wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíidi diné dabighan góó yihah yęędąą diné daaltá díí diné anééląąigíí éí ashdla góne yiisdzo diné anééląąigíí kéyah táá áté siąąnitęę wááshindoondi aląąjį dahsidáhígíí bikin siánígíí éí aląąjį hastiin dahsidáhígíí yii bighan dóó binaanish ałdó ííłį kin éí pénsówéíniyah ave nw bąąh siąąh wááshindoondi kinígíí éí góó yihahgóó yihah yęędąą alyáá áádóó łigaiigo yiishdléézh tłóodęęgo áádóó tsé éí bee ályaa hastiin aląąjį dahsidáhígíí john adams áłtsé yii yáiiná áádóó kwiishdęę hodeishzhiizh dóó éí táá ałtso hastóí aląąjį dadineezbiinígíí yii dabighango ałnaahoká góó yihahgóó yihah yęędąą éí hastiin aląąjį dahsidáhígíí thomas jefferson kin yéédintsí hastiin benjamin henry latrobe architect nilįįhgo bíká aalwod diné bizaad éí tsídá aláahdi diné athabaskan éí doodaii na dené danilínígíí yee yádaałti diné bizaad yee yádaałtiígíí éí anéelte áádóó nináhah bikeh díí anéelteígíí dei anooląął diné bizaad éí naaki góne yéigo daahijoogąą yęędąą choozįįd nítęę díí saadígíí éí wááshindoon bee bíkáííjéego bee honeezná diné bisiláołtsooí ndaazbaaígíí bizaad chodeiyoosįįdígíí éí diné bizaad yee nidaazbaaígíí navajo code talkers daolyéé dóó táá ákótéego bee béédahodílzin díí diné bizaad naabeehó bizaad táá yéego bee yáátigo áté diné ła ádaaníigo éí diné bizaad doo bikidoolchíił da háálá díí yee nihizaad átéé dóó táá nihí téiyáhí choideiilįį dooleeł nááná ła ádaaníigo éí diné bizaad bikééshchįįgo táá aaníí nizhóní yee dóó díigi átéego áłchíní diné bizaad yídahodoołááł jó náásgóó hoolzhishgo tah dii yee yádaałti doo tááłáídi mííl yázhí dóó biąą náhástéídi neeznádiin dóó biąą náhástéídiin yihahdóó ńléí naakidi mííl yázhí yihahjį diné bihane binaaltsoos navajo times wolyéhígíí saad táá dinékehjí dabikáago ańdeiyiilįįh nítęę baa saah hólǫǫgo biniinaa táá ákǫǫ ałdó nikólyaa diné bizaad éí naaki ałąą átéego bee yáatigo áté diné yootó hahoodzojí diné kéédahatínígíí eastern dialect yee yádaałti áádóó łaígíí hoozdo hahoodzojí kéédahátínígíí éí western dialect bee wójíhígíí yee yádaałti díí saad kǫǫ ííshjání ałkéé sinilígíí biyaagi saad ła táá áłdįįh nihá dabikáá biniiyé táá áłdįįh nihá ííshjání ályaaígíí éí tóó yee nihił ííshjání oolzin doo biniiyé hóyahdi saad ałkéé sinil naabeehó dineé bikéyah éí diné bikéyah wolyé naabeehó bikéyah ałdó bee wójí éí doodaii diné éí bitsį yishtłizhii dineé ádaaté naabeehó bikéyah éí hoozdo hahoodzo yootó hahoodzo dóó áshįįh biitó hahoodzo biyijí sią diné bikéyah éí gi bił hazą ánéeląą diné naabeehó yeeadah doozhí binaaltsoos cib dahólǫ díí éí biyihah yęędąą diné daaltá ánéeląągo diné naabeehó bikéyah yikáagi dabighan áádóó ánéeląągo éí hoozdo hahoodzoji dabighan ánéeląągo éí hoozdo áłtsíísí bił hahoodzo dóó hoozdo wolyéedi kin dashijááígíí aadi dabighan áádóó aadi naanish yikéé nidakai naaná ła éí oltá yiikéé nidakai naabeehó bikéyah bikáagi bee hazáanii adéíłįįhniígíí éí naabeehó biwááshindoondęę beesh bąąh dasiąąhni yééląąh nidaiislįįhígíí áté áádóó éí yéé diné yiki deizįįh nááná ła naabeehó éí tó ntsósíkooh bibąąhgi bitsį yishtłizhii bináhásdzodi dabighan naabeehó bikéyah bikáa ádahootéégóó éí diné áájí kéédahatínígíí diné bizaad tah yee yádaałti nááná bilagáana bizaad ałdó yee yádaałti naabeehó bikéyah dįįgo dził siniilígíí bee hoodzo áádóó dįįgo tó adaazlínígíí ałdó beehoodzo dįįgo dził bee hoodzoígíí éí sisnaajiní tsoodził dookooosłííd áádóó dibé ntsaa náhookǫsjigo éí nóódaí bikéyah siááh áádóó haaaahjigo éí beehai dóó ákwii shįįh kiisáani kédahatį shádiááhjigo éí naashtézhí kédahatį áádóó oozéí ayahkinii dóó béíyózhin southern san juan band wolyéhígíí naabeehó bikéyah ałnįįgi kédahatį áádóó táá bí bikéyah dahólǫ yootó hahoodzoji naabeehó bikéyahígíí éí checker board wolyéego bił hádahaasdzo tłohchiní tiistsoh dóó tó hajiileehé éí áłtsíísígo hádahiisdzo áádóó táá sahdii siniil íiyisíí naabeehó bikéyah doo bikáagi hádahwiisdzo da áádóó jádító ałdó áłtsíísígo hádzo oozéí bikéyah éí binaahgo bił hádzo áádóó kéyah nidahaznįįhígíí ałdó naabeehó bikéyah áté nitságo kéyah nahaznįįhígíí éí big boquillas ranch wolyé áádóó ła éí kin łániji kéyah nidahaznįįh áádóó ła éí béésh sinilji kéyah nidahaznįįh naabeehó bikéyah éí west virginia hoolyéhí asdąą beeniiłtso éí doodaii éí naakaii dootłizhí bikéyah dah naaeełígíí asdąą beeniiłtso naabeehó bikéyah navajo nation éí diką tsin sitą aniiłtsoh diką kilometres miil tsoh acres aniiłtsoh ndaałkaahí adanįįhgo éí naabeehó dóó dziłgąí dóó chishí dinéi hakaz dineé bikéyahdęę yiikai áádóó deeteel bikéyahji ałdó bílaashdlaí ła dabighan díí éí athabaskan languageji yadaałti ałdó aadi bílaashdlaí dabighanígíí éí dene yééadadooji nidáááłkáái ałdó adanįįh ad biyihah yęędąą southwest of the usji chiiildééh áádóó nidahazná díí bílaashdlaí éí kadi naabeehó dziłghąí chíshí tsétah chishí dóó halgai hóteelji chíshí daalyéigíí kwiiji chiniikai áádóó nihiizaad ałdó asdąą ałyééł téigo yadeelti hwéeldidi naabeehó dasnááhígíí naałnįįh tahoniigááh áádóó dichin naadąą dóó dadinisééhda biniiná naabeehó adein nidaháázlįįh hastąą naahai hwéeldi naabeehó dasnááhgo áádóó biyiyihahgo éí hwéeldidęę hwéédaiisníí naaltsoos sání hadiilyágo iinda hwééldidęę ninádaiisnaahgo wááshindoondęę bilagáana yikidadiilníí naabeehó biwááshindoon nilįįhgo áádóó yikideizįįhgo díí bikihódiinííígíí éí dictator naahalingo naabeehó biwaashindoon yiyoołwoł nitęęh akóndi dooákwii téigo yeeadoojiida indian agent wolyéego yeeadoojí bilagáana táadoo naabeehó yiitáá hiiné yęędąą éí naabeehó binaataanii hastóí bitáá doo naadiiltééh díí éí diné iilįįhgo banitsáhakéésígíí dóó yáátééhgo naháahigi áádóó díí naataanii éí diné yitááh naagháágo dóó diné yiiłnaalnishgo binaanish iiłįįh dóó éí táá biyaanitsééh kéésígíí bikéhgo hóááłda díí naataanii binaadiikid hólǫ go éí hataałi éí doodaii éí ła hastóí dahólónígíí nabidiikidgo adęę hádeitééhgo biłchó haááh naataanii naakigo ałąąh áté ła éí nabaahji naataanii nilįįh díí éí anaa hólǫǫgo naataanii adaalįįh áádóó baoodlííhgo naataanii nilįįh łééh áádóó ła naataanii éí hózhǫ ji naataanii nilįįh díí naataanii éí táá akǫh diné dabighanígíí yííłnaanish áádóó adooleé badahwiintįįhgo atah yanátįįh łahgo éí naataanii ałyiinéíkáá nitééh díí ałhiinéíkááígíí éí naachid wolyé díí éí łáhdęę naabeehó binaataanii ałhiikáá áádóó éí adóóleé badahwiintįįh łééh nabaahji naataanii dóó hózhǫ ji naataanii ałhiikááh díí átéego naataanii diné yiiłnidaalnishgo jį beenaholzhiizh áádóó éí doo kwiishdęę éí diné biwááshindoon aalyá díí éí naabeehó biwááshindoon dóó wááshindoon kin náhalgháí ałyiiłnaalnish bee hazáanii beeoonishígíí éí nation to nation relationship nation within a nation wolyéhígíí beeoonish cherokee nation vs state of georgia u s pet bee hazáanii naaná public law self determination act wolyéhígíí ałdó beeoonish naabeehó biwááshindoon éí tségháhoodzánídi bikin naazniil áádóó ashdlago éí ałtsádzo agencies bee woojihiígíí áádóó éí ałtsá naaná dzo díí éí táá naaznil dabinighan naazniiligo naaná ła táá naaznil dabinighanígíí éí navajo nation local governance act lga bee hazáanii n n c section b wolyéígíí yeedeilnish díí éí táá naaznil dabinighango táá bidiné yahoááł áádóó wááshindoondęę béeso chihiidiitáá higi táá kéhasdoon táá naaznilí bighanjį yaahiindééh akǫndi tségháhoodzání banahané naaltsoos bikáagi aadi bił ash jááh adaalné naabeehó bikéyah bikáágo daiinishígíí éí naanish yazhí diné táá bidei yííłjééígíí hólǫ diyogí béésh łigaii yitseed áádóó naabeehó bikéyah bikáágo nanilkaad áádóó nidaįįhji diné yee akinidadiikáí áádóó akwíí téigo béeso yééadiełįįh naanáłá naanish déíjééígíí éí navajo tribal utility authority ntua áádóó navajo housing authority nha ji ałdółá diné nidaalnish áádóó naabeehó bikéyah bikáágo kin nitsá danaazhjáágo éí tsįįłgo chiyaan adaalįįhgo dóó diné market bashasgo ałdó diné nidaalnish naanish nitsájí daiinishígíí éí tsékǫ hagédiji díí éí dziłíjiin bighąąji hagédi peabody energy corporation éí tsékǫ hadeigédi s biyihah yęędąą dadeizhnish áádóó éí míiltsoh tons aneeląąhgo tsékǫ hadeigédigo ninahah tsékǫ low sulfur thermal coal wolyéígíí hagédi biyihah yęędąą navajo agricultural products industry napi wolyéego naanish haalwod díí daiinishígíí ké diilyéji binidanish acres bikáá bikááji ké diilyé áádóó naniilkaadi ałdó binidaanish biyihah yęędąą naabeehó biwááshindoon dóó republic of cuba naaltsoos bikáagi ałhadeetą trade agreement wolyéígíí beeałhadeetą díí éí cuba biwááshindoon napidi adooléé ké dadiilyéígíí nidayiiłniih doolééł biniiyé naaltsoos hadiilyá biyihah yęędąą éí naabeehó naazhǫǫsh ła ąąadayiilá díí naazhǫǫsh éí fire rock navajo casino wolyéego bizhí biyihah yęędąą the kerr mcgee company áłtsé łeetsoh hagédi hayiiłwod naabeehó bikéyah bikáágo áádóó iidá naabeehó atah nidashnish yééh bitsiis bąąh dah hooaah atsiis naałdzid banidas tįįhdi łeetsoh baatéé hólǫǫgo baákwii hóniizįįh hydro resources inc hri éí łeetsoh hagédi doolééł naabeehó bikéyah bikáagi daniihgo naaltsoos nideistsoos nitééh áádóó naabeehó biwááshindoon doodaii dadiniih biyihah yęędąą naabeehó binaataanii aląąjį dahsidáhígíí joe shirley jr áádóó naabeehó bibéésh bąąh dah siání yaanájááígíí doodaii dadinįįh áádóó yéé ałkéé nikáí bee hazáanii diné natural resources protection act of wolyéego hadeidiilá áádóó beelą azlįįh díí éí naabeehó bikéyah bikáágo doo łeetsoh hagédida doolééł nįįhgo bikáá naabeehó bikéyah bikáágo oltá naaznilígíí éí navajo nation board of education yiki déízįįh díí tsin neheeshjíí yadahná haząąniígíí éí danidin bįįh navajo nation board of education éí naabeehó bibee hazáanii title beeoonish education act of ałdó wolyé biyihah yęędąą bee hazáanii béésh bąąh dah siání yéélą daaslįįh naaná díí tsin neheeshjíí oltáji yadahná haząąniígíí éí naabeehó bikéyah náátsíílid binaaztiígíí yiniikáá góne naalnish áádóó yiiłnaalnish oltáji beehazáanii beedaiinishígíí ałdó yiki déízįįh áádóó beehazáanii bee hididoolnaałígíí ałdó yiki déízįįh navajo nation board of education bimission éí naasgo naabeehó oodahołááhígíí doo beenaasgo ooldaígíí dóó beeoonish doolééł yiki déízįįh ninadizígo áłtsé nidaiinish góne tsin neheeshjíí yadahná haząąniígíí ałah naadlééh di diné dabighan góó yihah yęędąą diné daólta diné bikéyah bikáadi éí áhootéego bił hazą áádóó éí bílaashdlaii náóltahígíí biniiyé náhásdzo tó naneesdizí bił hahoodzo biyidi éí kin dah shijaa shąątóhí éí gi bił házą shąątóho éí tónteel bikáádóó deigo adéeseez dóó adéésééz ąnzáá shąą tóhódi táá naaznilí bighan siánígíí éí shonto community governance wolyéego bee wooji tááchil biyihah yęędąą naabeehó biwááshindoon local governance act lga title nnc yéélą daaslįįh biantáá tsozí biyihah yęędąą ashdla management systems bee hólǫǫgo áádóó biki niiitá certified aalyá atsá biyaazh biyihah yęędąą éí shąą tóhógi hai téigo kéyah choo dooiiłígíí bikiniiitá niłchitsózí biyihah yęędąą shąą tóhó dineé council of nataa yéélą daaslįįh áádóó yas niłtéés biyihah yęędąą éí beedadeizhnish yas niłtéés biyihah yęędąą éí naanish hadabiiljééígíí economic development hai téigo kéyah choodooííłígíí dóó kéyah bikáagi naanish hadabidiyooljáígíí planning zoning commission áádóó cháá nidakáíji naanish déíjííhígíí tourism adaalyá shąą tóhógi yaiishjaash chilí biyihah yęędąą éí kéyah bikáagi naanish déíjééh doolééł doo biniyééhígíí lease wolyéígíí aalyá shąą tóhógi éí oltá táago siniil dóó biyihah yęędąą shąą tóhó bikoohgoyá áłtsé daoltá nitééh jį oltá wolyéego akwéé ałchiní daoołtá nitééh áádóó tsé nidabidziisnégo kin hooghan nimaasi beeaalyá siááh díí kinígíí éí táádi siááh dóó biyiyihah yęędąą éí oltá hokąąji bíł haazná áádóó éí dishjįdi táádi daoltá áłtsédąą éí oltá shonto boarding school wolyé nitééh áádóó biyihah yęędąą éí oltá shonto preparatory school wolyéego aalyá biyihah yęędąą éí oltáígíí grant charter nilįįhgo aalyá áádóó hodahgo oltáígíí ałdółá aalyá shonto preparatory technology high school wolyéego aalyá éí oltáígíí charter nilįįhgo aalyá ałdó shąą tóhógi ałdó ałchiní yázhí daołtáígíí bił hozááh díí oltá éí shonto pre school wolyé navajo head start bitsį yishtłizhii bizaad nahuatl wolyéígíí éí bílaashdlaí yeeyádaałti naakaii bikéyahdi díí saad éí uto aztecan languagejí atah yiisdzo áádóó ałtsá naanásdzoígíí éí southern uto aztecanjí atah yiisdzo áádóó éí ałtsá naanásdzo díí éí nahuan wolyéji atah yiisdzo áádóó éí biyaadi éí core nahua wolyéego ałtsá naanásdzo áádóó iinda nahuatl aadi yiisdzo díí saad nahuatl wolyéígíí éí méhigo bizaad ałdó déíłnįgo dayoozhí méhigo bizaad kehjígo éí nhuatlahtlli mxihcatlahtlli wolyé diishjįgo bílaashdli nahuatl yeeyádaałtíígíí táá hahshįįh niłtsogo ałąąh átéego yeeyádaałtí ayiisíígíí éí taa nahdi bílaashdlaí dabighanígíí nahuatlji yadaałtí naaná saad nahuatl wolyéígíí ałdó táá hahshįįh niłtsogo naakaii łibái bizaad bitahgo atéí nahuatl dóó spanish éí doo taałá saad átée da saad spanish wolyéígíí éí tó wónaanídęę saad áté bilagáana bizaad nahalingo naaná saad nahuatl éí bitsį yishtłizhii bizaad áté diishjįgo éí bílaashdlaí doołá classical nahuatljí yeeyáłtíida ła bílaashdlaí méhigo tééh goná dabighanígíí ałdó bizaad asdąą classical nahuatl biłałheełté nidí aadjiígíí łahgo áté naaná diishjįgo éí naakaii bikéyah bibeehaząąnii ley general de derechos lingísticos de los pueblos indígenas bilagáana bizaadjí éí general law on the linguistic rights of indigenous peoples wolyéego beeoonish díí beehaząąnii éí biyihah yęędąą beedadeizhnish díí saad nahuatl éí national language nilįįhgo banitsá hakéés áádóó ákwii téigo beehaząąnii bikáá táá spanish nahalingo official language áté bílaashdlaí nahuatl yeeyádaałtíígíí kweeé naaltsoos bikáagiígíí éí méhigo bizaadjí nahuatl bikáá ałtsíísigo chéítąąhgo bikáá shash éí nahasdzáán bikáagi tseebíí ałąą áté áádóó táá ałąą ádaníłtsogo naakai nááná táá ałąą átéego biigháí deiyą ła éí daałchozh lókaa deiłchozh náánáła éí daalghałgo nidaakai ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí ursidae deiłníigo deiyózhí shash éí kéyah dah siánígíí dóó binááádaałtsózíidi dóó tó wónaanídi bilagáana bikéyahdi dahólǫ naakaii łizhiní bikéyah dóó nahateiitsoh bikéyah bikáagi éí ádaadin shash éí jįįgo dóó hííłchįgo naakai tłéego éí daałhosh łeh nááná éí haigo baáán yiyi ndaalkaash táá hazhóó shash łizhin dóó łigaígíí éí shash doo naalkaash da shash éí hóółtseiigi tó ádingi doo dahólǫǫ da áádóó éí tsintahgi dóó tábąąhgi dahináa łeh táá hazhóó shash łigaígíí táá díí téiyá shash tsin ádingi naakai nááná éí doo nihookáá téiyá naakai da tsinlátahgi naaldeeh dóó táyi ndaałkǫǫ ałdó naaldeehii éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ naaldeehii ła éí nihookáá naakai náánáła éí yótáahdi ndaatá áádóó náánáła éí tónteel biyidi ndaałkǫǫ dooyádaałtií deiłníigo deiyózhí ałdó ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí animalia éí doodaii metazoa deiłníigo deiyózhí naaldeehii bijáád dįįii éí naaldlooshii ádaaté tsídii dóó łóó doo naaldlooshii ádaatée da naaldeehii éí nahasdzáán bikáagi di dimííltsoh ntsaaí ałąą ádaaté naaldeehii éí táá ałtso daałchozh dóó daalghałgo naakai áádóó éí níłchi yáátéehii ańdaayoł mdash áko éí doo nanise ádaatée da bitsíís bitłóól éí hashte yósinii bee dahólǫ mdash éí biniinaa éí doo chosh doo yitíinii ádaatée da łeh naaldeehii bíígháán ádaadinígíí éí doo bitsíístsiin dahólǫǫ da díí éí aghá ánéeląą áádóó éí bikiiz naaki dóó bidoh dahólǫǫ łeh bįįh éí nahasdzáán bikáagi ánéeląą ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí cervidae deiłníigo dayózhí bįįh éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó nahateiitsoh bikéyah dóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi éí ádaadin naakaii łizhiní bikéyahdi bįįh dahólónígíí éí ńléí kéyah náhookǫsjigo téiyá dahiná bįįh éí tsintahgi dóó chil dóó tłoh naazkaadgi naakai łeh ła éí halgaiigi dahiná ałdó doo ndahałtingi dóó ayóo deesdoigi éí ádaadin łeh bįįh éí ákwíí shįį ałąą áté áádóó táá ałąą ádaníłtsogo naakai ła éí neeznáadi adéeseez ádaníłnééz náánáła éí tóó di adéeseez ádaníłnééz deeteel éí agháadi áníłtso shádiááhdęę bįįh yázhí éí tóó gahgi ádaníłtso bįįh éí táá ałtso bijáád danineez dóó bitsee doo nineez da nááná éí dibéłchíí dóó yishtłizhgo ndaashchąą łeh bįįh éí biwódiníbiní ádaadin łeh binááádaałtsózídęę tábąąh bįįh dóó naakaii dootłizhí bikédaayahdi bįįh dahólónígíí ła éí biwózhah nineez bįįh bikąígíí éí táá ałtso bidee dahólǫ táá hazhóó tábąąh bįįh díí éí bidee ádingo naakai baáádígíí éí bidee ádaadin łeh táá hazhóó hakaz bįįh baáádígíí bįįh bidee éí doo tsin bee ályaa da bįįh éí táá ałtso daałchozhgo naakai tłoh dóó chil bitąą dóó tsin bineestą deiłchozh gah éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí bikáagi tóó ahayóí nááná éí naakaii łibáhí bikéyah dóó naakaii łizhiní bikéyah dóó binááádaałtsózí dineé bikéyahdi dahólǫ ałdó biéé łichííí bikéyahdi gah ádaadin tsiiyishbizhí dineé bikéyah dóó biéé łigaii bikéyahdi éí ałdó doo hólǫǫ da gahtsoh ńléidi dahólǫǫ ndi gałbáhí éí shádiááhjí kéyah dah siánígíí hólǫ ałdó táá díí téiyá gah shádiááhjí kéyah dah siánígíí bikáagi hólǫ gah éí bijaa nineez dóó bináá ntsaa gah daałchinígíí bitsíís éí dibéłchíí dóó yishtłishgo naashchąą łeh áádóó éí di asdzoh áníłtso gah éí tłoh dóó azee deiłchozhgo naakai gah biyáázh éí táá daalchíí bighaa ádingo dóó bináá ádaadin gahtsoh biyáázh éí daditło bighaa dahólǫ gah éí nídaagééd dóó łeeyidi dabighan táá hazhóó gałbáhí gahtsoh éí táá ałtso nihookáá naakai naashǫii éí naaldlooshii dadichízhii dah yikahji atah daasdzoh áádóó éí nahasdzáán bikáagi ánéeląą ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí lacertilia deiłníigo dayózhí tiníléí dóó naalnoodí éí ałdó lacertilia jį atah daasdzoh naashǫii éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi naashǫii ádaadin ayóo honeezkazgi hakaz dineé bikéyah dóó náhookǫsjí biéé łichííí bikéyahdi éí ałdó doo dahólǫǫ da deesdoigi dóó honeezílígi éí tóó ahayóí naashǫii éí doo tónteel biyi dahináa da ła éí tábąąhgi ndaałkǫǫ ndi naashǫii éí bijáád dįį łeh áko ndi naashǫii bijáád ádaadinígíí ałdó hólǫ áádóó éí