soèns a sinch agn a l é andàit dapress a sò pare a roma nàpoli an sël monsnis a avlin dël an ëspagna cand sò pare a l era cont dl amper goernador ëd madrid consejé dël re giusep cont ëd cifuentes e marchèis ëd siguenza victor e sò frel eugène a son ëstàit mandà al colege dij nòbij a madrid anté ch as pensava ch a l avrìo gropà con l aristocrassìa spagneula ma costi sì a i consideravo d anvasor dla prima dël la situassion fransèisa a madrid a l era fasse dlicà e ël general hugo a l ha pensà bin ëd fé rintré soe fomna e le masnà a paris ant j antërvaj antra costi viage madamin hugo a educava soe masnà a paris anté ch a vivìo al nùmer ëd passage dle feuillantines antra ij sò amis a i era la cita adèle foucher a l ancamin a l é stàita soa mare ch a l ha guidà le sèrnie literarie ëd victor ansema a sò pare ël cit a l é stàit ëdcò an còrsica drocà napoleon la posission dla famija hugo a l é dësblasse a l amprovista ël general antërnà a bloys a l é trovasse n àutra fomna e madamin hugo a l ha dovù tramudé ant un cit alògg ëd contrà bon a part victor a l é stàit mandà a la pension cordier an contrà marguérite për prontesse për l école polytechnique ij tre agn passà a la pension cordier le lession pijà a louis le grand a son ëstàit amportant për chiel dagià ch a constituisso l ùnica educassion sistemàtica e antrega ch a l ha arseivù a l era fiamengh an matemàtica superfissial ant jë studi clàssich e a lesìa con passion la passion për la literatura a l é vnuje a quatòrdes agn e durant j agn ëd la scòla a l ha componù tuta sòrta ëd vers òde sàtire acròstich andvinaje epopee e madrigaj a l ha scrivù ëdcò na tragedia irtamène a la fasson ëd voltaire na poesìa longa un melodrama antitlà inez de castro n òpera còmica e na serie ëd tradussion dij clàssich dël a l ha otnù na mension d onor da l academia fransèisa për na poesìa an sël tema dla gòj ch a i ven da lë studi e da l aplicassion ancoragià da sòn a l ha ancaminà a travajé a sò prim romanz bug jargal dël l academia dij gieugh floreaj a l ha daje ël prim premi për na poesìa an sla restaurassion ëd la statua d enrich iv as dis che a l é an costa ocasion che chateaubriand a l ha dilo ël giovo portent d àutra part chateaubriand a l era sò model antratant so frel pì vej abel a l avìa ancaminà a fé seurte un giornal durà pòch le conservateur littéraire victor hugo a l ha contribuì a s giornal con sò romanz bug jargal e na gran quantità d pròse e d vers ch a valìo franch pòch la mòrt ëd soa mare dël giugn e sò arfud d aceté d sòld da sò pare a l han portalo a dovèj fé front a le dificoltà econòmiche për n ann antregh a l ha vivù con franch an na nìvola ëd contrà dël dragon n esperiensa ch a l ha peui sfrutà ant ël përsonage ëd marius dij misérables durant costi mèis a l ha seghità a scrive con costansa e con cola fiusa an chiel midem ch a l ha compagnalo për tuta soa vita dël giugn hugo a l ha publicà sò prim volum ëd poesìe antitlà odes et poésies diverses gavà chèich vers sentimental adressà a soa amìa dl anfansia adèle foucher le vallon de chérizy à toi le regret j euvre arcujìe ant ës volum a j ero lòn ch a i andasìa për tiré l atension ëd la cort e sòn a l é sucedù an quatr mèis a son ëstàite vendùe mila e sinchsent còpie e un a ëd coste a l é rivà ant le man ëd luis xviii e a l é piasuje hugo a l é vnù poeta dla famija real ai d otóber victor hugo e adèle foucher as son mariasse con na sirimònia a san sulpissi victor as concilia con sò pare ma ël mariage a l é stàit vastà da sò frel eugène che a l era ëdcò chiel an namorà dla sposa a l ha pijaje na crisi e a l é vnù fòl a l é stàit peui arcovrà e a l é mòrt an manicòmi dël për manten e la famija hugo a l ha scrivù ëd romanz tanme han d islande e d artìcoj dël a l ha fondà la muse franaise ij contributor a s giornal a formavo ël cenàcol na sossietà literaria ch as rancontrava ant ij locaj ëd charles nodier librari dl arsenal e dont mèmber ëd prim pian a j ero hugo alfred de vigny charles nodier alexandre soumet émile deschamps e delphine gay ëd costi giovo scritor mach nodier a l era franch arvolussionari e romàntich antant che hugo a l achit a l era diciairasse conciliador antra classicism e romanticism a ancaminé dal hugo a resta viaman ëd pì anfluensà da nodier ansema a chiel a l ha visità la svìssera a l é andàit a trové lamartine a st pont a l ha lesù dle balade alman e dël a l ha publicà bug jargal e an na neuva edission djodes surtìa ëd col ann a l ha giontaje le ballades anté ch a së s ciàira la transission dal classicism al romanticism për la fin dël j anandiator dël moviment romàntich fransèis chateaubriand e lamartine a j ero artirasse për desse a la polìtica e na sconda ondà ëd romanticism a l era an camin ch a pijava dzorvent an sla literatura fransèisa hugo a l ha tòst capì la fòrsa d ës neuv moviment e a l ha decidù ch a dovìa cavalchelo sò rompiment con la cort a l é simbolisà da la publicassion dode à la colonne anté che hugo a pija le part dij marëssal ëd napoleon contra j ofèise fàitje da l ambassador austrìach cromwell dël a resta ël prim drama stòrich romàntich a l avìa gia butane giù na prima version për fërvé ma ant ij mèis apress a l é stàit ocupà a scrivne l achit ch a resta na sòrt ëd diciarassion dij drit dël moviment romàntich la nos d ës manifest a l é l atach contra la stagnassion dla literatura fransèisa efet ëd le régole rèide ëd boileau costa avosà prefassion publicà dl otóber a l ha falo dventé profeta e protagonìsta dla neuva scòla lë sperimentalism a l é a la rèis dj euvre ëd cost perìod l euvra teatral marion delorme n arflession polìtica stòrica a l é stàita proibìa da la censura ai ëd fërvé dël hernani a l é stàit butà an sena al teatro fransèis con tòta mars ant ël ròl ëd doa sol l euvra a l ha pòrtaje franch e hugo a l ha tramudà con soa fomna e le masnà an na ca pì gròssa davzin ai champs élysées con l advent ëd la monarchìa ëd luj la vita d hugo a intra ant un perìod ëd quìndes agn ëd sucess dël ij rapòrt d hugo con soa fomna a l han ancaminà a andé pes e soa fomna a l ha avù na relassion con lë scritor e amis d hugo sainte beauve a l ha ëdcò ancaminà la redassion ëd notre dame de paris publicà ant l avril dl ann apress otnend na gròssa popolarità an d ambient anté ch as lesìo pa d poesìe e ij drama controvers a j ero nen apressià dlë dzèmber a arsèiv l amirassion dj anteletuaj për feuilles d automne tut a j andasìa bin soe quatr masnà léopoldine charles franois victor e adèle a chërsìo bin a l era assè an oposission a luis filip da esse considerà un màrtir sensa ess lo për da bon a l ha tramudà an n àutr alògg an piassa dij vosges anté che peui a l avrìo fàit ël musé victor hugo ëd novèmber a l ha butà an sena le roi s amuse censurà da la sconda sèira ai ëd fërvé a l ha arpresentà lucrèce borgia dnans a n pùblich antusiàstich a antërpreté la part ëd la prinsipëssa negroni a i era juliette gauvin conossùa me juliette drouet ch a l é vnùita la morosa d hugo për pì che sinquant agn lucrèce borgia a l é stàit ël penùltim sucess d hugo a teatro dël marie tudor e angelo a son ëstàit doi faliment për un moment ël trionf ëd ruy blas ant ël a l ha arciamà ij temp dhernani ma la fin dël drama romàntich a l é rivaje con la derota completa dij burgaves ant ël tutun an costi agn soa riputassion tanme grand poeta lìrich a l é fissasse ëd fasson gorëgna apress le feuilles d automne a son rivaje les chants du crépuscule dël les voix intérieures dël e les rayons et les ombres ant ël dël hugo a l é candidasse për l elession a l academia fransèisa ma a sò pòst a l han elegiù dupaty a në scond tentativ a l é stàit batù da molé na tersa vira dël a l é stàit elegiù flourens a l é mach al quart tentativ dël ch a l ha fàila an costi agn ëd popolarità ël temperament egoista d hugo a l é dventa pes e si prima a l avìa dle costume rigorose adess a j piasìa passess la bin lòn che soèns a scandalisava la gent ant ël a j son rivaje doi colp dur ël faliment dij burgraves a l é stàit complet e crasant e dl otonn soa fija léopoldine a l é nià ant la sen a ël cìflis dij burgraves a l é considerà tanme ël moment anté che hugo a l ha bandonà la poesìa an efet chiel a l era giumaj tirà da la cariera polìtica e da la vita d mond dël a l é stàit creà pari ëd fransa hugo a l era nen bon an polìtica ant la ca dij pari a dovrava tanta retòrica ch a l era malfé pijelo an sël serio apress l arvolussion dël a l é presentasse për la pressidensa dla repùblica ma a l ha pijà mach pòchi vot rivà al podèj napoleon iii hugo as opon an manera ciàira e decisa con na serie ëd dëscors ai dë dzèmber a l é forsà a andé an esili e a scapa a brussel travestì da ovrié dl ost a l ha tramudà a jersey e dël a l é trasferisse a guernsey andoa a l ha catà ca hauteville për abiteje leugn da la fransa a l ha publicà vàire scrit an sla situassion polìtica fransèisa a l ha pijà d bala l amperador an napoléon le petit e a l ha giutà esilià e republican an finansiandje dël a l ha publicà les chtiments les contemplations dël a conten o miraco la part pì durèivola dij sò vers lìrich doi agn apress a l ha componù la prima session ëd la légende des siècles dël a l é publicà ël romanz les misérables arseivù an manera trionfal a j son ëvnùje apress les travailleurs de la mer dël e l homme qui rit ant ël ant ij darié agn ëd sò esili soa famija a l é dësblasse soa fomna a l ha tramudà a brussel anté ch a l é mòrta dël e tre agn apress a l é mórt só fieul charles soa fija adèle a l é scapà con n ufissial anglèis mach juliette drouet a l é restaje fidela drocà napoleon iii e stabilìa la repùblica dlë stèmber hugo a l é rintrà a paris arseivù an trionf e a l é dventà cantor e profeta dla tersa repùblica sò artorn a la vita polìtica a l ha nen durà vàire a l é stàit elegiù a la ciambrea nassional ma a l ha tòst dàit soe dimission durant la comun a a l ha tramudà a brussel a l era ufrisse d ospité ij comunard esilià ma për sòn ël goern belgi a l ha taparalo via rintrà a paris a l é stàit elegiù al senà ma a l era nen ativ ant ij debà tutun findi a soa mòrt a l ha partissipà a le ciambree dël senà angagiand se tra l àutr për ël condon ai comunard e dl academia fransèisa dël a l é mòrtie juliette drouet victor hugo a l é mòrt motobin rich a paris ël ëd magg dël conforma a soe volontà sò còrp a l é stàit butà an na cassia da pòver për na neuit a l han piassalo sota l arch ëd trionf e peui a l han sotralo al panthéon l idolatrìa ch a l avìo për chiel vàire dij sò amirator a l ha provocà na reassion inevitàbila possà da costa reassion soe qualità grame dzortut sò caràter a l han butà an ombra sò talent armarchèivol tutun a l é possìbil fé në stim pì echilibrà da na mira stòrica victor hugo a l é d sigura un a dle përsonalità pì grande dla literatura an lenga fransèisa soa anfluensa a l é stàita motobin ancreusa e spantià ant ij sò travaj as treuvo j ambrion ëd tanti moviment ch a i son ëvnuje apress tanme ij parnassian ij simbolista ij decadent d autor motobin diferent tanme baudelaire verlaine o fin a rimbaud a j devo cheicòs l anfluensa literaria d hugo a l ha rësguardà dzortut la técnica hugo a l era franch nen l arvolussionari ch a disìa d esse ma a l ha torna antroduvù ij méter e la cadensa dël sécol ch a fa xvi e a l ha rompù con jë schema rèid ëd boileau d àutra part ij sò romanz a son pa al livel ëd coj ëd balzac o ëd sand tutun a l é stàit mèistr dël lengage e na gran figura literaria ël pì grand poeta an lenga fransèisa dël sécol ch a fa xix publicà con në stranòm a l é n arfassiment ëd kenilworth dë scott a l é stàit un faliment euvra teatral ch a l ha fàit ës ciopé na vera bataja antra l mond literari tradissional e na neuva ondà dë scritor giovo a l é la stòria ëd na fomna motobin bela disputà da n gheub e un prèive an namorà la stòria ëd n òm da la miseria a la ghijotin a a dventa n arflession an sna sossietà ch a crea d përson e arfudà e a traonda d vìtime nossente ambelessì hugo a pija d bala ël colp dë stat dij dë dzèmber ëd luis napoleon bon a part les misérables a l é la ciadeuvra d hugo e a l ha avù un sucess motobin grand as trata d un romanz épich con ëd sene memoràbij parèj dla descrission dla bataja ëd waterloo e moral andoa educassion giustissia sossial e carità a son ës ciairà tanme j ùnich mojen për l emancipassion da l ignoransa e d la miseria costi miseràbij a son le vìtime ëd n ordinament sossial dësgiust ël film realisà da raymond bernard dël a l é vnù a esse n euvra capital ant la stòria dël cine jean valjean vej forsà a treuva arpar dal vësco ëd digne myriel ma a j pòrta via doe girìndole d argent e a scapa cand ch a l é arestà ël vësco a testimònia për chiel valjean a resta motobin tocà da tanta generosità e a cangia fasson ëd vive ël temp a passa e valjean giumaj a marcia drit an dovrand ël nòm fàuss ëd madeleine fantine na pòvra fomna ancantà e bandonà con soa fija cosette a l é arestà e maltratà dal comissari javert valjean as buta an mes e a la fa liberé javert a l ha na conferma che valjean e madeleine a son l istessa përson a passaje dël temp champmathieu un pòvr òm a l é pijà për valjean ch a l era ancor arsercà apress na tormentà lòta anterior valjean a dësvèila soa identità an tribunal lassà për un moment lìber a vija fantine ch a sta për meuire e a j fa sarament ëd cudì cosette peui a treuva sosta a paris cosette a va a servissi dal gram thénardier valjean torna arestà da javert a scapa torna ma tuti a chërdo ch a sia mòrt nià a salva cosette portandla via da thénardier e a la buta a l arpar adess as fa ciamé fauchelevent a dventa amis d un giovo republican marius ch a veul bin a cosette durant ij batibeuj dël valjean a combat an sle baricade ansema a marius e al dësbela gavroche a j dan an guerna javert pijà përzoné con generosità a lo lassa andé lìber e peui a salva marius ferì chiel sì na vira varì a maria cosette parèj valjean a l ha mantnù la promëssa fàita a fantine cand ch a meuir dacant a chiel a i son anvische le girìndole dël vësco dij vàire travaj publicà dòp soa mòrt dai sò amis paul meurice e auguste vacquerie ij pì anteressant a resto ël volum ëd nòte autobiogràfiche choses vues e l arcòlta ëd poesìe toute la lyre j àutre colession pòstume a l han mach fàit dla mal a la riputassion dël poeta aristide briand a l é stàit avocat giornalista òm polìtich e diplomàtich ëd fransa a l era nassù a nantes ël ëd mars dël da student an drit militant sossialista con tendense anàrchiche a l é intrà an dij moviment polìtich d avangarda a scrivìa d artìcoj për le peuple e për chèich temp a l ha dirigiù la lanterne a l é peui passà a la petite république ch a l ha chità për fondé ansema a jean jaurès l humanité ansema a pelloutier a l é stàit ël grand sostnidor ëd la teorìa dël siòpero general arvolussionari e al congress sindacal ëd nantes dël a l ha falo aprové tanme mojen ëd lòta a l é stàit segretari general dël partì sossialista fransèis dël apress vàire tentativ falì dal a l é vnù diputà dla lòira ant ël a l ha nen aderì al neuv partì sossialista unificà e da antlora a l ha mantnù na posission autònoma tanme sossialista indipendent a l é stàit relator a la ciambrea dla laj an sël laicism ëd la repùblica fransèisa a l ha fàit ël ministr a l anstrussion pùblica e ai cult ant ij goern ëd sarrien e clemenceau mòrtie guyot dessaigne ëd gené dël briand a l é stàit nominà ministr ëd la giustissia a l é stàit pressident dël consèj ant ël e smonend se me òm ëd la passificassion antra catòlich e laicista apress na desen a d agn ëd division e tension cissà dai debà an sle congregassion religiose e la libertà ëd pensé ant ël midem temp a l ha fàit front con energìa ai siòpero e a j agitassion locaj durant la prima guèra mondial a l é stàit antra ij promotor ëd la spedission ëd salonich e dla duvertura d un front ant ij balcan apress la guèra a l é stàit vàire vire ministr ëd lë strangé e torna pressident dël consèj ant ël tnisend ëdcò l ufissi dj afé strangé e grand sostnidor dla colaborassion antërnassional dla sossietà dle nassion e dla polìtica ëd sicurëssa coletiva dël a l ha sotsignà j acòrd ëd locarn che tra l àutr a garantìo la sistemassion teritorial butà an euvra dal tratà ëd versailles ant la zòna renan a e a duvertavo un perìod ëd distension ant la polìtica antërnassional con ël ministr dlë strangé alman gustav stresemann a l é stàit protagonista dël rëncontr ëd thoiry dël për l arconciliassion con l almagna passand dëdlà a le veje ruse antra ij doi pais dël a l é stàit ansignì ansema a j àutri doi prinsipaj firmatari dj acòrd ëd locarn austen chamberlain e gustav stresemann dël premi nobel për la pas pì tard a l ha sostnù l inissiativa dël segretari dë stat merican kellogg ch a l ha mnà dl ost a la stipulassion dl acòrd briand kellogg për mojen dël qual sessanta pais as angagiavo a nen arcore a la guèra për arzòlve le ruse antërnassionaj dël a l ha scrivù na memòria për l organisassion d un regim d union federal europenga briand a l é mòrt a paris ël ëd mars dël la cesa dla misericòrdia ëd turin as treuva an contrà barbaroux a l é stàita fondà dël a antitlà a san gioann decolà ant ël a son ëstàit fàit ëd travaj ëd beliment e dël a l han arfane la cùpola e la vòlta dla navà con ël proget ëd filip gioann batista nicòlis ëd robilant la fassada a l é dël fàita a spèise dl argin a marìa ginòta d àostria fomna ëd vitòrio emanuel ii a l intrada a i son doe statoe ëd bòsch dl arcàngel gabriel e dla nonsiassion euvra ëd carlo giuseppe plura anviron dël ël crossifiss dla capela a drita a l é dla scòla dë stefano maria clemente l aotar magior a l é dël euvra ëd francesco benedetto feroggio darera a i é na pitura ch a arpresenta la decapitassion ëd gioann batista atribuìa a federico zuccari la cesa a l é ëdco conossùa përchè la confrerìa a l era ancarià dl assistensa dij condanà a mòrt dle giojere a conservo l argistr con ij nòm dij condanà ij capuss nèir ël bicerin për la dariera sorsà e ël crossifiss cavorèt a l é na borgià an sla colin a ëd turin soe orìgin a fongo ant l età ëd mes e a pija l nòm da na famija nòbila ch a compariss già an dij papé dla fin dël prim milegn a l é stàit féod indipendent prima dël ducà ëd savòja peui dël regn ëd sardëgna conquistà da j astësan a passa ël ëd novèmber al cont tomà ii ëd savòja a agrandiss sò teritòri dòp na controversia con moncalé për la definission dij confin dòp un curt perìod ëd dipendensa da j acaja a dventa féod ëd cher la potensa dla famija dij cavorèt a s agrandiss mersì a la posission geogràfica dla borgià an sna colin a ch a dòmina pò e sangon e da ndoa a nassìo ij rì patonera e sapon cand la linia ëd sucession dij cavorèt as dëstissa d àotre famije a na pijo ël pòst ma con ël regn ëd sardëgna le tère a son pijà dal govern piemontèis dal sécol ch a fa xix a l é dventà un quartié residensial a cavorèt ël marchèis fré d ormea a l avìa progetà un castel ch a l avìa un poss d méter ël pì ancreus ëd tuta turin na legenda a conta che cand j armade napoleòniche a son rivà an piemont cheidun a l avrìa stërmà ant ël poss un gròss tesòr mai artrovà ij salass a son la prima popolassion conossùa ch a l ha abità la val d osta a j ero na popolassion séltica mës ciasse con d abitant ligurin ëd piemont e a j ero rivà dantorn al agc da nòrd goidà da n cap ch as ciamava cordelus o cordelianus a l é belfé ch a fusso amparentà con ij salio dla comba ëd ròno a j ero ëd religion druìdica a vivìo d agricoltura cassa pësca dlë sfrutament dle min e an sò teritòri a i ero vàire min e d òr e a praticavo ël comersi a travers ëd j alp passand dal còl dël grand san bernard che lor a s ciairavo tanme sede dël dé penin ij sò domini a j ero nen limità a la val d osta ma a së spantiavo fin a a la pian a passà ivrèja an comprendend bon a part dël canavèis e dle zòne dël bielèis fin a a le part ëd salussòla a l avìo na cita capital cordelia dël agc ij roman a mando a l atach contra ij salass na gròssa armada sota a j órdin d apio clàodi pulcr ma a son batù da le part ëd verolengh antlora apio clàodi a j ciama a roma n àotra armada a la buta ansema a cola ëd cecil metel e a ataca torna vagnand ij salass an bataja ant j anviron ëd massè për fé la pas ij salass a devo deje ai roman tut ël canavèis e ël drit ëd passage a travers la val d osta la sitoassion però a j piasìa nì ai salass ch a j ero pì nen padron a ca soa nì ai roman soget ëd tansantan a j amboscade dij salass aogust a j manda contra terensi varon muren a con l órdin ëd craseje l euvra a l é completà dël agc dij salass ch a i resto cheidun a l é ancorporà ant le legion roman e d àotri a son vendù me s ciav ancora al di d ancheuj ij salass a son un dj arferiment ideaj dël pòpol valdostan filòsof e matemàtich ciamà ël pare dël rasonament dedutiv talete a l era considerà da aristòtil ël prim dij filòsof grech dagià che a l é l prim ch a l ha arsercà le càuse ùltime e ij prinsipi ch a cangio nen ëd le còse a l é stàit ëdcò ël prim dij matemàtich grech a l é un dij set savant e a l ha fondà cola che a l é ciamà scòla jònica o milesia a l era ëd milet an asia minor adess turchìa a l era nassù dël agc anviron e a l era ëd famija miraco fenissa sò pare esamio a l era un mërcant soa mare as ciamava cleobulin a a l era amis ëd trasìbul e antra ij sò anlev a i é staje anassimandr conforma a lòn ch an conta platon ant la repùblica j arserche ëd talete a l avìo ëdcò ëd but d aplicassion pràtiche e aristòtil an fa savèj che na vira talete a l ha avù un grand profit con la prevision ëd na bon a arcòlta dj olive as dis ch a l abia prevëddù l ecliss total ëd sol dij ëd maj dël agc a l é mòrt dël agc anviron a lë stadi durant na gara d atlética sfinì da la càud a l ha pijà part ativa a la vita polìtica angagiand se dzortut ant la guèra che le colònie greche dl asia minor alià con creso a fasìo contra ciro a sostnìa ch a i era dë bzògn ëd buté an pé un parlament comun për tute le sità jòniche a téos la pì sentral ëd le dódes ma che mincadun a a dovìa resté indipendenta talete a pensava che la tèra a fussa un disch galegiant ansima a na dëstèisa inmensa d eve creà da océan a anmaginava la vita tanme n ànima inmortal dont le partissele as ancarnavo ëd fasson temporania ant le còse conforma a le notissie ch an dà aristòtil ant la metafìsica talete a considerava l eva tanme prinsipi fin e costituent fondamental ëd tute le còse laj ëd formassion dël còsm costa afermassion a l era n inovassion da na mira cosmològica dagià che dëstacand se da le cosmogonìe dij sò temp talete as ten nen mach a la descrission dla formassion dël mond d l eva ma a dëscut an sël valor ëd na realtà fìsica l eva tanme prinsipi dle còse aristòtil a j arprociava d esse fërmasse a la càusa material dël mond vàire filòsof posterior a l han tutun contestà che l eva dont a parla talete a sia pròpe ël lìquid scond hegel a sarìa pitòst un concet n espression ëd n istansa dla rason ch a veul ëstabilì l unità metafìsica dël real an sl ànima aristòtil a arpòrta àutre doe convinsion ëd talete chiel sì a l avrìa fortì che ël mond a l é pien ëd vàire dé e che ël magnete a l ha n ànima përchè a l ha la fòrsa ëd fé bogé ël fer l ànima a sarìa donca prinsipi ëd moviment coste afermassion a son da arporté a la fasson comun a ëd pensé dl antichità greca conforma a la qual le fòrse dla natura a son espression dle divinità ch a àbito drinta d chila le notissie an sl atività matemàtica ëd talete a rivo për la pì part da pròclo ansema a pitàgora talete a l era considerà da la tradission greca l anandiator ëd la matemàtica elénica conforma a sa tradission a l ancamin dël vi sécol agc talete a l avìa ancaminà a fé progredì la geometrìa ch a l avìa amprendù an egit a l ha anandià la geometrìa dle linie ch a l é na geometrìa astrata dont ël but a l é dë stabilì ëd relassion antra le vàire part ëd na figura ëd fasson che cheidun e ëd coste part a peulo esse artrovà për mojen dj àutre ël nòm ëd talete a l é gropà a vàire proprietà geométriche l ugualiansa dj àngoj a la base d un triàngol isòssel l ugualiansa ëd doi triàngoj con na banda e j àngoj adiacent uguaj l ugualiansa dj àngoj opòst formà da l antërsession ëd doe rete l anscrission d un triàngol retàngol an na semi sirconferensa la proprietà che ël diàmeter a partagia un sercc an doe part uguaj a i é ëdcò un teorema amportant dla geometrìa ch a pòrta sò nòm ës teorema a sarìa stàit an efet dimostrà da eudòss peul desse che talete a na conossèissa dij cas particolar antra j aplicassion ch a j son atribuìe a i é la determinassion ëd la distansa ëd na barca ant ël mar e la determinassion ëd l autëssa ëd le piràmid për mojen ëd la longheur ëd soa ombra mzurà an n ora dël di cand l ombra d n òm a l é ugual a soa autëssa ëd talete an resto gnun ëscrit a chiel a son atribuì sensa sicurëssa lastrologìa nàutica prima euvra d astronomìa dont i l oma notissia e an sël solstissi e l echinòssi filòfos empédocle a l era nassù a akragas al di d ancheuj agrigent dël agc anviron e a l é mòrt dël agc anviron la biografìa ch a l ha tramandane la tradission a l é pien a d episòdi legendari a sarìa nassù an na famija d anlevador ëd cavaj da corsa e a l ha fàit le scòle dai pitagòrich a l ha pijà part ativa a la vita polìtica ëd soa sità an combatend contra la tiranìa batùa la tiranìa a l avrìa arfudà l oferta dë dventé re a smija che durant l assedi dj atenèis a siracusa empédocle a sia andàit a giuté la sità e j agrigentin ch a l avìo an ghignon siracusa a l abio mandalo an esili a megara anté ch a sarìa mòrt a smija che aristòtil a l abia dilo ël pare dla retòrica e conforma a la tradission antra j anlev d empédocle a i é staje gòrgia empédocle a l é considerà ël fondador ëd la teorìa dij quatr element an sò pensé as fondo vàire element ch a rivo da le filosofìe jònica pitagòrica e parmenidéa a pensava che ël mond a fussa tornà vàire vire a lë stat ëd confusion primordial a smija ch a sia stàit chiel ël prim a fé usage dl esperiment dël sigilin con ël but ëd n anàlisi teòrica e a l é sò ël prim arferiment ciàir a la pression atmosférica a l avìa fortì la conservassion dla materia lòn ch a peul esse considerà tanme n antissipassion pre sientìfica dël prinsipi ëd conservassion dla massa a fortìa che la lus ëd le stèile për rivé fin a a la tèra a i buta dël temp empédocle a l é autor ëd doi poema an esàmeter ëd coste euvre a son rivane mach dij frament a travers dle sitassion d autor antich tanme simplissi aristòtil e plutarch antant che ël poema religios a dësvèila d anfluense pitagòriche e òrfiche col ëd contnù cosmològich a smon na rielaborassion con ëd modìfiche ancreuse dla metafìsica ëd parménid chiel sì a l avìa concepì la realtà vera tanme invariàbila indivisìbila e fissa an contraposission al mond dle sensassion empédocle a fortiss l esistensa ëd quatr element etern e invariàbij che chiel a ciama le rèis ëd tute le còse la tèra l eva l aria e ël feu e ëd doe fòrse amor e ghignon j entità ch a formo ël mond sensìbil animaj piante mineraj a derivo da mës ce diferente dij quatr element për la prima vira ant la teorìa d empédocle a l é smonùa la distinsion antra materia e fòrsa la generassion e la dëstrussion e an general minca forma ëd cambiament a son gnente d àutr che l agregassion e la dëspersion dj element për l efet ëd le doe fòrse còsmiche ch a agisso ansima a costi sì da fòra l assion ëd l amor a archeuj ij quatr element an në stat ëd rechie e a i compon an n unità s ciassa che empédocle a ciama sfer l antërvension dël ghignon a visa a vasté costa unità e a l é a l adoss dël mond atual caraterisà dal process ëd formassion e dissolussion dj esse mortaj për dé na spiegassion ëd l orìgin dj animaj empédocle a arcor a l asar e a la selession natural an fortend che da la combinassion për asar dij mèmber e dj òrgo as son formasse a l ancamin dij monstro che nen adat a dzorvive e a arprodusse a son dësparì pì tard a son formasse d organism ch a fonsionavo bin ch a l han dzorvivù e proliferà darwin a l ha fàit arferiment a costa teorìa d empédocle ant la prefassion ëd soa adoss dle spece conforma a aristòtil empédocle a fasìa gnun a distinsion antra percession e pensé an soa teorìa dla conossensa a fortiss che as peul conòsse për mojen ëd lòn ch a së smija la càud për mojen dla càud la frèid për mojen dla frèid e via fòrt për simpatìa j element ch a së smijo as tiro antra d lor pròpe përchè l òm a l ha an chiel l esperiensa dl amor e dël ghignon a peul cheuje le càuse dël cangiament e pròpe përchè a l é na sìntesi dij quatr element a l é bon a arconòssie conforma a l antërpretassion romàntica smonùa da hlderlin an empédocle as trovrìa na mìstica dla natura e ansema l esaltassion ëd la përsonalità divin a ëd l òm tanme sìntesi ëd natura e rason ël gòtich a l é në stil artìstich ch a compariss vers la mità dël sécol ch a fa xii ant l ìsola ëd fransa ma tòst a son rivà dle contribussion da l anghiltèra e a së spantia an pressa an euròpa findi al sécol ch a fa xvi a l ha soe rèis ant ij grand cangiament ch a son rivà ant l euròpa dël nòrd dël sécol ch a fa xii cand l urbanisassion a l é chërsùa an pressa dzortut an fransa setentrional da na mira cronològica a ven apress lë stil romànich e prima ëd col dl arnassiment a sò temp gnun a l ha mai dilo gòtich sta denominassion a l é nàita dij temp dl arnassiment con un but dëspresiant che antlora as ciamava gòtich tut lòn ch a fasìa pàu e s giaj con arferiment ai gòt pì anans ël sust dëspresiant dë sta paròla a l é passà a l espression vandàlich lë stil gòtich as caraterisa për sò echilibri antra realism e sò sens decorativ sò anciarm a ven pròpe da st echilibri antra l ver natural e la vrità artìstica visadì antra le laj dël mond natural e cole ch a men o l artista cand a l é an camin a traté ël mojen ch a l ha sernù ch a sia ël metal la pera ël véder o ël color a l é ant l architetura prima che ant j àutri camp che già vers ël as manifesto le forme ëd së stil neuv l architetura gòtica dël nòrd euròpa a l ha gavà la pitura tradissionala d ant le cese le nervadure dle vòlte e le vòlte a sest aùss dle catedraj a lassavo pì gnun a surfassa lìbera a travers dij viage dj architet e dj artista e mersì a la difusion d oget portàtij lìber minià avòri bisó smalt ël neuv ëstil a së spantia a as ampon daspërtut un ròl fondamental a l han avulo j órdin religios e an particolar col dij monio sirsestens ch a l avìo tòst adotà an soe ca mare dzortut an borgògna ij caràter dël neuv ëstil lë spantiament dl órdin sirsestens an euròpa e ij rapòrt che le neuve fondassion a goernavo con le ca mare lë spostament dij monio costrutor o picapere la sircolassion dë schema piante e proget a l han avù na gròssa amportansa ant lë spantiesse dël neuv ëstil an tute le region lë stil gòtich a l é rivà ai pì àut livej ëd qualità e d elegansa sota l anfluensa dël mecenatism ai mecenà a j piasìa la blëssa bele ch a limitavo j artista ai sò gust përsonaj ant un perìod ëd crisi greva dl anstitussion amperial ij modej ch a rivavo da la fransa considerà la nassion pì moderna e potenta a j ero già mach për sòn pì prestigios tutun ël lengage gòtich a pija forme diferente ant le vàire region ij caràter ch a pija a son anfluensà da le situassion locaj da le tradission diferente da le costume da le struture sossiaj e polìtiche an anghiltèra goernà da na dinastìa d origin fransèisa a l é arseivù bin e con piasì an d àutri pòst a i son pì d problema për esempi an almagna anté ch a i é na tradission amperial con d amplicassion colturaj amportante andoa che j anfluense bisantin e cissà ëdcò da d motivassion polìtiche a son ëstàite vàire e fòrte anté che l architetura romànica a l ha lassà dij monument ëd grand amportansa e significà gropà a la concession amperial tanme le catedraj amperiaj dë spira e ëd magonza na geografìa artìstica dl art gòtica a peul pa esse elaborà fòra d sò temp e a dev ten e cont ëd confin polìtich ch a son nen coj dël di d ancheuj e gnanca ël concet ëd confin a l é col dël di d ancheuj d àutra part a venta ten e da ment ch a i ero a coj temp d element religios e colturaj ëd caràter universal për esempi l usage dël latin tanme lenga ëd coltura ch a avzinavo motobin le class dirigente ëd tuti ij pais la zòna dël gòtich a l ancamin a l era limità a la normandìa a l ìsola d fransa e a l anghiltèra vers mità dël dosent a riva a pijé la renania l almagna ossidental ël nòrd dla spagna cipro e lòn ch a i restava dël regn ëd gerusalem l irlanda e la norvegia pì tard vers la fin dël sécol ch a fa xiii e a l ancamin ëd col ch a fa xiv a së spantia ancor ëd pì a est an rivand a pijé almagna oriental prussia polònia ungherìa boemia a nòrd scandinavia e a sud an passand a sud ëd j alp an portugal e an tuta la spagna lòn ch a l é motobin significativ a l é che pì tard a rintrëran ant lë stil gòtich ëdcò le prime costrussion religiose che ij conquistador ëspagneuj a l han tirà su ant ël neuv mond ant ël dosent a son realisà an fransa le manifestassion pì esemplar dlë stil gòtich an architetura e scoltura e lë stil as ampon an euròpa a l é an efet dzortut ant l architetura e la scoltura ch as realisa l acetassion dle neuve forme antant che ant la pitura a i son j arzistense pì fòrte an anghiltèra l architetura gòtica a intra an pressa vers ël con l arcostrussion dël còro dla catedral ëd canterbury dirigiùa da guillaume ëd sens e continuà da d architet anglèis n antërpretassion anglèisa dël gòtich fransèis as treuva ant ij grand monument dël prim perìod l ansidit anglèis dj ancamin early english ant le catedraj ëd wells anandià dël ëd lincoln ancaminà dël e ëd salisbury l elevassion vertical dle costrussion a ven a esse men aùssa che an fransa l organisassion dlë spassi a va nen dapress al model unitari tìpich dël gòtich an fransa pì davzin ai modej fransèis a son j euvre ch a dipendo diret da la cort tanme l abassìa ëd westminster ancaminà dël për vorèj ëd re enrich ii ant l àrea coltural alman a la penetrassion dël neuv ëstil a l é andàita pian e a l é stàita pì contrastà an amponend se an tut ël teritòri mach ant la sconda mità dël sécol ant le prime desen e d agn dël sécol la penetrassion a l é stàita assè limità e a j ero adotà ëd solussion contraditòrie le vòlte gòtiche a costolon a pogiavo ansima a struture murarie concepìe e spartìe conforma a d modej romànich e j element neuv a j ero acetà mach an part parèj ëd sìngoj element gòtich a peulo trovesse ant la catedral ëd basilea an cola ëd worms o an cola ëd bonn sensa che sòn a detèrmina an manera ancreusa l aspet dla costrussion nì la strutura ëd sò spassi doi leu ëd difusion dël neuv ëstil a son ëstàit la liebfrauenkirche ëd tréviri e la cesa ëd sant elisabeta a marborgh tute doe ancaminà dël as agiss an tuti doi ij cas ëd n enta d element gòtich an dë struture spassiaj e piante ch a fan part ëd la tradission alman a la cesa ëd tréviri a l é a pianta sentral cola ëd marborgh dont la part oriental l àbside e ij doi brass dël transèt a l é dissegnà con në schema a tërfeuj già dovrà an santa marìa an capìtol a colònia as presenta coma na cesa a sala con navà àute istess costa situassion ëd contrast antra tradission locaj e solussion architetòniche moderne a cangia ant la sconda generassion ëd cese gòtiche alman e dont d arpresentante a son la catedral ëd colònia ancaminà dël e la catedral dë strasborgh ambelessì l aderensa al model fransèis a fa da padron a an sla tradission local n esempi motobin significativ ëd gòtich an piemont a l é la cesa ëd sant andrea a vërsèj fondà dël da guala bicchieri ch a rintrava da na mission an anghiltèra n ancoragiament amportant a l adossion dle forme gòtiche a l é rivà da j atività cissà da l imperator federich ii ant ij vàire cantié che chiel sì a l ha fàit duverté ant ij castej tanme castel dël mont catania o pra ant le cese ant ij monument tanme la pòrta ëd capua a l han travajà d ovrié ëd vàire proveniense un prim grand esempi dë scoltura gòtica a ven da l atività ëd mèistr mateu al pòrt dla glòria a santiago ëd compostela ancor a la fin dël sécol ch a fa xii dël dosent an dzorpì che an fransa i trovoma d esempi amportan a strasborgh bamberga magonza naumborgh anté ch a son realisà d euvre tra le pì fiamenghe ant la stòria dla scoltura gòtica sien a e firense për la pitura n euvra ch a rintra tut afàit ant ël gòtich a l é ël salteri ëd robert de lindesey anviron anté ch i trovoma na tënrëssa na dlicatëssa n elegansa dle plance ch a son tìpiche dël neuv ëstil dantorn a la mità dël sécol a travaja matthieu paris ch a l ha fàit j ilustrassion ëd vàire còdes con dij dissègn al trategg ant ël darié quart dël dosent a i é na presensa significativa ëd cola ch a l é për da bon na scòla ëd cort ch a travaja su comission reaj motobin anfluensà da la miniadura fransèisa an cost perìod a son realisà d euvre tra le pì bele e amportante dla pitura gòtica europenga l autar ëd westminster cheidun e dle piture muraj ant l istessa cesa tanti còdes minià ecessionaj le broderìe fiamenghe ch a archinco le veste litùrgiche dissegnà da artista ëd cort e conossù sota l nòm dopus anglicanum ij prodot ëd costa técnica esportà tant ant l euròpa antrega e motobin apressià a son ëdventà un mojen amportant për la difusion dle caraterìstiche dla pitura gòtica anglèisa n àutr esempi significativ dël neuv ëstil ant la pitura a son le miniadure ch a fan d ilustrassion a na còpia dël de arte venendi cum avibus ëd federich ii anté ch as dësvèila n atension naturalìstica ecessional ch a compòrta ëd neuve e pì precise manere d arpresentassion d osej e d animaj ant ël tërzent ël gòtich a dventa un lengage pa pì gropà a na region ma për da bon ëspantià daspërtut d àutra part ant ës sécol a i riva un moment bolversant ëd la stòria europenga la gran pest dël ch a marca ëd bòt an blan l ancamin ëd na longa fas ëd crisi e dë stagnassion demogràfica ch a seghitrà për dij sécoj e ch a menrà a na neuva distribussion ëdcò geogràfica dij sènter ëd podèj conòmich e dla richisia sìngole àree andoa che ël gòtich a l era anstalasse dël dosent a ven o a pijé soa autonomìa e a smon e soe contribussion originaj sòn a i riva dzortut ant la pitura anté ch as manifesta n arvolussion ancreusa l antrodussion dl arpresentassion tridimensional da part ëd giotto a realisa e a men a a soe conseguense pì avansà col process ëd na figurassion neuva e pì universal dël mond e dla natura le novità mnà da giotto a fan ël vir d euròpa a l ancamin dël sécol e peui sota carl v paris a resta sènter ëd produssion artìstica d amportansa ecessional con laboratòri spessialisà an vàire técniche orefisserìa miniadura scoltura e via fòrt ma da banda ëd chiel dla sconda mità dël sécol a ven o a pijé grand amportansa digion bourges e angers d àutra part avignon andoa a l avìa tramudà la cort dël vësco ëd roma già vers ël a pija un ròl motobin significativ anté ch a passo vàire artista dont simone martini matteo giovannetti as confronto dj esperiense e as elàboro ëd modej ch a son ësmonù ant l euròpa antrega le potensialità dla neuva pitura as manifesto a firense e sien a peui ant ël cors dël sécol ëd sènter assè amportant e ëd n originalità ancreusa a s ciòdo a bològna an umbria a milan a veron a sia diret che a travers la mediassion avignonèisa lë stil senèis a dventa në stil antërnassional për la scoltura monument amportant a son le pòrte an bronz d andrea pisano për ël batisteri ëd firense ël sicl dij riliev dël cioché ëd firense coj ch a archinco la fassada dla catedral d orviet le tombe angioin e ëd nàpoli j arche scalìgere a veron a jë smalt ëd sien a a ven o a avèj na gran difusion ant l abassìa ëd gloucester antra l e ël tut l anterior dël còro norman a l é stàit modificà cost a l é l ancamin dlë stil përpendicolar le catedraj gòtiche d orviet firense e sien a a ven o a pijé soa fisonomìa definitiva an toscan a l architetura sivila as manifesta dzortut a sien a con ëd fiamengh edifissi an mon prim antra tuti ël palass pùblich antratant as multìplico j antërvent urbanìstich as fondo ëd neuve sità tanme ël pòrt ëd talamon e as rangio e regolariso cole veje vers la fin dël sécol a milan a l é duvertà ël cantié dël dòm anté ch as confrontran le vàire esperiense europenghe prima dël dòm ëd milan an lombardìa a l era realisasse na bondosa e tìpica produssion ëd costrussion an mon cese abassiaj ciairaval viboldon cese dj órdin minor castej d àutri cangiament significant a ancàpito ant l euròpa oriental l imperator carl iv a fa ëd praga soa capital fosonanta d esperiense antërnassionaj e a ciama a travajé ambelelà d artista emilian fransèis alman a fonda e a archinca ëd monument neuv catedraj castej e pont ch a marcran ant ij sécoj la fisonomìa dla sità con na polìtica decisa ëd comission e d anvestiment artìstich a pròvoca e a giuta jë scambi e la formassion d esperiense neuve a nass na neuva scòla pitòrica la scòla boema anté ch as mës cio ëd contribussion fransèise senèise emilian e alman e bisantin e n àutra zòna rica amportanta particolar an cost contest a l é cola alman a che tutun a l é nen n àrea omogenia armarchèivola a l é l atività ant la scoltura e le costrussion dij sènter tradissionaj parèj dë strasborgh e ëd colònia j anfluense fransèise a resto fòrte ma as armarco ëdcò ij prim sign ëd n iconografìa neuva an rapòrt a n neuv tipo d religiosità e neuve forme ëd divossion la lession dij grand pensador mìstich tanme eckhart enrich sus o johann tauler a l ha compagnà la nàssita e ël dësvlup dj andachtsbilder mistà fòra da qualsëssìa contest monumental destinà a giuté la meditassion e la comossion dij fidej as agiss ëd mistà chèiche vire bolversante tanme le cros a forca anté ch a pend un gesù màire e splufrì le pietà dolorose gesù a mesa figura ch as alva ansima a n erca tombal coatà d piaghe gesù a la colòna opura d arpresentassion pì dosse e tocante tanme gioann con la testa cin a an sla spala ëd gesù isolà dal contest ëd la sin a a nòrd e a sud d àutre sità a ven o a pijé na gran amportansa tanme lubëcca e noremberga antant che con la sucession an sël tròno amperial dle dinastìe dij lussemborgh e dj asborgh ël sènter ëd l amper a tramuda da le tradissionaj sità renan e vers sud est apress praga a l é vien a ch a ven a pijé n amportansa neuva la sconda mità dël sécol a l é dominà da na famija d architet e scultor ij parler dont ij mèmber a travajo an boemia an almagna meridional a noremberga antant che an architetura j euvre pì significative a son le gran cese a sala dj órdin mendich e le neuve cese parochiaj si da na part j esperiense ant ël camp ëd l arpresentassion dlë spassi ëd giotto e d ambrogio lorenzetti a l han laorà un teren drù ëd partensa për l arserca prospética arnassimental da l àutra l armònica sìntesi plàstica linear ëd simone martini a l ha duvertà la stra a la pitura dël gòtich antërnassional as agiss d un lengage antërnassional an pitura e an scoltura motobin elegant e rafinà ma ant l istess temp rich ëd precise notassion realìstiche ch as dësvlupa ant le dariere desen e d agn dël sécol ch a fa xiv pròpe mersì al polissentrism ch a l era realisasse ant ël cors dël tërzent a l é designà con l espression gòtich antërnassional ma a l é ëdcò ciamà gòtich cosmopolita o fiorì o fiamengh an alman as deuvro ëdcò weicher stil stil còti o hofkunst art ëd cort a dura fin a a le prime quatr desen e d agn dël sécol ch a fa xv da na mira stòrica a l é belfé che ël gòtich antërnassional a sia nassù da l arpijé da part dzortut d artista parisin ant la pitura e ant la miniadura dlë stil tardiv ëd simone martini portà a avignon da chiel sì da matteo giovannetti e da d àutri artista senèis da paris as sarìa spantiasse da na banda an borgògna e an fiandra da l àutra a colònia e an renania për mojen dl imperator carl iv e ëd sò canslé gioann ëd neumarkt lë stil franch senèis a sarìa rivà an boemia e da lì peui as sarìa spantiasse ant le sità anseàtiche e an bassa sassònia da la fransa a sarìa passà an anghiltèra e da la fiandra për mar a la penìsola ibérica cost moviment a j va dapress a la gran ondà realìstica dël tërzent e a l ha soe conclusion con la pitura prospética ëd masaccio e le neuve esperiense realìstiche dël mèistr ëd flémalle e ëd jan van eyck ma coste neuve tendense a marcran pa la fin dël gòtich antërnassional che an chèiche zòne as dësvluprà ancor për chèiche desen e d agn soa qualìfica d antërnassional a sotligna ch a l ha avù vàire sènter d elaborassion e ëd difusion an efet soa produssion a l é motobin ëspatarà e cheidun dij sò sènter prinsipaj a son a praga a londra an catalògna a milan ant le fiandre a colònia a paris a digion e a bourges an lombardìa a treuva soe prime espression vers la fin dël tërzent con giovannino de grassi e a l ancamin dël quat sent con miclin da besozzo ch a trasforma ij contorn ëd soe figure an dij pretest për d elegant rabesch linear pì tard a i riva chèich sensìbil anfluensa arnassimental con bonifacio e benedetto bembo a venessia ël gòtich antërnassional a l é amportà da gentil da fabrian e da pisanel ël fenòmeno a toca an prim leu la pitura e da na mira formal as peul definì tanme l aplicassion pì fòrta dël liniarism ornamental e dël colorism pur dël gòtich antra soe caraterìstiche a i é dnans a tut na fòrta predilession për la linia svicia dinàmica ch a crea ëd fantasìe armòniche e ëd fiorage elegant an part as agiss dl arprèisa dël vej liniarism gòtich ëd na reassion a l aprofondiment ëspassial a na qualità d arpresentassion tridimensional che durant ël sécol ch a fa xiv a l era amponusse daspërtut an sl esempi ëd giotto tutun cheidun dij pì grand mèistr dël gòtich antërnassional tanme jacquemart de hesdin m broederlam ël mèistr dël marëssal ëd boucicault ij frej de limbourg a son ëstàit dë sperimentador cossient e coerent dle possibilità neuve ch a ufrìa l arpresentassion tridimensional dlë spassi pì che abolì la tersa dimension as son alternasse le fórmole d arpresentassion ëspassial la fasson ëd giotto d arpresenté lë spassi a l era pì nen considerà tanme la sola norma bon a për fissé le relassion antra j element arpresentà as duverta pitòst la stra a na solussion alternativa ch a peul coesiste con l àutra andrinta a n istessa euvra da na mira sossiològica ël gòtich antërnassional a l é considerà tanme n art d evasion la guèra dij sent agn an fransa le lòte religiose an anghiltèra e an boemia j arvire sossiaj tanme cola dij ciòmp a firense a l avrìo butà na sensassion d insicurëssa ant le class dirigente an possandie a trové arpar ant ël mond dla fàula d àutra part ant le monarchìe ëd paris e ëd praga a l era an camin ch as formava na class ëd fonsionari d orìgin borzoà ch a l avìo tendensa a fé soe cole fasson ëd vive dl aristocrassìa feodal che lor midem a j ero an camin a rampiassé ant le comun e e le sgnorìe ël vej regim borzoà pì o men democràtich a passava ant le man d oligarchìe ëd plutòcrat ch a sërcavo ëd legitimé sò podèj con d ategiament aristocràtich coste considerassion a podrìo spieghé sia j aspet pì arsercà dël gòtich antërnassional che sò naturalism framentari conseguensa dla mentalità concreta dle class borzoà la pompa l amplificassion la ridondansa a son dj àutre caraterìstiche dl art ëd cost perìod ch as artreuvo ëdcò ant ël vestì ant le poulaines scarpe a ponta motobin longa ant ij dròlo capej a turbant ëd gust quasi vegetal ant le manie larghe ch a toco fin a a tèra ant le senture ant le gran colan e ant l esagerassion dj ornament l amportansa determinanta dla mòda e dle costume ëdcò ant ël camp ëd le mistà sacrà a l é n sign dël caràter motobin mondan dël gòtich antërnassional a la fin dël tërzent l art dël gòtich antërnassional an pitura e an scoltura as ampon ant l euròpa antrega a i son dle técniche artìstiche che an cost época a ven o a pijé un ròl neuv e motobin amportant la tapissarìa e l orefisserìa la tapissarìa a l é l equivalent tramudàbil dij fresch a serv a archinché an pressa j ambient anté ch a stan ij potent ch a sio la sala d un castel o ël pavajon d un campament a ven donca a taj për j esigense ëd na casta aristocràtica militar e con soa bidimensionalità a antërpreta an manera prestigiosa l ambiguità ancreusa dl arpresentassion ëspassial ëd costa fas ëstilìstica l orefisserìa a l é ampegnà an fiamenghe euvre ëd microplàstica cit arlichiari partìe votive trìtich motobin cit spile mudajon colan e le manifestassion pì àute dël gòtich antërnassional