nikáágóó naaldloosh dóó tsinlátahgi naaldeeh naashǫii bikágí éí dichíízh áádóó éí ałąą ááteełii ła éí tóó daalbá ła éí dadootłizh dóó daalchíí áádóó náánáła éí łikizh dóó noodǫǫzgo ndaashchąą nááná éí táá ałąą ádaníłtsogo naakai mdash ła éí táá díkwíidi asdzoh téiyá ádaníłnééz náánáła tiníléítsoh da éí neeznáadi adéeseez ádaníłtso naashǫii éí daałchozh dóó daałghałgo naakai naashǫii yázhí éí tsídii biyęęzhii dóó chosh deildeeł naashǫii ntsxaaígíí éí naaldlooshii gah da bįįh da deilghał jóhonaaéí éí łigaigo áté akó ndi nahasdzáán bikáádąą neelííhgo éí łiitsohí díí éí nahasdzáán biniłchi binikááji deizííhgo łiitsohígo ayoosin ndaałkaahí éí jóhonaaéí gv spectral class wolyé góne yiistsoh áádóó ła éí sǫ łiitsoh deiłní biniináígíí éí jóhonaaéí biłeetsoh adinííłdínígíí naalkáágo łiitsoh táátłidgo dootłizh visible spectrum beenaalkáágo jóhonaaéí bikáagi éí k c f go sidwo naalkáágo g sǫígíí akwéíi nidaałkidgo sidwo jóhonaaéí éí ashdla góne yiisdzoh roman v ashdla díí éí ayiisíígíí sǫ nilįįhgo siááh yágháhookáán biyiigoné áádóó jóhanaaéí bidziil éí nuclear fusion wolyéego yiidoołkąął díí éí háájijin binuclei dóó níchi ászólí dookąął jóhonaaéí biyidi éí míiltsoh tons háájijin yiidoołkąął naoolkiłí tsííłgo yiilkííłígíí neelįįhgo ndaałkaahí éí áłtsé jóhonaaéí sǫ yazhí nilįgo yanitsidakéés nitééh kad éí ninanaalkááhgo jóhonaaéí táá yéigo nitságo átélá danį dookąąłígíí ałdó yéigo bitsá dinidiin yéigo bitsá dinidiin ła sǫ éí doo akwii téigo bitsá dinidiinda jóhonaaéí biabsolute magnitude éí akóndi łáhdi éí nadlééh díí éí nahasdzáán jóhonaaéí yinádahgo łahgo ałchi niditáásh jóhonaaéí ałdó bitsá niyool yágháhookáán biyidi niyool díí niyoolígíí éí particles beeaalyá áádóó yágháhookáán biyidi niyoolígíí astronomical units ąnzáádi ałyéényool ndaałkaahí éí heliopause yiiłnįgo yoozhí díí ałyéényoolígíí éí ayóo áníłtsóh áádóó táá ałáhajį ałyééh niyool jóhonaaéí éí milky way galaxy yikáísdáhí bigáán orion wolyéígíí biyiidi siąą áádóó jóhonaaéí éí dįį góne yiisdzo aniiłdasígíí milky way galaxy ałnííhdęę dóó jóhonaaéí bitá anzáádi binééląąhgo éí light years anzáá áádóó jóhonaaéí éí míiltsoh ninahahgo milky way galaxy yininadah shádahgigo milky way yininadah jóhonaaéí dóó nahasdzáán bitági éí míiltsoh kilometers anzáád éí doodaii éí ałái astronomical units au akó ndi yas niłtséés dóó yáiishjááshtsoh biyinahalzhiishgo jóhonaaéí dóó nahasdzáán ałchi niditáásh akwii natígo jóhonaaéí biádindiin daalzhinjí nahasdzáán bikáagi adidlá díí jóhonaaéí biádindiinígíí éí táá ałtso chil chooyoołį áádóó binájį niłchi ałááh anánííł yoołkááł biké dííshjįdi ndaałkaahí dootáá átéígíí jóhonaaéí atííłígíí dóó anííłígíí doo bił beedahózhinda táádi naalkáá ooljéé éí nahasdzáán yinádaał áádóó táádiin neilkáágo ayiisígíí ałtso nahasdzáán yinadá ooljéé dooyiitįįhgo éí ooljéé chahałhééł nadzá wolyé díí éí ooljééígíí bicháahaohígíí biniiná dooooljéé yiigááłda nahalin ooljéé yiitį łééh ooljéé dah yiitą yiilééhgo éí ooljééígíí bicháahaohígíí nishtłáhjigo yiilééh chahałhééł yiichį naadaałgo éí cháahaohígíí nishnáájigo łeeh ooljéé yiitį łééh ooljéé nitąą nádaałgo éí táá ałnįįh doobicháahaoh hólǫ łeeh nishtłahjigo ooljéé yiitį łeeh ooljéé nitąą hanádzá yiilééhgo éí ooljééígíí bicháahaohígíí nishtłahjigo yiilééh áádóó ooljéé yiitį łeeh áádóó hanííbąązgo éí ooljééígíí nimaasgo siąąh łeeh áádóó éí táá beehózinigo siąąh łeeh ooljéé łahjigo nádaałgo éí ooljéé bicháahaohígíí nishnáájigo yiilééh ooljéé yiitį łééh áádóó ooljéé chahałhééł nadahgo éí ooljéé bicháahaohígíí ałnįįh doo yiilééh nishnááhjigo cháahaohígíí yiilééh áádóó ooljééígíí yiitįįh łeeh áádóó éí ooljéé dah yiitą yiilééhgo éí ooljééígíí bicháahaohígíí nishnáájigo yiilééh ooljéé yiitį łeeh áádóó éí ooljéé chahałhééł nadah yiitį łeeh áádóó éí beehánaaholzhiish jóhonaaéí nahasdzáán áádóó ooljéé ałkéé nikááhgo éí ooljéé naiichąh nidaałkáái adanįįhgo éí ooljéé táá ałahájí naiichąhgo áté ooljéé chahałyeeł nadááhgo éí ooljééígíí jóhonaaéí dóó nahasdzáán bitági anádahgo biniiná ooljéé dooyitįįhda ooljéé bicháahaohígíí nahasdzáánígíí bichįgo siąąh nigi biniiná ooljéé dooyitįįhda áádóó hanibaasgo éí nahasdzáánígíí jóhanaaéí dóó ooljéé bitági anádahgo biniiná ooljééígíí nanííbaas nilįįh łeeh ooljéé dóó jóhonaaéí iichąhgo éí nahasdzáán bikáagi yiitį yiilééh ooljéé bichaahaoh nahasdzáán bikíjigo yiilééh jóhonaaéí dóó ooljéé ałgáá naaniilgo jóhonaaéíígíí yéigo atiis áníłtso akóndi nizaadi siąąhniígíí bee ałtsiisí nahalin háídalé yiinééłįįhgo ooljéé beeniłtsó nahalin nidaałkáái éí ooljéé dóó jóhonaaéí biangular diameter adóóléé nimaazígíí bibąąhgo ániłtsóígíí bayáatígo oolyé asdąą ałhééniiłtsó éí biniiná ooljéé dóó jóhonaaéí iichąhgo ooljééígíí jóhonaaéí yiidahgo iigáá áádóó jóhonaaéíígíí anédęęh yiilééh áádóó jóhonaaéíígíí hadaniiłtsógo téiyá yiitį łééh naaná jóhonaaéí dóó ooljéé iichąhgo ooljééígíí jóhonaaéíígíí ałtsó yiichąąh iigáá áádóó jóhonaaéí bishándiinígíí ooljéé biangular diameter bibąąhgo yiitį łeeh nidaałkáái danįįhgo éí nahasdzáán bigravityígíí ooljéé nahasdzáán yiichįgo yoodzįįs házhóógo áádóó díí biniiná ooljéé biangular diameter nitsá yiilééł naasdi ákwiishįįh damíiltsoh nahahgo jóhonaaéí dóó ooljéé naiichąhgo ooljéé biangular diameterígíí yéigo nitsá doolééł áádóó jóhonaaéí bishándiin dooyiitį dadoolééł áádóó míiltsoh nahah naasdi ooljéé biangular diameterígíí doo jóhonaaéí ałtsó ninéídiiłįįhda doolééł jóhonaaéíígíí tááłá dooyiitį doolééł díí éí jóhonaaéí biangular diameter táá doołáhgo azáágo ládąą díí éí datsíígíí táá haní banitsáhkéésígíí yas niłtséés biyihah yęędąą biéé łichííí bikéyahdęęgo yágháhoníkáángoo ałnaadá tahíígíí yiidéídéízhchiid áádóó yágháhookáán biyiidi natái luna program wolyéego ooljéé yéétá díí éí doo bílaashdlaíłá naayáda yágháhookáán biyiidi natái lunnik wolyéígíí éí ooljéé binédęęgo iiiiskid áádóó yágháhookáán biyiidi natái lunnik éí ooljéé yiikáági néézdáh áádóó yágháhookáán biyiidi natái lunnik ooljéé yiinastá áłtsé ákwii téigo iiiilá biéé łichííí bikéyahdęęgo ła ooljéé yiikáá nandahí adayiilá díí éí ooljéé yiikáá nandahí lunokhod wolyé nitęęh áádóó díí éí ooljéé bikáágo naaswod díí éí ooljéé yiikáá nandahí apollo wolyéígíí neezda doobikíjį yaiishjááshtsoh go yoołkaałgo apollo ooljéé yiikáá neezdah yęędąą éí bílaashdlaii ooljéé yiikáá naayá wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíídęęgo bílaashdlaí wótááhgóó ałnáááłtahí ákwiidaiilá áádóó éí bikéí doo éí biéé łichííí bikéyahdęęgo yágháhookáán biyiidi natái lunnik lunnik dóó lunnik bidadéíshchiid áádóó ooljéé biłéézh ninádah yiizhjáá grams ánéeląągo wááshindoon bikéyah ałhidadiidzodęęgo ranger program wolyéego aalyá iidąą yágháhookáán biyiidi natái ranger wolyéígíí adaheeltsid ooljéé bikááji yágháhookáán biyiidi natái ranger dóó éí táá dooadahaaltsida áádóó yágháhookáán biyiidi natái lunar orbiter ashdlago yágháhookáán biyiidi natái dadéízniil ooljéé bikáagi biyihah yęędąą áádóó díí yágháhookáán biyiidi natái dadasníílígíí éí ooljéé bikáagi kéyah ánólinígíí naaltsoos bikáagi neezhcháá yágháhookáán biyiidi natái ranger program bikéídoo éí surveyor wolyéego anaalyá áádóó éí chooįįhgo beeoonishgo nahónaadi wááshindoon bikéyah ałhidadiidzodęęgo yágháhookáán biyiidi natái clementine dóó binááádaałtsózí dineé bikéyahdęęgo yágháhookáán biyiidi natái hiten dóó yágháhookáán biyiidi natái selene áádóó tó wónaanídi bilagáana bikéyahdęęgo yágháhookáán biyiidi natái smart tsiiyishbizhí dineé bikéyahdęęgo yágháhookáán biyiidi natái change áádóó tó wónaanídęę bitsį yishtłizhii bikéyahdęęgo yágháhookáán biyiidi natái chandrayaan táá áté ooljéé yiichį yágháhookáán biyiidi natái yídéídiichiid ooljéé naalkáá biniiyé áádóó tó bisiil adatsí ałdó hólǫ ooljéé bikáagi hániihgo naalkáá biyihah yęędąą akéídi bílaashdlaii ooljéé yágháhookáán biyiidi natái yiichį yiidéídeezhchiid biniantąątsoh biyihah yęędąą éí wááshindoon bikéyah ałhidadiidzodęęgo nasa wótááhgóó ałnáááłtahí ooljéégo doogááł hanįįhgo yééhadasdzíí díí éí go ákwii doonííł biniantąątsoh biyihah yęędąą tó wónaanídęę bitsį yishtłizhii bikéyahdęęgo yágháhookáán biyiidi natái chandrayaan tó ałchįįhdigo hadeilįį ooljéé bikáagi chał éí táyi dóó nikáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah daasdzoh áádóó éí nahasdzáán bikáagi hastąądi dimíílgo daatsí ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí anura deiłníigo deiyózhí díí saadígíí éí gwíík dineé bizaad áté áádóó éí bitsee ádaadinígíí óolyé chał éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ shádiááhjí kéyah yistinígíí dóó nahookǫsjí deeteel bikéyahdi éí ádaadin ndi nááná doo ndahałtingi dóó ayóo hóółtseiigi sahééwa hoolyéedi da éí ałdó doo dahólǫǫ da deesdoigi dóó nahateiitsoh bikéyahdi éí tóó ahayóí chał éí tábąąhgi dóó dahoditłéégóó naakai łeh áádóó éí tó ńlįįh dóó beekid biyi dahiná tónteel dóó tó dikǫǫzh biyi chał ádaadin chał éí nihookáá dóó tsinlátahgi ndaaldeeh chał éí bikágí ditłéé dóó bitsii nteel nááná éí bináá ntsaa dóó bitsee ádin bíla éí dįį bikézhoozh ashdla chał éí chosh deildeełgo naakai łeh ła éí atsį deilghał ałdó tsǫasánii chał biyáázh éí tóó tó biyi chil dahólónígíí deiłchozh gáagii dóó zhįii éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí dóó shádiááhjí kéyah dah siánígíí ńléidi éí ádaadin ła éí hasbídíigi ádaníłtso náánáła zhįii da gáagii bidaa ditání da éí daantsaa gáagii dóó zhįii éí łizhingo ndaashchąą łeh ła éí daalbá ndaałkaahí ádaaníigo gáagii dóó zhįii éí binááádaałtsózíidi hadahóólįįd daaní díí tsídii éí ndash di asdzoh ádaníłtso łeh bitsíís éí łizhin ła éí bitsíís daalbá dóó daalgai gáagii dóó zhįii éí daałchozh dóó daalghałgo naakai chosh dóó neeshchíí deildeeł dííłdzid dóó tsídii biyęęzhii deilghał tábąąhgi gáagii dahinánígíí éí łóó deilghał ałdó nihookáá haalzheehgo naakai łeh doo ndaatáa da nahasdzáán bikáagi éí ákwii shįįh ałááh nansé naaldlooshi tsídii choosh áádóó bílaashdlaí kédahatį táádi téiyá kéyah bikáagi ákwii téigo adooléé hólǫ ndaałkaahí adanįgo éí míiltsoh naháí yęędąą nahasdzáán haazlįįh áádóó bikáagi adooléé hólǫniígíí éí ałai míiltsoh naháí yęędąą haazlįįh nahasdzáán bikáagi níłchi yáátéehii hoolééłgo bitsąądęę áádóóléé dahiiná áádóó nahasdzáán bimagnetic field ałdó nahasdzáán yééyaaholyá díí éí jóhonaaéí bitsąądęę éí doodaii táá hádęę łeetsoh biadinídíín baatéígíí najį kwiiłį díí éí nahasdzáán yéénihaahólyąą áádóó naasgo míiltsoh naháígo nahasdzáán bikáagi iiná hólǫ doolééł ndaałkaahí adanįgo éí naasdilé jóhonaaéí biháájijin ałtso yididoołííł aadi iinda jóhanaaéí nitsá doolééł áádóó nahasdzáán biníłchi yiidoołgááł nahasdzáá bikáagi kéyah tectonic plate wolyéego hólǫ áádóó ałtsá dasdzo díí nidahadinágo éí kéyah hadéísná hanį łeeh áádóó ánéeląągo tónteel nahasdzáán bikáá hólǫ nahasdzáán bikáagi éí tó hólǫ áádóó díí binájį adóóléé hólǫ nanséígíí naaldlooshii bílaashdlaii táyiji nidaakaígíí chosh dóó nidaatáhígíí nahasdzáán bikáagi éí naakigo kéyah dóó tó yiistin díí éí poles wolyéego beewoojí shádiááhjí kéyah yistinígíí antarctica wolyé áádóó náhookǫsjí tó niteel ałdó tó yiistin kéyahłáhgo yiistin nahasdzáán biyidi éí tsé diiłįįh dóó sidwohgo naago yéigo nidasígíí éí ałnídi áádóó naakwiiné éí dooházhónidazígíí táá ałáh sidwohgo naago kwii doo nahasdzáán bimagnetic field iiłį nahasdzáán éí ooljéé binaadááł áádóó nahasdzáán éí jóhonaaéí yiinaadááł áádóó nahasdzáán naabááłgo jóhonaaéí yiininadah tsidah datsi nahasdzáán di ninabááłgo jóhonaaéí yinaadááh nahasdzáán éí ałchįįdigo nadinééááhgo naabááł beenadinééááh díí binináá naháí dąą shį dóó aké hólǫ nahasdzáán bikáagi áádóó nahasdzáán ałníigoná táá déísdohgo ninahah ooljéé éí nahasdzáán yiinaadááł áádóó tónteel nahasdzáán bikáagi hólǫígíí éí nayiiłna tóígíí déíhonátįįh tó bibąąhgo áádóó tó yahonátįįh ałdó mąiitsoh éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí dóó biéé łichííí bikéyah dóó chah diilii bikéyah dóó tsiiyishbizhí dineé bikéyahdi dahólǫ ałkidąą éí tó wónaanídi bilagáana bikéyah dóó náhookǫsjí naakaii łizhiní bikéyahdi daholǫǫ ńtęę ałdó dííshjįįgóó éí ádaadin ńléidi mąiitsoh éí ałąą ádaníłtsogo naakai biéé łichííí bikéyahdi mąiitsoh dahólónígíí éí ashdlago da adéeseez ádaníłtso áádóó éí go da dahidídlo ádaníłdáás haaaahjí ásáí dineé bikéyahdi mąiitsoh dahinánígíí éí tóó di adéeseez ádaníłtso mąiitsoh bikąígíí éí baáádígíí yilááh áníłtso łeh mąiitsoh bitsíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchąą łeh ła éí daalgai dóó daaltsxo ałdó bijáád éí daalgai łeh biteeldęę éí łiagi ałdó mąiitsoh éí daalghałgo naakai áádóó éí hooláágóó doo chil deiłchozh da hakaz dineé bikéyahdi mąiitsoh dahinánígíí éí bįįh dóó ayání dóó deeteel haalzheehgo naakai łeh dziłtahgi dóó halgaiigi mąiitsoh éí bisóodi daałchiní dóó tsétah dibé deilghał ałdó nááná tónteel bibąąhgi mąiitsoh dahinánígíí éí łóó deilghał nahasdzáán bikáagi éí anééląąh tó hólǫ éí tónteel éí atiisgo tó bihólǫ nahasdzáán bikáagi áádóó éí nahasdzáán biyídi hólǫ tsé biyídęę tó halįįhígíí éí siil nilįįhgo niłchi bihólǫ díí éí bitsąądęę kos hólǫ áádóó nidahałtin nahasdzáán bikáagi tintsoh dahólǫnigo éí tó biyí dahólǫ áádóó nahasdzáán bikáago tooh danilįįhiígíí áádóó dadeistłin binédęęh tó danaazyįįhígíí éí anééląą bílaashdlaii éí tó dootáá bidéí naagááda nááná áádóó táá háatíshįįh nósééł shįįh tó yínizin nahasdzáán bikáagi tó hólǫniígíí éí táá ałahjį hónaał siil nilįgo nadiijooł niłchi biyígodéí áádóó éí áádóó niłtsąą nilįgo bitsąądąą nahałtin áádóó éí nikéhóółtįįhgo éí tó danilįįh łééh kéyah bikáágo áádóó éí siil nilįgo biłnadijooł naaná áádóó éí beehaná halzhiizh nahazbąąs nahalingo tłiish éí naashǫii dóó tiníléí dahyikahjį atah daasdzoh áádóó éí nahasdzáán bikáagi go daatsí ałąą áté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí serpentes deiłníigo dayózhí tłiish éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ mdash táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí dóó honeezkazgi ńléidi éí ádaadin deesdoigi dóó honeezílígi tłiish tóó ahayóí nááná éí nihookáá dóó tsinlátahgi ndaaldeeh łeh ła éí łeyidi nitátah dahólǫ ałdó táłtłááh tłiish danilínígíí éí eeaahjí tónteel biyi téiyá ndaałkǫǫ haaaahjí tónteel biyi éí doo dahólǫǫ da ndaałkaahí ádaaníigo tłiish éí naayéé ndaakai yęędąą nahasdzáán bikáagi yił kéédahatįį ńtęę daaní tłiish éí naashǫii ndahalin áko ndi éí bijáád ádingo ndaaldeeh nááná éí bijaa dóó bináziz ałdó doo dahólǫǫ da naashǫii éí bináziz dahólǫ nááná éí bitsíís nineez dóó bikáá dadichíízh tłiish éí bikágí yii hańdaanah tłiish éí bijéí yilzólii tááłáí téiyá hólǫǫ łeh áádóó éí bikaistsiin ádaadin tłiish éí táá ałąą ádaníłtsogo naaldeeh mdash ła éí daantsxaa tádiingo da adéeseez ádaníłnééz náánáła éí táá díkwíidi asdzoh ádaníłnééz tłiish éí daalghałgo ndaaldeeh áádóó éí hooláágóó doo chil deiłchozh da naaldlooshii yázhí naastsǫǫsí da łéétsoh da naashǫii da deilghał naaldlooshii táá áté ńtęę iiłneeh dóó iimááł náshdóítsoh éí dziłgi dóó hodíłchilgi dóó tsékooh dahólǫǫgi naakai łeh halgaiigi éí ałdó hólǫ áko ndi áadi éí doo ahahyói da łeh náhookǫsjí honeezkazgi éí ádaadin hakaz náshdóí áadi naakai náshdóítsoh éí di adéeseez áníłnééz bikąígíí éí baáádígíí yilááh áníłtso łeh bikąígíí éí dahidídlo áníłdáás baáádígíí éí dahidídlo áníłdáas łeh ła éí daalbá náánáła éí łichíigo naashchąą náshdóítsoh biyázhí éí daalkizh dóó bitsee noodǫǫz náhookǫsjí kéyah dah siánígíí bikáagi náshdóítsoh dahólónígíí éí deeteel dóó bįįh dóó tsétah dibé dóó tsétah łįį haalzheehgo naakai łahda bílaashdlaii bilįį béégashii da dibé da ałdó deilghał náshdóítsoh shádiááhdiígíí éí dlǫǫ ntsxaaígíí dóó dahsání deilghał naaldlooshii hazéí danilínígíí éí nahasdzáán bikáagi ákwíí shįį ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí sciuridae deiłníigo dayózhí ndaałkaahí ádaaníigo hazéí éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí bikáagi hadahóólįįd daaní dííshjįįgóó éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi éí ádaadin nááná ndaałkaahí ádaaníigo hazéí éí ánéeląą ałąą áté hazéí ła éí nihookáá naakai náánáła éí tsinlátahgi naaldeeh áádóó nááná ła éí ńdaagééd dóó nitátah dabighan dlǫǫ éí hazéí dayikahjį atah yisdzoh hazéí biyáázh éí táá łichíígo dóó bináá dóó biwoo ádaadingo bidizhchí hazéí éí jįįgo naaldeeh łeh táá hazhóó hazéí naatáii díí éí tłéego téiyá tsinlátahgi naalkįh hazéí éí bitsee ditło dóó bijaa áłtsíísí bináá éí ntsaa łeh bitsíís éí ndash di asdzoh áníłtso łeh ła éí tóó táá díkwíidi asdzoh ádaníłtso ndi hazéí éí ńdíshchíí dóó chil bináá dóó tsin bineestą deiyąą łeh łahda ábishjaa deiłchozh ałdó tłoh doo deiłchozh da gólízhii dóó nahashchidí niłchxonígíí éí naaldloodshii daalghałígíí dah yikahjí atah daasdzo áádóó éí nahasdzáán bikáagi naakitsáadah ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí mephitidae deiłníigo deiyózhí gólízhii danilínígíí éí kéyah dah siánígíí bikáagi dahólǫ nahashchidí niłchxonígíí éí kéyah dah ndaaeełí łání dóó kéyah dańlíinii bikáagi hólǫ díí naaldlooshii éí abínígo dóó hííłchįgo téiyá naakai jįįgo dóó tłéego éí baáán yiyi daałhosh gólízhii éí dlǫii nahalin bitsíís éí di asdzoh áníłnééz dóó dahidídlo áníłdáás áádóó éí łizhin dóó łigaigo ndaashchąą łeh ła éí dibéłchíí ałdó ła éí daalkizh náánáła éí danéedǫǫz gólízhii éí daałchozh dóó daalghałgo naakai chał dóó naashǫii dóó tłiish dóó tsxilghááh dóó tsídii biyęęzhii deilghał nááná éí tłoh dóó chil bikétłóól deiłchozh neeshchíí deildeeł ałdó nahateiitsoh bikéyah éí tsinsitą dikąągo áníłtso ánéeląągo bílaashdlaii áadi kéédahatį díí éí góó yiyah yęędąą diné daólta díí kéyah éí aborigines áłtsé yikáá kééhatįį ńtęę áádóó góó yihah yęędąą éí tsin bikee dineé kéyah yiikékáí nidáałééłgo áádóó góó yihah yęędąą éí bilagáana kéyah yiikékáí áádóó éí aahji nidáháneehgo kéyah aborigine yigháá déís tąą níísááh waaleesji nidáhaazná áádóó éí áádóó ááh adeesdéí ashdla ałááhni bilagáana dinéi nidáhaazná kéyah bikááji áádóó éí ałhííooldéí federation wolyéego ályaa áádóó éí ałai biwááshindoongo ályaa díí éí yas niłtéés yęędąą aalyá áádóó biwááshindoon éí canberra woolye kin dáshiijááígíí di mííl diné kéhatį áádóó ayiisígíí éí sydney melbourne brisbane dóó adelaide kéédahatį bilagáana bílaashdlaí nahateiitsoh bikéyahdęę naaghágo éí bicháh yiisdiisí wolyé aadęę siláo bicháh ákwiidá téí áádóó éí bee wooji kéyah éí nahateiitsoh naakáígíí bee wooji áádóó tsin naaeeł éí bílaashdlaí yeecháá nidádikáá daąąłtsąągo naaná nidáałkaai adánįįhgo éí nahah yęędąą bílaashdlaí nahateiitsoh bikéyahji yeetsénaa niikai íidąą éí bee hoziniigo bílaashdlaí tsin naaeeł chodáyoosįįhdi áłtsé tsin naaeeł éí toh bóholįįhígíí chooįįhgo tó tsenaa bee ninaadaaaldá táá haatííshįįh naaeełígíí taadáhaniiłgo bee tsenaaninádaaaldá táá hatííshįįh tó bikáagi naaeełígíí chooii áádóó kwiishdęę naas hódeishjiizhgo éí logboats woolyégo choozįįhdi díí éí nahah yęędąą díí tsin naaeeł éí dootoonteel tsenaa bee ałnaaaoołdá áádóó naas naahódeishjiizh dóó éí bílaashdlaí beegashi bikáagi táá hátishįį akaagi chooįįhgo bee tó tsenaa ninadaaaldá áádóó nahai dookwiishdęę éí tsin naaeeł táá déíztsaaígíí beenaadeitąą áádóó éí nibáál tsin naaeeł bikáagi danaazbáálgo anaadaalyá díí nibáál tsin naaeeł bikáagi danaazbáálígíí éí tooneel bikáá tsenaa nidáaoołgo biigháá silįįh áádóó éí bílaashdlaí toonteel bikáá nidaaałeełgo hódeishiizh díí átéego bilagáana toohónandęę tsénaa biłnidaiizeel naaná bilagáana dootáá biteiyá akwiitéígo toonteel yiikáá tsenaa biłnidaiizeeldá polynesian dineé hawaiians akwiitéígo tónteel yiikáá tsenaanidaaséél díí atéigo kéyah danidaeełigo nidáhaazná kéyah ałkéé naaznilgo dah ndaaeełíji íisda kéyah dánaaeełji easter is áádóó cook islandji tsin naaeeł chidí naataí bee nágéhé éí ałtse táá tsin bee alyáágo chooįįh nitęęh díí éí niłchi asooli bee naataí bikáagi nadiitágo áádóó beeadeis tįįh anaalįįh bilagáana bizaadji éí observation deiłní díí éí ss yihah yęędąą ákwiitéigo bilagáana choodayoosįįhdi íiyisi éí bilagáana american táá białkiijéé yęędąą american civil war wolyéego dahoogąą naaki góne yéigo daahijoogąą ww ii yęędąą éí díí tsin naaeeł chidí naataí bee nágéhé táá yéigo choozįįhdi naaná iidąą ałdó ákwiishįįh ałąąh átéego adaalyá łá éí danidaazgo adaalyá díídigíí éí militarized wolyé áádóó táá nidaabaah baadaalyá naaná ła éí adaałzooli díídigíí éí light carriers wolyé áádóó díí tsin naaeeł éí toh convert adaalyá ałtse éí tsin naaeeł hééł beenaagéi daniilįįh nitęę tsin naaeeł adaałzooliígíí éí tsííłgo adaalyá binááádaałtsózí japanese biłdahajigąągo naaná díí tsin naaeeł ałdó táá tsííłgo naaeełgo áté naaná iidąą díí tsin naaeeł tsííłgo adaalyáígíí chidí naataí bikáá doonádadiitá nidi doo chidí naataí nidanidahda naaná binááádaałtsózí jappanese ałdó táá ákwii téigo tsin naaeeł hééł beenaagéi convert adáyiilá akǫndi díí tsin naaeeł convert adaalyáígíí doo ła yáashoohgo adaalyágo biniiná díí tsin naaeeł táá doohódinái tóoł tłaahgoyá adahaazéél áádóó binááádaałtsózí japanese bikéí hódéísdlįįh doo kwiishdęę tsin naaeeł chidí naataí beenágéhé táá yéigo choozįįhigíí wááshindoondęę yáadahónizįįh áádóó éí wááshindoondęę béeso chihi déístąągo bee bidadéízhnish díí tsin naaeeł ninakąąsgo dóó nitságoła adaalyá ła tsin naaeeł adaalyáígíí éí supercarriers wolyé díí tsin naaeeł éí tons adaniiłdas ła éí bitiisgo anaadaniiłdas áádóó kad tsin naaeeł chidí naataí bee nágéhé nidaeełígíí éí łeetsoh yéénidaaeeł áádóó díí biininá áádóó chidí bitoo iinákaainidi biigą áádóó táá toontéél bikáádi naaeeł łééh siláołtsooí téiyá atsáá nidakáá naayéé ákwíí shįį ałąą ádaatéego ndaakai ńtęę ła éí daałchozhgo ndaakai náánáła éí daalghałgo naajéé ńtęę náánáła éí naayéé tsídii danįįh lįįhgo ndaata ńtęę áádóó ła éí naayéé tó biyidi ndaaeeł ńtęę łóó danįįh lįįhgo naayéé łóó naayéé ndaalkaahgo éí bighąąn daninéézgo ndaakai ńtéé kad naashǫii ndaakai átéego naakai ńtęę bilagáana bizaadjí vertebrate wolyé íidąą naayéé ndaakai yęędąą éí míiltsoh nááhai yęędąą nahasdzáán yikáagi ndaakai ńtęę nááná íídąą bílaashdlaí táá doo niilyée da nahasdzáán bikáagi nááná díí naayéé ndaakai yęędąą éí late triassic period dóó cretaceous period bitagi yihah yęędąą kǫh nahasdzáán bikááígíí naayéé hólǫ ńtęę áádóó cretaceous period biyi yihah yęędąą dóó kwiishdęę éí naayéé náádiilyá nahasdzáán bikáádęę ndaałkaahí ádaaníigo éí sǫ adá eeltsidgo naayéé ábisdįįd díí sǫ adá eeltsidígíí éí yucatán peninsuladi łééhyiilwod chicxulub impact ałdó wolyé áłtsé bánitsé hakéésgo éí nidaałkáái adánįįhgo díí naayéé doohahnágaada dooayóniiséékéésda dóó bidił ałdó sikaazgo naakáí áádóó naalkáágo éí díí dooakwiitéídala naayéé éí táá tsįįhgo naaghá nitęęla áádóó ayóniiséékéésgo naaghá nitęęhla áádóó bidił sikaaz hanínígíí éí doobee hózinda bilagáana bizaadjí éí dinosaur wolyé áádóó yihah yęędąą hastiin sir richard owen wolyéego azhi ayiilá díí éí gwíík bizaadęę saad yiiltsiił deinos terrible powerful wondrous sauros naashǫii jinįįhgo wolyé yádiłhił yiiyídí nahosdzáán yináádáłi éí táá ayiidigi nahosdzáán yináádáł tłéhgo tłóodi deigo jideisįįhgo táá ashjąąh yiigááł łééh kilometres miles wootáádi yiigááł áádóó kilometres miles per hour nahasdzáán yináádáł áádóó go nahosdzáán yinádah yádiłhił yiiyídí nahosdzáán yináádáłi éí bílaashdlaí daąłtsąąhdęę ałhiiłnidaalnishgo adeilééh díí éí usa nasa biee łiichi russia rka binááádaałtsózí japanese jaxa canada csa dóó tó wónaanídi bilagáana bikéyahdęę éí łatsahdah ałąąhdęę kéyah hádahasdzo ałhiiłnidaalnish esa naaná brazil bi space agency aeb dóó doohatsíí yáti dineé bikéyah bi space agency ałdó akáanáájáhgo nidaalnish akóndi díí nidiiltégo éí táá sáhdi adooleé yééakáanáájáh naaná tsiiyishbizhí dineé bikéyahdęę ałdó akáh anééhjáh doolééł danįįh nidi táá doo bee baląąh alééhda yádiłhił yiiyídí nahosdzáán yináádáłi éí binidaanish niłchitsózí yihah yęędąą éí bidadeizhnish áádóó éí bílaashdlaí aadi dabiighan áádóó aadi nidaalnish ałdó áłtsé bílaashdlá aadi dadeishnish yęędąą éí expedition wolyéego beewooji áádóó kadi éí expedition wolyéígíí aadi nidaalnish ałnaahókááhgo aadi nidaanish naaná kadi éí táágo bílaashdlaí aadi nidaalnish áádóó expedition góne ałnaasdéígo éí hastąą nidaalnish doolééł áłtsé bílaashdlaí dadeishnishígíí éí biéé łiichii bikéyahdęęgo bił nidaiistá biéé łichííí bizaadji federalnoye kosmicheskoye agentstvo rossii roskosmos éí wolyé russian federal space agency rka áádóó amééwikadęęgo ałdó bił nidaiistá national aeronautics and space administration nasa ns díí átéego jóózhííh yaiishjaashtsoh yihah yęędąą éí beesh bichááiłá íídiiyá áádóó cháá nidakáíigíí ałdó aadi ałhenaakáí hastąągo aadi ałhenaakáí yádiłhił yiiyídí nahosdzáán yináádáłi éí biéé łiichii biyágháhoníkáángo ałnánátahí banatá soyuz dóó progress wolyé áádóó amééwikadęęgo ałdółá ałnánátá orbiter wolyé díí hééł dóó beenaanish aadi neigééh wóózhchįįdi yihah yęędąą éí european space agency esa ariane wolyégo yideidéézhchid kilogram hééł yooyééł spirit éí ałtsó bininaanish ayiilá díí éí sol mission saad sol éí máaz bikáagi anáatááhígíí oolyé nidaałkááhi akwii téígi dayoozhí badéítáá nitęęh spirit máaz bikáagi táá dilyéédgo neeznáá kilometers niilwod tááłai kilometer nidoolwoł hanįįh nitęęh spirit máaz yikáagi nidzitigo máaz bikáagi tsé naaznilígíí nééskáá áádóó máaz bikáagi anoolinígíí ałdó neeskáá spirit binaanish ayiiláígíí éí naaltsoos bikáagi bikidaashį naaltsoos special issue of the journal science wolyéego beenidaneezdé tááchil biyihah yęędąą spirit séí yihiilwod tseebíí nidéízid chééh séí biyidęę hanaalyéédgo áádóó toh chéíhalįįhdi nasaji nidaalnishígíí táá chéí adayiiłįįhdi yas niłtéés go yoołkááłgo bikí adéísdéí séí yiisizįįnidi taa binaanish yiiłįįhgo naaałkááh doolééł woozhchįįhdi go yoołkááł yęędąą táá akééhdi beesh yééholné nitęęh áádóó dishjįgo doo halnéda ahééháshįįh hahoodzodęęgo jet propulsion laboratory jpl wolyéígíí nasa yikáá anjááhgo máazgo ałnáá datááhígíí yiiki dadéízįįh tééh łééchąąí éí naakaii łizhiní bikéyah dóó ásáí dineé bikéyahdi dahólǫ ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí hyaenidae deiłníigo dayózhi ałkídąą tééh łééchąąí ákwíí shįį ałąą ádaatéé ńtęę dííshjįįgóó éí tóó dįį ałąą átéego yidzíí azhą łééchąąíigi ádaníłtso dóó łééchąąígi átéego naakai ndi díí naaldlooshii éí náshdóí dóó mósí dah yikahjį atah daasdzoh tééh łééchąąí éí nihookáá téiyá naakai áádóó éí hooláágóó doo tsinlátahgi ndaaldeeh da nááná éí hóółtseiigi dóó tłoh dahólǫǫgi naakai łeh tééh łééchąąí éí táá ałtso daałghałgo naakai ła éí dííłdzid téiyá deilghał náánáła éí naaldlooshii haalzheehgo naakai nááná éí doo naaldlooshii bitsį téiyá deilghał da naaldlooshii bighaa dóó bitsin ałdó deiyą yęędąą éí tó wónaanídi bilagáana bikéyahdi dóó eeaahjí tónteel nahósádi daahijoogąą akwiishįįh kéyah bił hadahaasdzodęę bisiláołtsooí nidaazbaah bééshbichahí dóó ááji dazlįígíí axis daalyéígíí bił dahójoogąą áádóó ła éí allies daalyéigo dahiikáí nitęęh áádóó damiiltsoh siláołtsooí nidaazbáá díí átíísgo kwíí téigo siláołtsooí nidaazbáá naaná iidąą ałkijiijééh yęędąą táá ałtso economy industries dóó scientificji ééhózhinígíí ałtso nidéítą hódinǫǫnééł biniiyé akéh dajididoolééł biniiyé naaná míiltsoh bílaashdlaí daneezná iidąą daahijoogąąígíí biniiná ayiisígíí éí bílaashdlaí doo siláołtsooí danilííhnígíí daneezná áłtsé ałkijiijééh yęędąą éí biniantąątsoh biyihah yęędąą bééshbichahí bisiláołtsooí poland yiikijééh áádóó tóta dineé bikéyah dáághahii dóó tó tá kéyah dineé toohonanidi kéyah dayótąąígíí bidineé ałdó akááííjééh naaná belligerants bisiláołtsooí ałdó iináneekáí díí éí marco polo bridge incident áhótįįh dóó bikéédoo naaná amééwika éí pearl harbordi bikidah azná niłchitsoh yihah yęędąą ahótįįhdi doobikiji iinádiikáí binááádaałtsózí akidaazná biéé łiichi dóó wááshindoon bikéyah ashdládiin áłhiihdidzoígíí éí akáá hakáí superpowers déíłnihigíí áádóó allies akéda deesdlįįh dóó bikijį éí nahasdzáán bikáagi kéyah naaznilgo ałhidadiidzooígíí woolyégo aalyá áádóó yéigo ánaa náhódoolééłda biiné áádóó dooakwiitéigo ałkináji doojááhda biniiyé aalyá naaki góne yéigo daahijoogąą yęędąą doobikijį ałdó decolonization woolyégo beedadéézhnish asiadi dóó naakaii łizhiní bikéyah bikáádi chééh digháhii dóó tsisteeł éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhii testudines deiłníigo deiyózhí áádóó éí nahasdzáán bikáagi táadi neeznádiingo daatsí ałąą ádaaté chééh digháhii dóó tsisteeł éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí dóó honeezkazgi ńléidi éí ádaadin nahateiitsoh bikéyah beałníigi éí dó doo dahólǫǫ da chééh digháhii dóó tsisteeł éí tábąąhgi dóó nahoditsǫ dahólǫǫgi naakai łeh ła éí hóółtseeiigi dahólǫ ałdó áko ndi díí éí łeeyidi dóó nitátah dahináa łeh tsisteeł naazísí da nááná ła éí tónteel biyi nidaałkǫǫ ałdó chééh digháhii dóó tsisteeł éí táá ałtso bitsa dahólǫ díí bitsa éí tsin bee ályaa áádóó éí tsisteeł bíígháántsin áté bitsa éí ntłiz łeh ła tsisteeł éí bitsa yilzhólíi ndi nááná éí bijáád doo nineez da táłtłáahdi tsisteeł nidaałkǫígíí bijáád éí łóó bigaan yee naałkǫí ndahalin chééh digháhii dóó tsisteeł éí biwoo ádaadin ła éí bidaa tsídii bidaa ndahalin náánáła éí bidaa nineez dóó naashǫii bidaa ndahalin chééh digháhii dóó tsisteeł éí bijéí yilzólii dahólǫ áko éí níłchi yáátéehii o bił ańdaashiłgo naakai nááná éí biyęęzhii tábąąhgi łeeh deiłchį chééh digháhii dóó tsisteeł ła éí daantsxaa táłtłááh tsisteełtsoh éí hastąądi adéeseez áníłtso náánáła éí táá díkwíidi asdzoh téiyá ádaníłnééz chééh digháhii dóó tsisteeł éí daałchozh dóó daalghałgo naakai tłoh dóó tsin bineestą deiłchozh sǫ łóó dóó dííłdzid dóó łeeyi chosh deilghał łahda chosh bikágí ntłizí dóó chil bináá deildeeł ałdó táłtłááh tsisteełtsoh éí jélii łóó téiyá yilghał ła bílaashdlaii éí chééh digháhii dóó tsisteeł bilįį ádeiłįįgo yaa ádahályą nááná chééh digháhii dóó tsisteeł bitsį yitsąądóó chiyáán ádeilééh ayóo łikan jiní áádóó binááádaałtsózíidi dabikéyahdi kéédahatínígíí éí tsisteeł bitsąądóó azee ádeilééh ałdó naakaii bikéyahdi kéédahatínígíí éí chééh digháhii bikah yitsąądóó tłah ádeilééh díí éí crema de tortuga deiłníigo dayózhí naashjéii dóó naałaashii éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhiikehjí araneae daolyé áádóó éí nahasdzáán bikáagi dízdiindi dimíílgo da ánéeląą ałąą ádaaté naashjéii éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi éí ádaadin tónteel biyi éí ałdó doo dahólǫǫ da tónteel naashjéii éí doo araneae daolyéhíjį atah yisdzoh da naashjéii dóó naałaashii éí táá ałtso bijáád tseebíí nááná éí bijéí yilzólii dahólǫ áádóó éí bitsee dóó bidee ádaadin naashjéii éí bitłóól ádeiléeh łeh ła éí bitłóól ádaadin ndi naashjéii bikágí éí káítin wolyéhígíí bee ályaa áádóó éí binááłání mdash ła éí bináá hastą náánáła éí bináá tseebíí naashjéii éí chosh deildeeł łeh naałaashii danilínígíí éí naaldlooshii yázhí naastsǫǫsí da naashǫii da deilghał ałdó tóta dineé bikéyah éí tsinsitą dikąągo áníłtso ánéeląągo bílaashdlaii áadi kéédahatį díí éí góó yihah yęędąą diné daólta náhookǫsjí bitsiigha łichííí bikéyah hahoodzooígíí éí kéyah dah naaeeł bikáagi hahoodzo náána bitsiigha łichííí bikéyah éí łáhjigo biłhahoodzo díí ałąą hadahaasdzo áádóó táá ałąą biwááshindoon hólǫ áádóó tónteel éí kéyah dah naaeeł binaazyį tónteel eeaahjigoígíí éí atlantic wolyé áádóó náhookǫsjigo éí north sea wolyé náána shádiááhjigo tónteelígíí éí english channel wolyé áádóó tónteel bitsiigha łichííí bikéyah dóó tóta dineé bikéyah bitági siyínígíí éí irish sea wolyé tónteel english channel biyaagi tó bitłaahdi éí tséna naatiin díí éí dáághahii dineé bikéyahjigo naatiin atiin éí channel tunnel wolyé tóta dineé bikéyah éí dįįgo ałąą hadahaasdzogo dahótą england ałnánoodǫǫz dineé bikéyah wales dóó náhookǫsjí bitsiigha łichííí bikéyah díí ałąą hadahaasdzooígíí éí parliamentary system wolyéego biwááshindoon yee naalnish áádóó tóta dineé biwááshindoon éí london hoolyéedi kin dah shijááíidi bił hazą áádóó dįįgo ałąą hadahaasdzooígíí biwááshindoon éí belfast náhookǫsjí bitsiigha łichííí bikéyah cardiff wales áádóó edinburgh ałnánoodǫǫz dineé bikéyah tóta dineé biwááshindoon ałdó constitutional monarchy bee hólǫǫgo naalnish áádóó kwįįn elizabeth ii wolyéego natáanii nilį head of state deiłní beehai dinéi bikéyah éí diką tsin sitą aniiłtsoh km áádóó aneehląąh beehai dinéi dabighan díí éí biyihah yęędąą bílaashdlaí daltá yęędąą beehai bikéyah éí gi bił hazą beehai dinéi biwááshindoon éí beehaidi bikin siniil táádi ayiisí beehai dabighan beehai bikéyah bikáago éí naazhǫǫshłá dayiiłyeedi naazhǫǫsh éí apache nugget casino wolyé beehai dinéi bikéyah éí dibé ntsaa hahoodzo yootó hahoodzoji halgai hóteel hahoodzoji akałii bikéyahji áádóó kansas dóó nebraska hoolyéeji nidadi nééh nitęęh áádóó díí éí táá doo naakaii dóó bilagáana nidahanééh yęędąą beehai dinéi kédadlééhgo dabighan nitééh áádóó nidadilzhágo éí jádí bįįh áádóó ayání yiikáá nidadilzhá nitęęh beehai dinéi chidabidishjiish doo bikijį éí naakigo ałtsá dahazná ła beehai dinéi dził yiidahiináígíí éí ollero wolyéego beebidoozhí naakaii bizaadjí éí ashtłish asaa adéíłįįhniígíí jinįįhgo oolyé beehai bizaadjí éí sai tinde wolyéego dabizhí díí éí séi dinéi éí doodaii éí dził dinéi jinįįhgo oolyé áádóó ła naakaii táá díí dziłji beehai dinéi dabighanígíí éí hoyeros deiłnįįhgo dayoozhí saad hoyeros éí dził biyiidi teeh diné jinįįhgo oolyé beehai dinéi dziłdi dabighanígíí éí kédadidlééhgo dabighan áádóó ashtłish asaa adéíłįįhgo dabighan naaná bikin naaznilígíí éí kiisáanii bikin nahalingo naazniilgo adéíłį nitęęh hastąągo ákwii téigo siniil nitęęh naaná ła beehai dinéi éí táá níbaal yiidabighan áádóó halgaigo táádadi nééh díí beehai dinéi éí kozhan daalyé beehai bizaadjí naaná naakaii bizaadjí éí llanero wolyéego dayoozhí díí éí taadi ayání hadaalzhééhgo táádadi nééh tséébiigo ákwii téigo táádadi nééh nitęęh beehai dinéi éí kiisáanii kéhgo asdąą yéídaałį tsaa alįįhgi éí ayoo bee beedahódolzin naaná yoo tsózí yee nidaachąąhígíí ałdó bee beedahódolzin naaná agaanstsiin biki naatinígíílé ałdó adéíłį áádóó táádi yee nidanéigo yéí bee dahódoolzin díí dilní éí bilagáana bizaadjí apache fiddle wolyé dilní dziłghąi adéíłįįhniígíí dziłghąi bizaadjí éí tsii edoatl tsin adooááł wolyéego dayoozhí beehai bizaad éí athabaskan languagesjí atah yiisdzo áádóó biyaagi ałtsá naanásdzo díí éí apachean languages wolyéego ałtsá naanásdzo táago dasdzo díí western apache eastern apache áádóó naabeehó bizaad éí doodaii éí southern athabaskan ałdó wolyé beehai bizaad éí eastern apache bizaadjí atah yiisdzo táago eastern apacheji dasdzo díí éí beehai tsétah chíshí áádóó halgai hóteelji chíshí dziłghąi naashgalí áádóó chíshí bizaad éí western apacheji bizaadjí yiisdzo díí saad yee yadaałtíígíí éí asdąą ałyeełtéígo dadiitsá áádóó łágo éí saad dooałhééłtéígo dadiitsáda saad yavapai éí ayóyaałtigo yadiiłtí dineé oolyé naaná saadígíí ałdó jóhonaaéí jóhonaaéí dineé oolyé akondi yuman bizaadjí éí haaaah nahosahji dineé kédahatííni jinóoh oolyé dilzhíí dineé éí nidaalzhéé dóó adooleé chil nidahádlééhígíí ałgąą adéíłįįhgo dabichiiyą nitęęh naanáłá éí ałtsiisigo naayízí naaołí dóó naadąą kédadi dlééhgo dabichiyą dabighán nitęęh naaná dilzhíí dineé tolkepaya daalyéígíí éí dookédadi dlééhda díí éí adooleé nidaiiniji binidanishgo yééaki nidadi kai quechan dineé kééchan dineé yuma yuman kwtsan kwtsaan yééadadoojiígíí éí adooleé beedahólǫgo yanidaiiłni nitééh naaná chil bineeshchii áádóó nidiyiili binaa dóó tsaszi bihaskaan ałdo dabichiyągo nidakai nitééh tsáászi bihashkaanígíí táá yéígo dabichiyągo yanisiidakees nitééh díí hashkaanígíí éí datéés łééyigoya adahasdzą adaalyágo áádóó éí táá aadi ashté naazniilgo adaalné haigo iinda dahdą astééda niilįįhgo naaná atsį éí bįįh gah gahtsoh dóó tsídii bidee hólónígíí quail déíyągo nidakai nitééh áádóó łóó ałdó hádayiiłííłgo deiyą nitééh dilzhi dineé bighan éí tsin ałhiidahastǫgo yiidabighan nitééh bilagáana bizaadjí éí huts wolyé naaná dilzhíí dineé bizaadjí éí uwas wolyé ocotillo aakotiio bitsin beeadaalyá áádóó shįgo éí biki daazbaal áádóó biyaadęę éí táá yaiichigo adaalyá haigo éí biki daasti nibaal nahalingo ła dilzhíí dabighan chil dóó tłoh bee dahashjoolgo bee hooghan adaalyá áádóó ła éí tsáászí bitąą bee adaalyá naanáłá dilzhíí