as treuvo ant la miniadura franca flamanda e ant la scoltura ëd c sluter ant ël ducà d borgògna ant l anciarmanta produssion ëd manuscrit minià a la cort dël duca ëd berry ant la scoltura dij parler e ant la serie ëd bele madòne an boemia ant la pitura boema dantorn al an mèistr francke d amborgh an conrà ëd soest an westfalia ant ël dòm ëd milan ant la pitura e miniadura lombarde con giovannino de grassi ant l euvra dë stevo da veron a pisanel gentil da fabrian lorenzo monaco dont ij color carià e ij contrast a son parèj che coj d un miniador soa linia pien a ëd curve a l ha a soa adoss simone martini e a l é bin leugna da giotto e vàire d àutri l ardità dël tërzent a l ha avù dij dësvlup motobin diversificà ëd neuve pràtiche e ëd neuve concession dël travaj artìstich a marco a firense con masaccio nanni ëd banch e donatello la fin dj esperiense dël gòtich antërnassional antant che la neuva architetura ëd brunelleschi e alberti a propon nen mach un vocabolari neuv ma ëdcò dle neuve manere d organisé ij cantié e na figura neuva d architet tutun a l é passaje motobin ëd temp prima che le novità fiorentin e a travers ëd vàire mediassion e trasformassion a rivèisso a avèj anfluensa an sla situassion europenga n àutr pòlo d inovassion a l é manifestasse an fiandra ant ël camp ëd la pitura ël taj con la situassion ëd prima a l é però pa stàit autërtant precis la neuva pitura realìstica flamanda a l era nen basà an sël métod sientìfich prospétich tanme cola fiorentin a anandià da masaccio e parèj a l ha podù seghité a dësvlupesse an compagnand se bin con le forme gòtiche dël dissegn architetònich o dla scoltura cost taj men radical con la tradission e ël contest a l ha përmetuje d amponse an euròpa ëd fasson pì spantià e pì lesta ëd lòn ch a l é sucedù për le novità fiorentin e dont l acetassion a comportava ëd taj e ëd trasformassion motobin pì radicaj a i na ven che s as consìdera tuta le sena europenga ël quatsent a l é ancor fòrt dominà da l art gòtica an particolar ant l architetura e pì an general ant le vàire forme dël dissegn architetònich ch as manifesto ant le piante j aussà ij profij dij sìngoj element la fasson ëd compartimenté e ij métod ëd costrussion a l é natural ch as agiss d un gòtich ch a l ha pì nen vàire da spartì con col dj orìgin ch a l ha rampiassà l organisassion ciàira dlë spassi e la definission ësclinta dle struture architetòniche con la proliferassion dij detaj con j ornament e ij trafor bondos con j ambiguità arsercà dle solussion ëspassiaj l espression gòtich tardiv a l é dovrà dzortut ant la periodisassion dla stòria dl architetura për caraterisé la fas madura ëd së stil an euròpa bele che ij sò termo cronològich a son pa precis as peul parlé ëd gòtich tardiv da la sconda mità dël tërzent për rivé almanch an vàire zòne dritura findi al ses sent ant ij vàire pòst e colture ël gòtich tardiv a pija forme e denominassion particolar për esempi an anghiltèra costa fas a pija ël nòm da la dinastìa tudor e as manifesta dzortut ant le gran ca patrissie tanme ant le part pì veje ëd hampton court ël gòtich tardiv alman con soe gulie grandiose soe cese a sala hallenkirche soe vòlte ramificà as ciama sondergotik n esempi a l é la wiesenkirche a soest an westfalia le cese a sala con navà àute istess a smon o un model dlë spassi pì flùid e imprecis e sensa pì na ciàira orientassion privilegià parèj dël perìod prima ëdcò l antich verticalism a va an crisi ël gòtich fiamengh fransèis a opon a la verticalità na fòrta orisontalità a la monumentalità na rafinà diminussion dë scala n esempi a resta ël còro dla catedral d albi bej esempi ëd cese dël gòtich fiamengh dël sécol ch a fa xv e dl ancamin ëd col ch a fa xvi a son notre dame a alenon san maclou a rouen san gervasi a paris san giaco a dieppe e san volfram a abbéville un rich esempi a l é ëdcò san giaco ëd liegi anté ch a i comparisso d element arnassimentaj ma sensa modifiché la dlicà strutura gòtica lë stil fiamengh a l é stàit tant vital che ant ij travaj eclesiàstich a l é restà ëd mòda ancor vàire temp dòp che l arnassiment a l é amponusse an sj edifissi sivij la tipologìa e la strutura dle costrussion religiose dl época prima a son fòrt modificà sia da na mira decorativa che spassial e strutural la decorassion a l é voajanta e a peul esse tant complicà da stërmé fin a le forme dla strutura portanta an portugal ël dësvlup dël gòtich a pija ël nòm ëd manuelin dal nòm ëd re emanuel i bele che mach limità a s regn lë stil manuelin a l ha n amportansa ecessional ant la stòria dl art portughèisa përchè a anandia na tradission local motobin original ël gòtich a l era già spantià an portugal durant ël regn ëd gioann ii ël manuelin a l é caraterisà da na crisi dël rigor formal dël gòtich rampiassà con na caria d energìa da l antusiasm për la decorassion ant un contrast significativ con le muraje veuide ij portaj le colòne le fnestre a son arvestì da d baron bondos d ornament plàstich architetònich dont ij motiv cuchije o ramificassion vegetaj a son pijà almanch an part da l architetura indù che ij conquistador portughèis a l avìo conossù an asia antra le prime manifestassion dël manuelin a i son ël convent ëd la concession a beja la cesa ëd gesù a setbal e nòstra sgnora dël pòpol a caldas da rainha comsëssìa ël sènter ëd formassion dij grand mèistr dël manuelin a l é stàit dzortut ël convent ëd batalha da sì a l han ancaminà d architet parèj ëd m fernandes e d boytac ël dësvlup final dël manuelin a l é dzortut gropà ai doi frej arruba diego che dël a l ha fàit un travaj d amportansa ecessional ant la cesa dij templar ant ël convent ëd crist a tomar la fassada lateral dla cesa a l é la ciadeuvra ëd n àutr grand architet manuelin j de castilho e francisco autor dla tor franch original ëd belém a l amboch ëd tago lë stil manuelin a l é stàit magnificà dai romàntich pr ij sò contnù esòtich e sò sublim ardor fantàstich pian pianòt con dij temp diferent ant le vàire region ël sistema gòtich pì nen conforma a le neuve struture dla coltura e a la fasson ëd pensé ëd le class dominante a tramonta tutun a venta pa consideré l architetura gòtica tardiva tanme la fas decadenta dlë stil ma pitòst parèj d un perìod motobin rich e original ch a marca në spostament ëd j atèise e dle preferense estétiche sensa esse rivà a esprime tuta antrega soa potensialità a finiss për via dij gust neuv che le class dominante e le cort dij vàire pais a manifesto për dle forme neuve an chèich canton ëd la provinsa anglèisa ël dzorvive dle técniche e dël repertòri formal dël dissegn gòtich a riva a crosiesse sensa confond se con ij prim sign dël gòtich arnassent an pien set sent ël romànich a l é në stil d architetura ch as dësvlupa ant ij sécoj xi e xii l espression romànich coma vàire àotre designassion dë stil dla stòria dl architetura a l é mai stàita dovrà da coj ch a tiravo sù dle costrussion ant stë stil sì ma a l é stàit anventà da jë studios modern coma utiss për categorisé un moviment cultural ël dovré dë st espression a fa data dël prinsipi dël sécol ch a fa xviii e a l ha ël but dë smon e na continuità antra l architetura dij sécoj ch a fan xi e xii dl età ëd mes europenga e l architetura roman a ën basand se ansima a vàire fator ch a fan continuità tant ant la sërnùa dle forme che an cola dij materiaj an dzorpì a sotligna n analogìa con la formassion dle lenghe romanze dl architetura romànica an resto scasi mach d esempi d edilissia religiosa cese abassìe monasté ël romànich a resta caraterisà da sò dovré dj arch riond dle vòlte a botal na session orisontal a cros dij pilastr ch a ten o sù le vòlte e da soe vòlte a pavajon an anghiltèra soèns a lo diso ëdcò architetura norman a ij gran portaj scurpì dle fassade dle gesie dël sécol ch a fa xii pr esempi la gesia ëd san trophme a i van dapress a le novità architeturaj dël temp la scultura monumental an pera a la smija torna nasse col romànich ël romànich a së smon coma prim ëstil pan europengh da nt ij temp dl architetura roman a imperial ant ël continent esempi dë stë stil sì as treuvo spantià da tute le bande na question motobin amportanta ch a ven ësmonùa da lòn che le costrussion a së smijo antra d lor daspërtut për l euròpa a l é la relativa mobilità dla gent dl età d mes a l anvers ëd lòn che soèns as pensa dla vita anans dla rivolussion industrial mërcandin nòbij sivalié mèistr e bonòm as traverso l euròpa e ël mond dël mediteran për fesse sò afé për fé la guèra e për fé romiagi ën ëmnand se dapress sò savèj che facia ch a l abio le costrussion dij vàire pòst dël mond la stra pì amportanta ëd romiage anvers santiago ëd compostela la via ëd san giaco an galissia a l ha avù soa fonsion a deje adoss e spantié vàire element dlë stil romànich në schema particular ëd gesia da romiagi a l é nassù e a l ha dësvlupasse anviron a je stra prinsipaj a tours limoges conques tolosa e santiago ëd compostela l organism ëd la cesa romànica a l é ant la sostansa na derivassion dla trasformassion dla basìlica a lë stil romànich a j fa da fondamenta na combinassion ëd travaj an pera e mon arch e pilastr ël concet prinsi dla costrussion a l é ël mariesse ëd forme geométriche pure ël romànich a smon na strutura articolà e diferensià ant jë spassi e ant ij volum con caraterìstiche neuve rëspet a l unicità dlë spassi architetònich antich tardiv e a la composission për adission d ambient diferent ch a l é a la base dl architetura otonian a a i é ant ël romànich na comunicassion antra jë spassi caraterisà dal rapòrt modolar dle dimension le gionzure a son sotlignà an sens longitudinal antra campà ëd navà e an sens trasversal tra coste sì e cole dle navatele tra còro e presbiteri la neuva concession dla vòlta an pera a ciama dij sostëgn an muradura motobin pì vajant e për via ch as savìa pa vàire coma fé ij cont dla stàtica a i era da manca dë tiré sù dle muraje motobin gròsse ën durbend ie andrinta mach dij cit passagi për ij travaj an mon e pera ël pilastr un supòrt vertical për sòlit a session quadra ò retangolar a resta na solussion pì bela che nen na colòna parèj le colòne a ven o viaman arpiassà da d pilastr ò pura a ven o modificà për ten e sù mej j arch la geometrisassion e la rigidità dël romànich n architetura a sàota a l euj ant la trasformassion dij capitej dle colòne da nt lë stil corinsi a la forma a cubo com a së s ciàira ant la gesia ëd san michel a hildesheim a i é ëdcò n element costrutiv d autut neuv ch as dësvlupa col romànich n element a trapessi ch as buta antra capitel e arch për anandié la curva le sòrt d alternansa dj element ëd sostëgn ch a nasso col romànich a son antra tre caraterìstiche comun e dle cese romàniche a son le fnestre cite sempie dobie o triple monòfore bìfore o trìfore coronà da n arch la fassada a caban a con an mes na bela fnestra rionda ël roson ël cioché ch a smija na tor gorëgna lòn ch a i resta dl architetura sivila romànica a l é d sòlit ëd ròba isolà tardiva e modesta soens con ossadura an bòsch ca d abitassion a cluny a saint gilles an arles a estella tor gentilissie a pavìa an àscoli picèn a san gimignan ca tor a pisa palass pùblich a pomposa sécol ch a fa xi a saint antonin du gard sécol ch a fa xii pont an avignon soens con dë dzorastruture d età gòtica ij servissi dij convent a son rivane an condission pì bele ciòstr a geron a e cusin e a fontevrault l istess për le struture militar urban e muraje a monteriggioni e pòrte dla fin dël sécol ch a fa xii a còm e cole feodaj tor e fortëssa retangolar dël sécol ch a fa xi e cilìndriche dël sécol ch a fa xii con còste o cite tor angolar a loches a falaise a provins d época pì tarda i l oma ëd castej loarre goslar edingham ant ël dësvlup ëd l architetura romànica as peulo dserne truch e branca quatr fas un moment protoromànich anviron anviron lombard e catalan na prima età romànica anviron anviron cand ch as dësvlupo d arserche formaj e costrutive ant l àrea antra lòira e saòna an lombardìa e an normandìa na sconda età romànica anviron anviron dë spantiament europengh con caraterisassion locaj e urban e un moment romànich tardiv findi al e ancor pì an là contemporani al prim gòtich dl ìsola d fransa dzortut ëspantià an provensa an almagna e ant la val dla mòsa a l ancamin l arserca architetònica a l era mach episòdica ma già da la mità dël sécol ch a fa x an lombardìa ant le region pre alpin e ant ij pirené e ant la bassa borgògna a së spantia n architetura provinsal protoromànica costa a pija anspirassion da l avosà àbside preromànich ëd sant ambreus a milan e a va dapress a la tradission dël ravënnèis e comacin tardiv e dël rétich as esprim an ritmand j estern dij batisté e dj àbside dle cese ëd campagna con ëd fasse ëd cite arcade e ëd nicie ant la prima età romànica da banda dlë stil rùstich comasch ch a goerna ant j antern le pilie cilìndriche dla tradission dl àuta età ëd mes otonian a a nasso d arserche neuve ch a parto da san michel a lomel sconda desen a dël sécol ch a fa xi për rivé a sant ambreus a milan l antern a smon un sistema d arcade con vòlte a crosiera costolonà ch a pògio ansima a d pilie alternà a forma ëd cros rispet al perìod prima cost época as caraterisa për la fòrta sperimentassion architetònica ch a toca vàire pòst e as focalisa ansima a d problema ëd costrussion ëd tipo e d articolassion dij volum la lus a antërven viaman ëd pì për organisé an manera formal lë spassi con ij coercc a vòlta dla fin dël sécol për esempi col ëd sant ambreus a milan as realisa ël prinsipi d adission orgànica dle campà ch a l era già present ant l autërnansa dij sostegn lombarda e norman a antratant a së spantia dai protòtip ëd tours e conques la tipologìa dla cesa ëd pelerinage dont esempi a son coj ëd limoges tolosa e santiago a i compariss na scoltura architetònica ch a s ciairiss e a dësvlupa ëd fasson didàtica ël simbolism religios dl architetura e che da le grande abassìe a passa a le catedraj urban e con estern pì soagnà d esempi arnomà as treuvo an sël ren ël dòm ëd magonza e ël dòm ëd worms an borgògna e ant la lòira ant ël dòm ëd mòdena lanfranco a da na neuva antërpretassion d esempi lombard e a fa pogé ansima a dij sostegn alternà dle muraje continue e un coercc a travà rampiassà da le vòlte ant ël sécol ch a fa xv a anandia parèj na scòla ch a sarà ativa an emilia e ant l intern dël véneto d anfluense lombarde as fan armarché ëdcò ant le marche an lassio e an pulia ël moment final dël romànich a l é dzortut present ant l àrea dla mòsa dël danubi e an anghiltèra a smon un foson ëd portaj ornà ëd vàire órdin ëd galarìe e pòrti un dzora a l àutr e n organisassion dij volum estern meno sclinta esempi as treuvo ant le catedrai ëd tournai an belgi d ely an anghiltèra gross sankt martin e sant apòstoj a colònia an provensa le forme lombarde a son intrà mach a òvest dal rossijon për esempi a saint guilhaem le désert la pas religiosa e feodal ansema a l arnàssita mërcantila a l ha përmëtù a l abassìa beneditin a ëd saint gilles a san ruf a avignon a san trophme a arles d avèj dle forme monumentaj classichegiante ant ij portaj con colòne e tìmpan con curnis arpijà dal corins gal roman e vòlte a botal ës ciapà ant l òvest ëd la fransa che për pi d temp a l é stàit an mes a le lòte feodaj as fasìo nopà mach d oratòri a na navà dle vire coatà con cùpole e cese fortificà com a i riva con tuti jë stil d architetura a l é anda ie sò temp për arpiassé ëdcò ël romànich për tiré sù na gròssa costrussion a i andasìo dij bej agn për question finansiarie ëd maladìa ëd temp brut guère e via fòrt dël sécol ch a fa xiii a i ero daspërtut ëd gesie dont la costrussion a l era anandià ma motobin lontan d esse finìa antramentr che lë stil gòtich a l era dapress a nasse an vàire cas ël romànich a l é stàit dovrà për la costrussion antrega ma dj àotre vire ël passagi al gòtich a l é rivà basta ampressa për fe ie intré stë stil neuv an tuta la costrussion a l é restane chèich esempi ëd gesie ch a smon o tant n architetura romànica che gòtica an soe struture la basìlica ëd onze lieve vrouwe tenhemelopneming che ant sël pòst a diso gesia ëd nòstra cara sgnora a l é n esempi ëd na transission parej la strutura da fòra a l é bele che romànica con soe tor rionde e sò arch mes riond ma l andrinta ch a l é stàit finì dapress a la transission a l é d autut gòtich l intrada dla fassada a në smon un sempi arch riond romànich ch as treuva giontà a capel na fassada motobin gòtica ch a varda architetura norman a l architetura romànica a l é spantiasse an fransa mersì a j abassìe la borgògna a l era ël sénter dla vita dij monio fransèis un a dj abassìe beneditin e pì avosà dl età d mes europenga a l era a cluny ëdcò la pràtica dël romiagi a l ha giutà a spantié lë stil vàire pelerin a passavo për la fransa antramentr ch a ndasìo a santiago ëd compostela n esempi saint benot du sault ant la provinsa dël berry le scòle romàniche fransèise ch a l han sò deuit particular për minca region a resto caraterisà da soa varietà ëd vòlte an pera a san filibert a tournus an borgògna anviron d originaj vòlte a botal trasversaj a pògio ansima a sot arch resù da d àute pilie cilìndriche ant le cese conventuaj dl àrea antra lòira e borgògna la zòna a est a l é stàita spantià e diferensià an na struturassion complicà dël còro a deambulatòri ch a sircoscriv l àbside la strutura ëd coste cese a smonìa vers l esterior dle capele radiaj soens dovrà për la divossion dj arlichie ch a përmëtìo a tuti ij monio ëd selebré ansema ël matutin an dzorpì che san filibert a tournus d esempi a son san martin a tours san marsial a limoges santa fé a conques costa strutura a l é stàita peui adotà ant j ansidite cese ëd pelerinage parèj ëd santiago ëd compostela për permëtte dë s ciairé j arlichiari portà an procission lë stil romànich a l é nassù prima ëd tut ant la penìsola ibérica dij sécoj ch a fan x e xi anans ch as sentèissa l anfluss ëd cluny a së s ciàira a lleida barslon a taragon a huesca e ant ij pirené a l istess temp ch a i nassìa ant ël setentrion d italia lòn ch i disoma prim romànich ò romànich lombard a l é në stil motobin primitiv dont ij caràter a resto dle muraje motobin ëspësse l avèj pa dë sculture e ël dovré dla banda lombarda visadì un motiv rìtmich fàit ën giugand ant sle serie d arch ornamentaj le vòlte an muradura a son ëstàite adotà tòst an sle sempie struture catalan e lë stil romànich pì clàssich a l é rivà con l anfluss ëd cluny për la via ëd san giaco ch a la men a al dòm ëd santiago ëd compostela a l é stàit ël dòm ëd jaca a feje da model a lë stil romànich ëspagneul dël sécol ch a fa xii sò motiv fondamentaj a son soa particolar ëstrutura dl àbside e soa session pian a soe decorassion a scach butà a bande longhe che jë spagneuj a diso taqueado jaqués dëmentrè che ij règn cristian dë spagna a së slargavo anvers al meridion ës model sì a l é spantiasse për tuti ij pòst arconquistà bele che a i sio sta ie dle variassion ël romànich ëspagneul a mostra ëdcò l anfluss djë stij spagneuj ch as dovravo anans dël romànich dzortut lë stil asturian e mosaràbich ma a coj temp là an spagna a i era ëdcò un fòrt anfluss dl architetura dij mòro com a së s ciàira da nt le vòlte dla moschéa ëd córdoba e dal dovré dj arch pòli lobulà dël sécol ch a fa xiii chèich gesia romànica as alternava già col gòtich vàire esempi dël romànich ëspagneul a son an aragon a castija e navara andova a l era malfé trové dla pera dle vire as dovravo ij mon n esempi ëd gesia romànica an mon a l é la gesia ëd san giaco a sandomierz polònia sta gesia a l é staita fondà dël da iwo odrow e tirà sù da sò anvod st jacek odrow la gesia a l é fàita an stil romànich ma ël cioché tirà sù dël sécol ch a fa xiv a l é già an prim ëstil gòtich an lombardìa j esigense gropà a la divossion dj arlichie a l han ëmnà a la costrussion ëd cripte ch a son rivà a esse dle cese soteranie a tre e sinch navà catedral d àich mont st michel a l é n ìsola granìtica ch a resta a chilòmeter da la còsta dla brëtagna a sud òvest d avranches davzin a la boca dël fium couesnon a l ha n autëssa d apopré méter con perìmeter ëd méter a l é gionzùa a la tèra fërma da na diga anté ch a i cor na stra ch a riva da pontorson a l é arnomà për l abassìa ch a i é an sël cò e ch a goerna un còro ant ël gòtich fiamengh con un trifòrio con ëdzora dle fnestre a i son ëdcò dle part dël sécol ch a fa x notre dame sous terre e dij sécoj xi e xii andoa ch a së s ciàira na fòrta anfluensa norman a ël borgh ëd saint michel a l é sarà da d muraje dont dle part a armonto al sécol ch a fa xiii a l ha goernà na strutura architetònica e urbanìstica ch a armonta a l arcostrussion dòp dël feu dël durant le guère antra l anghiltèra e la fransa la nos urban a ant ël sud e l est ëd l ìsola a l é dësvlupasse an forma d élica an sla stra ch a va al monasté as conta che ant ël aubert vësco d avranches an normandìa a s ciàira an seugn l arcàngel michel ch a j comanda ëd fabriché na capela ant sl ìsola che al temp as ciamava mont tomba ël pòst a dventa dlongh un leu ëd pelerinage ant ël për vorèj dël duca ëd normandìa ricard i dij monio beneditin a tramudo ant sël mont tomba e a i costruisso n abassìa con na cesa ant ël pòst anté ch a i era la capela d aubert ant ël sécol ch a fa xi pì d sinquanta monio a vivo ant l abassìa an avend an tra d soe atività prinsipaj cola ëd copié dij manoscrit a l é për lòn che mont st michel a dventa arnomà tanme la sità dij lìber a l é leu ëd pelerinage as agrandiss l abassìa e as costruiss a la sima dël mont na cesa romànica ant ël ij soldà ëd filip august a j dan feu a na part ëd l abassìa an riparassion ël re a fa fabriché an sëddes agn la merveille ëd neuve sale ant lë stil gòtich ansima a tre pian durant la goèra dij sent agn j anglèis a j dan l assedi a mont st michel ma a riesso pa a pijelo protegiù com a l era dal mar daj rampart e da na goernison ëd pì che sent sivalié ant ës perìod sì a i dròca ël còro dla cesa romànica e a lo arcostruisso ant lë stil gòtich a son ij darié travaj gròss ant l abassìa dël luis xi a i buta l órdin dij sivalié ëd san michel ch a tnisìa soe ciambree ant la sala dij sivalié a ancaminé dal l abassìa a perd d amportansa e ël nùmer dij monio a cala dël mont saint michel a acheuj enrich iv apress soa abdicassion dël ij beneditin a son ëstàit rampiassà dai monio dla congregassion ëd san mò con la rivolussion l abassìa a l é trasformà an përzon pr ij carcerà polìtich a arseivrà ant j agn a vnì pì d përzoné ant ël napoleon iii a fa saré la përzon e l abassìa a dventa monument ëstòrich as ancamin o ij travaj ëd restaorassion da la fin dj agn na vinten a d abitant e na dosen a ëd religios a vivo ant sël mont al di d ancheuj l abassìa a l é sota la tùa dël centre des monuments nationaux e dal a l é classificà tanme patrimòni mondial da l unesco minca ann a l é visità da tre milion ëd torista e pelerin cronista dl età d mes robert ëd torigni a l era nassù a torigni sur vire dël o dël dël a l é vnù prior dël bec e dël a l é stàit elegiù abà e a l é stàit un dij pì grand ëd mont saint michel e për lòn a l é ëdcò ciamà robertus de monte për trantedoi agn a l é responsàbil dl abassìa a në spantia le tère a fa fé d neuve costrussion e a agrandiss la comunità dij monio ch a rivo a esse na sessanten a con chiel l abassìa ëd mont st michel a dventa un a dle pì amportante dël mond cristian robert ëd torigni a l ha scrivù d gionte e apendis a la crònaca ëd sigbert ëd gembloux ch a coata ël perìod e na crònaca an continuassion ëd cola ëd sigbert ch a trata dal al ëd grand valor për la stòria anglo norman a d anteresse particolar a son j anformassion an sj afé continentaj dal al conforma a potthast robert ëd torigni a l é mòrt ai ëd maj dël argin a ëd fransa nassùa a firense dël fija ëd lorens ii dij médici ël fiamengh duca d urbin e ëd madlen a dla tor d auvergne a l é restà orfanin a ëd pare e mare da cita e a l é stàita mandà ant un convent për esse educà dël a l ha marià a marsèja ël duca d orléans enrich fieul ëd fransesch i ëd fransa e ch a sarà ël futur re d fransa enrich ii a l era stàit sò barba clement vii a organisé s mariage tutun sò òm a la considerava pòch an vorend pì bin a soa morosa dian a ëd poitiers dagià che për des agn enrich e catlin a a l han pa avù d masnà a cort a ancaminavo a parlé d divòrsi comsëssìa a ancaminé dal la cobia a l ha des masnà antra fieuj e fije dont tre a saran re fransesch ii carl ix enrich iii sòn a diminuiss l isolament ëd catlin a a cort dël cand ël re a l é partì dal regn për la campagna ëd metz catlin a a l é stàita nominà regenta ma con dij podèj motobin limità mòrtie sò òm dël la sucession dël giovo fransesch ii dominà da soa fomna marìa stuart a l ha lassà catlin a ant l ombra al m d avril a l ha piassà a la canselerìa michel de l hpital ch a sostnisìa na polìtica ëd conciliassion ai dë dzèmber dël a l é mòrtie ëdcò fransesch ii l advent dël minor carl ix a l ha butala a cap ëd la tua su consèj dël canslé de l hpital a l ha arsercà la pas religiosa ant ël pais an vista dla partissipassion a le dariere session dël concili ëd trent a l ha sostnù ël rëscontr antërconfessional ëd poissy dl istà e a l ha emanà a vantage dj ugonòt la crija ëd saint germain ëd fërvé ëd toleransa për j arformà ël faliment ëd costa polìtica con ël massacri dj ugonòt a vassy ch a l é vnuje dapress mars a l ha anandià la longa sequensa dij conflit religios con ël tratà ëd troyes dl avril a l ha butà fin al conflit anglèis dël apress l amprèisa ëd meaux a l ha licensià l hpital a l ha përmetù a j ugonòt ëd ranforsesse mersì a le concession dla sconda crija ëd saint germain dl ost ch a son ëstàite pì larghe rëspet a cole dla crija d amboise ëd mars a l avìa progetà ëd fé marié sò fieul preferì ël duca d anjou con l argin a elisabeta d anghiltèra a l avìa organisà n atentà contra g de coligny ch a sostnisìa na posission anti spagneula ma cost atentà a l é falì për peur d esse dëscoatà catlin a a l ha dàit soa aprovassion al massacri ëd san bartromé dl ost ansima al ters fieul ëdventà re enrich iii catlin a a l ha pa avù d anfluensa tutun a l ha sërcà sensa riessie ëd feje fé pas con sò frel ël duca d alenon ël but ëd catlin a dij médici a l é sempe stàit col ëd rinforsé la monarchìa e l anteresse dlë stat a l ha ëdcò contribuì a spantié an fransa ël gust arnassimental con ëd costrussion fiamenghe parèj dël palass dle tuileries dont a l ha dëscutù ël proget ansema a filibert ëd l orm e ël castel ëd monceaux catlin a a l é mòrta a blois ai ëd gené dël a l é stàita sotrà ant la basìlica ëd san denis soe litre a son ëstàite publicà dël da hector de la ferrière la madòna dël pilon a l é n cit santoari ëd turin ch as treuva an cors casal a dà cò ël nòm al quartié ëd turin ch a i è lì davzin a l é stàit costruì dël vorsù da madama real cristin a ëd fransa tanme memòria dël miracolos salvament ëd na cita d óndes agn ël d avril dl ann prima margherita mollar na fomna ch a abitava ant la borgià contrà neuva a l era andàita con soa masnà al mulin dle caden e an cors casal për meule un sach ëd gran antramentre ch a spetava che ël muliné a j dèissa la farin a la masnà a l é slontanasse për gieughe davzin a l eva e a l é finije andrinta con ël sol bele che calà la mare a l ha trovà mach la fòrsa d anginojesse dë dnans a n pilon dedicà a la nonsiassion ch a l era stàit costruì ant ël canton dël conforma al racont na lus bianca a l é calà dal cel e a l ha goidà ij socors portà da d përson e ch as trovavo ant j anviron la strutura dla cesa a l é stàita modificà e agrandìa fin a a che dël a j costruisso un batister e ël santoari a dventa paròchia al di d ancheuj a i é na sola navà sentral con doe capele lateraj jë stuch a son ëd giovanni andrea casella e ij fresch dla cùpola a son euvra ëd bartolomeo guidobono la mistà dla nonsiassion ch a l era an sël pilon a l é ancheuj conservà daré dl aotar magior dàite le fonsion reaj ëd variàbil real con derivàbil an e derivàbil an la régola dla caden a a fortiss che la fonsion a l é derivàbil an e soa derivà a l é da j ipòtesi i soma che andoa pijà antlora i trovoma che anté ch a l é butasse dagià che e a l é continua e a val an a i na ven che sòn a conclud la dimostrassion dagià che f x x e an dovrand la régola as oten la régola ëd derivassion dle fonsion componùe a peul esse generalisà a dimension pì grande consideroma për esempi na fonsion e suponoma che f a sia tut afàit diferensiàbil ant ël pont che donca a resta a l anterior d e si a son fonsion derivàbij an e a pijo ij valor antlora la fonsion a l é derivàbil an e i l oma an dovrand le notassion ëd leibniz costa relassion a peul esse scrivùa dimostrassion dagià che e a son continue an për t an n anviron forà ëd i l oma che antlora si a i na ven che andoa e a l é infinitésim për e donca ëdcò për i na otnoma che dagià che as peul conclude che ël teorema ëd rolle a fortiss che si f a l é na fonsion real ëd variàbil real continua ansima a l anterval sarà a b derivàbil ansima a l anterval duvert a b e si f a f b antlora l equassion f x a l ha d solussion an a b la tesi dël teorema a l é ciàira si f a l é na fonsion costanta përchè antlora f a val an tuti ij pont ëd l anterval a b si f a l é nen costanta dal teorema ëd weierstrass i soma che la plancia f a b a l é n anterval sarà e limità m m andoa mm donca a esisto con dagià che almanch un a dle doe disugualianse a l é s ciassa o bin f a f b m opura mf a f b ant ël prim cas ant l àutr adess a basta dovré ël teorema dël pont crìtich ch as consìdera na bijession con f x y ch as denòta con g la fonsion anversa ël teorema dla fonsion anversa a fortiss che si f a l é derivàbil ant ël pont x con e g a l é continua ant ël pont y antlora g a l é derivàbil an y e soa derivà a l é a venta armarché che mach j ipòtesi che a sia bijetiva e derivàbil an x e che a basto pa a garantì che a sia continua an y f x da la derivabilità d f i l oma che për a i val la relassion pijà ch as consìdera h tal che visadì antlora dagià che a l é continua an y a i na ven che an dzorpì as peul armarchesse che dagià che e a l é infinitésim për i l oma cand k a resta an n anviron assè cit ëd ch as consìdera la fonsion y f x tanx dont la derivà a l é e l anversa a l é la fonsion an aplicand ël teorema i otnoma ël sangon an italian sangone a l é na dòira ëd piemont afluent dë snistra dël pò ël torent a nass ant ël setor montan dle prealp turinèise la sorgiss as ciama fontan a mura an sël còl dla rossa m ël sangon a travërsa ij teritòri dij comun ëd coasse giaven tran a sangan bruin rivàuta orbassan beinasch ël niclin e a finiss sò përcors gitandse ant ël pò tra turin e moncalé la val sangon as treuva tra la valsusa andoa ch a scor la dòira rivaria a nòrd e la val chison andoa ch a scor ël torent chison a sud ant l àuta val fin a l autëssa d coasse ël cors dël sangon a l è strenzù antra doi rìpid fianch da la frassion pont pera la val a së slarga con n ampiëssa media d km e larghëssa màssima an corispondensa d giaven prima d torna saresse davsin a tran a andoa che l ampiëssa a mzura mach km da sangan an peui a càusa dij frequent prelevament ìdrich dl aquedòt ëd turin ël cors dël sangon a dventa sùit për la bon a part ëd l ani a l ha na portà media ëd m sec un bassin ëd km e na longheur ëd km al prinsipi del neuvsent a j era spontà quèich stabiliment balnear ant la zon a ëd mirafior ancora apress la sconda guèra mondial e fin a a j agn sessanta prima ëd la pì intensa urbanisassion ëd turin le rive dël sangon a j ero ël but duminical ëd vàire dle famije pì pòvre dla sità ch as podìo nen përmettse le vacanse al mar costa costuma a l è stàita contà dal cantautor gipo farassino ant la canson sangon blues ëdcò cesare pavese a l ha parlà dël sangon tradiment apress ël boom econòmich jë scàrich sivil e industriaj a l han creà un fòrt anquinament ëd l eva tant che a son stàite antërdìe prima la balneassion e peui ant ël ëdcò la pësca an tut ël trat ëd pian a da la fin ëd j agn novanta j ent locaj an colaborassion con l arpa piemont a l han anandià na serie d proget për la valutassion dle condission ambientaj e l arsaniment ëd soe eve la posission ëd tute le sorgiss d anquinament scàrich derivassion a l è stàita definìa për mes d un sistema ëd rilevassion satelitar a l è stàit fondà ël parch fluvial dël sangon ch a conten part dij comun ëd bruin orbassan rivàuta beinasch ël niclin e turin e a son previste l union dij doi parch colonnetti comun ëd turin e piemont comun dël niclin e l compiment d ulterior intervent d arsaniment an sle rive dël sangon a i è ël mausòlè dla bela rosin an prinsipi tomba ëd rosa vercellana ëdcò dita la bela rosin fomna morganàtica ëd re vitòrio emanuel ii edificà ant ël psichiatra e antropòlogh fondador dla siensa criminal cesare ezechia marco lombroso a l era nassù a veron a ël ëd novèmber dël da aronne e zefira levi soa mare originaria ëd cher a l é ocupasse ëd soa educassion lombroso a l era malavi d angina pectoris e a l é mort a l amprovista a turin ël d otóber dël lombroso a l ha studià a pàdoa vien a e paris e dël a l é dventà professor dë psichiatrìa e medzin a legal a l università d pavìa peui a l é vnù diretor dël manicòmi a pésaro pì tard a l é stàit professor ëd medzin a legal e dë psichiatrìa a turin anté che ai d ost a l ha pijà la càtedra d antropologìa criminal a l é stàit médich ëd le përzon ëd turin e anspetor ant ij manicòmi piemontèis dël a l ha fondà ansema a enrico ferri e raffaele garofalo l archivio di psichiatria scienze penali e antropologia criminale a soa mòrt a l ha ofert soa testa al musé d antropologìa criminal ëd turin l idèja ch a sta a la bas ëd soa produssion psichiàtrica e ëd soa teorìa dl atavism a nass da l osservassion d anomalìe anatòmiche an sël cran d un criminal un monsù vilella ëd motta santa lussìa an calabria che chiel a avzin a a la conformassion dle sumie soa teorìa a l é che un delinquent dzortut s a l é fòl a l é n sogèt aretrà ant la scala dl evolussion ëd darwin e ij sò delit a nasso da d rason biològiche parèj a riva a classifiché ij criminaj conforma a na rèida tipologìa antropològica an fasend distinsion antra delinquent ocasionaj d abitùdin nà istintiv e për tendensa passionaj e malavi d ment e a la teorisassion dle tare arditarie congénite tanme càusa prima dij delit ansema a giulio cesare ferrari lombroso a peul esse considerà un fondador dla scòla positiva dël drit penal an particolar a sostnìa le càuse andividuaj o antropològiche dij delit e lë bzògn che ël deliquent a fussa soagnà pì che punì lombroso a l era duvert a j idèje sossialiste e a l avìa fiusa ant ël but umanitari dël progress sientìfich soa euvra a rintra ant la curnis pì spantià ëd cola coltura europenga che ant le dariere desen e d agn dël sécol ch a fa xix a l ha travajà për arporté la psicologìa e l antropologìa andrinta a le siense sperimentaj al di d ancheuj l euvra ëd lombroso a l é considerà veja e an vàire aspet trompeusa an rason ëd sò biologism esasperà che an na mzura pì cita a l era già present ant ij travaj d auguste comte j aspet pì mecanicista ëd soa classificassion dij delinquent a son considerà infondà da na mira sientìfica a l é stàit ëdcò armarcà che soe teorìe a dasìo l andi a d pretest rassista e an efet cheidun e ëd lor a son ëstàie arpijà dal drit penal nasista tutun as arconòss a lombroso ël mérit d avèj contribuì an manera eficass a dëspiassé l oget dël drit penal dal delit al delinquent e a le càuse përsonaj e sossiaj dij crìmen alighiero boetti a l é stàit n artista a l era nassù a turin ai dë dzèmber dël ël ëd gené dël a l avìa inaogurà soa prima esposission përsonal a la galarìa stein an dovrand tòch andustriaj butà ansema an forme geométriche l euvra binej dël a arpresenta na fòto ëd chiel ch a j dà da man a chiel midem a l é soa arflession an sl ardobiesse ëd realtà e lengage tant che dal a ancamin a a firmesse alighiero e boetti dal al a l ha viagià soèns an afgànistan e a l avìa fin a duvertà n obergi a kabul ël one hotel a kabul a l ha realisà sò prim arass a l é mòrt a roma ai d avril dël vila scott a l é un a dle costrussion liberty pì amportante ëd turin as treuva an lea g lansa a l é stàita fabricà dël da l architèt pietro fenoglio l edificassion dij brich turinèis a armonta a la fin ëd l eut sent e a l ancamin dël neuv sent as batìo mach ëd vile dij nòbij e dl àuta borzoasìa la vila scott a l é stàita batìa scond ël proget dl architet turinèis pietro fenoglio con l agiut ëd gottardo gussoni a l é stàita comissionà da alfons scott che a col temp a l era diretor dla rapid na meison viturìstica ch a l ha travajà dal al cand a l é stàita catà da la spa che peui dël a l é rintrà ant ël grup fiat cand ël padron a l é mòrt la vila a l é stàita donà a le seur dla redension ch a l han trasformala an colegi fomnin conossù con ël nòm ëd vila fàtima dël l edifissi a l é stàit dovrà pr ëd sene dël film profondo rosso dël regista dario argento ant l antrigh a l era l afrosa vila dël cit ch a braja anté che marc david hemmings a treuva l còrp e l dissegn dël sassin gratand la rissadura ant la finsion dël film la vila a l é nen a turin ma ant la campagna aranda roma për j arprèise dle sene la produssion dël film a l ha pagà na vilegiatura a rìmin a tute le seur dla redension e a le fije dël colegi a l ancamin dj agn la vila a l é stàita catà da d sitadin privà ch a l han realisà na restaurassion conservativa soagnà al dì d ancheuj la vila a l é na residensa privà la vila a l é sla còsta dla colin a turinèisa arlongh lea g lansa al nùmer cìvich ant na zòna esclusiva e fongà ant la natura la strutura a l ha na pianta elaborà ch a àplica con sofisticassion l architetura liberty l union ëd lòbie bovindo vëdrià e decorassion fioragià a l é trionfal në scalon elegant e sirognà a dòmina l intrada prinsipal st element ispirà a victor horta a mostra bin l adressa ëd pietro fenoglio a espluatè bin ij vintequatr méter ëd diferensa an livel fra l rastel d intrada e l giardin superior costa pendensa a dev avèj ispirà fenoglio ch a l ha ideà l edifissi me n armoniosa alternansa dij fabricà ch a presento da tute le mire ij tìpich element dl architetura liberty con dle curnis ëd lito ciman con forme naturaj e fioragià e n usage bondos dël fer forgià ël fabricà a l é spartì an tre còrp ël còrp ësnistr àut tre pian a l é col d andoa as intra dòp avèj përcorù lë scalon ël còrp sentral a l é dcò chiel àut tre pian ma a l é pcit e a smija l pì andré dij tre na veranda sporzenta al prim pian dël còrp sentral a uniss ij doi còrp da banda sta veranda a l ha na trassa an sima ch a l é l pogieul dlë scond pian ël ters blòch da l àutra banda a l é àut quatr pian fòra da tèra e a l é ritmà con tre órdin dë fnestre a tre lus dont un a elìtica tute le fnestre a son fioragià dë stuch le fassade a son sgnore d ornament ma viaman a ven o pì austere e slansà l organisassion anterna a l é pì tradissional contut che la pianta a resta iregolar le decorassion anterne originaj a l ero constituìe da vàire fioragià dë stuch tapissarìe con dij motiv arpetù e bòsch për ij lambriss e le carpenterìe al pian teren che për la mità daré a l é anterà na vira a i ero le stansie d servissi cusin a cròta dispensa caudera la meison djë sgnor as dësvlupava dantorn a la granda intrada àuta doi pian con në scalon e batìa vers ël giardin da lë scalon as intrava ant ël grand salon ant ij salòt dël prim pian e a le stansie con sòj bagn cambrin e bodoar la mansarda a l era për ij servidor lòn ch a marca vila scott a l é che marlàit ant la vila a son mës ciasse d particolar neo baròch oltra l dominant gust art nouveau për avèj n esempi pì sclint dël liberty ëd fenoglio a venta consideré ca fenoglio lafleur a smija che fenoglio a vila scott a l abia trovà anteressant arciamé l architetura tradissional sabàuda otnend n arzultà eclétich st euvra sì a smija d pì al vilin raby n àutra cà ëd fenoglio finìa l ann prima al vilin raby a l avìa travajà dcò l architet gussoni ma a vila scott l anfluensa stilìstica ëd gussoni a l é stàita pi granda con l aplicassion ëd solussion rivà da brussel da l euvra ëd horta e ankar l usage ardì dël véder e dël fer e le satìe decorassion ëd fer dla veranda as arferisso d pì a l euvra dël fransèis hector guimard autor dj avosà fërmade dla metropolitan a d paris ch as considera na fonsion f real ò complessa e un nùmer la serie ëd taylor d f ant ël pont x sentrà an a l é la serie ëd potense anté che a denòta la derivà d órdin k an për che costa serie a sia definìa a venta che f a l abia derivà ëd minca órdin an la serie ëd taylor sentrà ant l orìgin as ciama serie ëd maclaurin ij troncament dla serie ëd taylor as ciamo polinòmi ëd taylor ël polinòmi ëd taylor d órdin n d f sentrà an a l é ël polinòmi për ch a sia definì a venta che la fonsion f a sia derivàbil an a fin a a l órdin k si f a l é definìa an x la diferensa a l é la resta d órdin n an x an general bele si f a l é definìa an x e a l ha derivà ëd minca órdin an la serie ëd taylor a podrìa converge nen e ëdcò cand a convergg l arzultà a podrìa esse diferent da f x n esempi a l é la fonsion definìa da costa fonsion a l é tant piata ant l orìgin che për minca k e donca la serie ëd taylor associà a val daspërtut e a convergg a f x mach për x cand la serie ëd taylor ëd na fonsion a convergg an n antërval e an minca pont ëd s antërval soa soma a l é l valor ëd la fonsion as dis che la fonsion a l é dësvlupàbil an serie ëd taylor con pont d achit ant l antërval teorema për che na fonsion f derivàbil për qualsëssìa órdin ant l antërval a b dont ël pont a aparten a a sia dësvlupàbil an serie ëd taylor a venta e a i basta che për minca la resta a sia infinitésima da sòn a i ven na condission suficenta për la dësvlupabilità teorema si la fonsion f a l é derivàbil për qualsëssìa órdin ant l antërval a b e s a i son doi nùmer reaj l m taj che për qualsëssìa antregh e për minca a val la disugualiansa antlora f a l é dësvlupàbil an serie ëd taylor ant l antërval a b për qualsëssìa pont d achit dimostrassion la forma ëd lagrange dla resta d órdin n a smon la fórmola ëd taylor a compariss dël an methodus incrementorum directa et inversa ëd brook taylor soa amportansa a l é restà dësconossùa fin a al cand joseph louis lagrange a l ha dila ël fondament prinsipal dël càlcol diferensial cand ël pont d achit a l é l orìgin la fórmola a la diso fórmola ëd maclaurin ch as consìdera na fonsion f derivàbil n vire ant ël pont antlora a val la fórmola ëd taylor con resta ëd peano con pont d achit l adend a l é la resta d órdin n ant la forma ëd peano notoma che cost adend a l é dla forma anté che con ël dësvlup ëd la fonsion esponensial ant l orìgin con resta ëd peano a l é për dimostré costa fórmola a basta fé vëdde che visadì arpa a l è l acrònim d agensia regional për la protession ambiental an italian agenzia regionale per la protezione ambientale ant l avril dël un referendum a l ha cassà le competense dël servissi sanitari nassional e dj unità sanitarie locaj ant ël camp dël contròl e dla prevension ambiental an costa manera a l è creasse un veuid ëd competense colmà dal parlament italian për mojen ëd la lej dël ch a l ha fidà j incàrich a agensie regionaj apòsta deputà a la vigilansa e al contròl ambiental an àmbit local la lej a l ha ëdcò istituì l anpa agensia nassional për la protession dl ambient ancheuj ciamà apat agensia per la protession dl ambient e për ij servissi técnich con l incàrich d adressé e d coordiné le agensie regionaj e le provincie autònome ant j agn ch a son ëvnù d apress tute le region italian e e le provincie autònome a son dotasse ëd le pròpie agensie iscrission datà tra la fin dël sécol che a fa xi e l inissi dël sécol che a fa xii a l è conossùa coma ij duelant dël mosàich ëd vërsèj e as trovava ant ël mosàich dël paviment ëd s maria magior a vërsèj adess a l è ant ël museo leon as les visin a un duelant olio ui fol e visin a l àutr io liou fel as pensa che fol a stìa për fòl e fel për felon e che le àutre paròle a sio fòrmule màgiche gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese ël sarament ëd cher a l è un giurament che a fasìo ij resior dla companìa ëd san giors che ant la comun a a arpresentava la part popolar a l è stàit ëscrivù da un nodar ant ël a cher e a l é l pì antich document ëscrit an piemontèis dont as conòssa la daitassion precisa ël test a l é conservà ant l archivi comunal ëd cher cheich righe dël sarament vos domini rectores de la compania de messer seint geòr e del pòvor de cher el vòstr sarament serà tal o jurerai al seint dee wangere de reer e de mantenir a bonna fai e sena engan ni dl le còsse le persone e le rassoign de la compania de tuta vòstra possena e fora gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese ij sermon subalpin a son ël pì amportant monument dj inissi dla literatura piemontèisa a son datà tra la fin dël sécol ch a fa xii e l inissi del sécol che a fa xiii a son sermon festiv d aotor anònim contnù ant ël còdes d vi dla biblioteca nassional ëd turin ij tìtoj ëd cheich sermon a son l inissi dël sermon as nòta sùbit che scasi tùit ij pluraj a son an s da noté ëdcò deus cas soget e deu cas resù les desmes et les primicies li chrestien feel deu devent doner a sainte eglise e as preveires et pauperibus e devez saver por quei e per quel auctorité furent trovees tut premerement que deus feist nule creature sì fist dez ordines d angeles l inissi dël sermon as nòta dist che a l é un passà lontan che adess a esist pì nen seignor frere notre sire dit en son evangeli que bonaurai sun cil qui àn misericordia quar il la troveran plenerement perqué dist nostre seignor aquesta parola sapiai que pietà si est una de le vertuz qui munt est preciosa e acceptabel davant deu l inissi dël sermon an cost inissi as nòta deil che an piemontèis modern a vnirà dij freres zo dit l apostol ben est ora que nos levem de dormir aquest soig si est en tuit l omes qui son en aquest sevol car tuit li omen qui vivun sunt plen de coveitise e s adorment en lor peccai e enperò tut zo que il cobiten tut est trespasable tut est e lo prophete dit deil ric homes l inissi dël sermon seignor oi celebrem la sancta natività del nostre seignor ihesu christ segun la carn or devem esgarder e perpenser en nos meesme quan grant fo la misericordia de nostre seignor vers hom plus que vers nuilla creatura que el feés l inissi dël sermon un eisemple direm d un bon hom qui ot tres amìs l un era ric e l autre era ric mas non era sì ric cum era lo premer lo terz era povre or quest bon hom qui avìa questi trei amì si era gastaldo d un alt hom or aven que so ser cui bailìa el tenea s irò cum lui per offensiun qu el li avea faita l inissi dël sermon nostre seignor apparec en la nostra forma que el aveva criaa ex nichilo car aquela faitura ò el fo e est invisible est anc no fo hom qui la poés veeir né perpenser en qual guisa el est car quant lo seignor appela son serve cel li respunt meser perquè car el se sent de menur poer e de menor riquisia n àutr pass notaman anteressant a smon la forma pì arcàica d afermativ piemontèis atestà e lo reis ia demandà aves tu lum e cel respondè oe doe candele l inissi dël sermon da noté eo da ego santa ecclesia parla a le anime feel e sì lor dit neire soi mas eo soi bela filles de ierusalem zo est de paz sì cum l albergarìa de cedar zo sunt tenebre e cum sun le peil de salomun ne m esquivai per zo que eo soi neira car lo soleil m à eisì ennerzìa l inissi dël sermon aquesta sentenza e aquest flael dun christ catzé cels qui vendean e acatavan el temple de so pare oi en aquest iorn regnen zo son li hereti qui acaten e venden les maisuns de deu zo sun las ecclesies qui est una quamvisdeu seian molte per lo munt gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese ij parlament e epìstole a son quatr test datà tra la fin dël sécol che a fa xiii e l inissi del sécol che a fa xiv ij parlament a son ij test ant la lenga dël temp e jepistole a son le version an latin che a fasìo da esempi për jë scolé chèich righe dël prim parlament abiù in reverencia lo sò pare carissim o pero degli bonipart e martin obiment o de figlol in tut i li sòi commandament e tamt o è lo grand e bem e lo grand e amor che vui benegn o pare avì invers o de color che bem fam nò a de invers o di figloi vòstri ch al