dineé éí bighan łéézh bee dahiishjáá áádóó ła éí tsé biidaaąąniígíí yiidabighan éí doodaii éí anaasází bikin yiinida beehah dilzhíí dineé éí táá dikwiiigo tádadinééh nitééh biniináígíí éí chiyąąn to bigháhigo tádadiinééh nitééh dilzhíí kwevkepaya wolyéígíí téí táá nitsáágo nitádadiinééh nitééh áádóó shįgo ałdó dilzhíí nitsáágo ałhiinidéíka nitééh áádóó éí ałtsá nidaanééh nitééh dilzhíí dineé éí choooł tsin éí doodaii éí naadąą bitsąądęę dilzhíí dineé haazlįį danííhgo badahané díí éí kéyah alyáá yęędąą áádóó díí éí montezuma well bigáádi ákwii téigo dilzhíí dineé haazlįį akondi nidaałkaai adaniihgo éí dilzhíí dineé patayan bitsąądęę yiikah áádóó éí too nilįįniígíí tó ntsósíkooh bitsąądęęgo nidahazná ad biyihah yęędąą ákwiidzági áté dani nidaałkaai dilzhíí dineé wipukepa dóó yavapé wolyéígíí éí góóhníinii dóó waalibéí dineé yiiłchooni daniilįįh nitééh łahdi áádóó chódaholįįhgo dabighan áádóó táá doo ałchį nidaazbaada dilzhíí dineé wipukepa dóó kwevkepaya wolyéígíí éí ałchooni daniilįįh nitééh naaná dziłghąí ałdółádi yiiłchooni daniilįįh łééh díí táá táágo naakétłáhí kétłáhí dineé anaa déíłnii nitééh áádóó ałchį nidadibaah nitééh akóndi dziłghái dóó dilzhíí diné nidabaahgo tsiiłgo akidanidaałjá nitééh áádóó naakétłáhí kétłáhí hosh aditsahiitsoh bineestą nidayiilá yiniiyé dilzhíí dineé bikéyah yiikijigo nidadiinééh áádóó táá éí biniiná anaa nahódlééh nitééh akéédi dilzhíí dóó naakétłáhí kétłáhí ałchį ałchį nidaazbaaígíí éí biantąątsózí biyihah yęędąą bilagáanaji éí colorado gila river alliances yiiłniigo yozhí díí éí anééląąhgo dilzhíí quechan dóó mohave dineé nidabaahígíí ałhiikaigo naakétłáhí kétłáhí yiichį yiichį nidaazbaa díí éí pima butte kétłáhí bitsé biighádi ahótįįhdi įįdąą naakétłáhí kétłáhí biké hódeisdlįį áádóó éí bikijį iinda naakétłáhí kétłáhí wááshindoon bisiláołtsooí bibeeeldǫǫh dóó bilįį badaiisniilgo iinda mohave dóó quechan yiké dadeisdlįį dilzhi dineé áádóó táá binizingo kédahatí bilagáana doo bitaa hólǫ go kóndi bilagáana binaalyéi danedeihiígíí chódayoołį díí éí łįį naniilkáádigi kédadiilyé biłnaanish beenaanishí áádóó beeeldǫǫh bilagáana bitsąąhdęę danedeihiígíí chódayoołį naaná oodlaniji binaantin ałdółá dayoosdląąd biyihah yęędąą áádóó biyihah yęędąą łóódtsoh nidaasnii áádóó bigháágo dilzhi dineé bitsiis adein dazlįįh naaná nidadiibahgo ałdó łahgo átéego adaaałį daazlįįh áłtsé éí doo naaldloohshii doo deinįįhda nitęęh áádóó bílaashdlaí ałdó dooyiisnááh andayiilįįhda nitęęh naakétłáhí kétłáhí yiikijigo nidadiibahgo bílaashlai yiisnááh andáyįįhígíí éí naalté nilįįhgo nahaniih naakai bichį díí éí naakáí dinéi bikin naazhjáágo bílaashdlaí nidahaniih áádóó éí biniidiná adooleé badahaaniił naaltsoos saani guadalupe hidalgo treaty wolyéego hadiilyá doo bikiji wááshindoon bisiláołtsooí dilzhí dineé bikéyahji chídahanééhgo yanidiikai biyihah yęędąą éí óola hadeilįįh ahééháshįįh hahoodzodi iidąą bilagáana akwíidi mííl shįįh chidahazná dilzhí bikéyah bikáágo ákwii téínidi dilzhíí dineé doo bilagáana yitááji nidakaidaniitęęh tááchil biyihah yęędąą éí dilzhíí tolkepaya wolyéígíí aadęę hastiin naagáágo quashackama wolyéego hoozdo hahoodzoji bitsį yishtłizhii biłnaanish yadahnahaaztąąniígíí yiiłałhiikáí díí éí bilagáana hastiin charles poston dóó naakétłáhí dineé moháábii dineé dóó chemehuevi dineé yiiłałhiikáí áádóó éí ałhiiłnaanish dóó chiidahojoolįįh doolééł biniiyé díí éí fort yuma hoolyédi kin dashijááidi ahótįįhdi kóhnidi díí ałgáádeitáániígíí éí wááshindoondęę doo naaltsoos bikíniiitąąhda wááshindoondi bee hazáanii ádeiłíníígíí doo yeelą daaslįįhda akóhnidi díí ałhadeetáánígíí bilagáana dooyiikédahoołįįhda áádóó bilagáana dilzhíí dineé nahji adahiidoonééł danįįhgo yiniidahóáah áádóó wááshindoongo ałdó ákwiitéigo naaltsoos ninahdeiłtsoos naaná náshdóí bikooh binaaltsoos hahiindeiígíí arizona miner wolyéígíí bikáagi díí átéego naaltsoos bikáagi saad dashijáá ałtso naaztséédiji téiyá yáátééh tsįįłgo alyáágo téiyá hastiin braatz wolyéígíí bahané niłchitsoh yęędąą éí fort whippledęę siláołtsooí dilzhíí yavapé wolyéígíí yiikidahiiznágo dilzhíí dįį tsáhdahgo naaztséédi áádóó tsootsiidgo éí bealdǫǫh bika habiizkaal áádóó yas niłtéés biyiiyi yiidziił góne éí siláołtsooí fort whippledęęígíí dilzhíí dineé yiikidahiizná naaná áádóó iidąą naadiin tséébii naaztséédi áádóó dilzhíí dineé binaataanii hoseckrua dóó hastiin john dunn séésgįįh hastiin john dunn éí wááshindoondęę bitsį yishtłizhii yiiłnaalnishí nilįįhgo yiniiyé naagáá nitééh áádóó táá doonizáá nahalzhííshi dilzhíí dineé binaataaniiłá séésyįįh áádóó éí biniiná hóóchįįdigo dilzhíí bilagáana tsin naabąąs yéédeikááigi yiikida hiizná áádóó éí ahótįįhdi doobikiji atiin dadeilkáál áádóó éí wááshindoon bisiláołtsooí adadiinįįhdi táá ałtso dilzhíí bitsį daashtłizhígíí danilįįhígíí éí anaa danilįįh áádóó ałtsó nááztséédigo téiyá niłchitsoh biyihah yęędąą éí hastiin colonel george crook wolyéego dziłgąi nidaałkááhigi chóyoosįįhdigo dilzhíí hastiin kwevkepaya wolyéego hainééztąą áádóó tsékooh salt river canyon hoolyéedi tséáán góne nidabiilkááhígíí yikidaskai bilagáana bizaadjí tséáán skeleton cave wolyé díí hastiin kwevkepaya éí bilagáana yikiji nidibaago hóółchįįhdi niłchitsoh go yoołkááłgo hastiin captain william brown dóó neeznaadiin naakétłáhí kétłáhí nidaałkááhi hastiin kwevkepaya doo dilzhíí bikéínidakaiígíí yikidahiizná áádóó aadi dahééldon áádóó bee aldǫǫh bika tsé bitsáh dahaaltááłígíí dilzhíí ákwiiné nidaniitinígíí naaztséédi áádóó tsé bidááhdęę éí siláołtsooí tsé adaadah yiismaas dilzhíí tséya nidanitįígíí yiikiji ałtso biki déísdeigo éí táá naadiin dilzhíí yiidzii łáhji éí ałtso naaztséédi áádóó dadziiígíí éí camp grantdi awáalya nahaaztáágo alyá áádóó éí dilzhíí dineéłágo nidahkáígíí wááshindoon bisiláołtsooí yichi ááhooshtįįh díí éí kin camp verdedi yiikáí tąąchil go yoołkááłgo dilzhíí wááshindoon yaadahdeistąą dilzhíí dineé dóó dziłghąí dineé binahaasdzoígíí éí camp verde reservation wolyéego aalyá dilzhíí dineé tó yanidaaazgééd dadáákéhgo áádóó éí akǫǫ tó bee nidaąnyéézh biniiyé áádóó ashdla tsin sitą anzááhgo tó yanidaaazgééd km áádóó bilagáana bikéhgo nidaanishígíí dóó táádi bilagáana bitsį yishtłizhii yiiłnidaalnishígíí doo bił yáadahtééhgo wááshindoongo naaltsoos hádeidiilá dilzhíí dineé yikiji danilįįhgo áádóó camp verde reservationgi kéyahígíí bilagáana badeitąą áádóó woozhchiid biyii dilzhíí dineé ałgááni bidéélkáádi áádóó éí san carlosgo bidinéélkáádi tsin sitą anzáádi camp verde dóó san carlosji km neeznaadiin dilzhíí dineé neeznáá bidinoolkááłgo dilzhíí dineé náshdóí bikoohji bikéyahígíí éí biyihah yęędąą kéyah banideitą áłtsé éí kéyah acres aniiłtsogo banideitą m díí kéyah éí fort whipple siąąh nitęęhígíí dilzhíí kéyah banideitą áádóó biyihahgi éí kéyah acres aniiłtsogo km kéyah binaaneidzo bitsį yishtłizhii san carlosjí kéédahatínígíí éí dziłghąí white riverjí kéédahatínígíí yił ké daahidiníí dóó táá ałah táá bí bizaad nilínígíí ałdó yee yádaałti díí saadígíí éí athabaskan languagejí southern athabaskan language atah yisdzoh bizaadígíí éí táá kasdąą diné bizaad bee yááti nahalingo táá bí bizaad nilínígíí yee yádaałti dziłghąí dził łigaiiji kéédahatínígíí naaki dah shijaa cibecuedi dziłghą dahikááhígíí saad cibecue éí naakaii bizaad bitsąądęęígíí áté dziłghąí bizaadji éí dishchíí bikoh nííhgo oolyé san carlos apache éí tsékáádn daalyé dziłghąí bizaadji tonto apache daalyéhígíí éí dilzhęé daalyé saad tonto éí naakaii bizaad áté dooahaalyąąhgo oolyé táá dziłghąí nidi ákótéego daboozhí southern tonto apache dahiikááhígíí ákwíigo shįįh dahiikááh nitęę łáhji dziłghąí dahiikááhígíí éí bizhí doo bił bééhózin da doo hólóodǫ ishjįgo ashdlago bizhí doo beehózinda dilzhíí dineé éí dziłghąí yiiłtááh nidanééh nitęę tááłáí áádadinééh łééh nitęę hooda hólįįhgo kéedahatį nitęę bilagáana dóó naakai łįį bił nidadiijááígíí éí doo bił béédahózingo yavapai apaches éí doodaii éí yuma apaches déíłníí niięęh naan dilzhíí tó ntsósíkooh yiikijigo kéédahatínígíí bilagáana bizaadji yuma apaches éí doodaii éí mohave apaches déíłníí nítęę dziłghąí bikéyah fort apache indian reservation wolyéhígíí éí hoozdo hahoodzo biyidi hadoodzo kéyahígíí éí diką tsin sitą áníłtso km dziłghąí bikéyahdi kéédahatínígíí éí biyihah yęędąą bílaashdlaii daaltá chílwozhgi kin siniilígíí éí atisgo áníłtsoh diłghąi bikéyah bikáago éí ńdíshchíí yiiláh tsii dził biyaadii dziłghąí bikéyah haadzo naaná dził łigaii éí ałdó dziłghąí bikéyah bikáagi sią ziłígíí éí anzaadgo adeiseez m dadéízaah dziłghąí bikéyah bikáago éí daiinish díí éí sunrise ski resort nizhdadilzhó bił hazą hon dah resort dóó casino naazhǫǫsh bił hazą fort apache historic park apache cultural center dóó museum áádóó kinishba ruins kinłibá anaasází bikin néélįįhgo biłh aaąą dziłghąí bikéyah san carlos apache indian reservation wolyéhígíí éí hoozdo hahoodzo biyidi hadoodzo kéyahígíí éí diką tsin sitą áníłtso km biyihah yęędąą bílaashdlaí daaltá yęędąą éí ánéeląą bílaashdlaí kéédahatį biyihah yęędąą éí kéyah haadzo kin sengaa wolyéego dashijááígíí éí atiisgo anaałtsoh kin tsé dootłizh wolyéhígíí éí sengaa bininiil daiinishígíí éí apache gold casino naazhǫǫsh bił hazą san carlos apache culture center dziłghąí biculture center bił hazą tó bikáagi tsin naaeeł taahaniił san carlos lakedi áádóó nidaazhééhji ałdó bee béeso alįį dziłghąí bikéyah tonto apache tribe wolyéhígíí hoozdo hahoodzo biyidi ahoodzo kéyahígíí éí acres m áníiso anééląą bílaashdlaí kéyah yikáagi dabighanígíí áádóó ánéeląągo éí binaaltsoos dahólǫ tonto apacheji anéeląągo éí tonto apache bikéyah yikáá dabighan tonto apache tribe kéyah haadzooígíí éí ndzistsooí bee woojiígíí bigháágo ahoolyé naazhǫǫsh mazatzal casino wolyéego siánígíí éí naanish nitságo yilwoł áádóó chidí bitoo ałdó łá bá adahazą kéyah bikáagi diishjįdi éí akwííshįįdi mííl bílaashdlaí chá niidakaiígíí tsékohgoya adadakáá díí éí aadi táágo adahiilį déínééłį yiiniiyéí góóhníinii dineé éí bidaháaazti tsékohgoyá dóó bidago kéídahatííhgo tseebidi neeznadiin doo biah naaháí tádadinééhgo shįgo dóó dąągo éí bidaháaazti tsékohgoyá kédadidlééhgo dabighan áádóó haigo éí tsé biidago dabighan dóó aadi nidaalzhéégo nidabeehai yihah yęędąą éí wááshindoondęę kéyah yahadéízdzo havasupai indian reservation wolyéego díí kéyah éí acres km aniiłtsohgo díí éí bidaháaazti tsékohgoyá áádóó biyihah yęędąą éí acres km aniiłtsohgo kéyah banadéídzo akógo kéyah nitsá silįį kadi éí góóhníinii dineé kédadilééhgo dabighan áádóó chá niidakaiígíí ałdó bitsąądęę béeso alį bílaashdlaí daaltá yęędąą éí aneeląąh góóhníinii kédaahtįlá áádóó naakidi neeznaadiin anééląąhgo éí góóhníinii yéíadadooji góóhníinii biwááshindoon éí baandaiiniiłgo danahaaztą naaná naatáániishchíín bureau of indian affairs bia éí siláo biłdaiinishji yiki déízįįh áádóó indian health service wolyégi éí azéé ąlįji yiiłnidaalnish áádóó góóhníinii biwááshindoon éí atiisgo banidaanish naaná wááshindoon biprograms ałdó dayiyééł yéédi áádóó chá nidakaiígíí tourist biłnidaanishji táá nitsaago banidaanish góóhníinii bizaad éí upland yuman dialect wolyéígíí áté áádóó hastąądi neesnaadiin bílaashdlaí yééyadaałti díí éí góóhníinii bikéyahdi dabighan áádóó táá ałtso góóhníinii bizaad yééyadaałti naaná góóhníinii bizaad éí waalibéí dineé bizaad asdąą bił ałhééłté áádóó dilzhíí dineé bizaad ałdó asdąą bił ałhééłté akó ndi táá ałąąh áté áádóó góóhníinii bizaad éí naaltsoos bikáagi nahashjáá áádóó naaltsoos bikáá adaalyágo beenidaniidéí akó ndi góóhníinii waalibéí dóó dilzhíí dineé táá ałąąh dahiikáá góóhníinii bikin éí havasuuw wolyé góóhníinii bizaadjí díí kin dashijááígíí éí bidaháaazti tsékohgoyá shijáá áádóó góóhníinii bikindi éí góóhníinii biwááshindoon bikin naazniil áádóó aadi éí bílaashdlaí dabighan góóhníinii bikin bichí atiinígíí éí atiin iildeezh route bikáá doohółda adiilwó áádóó atiin iildleezh bia indian road wolyéígíí bikáá hółoolwołgo tsin sitą anzaadi hółnaalwó áádóó éí tsé daji hółnaalwó aadi éí hualapai hill top hólyé áádóó éí tááni atiin éí doodaii éí łįį beego téiyá tsin sitą anzaadi km naaná bikáá naoobaałi beego ałdó adajiigáá góóhníinii bikinji góóhníinii bikindi éí kin siniil áádóó chiyaan dadą bahoghanígíí aadiła siąąh díí éí café wolyé áádóó naalyéi bahooghan ałdó aadiłá hólǫ áádóó oodlaani bichurch ałdó aadi akwiishíí siniil naaná oltá ałdó hólǫ aadi adahiilį navajo falls wolyéígíí éí góóhníinii binataanii beewojí adoo díí éí ałtse adahiilį díí adahiilį biyaagi tó danaazyįįh áádóó chá niidakaiígíí biłdanizhónigo yiinidaałkǫ łééh díí adahiilį éí adeesééz ąnzaagoyá adahiilį m biąntąątsózí biyihah yęędąą éí doodahgo nidahostąągo tó chéélwod áádóó adahiilį navajo wolyéígíí ałtso yideijiizh naaki tsahdah ałhééiilkidji tó ałtso hołchxǫ díí éí naaltsoos bee nidaneezdei niiyoodi naaltsoos bee nidaneezdei new york times wolyéígíí adahiilį havasu falls wolyéígíí éí naaki góne adahiilį áádóó díí adahiilįígíí éí chá niidakaiígíí yichį ałnaadakah áádóó adeisééz ąnzaagoyá adahiilį m díí adahiilį biyaadi éí tó danaazyįįh áádóó díí tó danaazyįįhígíí binaago łezh mineralize adadzah biyihah yęędąą éí yéigo nidahostąągo łézh mineralize adahdzáyęę bił iiléél áádóó dadéístłin yazhi daniilįįhgo andaalyá tó danaazyįįh biniiyé naaná chá niidakaiígííłá adahiilį yiiné andaałkóh aad ałtsiisigo danahastą táá ayiidigi éí bikaa adááni naalniil adoo camp ground ałdo hólǫ biighádi díí éí tsiis biyáági adahiilį mooney falls wolyéígíí éí táá góne adahiilį áádóó díí adahiilį éí d w james mooney bee woji díí hastiin éí biyihah yęędąą éí minerals héígéédigo binaanish iiłįįhgo naalnish nitééh áádóó akwiishííh yiiltégo mineral hadeigéédigo binidaanishgo nahónaadi áádóó naas hodeishjiizhgo danaadiiná díí éí adahiilį mooney fallsjigo áádóó éí aadi minerals hadeigéédigo bininaadanishgo nahónaadi áádóó nitééhłá nidaalnishígííłá atiidzá áádóó éí hastiin james mooney wolyéígíí hastiin atiidzáígíí bigáádęę yiyiistó áádóó déídiiłjiidi tsé bąąhgodé nitééh tsé yąądęę yiił adahchéé tłiizh adahiilį mooney falls wolyéígíí éí tsin sitą km ąnzaad góóhníinii bikindęę áádóó adeisééz anzáádgoyá adahiilį m adahiilį biighágoyá tsé bąąhgoyá adahóti adajinééhgo éí táá bichi nahwiintłáh dóó táá bajiistigo téiyá mąii deeshgiizhnii dinéi bizaad éí kiowa tanoan languagesji atah yiisdzo áádóó dįįgo ałtsádzo díí ła yiisdzoígíí éí jemez éí doodaii éí towa wolyé dííshjįgo anééhląą téiyá bílaashdlaí mąii deeshgiizhnii bizaadjí yádaałtí áádóó mąii deeshgiizhnii bizaad doo bikéalchígo beehaząąh bahóchįgo bá nitsá hakéés ła naabeehó ákwii téigo dayoodląąh naabééhó bizaad doo bikédoolchíłda dáánįgo yéí háadadzí kin mąii deeshgiizh wolyéígíí éí táá mąii deeshgiizhnii dinéi biwááshindoondęę bikí dadéízįįh áádóó yiiyoołwoł naaná táá akwéíi bee hazáanii aalį mąii deeshgiizhnii biwááshindoon éí bibéésh bąąh dah siání hólǫ áádóó naakigo bi lt governor hólǫ ła lt governor éí táá akwéíi kin mąii deeshgiizhgi yaahólyą áádóó ła éí kin pecos village of pecos pueblo of pecos wolyéígíí yaahólyą áádóó mąii deeshgiizh bisiláo ałdó akwéíiłá hólǫ áádóó éí táá mąii deeshgiizhnii kéhji adoolée bahwįįntįgo éí táá ałkidąą mąii deeshgiizhnii kéhgo binaatáanii danidiin bįįhígíí kéhgo adaałį díí éí nidahaałíhigi yádahnáhaztąígíí hólǫ áádóó éí naatáaniiji yádah nidiinbįįhígíí hólǫ áádóó naabaahiiji yádah sidahígíí áádóó bikéí góne dasidahígíí hólǫ díí éí ákwii téigo mąii deeshgiizhnii dinéi biłhóząąh dííshjįgo éí mąii deeshgiizhnii dinéi bikéyah acre aniiłtsó mąii deeshgiizhnii dinéi bahané éí hua na tota hoolyé dooyiikai áádóó éí kad kéhótįígíí nidahazná dííshjįgo éí akwéíi caón de san diego region dahałní biyihah yęędąą éí naakáí łibáí yootó hahoodzoji ché kai íidąą mąii deeshgiizhnii dinéi bikin nitságo siniilgo áádóó bílaashdlaí kédahatįígíí ałdó toh ahwiiyóogo dabighan mąii deeshgiizhnii dinéi bikin adéíłinígíí éí binaago tsé nitéélgo binidas tłin áádóó ákwiida tsin sitą anzáádi kin ałtsąą siniilgo adaalyá áádóó kinígíí éí dįįgo ałkí danaazniilgo adaalyá łahgo kin nahastąągo siniilgo hadeilįį díí ła kin naaznilígíí éí tsáá adaałtsiisí dííígíí éí nidaazhééhgo chooį áádóó ła daakéhdi nidaanishgo ałdó choodaį naaná ła éí mąii deeshgiizhnii dabikin yéigo danitságo naazniil díí éí tááni nahah biyí dahooghan áádóó íidąą ałdó mąii deeshgiizhnii yoonidaabágo beebeedahódiilzin éí biniiná ładęę kiisáanii nidabókígo akáanajááh nitęęh saad hólǫǫgo éí doodaii éí anaa hólǫǫgo naakáí łibáí nidahazná yęędąą anéílą mąii deeshgiizhgi bílaashdlaí kédahótį ákwii téigo naaltsoos bikáagi bikéaschį áádóó kwiishdęę nahwii déíshzhiizh doo éí mąii deeshgiizhnii dinéi anéíląígíí yaaadi néísąąhdi díí éí tahoniigááh dóó łóódtsoh dabighąą naaná anaa nidahádlééhgo ałdó mąii deeshgiizhnii bidinéi nidabidis tseedi áádóó mąii deeshgiizhnii dinéi ałgháá niilkáád díí éí tááłáígíí niilkáád áádóó éí dishjįgo táádi akwéíi dabighan mąii deeshgiizhnii dinéi éí ashtłish asaa adéíłįįhígíí beebeedahódilzin díí éí nahasdzáán bikáágo ákwii téí átéego beebeedahódilzin ashtłish asaa ákwiishįįh ałąąh adaniłtsógo adéíłį áádóó ałąąh adanólin akǫndi mąii deeshgiizhnii ashtłish asaa adéíłįįhígíí éí asaaígíí ashtłish łizhiní dóó dalchíígíí beeadalyá black on red dóó black red on tango adéíłį naaná taa dooleé ałąąh niki nidaashchąągo adéíłį naakétłáhí dineé éí tó díkǫzhí bibąąhgo kéhatįįhgo naakáí łibáí bitáá héézná díí éí tseebíígo kin naazniil nitęęh dįįgo kin bizhíígíí éí kina equituni uturituc dóó sacaton wolyéego naakáí azhí adayiilá naakétłáhí dineé adanįįhgo éí hohokam anaasází hohokam bitsąądęę yiikáá danįįhlá saad hohokam éí oodham bizaad áté táá nihééałtsé ąąnda haskáí jinįįhgo oolyé dabizází naakétłáhí dineé éí tooh díkǫzhí tooh áshįįh tooh yaqui dóó tooh sonora nilįįhniígíí yiigáágo dabighan bikin akǫnaazniilgo kédahatįįh nitęęh áádóó akǫh kéídadidlééhgo nidabeehah nitęęh naakétłáhí dineé éí bidadaaké binidanishgo beeandaatááh nitęęh áádóó adoolée hadalzhéégo beeatsįda hólǫ nitęęh áádóó adoolée ałhéédinágo adoolée ałgáándayiilnįįh nitęęh naakétłáhí bidadaakégo éí tó yanidaaazgééd áádóó akǫh tó beenidaąnyéézhgo kédadidlééh ła tó banidaaazgéédígíí diishjįgo táádi chooįįhgo áté naakétłáhí dineé éí tsá adéíłį áádóó daatłóóh nitęęh bilagáana táá doo bitsį yishtłizhii yiitáá yinééh yęędąą éí dilzhíí dineé dóó dziłghąí dineé naakétłáhí yiił ałchį anaa nahódlééh nitęęh áádóó łáhdi éí choonaadahólįįłééh nitęęh áádóó bilagáana tsin naabąąs yéédéínééhígíí yikáá andajáá nitęęh ahééháshįįh hahoodzogo déínęęhígíí yikáá andalwo nitęęh áádóó adoolée ałdó ałgáán dayiilnįįh nitęęh áádóó éí kéyah hadzo doobikíjį bilagáana łáhjį yeeadidahosnįįh áádóó tó yanidaaazgééd díí éí kédadiidlééhgo áádóó naakétłáhí bidadaakéhgo nidaholtséé tó baadeingo bilagáana tó yadanichįgo łáhjigo tó adaazlįįhgo adayiilá áádóó táá éí biniiná naakétłáhí dichin yiiniidéí áádóó éí naajáádęę chiyaan beeakááandaalwogo daiiná silįįh naanáłá éí naakétłáhí dóó maricopa dineé tooh áshįįh dóó tooh díkǫzhí ałhiihdiilįįhji nidahanééhgo yanidiikai aadi tó hólǫgo biniina naasdi éí díí kéyah salt river pima maricopa indian community wolyéego aalya yaiishjaashchili biyihah yęędąą éí naakétłáhí dóó maricopa dineé kéyah bahadzo díí éí hastiin aląąjį dahsidáhígíí rutherford birchard hayes beehazáanii executive order wolyéego diką tsin sitą km aniiłtsohgo kéyah hadzo díí kéyah éí naakétłáhí dóó maricopa dineé baaalya kéyahígíí éí salt river pima maricopa indian community wolyéego aalya biniinaígíí éí kéyah gila river indian community bikáagi tó adein hozlįįhgo naakétłáhí dóó salt river pima maricopa indian communityji nidahazná aadji éí táá tó hólǫǫgo áádóó kéhdadiilyééhgo nidi tó bahólǫ naaná dádeestłin theodore roosevelt wolyéígíí ałdó bee naąnyéézh biniiyé adaalyá nitęęh díí ałdó bilagáana tó yadanichįgo biniiná dooła bitsį yishtłizhiiłá chxooyoołįįhda nitęęh dishjįgo éí naakétłáhí bikéyah bikáago naanish déíjééhgo áté díí éí naazhǫǫshjí naanish déíjééh áádóó kéhdadiilyééhjí naanish déíjééh áádóó bílaashdlaí chá niidakaiígíí yiichį banidaiinįįh díí éí akwii téigo yéé aki nidadiikai naaná táá táágo naakétłáhí bikéyah bikáágo akwii téigo naanish déíjééh áádóó táá táágo biwááshindoon dahólǫ aląąjį dah sidáhíígíí beedahólǫ áádóó bibéésh bąąh dah siání ałdó dahólǫ naakétłáhí bizaad éí oodham wolyé ndaałkaahí dóó éédeetįįhii adanįįhgo éí naakétłáhí bizaad uto aztecanjí atah yiisdzoh kégiizhí bizaad ałdó táá aadiji atah yiisdzo áádóó bidialectígíí téiyá bee ałąąh áté biyihah yęędąą naakétłáhí bizaad naaskáá ánéeląą bizaadjí yadaałtiígíí hoozdo hahoodzo biyiiji áádóó sonora hahoodzoji ałdó ła dabighan áádóó góne yiisdzo saad beeyatíígíí wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíí bikáagi áádóó hoozdo hahoodzo biyii góne éí góne yiisdzo saad beeyatíígíí naabeehó bizaad áłtsé yiisdzo áádóó akwiiné éí dziłghąí bizaad díí éí bitsį yishtłizhii bizaad naalkááhgo akwii téigo adayiilá díí exampleígíí éí oodham naakétłáhí bizaad áté áshįįh biitó hahoodzodi nóódaí dabighanígíí éí bikéyah uintah ouray reservation wolyé aadi kéyah bahadzoígíí éí diką tsin sitą aniiłtsoh km bílaashdlaí dabighan biyihah yęędąą bílaashdlaí daltá dibé ntsaa hahoodzoji nóódaí bikéyahígíí éí naakigo hahoodzo ła éí ute mountain ute indian reservation wolyé kin dootłizhíjiígíí tséyaatóhí bigáádi kéyah ute mountain beewoozhíígíí éí diką tsin sitą aniiłtsoh km bílaashdlaí dabighan biyihah yęędąą bílaashdlaí daltá áádóó ła éí southern ute indian reservation wolyé bíinajiígíí kéyah southern ute indian reservation wolyéígíí éí diką tsin sitą aniiłtsoh km bílaashdlaí dabighan biyihah yęędąą bílaashdlaí daltá saad ute éí nóódaí bizaad bitsąąhdęę saadígíí áté jóhonaaéí bikéyah datsiji nįįhgo oolyé áádóó áshįįh biitó hahoodzo éí utah wolyé bilagáana bizaadji saad utah éí nóódaí bizaad ute bitsąądęęígíí áté bilagáana dóó naakáí táá doo nidahanééhda yęędąą nóódaí áshįįh biitó hahoodzo tóííbézhí hahoodzo dibé ntsaa hahoodzoji áádóó yootó hahoodzoji kéída hatįįh nitęęh taadah dinęęhgo tsostsid tsadah nóódaí dashijáá nitęęh díí éí capote cumumba kapote moache moanumts pah vant parianuche san pitch sheberetch taviwach timanogots tumpanawach uinta uncompahgre white river weeinuche dóó yamperika díí tsostsid tsadahgo danaazhjááígíí éí táá ałąąh kéída hatį áádóó doo ayoo chóodaholįįhda nitęęh nidaałkáái adanįįhgo éí nóódaí táá akwéína kéída hatįįh doohadęęhgo ninaada bilagáana nóódaí yiitááji nida hanééh yęędąą kéyah yéédéíninįįhgo yanaaskai áádóó nóódaí kéyah ałtsíísigo yahadeidzo áádóó diishjįgo táádi akǫh kédahatį naakigo táá yéigo anaa hazlįįh nóódaí doo bilagáana bitagi biyihah yęędąą éí walker war azlįįh áádóó biyihah yęędąą éí black hawk war azlįįh áshįįh biitó hahoodzodi bilagáana óola hádayiiłééłiígíí áádóó bilagáana kéyah bikáagi nidahanééhígíí nóódaí yííłałchį saad nidahadłééh áshįįh biitó hahoodzoji áádóó dibé ntsaa hahoodzoji ákwii dahótįįhdi naanáłádi éí nóódaí bilagáana yiichíji nidadlééh nitęęh díí éí akwiidadzá biyihah yęędąą íidąą naabeehó bikíjį dazlįįh wááshindoon bisiláołtsooí yanida ałkáá nitééh áádóó táá ákwii nadadzá beehai naashgalí dóó dziłghąí dinéi yiikíjį nóódaí áshįįh biitó hahoodzoji dabighanígíí éí nóódaí whiteriver uintah dóó uncompahgre daalyéígíí bikéyah uintah ouray reservation wolyédi dabighan nóódaí aadji dabighanígíí éí nidaachąąígíí beebe hódilzin díí éí yootsoosi yéínidaachąąígíí beebedahódilzin nóódaí éí azee beenahágáá chóóda yoołį áádóó yiiké naazį áádóó nóódaíkéhjí yiiké naazįígíí éí azee beenahágáá dóó chil azee danilįįhígíí yiiłtáá adéíłį áádóó nátoh ałdó chiidayoołį ła nidaałkáái adanįįhgo éí nóódaí azee bee nahágáá táá ałkidąą chóódayoołį nóódaí nátoh tsá adéíłinígíí éí tsé salmon alabaster wolyéígíí bitsąą dooadéíłįįh áádóó nóódaí uncompahgre dóó náhookǫsji yéé adadoozhíígíí ákwii téigo tsé nidéíkaash naaná tsé łizhin pipestone wolyéígíí ałdó nidéíkaash díí éí nátoh tsá ałdó yee adéíłį áádóó tsiihááł ałdó yee adéíłį nitęęh dąągo nahwíídilzhishgo éí nóódaí shash kéhgo azhish wolyéego nidayiiłááh nóódaí bizaadji éí momaqui mowat wolyé díí éí táá nináhah bikéh ákwii téigo yaninákáh naaná shį ałnįįh góne holzhishgo éí jóhonaaéí kéhgo azhish wolyéego yaninákáh díí ałdó táá nináhah bikéhgo yaninákáh nóódaí uncompahgre daalyéígíí éí áłtsé mechanoluminescence wolyéego chóódayoołįįhgo naaltsoos bikáá aalyá doołá bílaashdlaí ákwii téigo mechanoluminescence chóó yoołįįhgo hadilįįhda nitęęh díí saad mechanoluminescence éí bilagáana bizaad áté tsé quartz crystals ałhidįįndago tsííd hiidííłdasgo oolyé kǫ hiidííłdasgo oolyé díí átéego chóóda yoołį nitęęh táá doo bilagáana ákwii téí bił bee dahózįįh yęędąą nóódaí nidaałaahgo aghááł ayání bikáagi beealyaago áádóó aghááł biyí góne tsé quartz crystal bishijáágo adéíłį áádóó éí aghááł yiigháádgo tséígíí ałhidadindahgo aghááł biyiidi kǫ néíltsééh nóódaí bizaad éí uto aztecanji atah yiisdzo áádóó ałtsá nanaadzoígíí éí numic divisionji atah yiisdzo áádóó nóódaí bidialectígíí éí southern numic wolyéji atah yiisdzo diishjįgo éí nóódaí bilagáana bizaadji yadaałti bílaashdlaí bannocks naałání chemehuevi goshutes béíyózhin dóó shoshones dinéi éí bizaad numicji atah yiisdzo shoshonean dialect ałdó áté díí kwéíí saad dashijááígíí éí nóódaí bizaad ałtsiisígo ashjąą aalyá nóódaí bizaad éí shoshonean dialect yéíyadałti kiisáanii anaashashí dineé danilįígíí ła oozéí bikéyahgi kédahatí díí éí st mesadi bikin naazniil kinígíí éí naashashí hano wolyé kin oozéí hasáanii hólyéígíí éí táá ałkidąą akwééi oozéí kédahatí biyihah yęędąą dahooghan áádóó dishjįdi táádi akwééi dahooghan áádóó oozéí iilįįhgo yanitsídakéés biyihah yęędąą éí oozéí akwééi kédahatí hastiin pedro de tovar oozéí bikin awatovi wolyédi niyá áłtsé áádóó éí aanįlá oozéí dóó naashtézhí kédahatílá áádóó akwiishí ninaanáhahgo hastiin garcía lópez de cárdenas wolyéego oozéí yiitáya áádóó yootóji naayá ałdó biyihah yęędąą éí hastiin antonio de espejo wolyéego oozéí yiitaayá áádóó éí anį ashdlágo oozéí bikin naazniil áádóó anééląągo kédahatí naakaii łibáii bitsį yishtłizhii yiitáá hinééhgo yanidiikáí yęędąą éí áádóó ayoo oozéí bikéyahjí nahasnaada táá yootóji téiyá nidahasná oozéí bikéyahdi dooayoo tó hólǫígíí biniiná adoo nidahasnááda naakáí bisiláołtsooí nidanitáágo téiyá oozéí bikéyahdi chéídakááh nitééh naakaii łibáii oozéí yitáá haasná yęędąą éí éé neishoodii atah nahaaskáá díí éí bitsį yishtłizhii oodlani dadoolééł biniiyé biyihah yęędąą éí éénéíshoodí nahaaskáí oozéí bikéyahjí kin awatovi hólyééhjí aadi éí éénéíshoodí bikin church adayiilá biyihah yęędąą éí kiisáanii naakáí yiké dadéísdlįįh áádóó éí oozéí éénéíshoodí ałdó bachidazhjéé bikéyahdęę éénéíshoodí áádóó hózhǫ oozéí oodlani adayiiláda áádóó éénéíshoodí oozéí yiikijí danilįįhgo nahashzhiizh oozéí adoo éénéíshoodíjí adooiidiikáíígíí biniiná naaná naakaii łibáii ałdó oozéí atidéíłįgo áádóó yiichí nidahwííłnágo nahashzhiizh áádóó táá éí biniiná oozéí áádóó kiisáanii yootójí kédahatįniígíí ałchíjí dazlįįh áádóó naakaii łibáii baa chidazhjéé áádóó éénéíshoodí ałdó baa chidazhjéé díí éí naakaii łibáii dóó éénéíshoodí táá hwii akwii adajítįįhgo biniiná akwii da hódiilyá biyihah yęędąą éí yootójí kiisáanii kédahátíígíí dahódéízáá díí éí naakaii łibáii dóó éénéíshoodí bikíjį dadiidlééłgo chídadi niilkááł hádoonídi bilagáana anįgo éí íídąą kiisáanii akwii téigo áłtsé ałhéékáígo ałkááiijéé áádóó akwii téigo naakaii łibáii yiikédadéísdlí oozéí awatovi hólyééhgi dabighanígíí éí táá doo naakáí łibáii dóó éénéíshoodí yiikijį dazlįįhda áádóó díí éí oozéí akwééi kéhatįígíí éí oodlani dazįįh biyihah yęędąą éí naakáí łibáii kiisáanii yiitáh ninadahaazná oozéí hasáanii hólyégi éí oozéí naakigo ałtsá daiizná díí éí saah hólǫǫgo biniiná biyihah yęędąą oozéí hasáaniigi éí áłchíní baoltá aalyá jį ólta áádóó díí oltá éí wááshindoondęę oltá doolééł danįgo kin dayiilá hastiin lololoma wolyéego éí díí oltáígíí yéélą haslįįh áádóó áłchíní daołtá doolééłígíí ałdó biłlągo yéésizį nitééh naaná hastiin lololoma éí oozéí hasáaniiígíí naataanii nilį nitééh áádóó ła oozéí adanįgo éí áłchíní táá doo bilagáana bioltági daoołtái danįgo yééniikáí áádóó áłchíní éí táá hooghangi adooléé beenantingo adooléé yoohoołááh danįgo dooda dadinįdi hastiin lomahongyoma wolyéego éí kwii téigo binaataanii nilį nitééh biyihah yęędąą éí oozéí dooda danįígíí yééhadazdlzí áádóó wááshindoon bisiláołtsooí bikáá ooooláágo amá dóó azhéi awáalyago biładaaalyá díí éí alcatraz hoolyéedi awáalya nahaztą nitééh tááłái nahahjį áádóó éí akwii hótįįh doo bikijį oozéí naakigo ałtsá niná oozéí dadiináhiígíí éí tłohchintójí nidahazná áádóó akwééé bighan adayiilá naabeehó oozéí yiigágo kédahatíniígíí atah hwéeldigo nidaskáí áádóó aadęę ninadahaasnágo dabikéyah yééhgo ninadahaasná áádóó díí kéyah choodayoołyįįhígíí éí táá naabeehó bikéyahgo yanitsídakéés naaá oozéí éí doo akwii téigo yiinééłnįįhda naabeehó oozéí bikéyah yiikáagi dabighan áádóó naabeehó bilįį ałtsó chil déíłchoozh díí oozéí doobiłáánida éí biniiná oozéí wááshindoongo saad nidéístí naabeehó nihikéyah chódayoołí áádóó bilįį ałtsó chil déínííłchoozh danííhgo wááshindoondęę beehazaanii dayiikééd díí beehazaanii éí oozéí yiikáadoolwołígíí dayiikééd biyihah yęędąą éí wááshindoondęę oozéí kéyah bahadzo bee hazáanii executive order of wolyéego oozéí baaalyá kin náhalgháídi hastiin aląąjį dahsidáhígíí chester a arthur dasidah yęędąą naaltsoos executive order ayiilyá díí oozéí kéyah bahadzoígíí éí diką tsin sitą aniiłtsohgo diką km kéyah bahadzo akó ndi kéyahígíí éí ła bitsį yishtłizhii chooyóółį doolééłígíí beehaząągo aalyá díí éí secretary of the interior badéítáá áádóó bitsį yishtłizhii chooyóółį doolééłígíí yééhadoodzí kéyah hadzoígíí éí naabeehó yiyiida bighan áádóó táá akóh choodayoołį naas nahodéíshjiizhgo naabeehó nanéístą áádóó díí oozéí saad dahaslįįh wááshindoongo naabeehó táádi oozéí bikéyah bikáagi dabighan kéyah biyihah yęędąą nihah hadzo yęęh danįįhgo saad nidéísąą áádóó biyihah yęędąą bureau of indian affairs bia executive order kéyah hadzo yęęh ałtsá déídzo land managementgo aalyá kéyah district wolyéígíí éí oozéí badéítą oozéí kéyah chooyoołį doolééł biniiyé naaná łájí éí naabeehó dóó oozéí ałhééłtégo kéyah chooyoołį doolééłgo aalyá bilagáana bizaadjí navajo hopi joint use area jua wolyé díí kéyah ałhééłtégo chooįįh doolééłígíí éí doo akwiidzáda ałchį saad hólǫǫgo bahahólzhiizh naas naahoodéíshjiizhgo éí táá kéyah biniiná saad hólǫ díí éí yéigo saad hazlįįh tsékǫ hadéílįįhgo biyihah yęędąą hastiin robert bennett bia commissioner naaltsoos háídiilá administrative order wolyéego díí naaltsoos éí kéyah bikáagi kin anííhdiígíí dooadadoolnííłda naaná atiin ałdó táá dóó binidaanishí nííhgo naaltsoos ayiilá kéyah yiistin wolyé naabeehó bizaadjí bilagáana bizaadjí éí bennett freeze wolyé díí kéyah yiistin aalyáígíí éí doo kéyah hadzó yęęh téiyá biyiigikéyah yiistingo aalyáda tłóójígo táá naabeehó bikéyah bikáájí ałdó kéyah yiistingo aalyá díí éí tó naneesdizí naníá hayázhí áádóó yaaniilkidjį kéyah yiistingo aalyá dííshjídi díí kéyah yiistinígíí biniiná táá ałchį saad hólǫ wááshindoondi bee hazáanii ádeiłíní bidahdęę naaltsoos ninaaltsoos repeal section f of public law wolyéego ninaaltsoos kéyah yiistinígíí najį kwiinidoolnįįł haniihgo díí éí hoozdo hahoodzojí bilagáana hastiin j d hayworth akwii téigo naaltsoos ninééłtsóós akó ndi doo bichį beelą alééhda biyihah yęędąą éí hastiin aląąjį dahsidáhígíí barack obama beehazáanii senate bill s bikáagi bizhí ayiilá díí beehazáanii éí kéyah yiistinígíí najį kwiin doolnííł bikáá hoozdo hahoodzodęę bilagáana hastiin john mccain dóó bilagáana asdzání ann kirkpatrick nitságo naabeehó yikáá aalwod díí beehazáanii kéyah yiistinígíí najį kwiindoolnįįł niihgo yinaashnish dííshjįgo éí kad beehazáanii public law no beeoonish naas nahodéíshjíízhgo táá yéí kéyah biniiná saad hólǫǫgo biyihah yęędąą hastiin robert bennett bia commissioner naaltsoos háídiilá administrative order wolyéego díí éí kéyah yiistingo ayiilá díí táá akwii téigo nahai biyihah yęędąą éí aahwiinítį bá hooghandęę kéyah yiistinígíí najį kwiida yiilá u s district court akwii téigo yééhadasdzii díí kéyah yiistinígíí éí oozéí binahaghá biniiná kéyah yiistinígíí éí dooakwii téída hadoonį u s district courtdęę áádóó iidąą ałdó oozéí hayázhígi acres hectares kéyah bahadzo oozéí biwááshindoon éí niłchitsoh biyihah yęędąą aalyá áádóó oozéí biconstitution dóó bee hazáanii by laws wolyéígíí éí beeoonish oozéí bibéésh bąąh dah siání yaandájááígíí éí bee hazáanii bąąh silá áádóó oozéí dinéi yayááłti áádóó oozéí bikéyah bikáágo bee hazáanii adéíłį áádóó łáhdęę ałąąh dinéi biwááshindoon yiłałgáádeitááh kin náhálgaaídęę áádóó kin danaazhjááígíí ałdó yiłałgáádeitááh oozéí bibéésh bąąh dah siání yaanáájááhígíí éí díí éí oozéí bikin naazniildęę yaanáájááh naakai naahahgo danidinbįįh áádóó éí łáh baanááda iinííł oozéí biwááshindoon éí tree branch government áté akón di oozéí bibéésh bąąh dah siání bee hazáanii bąąh silá oozéí bizaad éí uto aztecanjí atah yiisdzoh áádóó dishjįgo éí oozéí bilagáana bizaadjí téiyá yadaałti adóółá éí táá ałchijí yééyadałti biyihah yęędąą oozéí bizaad naaskáá iidąą éí oozéí bizaad yééyadaałti naaná diishjįgo éí oozéí baałchini nindéíntin áádóó oozéí bizaad binaaltsoos hopi english dictionary wolyéígíí ałdó hólǫ díí naaltsoos éí hastiin emory sekaquaptewa ayiilá oozéí bizaad example áté áłtsé deezáahgi kin naaznilígíí naaki góne deezáahji kin naaznilígíí táá góne deezáahji kin naaznilígíí tsísná éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi tsísná doo daholǫǫ da tsísná éí táá ałtso bita dįįgo dahólǫ ła éí bita tóó ádaałtsíísí áko éí doo nizhónígo ndaatáa da nááná éí bitsoo nineez bitsíís éí łizhin dóó łitsogo noodǫǫz łeh ła éí tóó daalzhin náánáła éí dadisxǫs ła éí táá díkwíí millimeters téiyá ádaníłtso náánáła éí yéigo daantsxaa kéyah dah ndaaeełí łánídi tsísá dahólónígíí ła éí di asdzoh ádaníłtso tsísná éí chil bílatah hózhóóh dahólǫǫgi dahiná áádóó éí chil bijeeh dóó tádídíín deiłchozh tsídii tsísná yiyání wolyéhígíí éí tsísná téiyá haalzheehgo naakai díí chosh doo yiitínii éí chosh doo yitíinii bee nílíní biiadées tįį táá éí téiyá beeyiitį áádóó táá éí téiyá bee naalkáá táá anáá éí doo bee yiitida chosh doo yiitínii naalkááígíí éí microbiology wolyé yihah yęędąą éí anton van leeuwenhoek wolyéego áłtsé yéédiniitą áádóó áłtsé yiyiiłtsą díí chosh doo yiitínii éí ákwii shįįh ałąą áté díí atéígo ałtsá dásdzoh asdąą táá ałtsó chosh doo yiitínii unicellular daniilį single cell akóndi ła chosh doo yiitínii éí multicellular daniilį díí chosh doo yiitínii éí taa ałtsógi nahaasdząąn bikáagi hólǫ tó biyiidi łézh łééyidęę tó seidwóh hadazlįįhgo tó nitéél bitłahdi niłchi biyiidi áádóó tsé biyiidi díí chosh doo yiitínii éí adooleé danééhígíí ashté yííłįgo áté decomposer naaná chosh doo yiitínii éí niłchi biyiidi nitrogen hólǫ ígíí ałdó ashtéí yósin nitrogen cycle chosh doo yiitínii naalkááji dóó biłnaanishji éí biotechnology wolyé díí éí chiyąąn alįįhji áádóó bizhéé hólóní alįįhji áádóó dishjįdi éí genetic engineering wolyéego yiiłnidaalnish áádóó ła chosh doo yiitínii éí baaté adein áádóó ła éí baatéda hólǫ baatéda hólǫ ígíí éí naałniih bitsąądęę hólǫ díí éí bílaashdlaí bitsiis bitááji iinótįį yiilééh áádóó naaldloshi bitsiis bitááji ałdo iinótįį yiilééh áádóó chil dóó nansé ałdó bitsiin bitááji iinótįį yiilééh chosh doo yiitínii hiv éí bílaashdlaí bitsiis biyiidi iinótįį yiilééhgo naałniih yiichááh naabaahígíí yéénití cd t cells macrophages dóó dendritic cells wolyéígíí bąąhda ooááh díí chosh doo yiitínii hiv atsiis biyiidi hólééhgo éí cd t cells yaadiniiląąh atsiis biyiidi táá ałąąh átéego naałniih yichááh nabaahi yaadiląąh díí atsiis biyiidi naałniih yichááh naabaahi ałtso yaadiiląąhgo éí naałniih atsiis yiyiiłyééh cd t cell nambooígíí cells per lgo yáadiiląąhgo éí aids wolyé chosh doo yiitínii hiv éí dił blood bílaashdlaí atsiin bikeelyéí sperm aziiz bitoo pre ejaculatory fluids saani bijoozh bitsąądęę tóígíí vaginal fluids éí doodaii éí abe milk bitsąądęę iinótįį hólǫ áádóó díí éí