no rege gram paròle a devever comover de precazar gramdeza e onor e staio ai figloi vòstri e peui ij test ëd j àutri tre parlament gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese giuliano gasca queirazza gianrenzo p clivio dario pasero la letteratura in piemontese dalle origini al settecento raccolta di testi antologici la pijà ëd pancalé a l è ant un document dël ant l archivi stòrich ëd turin a l è un componiment ëd vers dn aotor nen conossù che a parla ëd quand otóber ij savòja a l han pijà pancalé aj marchèis ëd salusse ij primi vers dla pijà lo castel de pancaler que tùit temp era fronter e de tute malvestai fontana per mantenir la bauzana e al pais de peamont trater darmage gli segnour de chel castel n aven lor corage an ël quint vers a i è la dission peamont che a pariss për la prima vira ant la litratura prima an latin as disìa pedemontis gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese scritor an lenga anglèisa e giornalista george orwell a l é lë stranòm deric arthur blair a l era nassù a motihari an cola ch a l era antlora la provinsa dël bengala ël ëd giugn dël sò pare a l era ampiegà a le taje e dugan e për l aministrassion anglèisa tuta la famija a l é peui rintrà an anghiltèra che ël cit a l avìa quatr agn soa cariera a l é stàita motobin varià e bon a part dij sò scrit a son n arfless ëd soe esperiense a l avìa vagnà na borsa dë studi e a l era andàit a studié a eton coj agn a j ero nen piasuje e parèj dal al a l é andàit a travajé ant la polissìa amperial indian a an birmania antlora sota l domini britànich apress un perìod ëd formassion a mandalay a l é stàit assignà an vàire pòst an particolar dal al a l ha vivù a katha anté ch a l era cap gionzù ëd la polissìa amperial e andoa a l ha ambientà un dij sò prim lìber burmese days dël apress a l ha chità la polissìa përchè a vorìa pì nen esse part d un sistema opressiv an efet pi tard torna an anghiltèra a scrivrà ch a l avìa passà sinch agn a fé un mësté për ël qual a l era nen adat e a giontrà sòn a l ha contribuì a esasperé mè dësgust natural ëd tuta autorità e a duverteme j euj an sle condission amponùe a le classe ovriere mia esperiensa birman a a l avìa sensa dùbit anluminame an sla vera natura dl amperialism dël rintrà an euròpa a l ha decidù dë sperimenté la condission proletaria a l ha vivù për quasi doi agn ant la miseria fasend dij travaj ùmij ant le borgià pì pòvre ëd paris e apress a l ha tramudà a londra për mostré a scòla pì tard a l ha travajà an na librarìa dël a l é andàit an ëspagna për combate da la part dij marxista e a l é stàit ferì durant la sconda guèra mondial a l era mèmber ëd la vardia teritorial e a l ha travajà a la bbc dël a l é intrà al tribune an contribuend con na pàgina regolar ëd coment polìtich e literari as i please pì tard a l é dventà contributor regolar a the observer e për cost giornal a l é andàit tanme corispondent ëspessial an fransa e an almagna dël a l era mòrtie soa prima fomna pòch apress a l ha marià sonia brownell a coj temp assistenta editorial ëd horizon ant l invern orwell a l é vnù malavi ëd fasson seriosa a l é mòrt ëd consonsion a londra ël ëd gené dël pì che un grand narator orwell a l é stàit un grand polemista e cronista ch a ancarnava la cossiensa moral ëd soa generassion ij sò afann e ij sò crussi tanme romanzié orwell a dev tant a charles dickens dont a ranvërsa l otimism an na vision ëscarosa dël present a deuvra ël romanz tanme mojen ëd discussion dij problema dij sò temp l essensial ëd soa cariera literaria a l é stàit me ch a l ha scrivù chiel midem consacrà a fé dla scritura polìtica n art completa an efet a scrivìa lòn ch am possa al travaj a l é tavòta ël sentiment ëd n ingiustissia e l idèja ch a venta pijé partì scond vàire crìtich sò ver tema a l é la peur e la soferensa dl ànim borzoà partagià antra egoism e angagg vita contemplativa e ativa sò sossialism democràtich a l é contra tant al capitalism che al comunism stòria ëd soe esperiense da pòver stòria dël robatament ëd n anglèis an india la stòria as dësrola a katha e orwell a descriv con në stil amer e sensa pietà ij lineament ëd na micro socetà anglèisa constituìa da dij colonaj pien ëd pregiudissi rassista l eròe prinsipal as ciama john flory boscaté da j idèje anti colonialiste ch as an namora d elisabeth na fomna ëd agn pen a dësbarcà e ch a sërca n òm al prinsipi as buta con flory ma peui a lo chita për un sivalié dl armèja britànica che a finiss ëdcò chiel për chitela antlora chila as avzin a torna a flory ma as na scapërà sburdìa apress lë scàndol ch a fà s ciopé la veja e gelosa morosa ëd chiel chila sì na giovo birman a a fà irussion a la mëssa dla dumìnica e as buta a crijé e a s cianchesse le veste për umilié flory dnans a la comunità dij bianch radunà tuti ansema rintrà a soa ca flory as tira na bala ant ël cheur la descrission fàita da orwell an burmese days a l era un soget ch a scaudava tant che sò editor victor gollancz ch a l avìa pen a publicà dël down and out in london and paris a l ha arfudà l lìber për tëmma ch a fussa arseivù mal an gran brëtagna e dzortut antra j anglèis dl india britànica a la fin apress chèiche cite modìfiche orwell a consignërà ël manuscrit a harpers ch a lo publicrà a new york dël stòrie ëd gent tajà fòra da la vita normal e nen bon a adatesse a costa condission descrission verista dla vita dij disocupà sàtira contra l union soviética dont la publicassion a l ha falo ven e armonà cost euvra a l é stàita paragonà ai travaj dë swift a l é na stòria ëd n arvolussion finìa mal j animaj ëd na cassin a a taparo via ij sò padron e as gestisso la fatorìa daspërlor ël pòst dël vej fator a l é pijà dai crin j animaj pì anteligent e sòn a dà l andi a la stòria costa sàtira d orwell so darié romanz a fà da sfond a na stòria comoventa a l é l ann anté ch as dësvlupa la stòria ël mond a l é spartì an tre gran potense osseania eurasia e estasia tute an guèra sensa fin antra d lor dzora l osseania a goerna ël partì për mojen ëd quatr ministé dont ël podèj a l é assolù ël ministé dla pas ch as òcupa dla guèra ël ministé dl amor ch as òcupa dla lej e dl órdin quarté general dla scarosa polissìa dël pensé ël ministé dla bondansa ch as òcupa dle scarsità e ël ministé dla vrità ch as òcupa dla propaganda an minca stansia dzora tut ël teritòri fin a ant ij cess a l é anstalà në scren ëd television ch a peul mai esse dëstissà e ch a l é l mojen për j autorità ëd ten e sota contròl minca assion paròla gest o pensé an costa situassion ëscarosa as gieuga ël drama ëd winston smith miraco ël darié òm viv a arviresse contra ël goern e la dutrin a dël partì as ciama anel na strutura algébrica anté che j element a b dl anel a as diso përmutàbij si ab ba për minca cobia d element përmutàbij ëd n anel a val la fórmola dël binòmi nanel comutativ a l é n anel anté che la multiplicassion a l é comutativa për tuti j nanel con unità a l é n anel anté ch a i é n element ëd sòlit denotà o ch a l é element identità për ël prodot visadì për minca an d àutre paròle n anel con unità a l é n anel anté che a l é un monòid ch as consìdera n anel a da la definission as peulo dimostresse vàire propietà elementar an efet e dagià che a a l é në strop as peul gavesse da minca banda dla prima equassion e da minca banda dla sconda e oten e la conclusion vorsùa an efet an efet an dovrand la propietà distributiva na b a a a b ab ab ab n ab ant l istessa manera a nb a b b b ab ab ab n ab an efet x y z x y z xy x z xy xz xy xz ant l istessa manera x y z x y z xz y z xz yz xz yz a l é possìbil che an n anel con unità ma ant ës cas sì da le propietà sì dzora a i ven che an efet pijà qualsëssìa i l oma che un sot ansem b ëd n anel a as dis stàbil o sarà si për qualsëssìa un sot anel d a a l é n sot ansem ëstàbil d a ch a sia ëdcò chiel n anel dotà dj operassion d a condission necessaria e bastèivola përchè un sot ansem b d a a na sia un sot anel e l é che e për minca na condission equivalenta a l é che e për minca minca sot anel ëd n anel comutativ a l é dcò chiel comutativ ch as consìdera na famija nen veuida d anej lanel prodot diret a l é otnù dal prodot cartesian an definend j operassion për componente ël zero dl anel prodot a l é l element definì da për minca e l opòst a ëd l element a l é definì da a i a i për minca da costa definission a i ven an particolar che r a l é comutativ si e mach si minca a l l é si tuti j anej ëd la famija a l han n unità antlora ëdcò ël prodot diret a l l ha a l é l element dont tute le componente a son l unità ant ël fator corëspondent si për minca i pijoma un sot anel d i otnoma un sot anel dël prodot diret an n anel a n element x diferent da as dis divisor ëd zero a snistra s a esist n element y an a diferent da tal che ant l istessa manera as definisso ij divisor ëd zero a drita noté che si x a l é divisor ëd zero a snistra e a l é tal che antlora y a l é divisor ëd zero a drita as dis che an n anel a val ël prinsipi d anulament dël prodot si l ùnica manera për un prodot d esse a l é che almanch un dij doi fator a sia visadì ch a i sio pa ëd divisor ëd zero propietà an n anel a a valo le laj ëd simplificassion dël prodot si e mach si a i son nen ëd divisor ëd zero dimostrassion si an a a i son ëd divisor ëd zero ch as consìdero doi element x e y diferent da taj che antlora ma ant l istessa manera as fa vëdde che ël prodot as peul nen simplifichesse a drita për l anvers suponoma che ël prodot a sia nen simplificàbil a snistra l istess rasonament as fa s a l é nen simplificàbil a drita antlora a i son d element con e taj che xy xz a i na ven che e donca ch a i son ëd divisor ëd zero armarché che dì che n anel a a l ha pa d divisor ëd zero a l é l istess che dì che a l é n sot semistrop dël semistrop n anel comutativ sensa divisor ëd zero as dis domini d antegrità consideroma n anel a e n element a peul desse ch a esisto dij nùmer naturaj positiv n taj che ant ës cas sì ël pì cit ëd costi nùmer a l é dit caraterìstica d x s a i é gnun nùmer parèj as dis che x a l ha caraterìstica zero o infinìa la caraterìstica d n anel a a l é s a esist ël pì cit nùmer natural positiv n tal che për tuti j s un nùmer parèj a esist nen antlora as dis che la caraterìstica d a a l é zero o infinìa propietà an n anel con unità la caraterìstica dl anel a l é cola d soa unità dimostrassion si la caraterìstica d a l é m pijà un qualsëssìa i l oma si nopà la caraterìstica d a l é zero antlora cola d a a peul nen esse positiva e donca a l é zero dcò chila propietà an n anel tuti j element ch a son nen divisor ëd zero a l han la midema caraterìstica dimostrassion consideroma d element x e y ch a sio nen divisor ëd zero e foma l ipòtesi che la caraterìstica d x a sia m antlora dagià che x a l é nen divisor ëd zero a dev esse donca la caraterìstica d y a l é positiva e a l é al màssim cola d x an baratand ël ròl d x e y i otnoma che soe caraterìstiche a son j istesse un sot anel i ëd n anel a a l é dit ideal ësnistr si a l é dit ideal drit si n ideal ch a sia tant ësnistr che drit a l é ciamà ideal bilateral o bele mach ideal ant j anej comutativ ideaj snistr drit e bilateraj a son l istess an minca anel l ideal nul e a midem a son d ideaj bilateraj dit ideaj banaj j àutri ideaj s a i na son a son dit pròpi n ideal snistr drit o bilateral d a a l é ëdcò ideal snistr drit o bilateral ëd minca sot anel b d a ch a lo conten a j deaj bilateraj a l han an teorìa dj anej un ròl parèj ëd col dij sot ëstrop normaj an teorìa djë strop propietà si n anel a a l ha n unità costa a aparten a gnun ideal pròpi dl anel dimostrassion si l unità a sta an n ideal i për minca i l oma n ideal m ëd n anel a a l é dit massimal si e a i é gnun ideal u tal che për esempi j ideaj massimaj ëd a son j ansem dij mùltipl ëd chèich nùmer prim ant l anel dle fonsion continue da l antërval ant ij reaj l ideal anté che a l é massimal pr ës ciaré sòn pijoma n ideal u ch a conten a ëd fasson pròpia m e na fonsion antlora d àutra part e donca la fonsion costanta diferensa ëd g x e h x a l é an u a i na ven che e u r as peul mostresse che tuti j ideaj massimaj d r a son ëd cost tipo pijà n ideal i ëd n anel a e n element dagià che i a l é n sot ëstrop d a as peul consideresse ël cossient a i ansima a cost cossient ëdcò la multiplicassion as definiss ëd fasson natural an butand a i b i ab i e a i a arzulta esse n anel dit anel cossient armarché che sa definission ëd prodot a veul nen dì che l ansem dij prodot a sia l ansem ab i dagià che an general a val mach l anclusion për dimostré costa relassion a basta noté che pijà qualsëssìa i l oma si a a l é comutativ ëdcò a i a l l é ch as consìdera na relassion d equivalensa ansima a n anel a e foma l ipòtesi che a sia compatìbil rëspet a j operassion visadì as peulo antlora definì d operassion ëd soma e prodot ansima al cossient përparèj con coste operassion a ven a esse n anel ciamà anel cossient d a rëspet a si a a l é comutativ ëdcò a l l é si a a l ha n unità antlora ëdcò a l l ha e costa sì a l é le doe costrussion a arzulto esse equivalente an efet a val la propietà sì dapress propietà na relassion d equivalensa a l é compatìbil con j operassion si e mach si la partission ch a detèrmina a l é cola dij lateraj ëd n ideal bilateral dimostrassion dàita compatìbil i l oma che e a l é n ideal bilateral dont le class ëd a son ij lateraj viceversa dàit n ideal bilateral i la relassion a l é na relassion d equivalensa compatìbil con j operassion le fonsion a son anverse un a dl àutra considerà j anej a e a un morfism o omomorfism d anej antra a e a a l é na fonsion ch a conserva j operassion visadì për minca un morfism surietiv as dis ëdcò epimorfism e un morfism inietiv monomorfism si a b c a son d anej e a son ëd morfism antlora soa composission a l é n morfism la nos d f a l é as trata d n ideal an efet a l é la nos d un morfism dë strop donca a l é n sot ëstrop d a an dzorpì për tuti j e tuti ij donca sia ab che ba a stan an kerf dimostrassion ël sot ansem f b a l é n sot ëstrop d a dagià che f a l é ëdco n morfism dë strop pijà peui i l oma che dimostrassion i l oma che a l é n sot ëstrop d a an dzorpì pijà i l oma e donca dimostrassion a basta armarché che ant ës cas sì f x f y f xy f yx f y f x dimostrassion s i pijoma qualsëssìa e con f a a i l oma che dimostrassion pijà e con f a a i l oma e donca a l é unità an a si a l é anvertìbil con anvers a i ven che e donca a l é l anvers d f a dimostrassion butoma che i a sia n ideal ësnistr d a istess rasonament s as trata ëd n ideal drit o bilateral pijoma për fé vëdde che antlora a i é con f y x parèj dimostrassion për ël cas ëd n ideal ësnistr l istess a val për n ideal drit o bilateral pijoma antlora e donca un morfism d anej ch a l é na bijession a l é dit isomorfism e ij doi anej isomorf a i na ven che n isomorfism a conserva ëdcò cand ch a i son l unità e j anvers visadì la relassion d isomorfism antra anej a l é na relassion d equivalensa ch as pija un morfism antra anej e n ideal i d a butoma che antlora a i é n morfism d anej tal che g a i f a për tuti j an efet g a l é bin definì e a l é un morfism dë strop dagià che f a l l é për la multiplicassion i l oma a i na ven che minca omomorfism antra anej a peul decomponse tanme anté che an particolar armarcoma che cosideroma n anel a për minca ch as consìdera la fonsion definìa an butand ciamà multiplicassion a snistra për a as agiss d un morfism dlë strop abelian a an sa manera i l oma definì na fonsion f da a l anel dj endomorfism ëd lë strop abelian a costa sì a l é n morfism d anej la nos d ës morfism a l é visadì l anulator snistr d a ant ël cas a a l abia n unità dagià che cost morfism a l é n monomorifsm donca a a resta isomorf a l anel dle multiplicassion a snistra parèj i l oma otnù che minca anel con unità a l é isomorf a n anel d endomorfism ëd sò strop abelian aditiv euclid a l era ën matemàtich nassù dël agc e mòrt dël agc a l ha travajà e mostrà a lissandria dantorn a la fin dël iv sécol agc vers la fin dël perìod elénich e l ancamin ëd col elenista o lissandrin a l é l fondador dla scòla matemàtica ëd lissandria për tanti sécoj la geometrìa a l é identificasse con sò travaj an sla geometrìa pian a e sòlida caraterìstica essensial an soa euvra a son le costrussion geométriche anté che minca neuva plancia a l é antrodovùa con dle régole për fabrichela a l ha dësvlupà la teorìa dle còniche giamblich a j atribuiss un tentativ ëd definì ël concet ëd nùmer tanme na colession d unità dij detaj ëd la vita d euclid as sa pòch o gnente a l é belfé ch a l abia arseivù sò prima anstrussion matemàtica a atene dai dissìpoj ëd platon e ch a sia stàit ciamà a mostré a lissandria da tolomé i soter ch a l ha regnà dal agc al agc a l é stàit magìster ëd tolomé ii filadelf as conta che na vira tolomé a l abia ciamaje s a i era na manera ëd rende sempie le dimostrassion dla geometrìa e euclid a l abia rësponduje che an matemàtica a i é pa na stra fàita apòsta pr ij re l anteresse prinsipal d euclid a l era vers la matemàtica pura stobeo a conta che un monsù ch a l avìa ancaminà a studié con chiel la geometrìa na vira amprendù sò prim teorema a l abia ciamaje cò i n avrai cand i l avrai amprendù tut sòn euclid a l ha antlora ciamà sò s ciav e a l ha dije daje na monedin a përchè chiel sì a l ha damanca ëd guadagné cheicòs da lòn ch a amprend antra ij sò arzultà euclid a l ha dimostrà ch a i son infinì nùmer prim euclid a l é un dj autor pì lesù dla stòria dl umanità l edission completa ëd soe euvre goernà a l é cola soagnà da i l heiberg e h menge euclidis opera omnia lipsia jelement a son la ciadeuvra d euclid cost euvra a l é formà da tërdes lìber a i në j é peui d àutri doi ch a conten o d àutri arzultà ëd geometrìa sòlida ma a son d autor posterior col ch a fa xiv a l é stàit ëscrivù da ipsicle ant lë ii sécol agc col ch a fa xv almanch an part a l é euvra dël vi sécol d un dissìpol d isidòr ëd milet la còpia pì veja ch a sia rivane a l é anviron dël e a l é conservà a la biblioteca vatican a durant l età ëd mes e l arnassensa a i é staje un përfond d edission ëd jelement an latin an àrabo e ant le lenghe europenghe a jelement a armonta ël métod ipotétich dedutiv an matemàtica a son na fondassion ëd la matemàtica tanme na teorìa sientìfica an definend ëd fasson esplìcita j ent ëd la teorìa tanme sercc àngoj drit rete paralele e via fòrt an fonsion ëd pòchi ent fondamentaj tanme pont rete pian che tutun a son antroduvù për mojen ëd definission tautològiche o ëd frase ilustrative e an fasend na lista dj afermassion ansima a costi ent ch a devo esse acetà sensa dimostrassion ant ël prim lìber djelement a i son sinch ëd costi postulà tuta àutra afermassion ch a rësguarda j ent geométrich a peul e a dev esse acetà mach s a i n a i é na dimostrassion dle definission a son ësmonùe a l ancamin ëd minca lìber ant ij prim quatr lìber djelement a son cujì ij teorema prinsipaj ëd geometrìa pian a ël prim lìber a conten la teorìa dl ugualiansa e dl equivalensa dij polìgon lë scond motobin curt a trata l ansidita àlgebra geométrica conforma a la terminologìa ëd zeuthen ant ël ters a i son le propietà dël sercc e ant ël quart cole dij polìgon regolar ël quint lìber e ël sest a conten o la teorìa dle proporsion ch a armontava a eudòss spantià a le grandësse incomensuràbij ij lìber dal set al neuv a trato d aritmética an forma geométrica ël lìber des ël pì longh ëd tuti as òcupa dj incomensuràbij dësvlupand j arzultà ëd teetet ij tre darié a trato dla geometrìa sòlida antra ij vàire tipo ëd dimostrassion che euclid a deuvra a i son la dimostrassion për assurd miraco d adoss eleàtica cola për esauriment e la dimostrassion gràfica a l é un a dj euvre pì amportante d òtica antica a trata dla vision direta l euvra a l é rivane an lenga greca an doe version la prima a l é soagnà e comentà da teon lissandrin ant ël iii sécol agc ma as sa nen quant a sia fidela al test originari la sconda ch a smija pì gënita a l é stàita artrovà mach an dij temp recent la nossion fondamental ëd la teorìa a l é cola d àngol visiv visadì n àngol formà dai doi raj visuaj ch a passo për j estrem dël segment considerà e ch a arpresenta na grandëssa real ij raj visuaj che a parto an linia reta da l euj a formo un còno visiv e a son arpresentà ëd fasson matemàtica coma dle semirete a l anterior dël còno as admët na distribussion discreta dij raj visuaj an nùmer finì donca a i é ëdcò n àngol visiv mìnim sota l qual gnente as peul ës ciairesse euclid as buta donca da la part ëd la teorìa emissionista dla përcession visiva j ipòtesi dla teorìa a fortisso dle corëspondense sempie antra le përcession visive e ij fass ëd raj visuaj ch a colpisso j oget ës ciairà an arduvend an particolar la grandëssa aparenta dj oget a soa grandëssa angolar stabilenda na filonghera ëd sinquanteut teorema a mostra coma ëdcò le përcession visive a peulo esse analisà con ël métod sientìfich lòn ch a ven a esse assè belfé dagià che da la mira ëd soa strutura anterna la teorìa a peul esse considerà na branca dla geometrìa prima d ancaminé con j enonsià e le dimostrassion dij teorema ëd l òtica andasend dapress a l istessa costrussion metodològica djelement euclid a fortiss set premësse le prime doe premësse a definisso j utiss ëd sò model j àutre sinch a fisso le régole operative visadì ij raj a së spantio ëd fasson radial e leugn quant as veul me conseguensa dla prima premëssa as definiss che la figura ch a deriva da la distribussion dij raj visiv a l é un còno sòn a smija esse na diciairassion da part d euclid d adesion a la teorìa emissionista dla përcession visiva as fortiss che la dimension aparenta dj oget a dipend da l àngol visiv se doe premësse a pòstulo che lë stim ëd la posission relativa dj oget a dipend da la posission dij raj ch a formo l àngol visiv a fortiss che l arzolussion visiva a dipend da la quantità d àngoj sota la qual a së s ciàira la còsa ëd cost euvra a l é rivane mach na tradussion àraba dëscoatà a paris e publicà da woepcke dël ël tipo ëd problema tratà a l é col dë spartì na plancia assignà për esempi un triàngol un paralelograma un quadrilàter un sercc o na plancia delimità da n arch ëd sercc e doe linie rete për mojen d un a o pì linie rete an part uguaj o ch a l han un rapòrt prefissà l un a con l àutra o con d àree assignà euvra an quatr lìber sità da apolòni archimede e pap euclid a ciama ancor le còniche son sò vej nòm session d un còno a àngol drit a àngol mocc a àngol aùss a l é stàit apolòni ch a l ha daje ij nòm ëd paràbola ipérbol eliss galen galnos an grech antich galenus an latin a l era un médich dl antichità nassù a pérghem al di d ancheuj bergama an turchìa anviron dël e mòrt a roma o miraco an sicilia anviron dël d g c dle vire a l é ciamà clàudi galen claudius galenus ma ël cognòm clàudi a l ha pa d atestassion e a l é dovù a n eror djë studios arnassimentaj fieul d un matemàtich a l ancamin a l ha coltivà la filosofìa për peui adressesse a la medzin a a parte dal doi agn apress a l é andàit a smirne pr ëscoté le lession ëd pélop un médich arnomà e a l ha ancor aprofondì lë studi a corint an fenicia e an palestin a a la fin a l ha visità l avosà scòla médica d lissandria a vintessinch agn a travajava già prima a pérghem tanme sirògich dij gladiator peui a roma anté che an pressa a l ha vagnasse na riputassion ëd diagnòstich e a l é vnù amis ëd chèidun dij pì àut fonsionari dlë stat dont ël cónsol bétus e ël futur amperador sever vàire ëd costi përsonage altolocà a andasìo a soe lession e a soe dimostrassion rintrà a pérghem dël pr ëscapé a n epidemìa ëd pest s ciopà a roma dont chiel midem a conta che ij còrp dij malavi a j ero socrolà da na toss rabiosa as ampinìo d brosse e sò fijà a spussava a l é stàit tòst ciamà torna andaré për compagné l amperador march aureli ant la spedission contra ij marcomann chiel a l é però riussì a filessla e a fesse assigné al servissi përsonal dël giovo còmod fieul ëd march aureli e a l é stabilisse torna a roma i conossoma pa vàire d àutri detaj ëd soa vita a smija ch a fussa a roma durant ël feu dël cand vàire ëd soe euvre a son andàite brusà e a fasìa ancor lession al temp ëd l amperador pertinas galen a l é stàit sempe na përsonalità an vista nen mach për soa vajantisa fòra d discussion ma ëdcò për sò adret travaj ëd propaganda përsonal e për le brusche polémiche con ij colega chiel a fasìa part ëd gnun a scòla an particolar ma da na mira filosòfica a preferìa l aristotelism a l é stàit autor d apopré tratà scrivù an grech e ëd chiel as conòsso ij tìtoj ëd euvre bon a part rivà fin a al di d ancheuj ëdcò an tradussion latin e o àrabe chiel midem a l ha compilà na lista pistin a dij sò travaj a propòsit ëd mie euvre auténtiche an arvendicand ëdcò ëd test che coma a conta chiel a l avìa consignà a d amis e anlev sota forma ëd nòte sensa buteje sò nòm e che d àutri a j ero atribuisse a lor con omission gionte o cambiament scasi tuti ij sò scrit a j ero andàit ëspërdù an euròpa ossidental apress la division dl amper roman tutun a son ëstàit virà an àrabo e anviron dël sécol ch a fa xi ël methodus medendi e lars parva ciamà ëdcò microtegni a son ëstàit arcostruì an version latin e da sorgiss àrabe dël sécol ch a fa xv ël cànone ëd galen a l é stàit completà da jë scolar umanista soa atività dë studios a l é stàita motobin granda e dij sò travaj nen médich an na resta na frassion assè cita a l ha scrivù dë studi filosòfich a propòsit ëd mie euvre auténtiche a massion a tratà ëd filosofìa pura dont dij coment a le categorìe e a janalìtich d aristòtil e al timeo e al filebo ëd platon retòrich gramaticaj e a l ha spantià soa conossensa ant un përfond ëd setor dla medzin a a l ha scrivù sinch tratà an sla comedia antica ch a son andàit ëspërdù a l é angagiasse ant la spiegassion d euvre ipocràtiche a l é ocupasse ëd notomìa e fisiologìa a propòsit dla notomìa pràtica polissìa dietética farmacologìa patologìa diagnòstica për contra sò anteresse për chirurgìa e ginecologìa a l é stàit pì cit a diferensa dla pì part dij siensià lissandrin galen a l ha sempe praticà la profession an dispresiand pa l aspet aplicativ e professional dël savèj teòrich cost ategiament a l ha concorù a la riqualificassion dla pràtica médica an slontanandla da cola ch a l era mach l arserca dla terapìa sòn a implicava che për ël dotor a i era damanca ëd conòsse bin j arzultà sientìfich e teòrich sia ant ël camp notòmich e fisològich che an col lògich e filosòfich për ëd sécoj galen ël médich pì avosà dij temp antich apress ipòcrat e ël cò dla medzin a antica a l é stàit n autorità sia médica che filosòfica tradussion latin e dij sò test a j ero studià ant le scòle médiche fin a a l ancamin dël sécol ch a fa xix galen a arpresenta na sìntesi original ëd tuta l arserca médica precedenta dont a dëscut ëd fasson minussiosa le vàire teorìe chiel midem a arconòssìa sò débit vers ipòcrat e vers ij notomista lissandrin an chiel as ancròsio vàire esperiense colturaj la teorìa platònica ëd l ànima e dla divinità tanme organisatris ëd la natura la dutrin a aristotélica dle càuse an giontand ne na quinta cola modal ma an dasend pì amportansa a cola final a la qual tute j àutre a son subordinà la spiegassion clìnica dij temperament ëd rèis ipocràtica ch a l é butà an sël cont ëd la prevalensa dij quatr umor lìquid orgànich afel nèir afel giàun flegma e sangh ch a corëspondo ai quatr element e a le quatr qualità dla tradission eleàtica tèra sòlid eva lìquid aria frèid feu càud minca fonsion orgànica scond galen a l ha la propietà dl atrassion e dl arpossament për mojen dle quaj as forma l unità ëd qualsëssìa natura minca fonsion a l é fàita parte dal calor ëspòtich ch as treuva ant ël cheur a i peui në spìrit psìchich ch a régola le fonsion animaj sensassion e moviment volontari la terapìa a l era concepìa tanme n arcuperassion dl echilibri dj umor contra la dutrin a ipocràtica a j ero dzortut sotlignà j alterassion dij sìngoj òrgo tut sòn a dipendìa da soa concession orgànica dël còrp conforma a la qual minca part a peul esse capìa mach coma fonsion dël tut sò métod a tend a dé a la siensa médica na strutura rassional fondà an sël process dimostrativ ma sensa dësmentié l anvestigassion empìrica la dimostrassion a l é tal përchè a arpòrta na còsa ai sò element prim ch a resto voajant a la sensassion o a l antëlet e a na s ciairiss le liure causaj soe arserche an notomìa a son ëstàite le mej ëd l antichità për soa completëssa e precision an antroduvand la dissession an sj animaj sumie crave e crin galen a l ha anandià lë studi comparà dij nerv e dij mùscoj dla condussion nervosa e dla contrassion muscolar dont a l ha fàit la distinsion ëd soa dobia fonsion volontaria e involontaria a l ha spiegà la sircolassion dël sangh coma prodovùa da lë spìrit vital ël sangh a traspòrta le sostanse nuritive surbìe da lë stòmi e da l antestin fin peui trasformà dai condot biliar e a la fin dovrà a la periferìa për la chërsùa l alimentassion e l atività soe arserche an fisiologìa a son ëstàite arvolussionarie a l ha descrivù ël cheur con ij sò tre seuli ëd fibre e soe vàlvole e a l ha armarcà che la sostansa cardìaca a l avìa ëd caraterìstiche diferente da cola d un mùscol ordinari un a ëd soe contribussion pì grande a l é d avèj fàit vëdde che j arterie a conten o d sangh e nen d aria tanme la scòla lissandrin a a l avìa mostrà për pi che quatsent agn me ch a l ha sot lignà harvey galen a l é andàit davzin a comprende ël prinsipi dla sircolassion minor a conossìa ëdcò l usage dla canëtta galen a l ha ëdcò analisà diverse maladìe dont l insuficensa ëd cheur ël diabete la cioca dël fìdich la polmonìa la plevrite la mal ëd san gioann antërpretà a parte da d fator umoraj amportante a son ëstàite soe spiegassion dij quàder clìnich ëd le maladìe psìchiche isterìa malinconìa e manìe sempe an fonsion ëd na precisa sorgiss orgànica alterassion dij vàire umor a l ha studià j aspet fisològich dij sens e la fonsion dlë sperma e dle secression vaginaj an arlevand ël ròl ëd j umor për ël dësvlup dij caràter sessuaj scondari antra ij sò eror a i era la teorìa che ant ël cheur a i fusso dij cit përtus a travers dij quaj na part ëd sangh a passava dal ventrìcol drit a col ësnistr da banda ëd sò travaj médich galen a l ha un pòst assè anteressant ant la stòria dla religion e dla filosofìa a chërdìa ant un dé creator suprem ëd l univers an tute soe part a l avìa fissasse ël but ëd dimostré che j òrgo dël còrp a j ero an na relassion tant përfeta con soa fonsion ch a l era impossìbil anmaginé na mej organisassion parèj dapress ël prinsipi aristotélich che la natura a fa gnente ch a serva nen a l ha dësvlupà ël problema dle càuse finaj an vàire passage dij sò travaj galen a massion a giudaism e cristianésim ma sensa tròpa amirassion a acetava le laj naturaj ëd la filosofìa stòica ma a arfudava soe conseguensa astrològiche as consìdera che galen a l abia avù chèich anfluss an sël dësvlup ëd la lògica an efet chiel as limitava a aceté le dutrin e peripatétiche dij sò temp ma a l ha avù n ròl ëd trasmetitor ëd coste dutrin e për mojen dij sò travaj médich ch a j ero motobin lesù ant l età d mes e che donca a l han avù n anfluensa an sij métod e la filosofìa scolàstich filòsof siensià e giurista averoé abu walid muammad ibn ahmad ibn muammad ibn rushd a l era nassù a còrdoba spagna dël a vnisìa da na famija ilustr e a l avìa studià drit medzin a filosofìa greca e astronomìa mersì a l apògg d ibn ufail a l é intrà a la cort almohadita dël prinsi ysuf avosà për sò agiut al savèj a marrakech mersì a ysuf antra l e ël a l ha tnù vàire ufissi pùblich për cont dël calif almohad a sivilia e a còrdoba e a l é stàit giùdes e médich ëd cort tant che chiel as lamentava che ij sò viage për travaj a j lassavo pòch temp pr ëstudié dagià che antratant a scrivìa soe euvre filosòfiche ël sucessor d ysuf al mansr a l ancamin a l é stàit bin dispòst ant ij sò confront ma vers ël miraco për ëd rason polìtiche averoé a l é stàit mandà an esili an ampërzonand lo a elisna davzin a còrdoba soe euvre a son ëstàite condanà e a l han proibì dë studié soa filosofìa pòch anans a soa mòrt a l é stàit riabilità e acetà a cort a l é mòrt a marrakech dël averoé a l é arnomà për ij sò vàire coment dzora aristòtil ch a son ëvnùit a conossensa dij latin dòp ël a disìa che la dutrin a d aristòtil a coincid con la vrità pì àuta e d aristòtil a vorìa esse l antërpret autèntich për sòn ij filòsof ëd l età ëd mes ch a lo apressiavo fòrt a lo consideravo ël comentator për ecelensa ij sò coment a son ëstàit virà an lenga latin a dël sécol ch a fa xiii e a son ëstàit gionzù ant le grande edission an stampa d aristòtil dij sécoj xv e xvi lòn ch a l ha giutà lë spantiesse ëd sò pensé a nojàutri a son rivane tre tipo ëd comentari ël grand coment apress ël anté ch a spiega fras për fras la metafìsica d aristòtil ël mojen andoa as lìmita a dé na spiegassion complessiva dël test ëd lorganon ëd la fìsica e dla metafìsica e ël cit coment o paràfrasi andoa a smon un resumé dël test d aristòtil sensa arportelo nen avenda a disposission la polìtica d aristòtil a l ha comentà la repùblica ëd platon a i é gnun comentari an sla stòria dj animaj antra ij sò scrit originaj a venta arcordé la distrussion dla distrussion na difèisa dla filosofìa da j atach ch a l avìa portaje al ghazl e an sla sostansa dël mond ch a trato dl union dl antëlet ativ con l òm ij tratà teològich esposission dij métod ëd dimostrassion ch a rësguardo ij dògma dla religion e tratà decisiv e esposission dla convergensa ch a i é antra la laj religiosa e la filosofìa a l ha ëdcò scrivù na granda euvra médica conossùa an euròpa con ël nòm ëd coliget da l àrabo al kuliyyt lìber dle generalità dij tratà ëd giurisprudensa ëd gramàtica e d astronomìa a l era stàit sospetà d esse autor dël tratà dij tre ampostor an comentand aristòtil averoé a ven a esse an contrast con le posission teològiche mussulman e ortodòsse an manera ancor pì frapanta che avicënna an vorend resté fidel sia a j esigense dl arserca filosòfica rassional che chiel a identificava con j arzultà dl aristotelism sia a l islam averoé a l é stàit ëmnà a afronté ël problema dij raport antra filosofìa e religion për tant temp a l é stàit considerà tanme un sostnidor ëd la teorìa dla dobia vrità l ansidit averoism ma an efet costa dutrin a as treuva nen an soe euvre chiel an efet a fortiss ch a i é mach na vrità cola dij filòsof dagià che costi a veulo sempe dle dimostrassion rigorose nopà ij teòlogh as contento ëd rasonament probàbij ëd tipo dialétich antant che la pì part dla gent as contenta ëd discors esortativ retòrich parèj ëd coj dël coran ëdcò ij filòsof parèj dij teòlogh e ëd tuti ij fidej a devo fé ij cont con ël coran ma a devo antërpretelo an manerà adatà a soa comprension visadì an preferend le dimostrassion filosòfiche sòn a j përmet ëd fortì na granda stima për la religion e al midem temp d arvendiché l autonomìa dl arserca filosòfica costa posission ch a l avrà grand séghit ant la filosofìa moderna a finiss për proclamé nen mach l autonomìa ma ëdcò la superiorità dla filosofìa an sla teologìa e a la finitiva ëdcò an sla fé dagià che a buta la rason filosòfica tanme darié àrbiter ëd l antërpretassion dij contnù dla fé a livel sientìfich averoé a l é contra la teorìa d avicënna dla creassion o emanassion dël mond da dé për chiel ël mond a l é etern parèj dla materia pensà tanme pura indeterminassion ch a conten an ambrion tute le forme a aceta nen la distinsion avicenian a d essensa e esistensa an giudicand che la composission ëd potensa e at a basta daspërchila a diferensié le creature da dé ch a l é at pur a diferensa da l antërpretassion neo platònica arpijà da avicënna a fortiss ëdcò che tut a l ha soa sorgiss da dé ëd fasson direta sensa la mediassion dj anteligense e dj ànime celeste ch a son ëdcò lor creà un a pr un a da dé an dzorpì a arbat a la psicologìa d avicënna stimandla nen conforma a lòn ch a l ha mostrà aristòtil averoé a fortiss an efet che sia l antëlet agent col ch a fa le forme anteligìbij che l antëlet passiv col ch a j arsèiv a son ùnich për tuti j òm a son dëspartì dai còrp e a coincido con l anteligensa motris dla sfera ch a fa des a i na ven che mach costa a l é inmaterial e donca inmortal antant che ant ij sìngoj òm a i é gnente dë spititual e as peul nen parlesse d inmortalità përsonal lòn ch a l é inmortal a l é mach l ùnich antëlet sia ativ che passiv l istess për tuta la spece uman a pì an particolar a riva a fortì che l antëlet ativ e passiv a son doi moment ëd na sola sostansa separà la conossensa ëd minca òm a l é possìbil dagià che le plance o fantasma otnùe për mojen dij sens a son rendùe anteligìbij da l assion ëd l antëlet separà costa spiegassion pijàita torna da l averoism latin a l é stàita criticà da tomà d aquin an de unitate intellectus contra averroistas la teorìa dl antëlet ùnich che an coincidend con la dariera dj anteligense celeste a l é etern parèj ëd lor a përmet a averoé ëd fortì l eternità dla spece uman a e l eternità dla siensa për lòn ch a rësguarda ij prinsipi prim e ij concet universaj a l é nen che costi a son conossù dle vire sì e dle vire nò ma a son sempe comprèis da l ùnich antëlet comun a tuti l umanità a l é l veìcol soasì andoa la lus dl antëlet a l é arvelà e fin ch a dura l umanità a i sarà sempe chèich òm ch a arseivrà costa lus an arpijand un paragon aristotélich averoé a parla dl antëlet agent tanme ël sol che an fasend ciàir an sij color visadì le plance sensìbij a rend la potensa visiva visadì l antëlet passiv bon a a arconòssie dagià che le plance sensìbij a son rendùe anteligìbij ant ël sìngol òm as peul disse che la conossensa anteletiva a ancàpita ëdcò an chiel sì e che donca chiel sì a partìssipa bele che mach ëd fasson transitòria a la conossensa anteletiva costa partissipassion a l é d àutra part la sola manera dont ël sìngol òm a peul partissipé a l inmortalità le sìngole ànime uman e a son mortaj e donca a peulo nen dzorvive a la dësblura dël còrp eterna e inmortal a l é la siensa dont j òm an soa vita a peulo partissipé ëd fasson transitòria parèj a rivava ëdcò a neghé la libertà lhtel des invalides a l é un compless monumental d edifissi ëd paris ch a formo un quadrilàter largh méter e longh a l era n ospidal militar e a l é stàit costruì për órdin ëd luis xiv antra l e l su proget ëd libéral bruant l architet ëd la salptrière parèj dla salptrière a l é n edifissi sever articolà an tante ale ch a formo vàire cort a l anterior l htel des invalides a òspita ël musé dl armada e ël musé dle machëtte dj arcostrussion ëstòriche la fassada dël còrp prinsipal ch a dà a nòrd a smon quatr órdin dë fnestre e as duverta al sènter con un grand portal jònich a arcade con dëdzora un riliev ëd guillaume coustou dël arfàit torna ant ël ch a arpresenta luis xiv a caval trames a le statue dla prudensa e dla giustissia l ala sud a serv da fassada a la cesa ëd san luis des invalides a tre navà con ëd tribun e an sle navatele ch a goerna vàire testimonianse an arcòrd dij grand soldà dl amper sò còro a resta tacà a col dël dme des invalides na ciadeuvra baròca ëd sigura l euvra pì amportanta ëd tut ël compless costruì da jules hardouin mansart antra l e ël ël dme a l é n edifissi a pianta quadra con fassada severa a doi órdin l un dzora l àutr ëd colòne dòriche e corinse fronton triangolar e cùpola andorà d recent ampostà ansima a n tamborn àut a colòne cobià a l é àut méter l antern a cros greca con capele ai canton ch a goerno vàire monument funerari a d òm avosà tanme ël marchèis ëd vauban e ël viscont ëd turenne a l é faussà ant le proporsion për avèj përdù sò sènter focal an efet an sël paviment pròpe sota la cùpola louis visconti a l ha fàit duverté la nicia ch a òspita la tomba an pòrfid ross ëd napoleon bon a part con dódes vitòrie monumentaj ch a j fan la vijà scurpìe da james pradier e ch a simboliso le prinsipaj vitòrie napoleòniche ël còrp ëd napoleon a l é stàit trasportà dël da l ìsola ëd sant élena vers la fin dj agn dantorn al giornal ij brandé la neuva generassion ëd poeta piemontèis as gropa ansema ant la companìa dij brandé ch a l ha an pinin pacòt sò animator prinsipal ël but a l é ëd porté la poesìa a livej pì àut e madur che coj ch a l avìo caraterisà la generassion birichinòira la prima proclamassion pùblica dla constitussion dla companìa a l é dla fin dël ant n artìcol ëd pacòt surtì ansima a la rivista italiana di letteratura dialettale antant che soa prima manifestassion coltural dla fin dël a l era stàita la publicassion ëd n archeujta ëd dissèt poeta piemontèis për onoré ij sent agn dla nàssita ëd mistral ai d avril dël la companìa a l é ëdcò constituisse con n at ofissial në strument dël nodar giovanni battista picco scrivù an presensa ëd dumini badalin milo bré giuseppe gastaldi alfredo nicola censin pich michele ponte armand motura oreste porello da soa nàssita e fin a al di d ancheuj la companìa a l ha fàit chërse generassion ëd poeta e a l ha soagnà an manera direta o indireta vàire amportante inissiative ëd tua e valorisassion dla lenga e dla coltura piemontèis dzortut ant ël camp editorial n esempi a son ij giornaj ij brandé musicalbrandé piemontèis ancheuj palass madama a l é l antich castel ëd turin a resta an piassa castel as ciama parèj përchè a l era la residensa preferìa dle madame reaj cristin a ëd fransa e gioana batista ëd savòja nemours a l é n ansem architetònich ëd part fabricà an vàire époche ant ës leu sì al sènter dla banda oriental ëd la sità roman a a i era la pòrta decuman a dont le reste as peulo ancor vëdd se a l anterior la pòrta a l avìa goernà ëdcò ant l età ëd mes la fonsion d euvra militar e a soe muradure gulielm vii marchèis ëd monfrà a l ha fàit pogé na ca fòrta cand dël a l é vnù për quatr agn padron ëd turin la ca fòrta a l é peui passà a tomà iii ëd savòja ant ël castel dit ëd pòrta fibelon a da filii belloni përchè un bellonus de turre a l era restane propietari ant ël sécol ch a fa xi ij savòja prinsi d acaja ch a stasìo a pinareul a l han abità ëd tansantan durant ël sécol ch a fa xiv antra l e ël ludovich d acaja a l ha giontà a la veja fortëssa n ampi còrp a est con le doe tor a sëddes bande a imitassion ëd cole roman e durant l ocupassion fransèisa dël sécol ch a fa xvi ël castel ëd pòrta fibelon a a l é stàit bandonà ij goernador fransèis parèj che peui emanuel filibert e ij duca apress a l han preferì abité ant ël palass dël vësco lì davzin anté che peui a l é stàit costruì palass real palass madama a l é peui vnùit residensa real sede dël senat dal al e pì tard sede d arpresentansa dla comun a ëd turin al di d ancheuj a òspita ël musé cìvich d art antica ij doi fianch ëd l edifissi a smon o dj element architetònich dël ma a armonto tuti doi al sécol ch a fa xv la fassada darera archincà d bele trìfore e con dacant le doe tor dl età d mes a l é dl ancamin dël sécol ch a fa xv la covertura dla cort la creassion dël grand salon al prim pian torna progetà ant ël setsent da filippo juvarra e d àutre euvre ëd restaurassion a son atribuìe a carl ëd castlamont ch a l ha faje ant la prima mità dël ses sent da na mira architetònica la part pì anteressanta dël palass a l é la fassada prinsipal realisà antra l e ël da juvarra për madama real l element ciav dla composission a l é l órdin gigant che da l àut basament an bugnà a colega ël pian prinsipal a col mesanin dzorastant la fassada an soe part lateraj a l é antramesà d lesen e ch a dvento ëd colòne rainà ant ël còrp sentral na frisa avansà ël coronament a l é constituì da n àuta balustra archincà ëd vas e dë scolture ëd g baratta an tra ij bisó andrinta al palass a i son la grandiosa intrada decorà con dë stuch a tinte ciàire e lë scalon monumental a doe branche ëd juvarra j apartament ëd le madame reaj ël salon dël senat la fassada e lë scalon a l é mach lòn ch a l é stàit costruì d un proget pì grand ch a prevëdìa un front largh ël dobi ëd col dël di d ancheuj con doi còrp ëd fàbrica pì andaré a l é belfé ch a sia stàit l istess juvarra a coordiné ij travaj ëd mobiliament dj apartament ëd parada ch a smon o n esempi complet dla decorassion piemontèisa dij sécoj xvii e xviii a goerno ëd piture ëd miel dufour cignaroli guidobono oliviero graneri tapiss ëd demignot mobilia ëd piffetti la sentensa ëd rivàuta a l è un document dël relativ a na sentensa pronunsià dal vicari dl abà dël monasté ëd rivàuta a rësgoarda n ampromëssa d mariage nen mantnùa ël document a l è amportant përché a dimostra che as ancaminava a dovré ël piemontèis për ëd document legaj a l é conservà a l archivi dë stat ëd turin la presentassion dël vicari fra anthony bara de cher prior zostrer de lo monaster de li saynt apostol zoe de sanct peer e de saynt andrea de rupp vuauta de l ordem de cistel e de lo vescovà de turin gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese lat ëd poirin a l é un papé dël d otóber dël che a l é goernà ant l archivi comunal ëd poirin ël document a l é amportant përchè a dimostra che as ancaminava a dovré ël piemontèis për ëd papé legaj un tòch dël document se d bia elezer quatri òmi inter lo present consegl li qual debiun ander a la soa presentia per part de la comunità a deuerlo re n gratiar de tant bon amor e de tant bin ch el demostra como segnor benign chi ama la iusticia e la rason gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese jordinament ëd droné a l ero la régola dla companìa dla dissiplin a ël document original a l é conservà da la confratèrnita ëd droné e a l è datà a la metà dël quatsent un dij capìtoj lo sexto capitulo trata de audire la messa e la predica zò è che omni frel dé oder omnia semana doe mise e tuta vòta che se faza predicació sia in la dicta casa de la disuplina on sia in la giesia parrochial sarvo se nò fusa per nessesità ant l istess còdes as treuva la lauda ëd droné gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese ant ël quatsent ël latin a riussìa pì nen a basté për traduve la lenga ëd tùit ij dì ant ij document dël temp as treuvo tante parole piemontèise che a son stàite pen e latinisà si a son arportà cheich esempi gavà da n inventari dël castel ëd rìvole dël la prima paròla a l è l original latinisà la sconda a l è la parola piemontèisa d ancheuj amboczorium ambossor botallos botal botaj bouc boch paròla che a riva diretament dal séltich germanich o fin a da l indoeuropengh crota cròta etc gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese ël tuchinagi a l é ël moviment d arvira dij tuchin paisan e montagnin dël canavèis e dla val d osta che da la fin dël sécol ch a fa xiv a mità dël sécol ch a fa xvi a combato contra jë sgnor an vàire bataje ël moviment a pija l andi da arvire ch a i ero staje an auvergne e lengadòca a ancaminé dal an conseguensa dle crisi econòmiche dla mità dël tërzent agravà da le devastassion dla guèra dij sent agn e da le taje esagerà dla coron a si batibeuj a son ëstàit crasà con violensa dantorn a j agn otanta da gioann ëd valois duca ëd berry ij prim episòdi an piemont a son j arvire ëd biela e d andorn dël e dal la flin a dla popolassion a s ciòpa an canavèis e val d osta j arvirà a treuvo l apògg an fonsion anti savòja ëd teodòr ii marchèis ëd monfrà le bande ëd tuchin a son formà da d disperà ch a j ero tratà parèj d utiss o ëd bes ce ma l arvira a së spantia e la sitoassion as pasia mach vers ël cand jë sgnor a rivo a n acòrdi con le comunità e medeo vii a j fa da garant ij ribej pì ostinà a son pendù për evité che l fenòmeno dël tuchinagi a podèissa arpet se ël cont ross a arforma ël sistema fiscal an sbassand le taje ël perìod dlë scond tuchinagi a s ciòpa vers ël e a dura pì d sent agn le lòte a son dzortut an val soana anté che ij montagnin a s arviro a le prepotense dij nòbij dòp vàire ondà ëd repression arvire e ricomposission tra le part ant ël ël duca ëd savòja a dà sò përdon aj ribej e a promet che ij nòbij a l avrìo pì nen molestà ij montagnin ël moviment pian pian as dëstissa ma a resta d arferiment ideal për la popolassion ël santuari dla consolà a l é an piassa dla consolà a turin as chërd ch a sia stàit fondà da re arduin as treuva anté ch a i era na cesiòta consacrà a sant andrea dësblà aj temp dj anvasion dij visigòt dla cesa pì antica a i resto chèich part anglobà ant le costrussion pì tarde andrinta a sa cesa a i era na mistà dla madòna ch a l era spërdusse as conta che un di un bòrgno ëd brianon a l avrìa avù n aparission dla madòna e che chila a l avrìa arcomandaje d andé a turin për podèj torna s ciairé rivà a turin an sël leu dla veja cesiòta ël bòrgno a l avrìa torna podù vëdde e a l avrìa s ciairà la mistà përdùa dla madòna a l ancamin dël sécol ch a fa xvii la cesa a l era stàita restaurà da ascanio vitozzi për memòria dël miràcol dal al a l han costruì la cesa ch a i é al di d ancheuj sij dissegn ëd guarino guarini dël ël presbiteri a l é stàit agrandì e a l han faje n autar neuv su proget ëd filippo juvarra dël a l é la neuva fassada ëd pietro anselmetti e dël l agrandiment dël presbiteri cudì da carlo ceppi andrinta la cesa a cudiss d euvre ëd perucca clemente sécol ch a fa xix ëd moncalv sécol ch a fa xviii ëd crosato e ëd gonin ant la capela a snistra dël presbiteri a son goernà doe bele statue ëd vincenzo vela dël ch a figuro j argin e marìa teresa e marìa adelàide an ginojon da banda dla cesa a s àossa ël cioché d sant andrea dël sécol ch a fa xi ùnich esempi ëd romànich ch a i resta a turin durant la restaurassion dla cesa ant ël a son ëstàite dëscoatà dle reste ëd na tor angolar dla sinta roman a durant ij bombardament dij d ost la part esterna dla capela a drita dl autar magior a l era drocà con dann për l autar magior e la canònica antra contrà giulio e la cort a l era stàita dësblà dàita na sequensa ant në spassi métrich as dis che sa sequensa a l é na sequensa ëd cauchy o ch a sodisfa l criteri ëd cauchy si për minca nùmer real a i é n nùmer natural n tal che për tuti ij naturaj e la distansa an tra e a l é pì cita che butoma për esempi che a sia nen dechërsenta e limità dëdzora sòn a veul dì che si a fussa nen ëd cauchy a i sarìa tal che an particolar pijà n i trovoma taj che pijoma adess i trovoma taj che andasend anans përparèj i trovoma na sot sequensa tal che contra l ipòtesi ëd limitatëssa për esempi consideroma la sequensa definìa ëd fasson andutiva da la régola ëd cauchy o criteri dla rèis a l é un criteri për la convergensa dle serie ch as considera na sequensa ëd nùmer reaj positiv e ch as denòta antlora la régola ëd cauchy a fortiss che si l la serie a divergg an efet ant ël prim cas i l oma che a la finitiva la serie a l é magiorà da la serie geométrica con ch a convergg ant lë scond cas për na quantità infinìa d ìndes n e donca ël tèrmin general a l é nen infinitésim e la serie a divergg an particolar a i na ven che si antlora la serie a convergg antant che si antlora la serie a divergg noté che si cost lìmit a i é ma a l é as peul disse gnente a propòsit dla convergensa dla serie visadì e la serie a convergg dagià che la serie a convergg i l oma ma la serie a divergg i l oma ma la serie a convergg matemàtich nassù a beaumont de lomagne davzin a montauban ël d aost dël mòrt a castres davzin a tolosa ël ëd gené dël sò pare dominique a l era un rich plissé parèj fermat a l ha podù profité ëd n educassion privilegià al monasté fransëscan ëd grandselve apress a l ha studià a l università ëd tolosa fermat a l ha fàit ël magistrà e dël a l é stàit nominà consijé al parlament ëd tolosa butandse an evidensa për soa conossensa legal dritura ëd comportament e clemensa dël a l é pijasse la pest e soe condission a j ero tant greve che sò amis bernard medon a l avìa fin a nonsià a vàire colega ch a l era mòrt peui però a l é varì për amusesse fermat as ocupava ëd matemàtica però a publicava pòch dij sò arzultà che ëd sòlit as limitava mach a sbossé e a comuniché ai sò vàire corëspondent dont a i ero blaise pascal christiaan huygens kenelm digby e john wallis l ùnich matemàtich con ël qual fermat a mantnìa dij contat regolar a l é stàit però marin mersenne a l é stàit ëdcò un lenghista antra soe contribussion a i é në sbòss dla geometrìa analìtica surtì n ann prima dla geometrìa ëd descartes e në studi anteressant an sij problema ëd màssim e mìnim ch a son un prim esempi ëd càlcol dle variassion da cost ëstudi a i ven ël prinsipi ëd temp mìnim për la propagassion dij raj luminos o prinsipi ëd fermat dont a peulo derivesse le laj dla rifrassion ant jë scrit ëd fermat dzortut an soa corëspondensa con pascal as artreuvo ëdcò ij prinsipi dla teorìa dla probabilità a l é stàit un precursor ëd l anàlisi infinitesimal ël setor andoa fermat a l ha dàit soe contribussion pì amportante a l é stàita la teorìa dij nùmer dont a l é considerà ël fondador ëd la teorìa moderna an soe nòte a laritmética ëd diofant a enonsia na caterva ëd teorema an ësbossand ne mach la dimostrassion coma a l era costumà a fé ëd tuti costi teorema dont ël pì avosà a l é l ansidit darié teorema ëd fermat a l é peui stàita trovà na dimostrassion për da bon tutun dantorn al a l ha congeturà che tuti ij nùmer dla forma a son prim ma costa congetura a l é fàussa dël a l ha trovà che e a son nùmer amicaj piemontèis ancheuj a l é un mensil ëd poesìa e d coltura an lenga piemontèisa soagnà e cudì da d litrà ch as arfan a lë spìrit dla companìa dij brandé but dël giornal a l é col d esse na testimoniansa viva dla vitalità dl ànima piemontèisa e d ufrì ai piemontèis vej e neuv l ocasion ëd conòsse e d pijé cossiensa dij valor dla richisia e dj arsorse spirituaj dla gent ëd piemont ël d otóber a na ciambrea dij brandé tnusse a vila lascàris ëd pianëssa milo bré censin pich e remo bertodatti a nunsio la nàssita dël giornal ch a ancamin a a seurte con ël nùmer dë dzèmber ant ël prim consèj ëd redassion a i son ëdcò carlo dardanello luciano gibelli rico gulin e pierin rossi diretor a l é milo bré dal nùmer ëd gené dël l arvista a l ha cangià la vesta gràfica ancheuj ël pressident a l é corrado marra ël diretor responsàbil a l é milo bré ël comità ëd redassion a l é formà da corrado marra augusto dellavalle michele bonavero carlin porta claudio santacroce ferdinando viglieno cossalino romano fea beppe lachello olinto ricossa annamaria carle l ampostassion gràfica a l é ëd beppe lachello ignassi ìsler ignazio isler a l é stàit un poeta motobin amportant ant ël set sent piemontèis a l era nassù a turin ant ël e a l é mòrt al convent ëd santa marìa dle grassie a la crosëtta che antlora a l era na borgià fòra d sinta un a dle pì pòvre dla sità anté ch a l era parco ël aost coste dàite ëd nàssita e mòrt a son nen sigure ma a son cole ch as peulo deduve da dle nòte a doi manuscrit ëd soe canson ch a fan part dël fond patetta goernà a la biblioteca apostòlica vatican a ëd roma ìsler a l era ëd l órdin dij trinitari caussà sò géner caraterìstich a l era ël tòni a l é l autor ëd pì che canson an piemontèis mèj conossùe com tòni ij tìtoj ëd chèich canson doi vers ch a l ha d manere e tut ël deuit ch a l ha un borich a plé ij bëscheuit as parla ëd na bruta tòta as parla ëd na fomna nen contenta dl òm l achit dël tòni che cagnin a che disperassion sì sì dime pure ch i son un tavan sensa ch i giure la gent a crëdran l achit dël tòni col famos pais d cocagna a l é peui un bon pais gnun lavora la campagna pur a smija un paradis lì chi veul fé l gargh lo fassa j é pa gnun ch a l ambarassa l achit dël tòni j é la fija d martin potagi desgagià com un pajé l ha stant agn e davantagi s é vojusse marié l achit dël tòni aspeta bërtromé còs has to pensà d fé d volèime pianté lì nò nò mè corin bel achieta tò server t avras pa për chiteme un cheur così crudel l achit dël tòni orsù voi àitri tuti dla brigada guardé la pòvra doja a sté dë bada è lo pa na vërgògna a divlo an rima ch i në fase tuti sì pòca stima l achit dël tòni che bela trastulada sentila atentament lucressia gelofrada l ha fàit sò testament durvì pur bin j orije scoté ste drolarìe son còse tant da rije da feve tombé ij dent l achit dël tòni da noté ij passà lontan s ciancher e drochero l ha na gòj barba giròni ch a fà d sàut com un cravieul sui trant agn d sò matrimòni finalment a l ha avù un fieul për piasì ch lo lì ha faje fur da rije da crëpé an sautand s ciancher le braje ch a j drochero giù sui pé l achit dël tòni scoté se pur v agrada sta bela novità le fije d gelofrada son tute arcapità sotrà ch a fur la mare s é manegià l pastiss tra amis e tra compare për deje dun a ardriss l achit dël tòni chi stà amis con le fumele n avrà mai sò cheur content a son tute tante vele ch a van secondand ij vent seve nen ch a son d volpasse e d serpent stromà ant ij fior i starì sempre ant le strasse an fërtandve ansem a lor l achit dël tòni dì ampò voi àitri nòne rupìe fin sul nas tra nòre e tra madòne s a i é mai stàit la pas dì franch e nen da farde viré pa la frità ch i passe për busiarde s i neghe sta vrità chèich vers dël tòni con la mia mòla i vad vagnandme con pòch stent sovens quàich parpaiòla a l é la sconda part dël tòni an sël moleta a l é na canson vinòira bin conossùa chèich vers dël tòni i na treuvo con stent e particolarment an testa dle fumele chèich vers dël tòni carieve mai d fumele né fomne né matòte andand a le gargòte ché a son mach d ambarass chèich vers dël tòni doranans chi veul mariesse ch a procura d atachesse a j orije sta canson chèich vers dël tòni ogni ca s i rifletomo l é giomai un ospidal chi patiss dolor ëd gomo chi l é sbors com un caval chèich vers dël tòni sti gridlin dacant a le sgnore sfrontà com ëd tupin guardé com ch a stan che d vërgne ch as fan l achit dël tòni a i é tante vedovele për parlé così an comun ch a procuro d fé le bele për torné gabé quaicun mi m antendo dì dle giovo pa dle veje bombonà coste i j lasso sté che brovo ant l breu dla carbonà l achit dël tòni am fan rije quand i penso a sti vido an namorà già tùit gris e ch a comenso esse fiap e sgangherà pur a veulo é la pa dròla comparì da gilicat e fé ij dru con tanta tòla com a fan d istà ij galat as parla ëd na monia nen contenta chèich vers dël tòni përchè mi stagh mach sì për compì dontrè cure as parla d un frà nen content chèich vers dël tòni ché l méj ripiegh sarìa tute ste bigotasse campeje là aj crovass l achit dël tòni stevo brombo a l ha tre fije ch a son tute an namorà a son nen tre maravije ma gnanch da campé ant la stra un a é bionda l àutra é brun a l àutra dël color d café a vorrìo trové dun a quaicadun ch à j volèiss pijé l achit dël tòni mare mare deme ardriss vëdve nen com i patiss feme ampò nen tant stenté ch i peuss pa pì nen speté deme prest feme l piasì quaich bel giovo për marì l achit dël tòni mi vorrìa marideme ma j heu por d angavigneme e carieme d una cros che l fumlam pijà com si sia l é na serta marcansìa ch andvinela l é scabros soa euvra a l é mai stàita publicà antramentre che chiel a l era viv na prima edission mach ëd canson con ël test purgà a l é surtìa dël stampà da maurizio pipino la prima edission antrega a l é dël gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese giovan giòrs alion giovanni giorgio allione an italian a l é ël prim scritor ëd talent dla literatura piemontèisa michelàngel picone a l ha definilo ël pendant an tèra piemontèisa dël ruzante l alion a scriv an piemontèis astësan ma dcò an fransèis e an latin macherònich soa euvra as inseriss ant la tradission ëd la literatura fransèisa dësmentioma nen che antlora la sità d ast a fasìa part dij possediment ëd la ca d orléans dal e donca j euvre literarie e teatraj d oltralp a duvìo esse pitòst conossùe ant l astesn ëd chiel as sa pòch a l era un nòbil e a l é vivù an ast a l é nominà ant në strument d un nodar ant ël a l é stàit ant ij mémber dël consèj ëd chërdensa visadì ël consèj comunal d ast ant ël e ant ël antra l e ël a l ha avù dal re d fransa fransesch i l ufissi ëd capitani dla pì gran fortëssa d ast ël castel ëd mont rainé l ùltima notissia che as sa ëd chiel a l é dël dël alion a l ha fàit stampé a soe spèise l opera jocunda che a l ha costi contnù gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese comédia an piemontèis da l opera jocunda ëd giovan giòrs alion farsa de zohan zavatero e de biatrix soa mogliere e del prete ascoso soto el grometto ël grometto dël tìtol a l è ël ghërmo un dij përsonagi a l è un prèive che a la fin a andrà a finì sota al ghërmo e vorrea pur ch o feissi tant s o ve piasis che steiiso ansem a solaz pr una oretta e trem sì s ciat d amor quant e m aròrd di vòsg fag e s me remòrd la consientia ch e ne pòs fer col chi besògna a satisfer part del me debit gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese epicur a l era un filòsof nassù anviron dël agc an na famija ëd colon atenèis a samo andoa sò pare neocles a l avìa tramudà na desen a d agn prima dël a l ha visità atene cand senòcrat a l era cap dë scòla dl academia platònica e aristòtil a dirigìa ël liceo ma tòst apress a l ha argionzù sò pare a colofon soa formassion filosòfica a l é donca nen avnùita a atene giumai dominà da le grande scòle d orientament idealìstich a l é avnùita pitòst ant l ambient jònich prima a mitilen e peui a lampsach andoa a l era ancor viva la tradission naturalista e materialista ch a fasìa arferiment a anassàgora e dzortut a demòcrit a sarìo stàit pròpe jë scrit ëd demòcrit a cisselo a la filosofìa ël prinsipal dij sò magìster a l é stàit an efet un democriteo nausifan ëd colosson dël epicur a l é tornà a atene për fondé soa scòla ciamà giardin che an efet as trovava ant ël giardin ëd soa ca già da sùbit la scòla d epicur a l é butasse an contrast esplìssit e violent ant ij confront ëd l academia e dël liceo nen mach a livel dutrinal ma ëdcò da na mira organisativa al contrari ëd cole là a l era duverta ëdcò a fomne e s ciav scasi a sotligné sò arfud a identifichesse con la matris aristocràtica dle filosofìe idealiste tutun la polémica epicurea a l era adressà nen tant contra l pensé madur d aristòtil ma contra col dij sò achit d antonassion platònica che antlora a l era motobin pì conossù da antlora la vita d epicur a l é dësrolasse andrinta a soa scòla fin a a soa mòrt avnùita a atene dël agc a cap ëd la scòla a l ha suceduje ermarch epicur a l é mai mariasse ma a l era moros ëd n etera leonsia an efet a disìa ch a l era debitor ëd soe teorìe dël piasì a leonsia e ëdcò a n àutra etera dànae a l era na përson a motobin gentila ëd costume moderà e as disìa ch a mangèissa mach pan e formagg la dedission esclusiva dël magìster a soa scòla e dla scòla al magìster a l é tìpica dla condission dël filòsof e pì an general dl anteletual ant la neuva situassion polìtica e sossial dla grecia andoa che l autonomìa dle vàire sità soens a regim democràtich a l era stàita giumaj rampiassà dal podèj assolù dle grande monarchìe burocràtiche militar fondà dai sucessor ëd lissànder ël grand e gropà da na mira sossial a l aristocrassìa an efet epicur a l é ël prim grand filòsof ch a òpera an costa neuva situassion e sò pensé a na resta marcà ëd fasson ancreusa la polìtica e le chestion dël podèj a son giumaj pì nen a la portà dël filòsof e dla sità anté che chiel sì a viv al màssim l anteletual a peul esse admetù a la cort tanme orator e pedagògo si a arfuda ës ròl me ch a l é ël cas d epicur a i resta mach la segregassion ant la scòla e l arfud dla polìtica o mej ëd soe sfaussarìe da sòn a i ven la dita epicurea viv ignorà ch a veul sugerì che la gòj e l echilibri as peulo nen oten se ant ël turbij dj afé e dla vita pùblica bele che ël savi epicureo a pòrta n rëspet ancreus për la vita sossial l arserca ëd richisie dël sucess dj onor a l é rason ëd sagrin l arserca filosòfica a l ha për but ëd taparé via coste càuse ëd sagrin an dzorpì che soe intrade al podèj ël filòsof dij temp d epicur a l ha ëdcò përdù ël rapòrt diret con la siensa apress la fondassion dël musé ëd lissandria l arserca sientìfica as fa pì nen ant le scòle ëd filosofìa coma ai temp ëd platon e d aristòtil ma ant la granda anstitussion sientìfica che ël podèj real a cudiss con tant soen al filòsof a j resta antlora mach la mission an cost época d ancreus malasi sossial e anteletual d elaboré d andicassion moraj ëd forme ideològiche ëd cossiensa ch a oriento la vita dj òm costa a l é la mission ch a l é sernusse epicur për fabriché na costrussion sientìfica a venta prima stabilì un criteri ëd vrità për sòn la prima part ëd la filosofìa epicurea a l é la canònica visadì la dutrin a dël criteri ch a l é na teorìa dla conossensa e na lògica epicur a antërpreta la conossensa tanme un process material dont la natura a resta ant ël sens dël toch ij nòstri òrgo sensoriaj a son colpì da plance atòmiche scasi dle pluce ch as dëstaco da j oget e an na fan rivé la forma dagià che a l han la midema forma dij còrp dont a ven o parèj a travers dla sensassion la realtà midema a së smon a l òm donca la sensassion a l é sempe vera nen mach a l é l ùnica forma sigura ëd conossensa dagià ch a rësguarda sempe un contat ëd l òrgo ëd sens con n oget corporal lë scond criteri ëd vrità a l é constituì dai concet ch a derivo an manera natural da sensassion arpetùe e memorisà costi sì a son ciamà proless visadì antissipassion e a son vàlid pròpe përchè a ven o da le sensassion ël nòm proless a l é dovrà për dì che con costi concet i podoma antissipé l esperiensa ant ël sens ch an permëtto ëd giudiché dle còse ëdcò prima che coste a së smon o a nòstra sensassion a constituisso ij criteri për arconòsse lòn ch i sperimentoma àutra còsa ancor a son j opinion che nojàutri is formoma për mojen dle liure antra arcòrd diferent an formoland parèj dij giudissi j opinion a son nen vere daspërlor ma a devo arsèive conferma da l esperiensa j eror a nasso dai giudissi e da j opinion nen confirmà che nojàutri is foma a propòsit dij dàit che ij sens an arvelo a la finitiva a parte da le sensassion e da j antissipassion un a peul conòsse ëdcò lòn ch a l é nen d amblé sota ij nòstri sens për ës but a travaja ël rasonament fondà an sël prinsipi dl analogìa për mojen dla qual i podoma fortì che chèich rapòrt atestà costant da l esperiensa për esempi col ëd l òm e ëd soa mortalità a son parèj an tuti ij cas gavà ch a i riva n esperiensa contraria la canònica a stabiliss ëdcò un criteri ëd vrità për ël giudissi pràtich cost criteri a l é dcò chiel fondà an sla sensassion e a consist ant le doe afession ëd piasì e dolor an basand se an sle quaj as giùdica lòn ch as dev serne e lòn ch as dev ëschivié ël pont ëd vista d epicur a l é col d un savèj essensial gropà ai fàit an manera s ciassa proporsionà a la possibilità dl òm e ai sò but pràtich la part pì amportanta dla filosofìa epicurea a l é donca l ética a chila sì la fìsica a eufr na base sientìfica e a smon le condission për la liberassion ëd l òm da qualsëssìa sagrin ch a ven da j opinion fàusse a i é gnun e càuse da fòra ch a peulo fé peur a l òm l òm a l é lìber da tuta necessità esterior e a dev donca sërché an chiel midem la rason fondamental ëd sò boneur o maleur ël boneur a l é possìbil scond chiel si un a pija tanme régola positiva ëd vita ël piasì antèis nen an soe conotassion sossiaj e psicològiche ma d amblé an cole naturaj fisològiche così coma a mostra ël criteri dla sensassion già la scòla sirenàica a l avìa butà la bin ant ël piasì epicur as diferensia përchè a dà precedensa al piasì stàbil pitòst che al piasì an moviment sòn a veul dì che ël piasì ver a l é në stat d echilibri e d armonìa dont condission essensial a l é l assensa d dolor ch as oten prinsipalman an sodisfasend jë stìmoj primari parèj dla fam e dla sèj ël piasì epicureo a l é donca në stat ëd calma e d arpòs na sensassion tranquila ëd suficensa e ëd pienëssa un sentiment ëd gòj ëd vive për rivé a costa condission a venta pa andeje dapress sensa giudissi a qualsëssìa zanzij an efet epicur a fa distinsion antra desideri naturaj naturaj e necessari fat mach a jë scond a venta andeje dapress përchè a son indispensàbij o bin për ël boneur opura për ël benesse dël còrp opura për goerné la vita midema bele ch ij piasì dël còrp a son dij ben amportant ancor pì amportant a son coj ëd l ànima përchè la rèis ëd minca sentiment ëd piasì a resta ant la serenità e ant l impërturbabilità ëd l ànima për sòn epicur a arcomanda a l òm un grand sens ëd moderassion ant l arserca dij piasì dël còrp dla richëssa e dla sodisfassion dij desideri essensial për argionze ël boneur a l é la cossiensa ch a l é belfé oten e ël piasì e che ël dolor a l é limità col fòrt a dura pòch col ch a dura a l é nen grand ant l istessa manera un bon armedi contra l dolor a l é la memòria dij ben passà e la sodisfassion ëd coj present nen dësturbà da l anvìa ëd lòn che un a l ha nen e da l afann për l avnì si ël piasì a l é l eliminassion ëd lë stìmol antlora vive ant ël piasì visadì avèj gòj a veul dì dzortut sofoché coj ëbzògn che për soa natura a peulo nen esse sodësfàit e cole peur che an ampedisso ëd gusté an manera seren a ël piasì la filosofìa as constituiss antlora tanme técnica dla censura dij zanzij e tanme meisin a për esorcisé le peur ant ël prim dë sti significà sì la filosofìa a produv na saviëssa ch a l é pràtica dl arnonsia sorgiss ëd na seren a impërturbabilità an efet epicur midem a scriv cand ch i disoma che ël but a l é l piasì i voroma pa dì ij piasì dij dësbàucc o dij riboteur ma ël sufrì nen dël corp e l esse nen bolversà ant l ànima epicur a arpija l atomism la dutrin a dont ël prim sostnidor a l era stàit leucip ëd mileto bele che epicur a sostnìa che chiel sì a l ha mai esistì la base ëd sò savèj a l é nt la fìsica materialista ëd demòcrit an partend da l esperiensa dla divisibilità indefinìa dij còrp për chiel gnente a l é creà dal gnente e gnente a peul dësparì ant ël gnente l univers a l é formà da àtom materiaj invisìbij etern e ch a cangio nen ëd forme e grandësse diferente ël nùmer dj àtom a l é infinì e a i na son infinì ëd minca forma ma l nùmer dle forme a l é nen infinì bele che motobin grand a i na j é pa ëd tute le grandësse che dësnò a sarìo visìbij j àtom a peulo pa dëscompon se ancora dësnò soa corporità a fnirìa për anulesse a bogio ant lë spassi veuid incorpòri robatand a càusa ëd sò pèis d un moviment continuà e ch a dura sempe epicur a fasìa distinsion antra doi tipo ëd moviment atòmich coj dj àtom ch a vibro an restand a sò pòst ant ij sòlid e coj che separà da d grande distanse a bogio an manera lìbera ant ij gas j àtom a peulo devié da soa trajetòria për dë spostament dovù a l asar e nen prevëdìbij sti spostament për asar sensa ij quaj j àtom a bogërìo ëd fasson paralela sensa rancontresse a detèrmino j antruch e l agregassion dj àtom an dij còrp viaman pì complicà fin a a formé ël mond o mej j infinì mond che j àtom infinì a formo ant ël veuid infinì a soa vira ij mond a peulo dësblesse e dësparì a motiv dij crep con d àutri àtom ch a rivo costa teorìa dla deviassion a l é soa inovassion prinsipal rëspet a la fìsica ëd demòcrit e a buta andrinta al mecanicism còsmich n element dë spoticism ch a lo fa seurte da n necessitarism tròp rèid e a consent ëd giustifiché ëdcò chèich libertà ant l òm an ëtnisend se al criteri dla sensassion evidenta la fìsica d epicur a arfuda qualsëssìa prinsipi providensial o finalìstich me che nopà a admëtìo platon e aristòtil tuti ij process naturaj a son determinà da na causalità mecanicista e an lor a i é ni but ni antension ël moviment e la composission dj àtom a detèrmino tute le qualità dij còrp e soe trasformassion a diferensa da demòcrit epicur a pensa an efet che tute le caraterìstiche dij còrp sia quantitative che qualitative a sio franch ogetive fin a l ànima a l é n agregassion material spatarà andrinta a tuta la strutura dël còrp ij còrp componù a son ëd doe sòrt coj ch a son bon a tnisse ansema da soj e coj ch a peulo nen felo s a son nen protegiù da chèich còrp pì sòlid l ànima a l é ëd cost second tipo fin ch a l é protegiùa dal còrp a l é bon a a avèj dle sensassion e a comunicheje al còrp la natura dj àtom ch a la compon o a j përmet ëd conòsse an arseivend j ampression dj àtom ch a la colpisso ma a peul nen dzorvive fòra dël còrp cand ch a chita ël còrp a l é dësperdùa e ël còrp d àutra part a peul pì nen avèj ëd sensassion na part amportanta dla fìsica d epicur a l é lë studi dij fenòmeno celest as tratava d opon se a j opinion tradissionaj ch a s ciairavo ant j àster dle divinità bon e a anfluensé lë score dj event uman scond chiel j àster a son dij còrp naturaj e le laj ch a j goerno a son anàloghe a cole dij fenòmeno naturaj ch i conossoma ëd pì epicur a ipotisa vàire spiegassion possìbij ch a contrasto però pa con ij prinsipi fondamentaj la naturalisassion dij fenòmeno dël cel a compòrta pa la negassion dij dé an efet dagià che j òm a n han n arpresentassion sòn a veul dì che costi sì a esisto dësnò a sarìa nen possìbil arsèivne la plancia ij dé a son përfet àuto suficent e indipendent dal mond a esisto coma forme corporaj ant le filure dë spassi veuid antra ij mond an rason dla përfession ëd soa natura as anteresso nen d autut a nòstra esistensa but ëd la fìsica d epicur a l é col ëd fabriché la plancia d un mond andoa a i sia gnun dissègn providensial gnanca ëd punission dla divinità nì ëd badò o ëd responsabilità për l òm sòn a podrìa fé nasse tròpe speranse o d afann e tëmme inùtij për ampedì tut sòn a venta ch a i sia n euvra ëd conossensa total dël savèj fìsich ch a l é fàita dal magìster come a dis an soa litra a eròdot ai dissìpoj a j bastrà conòsse mach n abresé dogmàtich ch a j buta a l arpar da cole speranse e cole tëmme sensa carieje dël badò ëd n arserca già fàita na vira për tute costi abresé a son contnù an soe litre ant un mond andoa che speranse peur sagrin e proget a son ëstàit ësterilisà d anté che la divinità e ël podèj polìtich as son ëslontanasse an dij pòst inarivàbij ël savi epicureo a peul finalman coltivesse un canton ëd serenità privà ant la pas dij desideri ant l esorcisassion dle tëmme an essend se concilià con j esigense elementar dël còrp si ël piasì a l é l criteri fondamental la sernia dij piasì a ciama però na valutassion rassional ch a ten a cont dël profit e dij dësvantagi che minca decision a compòrta an sòn a consist la saviëssa ch a l é la vrità màssima le còse ch a peulo giuté l òm an soa arserca dla tranquilità a son la modestia ël rispet për j àutri l amicissia l amicissia a l ha a soa adoss l ùtil ma sòn a ampediss pa ch a sia s cëtta e disinteressà dagià che mach parèj a dventa vreman ùtil ël midem criteri dl ùtil che sota la guida dla rason a l é nen mach n esaltassion ëd l egoism a l é a la base ëd tute j àutre forme ëd vita assossià a diferensa djë stòich epicur a admet nen un genit drit natural tanme sistema ëd laj bon e sempe e comsëssìa ël drit a l ha caràter convensional a cangia a sconda dij leu e dle circostanse përchè a dev rësponde a dë bzògn diferent an tuti ij cas a l é giust lòn ch a l é dimostrasse ùtil ant jë bzògn ch a nasso ant ij rapòrt sossiaj lòn ch a l é giust an na sircostansa a peul ëdventé dësgiust si le sircostanse a cangio dagià che ël criteri ëd l ùtil a l é a la finitiva un criteri andividualìstich a ven natural ch as peul nen fortisse che giust e dësgiust a sio daspërlor la bin e la mal a lo dvento për soe conseguense an sël sìngol për epicur l òm a dev gnanca avèj tëmma dla mòrt fin ch i soma viv la mòrt për noj a esist pa dòp mòrt i soma noj a esiste pì nen donca për chiel la mòrt a l é an gnun a manera n esperiensa real për l òm bele che la mòrt a l é nen n esperiensa dla vita a venta tutun noté che la vita dël savi epicureo con soa serenità e sò piasì a resta ëdcò marcà da na disperassion cossienta epicur a l é restà l ùnich grand pensador ëd soa scòla antra ij sò dissìpoj a l é arcordà metrodòr ëd lampsach ël pensé d epicur a l é stàit ëstudià e arpijà ant ij sécoj sucessiv ël grand poema ëd lucressi de rerum natura a l é n esposission passionà dj ansegnament d epicur sò pensé a l ha anfluensà lorenzo valla gassendi ch a n ha arpijane ël materialism modificà ëd fasson convenienta hobbes karl marx a l ha scrivù soa tesi ëd làurea ansima al pensé d epicur e ëd demòcrit epicur a l ha scrivù motobin ëd chiel an resto tre litre a eròdot an sla fìsica a pitòcle an sij fenòmeno dël cel e a menaceo an sl ética e la teologìa an dzorpì i l oma a smija che teresa luisa rosa vercellana stranomà la bela rosin a fussa nassùa a moncalv bele che ant lë strument ëd mòrt a l abio scrivù nissa marìtima j ëd giugn dël fija ëd giovanni battista e ëd francesca griglio a l era na bela fija conforma al gust dij temp àuta sen prosperos cavèj e euj nèir an dzorpì a l avìa un bon caràter ant l istà a rëncontra a racunis ël duca vitòrio emanuel ardité al tròno vitòrio emanuel a l avìa vintesset agn e dal a l era marià con marìa adelàide d àustria la fija a j pias dlongh e chila a dventa soa morosa preferìa për mostreje le bon e manere vitòrio a la afida ai soen ëd na magistra madamin michela rosin a l avrà doe masnà da vitòrio dont la prima a nass ël dë dzèmber dël batesà maria vittoria rosa francesca adelaide guerrieri la sconda masnà a nass ij d otóber dël a l é un mas cc e a l é ciamà emanuele alberto francesco ferdinando stranomà manuflo për un boro ëd trascrission ansima a lë strument sò cognòm a resta guerriero nopà che guerrieri vitòrio emanuel a resta vidov ant ël j d avril dël rosin a ven nominà contëssa ëd mirafior e d fontan a frèida tìtol ardità dai fieuj prima ëd deje cost tìtol vitòrio a l avìa pensà ëd nominela contëssa ëd polens an arcòrd ëd le sman e passà ansema al castel ëd polens ma ël tìtol ëd cont ëd polens a l era col che carl albert a dovrava cand a viagiava sensa vorèj fesse arconòsse e donca ës tìtol a l é staje nen concedù cand la capital dël regn a tramuda a firense rosin a j va dapress a vitòrio a l ancamin a va a sté a l obergi dla neuva york peui për chila a l é prontà un palass a na desen a d chilòmeter d la sità vila la petraia ai dë dzèmber a san rossor vitòrio ch a l era malavi d fasson greva a maria rosin con mariage cristian testimon ël general menabrea pressident dël consèj ma mach dël l armanach ëd gotha a publichërà për la prima vira la notissia d ës mariage a l ancamin dël rosin a tramuda con ij sò fieuj a roma che antramentre a l era dventà la capital dlë stat a va a sté an na vila an sla nomentan a ambelelà ai ëd novèmber la cobia a sélebra ëdcò dle nòsse morganàtiche ch a lassavo fòra dal tìtol real e da la sucession chila e ij sò fieuj ij testimon a j ero ël general cont morissi de sonnaz e ël colonel cont federich ëd castelengh dapress esse restà vidoa rosin a dev arnonsié a vàire dle soe residense ma dël a torna d soa proprietà ël castel ëd somariva vers la fin dël antramentre ch a l era a firense òspit ëd soa fija vittoria a ven malavia e a meuir ij dë dzèmber ëd col ann sò còrp a l é portà a mirafior anté ch a j ero già sotrà ij sò l angigné demezzi a l ha progetaje un mausolé ël gelindo a l é un drama sacrà popolar conossù ant tut ël piemont a l é la prima euvra teatral piemontèisa anco d ispirassion sacra ma andova a intra già l element profan a i n a j é n edission dël cudìa da rodolfo renier bin soagnà da na mira filològica basà su doe variante dël e dël l euvra a l é an doe lenghe ij përsonagi popolar a parlo an piemontèis monfrin ij përsonagi sàcrà e ij nòbij a parlo an italian nen natural la stòria a l é ambientà ai temp ëd la nàssita ëd nosgnor gelindo come giusep e marìa a dev andé a fesse registré an càusa a le materii d ist nòst bislach d amparator d vorej ch ticc as vago fé scrivi a manca nen na pcita denonsia sossial a son proverbiaj le racomandassion che gelindo a i fa a soa fomna dnans ëd butesse an viage tante vòlte a smija ch a vada e peui a torna andaré për gionteje anco quàich consèj a l era comun a an piemont l espression gilindo a artorna për indiché cole përson e che con sò comportament a arcordavo costa sena ch a duvìa esse bin familiar për tuti ij piemontèis na part ëd gelindo e pì anans gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese carl emanuel i dit ël grand për soe realisassion polìtiche e stataj a l era nassù a rìvole ij ëd gené dël e a l é mòrt a savian ij ëd luj dël d un colp al cheur a l era fieul d emanuel filibert a l era montà al podèj ch a l avìa pòch pi che agn sò nemis a l avìo stranomalo ël gheub ëd savòja ël pòpol a lo ciamava carlin cand ch a l ha gionzù ël marchesà ëd salusse a sò possediment a l han ëdcò ciamalo ël marodeur savojard j ëd mars carl emanuel a l avìa marià catlin a d asborgh sconda fija ëd filip ii re dë spagna ch a l é mòrta ai ëd novèmber apress la mòrt ëd soa fomna ël duca a l ha avù tante àutre morose con un a d coste margrita ëd roussillon marchèisa ëd riva a l é mariasse dë scondion ai ëd novèmber e da chila a l ha avù sinch masnà morissi marchèis ëd riva mòrt dël carl umbert marchèis ëd murassan nassù dël e mòrt dël ch a l ha marià clàudia ëd massran fiesch gabriel nassù dël e mòrt ai ëd giugn antòni abà d autacomba mòrt ai ëd fërvé margrita ch a l ha marià filip d este marchèis ëd lans e a l é mòrta ai ëd novèmber a l ha avù tante d àutre masnà da àutre fomne catlin a mòrta dl otóber da na nobildòna dont as sa nen ël nòm emanuel marchèis d andorn mòrt a j d otóber da luisa ëd dullin maréchal felis sgnor ëd farian mòrt dël da argentin a provan a ëd colegn umbert marchèis ëd palass da virginia pallavicino për finì a l ha avù tre masnà da anna felicita cusani silvi mòrt dël lodovich mòrt dël e vitichind mòrt ai d avril oltre a protege ij litrà com alessandro tassoni carl emanuel a l era scritor ëdcò chiel a l ha scrivù d vers an piemontèis an fransèis an italian an castilian ëd vàire argoment a l era ëdcò motobin passionà ëd teatro e as anteressava d archeologìa a son conossùe doe euvre an piemontèis dël prinsi àutre soe euvre a son gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese bunch an anglèis a veul dì baron mugg come sigla a son le inissiaj ëd burroughs univac ncr control data e honeywell tùit produtor d elaborator ant j agn as parlava dij produtor ëd computer com ëd biancafiòca e ij set nanèt an dova biancafiòca a l era l ibm e ij set nanèt a j ero burroughs univac ncr control data honeywell general electric e rca ël tut a l era motivà dal fàit che l ibm a vendìa parèj ëd j àutri set butà ansema quand che la general electric e la rca a l han vendù ij sò compart che a fasìo computer i nanèt a son restà sinch e alora a l è ancaminasse a dovré la sigla bunch peui ant j agn a l é rivaje hewlett packard e digital e a l é torna ancaminasse a parlé ëd biancafiòca e ij set nanèt ant ël a l é rivaje ël personal computer che a l ha cambià tut la nouvelle vague a l é ël moviment anandià a la fin dj agn daj giovo regista fransèis ch a vorìo chité lì con la tradission cinematogràfica e ancaminé a conté le stòrie al cine ëd na fasson neuva antra ij prinsipaj përsonage ëd costa vangoardia coltural a i son truffaut godard lelouch ël nòm a ven dal tìtol ëd n ancesta an sla gioventura fransèisa publicà dël e aplicà a na partìa ëd regista ch a l avìo realisà ij sò prim travaj longh antra l e ël ës moviment as ampon dël cand godard a realisa sò prim film longh e cand al festival ëd cannes a son ësmonù film ëd m camus f truffaut e hiroshima mon amour d a resnais ant j agn apress l espression a l é ëdcò dovrà an arferiment a d àutre partìe ëd regista che dzortut an brasil giapon e cecoslovachia ant ij sò scrit teòrich e ij sò film a l avìo pijà na posission fòrt crìtica contra ël conformism ëstilìstich e ideològich dël cine ëd coj temp an fransa sota la tichëtta ëd nouvelle vague a son ëstàit butà nen mach la partìa pitòst omogenia dij colaborador a l arvista cahiers du cinéma c chabrol truffaut j l godard j doniol valcroze j rivette ë rohmer ma ëdcò ëd regista ch a l avìo già na gròssa esperiensa ant ij documentari resnais g franju ch marker o già anserì ant l andustria r vadim camus e fin a ëd giovo ëd vàire proveniense colturaj e professionaj che a ancaminavo a col temp louis malle j p mocky f reichenbach j demy m hanoun agnès varda m deville ij prinsipi dla nouvelle vague a j ero doi l indipendensa dal cine andustrial e la nossion ëd cine d autor për podèj esse indipendent as praticava l autofinansiament e a së sfrutavo ij premi d qualità anstituì an fransa dël sòn a l ha përmetù a vàire esordient ëd fé sensa dij produtor a i era donca da manca ëd ten e bass ij cost ëd produssion e sòn a l ha anfluensà la selession dij soget e soa tratassion j esponent ëd la nouvelle vague a l han ëd sòlit preferì ij tema privà a coj sivij an vàire cas godard resnais demy rivette sòn a l ha ëdcò mnà a n arnovament lenghìstich e dla narassion comsëssìa ij regista d ës moviment a son ëstàit ëd testimòni cossient ëd soa época la fransa ëd de gaulle an vivendne e an arfletendne ij problema e le crisi ëd valor ël cit teorema ëd fermat a fortiss che si p a l é un nùmer prim e a a l é n antregh antlora a l é divisìbil për p fermat a nunsia ës teorema sensa dimostrassion dël ant na litra a sò amis bernard frénicle de bessy le prime dimostrassion a son ëd leibniz e d euler ch a lo generalisa ëdcò ël teorema as peul nonsiesse ëd fasson equivalenta an disend che si a a l é nen un mùltipl ëd p antlora a l é divisìbil për p consideroma antlora ij prim p mùltipl d a dagià che p a divid nì a nì gnun antra a i na ven che a esaurisso tute le class ëd resta mòdol p an multiplicandje tuti ansema visadì dagià che a l é nen divisìbil për p sòn a ìmplica che a l é divisìbil për p visadì la conclusion carlo giambattista tana a l era nassù a cher dël e a l é mòrt ambelelà dël ò dël a l era marchèis d entràive e sivalié dla nonsià tana a l é l autor dla comedia cont piolèt scrivùa a l é probàbil vers la fin dël ses sent e publicà mach ëd gené da l avocat guido gaschi la comedia a l é an tre at e doe lenghe piemontèis e italian a l é na sàtira scrivùa con j euj dl aristocrassìa la pì veja ch a pitura l monté dla borzoasìa e soa anvìa ëd fesse valèj al moment mach an sumionand sensa deuit j aristocrat silvio gentilòm roman a l é an namorà d aurelia ma sò pare a veul nen savèjne e a j ampon d àutre nòsse chiel a fa finta d aceté e a sot signa ël contrat ma peui a pianta la sposa e a cor a sërché aurelia pr ëscapé con chila antratant aurelia chërdend se tradìa a va a stërmesse a ca d bias un paisan dle colin e d turin padron d na vigna e as fa ciamé biasin a spaciand se për soa fija adotiva bias a l ha ëdcò n àutra fija roseta ël cont piolèt gentilòm ëd campagna già un pòch grumòto a vorërìa marié un a dle doe fije ëdcò për ven e padron dla vigna silvio con sò servidor pippo passand për da là a treuva aurelia ma chila a fa finta ëd nen conòss lo e d nen capì sò parlé parèj për castighelo as promèt al cont piolèt antratant roseta a l é an namorasse ëd pippo però al moment ëd mariesse aurelia as fa arconòsse da silvio ch a jë spiega tut e che con ël consens ëd sò pare rivà giusta a temp për përdoné a la sposa roseta e pippo as mario dcò lor e l cont piolèt as adata diciairand se sodësfàit che tut a sia finì përparèj doi vers dla comedia gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese medeo iii dit ël crosà prim fieul d umbert ii e ëd gisla ëd borgògna a l era nassù dël a diso ëdcò dël ant ël castel ëd montmélian dël a j suced al pare an ëdventand ël nùmer set ant la lista dij cont ëd savòja essend ancora na masnà medeo a resta sota la tùa d ajmon ëd gënevra e për ses agn la regensa a l é an sle spale ëd soa mare ël goern ëd medeo iii a l é stàit caraterisà da l aspirassion costanta a arpijesse ij teritòri ch a j ero d adelàide dël a i meuir l amperator enrich iv e a j suced enrich v coma sò predecessor ëdcò chiel sì a mostra ëd malànim anvers ël vësco ëd roma e sòn a lo buta an contrast con ël cont ëd savòja medeo a arfudrà sempe ëd fé part ëd la cort amperial medeo iii a l ha mnà na vajanta polìtica dij mariage cola strategìa che a l ha avù un ròl fondamental ant ël dësvlup ëd ca savoja ij savòja a strenzo dle parentele amportante cand adelàide un a dle seur ëd medeo as maria con luis vi re ëd fransa e l àotra seur agnes a maria arcimbald vi ëd borbon medeo iii a sosten conrà ëd hohenstaufen contra lotari ëd suplimborgh për la sucession amperial ma a l é lotari ch a vagna e dventà amperator për arvangia a conced pì gran privilegi al vësco ëd turin la sità a l era già diciairasse libera comun a dël con l aprovassion d enrich v tutun con medeo iii mersì ëdcò al sostegn ëd sò barba ël vësco ëd roma calist ii ël podèj dij savòja an piemont as agrandiss dël medeo iii a l ha fondà l abassìa d autacomba an sle rive dël lagh ëd bourget ant ël a l ha dàit ël castel ëd saint oyen ciamà chteau verdun an cadò ai canònich dël grand san bernard e a l ha daje ël drit esclusiv ëd caté dle tère an sël mont joux dël mars papa genio iii ch a l era ancamin ch a andasìa an fransa për convince ël re a pijé part a la crosià as fërma a susa ospità da medeo ant l ocasion ël cont a conced a la sità dij privilegi statutari sòn e l esempi dël re d fransa sò novod luis vii a posso medeo iii a parte ëdcò chiel ant la sconda crosià ma a meuir ël m d avril dël ch a l era mach rivà a nicosìa ant l ìsola ëd cipro prima ëd parte a l avìa lassà la regensa a medeo d aotariva vësco ëd losan a ch a la tnirà fin a che ël sucessor umbert a sarà fòra d tùa medeo iii a l ha avù doe fomne adelàide e matilde d albon e des masnà alis matilde anviron ch a maria re fonso i ëd portugal agnes mòrta dël ch a maria gulielm i cont dël gënevèis umbert ch a j suced gioan pero gulielm margrita monia a bons isabela e giulian a badëssa a sant andrea ëd vienne la sacra d san michel ëd la ciusa a l é un dij monument sìmboj ëd piemont a resta ant la comun a ëd sant ambreus al termo meridional dla valsusa a l é stàita fondà an tra l e ël ansima a d teren che ël baron hughues de montboissier a l avìa catà dal marchèis ëd vian a cand ij monio beneditin a l han creà an sël mont pirchirian a méter d aotëssa na comunità cenobìtica lì andoa già ant ij sécoj prima a vnisìo a vive an solitùdin j armita coma san gioann vincens la gran costrussion dla sacra a l é però mach ancaminà a la fin dël sécol ch a fa x e a l é andàita anans për vàire desen e d agn coma a mostra la diversità dj element dal romànich al gòtich an passand da la capela simiterial ël sepolcr dij monio dël sécol ch a fa xi a la foresterìa a la pòrta d fer che as duverta an sle fortificassion sign ëd l antich podèj sivil e militar an dzorpì che religios as riva dnans a la scalinada che a men a a l intrada dl abassìa e al basament an pera che a res le tre àbside dla cesa superior da nté ch a i era lë scalon dij mòrt travers la pòrta dël zodìo euvra dlë scultor nicholaus dël e su për lë scalon dij contrafòrt as riva al ripian dnans al portal romànich ëd la cesa abassial la cesa a l ha n anterior luminos ëd forme gòtiche ant le tre navà resùe da pilie sécol ch a fa xiii e romàniche ant j àbside sécol ch a fa xii surtend da la cesa travers ël portal dij monio an sla trassa ch a dà vers la valsusa oltra le ruin e dël monasté neuv fabricà tra l e l la vista as argala con ël paisage ch a së spantia d antorn an tra le vàire legende gropà a la sacra d san michel la pì anciarmanta a l é cola ch a conta la stòria dla bela àuda arfugiasse ant ël santoari con soa famija pr ëscapé aj ravage dij soldà d federich i an lòta contra adrian iv la fija për difend se a sarìa campasse da na fnestra ant ël pressipissi lì sota an tocand tèra sensa fesse mal ansuperbìa a sarìa torna campasse për blaghé ma sa vira coma a conta màssim d azèj ël tòch pì gròss restà a l era l orija nassù anviron dël mòrt dël umbert iii dit ël sant o ël beà a fa eut ant la lista dij cont ëd savòja a l é fieul e sucessor ëd medeo iii e ëd soa sconda fomna matilde d albon cand sò pare a meuir dël a l é ancora masnà e a pija ël govern mach cand ch a seurt da la tùa ëd medeo d autavila vësco ëd losan a dël la vita d umbert iii e sò longh goern caraterisà da l arzistensa e la lòta për conservé sò stat a corëspondo për bon a part a l imperi ëd barbarossa ël tentativ mnà da federich i ëd fortì torna l autorità imperial as opon a l indipendensa dij prinsi ëd savòja ij savòja a j ero për tradission fidej al papa ëd roma sòn a fa nasse ij contrast an tra umbert e l amperator federich i ch a vorìa gavé podèj e tère al papa adrian iv chiel sì a strenz n aliansa con la lija lombarda e umbert as buta da soa part cand adrian iv a meuir pròpe ant ël pien dël contrast ij cardinaj a nòmino sò sucessor rolando bandinelli ch a pija ël nòm ëd lissànder iii ël barbarossa a pròvoca un sisma an sostnend l antipapa vitor iv umbert a l ha gnun dùbit e a resta fidel a lissànder iii e sòn a rend ij rapòrt con l amper ancor pì dur e a j fa perde la contà ëd turin che l amperador a atribuiss a la giurisdission dël vësco cand dël antramentre ch a scapa barbarossa as adressa a umbert për podèj passé an sla stra dël monsnis umbert a oten andaré la contà ch a l avìa përdù costa a j sarà torna gavà durant la lòta anviscasse torna apress la pas ëd costansa antra d chiel e l amperador cand le comun e giumaj strache a arfudo ëd combat lo umbert a l avìa provà a aliesse con enrich ii re d anghiltèra a manda l abà ëd san michel dla ciusa tanme ambassador për butesse d acòrd con enrich ii e fé marié la fija d umbert alis con ël fieul d enrich gioann pì tard ëstranomà ël sensa tèra l acòrd a l era che ij doi as sarìo mariasse cand alis ch a l era ancora masnà a fussa dventà un pòch pì granda la dòta a sarìa stàita tuti ij possediment dij savòja se umbert a l èissa nen avù dij fieuj mas cc dësnò la contà ëd belley ij castej ëd pierre chtel e rossillon la comba dla rochette ëd montmajeur e d àotre tère ancora malorosman alis a meuir dël a l amprovista prima ëd podèj mariesse d àotra part la quarta fomna d umbert beatris ëd vienne a buta al mond un mascc ch a dventa l ardité al tròno bele che ij rapòrt d umbert con enrich ii a resto bon ij savòja a resto sensa n alià vàlid contra ël barbarossa ch a ségoita a agassé umbert për esempi dël un tribunal elegiù da barbarossa a fortiss che ël cont ëd savòja a dev rende al vësco ëd turin ël castel ëd pianëssa ma umbert a resist e as lo ten e gnun a l ha l corage d andé a pijelo con la fòrsa chèich agn apress ël vësco a va a pavìa da l amperator a veul che ij savòja a j dago ël castel ëd vian a col ëd rivàuta e mità ëd col ëd carignan umbert a promet ëd felo pen a che l amperator a ven a a turin ma cand che sòn a càpita dòp pòchi mèis umbert as fa nen trové antlora ël barbarossa a diciara umbert dëscadù ëd sò podèj e a lo dëspeuja dij sò domini a manda ëdcò na milen a ëd soldà për assedié e pijé ël castel ëd vian a ma umbert iii a chita nen ij castej ch a j resto e a opon n arzistensa passiva soa fermëssa a përmetrà ai sò sucessor d arpijé l espansion a umbert a j piasìa la vita solitaria e contemplativa costa anclinassion a l avìa faje ëdcò trascuré j anteresse ëd ca savòja an val d osta e costa a la fin a l é vnùita a trovesse an na situssion ëscasi d anarchìa umbert a l é mòrt ant un dij sò castej ant ël dël a l é stàit proclamà beà da gregòri xvi umbert iii a l ha avù quatr fomne faldiva ëd tolosa geltrude ëd fiandra clemensa ëd zhringen e beatris ëd vienne e tre masnà alis promëttùa dël a gioann pì tard ëstranomà ël sensa tèra mòrta dël sofìa mòrta dël ch a maria ass iv d este e tomà ch a j suced ch a l é ancor masnà ël grand teorema ëd fermat a fortiss che si n a l é n natural da an su antlora l equassion a l ha pa d solussion a b c anté che a b c a son ëd naturaj positiv pierre de fermat a nonsia ës teorema an ëscrivend na nòta an sla bordura dla pàgina dël lìber ii problema dj euvre ëd diofant antitlà divide un quadrà dàit an doi quadrà fermat a scriv divide un cubo an doi cubo na potensa quarta an doe potense quarte o na potensa qualsëssìa an doe potense dël midem órdin as peul pa fesse i l hai dëscoatà na dimostrassion fiamenga ma a i é nen lë spassi për butela an sa bordura da antlora vàire matemàtich a l han sërcà ëd trové la dimostrassion frénicle de bessy a dmostra ël teorema con un sugeriment ëd fermat për n euler a lo dmostra për n e ij sò mùltipl a resta donca mach ëd provelo për esponent prim dëscobi legendre a lo fa vëdde për n lebesgue për n kummer për tuti j esponent pì cit che tra l àutr ant ij sò tentativ ëd dimostrelo kummer a l