chosh doo yiitínii hiv bidahalǫ dįį ałąąh átéego ayiisígíí naałniih iinótįį yiilééh atsii honiigaah éí táá yéigo dóó tsįįłgo naałniihgo áté tahoniigááh bichosh doo yitinii éí rna virus wolyéígíí áté áádóó orthomyxoiridae dayiikáígíí áté chosh doo yitínii nidééł kááhígíí akwiitéigo ałtsa déísdzoh díí naałniih éí tsiidi áádóó bidiłdasdwohígíí yéénití bílaashdlaí bidiilnágo éí táá yéigo tahoniigááh átéego éí bílaashdlaí dikós nitsái bidiilná áádóó táá díí nidi bitsąą doo adein yilééh díí éí naas dazlįįhígíí dóó áłchíní yázhí ayiisígíí atsii honiigaah dóó dikós naałniihígíí éí ałąąh áté tahoniigááh atsii honiigaah éí łádiilkósgo éí doodaii éí hatsiihá niihgo bicháá tłish adááłígíí chosh doo yitinii bihólǫogo yanaał dasgo ładah yidiiłná naaná chosh doo yitínii dił dóó chąą bihólǫogo ałdó bitsąąhdęę naałniih chosh doo yitínii ałdo táá dooleé bikáagi dootánaasgiizgo ałdó bitsąąhądęę naałniih hólǫ alá táláwosh bee tááji giisgo éí chosh doo yitínii nash kwiiłį táá ninahah bike éí tahoniigááh atsii honiigaah bahoné lééh díí nahasdząąn bikáagi áádóó hashįįh nééląąh bílaashdla bitsii adein nidahalééh biniináígíí éí tahoniigááh atsii honiigaah bichosh doo yitinii ałąąh ánaaniił dishjįdi éí azee ąąh alįdi jigáágo éí achąą adáatsi azee éí trivalent influenza vaccine tiv wolyé díí azee éí chosh doo yitínii ashtéélyáígíí purified dóó táágo chosh doo yitínii biviral strain ashtéélyáígíí bił alyá inactive strainsígíí azee ałai siąąhnigi éí naaki ałąąh atsii honiigaah a subtype virusígíí bił alyá áádóó taałai atsii honiigaah b subtype virus biłalyá díí azee chosh doo yitínii biviral strain beeazee alyáígíí éí doo naałniih yiilééhda díí azee alįįhgo éí ałai nahaiji téiyá yaatééh biniináígíí éí chosh doo yiitínii ałąąh anánííł áádóó tsiiłgo ałąąh anánííł naaná azee antiviral drugs wolyéígíí ałdó chooįįhgo áté tahoniigááh atsii honiigaah bichosh doo yiitínii éí táá ałąąh átéego ałtsáádzoh chosh doo yitínii influenzavirus a éí tsiidi tóbąąhgo nidatáigi bitsąądęę naałniih yiiłni łahda hadayiitééhgo chosh doo yiitínii naaldloshi bitsiis bitááji iinótįį yiilééh áádóó éí naaldloshi ałhidadiilná lééh áádóó diné binaaldloshi naazjéégo ałdó yidadiiłná lééh áádóó éí bílaashdlaí bitsiis bitááji iinótįį yiilééh áádóó éí tahoniigááh atsii honiigaah yilééh chosh doo yiitínii influenzavirus a ígíí éí táá yéigo bílaashdlaí bitsiis bitáá naałniih yichi danidiilwo áádóó chosh doo yiitínii influenzavirus a éí akwii shįįh ałąąh átéego ałtsádzoh bilagáanají éí bisubtypes yiiłni díí ałtsádzohígíí éí chosh doo yiitínii biantibody naalkáágo beeałtsadzoh azee bąąh anaalįįhgo díí chosh doo yiitínii ałkéé dasdzohígíí éí bílaashdlaí bitsiis bitáádi iinótii nilįįhgo beenaalkáá áádóó chosh doo yiitínii influenzavirus a adatéí chosh doo yiitínii influenzavirus b éí bílaashdlaí bitsąądęę naałniih áádóó bílaashdlaí téiyá aałhidadiilná áádóó díí chosh doo yiitínii bichosh doo yiitínii éí tááłi bigenus hólǫ díí atsii honiigaah éí doo ayó bahónéda chosh doo yiitínii influenzavirus c éí bisóodi dóó bílaashdlaí téiyá bitági iinótįį nilįįh áádóó tááłi bigenus hólǫ akóniidi bílaashdlaí bitsiis bitáági iinótįį yiilééhgo éí táá yéigo áté łeh áádóó táá kwééi naałniih yiilééh doo nitsago naałniih yiilééhda díí chosh doo yiitínii influenzavirus c éí dooayó bahanéda dikwíí yiskánídąą shįį níłchi halneí dóó níłchi naalkidí biyidóó da bisóodi bee wójíigo tsííh niidóóh éiyá baa chíhootá éí shįį bikehgo ákótáo éí kodóó bee nihił hwiilne dooleeł tsííh niidóóhígíí hn éí bee yíníijíi dooleeł táá bílaashdlaii bitah deesniigo éí bitsáádóó éí ídadeelna kótáo nihił bééhózin naaldlooshii baa áháyądóó ałdó táá ákótéego hane yidaasnii doo ániid hááłniiii átée da dóó yíwohdąą táá baa chéhátáahgo ákótáo éí bílaashdlaii bitahgóó ńdíłnahgo baa hane áko díí éiyá ajéí yilzólii íiyisíí yeinítíinii óolyé dóó ałąą anáánííł áádóó nighéí atsíís baa áháyądęę ádaanóo éiyá bee ádaa áháyánígíí éí dikwíigo shįį baa ákonohsin dooleeł danihiłní áko ndi aląąjį baa ákonohsin dóó nihił bééhózin dooleełígíí éiyá díí atsįígíí éí doo bitsąądóó da ííshjąą táá ádaatínígi átíigo bitsóodi bitsį daahsánígíí yéego daałteesgo daahsą díí éiyá ajéí yilzólii yaa náátǫǫ éiyá naałniih jó éiyá bílaashdlaii éí bitah yiłnih jó éí áhótáo éí baa hwiilne áko jó éí dilkosgo jó táá áhótáo éí bee ahidilnééh áádóó índa éí hatsįįyah da níigo da éiyá ákótáo dó yee ahidilnééh áádóó índa éiyá binéeshtǫ da yitoodo áádóó nighéí naaltsoos ádaałtąígíí táá bóhólnííhígo iih yiiníiłgo da jó táá áhótáo bízhdílnihgo da jó táá áhótáo dó éí bee ahijidoolnahgo áté áko áhótéé lá jó éí díí éiyá tsííh niidóóhígíí éiyá yéego éí wódahgo ńjíłkid dooleeł nighéí dóó níwohjį jó áhótéé lá áádóó éiyá ayóo haa náhonika dooleeł jó áhótéé áko ayóo chéézhdeeyá nahaloo áko ákóté áádóó índa doo íiznízin da dooleeł dóó yéego jidilkos dooleeł áádóó hanééshtǫ dó łąą dooleeł dóó hadáyi honeezgai dooleeł áádóó índa éiyá jizkwii dooleeł éí doodao éí ńjíkwii dooleeł áádóó hachaan da haniká nílįį dooleeł jó áhóté áádóó índa yéo náás ájooliiło éí tsxįįho éí azee álįįgóó éí jidoogááł áko díí ájítáo éí azee álįįdi éí éiyá tsxįįho akǫǫ jidoogááł éí éiyá hayol da haitáago da yaa hanástiidoo jó áhóté áko chééh dah dididziihgo áádóó índo éí éiyá áádóó hajéítsiin hodinaho yéego diniihgo da ákótáo éiyá áádóó índa yéo kweé haííshįį ndaaz nahaloo hajéítsiingóó dah siáo nahalingo ákótáo dó áádóó índa hoł dah nínáhodidáahoo áádóó hoł náhoniyiloo jó táá áhótáo da dó áádóó yéo dańjíkwiihgo jó áhótáo áádóó ałchíní yázhí da éiyá éí níléí bikágíyígíí jó éí tóó ayóo dootłizh nahalin silįįoo dabizábąǫ da dadootłizho jó táá áhótáo da áádóó doo tó dadoodláágóó áádóó ayóo atsádoolniho da áádóó chééh dah nízhdiiłtéeho da doo íinízingóó áádóó índa níléí tsíís niidóóhígíí bąąh haííjéeoo jó áhótáo da biłoo áádóó chéeh dah nízhdiiłteo da jó áhótáo áhótáo éí tsxįįho nílá niléí azee álįįgóó éiyá jidoogááł jó ákótáo yaa dahalne íiyisíí díí tsííh niidóóh hn baa haneígíí beíńdootįįłígíí éiyá doo yichį haólníi da dooleełígíí sáanii dóó hastóí áádóó áłchíní áádóó tsíłkéí dóó chikęęh íiyisíí éiyá doo yichį haólníi da haashįįtąǫ ákóté daanóo éí átsíís baa áháyądóó éiyá yaa dahalne áádóó táá háíshįį yéego bitsíís bichį anáhóótį bijéí yilzólii dabąąh dahazáago áádóó diabetic nilíigo da ákótáo éiyá doo bichį ádeinítíi da dooleeł doo yichį haólníi da dooleeł díí átáo éí bichąąh ádaa áháyą ííshjąą tsídá táá áhótáo nihił dahwiilne áh nighéídęę díí álą táánágis jó éí bee áchąąh ádaa áháyą áádóó índa éiyá cover your cough danihidiiní éí táá áhóté shąą éí nighéí hastįįyaa dajinóo jidilkoso da éí áchąąh dah nízhdidíílniho ákótáo éí éiyá hatsįįyaa dajiníi łeh ákweé éí doo éí nighéígóó éí éiyá díí jidilkosígíí ahiłdaas da jó éí biniyé áko éí áhótéhígíí bee ádaa ádahwiinohdzin dooleeł áádóó índa éí nighéí nihinééshtǫ dahólǫǫ éiyá akǫǫ naaltsoos ádaałtąąígíí chódeinołį danihidiiní áádóó tsiilzéí bá naaznilígíí kóneé biih dahohnííł ííshjąą tááshoodį áádóó índa éí nihila yéo tąąhdaagis kótáo éí bee ádaa bee áchąąh áhátį ííshjąą shidineé áádóó índa nighéí áaleé da chodeinoł daahdląǫ da nighéígóó tó dilchxoshį danilínígíí tó łikaní da dabidohní áhóótéhígíí da táadoo tááłáhígi atah ádah atah ńdahohtáhí tááshǫǫdí tááłáhígo nihitah ádeinoháo ádeínóhsin ákojį éí ádeiłní bilagáana dont share drinking containers deiłní áádóó índa nihighandi da ałdó akǫǫdí bee ádítoodí da nihitah daníłtsoozo ádeínóhsin da nihiłní éí doodao shįį ákǫǫdí naaltsoos da bee ádaa ditoodíí da dahóló éí átéhígíí da chodeinółį jó danihiłní áádóó nihaáłchíní ałdó akǫǫ bidaaneé da dahólǫ ákódaatéhígíí hazhóó tąláwosh dóó tǫ bá bee tąąhdaahgis bá bee tánádaahgis jó danihiłní áádóó tááshǫǫdí hááleitáo da kweégi da nihichį anáhóótį silįįoo danihisikoo da jó éí táá áhótáo hooghandi nahisóotą danihiłní táadoo ńlááhóó bił ndaahkaíí jó danihiłní éí áhóótéé lá áádóó hasłąągóó da njighąǫ jó áhótáo áhótáo da háída bichį anáhóótįgo da áadi áhótáo yił naagháo jó táá áhótáo ahizhdadilna shįį biniinaa danihiłní jó áhóté áádóó índa tó łąǫ daahdlą danihiłníí lą áhóté jó éí shįį éiyá éí tsííh niidóóh danilínígíí éí shįį áhótáo hayiiłeeł yiniiyé éí áh áhótáo áádóó índa éí hatah shįį yáátééh áhósin éí ałdó tó nilínígíí áádóó índa ałdó hazhóó yéego ałhosh nihiłní get plenty of rest ní áádóó índa ádóółzééh níláhóó nináhdaah nihiłní áádóó índa nihidas dóó áaleé áadoo yéo bąąh nihínií ałdó jó áhóté áádóó hazhóó ohsą nihiłnóo áhótáo nihił chíhooníą áko hazhóó ádaa áhółyą shidineé áko łóódtsoh éí dił bitsoos ałtsoozigo dóó ałtsiisigo nidaazááhigo yiikáá hákáá díí éí hákáágo dóó azá bąąhgo dóó akos bąąhgo hákáágo hákaagi bikáago éí naakǫs rash áádóó éí tóiiłtąą blister yíílééh chosh doo yitinii variola majorígíí atsiis biiinótįį yiilééhgo éí yiitsąą doo adein nidahalééh mortality bílaashdlaí naadiidago éí bitsiis bąąh daayoaah díí éí bikáagi sid scar biki łééh azábąąhgoná sid biké łééh anééląąhgo bílaashdlaí akwiidané nadahiidi kááhigi naanáłá aná ałdo badaooaah doo yééohįįhda díí éí corneal ulceration dóó sid aná táá yéigo yéínitįįh áádóó giizí arthritis dóó atsiin biiinótįį osteomyelitis ałdo atsiis biihólééh akóndi éí téiyá akwíídané chosh doo yitinii variola minorígíí éí yiitsąą doo adein nidahalééh áádóó díídiígíí éí dooayó ąhdaáyoołááhda áádóó chosh doo yitinii variola minor éí akwííshiih bízhi hólǫ alastrim cottonpox milkpox whitepox dóó cuban itch łóódtsoh éí nahai yęędąą áłtsé hazlįįgi áté dani ndaałkaahí dóó éédeetįįhii th century biyii ánéeląą bílaashdlaí yiitsaa doo adein nidahazlįį europedi tóhonaanidi waalibéí dineé éí bidaháaazti tsékoh bidahgoná kédahoti shádiááhjígo hoozdo hahoodzo biiyi waalibéí dineé biwááshindoon éí peach springs hoolyéedi bił haząą áádóó díí kin dashijááígíí éí atiin iildleezh route bąąhgo waalibéí binahasdzo éí tsin sitą aniiłtso km bidáá haazti tsékooh bidáá goná shádiááhjígo naabeehó bikéyah big boquillas ranch wolyéígíí eeaahjígo bitsįįhgo áádóó atiin iidléézh beewoozhíígíí bitsįįhgo náhookǫsjígo waalibéí dineé dabikéyah hoodzo waalibéí bikéyah éí gi bił hazą waalibéí bikéyah bikáágo éí waalibéí bisiláo bílaashdlaí yaadaholyąą hualapai nation tribal police department yihah yęędąą díí siláo alyáá siláo éí binaataanii hólǫ chief of police akéé góne dasidaígíí deputy chief siláo yanaałkaai criminal investigator áádóó siláo nidaalnishígíí dóó hoozdo hahoodzoji ałdó binaaltsoos dahólǫ áádóó naatáániishchíín bia éí kǫ déíniiłtseesji yiniidaalnish áádóó indian health service ałdó hólǫ peach springsdi waalibéí dineé éí ákwiigo shįįh danaazhjáágo táádadi nééh nitęęh ła adanįįhgo éí tsootsiidgo danaazhjáá nitęęh danįįh náhookǫsjí waalibéí táádadi nééhígíí éí mata va kapai daalyé nitęęh díí biyaadoo táádadi nééhígíí éí hadba haiya hathekáva kió huwuskót kahwga kwathekitheita matibika tanyika daalyé nitęęh eeaahjígo waalibéí táádadi nééhígíí éí soto lve kapai daalyé nitęęh díí biyaadoo táádadi nééhígíí éí chimethiap ha kamu háka tovahádja hamte hatheweli kio ivthiya tanakwe kenyutci kwatéhá nyilta quwl nye há thawinya waikaila wa nye ha wika tavatava wi kaweata winya ke tawasa wiyakanamo daalyé nitęęh daazkąąji táádadi nééhígíí éí ko o u kapai daalyé nitęęh díí biyaadoo táádadi nééhígíí éí crozier amerikan bez djiwaldja hak talakava haktutudeva hl kathat nye ha muketegade qwaga we sewi takiothawa wi kanyo daalyé nitęęh haaaahjígo táádadi nééhígíí éí nyav kapai daalyé nitęęh díí biyaadoo táádadi nééhígíí éí agwada hake takwiva haksa hnya djiluwaya thave nalnalwidje wiwakwaga yigat daalyé nitęęh lókaa bitaaji waalibéí táádadi nééhígíí éí hakia tce pai talta l kuwa daalyé nitęęh díí biyaadoo táádadi nééhígíí éí hakeskial hakiach kanyutekwa thava ka lavalava wi ka tva witevikivol witkitanakwa daalyé nitęęh shádiááhjí waalibéí táádadi nééhígíí éí kwe va kapai daalyé nitęęh díí biyaadoo táádadi nééhígíí éí chivekaha djimwnsevio ha djiluwaya hapuk kwakwa kwal hwata kwathwa tak minva daalyé nitęęh ńdíshchíí bitaaji waalibéí táádadi nééhígíí éí hual la pai daalyé nitęęh díí biyaadoo táádadi nééhígíí éí hake djekadja ilwinya ha kahwat tak tadapa daalyé nitęęh bilagáana ahééháshįįh hahoodzogo déínééhígíí waalibéí bikéyah bikáá goná atiin fort mohave precott toll adayiilá áádóó díí atiin biniiná taa yéigo basaad hólǫgo hóząąh haslįįh waalibéí dineé taadoo yéílą da aslįįhda díí éí bilagáana déínééhígíí bilįį daałchoozhgo áádóó adooléé choodéí dooįįłígíí ałtsó adéíłdįįhgo biniiná saad hólǫ hazlįįh táá doo honaasgo taa saad hólǫgo biyihah yęędąą waalibéí dineé binaataanii anasa wolyé nitęęhígíí seesyį camp willow grove hólyéédi íisyįígíí éí bilagáana hastiin hundertinark wolyé nitęęh biyihah yęędąą éí anaa hózlįįhgo bilagáana hastiin clower wolyéego seesyį taadoo atiin doo chooįįhgo nahónaadi anaa hózlįįhígíí biniiná áádóó naas nahódéíshzhíízhgo bilagáana hastiin w h hardy wolyéego waalibéí diné yiił ałchį dadinéézbiin beale springs hólyédi áádóó aadi ałhadeetaah doo anaa ałchį hólǫda doolęęł biniiyé ałhadeetaah díí ałhadeetaahígíí éí nahasté nidéízidiji téiyá doo ałchį anaa hólǫgo nahólzhiizh taa doo éí waalibéí binaataanii wabyuma wolyéego naaseesyįgo biniiná anaa naházdlįįh díí éí bilagáana walker party wolyéego yiinééłígíí daiisyį éí akwiida hótįįhdi doo bikíji anaa náda hózdlįįh díí éí bilagáana béésh háyiiłééłígíí áádóó hádayiigéédígíí yiikida hiizná áádóó bilagáana waalibé bikéyah bikáagi bighan adayiiláígíí ałdó yiikida hiizná áádóó wááshindoon bisiláołtsooí waalibéí bichį yiiláád díí éí siláołtsooí bikin fort mojave wolyéédęę yiikai áádóó moháábii dineé ałdó wááshindoon bisiláołtsooí yiikááiijééh nidaakégo nidaałkáái danilįįhgo binaanish adayiilá áádóó waalibéí dineé bikéyah bikáágo táá yéigo anaa hózlįįh naasgo waalibéí bikéyah bikáágo tahoniigááh whooping cough wolyéígíí naasnįįh áádóó díí bitsąą doo ákwiishįįh waalibéí dineé adéín nidahazlįįh nidabiseed waalibéí dineé binaataanii leve leve wolyéígíí wááshindoon bisiláołtsooí yiichį ááhooshtįįh naataanii leve leve éí dilzhíí dineé nilįįhgo waalibéí yiitahgi naataanii nilįįh nitęęh biyihah yęędąą waalibéí bikéyah bitaago anaani kwiidzá díí éí waalibéí hastiin sherum naabaahii nilįįhgo waalibéí yiichąąh naayá wolyéígíí akéídi wááshindoon bisiláołtsooí yiichį ááhooshtįįh nitąą naneelįįhgo ánéeląągo waalibéí dineé adéín nidahazlįįh díí éí tahoniigááh bitsąądęę áádóó nidastseedígíí waalibéí dineé bizaad éí yuman cochimí saadji atah yiisdzo áádóó éí neeznáágo ałtsá naanásdzo waalibéí bizaadígíí éí yuman saad wolyéji yiisdzo áádóó díí éí ałtsá naanásdzo díí éí core yuman saad wolyéego ałtsá naanásdzo díí biyaadoo éí pai language wolyéego yiisdzo éí doodaii éí upland yuman language northern yuman wolyé díí upland yuman biyaadoo iinda waalibéí bizaad yiisdzo táá waalibéí bizaadjí éí bizaad hwal wolyéego dayoozhí hastiin pope xvi latin benedictus pp xvi italianji éí benedetto xvi wolyé bééshbichahí bizaadjí éí benedikt xvi wolyé joseph alois ratzinger holyéédi éí bidizhchį tąąchil yęędąą góne dananeezdah wooltágo hastiin pope john paul ii éí yitsés ké góne iiyá díí hastiin pope benedict xvi éí éé neishoodii yiiląąji dasida ńtęę áádóó nataanii ałdó nilįįh ńtęę vatican city hólyéédi éí natanii nilįįhgo dasida ńtęę áádóó díí ałtsiisigo hahoodzogo kinda shijáá tąąchil yęędąą éí baaghániidéígo hóneesná áádóó tąąchil yęędąą éí dabidineesda inauguration wolyéígíí baalyá basilica of st john lateran woolégo kin siąąhnidi banaasdéé hastiin pope benedict xvi éí bééshbichahí dinéi áté diné bisiláołtsooí bizaad chodeiyoosįįdígíí éí daolyé bilagáanakehjígo navajo code talkers daolyé díí kódaolyéego bee bééhodilzin hastiin philip johnston tááłáídi mííl yázhí dóó biąą tseebíídi neeznádiin dóó biąą náhástéídiin dóó biąą naaki yihah yęędąą bidizhchį áádóó ńléí tááłáídi mííl yázhí dóó biąą náhástéídi neeznádiin dóó biąą tsostsidiin dóó biąą tseebíí yihahjį hijiináá nítęę diné bizaad choidooįįł níigo naaltsoos ła haidiilaa díí naaltsoos táá tsxįįłígo haidiilaaígíí éí wááshindoon bisiláołtsooí marine corps bee dawójíhígíí bichį ályaa naaki góne yéigo daahijoogąą yęędąą ákótéego baa hodeistą díí hastiin johnston diné bikéyah hoolyéedi biyaa hooa bimá dóó bizhéé diyin god deiyoodláanii nilįįgo hááhgóóshįį diné bikéyah bikáágóó diyin god bizaad yaa halne łeh nítęę áádóó diné bizaad táá yéigo yóhoołaah nítęę áádóó diné bizaad ałtsxo yóhoołąągo dóó wóshdęę hááhgóóshįį doo bił nantłahgóó yee yááłti íídąą diné bizaad doo ayóo bikéalchíi da nítęę dóó ayóo ga há nantłahgo biniinaa chééh bóhojoołaah łeh nítęę hastiin johnston diné bizaad choidooįįł níigo yaa ntsídeezkééz nááná íídąą diné doo diné danilínígíí táá díkwíhí diné bizaad deidiitsa nítęę dííshjįįdi ałdó tah dii táá ákóté éí bikéédoo éí diné bizaad chodooįįłígíí bee ląąh azlįįh áádóó hastiin vogel ánéeląągo naabeehó siláołtsooí atah dookááh hadoonííhdi tąątsoh biyiihahgo éí go naabeehó wááshindoon bisiláołtsooíji atah yiikáí áádóó éí boot campgóó nidaskai áádóó áłtsé naaskááígíí éí camp pendleton ahééháshįįh hahoodzodi diné bizaadjí code ádayiilaa díí code saad naádiniilíniígíí éí joint army navy phonetic alphabet bikehgo ályaa díí éí bilagáana bizaad bee lą nidaíízlįįhígíí choįįh áádóó saad bee álíní bikeh niniilgo ályaa a to zji naanáła saad éí ádadaalyaa díí éí siláołtsooíji saad chodayoołįįłígíí díí éí ałchííhdigo chétáánígíí áté example díí saadłá adaalyáyęę táádi chodaįįhgo áté díí saadígíí éí portmanteaus wolyé bilagáana bizaadjí díí saad naádiniilíniígíí code éí naaltsoos bikáagi bikáá adaalyá áádóó éí táá doo tó honaniigo nidaashjááda táá kwiidi bee naniitin biniiyé choííhgo siniil aadi tó honaniidi siláołtsooí binááádaałtsózí bikéyahdi nidabaago saad naádin iilíni bee ałchí hané ada jiiłííh áádóó aadi bílaashdlaí doo yaiiłtáígíí yidiis tsááhnidi saadígíí dóó bee hozingo ałkéé nódah áádóó naabeehó bisiláołtsooí éí táá áté saad choyoołííhinígíí yinaalniih łééh naabeehó bisiláołtsooí saad naádiniilni chodayoołííhgo saadígíí táá doołá yiisííhda naaná saad naádiníílni ałdó bee