ha antroduvù ij nùmer ideaj vàire travaj dont coj ëd mirimanoff mordell e faltings con la dimostrassion dla congetura ëd mordell a fan fé d progress al problema ma a l é mach ai ëd giugn dël che andrew wiles a la fin d un seminari ëd tre di a nonsia na dimostrassion completa ant lë dzèmber a l han trovà un përtus ant la dimostrassion ëd wiles ma dlë stèmber taylor e wiles a treuvo la manera d argiré ël problema matemàtich dël iii iv sécol a fasìa part ëd l ansidita sconda scòla ëd lissandria na nòta an bordura d un manuscrit dël sécol ch a fa x an fa savèj che a scrivìa durant ël regn ëd dioclessian ant un perìod dë stagnassion generalisà djë studi matemàtich pap a l é stàit n ecession armarchèivol a l é ocupasse dzortut ëd geometrìa e anviron dël a l ha dimostrà ël pont ëd j aso a l é malfé arconòsse soe contribussion originaj për tradission as fan armonté a chiel un teorema an sël barisènter d àutra part atribuì ëdcò a guldin e un teorema ëd geometrìa projetiva ch a l é un cas particolar dël teorema ëd pascal a l é un a dj euvre pì pressiose bele ch a l é rivane incompleta për la conossensa dla geometrìa greca dagià ch a resta la sola sorgiss për ël travaj ëd vàire geòmetra pr esempi archimede e apolòni as trata d na sòrt d enciclopedìa con d amportante armarche stòriche ëd contribussion pì o men amportante dij matemàtich grech rangià d fasson sistemàtica gavà j euvre clàssiche ant ël sens pì s ciass j arzultà precedent a son ëspiegà o spantià da dle nòte sò stil dë scritura a l é fiamengh e elegant le colession a l han avù na granda anfluensa ansima a coj ch a son ëvnù apress dël sécol ch a fa xvii a l han fongà an lor girard desargues e blaise pascal për oten e dij sò teorema vittorio amedeo borrelli a l era nassù a valensa ël ëd giugn dël a l ha sërvù ant l esèrcit piemontèis fin a a rivé al grad ëd colonel e governador dla sità d àich a i é pi gnun e notissie ëd chiel dòp ël a l é l àutor d un tòni l inissi dël tòni cara vidoa finalment già ch voi finze e mi badin o còsa var lo ch is andvin o diomse ciàir nòst sentiment voi sé fomna dël grand mond consumà da l esperiense ch i dije mai nen ëd lò ch iv pense ch avì sempre un dobi fond e a l é l àutor d almeno set sonèt chèich vers dël sonèt gran re ch la providensa ha destinà për istrument dij sò fin ij pì grandios e për fissé con j arme e con la vos la fortun a dij stat e dle sità chèich vers dël sonèt o ministr d un gran re giust e clement ch a dispensa j impiegh ij ran j onor ai militar ch lo servo fedelment e dont iv glòrie d esse protetor chèich vers dël sonèt o gran ministr elet për secondé un pì gran re ant sò vast intendiment e su chi l pèis moltiplicà dj afé a n fà ch arlvé la fòrsa dël talent chèich vers dël sonèt oh mariana com j avì cambià da quàich temp a sta part e d che manera che diferensa adess da lò ch a l era quand i patìo tanta càud st istà chèich vers dël sonèt oh rosalìa còs é ve mai pensà d andé a sërché un sonet da un grenadié s i lo fass chi sà peui s av piasirà mi v aviso i sé a temp a torné andré chèich vers dël sonèt sent amor bosaron l é temp ëd funila rendme mè cheur tornme la mia rason romp sta caden a seurtme da n përzon a l é tròp strèita i peuss pì nen sufrila gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese ventura cartiermetre stranòm ëd giuseppe ignazio avventura a l era nassù a turin ël ëd giugn dël dòp esse vnù dotor an giurisprudensa a l università ëd turin ant ël dal a l ha sërvi ant l esèrcit piemontèis a l é mòrt a turin ël ëd giugn dël e l é àutor ëd vàire tòni tra ij quaj chèich vers dël tòni andé pur a j ostarie giughé pur a la schiné a taròch al gieugh dle bije ma sté nen a travajé l inissi dël tòni cola cara bastardela a l ha tant d abilità e na vos ch a l é tant bela am anciarma an verità am soleva da mie pen e am rapiss e am toca l cheur am dëscassa da nt le ven e col umor ch am rend reveur l inissi dël tòni pòvra còsa ch a l é mai studié tròp e avèje d guaj certament col corporteur ch a l ha scrit për sò maleur un pò tròp liberament a sarìa pì content s a l avèissa passà j ore a contene a nòste sgnore da noté che ël bondisserea a l é ël salut che a l ha dàit orìgin al cerea o dserea dij nòsti temp l inissi dël tòni con col sò bondisserea coj sgnorass am sëcco già ansi a dijo mach dserea për sostnì soa nobiltà a lo dijo con na bòria da tiresse ij pugn sui dent e la soa pì bela glòria l é spressé sempre la gent l inissi dël tòni fomne amàbil doce sgnore ch iv dilete dij cavaj e ch i smije quand i core d eroin e opur d afaj lassé non daré le spale j amorin ch av coro apress a l é vera ch a l han j ale ma as ëstraco ant cost ecess gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese valensa valenza an italian a l é un comun dël piemont ëd abitant ant la provinsa ëd lissandria la sità a resta an sla riva meridional dël pò ai pé dij brich ch a costituisso ij margin orientaj dël bass monfrà ël teritòri d valensa a l é abità fin da l età dla pera ma a l é belfé che mach da la fin ëd l età dël fer as sio creasse ij prim cit ansediament da part ëd tribù ligurin e ch a costituiran peui ël nùcleo formativ ëd la sità as pensa che l gròss dle abitassion a dovèissa trovesse an sij brich ëd la region comprèisa tra le frassion d astijan e d mont ant n area d confin antra l anfluensa dle tribù che ij roman a ciameran ligures bagienni a òvest ligures statielli a sud e ligures marici a nòrd est dal iv sécol prima d crist a s anandia la calà dij celt o gaj pr ij roman da oltralp che a së stabilisso an bon a part ëd l italia stentrional e a lasso trasse përfonde ant la cultura dle gent dël pòst la conquista roman a dl area a pija sò achit antra l ters e lë scond sécol prima d crist con la sotmission ëd le popolassioni ligurin e e la colonisassion da part ëd gent ëd l italia sentral ël pais a ven ciamà valentia e as tramuda ant ën castrum valadì n camp militar duvert e dësfendù da n fossà për presidié n important passage sël pò valensa a s anrichiss e a së slarga dagià che a la fonsion militar as gionto cola aministrativa e comersial ant j agn prima d crist ël pais a oten la sitadinansa roman a e a ven anserìa al margin stentrional ëd la ix region augùstea liguria al confin con la xi region augùstea galia transpadan a mach dë dlà dël pò valensa as gòd chèich sécol ëd pas e prosperità e trovandse nen ant na posission mnassà da j atach a ven nen fortificà quand che la disgregassion ëd l imperi roman a comensa a dé ij sò efet con la crisi dle finanse e dla possibilità d guerné l teritòri la decadensa d valensa as célera ij borgh an sij brich a së spòpolo e a s unisso pì a val ant la posission atual ëd la sità ël cristianésim a l era spantiasse già dal iv sécol d c për l evangelisassion ëd san siro d pavìa ma a l é la figura d san màssim vësco pavèis ma nà a valensa ch a resta cola pì importanta ant la tradission local la fin ëd l organisassion statal ij ravagi e le invasion dij pòpoj nòmad le guère frequente a causo sovens darmagi mòrt pestilense e devastassion dël la calà dij longobard an italia a dà l andi a n neuv órdin statal dòp pì che un sécol d incertëssa valensa abità mach pì da chèich senten a d abitant pì che d àutr contadin a ven fortificà për inissiativa dij vësco e dij duch stansià a pavìa dël ij franch ëd carl magn as sostituisso ai longobard e da l valensa a intra a fé part ëd l imperi roman sacrà la sità a ven torna fortificà con muraje pì fòrte difendùe da la milissia cìvica sìa për protession da le incursion dij sarasin e dj óngher sia për dé protession ai fugiasch ëd le campagne l organisassion aministrativa a subiss modìfiche creuse ch a porto al neuv sistema feodal le unità teritoriaj a dvento contà e marcheisà a l inissi nominà dal re ma che bin tòst as tramudo an càriche ch a passo an ardità da pare an fieul dël sécol ch a fa x ël teritòri d valensa a passa sota al contròl dël marchèis aleram e dal dël marcheisà ëd monfrà a la fin dël sécol ch a fa xi a nass la comun a espression ëd le neuve class nobiliar e dla borghesìa con podèj limità mach a l aministrassion sitadin a ël sécol ch a fa xii a l é caraterisà dai conflit antra autorità imperial e comun e valensa a cambia pì vòte soa posission antra le fassion dij guelf fìdej al papa e al podèj ëd le comun e e la fassion dij ghiblin fìdej a l imperator a l é an cost contest sì che nen lontan a ven fondà la comun a d lissandria la pas ëd costansa a fa terminé la lòta e valensa a torna sota al contròl ëd l imperator e për sòn dël sò fidel marchèis vielm ëd monfrà a l inissi dël tërzent ij conflit antra la part guelfa e cola ghiblin a a ven o sempe pì marcà a sostegn ëd la part guelfa a son invià dai papa tramudasse an avignon ij sò legà e j angioin la part ghiblin a a l é arpresentà l pì dle vòte dai viscont ëd milan che an cost perìod a son an camin dë spantié l contròl an s na bon a part dl italia stentrional na cospirassion për sogetesse ai viscont a faliss dël ma la popolassion già provà da le pestilense e da n neuv assedi dura des mèis a passa sota la giurisdission dël ducà d milan dël a la fin dël tërzent as costruiss n neuv castel e a ven ancora pì fortificà la sità con muraje monumentaj dël a son publicà i neuv statù dla comun a anserìa ant la contà d pavìa con n assemblea comunal podestà giùdes e n neuv palass comunal an sla piasse prinsipal antra e la sità a subiss la tirannìa d facin can capitan d arm al servissi dij viscont e dij monfrà dël a la mòrt ëd filipp maria viscont ùltim dissendent ëd la famija valensa a passa al duca d savòja ma la sità pòch dòp a torna al ducà d milan con la prèisa dël podèj da part ëd fransesch sfòrsa a l han inissi ij pian ëd conquista dl italia da part ëd le potense nassionaj ëd fransa e spagna dël re luis xii ëd fransa a taca l ducà d milan valensa a l é conquistà e sachegià da le trupe fransèise guidà da eberard d aubigny dël a torna a massimilian sfòrsa ma dël a l é torna tacà dai fransèis ëd fransesch i dël a subiss l atach ëd le trupe spagneule dl imperator carl v d asborgh e l podèj a torna a fransesch ii sfòrsa fin al quand che l ducà d milan a passa a l imperi e donca a la spagna la region a sarà motobin sovens teàter ëd guère ant ij sécoj ch a seguo e valensa a subiss assedi ant j agn ëdcò grassie a la vzinansa con ël monfrà leu d conflit ëd sucession interminàbil l espansion ëd la sità a l é frenà da le sue fortificassion dventà con l andé dij sécoj antra le pì vajante an euròpa a l inissi dël setsent an séguit a la guèra d sucession ëspagneula e al sucessiv tratà d utrecht valensa a ven cedùa al ducà d savòja d vitòrio medeo ii che pòch pì tard dël a dven ël regn ëd sardëgna dël con la guèra d sucession austrìaca le trupe franch ëspagneule a prendo l posses ëd la region con la bataja d bassignan a ma dël con n àutr assedi da part de le trupe piemontèise e austrìache guidà dal baron litron valensa a torna al piemont dòp cost ùltim episòdi la situassion econòmica e polìtica a va mèj e a nasso vàire atività artigianaj e comersiaj a la fin dël setsent ël piemont a l é colpì da le bataje espansionìstiche dl armà fransèisa comandà da napoleon bon a part ai ëd giugn dël a marengh as combat un a dle pì importante bataje d napoleon ch a consent la conquista fransèisa dl italia dël nòrd e dël ël piemont a l è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa a la fin ëd la dominassion fransèisa dël valensa a torna a fé part dël regn ëd sardëgna dòp quasi un mileni e mes sota la giurisdission dij vësco d pavìa dal a intra ant la diòcesi d lissandria con la riorganisassion aministrativa dël decret rattazzi lèj n otóber valensa a l é aministrà sota a la division peui provinsa ëd lissandria a la provinsa peui sircondari ëd lissandria e a l é a cap d ën mandament ch a comprend ëdcò apsèj e lasaron dal ciamà vilabela e dal frassion dël comun ëd valensa ël sìndich a l é maurizio oddone dal stèmber la provincia ëd lissandria provinsa d lisòndria an lissandrin a së spantia ant ël setor sud oriental dël piemont a comprend e a conta abitant a l ha na surfassa ëd km e për estension a l è la tersa provincia dël piemont daré a le provinse ëd coni e d turin sò capleugh a l é lissandria a confin a a nòrd con la provincia ëd vërsèj a òvest con le provinse ëd turin e d ast a est con la lombardìa provincia ëd pavìa e l emilia romagna provincia ëd piasensa a sud con la liguria provinse ëd génoa e savon a ël teritòri a l é pian al nòrd e as àussa ant ël monfrà e ant ël piuvent setentrional dl apenin lìgur a l è stàita istituìa con ël decret real n dël d otòber dël l ansidita lej ratass da l union dle provinse dël ëd lissandria torton a e casal ch a fasìo part a soa vira dij dipartiment ëd lissandria ast àich e neuve dël a l ha perdu ël teritòri d ast istituì capleugh ëd provincia l agricoltura a resta na vos amportanta ant la conomìa dla provinsa vigne ant ël monfrà fruta vërdura forment foragi le pì grande consentrassion andustriaj a son localisà dantorn a lissandria torton a e neuve ël president dla provincia a l è paolo filippi dal second mandà poeta dzortut an lenga piemontèisa ma ëdcò an fransèis e an italian francesco maria edoardo ignazio calvo a l era nassù a turin ël d otóber dël na làpida su soa ca natal an contrà prinsi medeo promovùa da la ca dë studi piemontèis an arcòrda la nàssita sò pare a l era ël médich carlo calvo soa mare giulia antonia bottacchio a l era stàit batijà ant la veja cesa dij sant march e leonard da masnà a l ha vivù soens a cinsan andoa soa famija a l avìa ëd proprietà a l era laureasse an medsin a con na tesi an latin antitolà de scorbuto a l ha partessipà an pien a le vicende giacobin e e ëd napoleon a l avìa apopré agn cand a l é partì për j alp fransèise spetand che la rivolussion fransèisa a mnèissa progress an piemont ma peui rintrà a l era restà delus a l era torna partì da turin cand l esèrcit ëd suvorov as avzinava vers la mità dël calvo a torna a turin e a l é nominà médich assistent a l ospidal san gioann a scriv soe fàule moraj e sòn a fa anrabié ël governador fransèis ch a da l órdin d arestelo la comission esecutiva formà da carlo botta carlo bossi e carlo giulio a lo anforma dël privo e calvo a peul ëscapé a candieul da sò amis ël cont chiavarin a a l é mòrt ël d avril dël che a l avìa mach agn ëd tifo antramentre ch a cudìa ij sò malavi al san gioann edoardo ignazio calvo a l é stàit ël pì avosà poeta piemontèis dël setsent a l é conossù a livel nassional e a ancamin a a esse conossù a lë strangé përchè eut soe poesìe a son ëstàite traduvùe an anglèis a l é miraco la prima euvra an piemontèis d edoardo ignazio calvo chèich vers dla canson chèich vers dla poesìa chèich vers dla poesìa chèich vers dla poesìa chèich vers dla poesìa antra le pì avosà a i son le fàule moraj poesìe an tersa rima piemontèisa j àutre euvre dla disilusion a son na stansia chèich vers dla fàula na stansia chèich vers dla fàula un a d soe euvre minor chèich vers dla fàula le budele con l oment un a d soe euvre minor chèich vers dla fàula un a d soe euvre minor chèich vers dl euvra a l é l ùltima euvra nen finìa ëd calvo chèich vers dl euvra gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese lavija a l é na bòja sossial a gucion dl órdin dj imenòter dla famija dj avidje a comprend quatr ëspece apis dorsata apis florea apis indica apis mellifica costa sì a l é spantià an manera particolar për l anlevament n atività praticà fin dai temp pì antich notissie sicure dij prim anlevament a armonto al agc euvra dj egissian spece sìmij a l avija a son l avija boscatera xilocopa violacea e l avija muradris chalicodoma muraria vàire spece d avije a son plose e an chèiche part ëd sò còrp ij pluch a formo ëd ramificassion o piume ij làver e la massëlla a son dësvlupà an forma d tromba për tiré fòra ël giuss dle fior a argionzo n andi an vòl ëd chilòmeter a l ora j avije a s ciàiro nen ël color ross a vivo an colònie e a fàbrico amel e sira an dzorpì che për coste produssion tuta la famija dj avidje a l é amportanta për soa fonsion ëd polinisassion j avije a vivo an sossietà polimòrfe e motobin popolà constituìe da tre qualità d esse fomne drùe argin e fomne stérij ovriere e mas cc drù pecc o avije sërvaje ël ni buss a l é ëd sòlit ficà ant ij përtus dij bion a l é constituì da d seuj ëd sira verticaj stòrse o cotej butà an pian paralej e formà da d cambrin e prismàtiche esagonaj rangià an doe serie butà fond contra fond a l é fabricà da j avije ovriere con la sira esprimùa da j avije mideme antrames dij piat al fond ëd la pansa j euv dj avije a son posà an dij cambrin sìngoj minca buss a na conten vàire milen e ansema a l euv a l é posà assè d mangé për nurì la larva fin a a lë sfarfalament le larve a son bòrgne sensa piòte a forma ëd verm j avije a mangio giuss e farin a dle fior për le larve prima ëd dejne ël giuss a l é argorgà tanme amel l amel a l é goernà ant le cambrin e dël buss stopà con na nata ëd sira minca ni a conta na sola argin a vàire milen e d ovriere e pòchi mas cc l argin a a l é na fumela feconda longa anviron centim e a l ha n còrp a fus as cobia mach na vira o di apress soa nàssita a la fin dël vòl nussial durant ël qual a l é argionzùa da n sol mas cc ël cobiament as compiss an vòl e ël giuss dël mas cc a l é goernà an na spermateca a pòsta an manera da podèj serve për tuta la vita dla fumela ch a l é ëd sinch o ses agn l argin a a peul fé dcò euv al di ant la stagion giusta prima istà da j euv fecondà a nassran dle fumele da coj nen fecondà ch as dësvlupo për partenogénesi a nassran dij mas cc le dimension ëd le cambrin e a detèrmino ël sess ëd le larve an përmetend o pa la fecondassion ëd j euv ël travaj ëd l argin a a l é mach col ëd fé j euv e a l é nurìa e protegiùa da j ovriere ij pecc a son tëgg e plos a l han na testa gròssa dj euj gròss componù da facëtte convergent an sël vértes na bon a vista a l é pressiosa për esse l ùnich a argionze la fumela durant ël vòl nussial ujèt frontaj compless bocal pòch dësvlupà ale longhe sot dla pansa ariondà da darera a l han nen ëd gucion ëd giàndole sirìpare nì ëd dispositiv cujeur ij pecc ch a fecondo j argin e a meuiro sùbit dòp përchè na part dij sò òrgo genitaj a resta piantà ant ël còrp dla fumela nen bon a fé un qualsëssìa travaj nì a cheuje ël giuss e la farin a dle fior apress ij perìod dl arcòlta e dël gité ij pecc a son taparà via dal buss e soens massà da j ovriere j ovriere a son pì cite a l han giàndole ëd tòssi e gucion ch a deriva da na trasformassion dl ovopositor e a l é dovrà tanme òrgo ëd difèisa cand apress avèj mordù l avija a së slontan a ël gucion a resta piantà ant ël còrp ëd la vìtima an artenend ëdcò ij darié segment e part ëd le ventraje dël fond ëd la pansa a l é për sòn che l avija mutilà soens a meuir la pontura dj avije a pròvoca ant l òm un fòrt dolor localisà ma na sìngola pontura ëd sòlit a l é nen pericolosa tutun an chèiche përson e sensibilisà da ponture precedente a peulo manifestesse d gròsse reassion ëd natura alérgica ch a pròvoco n argonfiament an corëspondensa ëd la glòta e parèj l aria a peul pì nen intré ant le vie respiratòrie an ëmnand a n sofocament mecànich mortal ëdcò le ponture tute ansema ëd vàire avije an sn istessa përson a a peulo avèj dle brute conseguense ël tòssi dj avije a l é constituì ëd na mës ciura complicà d eva protein e sùcher grass enzima e d àutri component a l é dovrà ant ij soen ëd l artrite reumàtica j ovriere a son ëstérij përchè soe overe a son nen dësvlupà bin le piòte darera dl avija ovriera a son echipagià con ramassëtte e cavagnëtte ij dispositiv për cheuje e trasporté la farin a dle fior j ovriere a l han ëdcò ëd giàndole ch a esprimo la sira butà ant la part sota dla pansa e ëd giàndole dzor serebraj dont l espression a constituiss ël mangé dle larve n àutr òrgo caraterìstich ëd l ovriera a l é la borsa amelaria anté che ël giuss dle fior e j àutre sostanse sucrin e dont le sostanse esprimùe da j àfid ëd sòlit responsàbij dël savor e dël përfum particolar dle qualità pì apressià a son trasformà an amel për mojen d enzima particolar l atività dj ovriere a l é tant sostnùa che d istà a duro an vita mach sinch o ses ësman e antant che cole nassùe ant l otonn a rivo a passé l invern si l argin a a ven a manché j ovriere giovo ch a l abio arseivù n alimentassion rica an asòt póer dle fior a peulo avèj n angrossament progressiv dj overe ch a rivo fin a a la produssion d euv la nurission dla nià la polissìa e la ventilassion dël buss la trasformassion final dël giuss dle fior an amel a son ël travaj dj avije giovo fin a ai quatòrdes o quìndes di d età fin a ai vint di j avije a fan ël travaj ëd difèisa dël buss e cole ch a dzorvivo giumaj a l età mura foragere o butinatris a cheujo giuss farin a dle fior pròpoli e eva cand ël buss a ven a esse tròp popolà j ovriere a fàbrico j ansidit cambrin reaj le larve ch a nasso da j euv posà an costi stansin a son nurìe mach a papa real visadì na qualità special d amel rich ëd vitamin e e d àutri prinsipi ativ an conseguensa ëd cost tratament ëspecial da se larve as dësvlupo ëd fumele feconde visadì d avije argin e coste sì pen a sfarfalà a ancamin o a combate antra d lor findi a che a i na resta viva mach un a ch a dventrà la neuva argin a la veja argin a a bandon a ël buss con mità ëd soa popolassion e a va a sërché un pòst bon për fondé un neuv bugnon ël zoòlogh karl von frisch a l ha fàit vëdde che cand l avìa butinatris a l ha trovà na zòna bondosa d farin a dle fior për esempi un pra fiorì a smon a soe cambrada j andicassion pr argionzla an fasend an sla stòrsa na sòrt ëd dansa as trata d n esempi tìpich ëd comunicassion animal la dansa sircolar a signala la presensa ëd giuss assè davzin a nen pì che sent méter si la locassion dël mangé a l é leugna l avìa a lo comùnica con na dansa sbilaucià o dansa dla pansa l avìja a dissegna an dansand un semisercc e dlongh apress socroland la pansa a percor na linia reta ch a sara ël semisercc peui a descriv në scond semisercc ma an sens contrari al precedent e a la fin torna na linia reta paralela a cola d prima pì ël camp ëd giuss a l é leugn pì la dansa a l é meusia la comunicassion a travers dla dansa a l é ëdcò dovrà durant ël gité cand j avije esploratris a devo comuniché la posission d un leu adat a acheuje na neuva colònia e ëdcò sò giudissi ansima a l pòst l art ëd l òm a l é soens anspirasse a j avije già da l época cretèisa coste a j erò pijà coma tema ornamental lart astrata o art nen figurativa as dësvlupa an euròpa a ancaminé dal e a së spantia an tut ël mond pionié ëd costa tendensa a son ëstàit kasimir malevich e piet mondrian da sempe ij pitor e jë scultor a conossìo e a sfrutavo la capassità dle linie dle surfasse dij volum dij color d esse butà ansema për toché la sensibilità e ël pensé e d element d art astrata as peulo trovesse già ant l art primitiva ma fin a antlora a stimavo che an butandje ansema as dovìa fé arferiment a l arpresentassion pì o meno conforma dla realtà tangìbil ij predecessor diret ëd së stil a son ëstàit ij doi moviment novator dj achit dël sécol ch a fa xx la pitura fauve ch a buta an second pian dissegn e prospetiva për ponté an sël color e ël cubism angiagià d fasson direta ant la scomposission ëd la forma l advent ëd la fotografìa a l ha miraco possà vàire artista a l arserca d lòn ch a scapa a la vision ogetiva dël real visadì d lòn ch a rintra nen ant un fàit figurativ j artista astrat a atribuisso a j ansem ëd linie surfasse volum color un podèj emotiv bastant për fabriché d art ant l art astrata ël soget arpresentà a resta nen essensial ma as lìmita a sugerì dij valor cromàtich linear volumétrich compositiv a travers dij quaj l artista a smon soe concession donca l astratism ch a l é pa mach un moviment a l ha dàit l andi a na neuva fas ant la stòria dla pitura e dla scoltura d àutra part la pitura nen figurativa a gropa dle liure s ciasse con l architetura moderna coma testimonià ëdcò dal moviment de stijl fondà dël la stagion dl astratism a finiss apress la sconda guèra mondial cand ch as preciso ij tema dl informal tutun al di d ancheuj as peulo arconòsse d element d art astrata an scasi tuti ij fenòmeno estétich pì recent lassel a l é d fer lijà con na cita quantità dal al anviron ëd carbòni le lije con pì che ëd fer a son considerà fer pur antant che cole ch a conten o pì che l ëd carbòni a son considerà ghisa costa definission a l é n pòch diferenta e a rampiassa sia cola gropà n manera pì s ciassa a la constitussion chìmica conforma a la qual l assel a peul conten e fin a al ëd carbòni e ël fer pur a peul pa conten e d àutri element che ëd fer sia cola tradissional basà an sël process ëd produssion ch a considerava assel ël prodot otnù a lë stat lìquid për mojen d afinassion e fer col otnù a lë stat pastos a travers ël pudelage process giumaj bandonà l assel a l é na lija dotà d bon a arzistensa mecànica e gran goregnità as oten për fusion e a peul esse temprà për felo dventé motobin dur për la vërsatilità e l economicità ëd soe aplicassion l assel a peul sensa dùbit esse considerà un dij pì grand protagonista dla vita ëd mincadì e un a dle conquiste pì armarchèivoj ëd nòstra época antra le manere dovrà për classifiché la caterva dij tipo d assej le pì comun e a son la constitussion chìmica ël métod ëd produssion l utilisassion prinsipal conforma a la constitussion chìmica as fa dnans a tut distinsion antra j assej al carbòni anté ch a i son pa d àutri element an dzorpì ëd fer e carbòni o a i na son an quantità così cite ch a basto nen për modifiché an manera apressiàbil le propietà e j assej lijà andoa a l é present almanch n àutr element an na quantità ch a basta për cangene un a o pì caraterìstiche j assej al carbòni a comprendo la pì part ëd l assel fabricà apopré ël e a son ëspartì an assej motobin doss con na përsentual ëd carbòni sota l doss da a semidur da a dur da a e motobin dur dzora ël pì l assel a l é dur e pì a l é elàstich a la flession j assej lijà a son dit a soa vira lijà d fasson débol si gnun dj element giontà a la lija ëd fer e carbòni a riva al dësnò as diso lijà d fasson fòrta an pì a sconda dël nùmer total dj element lijà a peulo avèisse dj assej ternari fer carbòni pì n àutr element quaternari si j element giontà a son doi o compless tre o pì element giontà tutun a son nen contà serti element s a sorpasso nen dle përsentuaj fissà manganèis nìchel silis aram cròm molibden vanadi beril antra j assej ternari ij pì amportant a son coj a l alumini da nitrurassion al cròm da bonìfica për utiss inossidàbij al manganèis për tubo lamiere tòch sogetà a colp al molibden për cane da fusij vàlvole për motor a combustion anterior al nìchel da cimantassion àuto temprant inossidàbij indilatàbij al piomb ciamà ëdcò automàtich për lavorassion al torn automàtich a l aram ch a arzisto al rusiament al silis për arsòrt nos ëd trasformator elétrich al tungsten e al vanadi për utiss tra j assej quaternari a son motobin ëspantià coj al cròm e nìchel ch a son ij pì amportant a son inossidàbij motobin arnormà a l é ël tipo ch a conten anviron ël ëd cròm e l ëd nìchel e coj al cròm e molibden për carej për reoplan erbo a ghëmmo e cilindr për motor a combustion anterior j assej compless a comprendo ëd sòlit ij mej tipo coma coj al cròm nìchel e molibden për erbo a ghëmmo për motor a combustion anterior motobin possà e particolar ëd motor d avion e coj al cobalt cròm e tungsten për utiss për taj con grand andi a sconda dël métod ëd produssion as fa distinsion antra assej ld bessemer thomas martin siemens àcid e bàsich al forn elétrich al griseul conforma a l utilisassion prinsipal as fa na classificassion ch a l é mach comersial ma che d àutra part a l é motobin dovrà a fa dnans a tut distinsion antra j assej d usage general o assej comun e j assej speciaj j assej d usage general a son ij pì dovrà e a comprendo scasi tuti ij tipo d assej doss e motobin doss che a son ëd sòlit andicà tanme fer j assej speciaj ëd sòlit lijà a son a soa vira partagià an vàire tipo e sot tipo për esempi a i son coj da costrussion da bonìfica da cimantassion da nitrurassion àuto temprant për arsòrt cussinèt a bije o a rubatin për utiss semi ràpid super ràpid për lavorassion a càud e a frèid inossidàbij martensìtich ferìtich austenìtich j assej speciaj a comprendo ëdcò dij tipo bon për dj usage motobin particolar për esempi coj për temperadure basse dovrà ant la produssion d angign ch a devo marcé an d ambient sota zero anté che n àuta përsentual fin a al ëd nìchel a diminuiss motobin la fragilità dovùa a le temperadure motobin basse coj refratari dovrà ant j angign ch a travajo a d temperadure àute andoa l arzistensa mecànica compromëtùa dal calor a l é mantnùa con la gionta ëd cròm da l a l e molibden anviron ël opura con ëd përsentuaj motobin àute fin a a pì che l ëd nìchel o cobalt për finì coj con dle propietà magnétiche tanme j assej për lamierin magnétich dovrà ant l andustria elétrica motobin dovrà a son coj con dle përsentuaj ëd carbòni motobin basse e da l al ëd silis e j assej amagnétich sempe dë strutura austenìtica donca an dzorpì che fer e carbòni ëd sòlit l assel a conten d àutri element an përsentuaj variàbij cheidun ëd costi për esempi ël fòsfo e ël sòfro a son malfé da eliminé ma a son motobin danos si present an gran quantità d àutri dzortut nìchel cròm molibden tungsten vanadi silis manganèis cobalt alumini a son nopà lassà o butà apòsta ant la lija da soj o combinà ntra d lor ëd vàire fasson përchè an modificande la strutura a j conferisso ëd propietà particolar ch a na amelioro le prestassion an relassion a d usage spessìfich ël nìchel a aumenta la durëssa l arzistensa a la fatiga e l elasticità e a sbassa ël coefissient ëd dilatassion tèrmica ël cròm a aumenta la durëssa dzortut apress tempra e l arzistensa al frustagi an përsentuaj dzora l a conferiss inossidabilità an efet j ansidit assej inossidàbij a compòrto dij metaj nìchel cròm e via fòrt ch a j dan n arzistensa completa a la ruso a le temperadure corente ël molibden a arduv ël fenòmeno dlë scoriment viscos ch a consist an na deformassion proporsional a la caria aplicà e a la durà dl aplicassion ch as manifesta ant j assej inossidàbij ël tungsten a aumenta la durëssa e la goregnità ël cobalt e ël vanadi a agrandisso motobin la durëssa ël silis che an cite përsentuaj comsëssìa almanch ël a l é present an tuti ij tipo d assej a aumenta la durëssa l arzistensa a la fatiga e an përsentuaj apressiàbij pì che l l elasticità però a fa ëdcò aumenté la fragilità ël manganèis ëdcò chiel sempe present an cite quantità a aumenta la durëssa la goregnità e l arzistensa a la fatiga e al frustagi an dzorpì an përsentuaj pì àute a përmet ëd manten e la saldabilità ëdcò ant j assej con d àute përsentuaj ëd carbòni l alumini a giuta la nitrurassion ch a aumenta la durëssa ëd surfassa le propietà ëd tanti tipo d assej a son ameliorà për mojen ëd tratament tèrmich apòsta an particolar la tempra la richeuita la normalisassion ël rinveniment la distension la ricristalisassion ch a na modìfico la strutura micro cristalin a tratament tèrmich particolar ch a modìfico mach la strutura dël seuli ëd surfassa lassand quasi istessa cola anterior a son la cimantassion la nitrurassion la calorisassion la cromisassion e d àutri ancor costi tratament as fan an sij tòch già travajà an scaudandje an dij forn a pòsta a contat con le sostanse ch a conten o l element vorsù che për difusion a lë stat sòlid a men a a la formassion ëd na lija sutila motobin dovrà a son la cimantassion ch a gionta ëd carbòni e donca a aumenta la durëssa la nitrurassion ch a produv na lija ëd fer e asòt ëd pòchi decimilim ma motobin dura e la calorisassion ch a produv na lija ëd surfassa ëd fer e alumini assè arzistenta a l ossidassion a càud la produssion d assel a constituiss al di d ancheuj la part prinsipal ëd la siderurgìa dont la stòria a l é ancaminà ant ij temp antich con la dëscuverta dla manera d tiré fòra ël fer dai sò mineraj dzortut ematite siderite magnetite con un tipo ëd forn rudimental a tiragi natural alimentà con carbon ëd bòsch vers ël as son ancaminasse a dovré dij forn pì gròss a tiragi mecànich aprovigionà da d roe idràuliche con ij quaj as otnìo dle scòrie lìquide tòch ëd fer a lë stat pastos e cite quantità d ghisa a lë stat fondù un sécol pì tard a l é stàit fabricà ël prim granforn ch a l ha rendù possìbil na produssion regolar ëd ghisa bele che an quantità limità ij prim granforn a marciavo a carbon ëd bòsch e a dasìo mach o tonelà d ghisa a la sman a mach anviron dël a l é ancaminasse a dovré ël còch antant che l utilisassion dl aria càuda sofià andrinta a armonta al da la ghisa a l é otnusse l assel con un process anventà dël da b huntsman e al di d ancheuj sorpassà ch a ciamava dnans a tut ëd trasformé la ghisa an fer për pudelage ël fer otnù përparèj a l era fàit cimanté visadì scaudà con carbon ëd bòsch për aumenté la përsentual ëd carbòni e peui fondù an dij griseuj an manera che ël carbòni surbì a la surfassa a së spantièissa an tuta la lija as otnìa n assel al griseul ëd gran qualità ma tròp car anviron a la mità dël sécol ch a fa xix la produssion dl assel as trasforma mersì a l aplicassion andustrial dël process termochìmich d afinassion o ëd conversion ant ël cas ëd process con d aria o ossìgen sofià andrinta ch a consist an pràtica ant ël diminuì ël carbòni për ossidassion e ant l eliminassion d àutre impurità contnùe ant ël metal fondù l ossidassion dël carbòni a lìbera òssid ëd carbòni che an agitand ël foson fondù a contribuiss a l eliminassion d àutre impurità gaseuse d àutra part ij prodot insolùbij pr esempi la silice a van giù për gravità e a formo le scòrie ch a surbisso j impurità metàliche l ossìgen ch a i fa damanca për la reassion a l é aprovigionà sia an forma gaseusa aria o ossìgen pur che an forma sòlida òssid ëd fer le reassion d ossidassion a son motobin esotèrmiche e a garantisso donca ël calor dont a i é damanca për manten e ël foson fondù nopà la tecnologìa dont a l é realisà ël process d afinassion a peul esse motobin varià sia për lòn ch a toca a le materie prime ghisa fondùa rotam aditiv che për j anstalassion e le fas dël travaj ël prim métod modern ëd produssion dl assel a l é l ansidit process bessemer anventà da henry bessemer dël costa anvension a l ha përmetù la produssion d assel a dij cost relativaman bass dël a l é stàit anventà ël process thomas ciamà parèj dal nòm ëd sidney g thomas costi doi sistema a son dij métod a convertidor ch a l é l nòm dël contnidor fàit d assel andoa as dësrola la produssion la diferensa antra ij doi métod a restava ant l arvestiment andrinta dël convertidor àcid ant ël process bessemer bàsich ant ël process thomas as trata d na diferensa ch a l ha dle conseguense ant la formassion dle scòrie con n arvestiment àcid ël silis a l ha l ròl d element termògen an ossidand se a lìbera ël metal fondù antant che le scòrie e j eventuaj aditiv a elìmino fòsfo e sòfro con l arvestiment bàsich ël ròl d element termògen a passa al fòsfo ch a l é eliminà mach apress la decarburisassion total prima dla colà a venta donca carburé torna ël metal fondù an giontandje d ghisa ij process àcid a permëtto nen d eliminé dël tut ël sòfro e ël fòsfo e për sòn an pràtica ël process bessemer as deuvra pì nen nopà ël process thomas bele che sorpassà da dle técniche pì moderne as deuvra ancor an vàire pòst an euròpa rich ëd mineraj fosforos dël a l é stàit përfessionà un procediment ëd tipo diferent e pì complicà ël process martin siemens a diferensa da j àutri doi an cost sì l operassion a l é motobin longa o ore contra o minute ma la contenensa dël forn a l é motobin pì granda për aumenté la produssion benjamin talbot a l é stàit ël prim a fabriché dij forn për la produssion continua a pencoyd an pennsylvania ant ël ël process martin siemens a l é ancor motobin dovrà ant ij pòst andustrialisà rich ëd rotam ëd fer e ëd combustìbil a i fa damanca da a milion ëd calorìe për minca tonelà d assel fabricà apress la prima guèra mondial a l é ancaminà la produssion d assej speciaj për mojen d afinassion al forn elétrich un process ch a jë smija motobin a col ëd martin siemens ma basà an s un forn elétrich a arch o a andussion ch a riva a d temperadure motobin àute e a përmet n afinassion përfeta ëdcò an cost tipo d afinassion as deuvro dij rotam ëd fer l usage d ossìgen al pòst ëd l aria an tuti costi process a l ha mnà apress la sconda guèra mondial a përfessioné dij neuv métod ëd conversion basà an sël sofié ossìgen ëd gran purëssa ël protòtip ëd costi process a l é l ansidit process ld j avantagi d ës métod ch a l ha n ròl ëd prim pian ant la produssion dl assel an tut ël mond a consisto an na pì granda qualità dl assel un pì cit cost ëd gestion përchè a i é nen damanca ëd combustìbil e ant un pì bel fé për depuré ij prodot ëd combustion comprèise le fum dla feriera ël sistema ld a deuvra anviron la mità dij rotam ëd fer dovrà dai forn martin siemens e a lassa donca a disposission na gran quantità d rotam da esse dovrà ant ij forn elétrich tradissionaj ël prodot final an na feriera a consist d assel an lingòt ma le diferense prinsipaj antra n tipo d anstalassion e n àutr a son ant ël material ëd partensa e ant ël tipo ëd process dovrà si cost sì a l é al convertidor la feriera a l é dita ëd conversion s a l é al forn martin siemens as trata d na feriera su sòla a sconda dël tipo d anstalassion a resta ëdcò organisà d fasson diferenta la disposission dij repart ausiliar ch as òcupo d carié dla colà dla manutension dj angign e dij servissi generaj le feriere ch a deuvro ij convertidor thomas a son caraterisà da l usage d ghisa fondùa tanme material ëd partensa për sòn ëd sòlit a son costruìe da banda dij granforn as deuvro almanch doi convertidor e l assel fabricà a l é peui colà ant le lingotere piassà ant le tampe d colà da d gròss sigilin trasportà da d gru a cher pont d àutri repart essensiaj an na feriera a conversion a son coj dle sofiante ch a fornisso d aria comprimùa për l ossidassion dla ghisa ant ij convertidor e col për la preparassion dj arvestiment dont ël consum a l é motobin gròss le feriere su sòla ch a peulo dovré ij process àcid o bàsich an dzorpì dla ghisa lìquida a deuvro tanme material ëd partensa ëdcò rotam e mineraj ëd fer an dzorpì dij repart ëd preparassion e ëd finidura ch a smijo a coj dle feriere a conversion a l han n amportansa particolar ij gasògen ël repart ëd caria ël sistema ëd riscaudament e j arcuperador ëd calor la feriera elétrica as diferensia da cola su sòla për ël tipo ëd forn ch a peul esse a arch o a andussion la produssion organisà su scala andustrial ëd l assel ancaminà an anghiltèra vers ël a l é spantiasse an pressa ant ij pòst prinsipaj dl euròpa ossidental e ant jë stat unì d mérica fin a al an coste region as fabricava l ëd tuta la produssion mondial costa preminensa a l era dovùa al livel ëd dësvlup tecnològich e andustrial e un ròl fondamental a l ha giugalo la disponibilità d arzerve bondose d materie prime mineraj ëd fer e còch a l é për lòn che j anstalassion siderùrgiche a j ero butà o bin davzin a le min e d carbon parèj che an pennsylvania e ant la ruhr opura davzin a cole d mineral coma an loren a pì da ràir davzin a tute doe tanme an gran brëtagna na vira ch as decidìa ëd buté su n anstalassion le polìtiche ëd provisionament dle vàire siderurgìe a restavo angagià ansima a n temp longh fin a a la sconda guèra mondial la produssion a l era fàita coj convertidor bessemer e thomas con ël forn martin siemens o con ël forn elétrich le cite potensialità ëd coste anstalassion e ël fòrt chërse dël consum mondial a l han ëmnà vers j agn a na vera arvolussion dël sicl siderùrgich dont le caraterìstiche essensiaj a son lë sfrutament ëd min e pì riche për la pì part localisà ant ël ters mond e dzortut l amponse an pressa dij neuv process ëd produssion ëd l assel për mojen dël sofi dl ossìgen e dla laminassion continuà gropà a lë sfrutament ëd le min e ant ël ters mond a l é lë spantiament ëstragròss dël comersi mondial dle materie prime sòn a l é stàit rendù possìbil ëdcò da l aumenté dël tonelage dle nav lòn ch a l ha semplificà ij problema dël provisionament e sbassà ij cost ëd traspòrt sòn a l ha avù dle conseguense an sle localisassion dj amprèise siderùrgiche che a tendo a esse tramudà an sle còste dël mar d àutra part ij neuv process e mòdoj ëd produssion ëd potensialità stragròsse a esalto ij prinsipi dla conomìa dë scala e a përmëtto ëd produssion motobin pì competitive che cole ch as podìo avèisse coj process tradissionaj an dzorpì dle grande amplicassion tecnològiche a intro an gieugh ëd gròsse chestion d órdin finansiari l espansion dla produssion e dël consum d assel a resta tra ij mej andicator pr ëmzuré ël dësvlup nen mach econòmich ma ëdcò tecnològich an efet as conòsso bin le liure antra consum d assel e dësvlup ëd la produssion andustrial e ëdcò la relassion ës ciassa antra la chërsùa dle réndite e ël dësvlup dël consum dij prodot siderùrgich l anàlisi empìrica a l ha fàit vëdde an manera ciàira che ël rapòrt antra l aumenté dël consum d assel e l aumenté dle rèndite elasticità a tend a agrandisse con la chërsùa dël sagg d aument ëd le rèndite d àutra part l elasticità a tend a diminuì na vira rivà a d livej ëd dësvlup conòmich àut ansima a s rëscontr a son ëstàit elaborà vàire modej previsionaj për antivëdde l evolussion dël consum da banda dle trasformassion ëstruturaj a i son ëstaje ëdcò d àutri grand progress ant l evolussion dle tecnologìe le tape pì significative a son arpresentà da l antrodussion dla colà continuà e da l amponse dij neuv process d ardussion direta dël mineral sòn a fa capì ël dësvlup ecessional dla produssion mondial passà da milion ëd tonelà dël a milion ëd tonelà ant ël e a milion ëd tonelà dël ant la curnis dle lavorassion sucessive dl assel visadì dzortut ëd la laminassion l evolussion tecnològica a l ha provocà dij gròss cangiament ant l amportansa relativa dij vàire tipo ëd prodot ëd conomìe dë scala armarchèivoj as son otnusse dzortut ant ël setor dij laminà pian frise lamiere lamierin sòn ansema a na bon a ameliorassion qualitativa dla produssion a l ha mnà a n process ëd sostitussion dij laminà longh assaj trav profilà con laminà pian ant un nùmer viaman pì gròss d usage a i son vàire esempi d sòn la sostitussion dël tlé con la scòca portanta ant le viture dij profilà laminà con dij profilà otnù con la piegadura ëd frise ëd lamiera dij tubo laminà sensa saldadura con dij tubo saldà otnù da frise e lamiere as peul donca s ciairesse n amportansa pì gròssa dij laminà pian an coj pòst anté ch a i é un fòrt dësvlup conòmich andoa a i é n orientament marcà vers dij consum privà ëd ben ch a duro an tratand se ëd produssion d àuta tecnologìa caraterisà da n àut valor giontà la produssion ëd laminà pian motobin dovrà ant l andustria dle viture dla meinagerìa elétrica ant le costrussion navaj e an d àutri setor amportant d atività produtiva a sotlinia ëdcò ël livel tecnològich argionzù d àutra part na ciàira prevalensa ëd laminà longh ant ël consum total d assel a peul esse sign ëd n evolussion ancor pòch marcà tìpica dle fas ëd decòl andustrial o ëd na domanda ancor orientà dzortut vers le grande euvre pùbliche infrastruture ferovìe e j andustrie ëd base l adatament ëd le caraterìstiche dij prodot siderùrgich a j arceste dj andustrie consumatris a l ha përmëtù a s prodot ëd goerné na posission ëd preminensa tanme material ëd base an tante atività an efet chiel a l é present pa mach ant ij setor tradissionaj agricoltura traspòrt edilissia meinagi ma a l ha pijà dle posission d amportansa an dij setor pì modern tanme l eletrònica e la missilìstica costa supremassìa a ven da le caraterìstiche fìsiche particolar dij prodot siderùrgich prima ëd tut l arzistensa mecànica al di d ancheuj a l é possìbil produve d assej con carie dë s ciapura motobin àute bon an particolar a la costrussion d euvre destinà a soporté ëd greve solecitassion an vàire condission d esercissi ij progress otnù ant ël legeriment dl assel e ël conseguent àut rapòrt antra l arzistensa e ël pèis a përmëtto ëd dovrelo an dij setor che prima a j ero esclusiv dij materiaj tradissionaj për esempi ant l edilissia costrussion dë struture portante ëd fabricà sivij e andustriaj e ant la viabilità viadòt pont ëstradaj e feroviari dzorelevà ël dësvlup ëstragròss dla produssion mondial a l é ancaminà vers ël a parte dal ël giapon a l é un dij pòst andoa la produssion a l é aumentà d pì bele che an mancansa ëd materie prime sò grand compless produtiv a l é basà scasi tut ansima a dë stragròsse anstalassion costere a sicl antëgral ch a sodisfo la domanda anterior e a përmëtto ëdcò dj esportassion ëdcò ant l union soviética a j era staje un gròss dësvlup produtiv rendù possìbil da la bondansa d materie prime e le rèide priorità assignà a j anvestiment ant l andustria pesanta n aument dla produssion a l é argistrasse ëdcò ant l union europenga ant jë stat unì nopà l espansion a l é stàita pì cita dagià che ël gròss ëd jë sfòrs ant j anstalassion a l avìo falo ant j agn antra le doe guère mondiaj an efet a la fin dj agn a l avìo na capassità produtiva ëd pì che milion ëd tonelà a coste as son giontasse ëd capassità për d àutre milion ëd tonelà ant j agn e mach ëd milion ëd tonelà ant ij des agn apress bele che ant l istess temp j anvestiment a son aumentà dël la panissa o paniscia a l é na specialità dla pian a piemontèisa a base prinsipalment ëd ris e faseuj sò nom a ven dal latin panicium la panissa a l é tìpica ëd vërsèj soa arseta a varia second le tradission famijar e a consist ëd ris ëd qualità preferibilment arbeu faseuj dla qualità coltivà a la vilata o salugia siola lard salam dla doja vin barbera sal e pèiver as peulo giuntesse le cone ëd crin la paniscia a l é tìpica ëd noara e a l è compòsta da ris ëd qualità preferibilment arbeu faseuj siola còj vërza séler caròta vin nèir lard cone ëd crin salam dla doja sal e pèiver as bagna bin con un bon vin nèir an particolar barbera dël monfrà ghem o gatinera stefano giuseppe incisa a l era nassù an ast ant ël e ambelelì a l é mòrt ant ël a l era prior dla catedral d ast l incisa as firmava ëdcò incisa astzan dla contrà meistra a dovrava la parlada d ast ëd chiel as conòsso set sonet cost a l é l achit d un sò sonet ch as nòta da na banda la parlada d ast ma da n àutra la grafìa an pràtica cola moderna coj ch veuro lesi giust ij mè sonet ch vagh fasend ant o nòst linguagi astzan ch a j leso taj e quaj com a j trovran sensa lveji o gionziji gnanch un et gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese giuliano gasca queirazza gianrenzo p clivio dario pasero la letteratura in piemontese dalle origini al settecento raccolta di testi antologici ël cont vitòrio tòjo alfé a l era nà an ast ai ëd gené dël bele che an soa àuto biografìa a disa ai e a l é mòrt l d otóber dël a firense soe lenghe mare a j ero ël piemontèis e ël fransèis e për amprende l italian a l ha dovù studié nen pòch alfé a l avìa fàit na curta cariera militar a l era andà a l academia real ëd turin e ai ëd maj carl emanuel iii a l ha nominalo alfé dël regiment d ast ëd gené alfé a l ha dàit soe dimission da l esèrcit al moment ëd la pijà dla bastija alfé a l era a paris anté ch a cudìa a na neuva stampa ëd soe euvre dël a l ha tramudà ëd fasson definitiva a firense a l é sotrà an santa cros a firense coma aotor an lenga piemontèisa vitòrio alfé a l ha lassane doi sonèt polémich ël prim sonèt a l é datà roma avril a l é stàit publicà con d àutri dël a martinsbough an alsassia andoa as trovava con la contëssa d albany a l é belfé che con cost sonèt alfé a vorèissa arbate a chèich crìtich ch a l avìa acusà d durëssa lë stil ëd soe prime tragedie son dur lo seu son dur ma i parlo a gent ch ha l ànima tant mola e dëslavà ch a l é pa da stupì se d costa nià i j piaso apen a apen a a l un për sent tuti s amparo l metastasio a ment e a n han j orije l cheur e j euj fodrà j eròj a j veulo vëdde ma castrà ël tràgich a lo veulo ma impotent pure im dogn nen për vint fin ch as decida s as dev troné sul palch o solfegé strassé l cheur o gatié marlàit l orìa già ch ant cost mond l un l àutr bzògna ch as rida l è un mè dubiet ch i veui ben ben rumié s l é mi ch son d fer o j italian d potìa lë scond sonèt a l é datà roma giugn s l é mi ch son d fer o j italian d potìa l era pa un dubi mai ch a dvèissa andé com i sento purtròp ch ven d arivé a ferì ij piemontèis pì an là dl orija l é un mè dubièt an soma e as deuv nen pijé për voi pì ch për l italia quanta a sia e peui d un pòvr autor a la babìa com a la vòstra sfògh bzogna ben dé mè sonetass pòst ch a va comentà parlava an general e solament a coj ch han pì che l cheur l orija dlicà direu s a veulo vnì a n comodament ch né lor d potìa né d fer mi son mai stà o mi d fer doss lor d pauta consistent gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese la univac a l era un dij pì gròss produtor mondiaj d elaborator dj agn e la univac a l era nassùa ant ël com division dla remington rand ant ël a l avìa fàit seurte sò pì famos ordinator lunivac ant ël la remington rand a l é fondusse con la sperry e univac a l é vnùa na division dla sperry rand ant ël la sperry rand a l ha decidù ëd concentresse an sj ordinator a l ha vendù j àutre division e a l é ciamasse sperry corporation ant ël la sperry corporation a l é fondusse con la burroughs corporation per formé la unisys corporation ij prodot pì conossù dla burroughs a j ero maurizio pipino a l era nassù a coni e a l é mòrt ëd pest ant ël a ìsola ëd simio monsù pipino a l era médich maurizio pipino a l é stàit autor dla prima gramàtica dël prim vocabolari e dla prima antologìa poética stampà tut ansema a turin ant ël ël but ëd l euvra a l era ëd mostreje la lenga piemontèisa a marìa adelàide clotilde saveria d fransa dventà prinsipëssa ëd piemont j euvre an detaj a son la presentassion ëd pipino për mi j eu sempre crëddù ch ël dialèt piemontèis a fussa nen solament preferìbil a qualonque autr ch a i sia ant l italia e nt la fransa ma ch a podèissa nt quàich manera compete con la lingua fransèisa e con l istessa italian a përchè ch la nòstra gent ëd cort a l han sempre usalo ël vocabolari a l é an quatr lenghe piemontèis fransèis latin e italian la presentassion ëd pipino i cortigiani dicono sofièt blèt taborèt mentre gli altri pronunziano sofiàt blàt taboràt ëd pipino as conòsso vàire litre për esempi a l é na litra andoa maurizio pipino a spiega përchè a fasìa la gramatica piemontese un tòch dla litra për mi j heu sempre crëdù ch ël dialet piemontèis a fussa non solament preferìbil a qualonque àutr ch a i sia nt l italia e nt la fransa ma ch a podèissa nt quàich manera compete con la lingua fransèisa e con l istessa italian a përchè ch la nòstra gent ëd cort a l han sempre usalo ben ch a sio tute përson e ch a san e l italian e l fransèis ugualment coma l piemontèis e ch a l han bon gust un gust fin e l é sicur ch a l avrìo nen spetà adess a sbandì l nòst parlé da la cort s l avèisso non podù esprime al viv con proprietà con polissìa con precision ògni còsa ch a j podèissa capité e s l avèisso nen stimalo un parlé nòbil e pròpri d una cort tant rispetàbil com l é la nòstra un tòch dla litra a l é vnù jersèira da mi giacolin ch voi i conòsse fieul ëd talent dë spìrit e tan dvòt e rispetos ch ansissì as fà amé da tuti cost fieul l avrìa piasì d seguité le scòle e fesse prèive un tòch dla litra i crëddo ch essend giumai finì l temp dl educassion ch j heu procurà d feve dé ant cost monësté i dëvrìe pensé a l elession dël vòst stat cioé o d feve monia o d marideve gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese nissa monfrà nizza monferrato an italian a l é na comun a ëd abitant dla provincia d ast sò nòm dla tradission a l é nissa dla paja visadì nissa an campagna andoa ch a i é motobin ëd paja për distinguìla da nissa dël mar sità che adess a aparten a la fransa arlongh soa stòria nissa a l é stàita sota j aleram ij marchèis ëd salusse ij re d nàpoli ij duca d màntoa ij gonsaga fin a ch a l é passà ai savòja dël la conomìa dla sità e dj anviron a l é dzortut basà an sla produssion dij vin e an sla coltivassion ëd la biarava da sùcher ël sìndich a l é flavio pesce da l nassù dël tomà i a fa neuv ant la lista di cont ëd savòja fieul d umbert iii e ëd soa quarta fomna beatris ëd vienne a l ha mach óndes agn cand sò pare a meuir e a resta sota la tùa ëd soa mare ch as fa giuté ant la regensa dal vësco ëd morian a e da so cusin bonifass iii ëd monfrà la sitoassion a l era dlicà përchè umbert iii a l era stàit dëspujà ëd sò podèj da l amperator federich ël barbarossa ël marchèis ëd monfrà a rëncontra ël neuv amperator enrich vi a basiléa e chiel sì a aceta dë scancelé la confisca dij ben dij savòja a condission che tomà a renda soe tère aj vësco ëd belley ëd tarantasia d osta ëd sion e ëd turin tomà a fa lòn ch a j diso ma passin passèt a travaja për arpijé ij vej domini e agrandì sò teritòri a arpija la valsusa e a s ampadroniss ëd rivàuta e giaven la sossietà feodal a l era an camin ch as dësblava dnans a j organism sitadin e ruraj ch as dësvlupavo an pressa le comun e a së spantiavo ëdcò an piemont e minca progress ant l espansion ëd tomà i a l é l frut ëd lòte e maneuvre contra l arzistensa gorëgna dle comun e piemontèise dël giugn a oten da filip dë svevia un papé ëd donassion ëd teston a e cher cand la comun a e ël vësco ëd turin as pògio a federich ii tomà as buta da la part d oton iv e as treuva mës cià a le ruse violente dle comun e piemontèise con ël but d arpijé torna turin për sòn con na passienta strategìa ëd penetrassion a oten pian pianòt la cession ëd vàire leu stratégich a forma d alianse con ël marchèis ëd salusse a stabiliss ëd liure ëd parentela con ij cont ëd provensa a oten da amportante famije feodaj la diciairassion d esse sò vassaj a strenz d alianse temporanie con le comun e pì potente federich ii a l ha nominalo vicari an lombardìa e ant la marca ëd trevis a meuir ël m ëd mars dël e a l é sotrà a autacomba tomà i a l era mariasse con beatris margrita ëd gëneva e an seconde nòsse con margrita ëd faucigny a l ha avù des masnà medeo ch a j suced beatris mòrta dël marià a raimond berengari ëd provensa margrita umbert aimon tomà ch a otnirà ël prinsipà ëd piemont a la division dlë stat dël e a l avrà pì tard la tùa ëd sò novod bonifass gulielm vësco ëd valensa e ëd liegi pero ch a sucedrà a sò novod bonifass bonifass vësco ëd canterbury filip ch a sucedrà a pero con tomà i a ancamin a ëdcò la vera sovranità ëd ca savòja an sla val d osta dël su arcesta dël vësco valbert ël giovo cont a l ha concedù a la sità d osta l avosà papé dle franchise ch a buta fin a n perìod turbijos e a l é ël fondament dl autonomism valdostan dël midem ann a rend al vësco ij sò drit an sël podèj temporal dël vëscovà dël e a pressied le prime ciambree generaj dont i l oma notissia an val d osta tomà i a l ha dàit an féod al viscont boson ël castel ëd vila challand e le tère ëd cas cion e cly a l ha pijà sota soa protession ël vësco e ël capìtol ëd la catedral e ëd sant ors l ospissi dël mont joux la prevostura ëd saint gilles ëd véres tomà i a l é l prim dij savòja con ës nòm sò pare a l avìa ciamalo parèj an memòria ëd thomas becket arsivësco ëd canterbury massà ël dë dzèmber dël ant la catedral da quatr sicari dël re enrich ii isaac newton a l era ën fìsich e matemàtich considerà antra ij faitor prinsipaj ëd l ansidita arvolussion sientìfica a nass ël ëd gené dël da na famija ëd cit paisan indipendent ch a vivìo al castel dël borgh ëd woolsthorpe a na desen a ëd chilòmeter a sud ëd grantham ant la contà d lincoln an anghiltèra sò pare ch as ciamava isaac cò chiel a l era mòrt a trant agn prima ch a i nassèissa sò fieul chiel sì nà prima dël temp a la nàssita a l era motobin cit e splufrì soa mare hannah ayscough dël a l é torna mariasse con barnabas smith e a tre agn ël cit isaac a l é stàit lassà da cudì a soa mare granda newton a andasìa nen tant bin a scòla ma a l era pitòst brav a fariché dle dësmore e dj utiss mecànich restà torna vidoa la mare a l é tornà a woolsthorpe e a l ha torna pijà ël giovo isaac ch a l avìa agn a la cassin a për felo vnì campagnin ëdcò chiel tutun ël fiolin a l é nen mostrasse tant bon a fé l paisan su consèj ëd sò barba a l é stàit antlora mandà a la scòla mesan a ëd grantham a disneuv agn a l ha chità woolsthorpe ëd giugn a l é intrà al colege dla tërnità ëd cambridge al par visadì ch a fasìa dij travajòt për compensé ij fré d anscrission e ëd manteniment ij prim doi agn dë studi a son ëstàit consacrà a le matemàtiche elementar sò professor ëd matemàtica a l era ël matemàtich e teòlogh isaac barrow che andàit an esili ant l euròpa continental a l época ëd cromwell a l era fasse na coltura sientìfica ëd grand orisont la guida anteletual ëd barrow a l ha garantì al giovo na fiamenga formassion basà an sla conossensa dij grand problema dla matemàtica da l antichità greca an sà e dj aquisission concetuaj pì recente ëd gené newton a l é diplomasse bacelié an art n epidemìa ëd pest a bognon dëscadnasse dël durant la qual l università a l era sarà e chiel a l ha passà la pì part ëd sò temp a medité a woolsthorpe a l é stàita l ocasion për fissé ëd fasson original e indipendenta le linie fondamentaj ëd soa euvra monumental ant ij camp dla matemàtica e dla fìsica rintrà a cambridge dël newton a l é elegiù mèmber dël colege dla tërnità a l ha publicà pa gnun a ëd j arserche fàite a woolsthorpe ma barrow a l é ancorzusse dla grandeur ëd sò anlev e dël a l ha chità la cadrega ëd matemàtica për lasseje ël pòst a chiel ch a l avìa mach agn soe prime lession a l han tratà d òtica a l ha smonuje soe dëscuverte e sbossaje soa teorìa corporin a dla lus dël mersì a la costrussion ëd sò telescòpi a arflession a l é elegiù mèmber ëd la sossietà real ëd londra ant la prima dël newton a l ha presentà soe dimission da la sossietà ma peui a l ha artiraje mòrtie robert hooke dël a na sarà elegiù pressident e a sarà peui torna elegiù fin a a soa mòrt soa prima prèisa ëd posission polìtica a l é stàita l oposission gorëgna al tentativ ëmnà dël da giaco ii ëd buté tanme mèistr ëd j art a l università ëd cambridge ël beneditin alban francis sòn a l ha valuje d intré al parlament ëd londra anté ch a l é stàit elegiù doe vire dal al e dal al tutun an polìtica newton a l ha mai avù un ròl ëd prim pian dël a l é stàit nominà grand mèistr dle monede për dirige e arformé la batidura ant ël regn unì a l é an particolar angagiasse ant la repression dij crìmen ëd faussificassion e fràuda a l é dcò stàit elegiù tanme un dj eut mèmber ëstrangé dl academia dle siense fransèisa dël a l ha dàit le dimission da professor e mèmber dël colege dla tërnità e a l ha tramudà a londra a rampiasselo tanme professor a l é stàit w whiston dël an ocasion ëd na vìsita a cambridge l argin a ana a l ha daje la decorassion dl órdin dël sivalié newton a l é mai mariasse dl otonn a l era vnù malavi ëd fasson greva ëd malasseugn e problema nervos e a l é varì dël ant ël midem ann a l ha savù che ël càlcol diferensial e antëgral a l era bin conossù an sël continent e an general a l era atribuì a leibniz dël a l ha pijaje na greva depression nervosa ch a l ha butà a l arzigh soa atività creativa a l é tornà a la vita sientìfica con na memòria an sd argoment ëd chìmica smonùa a la sossietà real dël a part coste maladìe soa salute a l é restà bon a fin a ai darié agn peui a l é viaman vastasse ant ij darié mèis tutun newton a portava maj j uciaj e an tuta soa vita a l é cascaje mach un dent ij sò cavèj a son ëvnù bianch vers ij trant agn ma a l ha goernaje fin a a soa mòrt ij darié agn dla vita ëd newton a son ëstàit sagrinà da doe gròsse ruse sientìfiche un a con j flamsteed ansima a d argoment astronòmich l àutra motobin pì greva con leibniz a propòsit dla precedensa ant l anvension dël càlcol diferensial al di d ancheuj as arconòss che leibniz a l ha anventà sò càlcol apress ma ëd fasson indipendenta da newton bele ch a l ha publicalo prima donca j acuse d avèj copià fàitje da newton a j ero sensa fondament newton l é mòrt a kensington ël ëd mars dël antra n bòt e doi bòt dla matin a l era vnù bonstasent a col temp mersì a soa bon a gestion conòmica a l é stàit sotrà ant l abassìa ëd westminster dël a l avìa già fàita soa la geometrìa analìtica ëd descartes che tutun a l ancamin a l avìa trovà dura a conossìa l àlgebra e j aplicassion dle serie infinìe dël ant ij prim mèis ëd sò artir a woolsthorpe durant la pest newton a l ha formolà lòn che al di d ancheuj a l é conossù tanme ël teorema dël binòmi e a l ha anventà ël métod dij flussion për l anàlisi dle propietà infinitesimaj dle curve e pr ij process anvers che a permëtto d armonté da l infinitesimal al finì a l era na forma primitiva dël càlcol diferensial e antëgral dont a l é ancorzusse ch a son gropà s ciass da lòn che al di d ancheuj as ciama ël teorema fondamental dël càlcol antëgral newton a l é vnù arnomà ant ël mond sientìfich për sò travaj an sl òtica a l avìa ancaminà a ocupesse dë st argoment an studiand ël problema dla suliura ëd lentìe nen ësfériche continuand l arserca ëd diòtr përfet ch a l avìa già ampegnà kepler e descartes rëscontrà che la diminussion dl aberassion ësférica a l era mach n ameliorassion cita rispet a la përmanensa dj aberassion cromàtiche a l ha pijà a fé dj esperiment an sla dispersion dij color për mojen d un prisma dël a l ha armarcà che si un sutil raj ëd lus bianca për esempi ëd lus solar fàit passé për na cita filura a traversava un prisma a së spatarava an raj ëd lus ëd color diferent ch a coatavo l antregh ëspetr visiv an fasend peui passé minca raj ëd lus monocromàtica a travers n àutr prisma ël raj a l era mach devià sensa cangé d color lë spatarament a l era tant pì largh tant pì la filura a l era sutila as fasìa parèj vëdde che a l era sbalià la teorìa ch a fortìa che lë spetr produvù dal raj ëd lus bianca ch a passava për ël prisma a l era l efet ëd n assion coloranta dël prisma j esperiment ëd newton a mostravo che la lus bianca o colorà a subiss na rifrassion an passand da n mojen trasparent a n àutr che la lus bianca a l é na mës cia ëd lus ëd tuti ij color e che ël prisma a separava costa mës cia an soe part componente përchè la lus ëd minca color a l era arbatùa con n àngol ëd deviassion diferent basand se su costi arzultà newton a l ha arpijà a studié ël problema dl aberassion cromàtica dagià che j esperiment ëmnà con ël prisma a l avìo mostrà che minca color a l avìa un sò ìndes ëd rifrassion a l ha concludù che la figura d un còrp anluminà da lus bianca a peul nen esse sclinta përchè minca color a l ha n feu diferent parèj na lentìa bi convessa ordinaria a forma na figura con bordura colorà ch a smija a n sutil arch an cel bansand se sij sò esperiment newton a l é rivà dritura a fortì che a l era impossìbil fabriché un qualsëssìa sistema ëd lentìe sensa aberassion cromàtica su sòn a l avìa tòrt ma sò eror a l ha portà d frut përchè a l ha mnalo dël a fabriché un tipo neuv ëd telescòpi un telescòpi a arflession ciamà parèj përchè sò component prinsipal për cheuje ij raj a l é fàit da në specc creus nopà che dal sistema ëd lentìe ch a l é l element prinsipal dël telescòpi a rifrassion con cost telescòpi newton a l ha osservà ij satélit ëd gieuv sempe an cost perìod newton a l era butasse a pensé an sël tipo d fòrsa ch a manten ij pianeta an moviment dantorn al sol e a l era rivà a l ipòtesi ëd n ùnica fòrsa d gravitassion universal ch a fasìa viré ij pianeta arlongh d òrbite elìtiche conforma a le laj ëd kepler costa fòrsa dont l efet a dovìa diminuì an proporsion al quadrà dla distansa a l era l istessa che a goernava la lun a an moviment su soa òrbita dantorn a la tèra e a fasìa robaté ij còrp a l é newton midem ch a conta che coste considerassion a j son ëstàite sugerìe da la croa d un pom da n erbo an sò giardin an efet si la lun a a bogiava an sn òrbita sensa slontanesse da la tèra an scapand arlongh la tangenta a dovìa essie na fòrsa ch a la tirava vers ël sènter ëd la tèra an d àutre paròle la lun a a l é devià an continuassion da na trajetòria retilinia da na fòrsa ch a l òbliga a resté an soa òrbita dël newton a l ha smonù a la sossietà real na comunicassion su soa teorìa corporin a e la teorìa dij color publicà ansima a le philosopical transactions ëd cola sossietà sò travaj a l é stàit conossù an gir newton a jë smonìa ij sò esperiment an sla dëscomposission dla lus bianca për mojen d un prisma e an sla natura elementar e indëscomponìbil dij color fondamentaj o primitiv bele che ciàira e rigorosa la comunicassion a l é stàita nen bin capìa ëdcò da siensià che parèj ëd huygens e hooke a l avìo mnà djë studi ancreus an sla lus e ij color hooke a l avìa apressià ël soen e la precision dj esperiment ëd newton ma a l avìa dij dùbit fòrt su soe conclusion huygens a l ha torna fortì ël valor ëd soa teorìa dij color nen rendend se bin cont che con ij sò esperiment newton a l avìa pa vorsù stabilì la natura dij color ma mach descrive ël comportament dla lus bianca e ëd cola colorà e mzurene le propietà coste polémiche a l han avù l efet positiv ëd possé newton a studié ëd fasson pì ancreusa j efet dij color e a elaboré na teorìa corporin a dla lus conforma a la qual chila sì a l é produvùa da l emission da part d un còrp luminos ëd na granda quantità ëd cite partissele ch a viagio ant lë spassi veuid con n andi motobin grand a l ha dësvlupà su prinsipi mecànich la laj ëd riflession e rifrassion dël newton a depòsita a la sossietà real un manuscrit an sle propietà dla lus ma a ciama ch a sia nen publicà sòn përchè ij sò rapòrt con hooke a j ero dlicà e ant la memòria as sotponìo a na mzurassion precisa le colorassion dle làmine sutile dont a l avìa tratà hooke des agn prima an soa micrographia e ch a l avìo possalo a fortì na teorìa balansòira dla lus newton a arfudava nen che ij corporin luminos a podèisso esse guidà da onde ant un mojen etéreo ma a considerava nen bastèivoj j argomentassion ëd hooke da part soa a smonìa na spiegassion dij fenòmeno òtich ch a l era nì mach corporin a nì mach balansòria a jë smijava pì fàcil che la lus a consistèissa ëd na caterva ëd corporin ch a surtìo dai còrp luminos e ch a dasìo l andi a dj onde antramentre ch a viagiavo a travers ëd l éter tutun ëd coste soe arserche newton a l ha publicà gnente fin a a apress la mòrt ëd hooke dël j arserche ancreuse ëd newton an sla gravitassion a armonto a j agn e a rivo a sò cò con l enonsià dla laj ëd gravitassion universal dël dantorn al a londra a j ero anandiasse dij grand debà ansima ai moviment planetari e a j òrbite përcorùe sota l efet ëd tipo specìfich ëd fòrse a coste discussion ch a l han animà për vàire agn le ciambree dla sossietà real a l han partissipà ëd siensià parèj ëd wren halley e hooke dël hooke a l ha fortì d esse bon a spieghé tute le laj dij moviment dël cel an sla base ëd n ipòtesi rësguardant la gravitassion universal ma a l é nen ëstàit bon a dene na dimostrassion matemàtica ant l ost dël midem ann halley a l ha visità newton a cambridge e a l ha savù che chiel sì a l avìa già mnà dj arserche an sl argoment halley a l ha convinciulo a buté pr ëscrit j arzultà ëd soe arserche e an dzèmber a l ha anformà la sossietà real d avèjne arseivù un manuscrit antitlà de motu për tut ël newton a l ha travajà an slë studi dij problema rësguardant l atrassion universal e a l ha butà giù ij philosophiae naturalis principia mathematica livrà l ann apress e che a l han dlongh avù un gròss arson confermand soa nomea l anfluss ancreus che cost euvra a l ha avù an sël pensé ëd sò temp a l é dovùa motobin a l anciarm potent ëd chèich passage restà arnomà nopà l esposission matemàtica a l é soens nen ciàira dël johann bernoulli a l ha mandà na litra ai matemàtich europengh dësfidandje a arzòlve ant ël vir ëd ses mèis doi problema dont col ëd la brachistòcrona ai ëd gené newton a l ha arseivù ij problema e ël di apress a l ha mandà la solussion a charles montague pressident ëd la sossietà real costa solussion a l han fala avèj a bernoulli sensa ël nòm ëd l autor ma bernoulli a l ha podù arconòsse ch a l era ëd newton newton a l ha dëscurvù le tre lege dla dinàmica a l ha dàit l andi al gròss ëstudi dl evolussion planetaria an calcoland lë sgnacament ëd la tèra ai pòlo dovù a soa rotassion cotidian a a l ha calcolà la variassion dël pèis al cangé dla latitùdin e a l ha dimostrà che un còrp veuid limità da doe surfasse sfériche consèntriche omogenie a esèrcita gnun a fòrsa ansima a n còrp piassà andrinta d chiel da l osservassion dij maré àut e bass a l ha calcolà la massa dla lun a ij contemporani ëd newton a l han arconossù l amportansa d soa euvra e chèich agn pì tard ël sistema newtonian a l era mostrà a cambridge e oxford an dzorpì che ëd matemàtica e ëd fìsica newton a l avìa n anteresse ancreus për la teologìa j arserche cronològiche e l alchimìa a l é dedicasse a studi dë stòria dla cesa e ëd polìtica eclesiàstica ëd crìtica dla bibia e d esegesi profética ëd cronologìa e erudission ëstòrica su costi argoment a l ha lassà un foson ëd manuscrit pì gròss che ij sò test sientìfich për prudensa newton a l ha mnà coste arserche dë stërmà përchè soe posission a j ero erétiche dë stamp arian e a l ha partagiaje mach con na cita partìa ëd dissìpoj e amis parèj ëd clarke whiston john locke con locke conossù a londra dël cand chiel sì a l era pen a rintrà da sò esili an olanda newton a l era vnù bon amis e a l ha tnù na longa corëspondensa epistolar su vàire argoment dzortut teologìa e alchimìa sò anti tërnitarism a l era compagnà da na vision moral e pràtica dla religion contra le finësse dutrinaj e metafìsiche soa posission soens as avzinava a cola dij deista gavà che chiel a anserìa ël cors antregh ëd la stòria uman a ant un dissegn providensial ch a l avìa ant la bibia sò arferiment sigur un dij pont ëd pì granda amportansa filosòfica ant l euvra ëd newton a l é col relativ a la definission dël métod dl arserca sientìfica cost métod a consist an na sìntesi d anvestigassion ësperimental e ëd procediment matemàtich ël moment ëd l esperiment a dà l andi a l arserca e la matemàtica a n é n utiss l osservassion ësperimental a smon la base dij dàit dont a l é possìbil tirene ëd fasson andutiva për mojen dla generalisassion matemàtica le laj generaj dij fenòmeno da coste as va anans an manera dedutiva për mojen ëd dimostrassion matemàtiche për oten e dij fenòmeno osservàbij neuv organisà parèj la siensa newtonian a as contraponìa a tute cole costrussion mach apriorìstiche e dedutive tanme ël sistema fìsich cartesian o le teorìe an sla natura dla lus elaborà da hooke e da huygens che sensa na verìfica sperimental as presentavo coma d congeture arbitrarie contra d sòn la proibission newtonian a d arten e ant la filosofìa sperimental d ipòtesi visadì ëd còse nen ricavà dai fenòmeno a l era un valor discriminant antra doe ampostassion dl arserca sientìfica tutun ël procediment ësperimental matemàtich e ël mòt hypotheses non fingo che ant ël sécol ch a fa xix a son ëstàit pijà a model metodològich ëd l anvestigassion positiva për newton a j ero nen na régola assolùa e rigorosa an efet si da na part l arvendicassion dle fondamenta a posterior dla siensa a vorìa dì che newton a l avìa cossiensa precisa dla distinsion tra ipòtesi dedutive e teorìa fondà an sj esperiment da l àutra soa istessa costrussion sientìfica a l é madurà drinta a n compless complicà d element nen empìrich ëd caràter metafìsich an slë sfond ëd la siensa newtonian a a son intraje dj element colturaj spatarà la tradission ermética cola platonisanta arnovà a cambridge cola alchimìstica la filosofìa corporin a antica e moderna la metafìsica rassionalista a propòsit dj ipòtesi ëdcò newton a l ha formolà dle congeture an sla natura dla lus an sla strutura elementar ëd la materia an sla càusa dla gravità e a l ha elaborane vàire version diferente cola dl éter cola corporin a clàssica an dotand ij corporin ëd fòrse soe pròpie o an sugerend na solussion dla càusa dle fòrse an n atività spiritual o divin a ant ël contest metafìsich ëd la siensa newtonian a a l han avù un ròl amportant dle fòrte motivassion religiose soa argomentassion fondamental as basava an sl arpijé torna ij tema clàssich ëd la tradission fìsica teològica arnovà da j arzultà dla neuva siensa fìsica conforma a sòn l órdin e l armonìa dla màchina dl univers a arvelo l esistensa ëd n esse motobin potent coma soa càusa a costa argomentassion ch a l avìa për but ëd surbì an na prospetiva providensial la vision mecanicista dla natura newton a gionzìa na sotlignadura dël caràter arbitrari e continuà dl antërvension dla volontà divin a ant l órdin contingent e impërfet ëd la natura da sòn a l é rivaje la crìtica ëd leibniz ch a paragonava ël dé ëd newton a l arlogé che ëd tansantan a l ha damanca ëd carié cola mostra ch a l é ël mond an dzorpì newton a tirava dj amplicassion teològiche a la base dël concet dë spassi an efet si da na part lë spassi assolù a l era n concet necessari dla neuva mecànica fondament giustificativ dël prinsipi d inersia da l àutra a l era s ciairà da newton tanme ël contest ëd l assion divin a ant l at dla creassion e dël sucessiv goern dël mond j argomentassion ëd newton a son ëstàite motobin ëspantià an gir për euvra dij sò dissìpoj soens sostnù da darera da chiel midem coma cand dël a l ha colaborà restanda stërmà con s clarke ant la polémica epistolar che chiel sì a l avìa con leibniz an sij tema dlë spassi dël temp e dël rapòrt antra dé e ël mond soa ciadeuvra publicà possà da sò amis halley ch a l ha pagane ëdcò ij fré dë stampa a son ëstàit un sucess editorial për soa época la prima edission a l ha vendù tërzent còpie newton a l avìa trovà j arzultà ëd cost euvra an dovrand ël càlcol infinitesimal ma peui a l ha travajà për rampiassé le dimostrassion e deje na forma geométrica a conten o ëdcò n antissipassion dël càlcol dle variassion andoa newton a detérmina la forma dla surfassa d arvolussion ch a traversa un flùid con arzistensa mìnima l euvra a l é organisà an tre lìber ant ël prim lìber ch a resta ël prim tratà ëd mecànica rassional newton a l ha vorsù formolé le definission e j assiòma dont la laj d inersia a l era peui smonùa la nossion ëd massa e analisà la distinsion antra assolù e relativ për lòn ch a toca lë spassi e l temp a l era ëdcò smonùa soa neuva nossion ëd fòrsa e stabilì ël prinsipi d assion e reassion ant lë scond lìber a tratava dël moviment ant un mes arzistent e a fasìa në sbòss d idrodinàmica ël ters lìber de mundi systemate a smonìa ël sistema dël mond soa esposission as duverta con ij satélit ëd gieuv e coj ëd saturn e a rend cont nen mach dël moviment dij pianeta ma ëdcò dij maré e dël moviment ëd le comete l euvra a contnisìa ëdcò sota l tìtol regulae philosophandi n abresé dël métod ëd le siense fìsiche che newton a l ha continuà a modifiché e anrichì ant j edission sucessive dij principia newton a l ha spetà ch a i muirèissa hooke prima ëd publiché coste soe arserche ant la prima edission an anglèis rispet a le version precedente a l ha fàit dle gionte amportante anté ch a proponìa na prefigurassion dla nossion ëd longheur d onda bele an restand fidel a na concession corporin a dla lus ant l edission latin a a smonìa an apendis në s cèt tratà ëd càlcol antëgral che a fasìa a la fin conòsse al pùblich ij sò métod gioann melchior bòsch da tuti ciamà don bòsch a l é stàit n educator e un dij sant sossiaj dl eut sent turinèis a l era nassù ai bèch castelneuv che al di d ancheuj as ciama an sò onor castelneuv don bòsch ij d ost dël fieul ëd paisan dòp le prime lession ëd latin daje dal caplan ëd moriald gioann a l avìa ancaminà a andé a scòla dël a castelneuv a l avìa tra l àutr la passion dla mùsica e da giovo a l avìa ëdcò amprendù a soné l violin ai ëd giugn dël a l é stàit ordinà prèive ai ëd novèmber a intra al colege eclesiàstich ëd turin des agn apress butandse ansema a m rua e giovanni cagliero a l ha fondà la la congregassion dij salesian arconossùa da la sede ëd roma dël a l ha dcò fondà la congregassion dle fije ëd marìa ausiliatris aprovà dël e la pia union dij cooperador salesian nassùa dël tanme ters órdin secolar dël fërvé a l é stàit consultà da pio ix an sl oportunità che ël concili an cors ël vatican i a definièssa l infalibilità dël vësco ëd roma don bòsch a l é mòrt a valdòch turin ij ëd gené dël a soa mòrt a lassava ca ricòver ëspatarà an tut ël mond dël a l é stàit canonisà da pio xi la pedagogìa ëd don bòsch a l é anfluensà da j ideaj educativ elaborà dai prinsipaj magìster ëd l época tanme j f herbart j h pestalozzi friedrich wilhelm august frbel a necker de saussure ferrante aporti e dai posson d arnovament pedagògich ch a vnisìo da la riorganisassion ëd le polìtiche scolàstiche europenghe sò sistema educativ a l é preventiv ant ël sens ch a veul fabriché n ambient educativ ch a l abia gnun antrap a la chërsùa armònica dl anlev l atension a j anteresse dij giovo a comprend la valorisassion dël gieugh e l esse duvert a j esigense concrete ëd minca neuva generassion don bòsch a l ha creà vàire anstitù educativ dal colege për j antern a le scòle ëd tipo professional e umanìstich ma soa anstitussion pì caraterìstica a l é l oratòri festiv ch a prevëd l ancontr dij giovo ant ij locaj dla paròchia për ël bin la scòla ëd catechism e l atività amusanta l oratòri a l era concepì an sël model d anstitussion ch a jë smijavo presente an lombardìa e anspirà a regolament ch a armontavo a carl boromé ël prim oratòri a l é stàit col ëd valdòch andoa già dël don bòsch a l ha cujì ëd senten e d giovo pòver l inissiativa a l é tòst ëspantiasse an vàire àutre diòcesi soens don bòsch a scrivìa soe prédiche an piemontèis e vàire ëd coste a son rivane a l ha ëdcò scrivù ëd tòni e d àutri vers piemontèis an efet dël a l avìa ancaminà a publiché an soa colession ëd leture catòliche d armanach che për vàire agn a sarava con na canson piemontèisa a part sòn a l é stàit autor ëd vàire lìber ëstòrich ëd caràter divulgativ e popolar tratà pedagògich e lìber ëd divossion comedie didascàliche ël parnas piemonteis a l era na publicassion anual a l era an pràtica n antologìa e a l é stàit publicà dal al ël prim ann da alliana e peui da giuspino fodratti al qual alliana a l avìa cedù la tipografìa a l é stàit l oget ëd polémiche cagnin e ëd brofferio e rosa ch a lo s ciairavo tanme esempi dla decadensa dla poesìa piemontèisa dij sò agn nen angagià da la mira polìtica e sivila ij prim agn ël parnas a l é stàit soagnà da carlin silva peui a l é ancariasse dla compilassion ël solitari d breus e dël a l é stàit tut ëscrivù da giuseppe arnaud ël parnas piemonteis a l era na specie ëd palestra për ëd poeta an piemontèis pì o meno bon a ristampava ëdcò euvre an piemontèis dël passà an efet ël prim volum a contnìa na vinten a d poesìe ëd calvo balbis ìsler casalis àutri poeta publicà a son gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese scritor e poeta an lenga piemontèisa dla biografìa ëd giuseppe arnaud as sa bele gnente gavà ch a l ha vivù a moncalé ant ël sécol ch a fa xix e ch a fasìa ël magìster a l é conossù përchè a l ha soagnà ij doi darié nùmer ëd l armanach parnas piemonteis e anté ch a l ha publicà dij sò scrit l euvra conossùa d arnàud as compon ëd sëddes fàule an pròsa e a l é stàit ël prim a scriv ne an lenga piemontèisa e na pì bondosa produssion an vers óndes fàule quìndes novele quìndes facessie un poemèt na conta stòrica na canson neuv poesìe a l ha mai stampà soe composission ant un volum ma vàire ëd soe euvre a son ëstàite cujìe ant j arcòlte antològiche ëd michele ponza e ant ël parnas piemonteis dël gioventura piemontèisa a l ha publicà l arcòlta dle vintesset fàule ant ël volum g arnàud fàule piemontèise soagnà da carlo comòli e robert jean michel nové con ij dissègn ëd federica scalafiotti gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese stòrich e litrà cesare balbo a l era nassù a turin ij ëd novembèr dël e ambelelà a l é mòrt ij ëd giugn dël a l avìa avù incàrich ëd govern ant l época ëd napoleon bon apart e peui a l avìa continuà a sosten e la necessità che ël piemont as butèissa a la testa dl italia j euvre an piemontèis ëd cesare balbo a son da la poesìa ricors al cont ludovich sauli né caplon né bicochin né cordon né cordonin né capuss né cirià fin adess j heu mai portà gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese cesare di saluzzo a l era nassù a turin ël giugn e a l é mòrt ël otóber ant ël sò castel ëd munisì an val bormida a l era laureasse an lege a agn ma a l era ritirasse da la vita pùblica ant l época ëd napoleon d apress ëd la restaurassion a l era rintrà ant la vita pùblica servend la cà ëd savòja fin a al quand che a l é torna ritirasse j euvre ëd cesare di saluzzo a son stàite artrovà ant un manoscrit dla biblioteca real e publicà për la prima vòta ant ël as conòsso coste poesie gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese angelo brofferio a l era nassù a castelneuv brusà ai dë dzèmber dël e a l é mòrt a minusi vzin a locarn ai ëd magg dël dòp djë studi an ast e a turin a l ha ancaminà la profession d avocat e l angagg giornalìstich an colaborand con vàire giornaj dont ël messaggiere torinese e polìtich republican e democràtich a l ha partessipà con traspòrt a l arsorgiment finend ëdcò an përzon vàire vire ant j agn tranta dël a l é stàit elegiù diputà al parlament subalpin a l ancamin nemis ëd cavour e dla polìtica governativa a l é avzinasse a ca savòja ant ij darié agn le canzoni piemontesi d angelo brofferio a son ëstàite motobin avosà stampà dal al e peui ristampà eut vòte ant ël neuv sent ij tìtoj ëd chèiche canson a l ha ëdcò scrivù ël lìber aotobiogràfich i miei tempi an vint cit volum stampà a turin antra l e ël pì d àutri tre pì tard publicà a milan gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese norberto rosa a l era nassù a vian a ij ëd mars dël a l é sempre vivù ant la val susa e a l é mòrt a susa ël ëd giugn dël rosa a l avìa fàit jë studi universitari a turin dël a l ha fità e peui catà na piassa da procurator legal a susa e a l ha anandià soa cariera legal a l é stàit poeta musicista pitor e giornalista an colaborand con ël messaggere torinese e la gazzetta del popolo a l ha fàit ëdco ël proveditor a jë studi a susa ël pare ë rosa a l é mòrt che chiel a l era ancor assè giovo e me ch a conta chiel midem an na soa biografìa s esperiensa a l ha rendulo difissios contra la categorìa dij médich dël a l ha marià soa novoda laura valetti la cobia a l avrà quatr masnà dont tre a dzorvivran al pare ai ëd gené dël rosa a l é stàit elegiù diputà ant ël colege ëd condòve e a l é stàit parlamentar për ij prim ses mèis ëd col ann con la neuva legisladura a l é stàit torna elegiù ma a l ha arnonsià a l ufissi a l ancamin rosa a l ha publicà soens dzora al parnas piemonteis ëd poesìe fàule e artìcoj për peui slontanesse an manera polémica apress d avèj conossù dël anviron la poesìa ëd brofferio da col moment da satìrica e moralìstica soa poesìa a l é dventà d antonassion pì polìtica e sivila soa euvra poética spatarà ansima a giornaj e feuj volant a l é stàita publicà an volum mach dël norberto rosa a dubitava che le stra ferà as podèisso fesse ëdcò an piemont che nosgnor benedet am lassa vive pa mach sent e sinquanta o dosent agn ij vers finaj dl euvra rije d costi fabiòch carià d pajëtte ch a regno për la grassia dle manëtte con la speransa ch as na vado un di a l é l re dij piasì ij vers finaj dl euvra contra un pòpol solevà ch a veul rompe soa caden a i é nen austria ch a ten a gnanca l diav a la dis pa chèich vers dla canson am fam rije a crëpa pansa coj poeti da bon pat ch as dan d ton e d importansa e ant ël fond a son d savat tra soe fàule a son da arcordé gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese vittorio bersezio a l é l autor pì avosà dël teatro piemontèis mersì a soa ciadeuvra le miserie d monsù travet a l era nassù dël mars a povragn e a l é mòrt a turin ij ëd gené dël surtì da na famija bonstasenta a l era laureasse an lege a agn ma a l ha mai esercità a l ha fàit ël giornalista e a l ha fondà vàire giornaj antra j àutri la gazzetta piemontese e la gazzetta letteraria bersezio a l ha ancaminà a scrive comedie an italian bolla di sapone a l é un ëd sò tìtoj peui possà da toselli a l é stàit autor d euvre teatraj an piemontèis soa ciadeuvra le miserie d monsù travet a l é intrà ant j antologìe a parte da benedetto croce e a l é stàita girà an vàire lenghe forestere gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese giovanni zoppis a l era nassù a turin ij d ost dël e a l é mòrt a roma ant ël a l era stàit comess ant un negossi dë stòfe e peui stenògrafo a la camera subalpin a travaj ch a lo portrà a firense e peui a roma a scrive d teatro a i riva për combinassion n artrite a vintesset agn a lo ten cogià për mèis e zoppis a scriv na comedia për passé l temp sa passion a j restrà ant ël sangh a l é stàit autor d euvre teatraj an piemontèis arpresentà an tra j àutri da toselli e milone ij sò travaj a trato dla vita dla famija vëddùa da ndrinta gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese la mòle antonelian a a l é l monument sìmbol ëd turin a l é na costrussion ardìa an mon àuta méter un a dle pì àute costrussion an muradura d euròpa costruìa da lissànder antoneli a turin an tra l e ël a l é formà da n sòco massiss a base quadrà ch a vnisìa a taj për l organisassion ëd j ambient për l originaria destinassion a sinagòga dont as alva na vòlta a pavajon a sest aùss ansima a i é un templiet a doi órdin ch a cùlmina an na gulia sutila la fassada a l ha dëdnans un pronao ëd forma classichegianta antra la zòna ëd basament ëd la fàbrica e la covertura a i é na sòrt d àut tamborn un peristili esterior e an sël coercc ëd chiel sì un pogieul për la manutension djë fnestron semi sircolar duvertà a la base dl àuta cùpola quadrangolar a l era stàita comissionà për esse la gran sinagòga ëd turin përchè a l era pen a stàita concedùa la libertà ëd religion a coj ch a j ero nen catòlich dël la comunità ebrea ëd turin a l avìa catà un teren ëd pòch pì grand che méter quàder an contrà dël canon cola che al di d ancheuj a l é contrà montebel për tireje su n edifissi ch a fussa leu d orassion e sede pr ëscòle e ufissi për vàire agn antoneli a l avìa studià un métod ëd revision dle struture murarie tradissionaj e vers la mità dël sécol a l é rivà a definì na metodologìa peui dita antonelian a motobin original costa sì a consist ant ël rampiassé la muraja continua con na serie d apògg isolà o pivò spatarà ëd fasson regolar costi pivò a son colegà antra d lor da arch e bande piate anté ch as anrèiso le vòlte un sistema ëd tirant ëd metal anfonsà ant j antërstissi dij mon a elìmina qualsëssìa posson originà da le vòlte e da j arch l eliminassion ëd costi posson an limitand le carie mach a le pression verticaj a fa an manera che ël diàmeter dij pivò a peul esse arduvù al mìnim necessari parèj antoneli a l ha realisà sensa dovré dë struture metàliche ancor tròp care a col temp na strutura muraria a schéletr antoneli a l ha fàit modifiché l pròget për ëmné la costrussion a n autëssa d méter ma për la comunità ebréa ij cost e ij temp ëd realisassion a restavo esagerà e anlora dël a son fërmasse ij travaj ën butand un coèrcc provisòri ëd tòla dël la comunità ebréa a l ha peui fàit cambi con la sità ëd turin ëd la mòle contra n àutr teritòri për edifiché soa sinagòga dapress a lòn antoneli a l ha arpijà a travajé ën fasend na serie d modìfiche ch a l han ëmnà l autëssa total a e a la fin dle fin a méter da na mira finansiaria la costrussion a l é restà motobin greva për le pòvre finanse ëd na comun a che ën avend përdù la qualìfica ëd capital a l avìa pì nen vàire possibilità dë spende a smija fin a dròla ch a l abio anvestì tanti sòld ant un proget parèj ma a l é belfé che la motivassion a la fussa polìtica la sità a l era sentusse tradìa dal trasferiment ëd la capital a firense e antra ij e dë stèmber dël la reassion dij soldà italian a l avìa fàit mòrt e squasi ferì a peul bin esse che bele con tuti sò sagrin finansiari ël goèrn ëd la sità a l abia chërdù dë deje a la sitadinansa na chèich rason d orgheuj e na chèich marca d atension e rispet antoneli a l é nen vivù sé da vëdde sò travaj finì che a l é mòrt dël ël pròget comsëssìa a l é restà an famija e a l é stàit portà a la fin da sò fieul costans ch a l ha ëdcò fàit posé an sël cò dla ponta na statua ëd tòla andorà ch a vorìa arpresenté ël genio protetor ëd la patria e ëd ca savòja euvra dlë scultor enrico fumagalli l inaugurassion a l é rivà dël ën contemporania con cola dla tor eiffel a paris le doe sità un a anco capital e l àutra giumaj pì nen a stabilìo parèj ansema ij primà d autëssa për costrussion an fer e an mon antra l e l anìbal rigòt a a l ha peui fàit le decorassion dl andintra coste a son andàite dël tut dësblà séghit ai travaj ëd consolidament ancaminà dël ch a l han butà da ndrinta dij ranfòrs pì che vistos an ciman armà dël a l é anandiasse n àutra restaurassion ch a l ha mnà a l inaugurassion ant ël ëd la neuva sistemassion ëd la mòle contut che a sò temp a l avèisso arzolvù col dij finansiament ël problema dla destinassion pràtica dla mòle però a restava ël but ufissial dla comun a a l era col da fene un musé dël risorgiment e sòn a confermërìa l valor polìtich ëd l operassion ant un moment che an sità la popolarità dël process d unificassion italian a a l era a sò mìnim comsëssìa se l dafòra a l era d coj ch as fan motobin vardé l andrinta dla mòle a l era mach sempe na gran campan a veujda andoa che fé s musé a l é rivelasse nen possìbil chèich cita esposission ëd material risorgimental a l é pro sta ie ma a l ha mai podù deje n sust a l euvra e da lì a pòch ël musé a l é peui tramudasse a palass carignan d àutra part dapress al trasferiment ëd la capital la midema crisi ëd mancansa d destinassion urbanìstica a l l avìa la sità antrega dzortut piassa statù nàita për ospité j ambassade foreste e restà pendùa për aria e ant ël maleur general ël problema dla mòle a l avìa nen la precedensa për gnun për via d sossì për pì che mes sécol l edifissi a l é restà an bon a sostansa veujd e pòch ò nen dovrà soa prima aplicassion pràtica stabil dj agn a l é stàita n assenseur ch a men a la gent ansima a la cùpola méter ëd dislivel për vardé la sità da nt l àot con vista panoràmica dj alp contut ch a fussa nen sé da giustifiché n euvra parèj a l é stàita n idèja ch a l ha motobin ancontrà e l assenseur a l é vnùit a esse na part constitutiva dl edifissi e dl idèja che la gent a n n ha as peul disse che për dontré generassion ëd turinèis mòle e assenseur a sio stàit bele che sinònim a l é mach da chèich agn che la strutura a l ha trovà na soa destinassion finitiva dal a la cudiss ël musé dël cine belavans la costrussion a l é rivelasse esagerà nen mach për ij prim comitent ma cò për ël teren ch a la ten sù e motobin prest a l han ancaminà a vni ie fòra dij problema struturaj antant l amzura dla base a l é motobin cita për na strutura greva parèj e dzortut ambelelì a i ero ij bastion dla sità fàit campé giù da napoleon dël prinsipi dël a podrìa bin esse che na sessanten a d agn a fussa nen stàita sé për stabilisé l teren e che da lòn a sio peui na ie ij moviment sot a la mòle dël a son ancaminà ij travaj ëd consolidament ch a l han ëmnà a creé na strutura anterna an ciman armà indipendenta e al pòst ëd cola d antoneli donca al dì d ancheuj as peul pì nen disse ch a sia n euvra mach an mon e an efet bele che da fòra a smija antrega da na mira strutural a l ha subì d travaj ch a n han modificane ël concet originari nàita për esse na costrussion nen catòlica la mòle a l ha mantnù soa caraterìstica cò na vira che a l avìa përdù sò but dë vnì na sinagòga ansima a la gulia an prinsipi a l avìa la statua d un geni alà che peui a l é drocà ant n orissi sta statua a l avìa n anàlogh ant l intrada dël palass dla gasëtta dël pòpol andoa che an dzorapì a la pistava un capel da prèive e vàire autor a dan la coincidensa coma na marca dl anfluensa dij framasson ant sël turin d antlora na vira drocà ës geni a l é peui stàit cambià con na stèila a sinch ponte da na mira estética as trata d un monument ùnich ch a l é malfé anquadré ant në stil particolar miraco coma anàlogh as peul butesse pròpi mach la tor eiffel antant për soa forma e për lë stil dle decorassion ma dzortut për la decision fòra via dë piassé n euvra colossal parèj ant un pòst ch a l ha pa gnun ëspiassal dadnans për podèjla vardé a i son ësta ie doi orissi amportant ant la stòria dla mòle la forma ùnica dla mòle a l ha mnà a dovrela viaman pì soèns coma sìmbol an particolar a l é rafigurà ansima a ël castel dël valentin a l é un a dle residense sabàode as treuva a turin al sénter dël parch dël valentin an riva ëd pò dal a l é stàit sede dla scola d aplicassion për j anginié peui dventà ël politécnich ëd turin al di d ancheuj a òspita ij cors d architetura a l é l ùnica dle tre venerìe costruìe ant ël sécol ch a fa xvii ant ij parch fòra dle muraje ch a l é goernasse fin a al di d ancheuj ël palass dël regio parch a l é andàit dësblà durant l assedi dël e ël castel ëd mirafior a l é stàit campà giù pòch apress esse stàit edificà ël castel dël valentin a l era stàit catà dël da gioann de brosses che dël a l ha passalo al prinsi emanuel filibert ij travaj dël castel dël di d ancheuj a son anandiasse dël ordinà da cristin a ëd fransa vidoa ëd vitòrio medeo i për arcostruilo ant lë stil fransèis a son euvra ëd carl ëd castlamont giutà da sò fieul medeo e a son ëstàit livrà dël fin a al sécol ch a fa xix ël castel e l é restà fòra dal perìmeter urban ai temp antich ant ës castel as costumava fé na festa ai ëd fërvé di d san valentin le dame a ciamavo valentin sò sivalié servent da sòn a smija ch a sia vnù ël nòm dël castel ël castel ëd rìvole a l é un a dle residense sabàode soa mòle quadrà a dòmina la colin a morénica ansima a la qual a së spantia la sità ël castel a l ha orìgin antica a esistìa ëd sigur già dël sécol ch a fa xv un castel abità dai cont ëd savòja ambelessì a l ha abitaje emanuel filibert ch a l é belfé ch a l abia faje dij travaj dël vitòrio medeo i a l ha fàit ancaminé n arcostrussion su dissegn ëd carl ëd castlamont ambelessì a l é nassuje carl emanuel i dël chiel sì a l ha falo arfé da le fondamente e a l ha falo decoré andrinta da d pitor vajant ij travaj a son ëstàit continuà da carl emanuel ii an avend pijà feu e essend ëstàit dësblà durant la campagna dël la riedificassion a l é ancaminà dal su dissegn ëd m garove peui a l ha butaje man filippo juvarra ch a l ha ideà un proget fiamengh për vitòrio medeo ii ij travaj a son ëstàit sospèis vàire vire e livrà mach dël ma ël proget grandios a sarà mai realisà tut antregh an cost castel carl emanuel iii a l ha fàit saré sò pare vitòrio medeo ii che na vira abdicà a smijava ch a vorèissa torna pijé ël tròno dël beatris ëd savòja a mariava fransesch iv duca ëd mòdena e ël castel a passava për dòta an féod a costi sì dël la comun a a l ha catalo për sentmila lire dai dissendent restaurà dël al di d ancheuj a cudiss ël musé d art contemporania ël castel ëd racunis a l é un a dle residense sabàode a l ha avù tante trasformassion fortëssa ant l età ëd mes soa strutura dël dì d ancheuj a l é l arzultà ëd vàire travaj ch as son sucedusse da la mità dël sécol ch a fa xvii a la fin ëd col ch a fa xix dël guarino guarini a l ha arseivù la comission ëd trasformé ël castel an vila residensial ëd cost antërvent a i resto la fassada vers ël parch e ël pavajon sentral con covertura ëd francesco gallo dël ant j agn a l ha travajaje giovanni battista borra dont a l é motobin arpresentativa la senogràfica fassada prinsipal an cheuit ëd gust neo clàssich dël sécol ch a fa xix a l era la residensa preferìa ëd carl albert për soa inissiativa a l é stàit ëslargà vàire vire arstruturà a l ancamin dël sécol su proget d ernesto melano e pelagio palagi con ij doi pavajon bass ai canton dle doe fassade la sequensa dij travaj architetònich a l ha d analogìe con le decorassion pitòriche e scultòrie e ant l aredament a l anterior mersì al prinsi ludovich ant ël ël parch ch a sirconda ël castel a l ha avù na prima realisassion