tsííłgó bee hané adaalyá iwo jima hoolyéedi binááádaałtsózí dineé bikéyahdi táá yéí saad naádiniilni choozííhdi hastiin major howard connor th marine division signal officer biyaah doo hastąą naabeehó bisiláołtsooí nidaalnish aadi yeigo ałkijiijééhgo díí hastąągo naabeehó bizaad choozííhdi ánéeląą hané adaalyá áádóó táá doołá saad yisííhda hóneeznaa doo bikiji hastiin connor anííhla díí saadígíí táá doo choozííhgo iwo jimadi adoo hóneeznaada doo nitééh saad naádiniilni táá naas choiihgołá saad binahóniidéí adóółágo éí saadígíí daagodgo adaalyá tsííłgo hané alííh doolééł biniiyé díí éí naabeehó bisiláołtsooí ałaigo nabidiiltééhgo ałááhdęę siláołtsooí danaazjááígíí divisions bitáádęę kéyah ałkéé naaznilgo dah ndaaeełíidi ałhineekaigo aadi saad bihidi nódahígíí dóó saad daagodgo adadoolnííłígíí aadi yanidatí áádóó éí naaltsoos bikáagi alįįh áádóó nitáá tó honaanigo hwiiłándaáálįįh áádóó éí aadi saadłágo anaadaalyáígíí ninádahiijintin łééh naabeehó bisiláołtsooí saad chodayoołííhniígíí téiyá biłashjáá andaalííh cryptographic ałdó wolyéígíí choozííhdi díí diné bizaad naádiniilni bigáá deiniilgo hané andaalííh nitééh binááádaałtsózí dineé bikéyah yázhí hoolyéedi anaa naadahósdlííhgo éí naabeehó bisiláołtsooí chonaadazííhdi naaná vietnam hoolyéedi anaa naadahósdlííhgo éí aadi adoo choozííhdida niłchi tsoh go yoołkááłgo éí wááshindoondi bee hazáanii ádeiłíní naaltsoos bikáagi bee hasaanii public law statute hadeidiilá áádóó hastiin aląąjį dahsidáhígíí bill clinton bizhí yikáá ayiilá áádóó éí naabeehó bisiláołtsooí bila kédaiisyá wááshindoondęę díí éí hastiin aląąjį dahsidáhígíí george w bush táá bisiláołtsooí yiilá kéiizlá dįįgo éí siláołtsooí wááshindoondi bilakéiisniil óola beeadahyágo ałaigo siláołtsooí éí táá doo wááshindoongo nayááda áádóó go éí siláołtsooí bikéí bila kédaiisyá díí éí siláo ąąndah haskáíígíí bitsiis nahasdzáán bichi kwííndaalyáígíí wááshindoondi tsé hashté daalyáígíí biki nidahasdzogo nitą díí éí naabeehó bisiláołtsooí bizaadjí chodayoosííhígíí bee beehaníí biniiyé naaná hoozdodi ałdó akwiitéígołá sią saad encyclopaedia éí gwíík dinéi bizaad áté díí saadígíí éí enkyklios paideia díí átéego saad bee ajinííh táá ałtsoni bihoodooaałígíí oolyéé táá bikaaígíí yahalnégo biyihah yęędąą hastiin joachius fortius wolyéego saad encyclopaedia áłtsé chooyoosįįhdi díí naaltsoos éí lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia basel wolyé bikiaschígo aalyá saad encyclopaedia áłtsé choosįįhdi yęędąą éí saadígíí noun nilįįhgo bikéashchígo aalyá hastiin pavao skali wolyéego naaltsoos yiinaashnishígíí éí encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon encyclopaedia or knowledge of the world of disciplines basel wolyéego yinaashnish naaltsoos ínsadoobíídiiya wolyéígíí éí akwii shííh ałááh áté bilagáana tóta dineé bikéyahdąągo éí biínsadoobíídiiya encyclopdia britannica wolyé díí naaltsoos éí táá yéigo bílaashdlaí dayooį áádóó naaltsoos ałdó bee hodilzhin naanáłá éí ínsadoobíídiiya azee ąąh adalįįhji baadaalyá tabers cyclopedic medical dictionary łá wolyé áádóółá ínsadoobíídiiya bikídaashchíniígíí éí bílaashdlaí bioodlą dabikáá éí doodaii éí haitéigo adooléi bílaashdlaí yanitsida kéésígíí dóó deinííłį biéé łichiii biínsadoobíídiiya great soviet encyclopedia dóó jewish dinéi biínsadoobíídiiya encyclopaedia judaica akwii téí naaltsoos chilam balam wolyéígíí éí bitsį yishtłizhii mááya dineé bikéyahdęęgo naaltsoos nidanideehgo oolyé chilam éí priest oolyé áádóó azhí balam éí azhí akéídęęígíí oolyé áádóó shádiááhdęę náshdóítsoh łikizhígíí ałdó oolyé díí azhí chilam balam éí hastiin chilam balam wolyégo naaltsoos ínsadoobíídiiya ayiila ínsadoobíídiiya naaltsoosígíí éí naakidi anaalyá azhíígíí táá chilam balam wolyégo díí naaltsoos éí naasgo adahódooniiłígíí yahalné áádóó naakáí łibáí bisiláołtsooí tó honandęę nidahidoonééłígíí yahálné mááya dineé bikéyahdęęgo táá dikwiii naaltsoos chida hanéézdé éé neishoodii ałtsó mááya dineé biínsadoobíídiiya déídiiłíd yaiishjááshtsoh biyihah yęędąą naaltsoos ałgáá adayiilá áádóó déídiiłid éé neishoodii hastiin diego de landa wolyégo áádóó bizaad kégo biniiná naaltsoos dadoodlid ła nidaałkáái danįįhgo éí ánéeląągo mááya binaalyéi déídoosinígíí dadoodlid áádóó ánéeląągo naaltsoos glyphs bee bikidaashchiniígíí ałdó déídiiłid hastiin de landa anįįhlá díí biniiná mááya dineé doo oodláanii dalééhda áádóó díí chįįhdi naaltsoos bikáagi binahagąą yiikáá ayiilá bitsį yishtłizhii naakáí dinéi binaaltsoos codices wolyéígíí éí ínsadoobíídiiya adatéí ła naaltsoos adaalyáígíí éí táá doo naakáí łabáí bisiláołtsooí nidahánééh yęędąą bikáá adaalyá nitééh áádóó ła éí naakáí łabáí nidaházná doo bikijí díí naaltsoos codices wolyéígíí éí naakáí dinéi bioooolįįł naakaii bikéyah bikáá áádóó ánéeląą naakáí bicodices nidanidééh dííshjįgo ła naaltsoosígíí bikáagi nidaashcháá díí naaltsoosígíí éí táá naasidi adaalyáígíí akwii téigo adaalyá áádóó kwiishdęę naaltsoos dadinéézdéígíí éí classical nahuatljí bikédaashchi áádóó éí biki nidaashcháá naaltsoos codices dabizhí codex borbonicus boturini codex codex mendoza florentine codex codex osuna aubin codex codex magliabechiano codex cozcatzin codex ixtlilxochitl libellus de medicinalibus indorum herbis áádóó ła éí táá doo kwiii bikáá adaalyáda táá átéego naaltsoos nidanidé táá dikwiii naakáí binaaltsoos dadzíí łáhjį éí éé neishoodii ałtsó déídiiłid ínsadoobíídiiya áłtsé alááhígíí éí roman dineé bilagáana dabizázi bitsąądęęgołá áłtsé aalyá díí naaltsoosígíí éí naturalis historia of pliny the elder wolyé díí naaltsoos éí naaltsoos ałkédasdzo naachąąh hooghan adalįji yahalné áádóó kéyah bikáágo nanisé bahané azee kéyah bikáágo tsé ałááh átéígíí díí naaltsoos ałtso aalyágo éí ánéeląągo adooleé dabikáágo aalyá áádóó díí naaltsoos éí ad biyihahgo bee naneizdéí áádóó hastiin marcus terentius ałdó ínsadoobíídiiyałá ayiilá díí hastiin biínsadoobíídiiya diishjí táádi naaltsoos bee nidaniidéí naaltsoos roman dineé adayiilá yęęhígíí doo beedahoozinda dark ages biholzhiish yęędąą yoadahiineesdéí dóó badaadííldeeh biyihah yęędąą éí hastiin marcus terentius biínsadoobíídiiya naaltsoos bee nidaneezdei biké ashchígo anaalyá díí naaltsoos éí táá yéigo bee hodiilzin naaltsoos bikáagi bikéashchííniígíí éí roman binaacháá bizaad azee chooda įįhnígíí áádóó roman technology dóó engineering ałdó dabikáá hastiin saint isidore wolyéego ínsadoobíídiiyałá ayiilá kin seville holééhdęę éí naaghágo naaltsoosígíí éí etymologiae wolyéego ayiilá biyihah yęędąą díí naaltsoos éí naaltsoos ałkéé biiyiisdzo táá áté naaltsoos ałhiiniilgo naadiin haniidei hastiin bartholomeus anglicus wolyéego ałdó ínsadoobíídiiya ayiilá biyihah yęędąą díí naaltsoosígíí éí de proprietatibus rerum wolyéego ayiilá naanáłádo hastiin vincent of beauvais wolyéego ałdó ínsadoobíídiiya ayiilá díí naaltsoos éí speculum majus wolyéego ayiilá biyihah yęędąą díí naaltsoos di míiltsoh saad biiyi yiisdzo ásáí dinéi bikéyahdęę ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiígíí éí scientific method historical method dóó citation wolyéígíí bee dahólǫǫhgo hadahiineezdei biyihah yęędąą éí ínsadoobíídiiya brethren of purity of basra wolyéego haaltsid naanáłá ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiígíí éí abu bakr al razis wolyé ałdó díí naaltsoos éí scienceji bił naaztiígíí hahaalné naanáłá ínsadoobíídiiya éí mutazilite al kindis wolyéego haaltsid díí naaltsoos éí ánéeląą naaltsoos haniidei ínsadoobíídiiya ibn sinas medical ałdó wolyéego aalyá díí naaltsoos éí táá yéigo choįįhgo nahonaadi neenaadiin nahaigo ásáí dineé dóó tsiiki déíbaalí bikéyahdęę hastóí ínsadoobíídiiya adaalyiilígíí éí hastiin asharites hastiin al masudi hastiin tabari daalyé naaltsoos adayiiláígíí éí prophets dóó kings ibn rastah al athir dóó ibn khaldum daalyé táá ásáí dineé bizaadji éí díí naaltsoosígíí muqadimmah deiłní doo ínsadoobíídiiya deiłniihda díí naaltsoos muqadimmah wolyéígíí éí táá diyingo banitsáhakéés ásáí dineé naaltsoos bikáagi akéda ałchígo isnad wolyéego yiikégo adaałí hané bikááígíí tááda tsi akwii téigo doo tááda tsi anííhgo wolyé saad isnad tsiiyiishbizhí dineé bikéyahdęęgo ínsadoobíídiiya adaalyáígíí éí four great books of song wolyéłá biyihah yęędąą early song dynasty yihah dįįgo naaltsoos haniidei naaltsoos dįį góne yiiltsiłígíí éí prime tortoise of the record bureau wolyé díí naaltsoosígíí éí miil tsoh saad biki siniil áádóó di mííl naaltsoos bee ahnííde tsiiyiishbizhí dineé bikéyahdi éí tááląi aké daałchí hólǫ áádóó akwiigo shííh ínsadoobíídiiya adayiilá hastiin shen kuo ínsadoobíídiiya dream pool essays wolyéego naaltsoos bizhí ayiilá biyihah yęędąą naaltsoos haltsidi hastiin wang zhen ałdó ínsadoobíídiiya ayiilá nong shu wolyéego naaltsoos bizhí ayiilá díí naaltsoos éí biyihah yęędąą ayiilá hastiin song yingxing ałdó ínsadoobíídiiyałá ayiilá díí naaltsoos éí tiangong kaiwu wolyéego ayiilá naakwiiné éí naaltsoos tiangong kaiwu wolyéego ayiilá tsiiyiishbizhí dineé bikéyahdi hastiin emperor yongle wolyéego nataanii nilįįh ming dynasty yęędąą dasidah nataanii nilįįhgo dasidah ínsadoobíídiiya yiki déízįįhgołá aalyá naaltsoosígíí éí yongle ínsadoobíídiiya wolyé díí naaltsoos ayoo adeitąągo ałhiníniil díí naaltsoos éí biyihah yęędąą ałtso aalyá áádóó di míiltsoh saad biki daashchí ánéeląągo naaltsoos táá iilá bee bikáá adaalyá áádóó naaltsoos haniidei hastiin emperor qianlong wolyéego naataanii nilįįh qing dynasty yęędąą naataanii nilįįhgo dasidah iidąą ínsadoobíídiiya yiki déízįįhgołá aalyá naaltsoosígíí éí siku quanshu wolyéego bizhí aalyá díí naaltsoos éí miil tsoh anééląąh naaltsoos biinaastzooz bikí daashchígo naaltsoos poems yiiłníniígíí biyii yiisdzo chidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí éí áłtsé góne yéigo daahijoogąą yęędąą áłtsé choozįįhdi tóta dineé bikéyahdęęgo siláołtsooí áłtsé choodayoosįįhdi díí éí béésh bichahii bikéyahdęę siláołtsooí łéhyi góne aąąh daiisgééhdigo aadęę dadiłdǫǫngo áádóó béésh adisháái achąąh nidaneesdizgo doo naas hodiildohgo áádóó shidąądi naadlééhgo ła nahatįįhgo biniiná chidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí aalyá tsįįłgo beehódinoonééł biniiyé tóta dineé bisiláołtsooí choodayoosįįhdi somme hoolyéedi dahajoogáá yęędąą chidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí áłtsé choosįįhdi naaki góne yéigo daahijoogąą yęędąą éí chidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí yéigo ałąąh átéego adaalyá áádóó ałąąh adaniłtsoogo adaalyá naaná anaa nahadlééhgo chooįígíí ałdó yéigo naachąąhgo aalyá áádóó dishjįgo siláołtsooí táádi choo yoołį biéé łichííí bikéyahdęęgo chidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí t wolyéígíí adayiilá díí táá yéigo bahanįįhgo aalyá naaki góne yéigo daahijoogąą yéédęę t táá yéigo choosįįhdi naaná béésh bichahii bikéyahdęęgo éí bichidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí blitzkrieg wolyéego choodayoosįįhdi díí blitzkrieg éí ałhiishgaagi yiijáágo anaalįįh nitęęh áádóó chidí naataí dóó beeeldǫǫhtsoh biłchooįgo tááłá nilįįhgo chooįgo beenahwiinééh dishjįgo éí chidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí doo táá bizhoni chooįda siláołtsooí tááni nidabaahígíí yiigáá yiigááłgo akáanaalwo łeeh áádóó siláołtsooí bichidí dóó siláołtsooí beenagééigi yiigáá yiilwołgo akidéízįįhgo chooį naaná wootádi ałdó chidí naataí akidéízįįhgo yiitá łééh akwii téigo chooįgo siláołtsooí doo biké hodidlééhda dishjįgo bílaashdlaí doo conventional warfarego ałki néíjááda dishjįgo éí unconventional asymmetric warfare wolyéígíí choodayoołįgo ałki néíjáágo banaaldééh ła siláołtsooí binaataanii adanįįhgo chidí naanaí beeeldǫǫh bikáá dah naaznilígíí doo táá yéigo chooįda kin dashijaaígíí éí hoozdo hahoodzo biwááshindoon áté áádóó atiisgo anííłtso kin dashijaaígíí ashdla góne atah yiisdzo kin nitságo aniiłtsohígíí bílaashdlaí kédahatį bilagáana bizaadji éí phoenix wolyé éí doodaii éí valley of the sun johanaaéí bitééh kégiizhí dóó naakétłáhí dineé bizaadjí éí s ki kigk dilzhíí dineé bizaadjí éí wasinka dziłghąí bizaadjí éí fiiningis áádóó moháábii dineé bizaadjí éí hachpa anya nyava wolyé hoozdo éí gi bił hazą kin dashijaaígíí éí táá deisdóí shįįgo hadoh dóó hakaz neiłkidígíí éí neeznaadiin doo biahgo anaalki f c díí éí táá ninadiizji akwii natįįh łáhdi éí f c go dei anaalki hoozdo éélkid sááh dził bikáádęę éélkid south mountain moháábii dineé éí bikéyah lease adéíłį díí éí ké dadiiléjí binaanishígíí yichį kéyah lease adéíłį díí naanish déí yiiłjééhígíí éí ndiką naadąą áádóó naaołí ké déí didlééh áádóó bílaashdlaii aají nidaalnishígíí éí naakáí dinéi dóó bilagáana deilnish ghąąjį go yoołkááł yęędąą éí moháábii dineé biwááshindoon adadiinįdi ahééháshįįh hahoodzoji binaataanii hastiin gray davis dóó moháábii dineé biwááshindoon ałhadeetaah díí éí needles hoolyéégi kin dashijááígíí dóó éééahjigo naazhǫǫshłá ąąh ádoolnííł hanįįhgo ałhadeetaah moháábii dineé bikéyah bikáagi éí naakigo naazhoosh hólǫ hoozdo hahoodzojigo éí spirit mount casino woolyégo siąąh áádóó naazhǫǫsh hahoodzojigo éí avi resort casino siąąh moháábii dineé bizaad éí river yuman language áté áádóó hokan siouan saadji atah yiisdzo díí exampleígíí éí moháábii dineé bizaad áté táá díí téiyá dibé kéyah dah siánígíí bikáagi hadahóólįįd mdash dibé dabilįįii éí ásáí dineé bikéyahdi hadahóólįįd jiní tsétah dibé éí eeaahjí deeteel bikéyah dóó tsédeeshzha dził bitagi tóó ahayóí nááná ła tsétah dibé éí séí hólǫǫgi dóó doo ayóo ndahałtingi dahiná ałdó ndaałkaahí dóó éédeetįįhiidíí tsétah dibé ovis canadensis nelsoni deiłníigo dayózhí tsétah dibé éí jįįgo téiyá naakai tłéego daałhosh tsetah dibé éí bitsíís dibełchííi dóó łibáago ndaashchąą łeh áádóó éí bíchįįh dóó bitłaa łigai nááná éí bitsee łizhin bikąígíí dóó baáádígíí éí táá ałááh bidee hólǫ bikąígíí éí bidee ntsxaa dóó shiyish tsétah dibé biyáázh éí daalbáa łeh áádóó éí bidee ádaadin tsétah dibé bikąígíí éí ndash di asdzoh áníłnééz ndash dahidídlo áníłdáás bikąígíí éí baáádígíí yilááh áníłtso łeh baáádígíí éí tóó ndash di asdzoh áníłnééz tsétah dibé éí tłoh dóó azee dóó chil deiłchozhgo naakai máaz éí naakigo ooljéé binaatash díí ooljéé éí phobos dóó deimos wolyé máaz biooljéé éí ałtsíísi áádóó doonizhónigo nimaazda ndaałkaahí adanįgo éí yágháhookáán biyiidi tsé nidanidééhígíí máaz bigravity bisééł áádóó éí máaz biooljéé silííh máaz éí táago yágháhookáángoo ałnaadá tahíígíí binidéítáá díí éí máaz odyssey máaz express áádóó máaz reconnaissance daalyégo binidéítáá naaná máaz bikáagi éí máaz yikáá nandahí naakigo táádiazh spirit dóó opportunity wolyé áádóó ła máaz yiikáá nandahí áádóó naazniil máaz bikáagi akóndi díí éí doo nidakáída doonaalbaasda tááłáígíí naazáá áádóó ła éí doonidaalnishda daaslįįh áádóó ła éí táádi nidaalnish máaz bikáagi tin naalkáágo éí tinígíí naalyííhgo ałtsíísí yilééł díí éí máaz global surveyor beenaalkáágo akwii téigo beeyiiltsá bílaashdlaii déigo déízííhgo nahasdzáán bikáádoo máaz yitígo áté díí yéigo yití máaz éí míiltsoh km anzáádi siáá łáhdi éí míiltsoh km anáádi siáá nadlééh bízhi éí roman dineé bizaad bitsąądęę venus biinis kéyah beeyoozhíiígíí naaki góne jóhonaaéí bitsáádi siąąh jóhonaaéí di yiniinadah nahasdzáán bikáagi anáatáhígíí beenaalkáágo eeaahgo biinis yéigo yiitį magnitudedi siąąh łééh biinis jóhonaaéí yinádahgo łahgo nadlééh atiisgo áádóó jóhonaaéí táá yiitsiidi ałhéhadah nahasdzáán bikáagi eeaahgo éí doodaii éí táá abinigo sǫ nahalingo yéigo adéístiin łééh áádóó azhí nidi táá akwii téigo beewoozhí ła bílaashdlaí biinis nahasdzáán bikis déíłnígo dayoozhí biniináígíí éí táá ałhééniłtsó asdąą áádóó bigravity ałdó táá nahasdzáán asdąą nahalin áádóó atéígíí ałdó asdąą ałhééłté biinis biníłchi éí sulfuric acid beełíbago bikéésti áádóó díí biniiná kéyahígíí dooyiitída níłchiígíí naalkááhgo táá nidaz áádóó káábin dioxide táá yéigo niłchi biyiihólǫ áádóó biinis bikáagi éí káábin cycle beeadéín áádóó éí hólǫǫgo éí káábin yootą łééh tsin adazááhígíí akwii tįįh łeeh éí doodaii éí tsé biyii góne káábin yootą łeeh áádóó organic life ałdó adéín biinis bikáagi éí hólǫǫgo éí káábin yootą łeeh ndaałkaahí adahnįgo éí biinis datsí táá nahasdzáán nahólingo bikáagi tó nitéél hólǫ nitééh áádóó kéyahígíí sidwo silįįhgo tóígíí ałtsó siil silįįh áádóó kéyahígíí tóh naaltséé naaná biinis bimagnetic field doo ayoolǫda naaná biinis bikáagi háájijin hólǫígíí ałdó ałtsó biłnidiijóól áádóó yágháhoníkáán biyiidi niyól hólǫígíí ałtsó biłyooiiyol áádóó biinis biniłchi atmospheric pressureígíí atiis naalkáágo beealáh nahasdzáán bikáagi éí táá achį biinis bikáagi kéyah ánólingi doo beehózinda nitééh níłchiígíí éí sulfuric acidigi kéyah beełíbago bikéésti biyihah yęędąą yágháhookáán biyiidi natái project magellan woolyégo iinda naaltsoos bikáagi kéyah ánólinígíí neezhcháá áádóó kéyahígíí naalkááhgo volcano bikáágo hólǫgi áté áádóó łeetsoii níłchi biyiihólǫ łeetsoiiígíí naalkááhgo bináhjí volcano hólǫígíí beebeehózin akódi tsé lava flow woolyéígíí adooyiiltsééda biinis bikáagi dooayoo kéyah bikáagi adahósdzááda biinis éí yéigo damiiltsoh dóó ałnįįh binahah biinis bikáagi éí kéyah doonáhanádagi áté danį ndaałkaahí danį biinis biyiidi kǫ hólǫígíí háshįįh nahótįįhgo tsé lava nilįįhgo hánagoh yéigo akwii nátįįh bízhi éí roman dineé bizaad bitsąądęę mercurius kéyah mókowii wolyéígíí éí jóhonaaéí bitsįįdi sią áádóó biaxial tilt ałdó ałtsiisi áádóó díí kéyahígíí ałtsiisi mókiwii éí jóhonaaéí di yiininádah jį nahasdzáán bikáagi anáatááhígíí beebinééląąh mókiwii biaxial tilt ałtsiisiígíí biniiná táadi ninábaał jóhonaaéí naakidi yiinádahgo mókiwii jóhonaaéí yiitįįhgi yiigááłgo táá arcseconds per century díí akwii nátįįhgo éí hastiin albert einstein yeedintą naaltsoos bikáagi general theory of relativity wolyéego yahalné nahasdzáán bikáádęę mókiwii jinééłįgo táá yéigo yiitį magnitudegi yiitį akónidi łáhdi éí mókiwii dooyiitįda łééh díí éí jóhonaaéí adéísdįįhígíí biyiidi siąąhgo biniiná dooyiitįda jóhonaaéí ałtsó iigááhgo ałdó téiyá mókiwii yiitį łééh ndaałkaahí éí kéyah mókiwii