su dissègn mandà da paris da a le ntre dël a l é stàit an part trasformà ant un giardin a l anglèisa e për finì a l ha avù na sistemassion ëd gust romàntich për euvra dl avosà architet xavier kurten ant ël ancheuj ant ël parch dël castel a i fan ël ni le sigògne ël romanticism an soa version neo gòtica a së s ciàira ëdcò ant ël compless dle margherìe e dle sere ancaminà da palagi dantorn al ant la capela a i son dij fresch ëd francesco gonin e dle statue ëd giuseppe gaggini d àutri artista ch a l han dàit soa contribussion a le decorassion a son ij pitor vitale saletta e carlo bellosio e jë scultor giuseppe bogliani e cacciatori antra j òspit ilustr dël castel a i é staje ël zar nicòla ii ëd russia dël eraldo baretti a l era nassù al mondvì ai d avril dël e a l é mòrt a roma ai ëd gené dël a l avìa studià lege a turin për travaj a l avìa peui dovù tramudé prima a palerm e peui a roma a l era pare dël poeta carlo baretti a l é conossù pì che àutr për la comedia ij fastidi d un grand òm che tanti a considero un a dle pì riussìe dël teatro piemontèis e ch a l é stàita ëdcò voltà an italian fransèis e alman j euvre publicà dël baretti a son gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese luigi rocca a l é nassù a nèive dël e a l é mòrt a turin dël a l é stàit poeta e un dj autor minor dël teatro piemontèis ëd l eut sent a l é stàit ëdcò fondador dël sìrcol ëd j artista e consejé comunal e peui deputà dël j euvre poétiche pì conossùe ëd luigi rocca a son chèich vers dla poesìa na cossa rampigna su d un prussé a blagava com tut ch ant quindes dì tant su sij branch l avìa savù monté chèich vers dla poesìa o pòver mè piemont l han pròpi fatla bela a veulo a tuti ij cost mandete an ciampanela soe euvre teatraj pì conossùe a son gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese l aso giornal an dialet piemonteis com a së s ciamava an grafìa original a l é stàit un giornal an piemontèis l aso a l é stàit publicà daj d otóber dël al cand ch a l é trasformasse ant ël birichin dont ël prim nùmer a l é surtì ai ëd giugn a l ancamin ël cap redator a l era l d beccari che peui a l era mòrt dël fërvé aministrator dël feuj a l era oreste mentasti un cartolé ëd contrà academia albertin a a turin diretor responsàbil pasquino bernard ël giornal dont le mzure a l ero ëd centim d autëssa ansima a ëd larghëssa a surtìa al saba e a vnisìa un sòld a la còpia ël dissegn da banda al tìtol a l era ëd giovanni casalegno e a arpresentava n aso con na piuma an man dnans a la scrivanìa gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese l birichin giornal piemonteis satirich leterari sportiv umoristich social com a së s ciamava an grafìa original a l é stàit ël pì conossù giornal an piemontèis a l é stàit la continuassion ëd l aso l birichin a l é stàit fondà da giacomo sacerdote e carlo origlia e ël prim nùmer a l é surtì ai ëd giugn dël la diression an prinsipi ëdcò la proprietà a l era peui passà fin a al a bernardin ferrero a l era peui stait publicà da alatti e a l é durà fin a al a l era un setimanal e a l é rivà a publiché fin a a còpie a publicava artìcoj poesìe corispondense e via fòrt luigi pietracqua a l ha publicà motobin dzora a l birichin a compagnava ël giornal na colan a ëd publicassion la biblioteca popolar piemonteisa chèich poeta o scritor che a l han colaborà al birichin e tanti d àutri gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese anginié e matemàtich august leopold crelle a l era nassù a eichwerder l ëd mars dël crelle l era n òm con tanti anteresse e na gròssa capassità organisativa e a l ha travajà për ël progress dle siense esate a l era anteressà a le chestion dl educassion e dël a l ha chità l anstitù técnich andoa a travajava për intré al ministé dj afé d cesa e dl educassion pùblica a l é stàit autor ëd vàire artìcoj matemàtich për la pì part sensa na gròssa amportansa sò grand servissi a la matemàtica a l é stàita la creassion dël journal fr die reine und ungewandte mathematik conossù tanme ël giornal ëd crelle abel e steiner a l han ancoragialo an costa amprèisa e a son ëstàit ij prinsipaj contribudor dij prim nùmer dël crelle a l ha anandià ël journal fr baukunst ant ël la ferovìa da berlin a potsdam a l é stàita costruìa scond ij sò proget crelle a l é mòrt a berlin ël d otóber dël lorenzo peracino lorens peracin an piemontèis ò laurentius peracinus coma a j piasìa firmesse a nass ant la cassin a dël bosch ëd cèj an valsesia ël ëd magg e ambelelì a meuir ël ëd dzèmber a l é ël prim ëd ses fieuj sò pare gioan batista a l è campagnin e fabricé ëd le doe gesie dla frassion san defendent e san jaco pito san giaco pcit i l oma pa gnun a testimoniansa ëd l educassion ëd lorens ma la corispondensa antra ël pitor e l tesorié dël santuari dël varalin ëd gajà risguard a la decorassion ëd la cùpola dël presbiteri e dla sacrestìa a dimostro na bon a conossensa dle sacre scriture e dla lenga latin a ël pitor a cita la bibia an latin e a dis che dnans ëd butesse a travajé a un neuv progèt a torna sempe a lese la sacra scritura la precision iconogràfica e l ortodossìa ëd soe euvre a dimostro soa preparassion religiosa a l è possìbil ch a l abia fait un viagi a roma për ëstudié ij grand artista dël passà e conòsse ij pi avosà ëd sò temp ël pitor a comensa a travajé ant la botega dël valentini d òrta ma cost sì vist ël talent dël giovo a fa an manera ëd liberesne bin tòst dël as marìa con cirila lanari ch a j darà quatr fieuj gioann batista lussìa ana marìa e angela marìa soa prima euvra conossùa a l é ël martiri ëd san mamant ant la gesia parochial ëd cavaj cavaglio d agogna an italian dël a realisa la decorassion dla gesiëtta dla cassin a dla sèla dël borgh anté che sò stil a l é già bin arconossìbil antra ël e ël a travaja ant le gesie parochiaj dla bètola frassion dël borgh ëd rassion valdugia ëd san ësteo an cravajan a e miraco a dipingg le sinch tèile dla gesia ëd san march a noara rapresentant dj episòdi dla vita ëd san lissànder sauli a passa peui a cambra andoa a travaja ant la gesia dël ss nòm ëd gesù rafigurand j episòdi dl anunsiassion e dla visitassion ël ëd luj a signa n acòrdi con ël tesorié dël santuari dël varalin a gajà angagiandse a afresché le sinch capele dij misteri doloros bernardin ferrero carlo bernardino ferrero an italian a l é stàit diretor dë l birichin për des agn fin a al as trata d sigura d un a dle person e che pì a l han pagà d person a sò amor për la lenga piemontèisa a l era frel d alfonso ferrero e soa mare as ciamava teresa pasta ma con sòn a finiss col pòch che i soma ëd soe rèis familiar dij prim agn dla gestion dël birichin a l era vnuit diretor a proprietari dël giornal e cò dla tipografìa che a lo stampava al ëd via bareul arrigo frusta a l ha contà che a l avèissa n negòssi ëd biciclëtta an piassa solferin e a dis ëdcò ch a l avèissa la costuma dë riunì tuti ij colaborator dël giornal ai d aost ant na piòla dla madòna dël pilon costa a l era cò l ùnica gratìfica che ij colaborator dël giornal a ciapèisso comsëssìa se bernardin a pagava gnun a l era dzortut për via che l giornal a j costava motobin dë pì che lòn ch a butava an cassia ant ij des agn ëd soa gestion m sù ferrero a l é finì an galera coma diretor për violassion a le nòrme dë stampa fàite da sò colaborator e për coaté jë spèise ëd sacòcia soa a l ha finì për mangesse la ca ch a l era al ëd cors casal a la fin a l ha dovù contentesse dë nolegé biciclëtte për vagnesse la mica an chèich manera dj ùltim agn ëd soa vita a l ha s ciairà sò frel alfonso andé viaman fòra testa ëd soa mare a l é restane l necrològi publicà ant sël birichin dla fin ëd mars dël dël a l era mòrt ie cò sò fieul bernardin che a l era tenent dël ters alpin ant sël front dël carso miraco marcà dë ste pèrdite a l é peui mancà cò chiel ai d avril dël n ann dapress a che sò frel a l era rintrà an manicòmi l anfluss d émile zola as sent motobin fòrt an soe euvre cola ëd ferrero a l é na scritura con na fòrta component sossial andoa l andi moralista che soèns a pija lë dzora ant jë scritor dl eutsent a dëspariss për resté mach an forma d na frisa d bon sens ël letor a l ha comsëssìa mai gnun dùbit d andoa ch a vaga la simpatìa d ferrero për tant che lë scritor a fasa gnente për ëstarmé le part pì brute dla vita dla cracia turinèisa dla fin ëd sò sécol a l anvers ij maleur dla pòvra gent as treuvo fin a esibì e d àutra part as tratava ëd leture proibìe ròbe che për vaìre vers antlora a fasìo la fonsion dla pornografìa dël dì d ancheuj da costa mira j euvre ëd ferrero as treuvo an corispondensa pr esempi col romans ij delit d na bela fija ëd carolina invernizio cò chiel publicà ant sël birichin a livel literari però ferrero a vòla motobin pì aut contut che parland ëd sucess ëd pùblich a la fin dle fin a sia andaje motobin mej a m ma invernizio ij romans ëd ferrero as bogio d anviron a pòrta palass e al balon antra gargagnan prostitussion alcolisà làder e sassin ma a mostro ëdcò coma sta turin bassa a rivèissa fin a ant ij salòt bon dla nobiltà subalpin a ën passand për le portinerìe coma le necessità dij disperà dla bassa russia as fondèisso sensa rimedi con jë stravissi djë sgnor cò lor a la fin përzoné d soe necessità e nen pì lìber che ij bonòm l atmosfera ëd soe euvre a l é cola d un brut final ch a i riva dapress a na gioventura pijn a ëd bon e promësse e che soèns a riva sensa pa gnanca vàire d malissia coma për cas ò për un cediment ëd na minuta un maleur ch a ciapa tuti sensa mai risparmié gnun nì sgnor nì bonòm nì brav nì gram a l é belfé che an sta ven a d disperassion a i sia na bon a dòse d autobiografìa ël mond dël travaj e col dla polìtica a passo ant sò romans mach dë sbiech as sento discors sossialista ant le piòle e as së s ciàira na chèich marca dij prim contat antra popolassion italian e diferente dapress a l unità d italia sòn a riva mach quand l assion as tramuda ant l esércit ma a son comsëssìa mach ëd cit frament ant në score dla vita che për soa pigran part a l é ambientà antra sofie piòle portinerìe e vilëtte djë sgnor tuta gent che a travaja nen an sens andustrial ò dont travaj a fa nen na gran part ant la narassion j ùnich travaj che a rintro an manera prepotenta ant soe trame a son mach sempe coj dij balord e dij disperà la vita dla fabrica as ës ciàira mach ant ij pròlogh dle stòrie përsonaj anans che un a dròca giù ant la bassa russia la condission d ovrié a restava quindi motobin privilegià rispet a cola dla gent dont a parla ferrero a colpiss la sernia dël léssich che miraco a resta la pì bela ocasion për nojàutri dël dì d ancheuj dë savej coma a parlèissa la stra turinèisa d antlora dzortut për via che as trata squasi sempe ëd dialogh sò lèssich a smon ëdcò na cita sorprèisa un dovré dl espression dël rest për dì dësnò che a smija ch a fussa regolar ant la turin d antlora ambelessì sota as ësmon un cit tòch da nt la cracia andoa as ës ciàira n esempi ëd coma as dovrèissa dël rest ij tre romanz prinsipaj ëd bernardin ferrero a son àutre soe euvre a son grignasch grignasco an italian a l é un comun ëd abitant dla provincia ëd noara t grignasch as treuva al confin con la provincia ëd vërsèj a n autessa d méter a confin a a nòrd con ij comun dël bòrgh e valdugia a est con bòca e magiora a sud con pra e a òvest con seraval grignasch as treuva an sla strà provincial noara alagna servissi ëd coriera a colego l paìs a le pi amportante località sia an diression ëd noara sia an diression ëd la valsesia a grignasch a i é dcò la stassion dij treno ans la linea noara varal ël sìndich a l é roberto beatrice da l cèj cellio an italian a l é un comun d abitant dla provincia ëd vërsèj cèj a l é un dij pais ëd la valsesia con ël nùmer pì àut ëd frassion com as peul noté squasi tuti ij nòm a son precedù d la preposission an e as peulo disse mach parèj es a l é bel an crabia l ariòsa a l é la dansa popolar pì antica ch as conòss an valsesia a armonta al sécol ch a fa xvi e a l é originaria d cèj cèj ansem a la valsesia a l é stàit ël capleugh dla festa dël piemont ël sìndich a l é martino valmacco dal scipione giordano a l era nassù ai d otóber dël a turin an contrà dl ospidal soa mare a l era la pitris sofia clerk a ca soa a vnisìo soens ij médich colega dël pare e j artista amis dla mare parèj già da masnà a l ha avù ocasion ëd conòsse edoardo calvo carlo botta silvio pellico carlo marenco alberto nota stanislao marchisio mòrta soa mare a l era stàit mandà a studié da n precetor ma a soportava nen la dura dissiplin a ch a j amponìo parèj a l ha ciamà e otnù da sò pare d esse mandà a studié al colege djë scolop a carcar anté ch a arsèiv n erudission clàssica a sarà për tuta la vita arconossent dl anstrussion arseivùa d jë scolop rintrà a ca dël a l é anscrivusse al prim ann da sirògich peui a l é passà a fé ël médich ostétrich e a l ha fàit na lesta cariera dël a quarant agn a l era diretor dla clìnica ostétrica dël però a l ha dàit soe dimission për protesta përchè a l avìo gavaje sensa dije gnente l ansegnament a j anleve levatriss giordano l avìa publicà un volum ëd poesìe ant ël a l era bon a scrive vers ëdcò an latin e fransèis e a l era alpinista a l é mòrt an savòja ai ëd maj dël cheich tìtoj ëd soe poesìe giordano a l é ëdcò stàit ëscritor ëd medzin a popolar gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese fulberto alarni dont nòm vèir a l era alberto arnulfi a l era nassù ij ëd giugn dël ant la caserma dij carabigné an piassa carlin a a turin dagià che sò pare trofimo a l era tenent general a l é mòrt a roma dël bele che chèiche sorgiss a diso ij mars a part dai vint agn a l ha travajà tuta la vita a la sossietà real ëd suransa che dël a l ha mandalo a roma a l é për lòn che soe dariere composission as tenzo d un sens ëd ringret e d magon për sò piemont a l é dedicasse dzortut aj sonèt soe euvre a l era ëdcò cimentasse con le comedie cheich tìtoj motobin antëressanta përchè a testimònia che l italian an pràtica a l era nen dovrà a turin ò comsëssìa mal considerà as parla dij temp dl unità d italia e ëd na famija d ufissiaj dij carabigné quindi ëd sigura nen ëd gent ch a fussa contra a la polìtica dla dinastìa për question ideològiche cheich vers dël sonèt cheich vers dël sonèt gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese poeta e scritor an lenga piemontèisa arrigo frusta a l era nassù a turin ai ëd novèmber dël e ambelelì a l é mòrt ai ëd luj dël apress un longh arcòver për la s ciapura d un fémur sò ver nòm a l era augusto sebastiano ferraris e a fasìa l avocat an soa longa vita a l ha avù ël temp për publiché dzora al birichin e peui për fé part dla companìa dij brandé colaborand con pinin pacòt frusta a l é stàit ëdcò giornalista e senegiador ëd na senten a ëd film mut a l era amis ës ciass ëd francesco pastonchi ch a l avìa dedicaje un a d soe rime dell amicizia e dël pitor alberto falchetti con ij quaj a fasìa dij longh sogiorn d istà an val d osta gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese turin cavret an atmobil a l é na canson ëd giovanni gastaldi alias tito livido ël feuj volant ëd costa canson a l é stàit publicà an sël notissiari dl automòbil club turin dë dzèmber la canson a l é scrivùa ant la grafìa dita a la viriglio ciamà parèj përchè col ch a l avìa difondula d pì a l era giusta l poeta alberto viriglio la canson a l é datà la nòta dzora jhp a l è originala turin cavret an atmobil musica di r cuconato parole di g gastaldi tito livido settembre o pinota la sast la neuva che piassa castel fan viagè n atmobil an preuva pì lest che n sel dal romano o dal circ dij nobil pagand se nost biet galegima sul treno atmobil turin cavret ven pinota sest prnta mnta mnta an diligenssa già l mtr perd la passienssa largo largo tè l subiet che piesì për la colia mia ggnia pdei cre fè n bel raid d un paira d re da turin a cavret che nazzàri che cagno che lancia sn mi to chaffeur quala cpa staseira për mancia tëm prnte bel cheur ma përchè ta mania a fërfja me car ratjin a l è n amen tcand la manja trvesse a pekin oh che machina sicura la vitura d sent cavai j accapì s andeurm mai van pì coti che n diret ma darmagi che sta crssa për mia brssa l è n ravagi ses pianeta a csta l viagi da turin a cavret gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese louis alexandre berthier a l era nassù a versailles ij ëd fërvé dël a l é mòrt a bamberga ël m ëd giugn dël fieul ëd n ufissial dël geni fàit nòbil da luis xv berthier a l era n anginié geogràfich a l é intrà ant l armada a disset agn a l ha pijà part a la guèra d indipendensa merican a e dël a l é stàit nominà magior general dla vardia nassional ëd versailles an coatand cost ufissi durant l arvolussion a l ha protegiù le magne ëd luis xvi da le violense popolar e a l ha giutaje a scapé dël ant la guèra dël a l era magior general ant la formassion dël marëssal lckner a l ha combatù ant la guèra ëd vandea cap dë stat magior dl armada d italia ant ël dont bon a part a l avìa pen a arseivù ël comand da col moment lì berthier a l ha gropà sò boneur a col ëd napoleon a l era un grand travajeur precis e svicc sòn combinà con soa esperiensa longa e varià e soa padronansa dij detaj a n ha fane un fiamengh magior general e ël pì apressià assistent ëd napoleon durant tut ël rest ëd soa cariera a compagna napoleon durant tuta la grandiosa spedission e apress la pas ëd campo formio a j lasso la responsabilità dl armada a ven pro cónsol ëd napoleon e a l ha organisa la repùblica roman a peui a l é andaje dapress a napoleon an egit an fasend sò servissi ambelelà fin a a che napoleon a rintra con chiel a l ha colaborà a pronté ël colp dë stat dij brumaj ëd novèmber e napoleon a l ha arcompensalo an fasendlo ministr ëd la guèra dal al ëd fasson ofissial a pija ël comand dl armada ëd riserva a digion ij d avril dël e a lo ten fin a a la bataja d marengh cand a l é ferì a n brass tutun ël prim cónsol a compagnava l armada e berthier coma sempe a fasìa ël cap ëd soa echip napoleon a apressiava ëd pì soe capassità aministrative che ij sò talent militar e a la fin dla campagna berthier a l é stàit ampiegà ant j afé sivij e diplomàtich apress la creassion dl amper bon a part a l ha daje d amblé ël tìtol ëd marëssal ëd fransa a l ha pijà part a le campagne d austerlitz jena e friedland e a l é stàit creà duca d valengin e prinsi sovran ëd neuchtel e vice conestàbil dl amper dël a l ha servì ant la guèra peninsular e dël ant la guèra austrìaca dòp dla qual a l ha arseivù ël tìtol ëd prinsi ëd wagram berthier a l ha marià na novoda dël re d baviera durant ij darié agn ëd l amper a l ha ancaminà a mostré dl insoferensa a l é stàit con napoleon an russia ant ël e durant l artirà da mosca a l é stàit ëmnassà ëd fusiliassion con napoleon a l é ëdcò an almagna ant ël e an fransa dël an fasend le fonsion ëd magior general dla grand armada fin a al droché dl amper dël a tradiss napoleon an bandonand lo a fontainebleau e a l é an tra ij prim a eufre sò servissi a luis xviii e a lo compagna an soa solen a intrada a paris luis xviii a lo nòmina par ëd fransa durant la përzonìa ëd napoleon a l elba berthier anformà da bon a part dij sò proget a savìa pa che partì pijé e nen vorenda angagesse a l é atirasse la difidensa sia ëd sò vej cap che ëd luis xviii durant ij sent di a l é arfugiasse a bamberga napoleon rintrà da l elba a jë scriv na litra për ch a j torna da banda ma berthier a j rëspond nen e crasà dal rëgret e a la vista dij tropié russ an marcia për anvade la fransa as massa an campand se da la fnestra ma scond cheidun a sarìa stàit sassinà dai mèmber d na sossietà segreta ant sò travaj a fasìa nen ëd bàilo e a së stracava mai a l era un dij mèj e pì pressios colaborator gnun a l avrìa fàit mèj ëd chiel napoleon ël cont general pierre antoine dupont de l étang a l era nassù a chabanais ij ëd luj dël e a l é mòrt a paris ij ëd mars dël a l ha pijà part a tute le campagne dl arvolussion fransèisa sò prim servissi ativ a l é stàit tanme mèmber dla legion ëd maillebois an olanda e dël a l era ant l echip ëd l armada dël nòrd sota dillon sota dumouriez dël a l é promovù tenent colonel l ann apress ant la campagna ëd belgi general ëd brigada sota l diretòri a l ha la diression dl ufissi topogràfich e stòrich militar a l ha fàit cariera an pressa e ant la campagna dël berthier a lo veul ant l armada ëd riserva tanme cap dë stat magior apress la bataja ëd marengh a l ha batù j austrìach a pozzolo ant la campagna dël danubi dël a l era al comand d un a dle division ëd ney e a l ha antravà j austrìach da scapé da ulm an contribuend parèj a pijé përzoné mack e soa armada antrega a friedland a l ha vagnà d àutra nomea durant la goèra ëd repression ëspagneula dël a l era cap d un còrp apress l ocupassion ëd madrid pen a creà cont da napoleon a l é stàit mandà a sogeté l andalusìa ma a l ha dovù artiresse an sij pass dla sèra moren a con l armada spagneula sota castaos ch a j corìa dapress e a l avìa tajaje l artirà sò còrp a l é batù e a dev rend se dòp ëd dur combatiment a baylen luj ij sò soldà a j ero për la pì part dij novissi e a l ha avù dcò dësdeuit tutun a l é dëspujà dal comand a j gavo ij tìtoj e a l é processà e condanà a set agn an fortëssa a resta ampërzonà dal al dòp ch a i dròca napoleon ai d avril dupont a l é nominà ministr ëd la goèra da luis xviii ma ai dë dzèmber a j gavo ël portafeuj për soa incompetensa nominà comandant dla division militar nùmer a l ha përdù sò pòst a l artorn ëd napoleon ma a l ha pijalo torna apress waterloo apress la sconda restaurassion a l é stàit mèmber dël consèj privà ëd luis xviii peui diputà dël sentr ësnistra për la charente dal al dal a l é artirasse fin a a soa mòrt antra jë scrit che dupont de l étang a l ha lassà a i é dle poesìe dont lart de la guerre dle tradussion an vers da orassi e chèich travaj militar jean lannes a l era nassù a lectoure ij d avril dël e a l é mòrt a ebersdorff ij ëd maj dël a l é na figura mìtica ant la stòria dl epopea napoliònica duca ëd montbel maressial dl amper napoleon a lo arcordava tanme eròe dj eròe a l é stàit da banda ëd napoleon an tute le bataje fin a a cola d aspern essling cand ciapà an pien da na bala d canon a j ven amputà la gamba drita e a meuir ëd gangren a dòp chèich di për órdin ëd napoleon a l é stàit sotrà al panthéon ëd paris ansema a davout e masséna lannes a l é stàit antra ij pì fòrt dij marëssaj ëd napoleon ël mej esponent dël métod ëd guèra dl amperador për sòn a l ha sempe partissipà a j amprèise ch a ciamavo arzolussion e ël pì grand corage lannes a l avìa pòca anstrussion e a l era stàit a botega da n tenzior sot tenent ant j armade arvolussionarie fin dal a l é rivà al gré ëd comandant ëd brigà durant la guèra contra la spagna dël dël a l arforma dl armada da part dij termidorian a l ha përdù sò gré anrolasse torna tanme volontari dël a l ha pijà part a la campagna d italia an fasend se armarché a milésim a bassan e an montand fin a al gré ëd general ëd brigà trames a soe amprèise pì avosà a i é cola dël pont d àrcole difendù daj croat al darié assàot lannes as buta a la testa dij granatié e ferì doe vire a riess a pije lo dël a l ha comandà ël còrp dë spedission fransèis ant l italia sentral batend j armade pontifisse al senio e mnand apress le tratative diplomàtiche con lë stat pontifiss dël a l é andaje dapress a napoleon ant la campagna d orient tanme comandant d un a dle brigà ëd kléber batend se con valor a san gioann d acri e a abukin promovù general ëd division a l é stàit un dij pòchi generaj che napoleon a l ha vorsù da banda na vira rintrà d egit e tut afàit fidel a l ha apogià ël colp dë stat dij brumaj e a l é vnù comandant ëd la vardia consolar ant la sconda campagna d italia dël a l é nominà dal prim cónsol al comand dla vangoardia e con soa division a duverta la stra a l armada ëd riserva dal grand san bernard fin a a marengh an bolversand ij nemis a osta cas cion e an conquistand ivrèja e an vagnand ancora contra j aostrìach a la ciusela a l ha vagnà la bataja ëd montbel dont a sarà creà duca e a l ha soportà ël pèis pì grev an cola ëd marengh andoa a l ha arzistù për set ore a j atach dj aostrìach a l é arcompensà dal prim cónsol ch a j conferiss la siàbola d onor ambassador ëstrasordinari a lisbon a dël ant ël a l é stàit nominà marëssal dl amper sempe al comand dij soldà dl avangarda a l ha partissipà un a apress l àutra a j àutre prinsipaj campagne napoliòniche combatend an cola d austerlitz dlë dzèmber andoa a comandava la snistra dla grand armada e a jena d otóber dël napoleon a l ha butalo comandant an cap ëd n ala dëstacà dl armada an ëspagna andoa a l ha pijà saragòssa ai ëd fërvé dël për la dariera vira napoleon a l ha daje ël comand dl avangardia a l ha pijà part ai combatiment dantorn a eckmhl e a l avansà su vien a con sò còrp a l ha mnà l armada fransèisa a traversé ël danubi e con masséna a l ha soportà ël pèis dla frosa bataja d aspen essling durant l artirà dij ëd maj a l é stàit ferì dla ferìa ch a lo menrà a la mòrt giusep benedèt cotolengh a l anàgrafe giuseppe benedetto cottolengo nassù a bra ij ëd magg dël e mòrt a cher ai d avril dël a l é un dij sant sossiaj dl eut sent turinèis an famija a j ero dódes masnà dont ses mòrte da cite ai ëd mars dël a l ha fondà a turin tacà al camposanto ëd san pé dij còj la cita ca dla divin a providensa ciamà da la gent ël cotolengh soèns as sent ëdcò la forma ël cotolengo che però a la resta n italianism ansema a la ca a son na ie le congregassion a chila colegà frej monie e prèive dël cotolengh a l é stàit beatificà dël e peui canonisà dël da pio xi poeta e autor ëd teatro amilcare solferini a l era nassù a turin ai ëd mars e a l é massasse ai d avril sò ver nòm a l era vittorio actis soa produssion poética dzortut so darié volum mentre la tèra a gira a l é stàita paragonà da pinin pacòt a cola dij poeta maledet chèich vers dla poesìa ven sì tacà l feu ch a s ciopëtta ven sì cagnass véj e fedel catlin a d antorn në sgambëtta a cerca d ciufene noi doi a l avìa ëdcò scrivù dle comedie an tra ij drama scrivù da chiel a i son gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese alfonso ferrero a l era nassù a turin l ëd gené dël e a l é mòrt ambelelì ël dë dzèmber dël apress d esse stàit des agn an manicòmi poeta ant ij sò vers ferrero a mostra un ghëddo da contestador e ribel cissà da l arvangia pinin pacòt a l ha paragonalo aj poeta maledet a agn a l era dventà colaborator dël birichin anlora dirigiù da sò frel bernardin cò chiel vajant ëscritor an piemontèis ma soa produssion poética pì vajanta a l é esprimusse a l ancamin dël neuvsent për sòn as peul consideresse la prima vos granda dla poesìa piemontèisa dël sécol ch a fa xx a l é stàit ëdcò scritor ëd teatro e ator a l era marià con maria gemelli alfonso ferrero a l ha tocà scasi tute le forme literarie cheich tìtoj ëd soe euvre gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese pitor dissegnator archeòlogh arsercator e scritor an italian e piemontèis edoardo calandra a l era nassù a turin a j dë stèmber dël e a l é mòrt a murel ai d otóber dël calandra as costumava d artoché e soagné soe euvre fin a apress soa publicassion a l é për sòn che soèns i n oma vàire version calandra a l ha scrivù an piemontèis na comedia ëd chiel a son ëdcò rivane dle poesìe an piemontèis j euvre prinsipaj ëd calandra an italian ambientà ant j agn a l é considerà soa ciadeuvra gianrenzo p clivio profilo di storia della letteratura in piemontese platon a l era un filòsof dissìpol ëd sòcrate a l é nassù a atene dël o agc e a l é mòrt dël o agc a l é belfé che sò nòm ver a fussa aristòcle pì tard a l han ciamalo platon visadì largh miraco për via ëd soe spale fòrte e sò fìsich atlétich fieul d ariston e periction platon a vnisìa da na famija ëd veja noblëssa atenèisa dzortut da la part ëd soa mare ch a l era seur ëd càrmide e novoda ëd crissia un dij tranta tiran motobin giovo a l era dedicasse a la pitura e a la poesìa ma tòst a l é consacrasse a la filosofìa andasend dapress prima a j ansegnament ëd cràtilo peui a coj ëd sòcrate ch a l ha rancontrà dël agc e ch a l ha avù su chiel n anfluss decisiv cand ch a l avìa agn a l ha vëddù la dërota definitiva d atene ant la guèra dël peloponèis ël goern dij tranta tiran e l artorn ëd la democrassìa costa tut somà a l é rivà sensa tròpe arvange anti aristocràtiche ma a l é maciasse dla condana a mòrt ëd sòcrate ant ël agc platon a l ha tramudà për un pòch ëd temp a megara da euclid chèich agn apress a l é tornà a atene andoa a l ha passà sensa fastudi la pì part ëd soa vita sò sogiorn a atene a l é stàit antervalà da chèich grand viage a l é andàit a smija a creta e an egit andoa a l avrìa avù dij contat con la casta sacerdotal che ai grech a jë smijava depositaria ëd na sapiensa religiosa motobin pì antica dla soa e a siren e andoa a smija ch a l abia conossù ël matemàtich teodòr ëd sigura a l é stàit a tàranto anté ch a l ha fàit amicissia con ël matemàtich filòsof e statista pitagòrich architas ambelessì a l ha conossù dion cugnà ëd dionis ël vej n esperiensa pì dramàtica a l é stàita cola dij tre viage a siracusa për sërché ëd realisé n arforma polìtica dlë stat ël prim agc su anvit dël tiran dionis ël vej j àutri doi agc e agc su ansistensa ëd dionis ël giovo sucedù a sò pare tuti tre costi viage a son finì con dle brusche ruse e dij perìcoj për la sigurëssa ëd platon dionis ël vej a l ha fin a falo aresté e a l ha vendulo me s ciav a l é stàit aniceri ëd siren e a paghé le tremila dracme për ël riscat l ostinassion a nen rend se al prim insucess a fa vëdde coma platon a vorìa almanch anviaré sò seugn ëd repùblica filosòfica bele che an dle condission che chiel midem a savìa esse dësfavorèivoj an efet l ùnich òm polìtich siracusan dont platon a podìa conté an sl apògg a l era dion ma chiel sì a l é nen riussì a prevalèj ant ël goern ëd siracusa e ansi a l é stàit esilià ij doi tiran a sërcavo da platon mach na sòrt ëd consulensa basta ch a sia e d aumenté sò prestis andrinta a n quàder d assolutism dont a l avìo gnun e antension ëd cangé ij fondament a la fin cand dël agc dion a l é riussì a conquisté l podèj a siracusa platon giumaj vej e dësmarcorà a l ha mach podù deje da leugn n apògg moral dël agc dion a l é stàit massà pròpe për inissiativa d un dissìpol ëd platon calip a l era ël faliment definitiv dle speranse ëd realisassion dl utopìa platónica a siracusa platon a l ha antlora scrivù le litre nùmer vii e viii passand an arsegna e giustificand la polìtica ëd dion e an fasend dle propòste sensa sucess për na conciliassion dij partì sicilian antratant l atività filosòfica e didàtica ëd platon a l era dësvlupasse an manera drùa a atene fin dal agc a l avìa fondà l academia na scòla filosòfica sota la forma comun a a tute le scòle filosòfiche greche d un sodalissi religios an onor dl eròe academ e che platon a dirigg rà për ël rest ëd soa vita da d armarche d aristòtil i soma che platon a fasìa lession sensa dovré ëd nòte scrite già vàire agn prima a l avìa anandià soa produssion literaria e filosòfica për platon la mission dla filosofìa a l é ëd dëscoaté la vera conossensa daré dël vel dl opinion e dl aparensa a l ha dàit motobin d amportansa a lë studi dle forme e dj idèje ch a van dëdlà dl esperiensa l idèja ëd giustissia lë stat ideal l idèja ëd bin e via fòrt dagià che platon a l ha pa scrivù n esposission formal ëd soa metafìsica nòstra conossensa ëd soa forma final a dev esse pijà da j afermassion d aristòtil ch a l era stàit sò anlev an platon a së s ciàira l anfluss ëd vàire dle filosofìe precedente ij pitagòrich eràclito parménid empédocle anassàgora ij sofista sòcrate le scòle socràtiche sò sfòrs a l é stàit col ëd pijé posission rëspet a tute cole filosofìe sërcand ëd tirene le vrità ch a contnisìo për fondje an na sistemassion pì àuta e completa ël pensé platónich a pija posission ëdcò rëspet a le prinsipaj manifestassion sientìfiche e colturaj ëd sò temp prima antra coste a l é l art médica dont l esponent pì grand a l era ipòcrat ëd còs agc anviron agc anviron doi aspet ëd la medzin a ipocràtica a l han anteressà platon ël rigor metodològich e soa ancreusa concession ëd l òm tutun antant che për ipòcrat l art uman a pì granda a l era la medzin a për platon costa primassìa a restava a la filosofìa an essend bon a a elaboré na concession ëd l òm pì completa an efet la natura uman a as definiss pa mach an basandse an sla salute dël còrp ma pitòst an sla santità ëd l ànima visadì la virtù j istess rasonament a men o platon an soa crìtica contra n àutra espression coltural ëd sò temp la retòrica nen mach cola dij sofista ma ëdcò cola sostnùa da isòcrate agc agc chiel sì a arpresentava ant l atene d sò temp la vera autërnativa a l ansegnament platónich a diferensa dij sofista isòcrate a butava pa l art dël dëscors a servissi dl ùtil ma dla patria e dla vita polìtica a l avìa për but la formassion d un sitadin coltivà e angagià ant le chestion polìtiche concrete la crìtica al sistema sostnù da isòcrate as treuva ant ël fedro platon a nega pa che la retòrica a peula serve ma a fortiss la primassìa dla dialética e a polemisa contra na vita passà a soagné l eloquensa e la bela forma dij dëscors conforma a platon l atività dl òm pì amportanta a l é la polìtica sò pensé a l é angagià a arzòlve ij problema smonù da la coltura d sò temp e an particolar ël problema prinsipal dël moment l avnì polìtich d atene e dla grecia an efet da giovo platon a l era anteressasse a la polìtica ma a l é peui gavass ne avenda s ciairà ch a j era impossìbil buté d acòrd l atività polìtica con un comportament moral coma tendense a l era anti democràtich për via ëd sò ambient familiar e ëdcò për l ansegnament ëd sòcrate an conseguensa dla condana ëd chiel sì cost orientament ëd platon a l é ranforsasse ma già da antlora sò pensé polìtich a l era nen adressà mach a na sempia restaurassion aristocràtica ma vers la convinsion che a i era già almanch an part ëd fasson implìssita ant ël socratism che ël problema polìtich a podìa trové soa solussion mach ant un goern dij filòsof ch a conossèisso la bin e donca già mach për sòn a vorèisso e a fusso bon a realisela ël sens ëd l arflession polìtica dësvlupà ant la repùblica a l é che ël massament ëd sòcrate a l é stàit possìbil përchè ant l atene ëd col temp a i era na s ciapura antra filosofìa e polìtica basandse ansima a dij criteri ëd daitassion dij sò diàlogh as peulo s ciairesse tre fas prinsipaj ëd sò pensé sensa però vorèj esageré a fé na schematisassion ës ciapà con ël piolòt a venta an efet arconòsse j aspet ëd continua auto crìtica che ël pensé ëd platon a l ha mantnù fin a a la fin la prima fas a l é arpresentà da j ansidit diàlogh socràtich e ij tut prim diàlogh a son sentrà an sël problema dla virtù a na smon o sòcrate an camin ch a na sërca la definission ij diàlogh dël prim perìod a son costi tre diàlogh a trato dël comportament ëd sòcrate prima durant e dòp sò process ël problema dleutifron a l é lòn ch a l é la religion ël pensé sentral bele che nen fortì coma conclusion a l é che ël sens dël servissi ëd dé ch a l é la religion a l é la cooperassion con dé e sota dé për la produssion d un travaj nòbil dont la natura a l é nen definìa mej ma a smija ciàir che ambelessì ël travaj a sia la tendensa dl ànima ël diàlogh a l é anteressant ëdcò për soa terminologìa lògica bin dësvlupà ant lapologìa la vera difèisa ëd sòcrate a l é che a guidé soa vita a l é stàita soa convinsion d avèj na mission da dé për fé filosofìa lë sfòrs a rende soa ànima ël mej possìbil e a sproné l umanità fé istess a l é sò dovèj d resté fidel a costa mission bele che soa fedeltà a veula dì soa condana tanme traditor da part ëd la democrassìa ël pont ëd criton a l é che sòcrate a l è arfudasse dë scapé da soa përzonìa bele che dësgiusta përchè dësnò a l avrìa faje un tòrt a tut ël sistema sossial gavà che për liside càrmide e protàgora la forma a l é diretamen dialògica a arproduvo con soa sequensa s ciassa ëd chestion e rispòste col ch a dovìa esse ël procediment socràtich dla majéutica tutun costi diàlogh a son nen mach na sempia esposission dl ansegnament ëd sòcrate ma pitòst n arflession crìtica mnà da platon sij tema socràtich e con métod socràtich ij tre pont ansima ai quaj dzortut a bato a son protàgora an chèich manera a constituiss na sìntesi ëd costa prima fas dël pensé platónich a në smon la pì completa presentassion fàita da platon dij prinsipi fondamentaj ëd la moralità ëd sòcrate e a l é la sorgiss dj afermassion d aristòtil an sl ansegnament ëd sòcrate ant lética nicomachea sòcrate a rancontra a ca d calia l avosà sofista protàgora chiel sì a spiega che sò mësté a l é ëd mostré lòn ch a l é bin e për bin chiel a antend l art ëd fé un sucess ëd soa vita soa famija e soa sità la possibilità ëd mostré la virtù a l é a l ancamin negà peui sostnùa da sòcrate con un paradossal scambi dle part antra chiel e protàgora la rason ëd cost arvërsament a l é che as contrasto doe fasson diferente ëd concepì ël savèj si la virtù me ch a fortiss protàgora a l é la capassità ëd comportesse con giudissi capassità ch a l é a la portà ëd tuti j òm e ch as fonda an sël rispet ëd le costume e dle tradission antlora a l é nen pròpe na siensa e as peul pa mostresse da part soa platon a fortiss sò ideal ëd virtù identificà ancor a la mòda ëd sòcrate con la sapiensa e ël métod socràtich d ansegnament gnanca an soa sconda fas cola dla maduridà ël pensé ëd platon a constituiss un sistema për da bon an gòrgia an sla retòrica ch a marca ël passage a së s ciàira dlongh na pì gran rudiëssa dla polémica anti sofìstica gòrgia a fortiss che la retòrica a l é n art l aplicassion dla conossensa a la pràtica l argin a ëd tute j art përchè a spòrz a chi ch a l l ha l oget ëd la pì granda ambission ëd l òm ël podèj ëd realisé lòn ch a veul ant la sossietà sòcrate nopà a diciara che la retòrica a l é pa n art a l é na sòrt ëd parassitism cost giudissi a l é contrastà da pòlus amirator ëd gòrgia përchè ël retor ëd sucess a l ha an sò podèj la vita e ij ben ëd tuti j òm sòcrate a j rëspond che un ch a comanda parèj a fa lòn ch a j pias ma pa lòn ch a veul coma tuti a vorërìa la gòj e la bin ma gnun at dësgiust a men a a la gòj pòlus a l é nen bon a contrabate càlicle e acarne a dësvlupo la dutrin a dla volontà dël podèj sòcrate as opon a tuti doi për chiel ij creator dla democrassìa amperialista atenèisa a j ero nen dë s cèt òm dë stat përchè as son contentasse ëd dé a atene na marin a e un comersi sensa creé un caràter sòlid da la mira moral a l é nen vera coma a pensa càlicle che ël segret ëd la gòj a l é d avèj ëd passion fòrte e esse bon a sodisfeje l acusassion fàita ai sofista an particolar al përsonage ëd càlicle miraco anventà da platon a l é nen mach pì cola ëd boriosa vanità e d incoerensa concetual ma d un genit imoralism polìtich e ëd diseducassion dla gioventura a venta dì che costa acusassion a rend nen giustissia al grand valor positiv dla sofìstica ant la stòria dla coltura e a crasa tuta distinsion antra j opòst arzultà a pro dla tiranìa o democràtich ugualitari che l arflession dij sofista an sël rapòrt antra natura e convension a l avìa fàit ës ciòde costa pì fòrta rudiëssa polémica a l é mach na facia ëd n arfud pì radical ëd l edonism e ëd na contraposission violenta antra la realtà sensìbil e n àutra vera realtà dëdlà dël mond për la prima vira ël diàlogh as sara con un mit cost sì s a pretend nen d arpresenté cost dëdlà an manera esata e verificàbil tutun a fortiss l esigensa d un leu ëd premi e punission andoa mach a podrà realisesse la pien a giustissia negà al mond dupeur e fàuss anté che l òm giust a l é obligà a passé soa vita corpòria ël mit a sarërà dorenavan na grand part dij diàlogh ij mit ëd fedon e dla repùblica an particolar a l han caràter escatològich parèj ëd col ëd gòrgia sòn a l é ël sign dël carché dle motivassion religiose che a rivo a platon da la tradission òrfica pitagòrica e che për sòcrate a j ero al pì oget d ipòtesi nen sigure an efet sòcrate bele che a dèissa pa a l identificassion ëd bin e piasì ver col caràter tut edonìstich ch a j darà sò scolé aristip a l avrìa gnanca aprovà l anti edonism esasperà ëd gòrgia ij contat con ij pitagòrich e con teodòr ëd siren e a ranfòrso an platon ëdcò j anteresse sientìfich nen për la siensa sperimental tròp mondan a ma për la matemàtica siensa d inteligìbij pur an efet tut ël travaj matemàtich pì amportant dël iv sécol agc a l é stàit fàit da d sò amis o dissìpoj tutun la matemàtica a peul nen esse disgionzùa d la filosofìa nì alvesse al ròl ëd siensa autònoma caraterìstica ëd costa sconda fas ëd sò pensé a l é n aliansa ëd rassionalism matemàtich e ëd misticism an arfasendse a la contraposission antra le tesi d eràclito e cole ëd parménid e ëd meliss platon a smon dël mond sensìbil n arpresentassion ch as peul disse eraclitea ma con conotà negativ e pessimista a l é ël mond dl instabilità e dlë score continuo e pròpe për sòn a peul nen esse soget ëd conossensa precisa ma mach d opinion dubiosa tutun cost mond bele che an manera impërfeta a l é conossìbil antant ch a armanda a jidèje costa a l é la paròla giumaj intrà ant ël gergon filosòfich ma la paròla greca che platon a deuvra pì d soens as rendrìa mej con forma o plancia comsëssìa j idèje a son concet sigur ch a cangio nen ch a son nen conossù për astrassion e generalisassion dl esperiensa sensìbil ma al contrari a esisto prima ëd chila e a son d essense pure essense pa mach mentaj ma fornìe ëd n esistensa ogetiva postà an n àutr mond che pì tard ant ël fedro platon a spieghërà tanme un mond iperurani visadì dzora dël cel tutun costa designassion ëspassial e platon a lo sa bin a rend pa con precision la nossion ëd trassendensa d un dëdlà metafìsich comsëssìa cost dëdlà as arduv pa a esse cheicòs ëd tutafàit nen conossìbil o nen comprensìbil scond platon j idèje a son l ùnich possìbil oget ëd vera siensa a son pa mach dij concet përsonalisà ma ëd plance concrete e dij modej përfet ëdcò për la blëssa le còse ëd cost mond a na son mach n arfless ëspali për lòn ch a toca al rapòrt antra j idèje e soe realisassion impërfete ëd cost mond platon dle vire a parla ëd na partissipassion dle còse a j idèje an butand a l arzigh la trassendensa assolùa ëd j idèje d àutre vòlte a parla ëd n imitassion le còse a sarìo dle còpie impërfete ëd j idèje si l ànima a riess a avèj chèich conossensa dël mond superior a l é përchè prima d esse ampërzonà ant ël còrp a l ha contemplà j idèje avend soa istessa natura divin a e nen corompìbil ël procediment majéutich ëd sòcrate ch a men a ël dissìpol a trové la vrità daspërchiel a l é spiegà da platon tanme un process d arcòrd ëd lòn che l ànima a l ha s ciairà an cola vita precedenta s argoment a l é dësvlupà dzortut an menon al mond ëd j idèje che ëd fasson poética dle vire platon a identìfica con ij camp elis dle religion mistériche l ànima a veul torné la mòrt dont l òm comun che a pija për realtà ël mond sensìbil a l ha tëmma a l é nopà sustà dal savi l anspirassion ëd l ànima a torné a soa patria d orìgin a l é qualificà da platon tanme amor éros visadì un process ëd montà gradual da l amirassion për la blëssa teren a al desideri dla saviëssa përfeta motobin pontùa a l é l anàlisi dle prerogative ëd l éros fàita ant larsinon ant un monté ëd discors an sl amor dij vàire contaulant travers dij quaj ël problema a l é viaman aprofondì ant ël discors dla sacerdotëssa diòtima contà da sòcrate éros a l é përsonificà e qualificà tanme un demon ni dé ni òm ma mediator antra mond uman e divin parèj ëd chiel e sò dissìpol a l é chicassìa ch a sia ni ignorant nen cossient ëd soa ignoransa ni savi coma mach a peul esse la divinità o l ànima uman a cand apress la mòrt a sarà alvà a la contemplassion ëd j idèje ma filòsof visadì conforma al significà dla paròla greca amant ëd la saviëssa mersì a cost concet dialétich ëd l éros platon a peul alvesse a na concession metafìsica dl amor ch a sarà anspirassion ancor për spinoza sensa d àutra part arneghé l amor terestr e ël desideri dla blëssa ëdcò fìsica ëdcò a propòsit dl inmortalità dl ànima as artreuva an platon l union d ampulsion religiosa e ëd rassionalism dzortut an fedon ma ëdcò ant la repùblica e an fedro a tira fòra sempe d neuve preuve ëd l inmortalità ës foson ëd dimostrassion e sò caràter eterogeni a fan vëdde che platon midem a na restava pa tutafàit sodësfàit soens l ànima pr ëspurghé dle colpe a dev tramudé a travers d àutre esperiense corpòrie parèj la dutrin a pitagòrica dla metempsicòsi a l é adotà da platon e a concor a ranforsé ël caràter étich e religios ëd soa filosofìa ëd sòn a parla ant ël final ëd la repùblica ëd mit un pòch diferent a i son an gòrgia e fedon anté ch as contempla ëdcò la possibilità d ànime che avenda dle colpe nen ëspurgàbij a son condanà a resté an etern ant un leu ëd pen a ël tàrtar antra l assolùa materialità dël còrp e l assolùa spiritualità ëd l ànima concepìa tanme essensa divin a platon a l ha da manca d arconòsse na realtà mesan a constituìa da le fonsion ëpsìchiche e psico fìsiche për sòn da prinsipi ant la repùblica peui con chèiche variante an fedro e an timeo a l é smonùa la teorìa dla rispartission ëd l ànima an tre part un a aptitiva ch a corëspond a j ampulsion vitaj elementar un a passionà corëspondenta a le passion pì nòbij tanme ël corage un a rassional donca la separassion antra material e spiritual as produv ëdcò andrinta a l ànima midema an butand a l arzigh soa assolùa unità e indivisibilità la vita eterna a smijërìa destinà mach a l ànima rassional ant ël darié platon a smija ven e fòra na tendensa a concepì le sìngole ànime tanme destinà a fond se apress la mòrt an n ànima universal ùnica e ancor la tripartission ëd l ànima a ìmplica për platon l esistensa ëd tre sòrt diferente d òm sconda che an lor a predòmina la s cëtta anclinassion vital sensual la passionalità pì àuta o l amor dla saviëssa ël model platònich dë stat ideal trassà ant la repùblica a l é basà an sla constatassion ëd costa disugualiansa nen eliminàbil e donca an sla separassion rèida antra na classa ëd produtor un a ëd guerié e un a ëd filòsof resior ëd lë stat an costa utopìa polìtica as arfleto le tendense anti democràtiche e pro spartan e ëd platon sotponùe a në sfòrs ëd rassionalisassion a l anterior dla classa dij filòsof e dij guerié a l é sostnùa na comunansa dij ben e dle fomne antra ij diàlogh ëd cost second perìod a venta buté e peui dzortut lë schema étich ëd la repùblica parèj ëd col ëd gòrgia e ëd fedon a l é dominà da la concession ëd le tre vite che la tradission a fa armontè a pitàgora le vite a son cole dël filòsof ëd l òm d assion e ëd chi ch as dédica a gòde ël but dël prim a l é la saviëssa dël second la distinsion dël ters la sodisfassion ëd j aptit la distinsion a l é un but ant la vita pì àut che mach la sodisfassion ëd l aptit ël but pì àut a l é la saviëssa la fondassion psicològica ëd sa dutrin a a l é la teorìa ëd l ànima tripartìa cost diàlogh a constituiss un a dle base fondamentaj për n antërpretassion religiosa ëd platon che ambelessì a definiss la filosofìa tanme nesercitesse a meuire as conta la dariera ciaciarada ëd sòcrate con ij sò dissìpoj prima dl esecussion ëd soa condana an arfasend se a la dutrin a dl arciam e an fondand soa dimostrassion an sël fàit che l ànima a partìssipa a l idèja dla vita sòcrate a fortiss soa fé ant l imortalità lòn ch a partìssipa a l idèja dla vita a peul nen meuire e lòn ch a l é ciamà mòrt a l é mach na liberassion da le caden e dël còrp platon a riva ambelessì al pont estrem ëd sò doalism còrp e spìrit a son concepì coma opòst ël mond fìsich a finiss për esse identificà con ël nen esse e ël mond ëd d idèje con l esse costi diàlogh a son pì longh la repùblica as compon adritura ëd des lìber dont ël prim conforma a n ipòtesi nen sigura a armontrìa al perìod dij diàlogh socràtich ël përsonage ëd sòcrate a l ha sempe na posission sentral da la mira filosòfica e dramàtica ma le dutrin e da chiel ësmonùe a son giumaj platóniche an manera s cëtta ant ij darié diàlogh a preval torna la forma dialògica direta as agrandiss la separassion antra la part mìtica ch a predòmina për esempi an timeo e an crissia e cola ëd rasonament ch a sacrìfica a l esigensa ëd rigor lògich l ardiment dël diàlogh an chèich diàlogh ël përsonage ëd sòcrate a l é pì nen ël protagonista ma na sòrt ëd pressident ëd la discussion ant le laj a i é nen d autut l antërvenant prinsipal a l é n atenèis nen nominà ch a sarìa da antërpretesse coma platon midem e ël diàlogh as figura ch as sia dësrolasse nen a atene ma a creta ij diàlogh dël ters perìod a comprendo a l ha për but ëd mostré coma ch as peussa tiré su na retòrica sientìfica për da bon an sle dobie fondamenta dël métod lògich e dlë studi sientìfich dle passion uman e con pì sicurëssa ëd cost perìod sì a son gavà un fiamengh antërmes an làuda dla vita contemplativa ës diàlogh a l é na discussion ëd la chestion ëd coma a dev esse definìa la conossensa da na part a arpija ël problema dla definission tratà ant ël sofista da n àutra a constituiss na prima revision crìtica dla repùblica al sènter dël diàlogh a i é la descrission dël mit ëd cròno sò arzultà prinsipal a l é la conclusion che ël goern sota la diression përsonal d un ditator benign a l é nen adat a la condission dla vita uman a andoa la diression a l é për fòrsa cola ëd n òm falìbil nen un dé an na sossietà uman a concreta lòn ch a dev sostituì la diression përsonal d un dé a l é la primassìa impërsonal ëd na laj inviolàbil andoa a i è na laj sovran a arconossùa përparèj la monarchìa a l é la sòrt ëd constitussion pì sodisfacenta e la democrassìa cola meno ma andoa a i è pa ëd laj fondamental la situassion a l é anvertìa na democrassìa sovran a a l é da preferì a n autòcrat iresponsàbil ël diàlogh a l é rich ëd pensé che a son passà ant l ética e la polìtica d aristòtil aristòtil a l ha pijà d ambelessì la concession dla polìtica tanme na siensa architetònica pràtica a la qual tute j àutre a son subordinà ël diàlogh a l é la sorgiss dla dutrin a dël giust mesan la bin a consist nì ant ël piasì nì ant l anteligensa pijà daspërlor ma an soa relassion visadì an na vita mës cia ëd piasì e anteligensa an efet un piasì sensa anteligensa a sarìa gnanca un piasì përchè a sarìa gnanca possìbil ancòrz se che un a l ha gòj d àutra part a l é gnanca da auguré na vita mach d anteligensa sensa gnun piasì nì dolor cost a l é un dij pòchi diàlogh ch a j ero conossù ant l età ëd mes e a l ha avù n apressiament ëstragròss dnans a tut për soa vision finalista dël còsm peui përchè mersì a la stragròssa quantità ëd notissie ch a conten fìsiche astronòmiche matemàtiche fisològiche anatòmiche médiche a l é stàit për vàire sécoj l arferiment pì rich an sle conossense sientìfiche dl antichità tutun le caraterìstiche amportante dël diàlogh a son pa ij tentativ dj ipòtesi sientìfiche particolar ma ij sò prinsipi metodològich as armarca ëdcò l antrodussion ëd dé tanme càusa eficenta anteligenta ëd tut l órdin e la strutura ant ël mond ëd lë dventé ch a pronta a la teologìa natural ëd le laj al prinsipi dl euvra platon as colega a la repùblica an fasend finta che antra ij doi diàlogh a i sia passaje mach un di timeo a ancamin a soa discussion an marcand na distinsion fòrta antra l esse etern e ël fesse temporal e ansistend che mach dël prim i podoma avèj na conossensa esata e definitiva donca la cosmologìa al mej a l é nen na siensa esata ël mond visìbil ch a cangia e a l é temporal a l é na còpia d un model etern la còpia a l é ël travaj ëd dé e la rason për la qual a i é sa còpia a l é la bontà sempe ativa e generosa ëd dé partend da doi triàngoj primitiv col retàngol isòssel e col retàngol ëscalen anté che l ipotenusa a l é ël dobi dla banda pì curta timeo a fàbrica quatr dij sòlid regolar ël cubo ël tetraedr l otaedr l icosaedr costi a son soponù esse le forme dij corporin ëd tèra feu aria eva costi quatr a soa vira a son ij constituent imedià ëd tuti ij compòst orgànich e inorgànich continuassion ëd timeo an sl orìgin d atene e ansima a atlàntide a l é rivane incomplet ël but imedià dle laj a l é ëd sodisfé në bzògn pràtich an fornend un model ëd produssion ëd na constitussion e ëd na legislassion për ij mèmber ëd l academia ch a fusso stàit ciamà a giuté coma consulent ant la fondassion o la rifondassion ëd sità la situassion anmaginà a l é che ij cretèis a starìo për fondé n ansediament an sël pòst ëd na sità bandonà da tant temp ël cap dla comission për ël proget a l é an camin ch a marcia për anspessioné ël sit proponù con n amis ëspartan cand ij doi a rancontro n atenèis e bin ampressionà da soa conversassion a lo anvito a gionz se a lor coma consulent espert ël diàlogh a l é pien ëd sugeriment për l aplicassion pràtica dla siensa parèj dla necessità dë standardisé ëd fasson ës ciassa tuti ij pèis e le mzure o ël basé ël calendari an sn ann solar ëd di a l é dit che la vera òrbita ëd minca pianeta a l é n ùnica curva sarà ant ël lìber x për un but pràtich platon a crea na teologìa natural a i son tre chërdense fàusse ch a craso ël caràter moral l ateism l arfud d un goern moral dël mond la chërdensa che l giudissi divin a peula esse catà con dj oferte platon a contrabat a tute tre la dariera fas dël pensé ëd platon a arpresenta në sfòrs d arconciliassion con la realtà dël mond ëd sorpassé ël doalism metafìsich e ël rigorism étich dël perìod precedent da na part costa tendensa a consist ant l esigensa ëd buté na dialética e pa mach tanme ant la repùblica na sempia gerarchìa ëd valor dominà da l idèja dla bin andrinta a l istess mond ëd j idèje për mojen d un procediment ëd bipartission sucessive për le quaj as passa dai concet pì generaj a coj pì particolar an dzorpì as arconòss na relativa realtà al nen esse an sofista un diàlogh pa për asar apressià ëd fasson particolar da hegel e ant ël camp étich na relativa legitimità dël piasì an filebo a son costi d argoment arpijà e dësvlupà da aristòtil d àutra part l arlentesse dël rigorism e dl utopism a génera pa an sël pian polìtich ëd posission pì democràtiche ma ëd pì gran concession a n conservatorism polìtich e religios tradissional costa arconciliassion con la realtà a l é mai rivà fin a a fé arconòsse a platon ël valor dël naturalism jònich ni ël valor dël materialism ëd sò contemporani demòcrit ël concet midem ëd materia con la qual scond ël mit ëd timeo n artefiss divin ël demiurgh a l avrìa modlà ël mond copiand da j idèje a resta an platon pòch ciàir e a goerna na conotassion negativa a l é na sòrt ëd foson inform càusa ëd mal e d impërfession i l oma tròpe pòche anformassion an sna teorìa dj idèje nùmer che conforma a la testimoniansa d aristòtil platon a l ha elaborà ant ij darié agn costa a l ha dovù marché n àutr avzinesse al pitagorism d àutra part ëdcò ant ël darié perìod soa difidensa për ël moment empìrich dla siensa e për ij rapòrt antra siense sperimentaj e atività técnica a l é restà fòrta bele che sò pensé a l ha avù dj evolussion platon a l ha sempe considerà ël travaj manual tanme un travaj servil costa limitassion dël platonism polìtica sossial ancor prima che sientìfica si da na banda a l ha ancoragià ël dësbandisse già fiamengh ëd la matemàtica a l ha arpresentà n antrap grev al progress dle siense dla natura e a l ha contribuì a orienteje an sens finalìstich e antropomòrfich a l ha ëdcò avù n anfluss negativ an sël concet midem ëd coltura antèisa an sens aristocràtich e dëstacà dal mond dël travaj n anfluss che gnanca aristòtil an sò sfòrs poderos ëd sìntesi antra mond ëd j idèje e mond real a l é stàit bon a sorpassé dël tut tutun la nimicissia ëd platon për le siense sperimentaj a l é nen ëstàita assolùa ël gust për ij problema ëd classificassion tìpich dij sò darié diàlogh a l é nen restà tut confinà mach a la curnis lògica dialética ma a l é compagnasse con djë sfòrs d arserche ant ël camp biològich ch a l han peui avù un dësvlup pì grand apress soa mòrt sota sò nòm a l é rivane n archeujta ëd diàlogh comprèisa lapologìa ëd sòcrate ch a conten mach pòche batùe ëd diàlogh e an sò compless a arproduv an na lìbera rielaborassion literaria l àuto difèisa ëd sòcrate dëdnans ai giùdes e ëd litre costa archeujta a l é stàita butà ansema da trasil ant ël i sécol dgc a son peui rivane d àutri diàlogh dont l autentissità a l é da arfudé tutun ëdcò l arcòlta ëd trasil a conten chèich diàlogh sinch o ses conforma al giudissi dij crìtich nen atribuìbij a platon pì debatùa a l é l autentissità dle litre vàire a son fàusse ëd sigura ma a smija pa ch a venta arfudeje an blòch an particolar la litra vii ma a smija ëdcò la viii e la vi a l han dj andissi d autentissità motobin fòrt e a smon o mach lor dij detaj an sla stòria dla sicilia dël iv sécol agc ch a l é malfé atribuì a d faussari o a d autor pì tardiv ëd daitassion sigure dij sìngoj diàlogh i n oma nen as trata tutun d un problema amportant përchè a condission a tuta l antërpretassion ëd sò pensé i soma mach che le laj a son ëstàite la dariera euvra ëd platon në scolé filip d opunt a l ha giontaje n apendis l ansidita epinòmide a l é donca impossìbil ëstabilì na sequensa cronològica sigura ma as son otnusse dj arzultà motobin probàbij an combinand ansema vàire criteri ij diàlogh a l han ëdcò në strasordinari valor artìstich soa art as dësvèila nen mach ant ij mit andoa platon a smon na potensa ëd fantasìa fiamenga ma ëdcò ant j arpresentassion dj ambient e dij përsonage protàgora arsinon ant ël sens viv ëd la natura e dël paisage fedro ant la tension dramàtica ëd chèich debà gòrgia ant l abilità a alterné ironìa e ameror l espression dla gòj ëd vive e cola dl arfud rudi ëd na realtà dësgiusta d àutra part ëdcò da na mira teòrica a la rudia condana moralista e rassionalista ëd l art smonùa ant la repùblica e ëd fasson atenuà ëdcò ant le laj a j dà ël cambi an jòni e fedro na concession ëd l art motobin diferenta tanme na folìa divin a anàloga a l éros costa concession a sarà destinà a avèj un grand anfluss an platon però a i é pa na contaminassion ch a mës cia j element emotiv e coj dël rasonament tanme a peul trovesse an novalis schelling schopenhauer o kierkegaard chiel a arnonsia mai al rigor teorétich e cand ch a pensa che la rason a lo ampon a a scriv ëdcò dij diàlogh sùit e grev parèj dël sofista e dël polìtich bele cand ch a arcor an manera bondosa al mit a lo fa mai passé dë sfros tanme un tut un con la rason giusep cafass a l anàgrafe giuseppe cafasso a l é un dij sant sossiaj dl eut sent turinèis a l é nassù a castelneuv d ast ai ëd gené dël e a l é mòrt a turin dël soa festa a l é ai ëd gené cafass a l é stàit ordinà prèive dël a l ha mostrà teologìa moral al seminari a l ha anspirà sò ansegnament al probabilism moral d alfons de liguori a l ha mnà n atività pastoral sostnùa për l assistensa ai malavi e ai carcerà a l ha dovù compagné al ciafàud vàire condanà a mòrt e për sòn a lo ciamavo ël prèive dla forca sò prim biògraf a l é stàit don bòsch la teorìa dj ansem ëd bernays gdel bg bgc an giontand je l assiòma ëd selession a l é n assiomatisassion alternativa dla teorìa dj ansem sò studi a l é ancaminà con un travaj ëd bernays dël e soa elaborassion a l ha seghità fin a al an costa teorìa a i son doe qualità d oget j ansem denotà da litre minùscule e le classe denotà con litre majùscole j assiòma ëd bg a son la teorìa bgc a s oten an giontand je da già che tuti j assiòma dla teorìa dj ansem zf a son dimostràbij an bg tuti ij teorema ëd zf a son ëdcò teorema ëd bg e l istess për zfc e bgc d àotra part un teorema ëd shoenfield publicà dël ch a deuvra ëd técniche ëd teorìa dla dimostrassion a fa vëdde che n enonsià ch a conten mach variàbij d ansem dimostràbil an bg a l é dcò dimostràbil an zf an dovrand técniche ëd forsament as vëd che sòn a resta vera an tra le teorìe bgc e zfc ël pò a l é un fium ch a l ha soe sorgiss an vàire branch al pian dël re an sël viso a n autëssa ëd méter as dëstend për na longheur ëd chilòmeter e a traversa për longh tuta la pian a padan a nen arlongh la linia mesan a ma për la pì part pì davzin a j apenin che a j alp a i é na distansa ëd chilòmeter an linia d aria an tra soe sorgiss e soe boche ch a campo ant l adriàtich a l é ël pì longh fium an italia an tocand tërdes provinse coni turin lissandria vërsèj piasensa pavìa lòd cremon a parma màntoa res dl emilia fërara rovigh ël nòm ligurin dël fium a l era bodincus o bodencus visadì sensa fond ij roman a lo ciamavo padus nòm ch a ven dai selt o dai véneto sò nòm antich a l era ëdcò eridan ch a ven dal nòm dël fieul dël sol fetont eridan ma a venta dì che s nòm a l era dovrà ëdcò për d àutri fium europengh a scor con na fòrta pendensa vers est alimentà an sò tòch inissial da vàire àutri cors d eve e torent tanme ël ri bulè e ël torent croesi apress na larga curva antra revel e salusse méter pì an bass ëd soe sorgiss chità d esse mach un torent as vira vers nòrd est a passa da banda dël sistema colinar ëd monfrà e a va anans arlongh la midema diression fin a a civass as piega a nòrd ëd fasson decisa vers turin davzin a turin a chilòmeter da soe sorgiss e a méter d autëssa soa portà media a l é d méter cubo al second mìnima ëd e màssima ëd ant ës prim tòch a arsèiv j eve ëd vàire afluent dont la vràita e la màira a drita e ël pélis e la dòira rivaria a snistra ch a ven o da j alp còssie traversà turin a arsèiv ëdcò j eve dla stura ëd lans dël malon e dl eva d òr ch a calo giù da j alp graje a snistra passà civass andoa as dëstaca ël canal cavour ch a argionz ël tesin davzin a gajà ël pò as piega vers est an pian argirand da nòrd le colin e ëd monfrà a arsèiv da snistra la deura bàutia ch a riva dal massiss dël mont bianch e la sesia ch a cala giù dal masiss dël reusa costa a lo possa për un curt tòch vers sud soa portà a aumenta e a riva giumaj a na larghëssa d apopré méter rivà a l autëssa ëd casal monfrà a pija ëd fasson definitiva le caraterìstiche ëd fium ëd pian a a scor meusi con tanti virage an diression sud est findi a la confluensa ëd tani a drita a descriv na curva larga e a arsèiv da drita la scrivia e da snistra l agògna an sò tòch piemontèis ël pò a l ha ëdcò antra sò afluent ëd drita ël giandon ël fium a armonta un pochetin vers nòrd est arcujenda un pòch a val ëd pavìa j eve dël tesin un dij sò pì gròss afluent soa larghëssa media an cost tòch a l é ëd méter anviron antant che soa profondità a l é pì che méter lòn ch a përmët ëd passé a dle cite barche passà la strèita dë stradela anté ch a së strenz e a sfiora l orlo setentrional dij contrafòrt apenìnich a séghita sò cors vers est arseivend ël làmbër a snistra e la trëbia a drita antra piasensa e cremon a a sërpenta con na serie ëd curve larghe e a së slontan a da j apenin lassand ëd tansantan seurte da l eva dij baron ëd sabia e dj isolòt as anrichiss dj eve dl adda a mancin a e dël nure a drita a séghita con sò andi a curve dantorn al paralel nùmer as piega peui a sud est arseivùe a drita j eve ëd chèich afluent apenìnich arda tar ceno parma ënza antra viadan a e goastala a fa un largh virage vers nòrd findi a la confluensa a snistra dl oglio as buta torna a andé vers est con na pendensa viaman pì cita e na larghëssa media ch a riva a toché o méter a cheuj j eve dël mincio ël darié dj afluent dë snistra e dla sëggia e dël panar ij darié ëd drita afluent ëd pò an cost tòch a son ëdcò la stàfora a drita e la sarca a mancin a ant la part bassa ëd sò cors ël fium a passa ant la region dël polésin anté che a l autëssa ëd pontelagoscuro sùbit a nòrd ëd fërara a descriv na gròssa ansa vers sud dlongh apress davzin a arian polésin a ancamin o le diramassion ch a formo sò delta con soa caraterìstica forma a piòta d òca ël delta ëd pò a coata na surfassa ëd pì che chilòmeter quàder tuti j agn a avansa ant l adriàtich ëd o méter mersì a soe burie an efet le burie con ij rabastum a son milion ëd tonëlà për ann ch a chërso a milion s as conto ij materiaj ch a strusio an sël fond ël paisage a l é caraterisà da la bondansa e alternansa ëd baciass d eva dossa o salà ëd mojiss e ëd larghe distèise bonificà ël delta a l é formà da sinch branch prinsipaj pò ëd mèistra pò dla pilia pò dle tolle pò ëd gnòca e pò ëd goro ch a alimento boche al mar ël pò ëd mèistra ch as separa dal pò a l autëssa ëd pòrt tolle a l é ël branch pì setentrional e ëdcò ël men ativ nopà ël pò ëd gnòca e ël pò ëd goro a òcupo la part pì meridional dël delta ël prim ch as separa dal pò grand davzin a ca vendramin a campa an mar a travers doe boche apopré ël ëd l eva dël fium lë scond ch a l é ël branch pì longh dël delta as dëstaca dal cors prinsipal davzin a santa marìa an ponta e a l ha na portà ch a corëspond a anviron al dël total dij doi branch mesan ël pò dla pilia a l é col pì amportant an campand ant l adriàtich a travers soe tre boche busa ëd tramontan a busa ëd levant busa ëd siròch antra l e lë ëd j eve dël fium ël darié branch ël pò dle tolle motobin ativ vers la fin dël sécol ch a fa xix a l ha al di d ancheuj n amportansa scondaria a sboca al mar con vàire boche dont la busa dël bastiment e a forma con ël pò ëd gnòca l ìsola dla donzella pò l é ëd sòlit rich d eva an arseivendla sia dai fium ëd j alp che da coj dj apenin sò bassin idrogràfich a l é dë chilòmeter quadrà e a anteressa le region ëd piemont lombardìa emilia romagna véneto e part dël canton tesin an svìssera la configurassion ëd sò bassin a detèrmina un regim ìdrich assè complicà j afluent alpin a l han dij cors pitòst longh e d eve bondose për la pì part regolà da la fonsion da serbator dij lagh prealpin ij màssim dle portà a son d istà cand le fiòche e ij giassé a fondo ij mìnim as toco d invern nopà j afluent apenìnich distribuì dzortut arlongh ël bassin mesan e anferior a l han caràter ëd torent con dij longh perìod ëd màira durant l istà e dle pien e amprovise an corëspondensa dle pieuve dla prima e dl otonn cost regim a anfluensa l andament ëd le pien e dël pò an përmetend con condission meteorològiche normaj në scol regolar ëd j eve la portà media a l idròmeter ëd pontelagoscuro a chilòmeter da lë sboch e con darera un bassin dë chilòmeter quàder a l é ëd méter cubo minca scond e màssima d ant ij temp ëd suitin e ecessionaj la portà a peul calé fin a a méter cubo minca scond j eve contnùe antra d àrgin poderos a calo meusie vers ël delta durant l inondassion dël la portà màssima a l é stàita ëd pì che méter cubo al second j inondassion a ancàpito dzortut an corëspondensa dle stagion motobin piovose cand le pien e arlongh ël cors bass dël fium che an vàire tòch a scor pì àut che ij teren dantorn a son nen bin contnùe da j àrgin e la pression fòrta ëd j eve a s ciapa j euvre ëd difèisa già a pavìa j eve àute a sorpasso ël livel ëd la pian a e vers ël delta la dzorelevassion a riva a méter part dij rabastum che pò a trimbala as pògio pian pianòt an sò let alvand ne viaman ël fond e diminuend soa pendensa costa a varia dal al la media antra turin e lë sboch a l é d anviron a ostiglia a chilòmeter da lë sboch la fior d eva a l é mach méter pì an àut dël livel dël mar la profondeur ëd pò a varia anviron méter a turin al casal a la confluensa ëd tesin da a o antra l tesin e piasensa da a antra ostiglia e lë sboch durant le pien e ant ël tòch bass j eve a argionzo ëdcò ij méter ëd profondeur e ant le pien e màssime antra j àrgin ij chilòmeter ëd larghëssa ël cors movimentà dël fium a l é l arzultà ëd n evolussion milenaria e dij posson arseivù dai sò afluent dzortut coj ëd drita dal comportament ëstagional pì iregolar l àdige na vira sò afluent a l é adess tut afàit indipendent sogetà a le gran pien e a l assion d erosion ëd j eve e ai moviment frequent dël teren vàire vire sotponùa a dij gròss travaj ëd sistemassion idràulica la zòna dël delta ëd pò a l é passà durant ij sécoj a travers dij cangiament ancreus ël cors natural dël fium a l é stàit motobin modificà ëdcò da l antërvent ëd l òm che a parte da la confluensa dël tesin a l ha fabricà pì che chilòmeter d àrgin soens an dobie o triple file distansià da dij teren destinà a j inondassion durant le pien e sòn an particolar arlongh ël cors mesan a l é motobin malfé arcostruì le vicende complicà dël fium dagià che le sorgiss pì antiche che a armonto a l época roman a dzortut polibio e plinio a l han tròpi përtus comsëssìa a smija che na vira ël fium a scorèissa unì fin a a fërara arcujend j eve ëd panaro e ren e as partagiava peui an doi branch ël pò ëd primero ciamà parèj përchè ël pì ativ e ël pò ëd volan la bassa val ëd pò a l é stàita ocupà da d gent ëd le sivilisassion paleolìtiche e neolìtiche coste a l han fabricà dle palafite an sij mojiss arlongh ij ri ij travaj ëd regolassion dël fium a l han ancaminà ant ij temp pre roman e a l han progredì sota ij roman durant le migrassion barbàriche bon a part dël sistema ëd protession a l é frustasse durant l età ëd mes apress che dël ël pò a l ha rompù j àrgin davzin a ficarolo bolversand l idrografìa dla zòna ël ren a l é ancanalasse ant ël vej let dël pò ëd primero antant che ël pò ëd volan a l é restà un cors d eva scondari e dël sécol ch a fa xvii a l é stàit sarà ëd fasson definitiva dël a i é staje n àutra inondassion greva antra l e ël për tëmma che la lagun a a fussa viaman anterà la repùblica véneta a l ha fàit ësposté con ël grandios taj ëd pòrt viro ël cors superior dël fium vers sud portandlo a sboché ant l ansa ëd gòro apress costa sistemassion le condission dë scoriment ëd l eva ant ël teritòri as son motobin ameliorasse e sòn a l ha dàit la possibilità d ancaminé ëd fasson seriosa ij travaj ëd bonìfica dla region d àutre grande aluvion a son rivaje dël l assion danosa dj afluent apenìnich a l é manifestasse ant la gran pien a ëd novèmber ch a l ha fàit un përfond ëd dann a tute le zòne arlongh la riva da l oltrapò pavèis al delta dzortut ant la zòna dël polésin le ca dësblà a son ëstàite apopré neuv sent tërzent cole danegià e inabitàbij tranteut le comun e alagà scasi sent përson e a son mòrte a l é stàit fin a malfé fé un bilansi dle vìtime përchè an vàire comun e jë strument ëd lë stat sivil a son ëstàit dëstruvù j arfugià a son ëstàit sent e sessantamila ël polésin a l é stàit anvadù da anviron tre miliard ëd méter cubo d eva ch a l han alagà pì che milion d are ëd teren coltivà motobin drù e an part arcuperà dai baciass con le bonìfiche dij tre sécoj precedent an dzorpì che le s ciapure ëd pò as son verificasse dle senten e dë s ciapure dj àrgin dij canaj ëd bonìfica seivada e navigassion ch a fan arferiment al fium sinquantedoi pont a son ëstàit dësblà malgré ël gròss volum ëd soe eve pò a arzulta esse pòch navigàbil dzortut an rason dl instabilità dël fond tutun a l é stàit ësfrutà ëdcò për sòn ant l età d mes për esempi la navigassion an sël pò a l era sostnùa dzortut ant ël tòch antra piasensa e l adriàtich amportant a l é ël ròl ëd pò ant l agricoltura dagià che për mojen ëd na rej s ciassa ëd canaj ëd derivassion soe eve e cole dij sò afluent a son dovrà për seivé le campagne dantorn dzortut ant ël tòch mesan ëd sò cors a l ha ëdcò n amportansa stragròssa për la produssion energética nen mach për le sentraj idroelétriche ch a alimenta ëd fasson direta ma ëdcò për ël grand nùmer d anstalassion ëspatarà arlongh tut ël bassin ël viso vsol an ossitan monviso an italian a l é n blòch montagnos piemontèis an sj alp còssie formà da vàire sime la pì àuta méter e la sima pì àuta dla provincia ëd coni a l é ël brich ëd viso ël viso a l ha dij cit giassé e vàire laghet al pian dël re pòst ideal ëd partensa për monteje nsima a méter a i nass ël pò an slë spiuvent sud oriental a i son le sorgiss ëd la vràita viso e l ossitan vìsol a l han soa adoss ant ël latin mons vesulus da na rèis indoeuropenga ves ch a dovrìa vorèj dì montagna isolà ch as vëdd da lontan teatro ëd vàire amprèise alpinìstiche ël viso a l é stàit ëscalà la prima vira ai d ost da w mathews e j w jacomb compagnà da le guide m e j b croz bele s a pòrta l nòm dël re d pera parèj a ven cò ciamà la pì àuta montagna dj alp còssie ël përtus dël viso a l é tra l còl ëd le traversëtte e l mont grané truch e branca a km a nòrd dël viso as treuva a n autëssa d méter e soa strèita galarìa fèita dël për vorèj dël marchèis ëd salusse ludovich ii a l é longa stanteut méter e larga tre a buta an comunicassion ël piemont con la val dël guil poeta e scritor an lenga anglèisa carl august sandburg a l era nassù a galesburg illinois ël ëd gené dël e a l é mòrt a flat rock carolin a dël nòrd ël ëd luj dël a l era fieul ëd pòver imigrà svedèis ch a l avìo mudà an sandburg ël cognòm originari johnson a tërdes agn a l ha dovù chité jë studi për andé a travajé durant la guèra spagneula merican a a l ha fàit sò servissi ativ a pòrt rico mersì a l agiut d un professor universitari rancontrà an col perìod a l ha podù arpijé jë studi al lombard college ëd galesburg e ancaminé na cariera literaria dal al a l ha fàit ël segretari dël sìndich ëd milwaukee poeta da la produssion bondosa a l é vnù arnomà dël con chicago poems e peui dël con smoke and steel sandburg a l é stàit në studios atent ëd le costume popolar merican e ij cant popolar ch a l ha cujì e che an part a l ha antërpretà chiel midem an compagnand se con la ghitara a son ëstàit publicà an doe arcòlte dël e dël sandburg a l ha colaborà a poetry peui a l ha fàit ël giornalista e l anvià special sandburg a l era an sla linia ëd whitman portà a la descrission realista e passionà sò vers a l era diret flessìbil pitòst imedià gropà ëd fasson nen artifissial al lengage comun ant l istess temp a l era atent con prudensa a d àutri esperiment pì coragios ij sò vers a l han vagnà vàire premi sandburg a l ha ëdcò scrivù na biografìa monumental ëd lincoln publicà antra l e ël jalpin a son un còrp ëd tropié ëd montagna dl esèrcit italian pensà e studià ant ël dal cap dë stat magior general giuseppe domenico perrucchetti chiel sì contra l opinion prevalenta che na guèra ëd difèisa a dovìa për fòrsa dësrolesse an sla pian a padan a a sostnìa la possibilità e l amportansa ëd n arzistensa an sl arch alpin a l era antlora essensial avèj a disposission dle trupe specialisà formà da òm costumà a la vita an montagna ch as podèisso mobilitesse an pressa për buté un prim antrap a n ofensiva nemisa e dé ël temp al gròss ëd l esèrcit ëd consentresse e ëd rivé al front an soa propòsta perrucchetti a l avìa designà le provinse anté ch a ventava recluté coste fòrse ùdin belun vicensa veron a bressia bérghem sondri còm noara turin coni pòrt morissi génoa le prime quìndes companìe a son ëstàite formà ségoit a decret dël d otóber sot signà da re vitòrio emanuel ii a nàpoli anté ch a l era aj bagn pr inissiativa dël ministr ëd la goèra ël general noarèis céser ricotti magnani ant la relassion ch a precedìa ël decret as na spessificava ël but col ëd controlé chèiche val ëd le frontere ossidental e setentrional dl italia ël decret a fissava ëdcò ël model dla divisa braje grise con banda rossa paltò grison ëscur capel a cùpola con fris na stèila glan ross e la piuma d cornajass ghete d tèila l arma a l era ël fusil wetterli model le prime quìndes companìe a son ëstàite constituìe ant ël mars argropà an quatr repart alpin mincadun comandà na n ufissial superior le companìe a j ero minca companìa a l era dotà d un magasin d arme e d vestiari d na carëtta da mul dël tipo dovrà ant soa comba e d na bes cia për j esigense a le quaj a dovìo rësponde j alpin a l é fasse n ecession al sistema nassional con ël qual a l era reclutà ël rest ëd l esèrcit j alpin a j ero reclutà con ël sistema teritorial visadì ant le mideme zòne ëd montagna ch a dovìo pressidié sòn a l avìa tra l àutr ël vantagg ëd na mobilitassion motobin pì lesta e ëd na mej conossensa dle trupe dël teren ant ël qual a dovìo operé a l é dzortut an cost caràter regional ch a l ha soa adoss lë spìrit ëd còrp ch a l ha sempe caraterisà j alpin e ch a fongo le tradission ch a l han contribuì a popolarisene la figura la riussìa dle prime companìe a l ha portà con laj dij dë stèmber a l angrandiment dl orgànich con la creassion d àotre e ij comand ëd repart a son ëstàit portà a si provediment sì a son ëstàit atuà ant ël e ant ël ël còrp a l é stàit soagnà dël distintiv ëd le trupe speciaj figurà da la cornëtta da buté an sël capel an dzorpì aj soldà a l é dasse la mantlin a e le gambere a liasse tanme cole portà ant le combe dël m ëd gené ij set comand ëd repart a son ëdventà comand ëd batajon mincadun ch a gropava o companìe ij batajon a l avìo nen n ufissial médich ma a l ero echipagià con un sach ëd sanità ch a contnisìa meisin e bel fé da dovré le sede dij batajon alpin a j ero coni ël mondvì turin rs e rt batajon còm veron a e trevis peui tramudà a cornijan a la fin dël séghit al decret real dij d ost le companìe a son ëdventà formanda batajon ël mondvì fossan bra turin susa civass cher dësensan veron a e cornijan minca companìa a l era ëd òm un total ëd alpin antratant a l era cambiasse la divisa adotanda la giaca bleu turchèis con ij filet ross e dël a l é stabilisse n model ëd gambal ùnich an ardobiand companìe e batajon con laj dij ëd giugn a son ëstàit constituì regiment alpin ij prim quatr formà su tre batajon ël quint e ël sest su quatr con laj dij ëd giugn ij regiment a son ëstàit portà a peui a dventran con laj dij ëd luj la fòrsa total a l era ëd batajon e companìe con muj mincadun a dël për prim j alpin a son armasse con ël fusil parravicino carcano model ch a sarà dovrà ancora ant ël l ordinament dël còrp a l ha passà vàire trasformassion antra le doe guère mondiaj arcostituì d fasson gradual apress la sconda guèra mondial ël còrp ëd j alpin a l é stàit organisà an sinch brigà la turinèisa la tridentin a l oròbica la cador e la julia la prima bataja dj alpin a l é stàita cola d adua dël m ëd mars anté ch a l han combatù quatr companìe d alpin comandà dal colonel menini mòrt ant la bataja ël còrp a l ha contribuì a la guèra italian a turca dël për la conquista dla libia con des batajon ël mondvì salusse fenestrele susa ivrèja édol veston veron a feltre e tolmes ël prim a dësbarché a l é stàit ël batajon salusse ant l otóber ij darié batajon a son rintrà an novèmber j alpin a son ëstàit angagià fin a an fond e ëd fasson rudia durant la prima guèra mondial essenda le trupe mej preparà a afronté l combatiment an s un front për la pì part montagnos tanme col italian austrìach durant ël conflit a son ëstàit ancor pì potensià e ansema a dij repart d artijerìa da montagna a son ëstàit organisà an grande unità j argropament alpin a soa vira coordinà an division alpin e dij dosentmila òm anrolà ant ij batajon alpin trantessinchmila a son mòrt ant la guèra dël l italia a l é intrà an guèra con division alpin e ch a l han combatù an sij front fransèis jugoslav grech albanèis e russ dzortut an costi doi darié front j alpin a l han patì dle preuve motobin greve agravà da l ineficenta diression ëd la guèra dij comand e dël goern dj unità alpin e a l han combatù contra j alman apress j dë stèmber galileo galilei soèns ciamà mach con sò nòm galileo a l era un matemàtich fìsich e astrònom dont ël travaj a l é stàit amportant ëdcò për la stòria dla filosofìa galilei a l era nassù a pisa ël ëd fërvé dël an na famija nòbil ma ampoverìa a l era fieul ëd vincenzo mùsich e teòrich musical fiorentin ch a l avìa ëdcò na preparassion matemàtica e ëd giula ammannati për dle dificoltà finansiarie monsù vincenzo a l avìa dovù duverté n atività comersial tramudand da firense a pisa la famija a l é peui tornà a firense dël a firense galilei a l ha arseivù soa prima educassion ëd tipo umanìstich literari e religios al monasté ëd vallombrosa a firense anté ch a l ha studià grech latin e lògica ij sò prim anteresse a son ëstàit për la pitura e la mùsica an efet galilei a dissegnava assè bin e a amprendrà a soné l òrgo e la fluta dël sò pare a l ha falo anscrive a la facoltà ëd medzin a dl università ëd pisa ma galilei a l era pa anteressà a costi studi e a l ha nen livraje nopà a l ha ancaminà a ocupesse ëd matemàtica sota la tùa ëd n amis dla famija ostilio ricci ch a l era stàit dissìpol ëd tartaja a l ha ëdcò ancaminà a anteressesse a j osservassion fìsiche dëscoatand dël l isocronìa djë sbalansament dël pèndol tornà a firense dël a l ha passà quatr agn an famija sensa fé n mësté precis ma a l ha sërcà d amelioré e aprofondì soa coltura literaria e matemàtica dël a l ha tnù a l academia fiorentin a doe lession an sla forma leu e grandëssa ëd l infern ëd dante antratant a ancaminava a scrive dij travaj ëd matemàtica anfluensà da le leture d archimede su arcesta dël marchèis guidubald dël mont ëd pésaro dël a l ha scrivù un tratà an sël sènter ëd gravità ant ij sòlid mersì a sòn dël ël granduca ferdinand i ëd toscan a a l ha assignaje për tre agn n ansegnament ëd matemàtica a l università d pisa a l é belfé ch a armonto al perìod pisan le considerassion ansima a tasso e miraco le prime anotassion conossùe tanme armarche a ariosto con costi scrit galilei a partissipava al debà a l época ëd gran atualità ansima al valor artìstich ëd si doi poeta chiel a sostnisìa ëd fasson ciàira la superiorità d ariosto galilei a l é restà a pisa findi al cand a l ha otnù un pòst ëd letor ëd matemàtica pagà un pòch mej për mostré mecànica a l università ëd pàdoa anté ch a l é restà fin a al a pàdoa galilei a l ha coltivà ëd relassion drùe con l ambient padoan e venessian e a l ha mnà vàire arserche sientìfiche dël a scrivrà che costi disdeut agn a son ëstàit ij pi bej ëd soa vita an cost perìod a l é vnù amis ëd paolo sarpi e con chiel a l ha avù na corëspondensa an sël problema dël robatament dij còrp ant lë spassi a l ha ëdcò rancontrà gian domenico campanella tanme professor ëd matemàtica a smonìa ëdcò ël sistema ëd tolomé dont a l ha fàit d ampie tratassion sia ant le lession che an n euvra dël tutun an soa corëspondensa as mostrava giumaj convinciù dla vrità dël sistema copernican soa publicassion pì conossùa d ës perìod sì a l é lë scartari le operazioni del compasso metrico militare dël a pàdoa galilei a parlava con marina gamba ma a la chitrà cand a tramudërà torna a firense da soa relassion a son nassuje virginia dël livia dël e vincenzo dël j arzultà ëd soe osservassion astronòmiche a son ëstàit dun a comunicà da galilei ant ël sidereus nuncius livrà dë stampé ai ëd mars malgré vàire crìtiche la vrità ëd soe dëscuverte a l é amponusse an pressa për sòn a l é stàit determinant l arconossiment ëd kepler astrònom a la cort ëd vien a e dij matemàtich dël colege roman ël pì amportant anstitù sientìfich dij gesuita a l é parèj che galilei a l é vnù arnomà an euròpa ant ël sidereus nuncius galilei a l avìa fortì soa divossion ai granduca ëd toscan a an ciamand pianeta mediceo ij quatr satélit ëd gieuv da chiel dëscoatà ant ël giugn ël granduca còsim ii dij médici a l ha deliberà d angagelo tanme matemàtich primari a l università d pisa sensa l obligassion ëd fé lession nì d abité an cola sità e tanme filòsof dël serenìssim granduca a l ha assignaje na pension ëd mila scu l ann sò tramud a firense dlë stèmber a përmëtrà a galilei d arzòlve sò problema finansiari e dë spende tut sò temp ant l arserca sientìfica e ij debà filosòfich dël ël prinsi federico cesi a l ha ciamalo a fé part ëd l academia dij linceo a la prima part d ës perìod fiorentin a armonto j arnomà litre copernican e scrivùe antra l e ël anté che galilei a sërca ëd dimostré l acòrd antra la teorìa copernican a e l catolicésim na litra a l é adressà al beneditin benedetto castelli sò dissìipol dë dzèmber doe a pietro dini ëd fërvé e ëd mars e un a a madama cristin a ëd loren a granduchëssa ëd toscan a sconda mità dël coste litre a j ero nen ëstàite publicà ma a l han motobin sircolà antra sò amis e studios le denonsie contra j ansidit galileista ëd doi duminican nicolò lorini e tommaso caccini a buta an brando un process dël sant ufissi an na ciambrea dij ëd fërvé pàul v a diciara che la dutrin a atribuìa a copérnich a l é contra a le scriture sacrà e donca a peul nen esse difendùa ni sostnùa lòn ch a l é stàit acetà a l é l ansidita tesi dël cardinal bellarmino visadì che la teorìa copernican a a podìa esse dovrà tanme utiss matemàtich convenient për la descrission dij fenòmeno astronòmich sensa però pretende d esse vera da na mira fìsica ël process a l é finì ai ëd mars con la condana d un tratà che ël carmelitan paolo antonio foscarini a l avìa scrivù dël an sla possibilità ëd buté d acòrd la tesi dl imobilità dël sol e j afermassion dël vej testament e con la proibission ëd tuti ij lìber ch a fortièisso la midema posission galilei a l era andàit a roma për sosten e la càusa copernican a chiel a l é nen ëstàit amplicà an manera direta ant la condana dagià che le litre copernican e a j ero dij papé privà e nen publicà ai ëd maj ël cardinal bellarmino a anforma galilei ëd l arzultà dël process e chiel a promet d ubidì ma an efet a mantnirà ël propòsit ëd sosten e la teorìa copernican a e ëd mostré ch a l era nen an contradission con la fé catòlica dël a l é il saggiatore an sla natura dle comëtte an polémica con orazio grassi ël tema a l era vnù d atualità con l ariv ant ël ëd tre comëtte e pr ij debà ch a j ero s ciodune la tesi che galilei a sosten a l é che le comëtte a j ero d aparense produvùe da l arflession ëd la lus solar ansima a dij vapor d adoss terestra costa posission a l é falà ma ël test a resta na ciadeuvra për soa fòrsa polémica soa pròsa svicia e ancisiva e l amportansa dle posission filosòfiche e metodològiche ant ël galilei a livra il dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo tolemaico e copernicano ma a l é mach ëd gené che a seurt ëstampà a firense a l ancamin a l avìa otnù l aprovassion ëd l autorità eclesiàstica ma peui a l é stàit proibì e galilei a l é stàit ciamà a roma për sot ponse a n process dël sant ufissi dël sta vira l acusa a l era contra d chiel arprocià d avèj nen ëscotà la difida smonuje dal cardinal bellarmino ant ël galilei a riva a roma ai ëd fërvé ël process a l é sarasse ai ëd giugn con l arnegassion pùblica ëd galilei la sentensa a l é stàita sot signà da set cardinaj ma a l é nen ëstàita ratificà dal vësco ëd roma me ch as costumava la përzon formal a vita a la qual galilei a l era stàit condanà a l é stàita cangià dlonch ant un confin al giardin dla tërnità dij mont a la sede dl ambassada dël granduca ai ëd luj a l ha podù parte për sien a anté ch a l é stàit për vàire mèis a ca dl arsivësco ascanio piccolomini sò amis e amirator dlë dzèmber a l é tornà a soa ca a firense na vilëtta a arcetri davzin al convent anté ch a stasìo soe fije monie virginia e livia a podìa arsèive dle vìsite antra ij sò visitador a i é staje ël poeta milton ma mach dël a l é stàit autorisà a ospité ël giovo vincenzo viviani al qual as giontrà ant l otóber evangelista torricelli malgré sòn ël dolor për la mòrt ëd soa fija virginia dël e l agravesse dle mal dla veciaja dël a l é vnù bòrgno dël tut e peui a l é dcò dventà ciòrgn galilei a seghitava con costansa soe arserche sientìfiche me ch a arzulta dal rich epistolari dël a l é stàita publicà ë lèida soa euvra ëd mecànica pì amportanta ij discorsi e dimostrazioni intorno a due nuove scienze galileo galilei a l é mòrt a arcetri l ëd gené dël a l é sotrà ant la cesa ëd santa cros a firense sò but a l era col d arcuperé la siensa elenìstica la part pì sostansial ëd sò travaj a l é soa contribussion a l afirmesse ëd la mecànica tanme na siensa ant j agn padoan galilei a frequentava soens l arsenal ëd venessia un a dle bòite pi ëd ponta dl época e sòn a l ha përmëtuje d amprende vàire nossion técniche chiel midem a l ha organisà an soa ca d pàdoa na cita bòita na sòrt ëd laboratòri sientìfich ambelelà con l agiut ëd l ovrié marcantonio mazzoleni a sërcava ëd fabrichesse daspërchiel dj angign pi precis possìbil për verifiché la validità ëd soe dëscuverte ant ël galilei a l avìa sentù dì che doi ucialé lippershey e metius ëd fasson indipendenta a l avìo fabricà dj utiss për podèj sciairé dj oget leugn peul desse ëdcò ch a l abia podù procuress ne un ai d ost rintrà a pàdoa da venessia an ameliorand l utiss a fàbrica sò prim telescòpi ch a deuvra a parte da la fin dël për fé dj osservassion astronòmiche motobin precise sempe an travajand ëd fasson artisanal a fabrichërà ëdcò n ucialin për vëdde da davzin le ròbe cite dont a l avìa già anmaginà la possibilità dël sòn a l ha duvertà la stra a la microscopìa a l ha ëdcò fabricà na sòrt ëd termòmeter rudimental galilei a butava la matemàtica al livel d un lengage ùtil e necessari për la formolassion ëd concet fìsich tirà fòra da la sìntesi dj osservassion e dle mzurassion a l é chiel che dël a l ha anventà ël nòm siclòid vers ël a l ha ancaminà a studié ël lans ëd tre dé soe contribussion a l astronomìa a son dzortut cole dovùe a soe dëscuverte con ël telescòpi antant che soa contribussion teòrica a l é stàita assè limità ai ëd gené dël a l ha fàit la dëscuverta pì sorprendenta an ës ciairand quatr satélit ëd gieuv io euròpa ganimede calist an doi agn da la dëscuverta a l ha compilà dle tàule con dle bon e aprossimassion dj arvolussion ëd si satélit a bòt e minute dla matin dij dë dzèmber me ch a arzulta da soe nòte e da l arcostrussion dël cel fàita pì tard galilei a l ha s ciairà netun ma a l ha pijalo për na stèila fissa dël a l ha dëscoatà le librassion cotidian e e mensij ëd la lun a mach chèich mèis prima dë dventé bòrgno galilei a l é ocupasse d òtica acùstica termologìa a l ha dimostrà che la trajetòria ëd na bala tirà a l é na paràbola a l era convint che la lus a l èissa n andi finì e a sërcava dë mzurene ël valor a l é ëdcò ocupasse d angegnerìa e idràulica j arzultà contnù ant ël sidereus nuncius tanme ij mont an sla lun a ij satélit ëd gieuv la dëscomposission dla via dël làit an na caterva dë stèile mnùe e d àutri otnù un pòch pì tard a bastavo pa a dimostré la vrità sientìfica dla teorìa copernican a ma a j ero dle preuve indirete galilei a l era convint che la continuassion ëd jë studi a l avrìa mnà a dle dëscuverte bon e a garantì la validità dël copernicanism ma a pensava ëdcò che për podèj dësvlupeje ëd fasson completa a i fussa da manca dl apògg o almanch ëd la toleransa dle gerarchìe catòliche antra d coste l orientament a l era an general pòch pro al copernicanism për l oposission antra la tesi dl imobilità dël sol e chèiche afermassion dël vej testament a i ero però d àutre corent convinte ch a i fussa pa d contradission galilei a l ha chërdù ëd dovèj pijé part al debà da la part ëd coste sì la contribussion ëd galilei a l é an soe litre copernican e anté ch a difend l autonomìa dla siensa rëspet a la fé sò argoment pì original a l é basà an sl arconossiment che a esisto doi lengage diferent col ordinari insert e imprecis e col sientìfich rigoros e precis le scriture sacrà a son ëstàite scrivùe an col ordinari për fesse capì da l òm comun e sò but a l é nen col ëd mostré la strutura fìsica dl univers ma dë smon e le vrità ch a toco la fé e la moral nopà l anteligensa divin a a l ha scrivù ël lìber dla natura an dovrand ël lengage sientìfich a l é për sòn che ant la bibia as treuva scrit che a l é l sol a giré dantorn a la tèra mentre che an realtà a l é costa sì ch a vira dantorn al sol galilei a fortiss che la vrità a l é un a mach che ij lengage dovrà pr ësmon la a son doi arnonsié ant ël camp sientìfich al lengage dovrà ant la bibia a veul mach dì passé da n lengage men precis a un pì precis cost argomentassion ansema a d àutre a l é nen ëstàita acetà da j autorità eclesiàstiche miraco ëdcò përchè a j era mancaje l apògg dij gesuita dont galilei a l avìa motobin ësperà dòp dël process dël apress chèich agn ëd silensi an sla chestion galilei a l ha pensà ëd podèj arpijé soa bataja cand dël a l é stàit elegiù vësco ëd roma maffeo barberini urban viii angign viv e sensìbil a j esigense ëd la coltura galilei a l era convint ëd la strutura matemàtica dl univers na posission ëd derivassion platònica e dla përfession dla conossensa matemàtica a sòn a giontava ël determinism fìsich conforma al qual a na dàita càusa a corëspond tavòta ant le mideme condission n efet determinà mach ës presupòst a përmet d estende le relassion dëscoatà an dij cas sìngoj a tuti ij cas possìbij elaboranda dle teorìe generaj e antivëdend ëdcò l avnì n àutr presupòst ëd sò métod a l é la rassionalità dël real antra le tesi filosòfiche e metodològiche smonùe ant ël saggiatore as n armarco dzortut tre antant che ant ël sidereus nuncius a l era l osservassion potensià dal canucial a constituì ël moment caraterisant ëd l arserca sientìfica ant ël saggiatore ës moment a l é vist ant la sìntesi antra osservassion e matemàtica galilei a s ciairiss nen coma coste a devo combinesse antra d lor ma an sot lignand l amportansa essensial ëd tute doe a mostra la régola metodològica ch a sarà considerà fondamental da la siensa moderna torna fiusos mersì al grand sucess otnù dal saggiatore urban viii midem as lo fasìa lese e a lo apressiava motobin galilei a l ha arpijà sò programa ëd conciliassion antra copernicanism e cristianésim sta vira a vorìa antërven e ëd fasson direta ant la controversia publicanda n ampli debà antra n sostnidor dla tesi tolemàica e un ëd cola copernican a an manera da fé smon e a chiel sì ëd fasson ciàira j argoment sientìfich che galilei a chërdìa d avèj a pro dël copernicanism a nass parèj ël dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo ch a peul esse considerà tanme n euvra filosòfica pedagògica o un tilèt programàtich ant l anfluss che galilei a l ha avù an sla fìsica moderna as arconòsso almanch tre element essensiaj un filosòfich ël valor ëd l esperiment për la conossensa un metodològich l utilisassion dla matemàtica un fenomenològich ël concet ëd sistema d arferiment për prim a l ha capì che le propietà dlë spassi temp a devo esse studià dovrand e confrontand dle trasformassion dij sistema d arferiment soa ardità pì amportanta a l é la serie d esempi ëd col métod sientìfich che apress a l ha dominà l arserca sia ant la fìsica che an tute j àutre siense sperimentaj n ilustrassion a n é l utilisassion dël pian anclinà për podèj studié an ralentand lo ël moviment ëd robatament lìber a l é a s métod sientìfich che a venta atribuì na bon a part ëd la conossensa sientìfica dij sécoj apress al di d ancheuj l ampostassion metodològica general a séghita a esse la soa la prima edission completa ëd jë scrit ëd galilei a l é stàita publicà a firense an sëddes volum dal al cudìa da eugenio alberi a conten ëdcò chèich vers sensa tròpe pretèise e lë sbòss ëd na comedia ambelessì a son esaminà le tesi dinàmiche d aristòtil e smonùe le prime crìtiche a smon ëd fasson convensional ël sistema ëd tolomé cost librèt a l ha provocà na rudia polémica con baldassarre capra ch a arvendicava soa primassia ëd l anvension la polémica a l é sarasse con ël prevalèj ëd galilei ambelessì galilei a deuvra ël prinsipi dj andi virtuaj për dimostré ij teorema pì elementar ëd l idrostàtica an derivand ne l echilibri d un flùid ant un sifon a deduv le condission për ël galegiament dij còrp sòlid ant un lìquid scrivù an polémica con christoph scheiner për la primassìa ant la dëscuverta dle mace solar an sla natura dle comëtte an polémica con orazio grassi la publicassion ch a pòrta na dédica passionà a urban viii a l é stàita cudìa dai linceo l euvra an forma dialògica an sël model platònich as dësrola arlongh quatr giornà tre a son ij përsonage dal caràter ësbossà ëd fasson përfeta simplissi difensor d aristòtil e ëd tolomé salviati dissìpol ëd galilei e difensor ëd copérnich sagred amis venessian ëd l autor da lë spìrit duvert vers ël copernicanism ma a l ancamin neutral ch a spron a j àutri doi a s ciairì e aprofondì soe rason a l é ël travaj che galilei a considerava tanme soa ciadeuvra e a l ha në s cet but sientìfich la forma diàlogica e ij përsonage a son j istess che ant ël diàlogh con na strutura pì ordinà le doe neuve siense dont a parla ël tìtol a son l arzistensa dij materiaj e la cinemàtica vàire dj argoment tratà a j ero già stàit ësmonù ant ël diàlogh e dovrà da galilei a difèisa dla teorìa copernican a ma ambelessì a son tratà ëd fasson pì rigorosa mersì a n utilisassion ëstragròssa dla matemàtica galilei a fórmola dij prinsipi fondamentaj dla fìsica clàssica tanme col d inersia e col ëd relatività 