atéígíí dooayoo biłbeedahozinda nahasdzáán bikáá doo beeadéístį beeneelįįhgo áádóó hálziidígíí áté beehozin biyihah yęędąą yágháhoníkáángoo ałnaadá tahíígíí bidoochiid nahasdzáán bikáádęę áádóó éí mariner wolyéego mókiwii yikáadi ałhénatá áádóó aadi mókiwii bikáagi anólinígíí ayiiskid áádóó naaltsoos bikáagi kéyah neezhcháá bigáágo ayiilá biyihah yęędąą áádóó messenger yágháhoníkáán yiinaatáígíí yas niłtéés biyihah yęędąą łáh doo kéyah ayiiskid áádóó naaltsoos bikáagi kéyah neezhcháá díí éí go ayiilá áádóó biyihahgo éí messenger yágháhoníkáán yiinaatáii akóhgo natáá áádóó éí ałtsó ayiiniilá mókiwii bikáagi anoolinígíí éí táá ooljéé bikáagi anoolinígíí áté kéyah bikáagi diwool áádóó adahosdzá áádóó łahgo éí dadziigáí niłchi éí ałtáái áádóó mókiwii biooljéé éí adein áádóó mókiwii biyiidi éí béésh hólǫ áádóó díí naalkáágo akwii téígo beehózin mókiwii bimagnetic field hólǫnígíí beebeehózin béésh hólǫígíí díí mókiwii bimagnetic fieldígíí bineeląąhgo beealah nahasdzáán bimagnetic fieldígíí táá achį bee áádóó mókiwii aniiłdasígíí éí mókiwii biyiidiígíí nitsá áádóó ałhiineestígo siááh hadoh dóó hakaz neiłkidígíí beeiinééląąhgo mókiwii bikáagi kgo anaalki f dóó fjí nidiilkí c dóó cjí nidiilkí tábąąstííntsoh éí naaldlooshii daalghałígíí dah yikahhí atah daasdzoh áádóó éí nahasdzáán bikáagi tádiin dóó baąą dįį ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí pinnipedia deiłníigo dayózhí díí saadígíí éí bikee yee ndaałkǫǫígíí óolyé tábąąstííntsoh éí tónteel dóó beekid bibąąhgi dahiná tábąąstííntsoh bijaa dahólónígíí éí nigóó naaldloosh dóó táyiji ndaałkǫǫ tábąąstííntsoh bijaa ádaadinígíí éí tóó bigaan yee naaldeeh áko éí łáháda nihookáá naakai tábąąstííntsoh éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchąą łeh ła éí łigaigo daalkizh bitsíís éí di adéeseez áníłtso dahidídlo áníłdáás nááná éí bigaan nteel bitsee éí doo nineez da tábąąstííntsoh éí łóó dóó łóó bigaan dahólónígíí haalzheehgo ndaałkǫǫ nááná éí chosh bikágí ntłizí deildeeł ałdó ła tábąąstííntsoh éí tsídii naałkaií dóó níyolgi naataígíí deilghał bízhi éí roman dineé bizaad bitsąądęę cers séwes éí kéyah ashdla góne yiisdzó jóhonaaéídęę beewooltago kéyah séwes wolyéígíí éí ałtsiisgo oolyé kéyah chilí áté táá yéigo aaoohgo ąąhłtsó céwes wolyé nitęęh áádóó bizhí łahgo aalyá díí éí séwes wolyéego aalyá díí kéyah éí táá yéigo aaoohgo anįįłtsó áádóó yágháhookáán biyidi tsé jóhonaaéí binaago ałhééntiígíí bitáádi siąąh asteroid belt bitáádi siąąh yas niłtséés biyihah yęędąą kéyah hadeilįį hastiin giuseppe piazzi kéyah hadeilįį áłtsé séwes ałnįįh goná bineeląąhgo éí km mi aniiłtsó naaná azhąą ałtsíísi nidi aniiłdasígíí éí yéigo nidaz ła tsé nidanidęęhígíí éí doo hazhǫǫ danidazda ndaałkaahí adanįįhgo éí séwes nimaaz áádóó łáhjį tsé asteroid belt binidanidééhígíí éí doo ałhééłtééhgo nimaazda dadigiizgo kéyah séwes bikáagi éí tó dóó tin dóó niłchi daditłééígíí hólǫ banitsá hakéésgo áádóó naalkááhgo áádóó séwes biyidi éí tsé beeaalyági áté áádóó tin ałdó bitáági áté naaná tó nitéél datsí biyaadi hólǫ binitąątsoh biyihah yęędąą nasa down yágháhoníkáán yiinaatáígíí yidéí diizhchid díí éí tsé vesta wolyéígíí yanantá biniiyé áádóó go aadi dootá áádóó séwes yanaadootá go wááshindoondęę éí táago chééwokii biwááshindoon yííłchį danidin bįįh bilagáana bizaadjí éí federally recognized wolyéego yoozhí díí chééwokii táago dashijááígíí éí cherokee nation halgai hóteel hahoodzojiígíí éí gi chééwokii kentucky hoolyéedi áádóó chééwokii north carolina hoolyéedi kéédahatínígíí éí gi naakigo hané silá ła éí chééwokii adanį díí éí ashdlago tó dahidéíyį dęęgo iidlééh áádóó aadi bílaashdlaí bitsį yishtłizhii kédahatįígíí iroquoian bizaadjí yéí yadałtí bitsąądęę oolda danįįhgo badahané naaná ndaałkaahí nitąą ninadaałkááhgo ałdó ashdlago tó dahidéíyį dęęgo iildéí danįįhgo badahané díí éí chééwokii sáanii dóó hastóí naasdazlįįhígíí nidéídiłkidgo akwii téigo naaltsoos bikáagi bikéashchįgo aalyá díí kįtsiil naaznilígíí éí bitsį yishtłizhii adayiilá mísísípiian culture mississippian culture wolyéego beewoozhí díí kįtsiil naaznilígíí toh áłtsé hadéílįįh yęędąą ndaałkaahí adanįįhgo díí chééwokii dineé bizási adayiilá danįįhgo naaltsoos beenidanéízdéí áádóó biyihah doo kwiishdęę díí kįtsiil naaznilígíí nidaalkáágo bitsąądoo beedéítą díí éí moiskogii dineé bizási adayiilá hadoonįįhdi nitąą nahané ndaałkaahí adanįįhgo éí azhí rechahecrians rickahockans éí bitsį yishtłizhii bizaad eriechronon erielhonan asdąą biłałhééłté bitsį yishtłizhii erie tribe daalyéígíí nitąą ninaalkáágo éí bitsį yishtłizhii rechahecrians rickahockans daalyéígíí tooh ííwii lake erie wolyédęę nidahazná aadi bitsį yishtłizhii iroquois five nation agháá dahódéístąą biyihah yęędąą akwii dahotįįhdi nitąą ndaałkaahí hastiin martin smith anįįhgo bitsį yishtłizhii chi dabiiizhiiígíí virginia hoolyéeji nidahazná ła ndaałkaahí adanįįhgo éí díí bitsį yishtłizhii chi dabiiizhiiígíí éí chééwokii akwii dabidiilyá bilagáana virginia hoolyéegi nidahaznáígíí éí chééwokii yiił ałhiidininá adoolé ałghááda yiinííł áádóó choda hoolįįhgo hahoolzhiizh s doo biyihah yęędąą éí bilagáana virginia doo nidakáíígíí chééwokii yitááya aadi chééwokii naalté bitsį yishtłizhii danilįįhígíí bilagáana biichį nidahaaznįįh náshdóítsoh noodǫzígíí éí náshdóítsoh táá ałtso yilááh áníłtso náhookǫsjí binááádaałtsózíidi dóó haaaahjí biéé łichííí bikéyahdi náshdóítsoh noodǫzígo dahólónígíí éí łatsáadadi adéeseez áníłnéez łeh áádóó éí dahidídlo áníłdáás bikąígíí éí baáádígíí yilááh áníłtso łeh díí náshdóítsoh éí dibéłchíí dóó łitsxogo naashchąą áádóó éí łizhingo noodǫǫz biteeldęę éí łigai ła náshdóítsoh noodǫzígíí éí tóó łizhin dóó łigaigo noodǫǫz díí éí naaldlooshii danílįįgi naazhǫǫsh hatsoh da yitį tłóodi éí łáháda dahólǫ náshdóítsoh noodǫzígíí éí alghałgo naaghá biéé łigaii bikéyahdęę náshdóítsoh éí tábąąh béégashii dóó bisóodi ałchiní dóó ayánítsoh bighąąaskidígíí yilghał náánáłahdi éí bįįh dóó deeteel dóó chįįh naatsǫǫdí haalzheehgo naaghá nááná éí tsintahgi dóó hodíłchilgi naaghá áádóó éí tłéego naalzheeh łeh tsiiyishbizhí dineé bikéyahdi kéédahatínígíí éí náshdóítsoh noodǫzígíí ndanilkaad dibé dóó béégashii nahalingo áádóó bitsį yitsąądóó azee ádeilééh ła bílaashdlaii éí náshdóítsoh noodǫzígíí bilįį ádeiłįįgo yaa ádahályą káátsiní éí kéyah dah siánígíí bikáagi téiyá dahólǫ áádóó éí tábąąhgi dóó bisti dahólǫǫgi naakai łeh káátsiní bitsíís éí łibá dóó łichíigo naashchąą áádóó éí di asdzoh tááłáíidi adéeseez ádaníłnéez łeh ła éí dantsxaa náánáła éí tóó ashdladi asdzoh ádaníłtso káátsiní éí táá ałtso daałchozhgo dóó chosh deildeełgo naakai ła éí tóó wáláchíí dóó tsinaayąii deildeeł diné bikéyah bikáagi káátsiní hólónígíí éí ndaałkaahí bikehgo dasypus novemcinctus wolyé táá díí téiyá káátsiní w b a di hiná akałii bikéyahdi éí tóó ahayóí díí káátsiní éí tłéego naagháa łeh áádóó éí táá sahdii naagháa łeh wáláchíí dóó tsinaayąii ayóo yildeeł bitsíís éí di asdzoh áníłnééz áádóó éí dahidídlo áníłdáás łeh nááná éí naageed áádóó éí jįįgo baáandi nitátah ałhosh éí doodaii éí tsinahighánii éí nahasdzáán bikáagi dįįdi dimííltsohgo daatsí ałąą ádaatéego hólǫ ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí isoptera deiłníigo dayózhí azhą díí chosh wáláchíí ndahalin ndi doo wáláchíí ádaatée da mdash choshtsoh dóó naakaii náásééł dah yikahjį atah daasdzoh tsinaayąii éí łigaii dóó łitsogo ndaashchąą łeh ła éí daalzhin ałdó deesdoigi dóó honeezílígi éí tóó ahayóí tsin dííłdzid dóó atąą deiłchozhgo naakai łahda łeezh dóó naaldlooshii bichąą deiyą ałdó tsinaayąii éí wáláchíí dóó tsísnági átéego dabighan ádeilééh ła éí bighan nihookáagi ádeilééh náánáła éí tsinlátahgi dahiná táá díkwíidi dimííltsoh tsinaayąii díí bighanígíí yiyi dahiná tsinaayąii biyázhí éí bita dahólǫ áko éí bighan ániidígóó ndaatá éí bikijį bita ádaa deidiiljooł dééłgai éí tábąąhgi dahiná nihookáá naakai dóó táłkáagi ndaaleeł haigo éí honeezílígóó ałnáádaataah łeh naakaii łizhiní bikéyahdi dééłgai doo dahólǫǫ da dééłgai éí táłkáagi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh áádóó éí naaleełí táá ałtso yilááh ádaníłtso bitsíís éí di asdzoh áníłtso łeh dahidídlo áníłdáás bikąígíí éí baáádígíí yilááh áníłtso łeh náhookǫsjí kéyah dah siánígíí dóó tó wónaanídi bilagáana bikéyahdi dééłgai dahólónígíí éí łigaigo ndaashchąą łeh bijáád éí łizhin dóó bidaa łizhin dóó łitso nahateiitsoh bikéyahdi dééłgai dahólónígíí éí daalzhin dééshzhiin baa yídíiłtah shádiááhjí kéyah dah siánígíí bikáágóó deełgai dahólónígíí éí bikos dóó bitsii łizhin dóó bíchįįh dah łichíí dééłgai éí daałchozhgo naakai táłtłááh chil dóó chil bikétłóól deiłchozh łeh łahda chał yázhí deilghał ałdó chosh chééh digháhii dóó choshłóó éí bijáád ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh áádóó éí nahasdzáán bikáagi ndash ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí gastropoda deiłníigo deiyózhí chosh chééh digháhii éí tąądee naagháhii daolyé ałdó ła diné éí díí chosh nééshjaa binééshtił deiłníigo deiyózhí díí chosh éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi éí ádaadin chosh chééh digháhii dóó choshłóó éí ałąą ádaníłtsogo dahólǫ chosh chééh digháhii éí nihookáá naakai łeh choshłóó éí táłtłáahdi dóó táyiji naaldeeh nigóó ndaakaiígíí éí ndash di asdzoh ádaníłnéez łeh táyijį choshłóó ła éí yéigo daantsxaa náánáła éí chosh doo yitíinii atah dahólǫ áko éí táá díkwíí millimeters téiyá ádaníłtso chosh chééh digháhii ła éí bitsa dahólǫ díí éí káálsiiyin bitsąądęę ályaa áádóó éí yisdiz łeh nigóó chosh chééh diikáhii éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchąą łeh choshłóó éí ałąą áádaateełii ła éí daalkizh dóó dinéesdǫǫz ałdó chosh chééh digháhii dóó choshłóó éí táá ałtso daałchozh dóó daalghałgo naakai choshłóó éí tsé yikáagi chil naazkaadígíí deiłchozh łeh nigóó chosh chééh digháhii éí tsin bitáshtóózh dóó chil bitąą deiłchozh ałdó łahda éí dííłdzid deilghał naakaii łizhiní bikéyah beałníidi dahinánígíí éí panthera pardus daolyé ndaałkaahí dóó éédeetįįhiikehjí binááádaałtsózíidi kéyah naaznilígíí bikáagi dóó naakaii dootłizhii bikédaayahdi éí dahólǫ ałdó áko ndi ńléidi éí doo tóó ahayói da ałkidąą éí ńléidi tóó ahayóí ńtęę jiní díí náshdóítsoh éí tsintahgi dóó tłoh naazkaadgi naaghá áádóó éí tábąąhgi hináa łeh nááná éí tłéego táá sahdii naagháa łeh díí naaldlooshii éí tsxįįłgo náádílwo łahda go da mph náádílwo áádóó éí tsinlátahgi naaghá ałdó náshdóítsoh łikizhígíí éí yishtłizh dóó łitsxogo naashchąą dóó łizhingo łikizh biteeldęę éí łigai nááná éí bijáád nineez dóó bijaa áłtsíísí bitsíís éí ndash di adéeseez áníłtso bitsee éí ndash di adéeseez áníłnééz ndash dahidídlo áníłdáás díí náshdóítsoh éí tééh łįį dóó jádítsoh dóó mágí haalzheehgo naaghá łahda hazéí dóó naashǫii yilghał ałdó łéétsoh éí binááádaałtsózíidi hadahóólįįd mdash ałkidąą léétsoh kéyah dah siánígíí bikáagi doo dahólǫǫ da ńtęę dííshjįįgóó éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí dóó hakaz dineé bikéyah mdash ńléidi éí ádaadin łéétsoh éí ákwíí shįį ałąą áté ndaałkaahí ádaaníigo łéétsoh éí hastądiin dóó baąą dįįgo daatsí ałąą ádaatéego hólǫ daaní łéétsoh łizhinígíí rattus rattus wolyéhígíí dóó łéétsoh łichíígíí rattus norvegicus wolyéhígíí éí bééhodilzin mdash díí léétsoh éí bílaashdlaii dabighanígíí yiyi dóó bikindi tóó ahayóí łéétsoh éí naastsǫǫsí ndahalin ákó ndi éí naastsǫǫsí yilááh ádaníłtso bitsíís éí di asdzoh áníłnéez łeh bitsee dóó bijáád éí doo daditło da łeh łéétsoh éí daałchozh dóó daalghałgo naakai chil bináá dóó bikétłóól deiłchozh chosh yázhí dóó dzidzé deildeeł łahda tsídii yázhí dóó tsídii biyęęzhii deilghał tábąąhgi léétsoh dahinánígíí éí łóó deilghał ałdó binááádaałtsózí bikéyahdi kéédahatínígíí éí łéétsoh bitsąądóó chiyáán ádeilééh nááná ła bílaashdlaii éí łéétsoh bilįį ádeiłįįgo yaa ádahályą naastsǫǫsí éí ákwíí shįį ałąą áté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí mus dóó peromyscus dóó sigmodontinae deiłníigo dayózhí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí naastsǫǫsí hadahóólįįdígíí éí peromyscus daolyé ndaałkaahí bikehgo áádóó éí ánéeląą ałąą áté díí naastsǫǫsí éí bináá ntsaa áádóó éí dibéłchííigo ndaashchąą bijáád dóó biteeldęę éí daalgai łeh bitsíís éí di asdzoh áníłnééz bitsee éí di asdzoh áníłnééz dóó ditło díí naastsǫǫsí éí tsin bineestą deiłchozh dóó chil bináá dóó chosh yázhí deildeełgo naakai tó wónaanídęę naastsǫǫsí éí mus daolyé ndaałkaahíkehjí ndaałkaahí ádaaníigo díí naaldlooshii éí naakaii łizhiní bikéyahdi hadahóólįįd daaní dííshjįįgóó éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáadi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi éí ádaadin díí naastsǫǫsí éí go da ałąą áté díí naastsǫǫsí tsintahgi dóó tłoh dahólǫǫgi naakai łeh áádóó éí bílaashdlaii bikin dah naazhjaaígi ałdó naakai azhą nihookáá naakai łeh ndi łahda ndaałkǫǫ dóó tsinlátahgi naaldeeh ałdó díí naastsǫǫsí éí ałąą ááteełii ła éí daalgai ła éí daalbá náánáła éí daalchíí bitsíís éí di asdzoh áníłnééz bitsee éí bitsíís aheeníłnééz tó wónaanídęę naastsǫǫsí éí táá ałtso daałchozhgo naakai shádiááhjí kéyah dah siánígíí bikáagi naastsǫǫsí dahólónígíí éí sigmodontinae jį atah daasdzoh ła éí łéétsohgi ádaníłtso dóó naadoobooíinii ndahalin bitsíís éí áníłnééz áádóó éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchąą łeh táá díí téiyá ndaastsǫǫsí daałchozh dóó daalghałgo naakai łahda naaldlooshii yázhí naashǫii da haalzheeh dziłíjiin bikáadi tsékǫ hagédiígíí éí peabody western coal company hadaagédigo binidanish s biyihah yęędąą tsékǫ hagédigo bidadeizhnish áádóó éí míiltsoh tons aneeląąhgo tsékǫ hadeigédigo ninahah tsékǫ low sulfur thermal coal wolyéígíí hagédi naaki ałąąh átéego tsékǫ ahiigééh ła éí kǫ naałbąąsii bee ahiigééh díí éí dziłíjiin doo naníá hótsaadi atsiniltłish bá hooghanji nahagééh navajo generating station áádóó ła éí slurry pipeline wolyéego bee ahiilééł díí éí tó dóó tsékǫ ałtágo mohave generating stationgo iilįįh nitęęh mohave generating station éí naazhǫǫsh hahoodzodi siąh aadi kin dashijááígíí laughlin bigáádi oolyé biyihah yęędąą éí mohave generating station dadéélkáál díí éí łeeyidi tóhígíí navajo aquifer n aquifer yaaadi néésąąhdi anįįhgo naaltsoos beeniiltsooz dziłíjiin yaniáahgi éí oozéí kéídahatį áádóó táá akwééi tsé dagi dabighan naakáí łibáí nihiitáá dahaznáá doo kwiishdęę adooleé biniiná saad nidahadlééh áádóó anaa nidahodlééhgo bahaooldééh iiyiisígíí éí kéyah biniiná saad hólǫ áádóó naabeehó adooleé déínįįhgo beebikí dahótáá táá ałtsó naabeehó daąnįįhgo bayatí naakáí łibáí bitsį yishtłizhii bikéyah yééadidahósnįįh áádóó bitsį yishtłizhii naadló doolééł danizingo yiicháá danizin naaldlooshii nanilkáád nahólingo bitsį yishtłizhii yanitsídakéés áádóó bilagáana nihiitáá dahaznáá doo éí yéigo saad naadahasdlįįh akó ndi bilagáana éí manifest destiny wolyéego binidahatágo niiya díí manifest destiny wolyéígíí éí bilagáana binahatá kéyah taa áté bilagáana yéébóholnįįh doolééł nįlá áádóó bitsį yishtłizhii éí nashkwii doolnííłnílá íidąą beehazáanii indian removal act wolyéego adaalyá díí beehazáanii éí bitsį yishtłizhii beeyiljiizh áádóó bitsį yishtłizhii bikéyah beenitįgo banaaldééh naaná ła bilagáana iidąą bitsį yishtłzhii ałtsíísigo kéyah bahádadoodzo kéyahígíí reservation wolyéego yaadayiilá áádóó beehazáanii indian removal act binikáá góne ethnic cleansing banaasdé kéyah bitsį yishtłizhii bigáá dastáánigi éí bilagáana yééadidahosni áádóó bizhí yikáá ayiilá bilagáana americans danilįnigi binitsá hákéés éí bitsį yishtłizhii naasgo adéín doolééł bilagáana hastiin francis parkman naaltsoos bikáagi ayiilá yas naalyįįh nahalingo adéín doolééł naasgo bilagáana american bidzil éí doobóhónéíąąhda kad éí eeeaahjigo yiikáá dooní kwii nihósingo bilagáana yootó hahoodzoji nidahaznágo bitsį yishtłizhii dziłghąí beehai naałání nóódaí kiisáanii naashgalí áádóó naabeehó dóó naakáí dinéi ałhéédanitį áádóó ałchį nidadibago yanákaiígíí yaakwiidanizį naabeehódęęgo yiinééłnígo éí ałááh dineé naabeehó bikéyah bikáájí dadahnééhígíí najį kwii nidaalnįį áádóó naabeehó bilįį bitsáá danitįįhgo biniiná naabeehó akéí nidadiba nitééh biyihah yęędąą éí bilagáana yootóji chidaházná dóó biyihah yęędąą éí táá yéigo anaa házlįį yéigo ałkéjiijágo banaaldééh díí éí naabeehó dóó wááshindoon bisiláołtsooí áádóó naakáí bisiláołtsooí civilian militia wolyéígíí ałkinéíjá díí naakáí naabeehó táá yéigo déíjoołá áádóó yéigo yiikijį danilį táátsoh go yoołkááł yęędąą éí wááshindoon bisiláołtsooí naabeehó bilįį nidéístsééd tséhootsooídi áádóó éí biniiná naabeehó naakáí łizhiní hastiin dayiisįį yaiishjaashtsoh yęędąą naakáí łizhinii dayiisįį díí naakáí łizhinii éí bilagáana hastiin major brooks binaalté nilį nitééh tááchil biyihah yęędąą éí tséhootsooídi siláołtsooí bikin biki daazná díí éí ánéeląą naabeehó siláołtsooí bikin yiiki dahiizná hastiin chil haajiní manuelito dóó hastiin dághaa barboncito yiinahóááhgo akwiida hótįįdi biniináígíí éí atsá biyaazh biyihah yęędąą naaltsoos bikáagi ałhadeetaah bikáá aalyá íidąą naaltsoos bikáagi ałhadeetaahígíí éí naabeehó bikéyah bioh aalyá kéyah beebioh aalyá woozhchįįd biyiihahgo naakáí hastiin josé manuel sánchez dóó naakáí naabeehó biłįį bitsąą anǫǫlkáád nitęęh akǫndi hastiin captain wingate dóó wááshindoon bisiláołtsooí łįį nidéíneiskáádi naabeehó ba íidąą hastiin josé manuel sánchez dajiisįį áádóó nahódoonágo éí naakáí naabeehó nidaniiłkáádiígíí yatį hiikáí díí éí dził kí hózhóoniidi áádóó naanáłágo éí naakáí dóó kiisáanii naabeehó yiikijį nidasbaa áádóó go naabeehó deisná biniantąątsózí go yoołkááł yęędąą naakáí hastiin lt col manuel antonio chaves yootó hahoodzo bivolunteer militia naataanii abidiilyá díí éí shash bitoogi siláołtsooí bikin siáánigi biyaagi nidaalnishígíí éí officers danilį áádóó siláołtsooí naas hódéíshzhiizhgo éí hastiin manuel antonio chaves yáátééhgo naatáanii nilį bidiinígo biké hóstáá biniináígíí éí chiyaan adóóleé naabeehó yiiténįįhgo yanaagáá bidiní áádóó siláołtsooí ałdó doo aké dahóółįda dazlį biniantąątsoh go yoołkááłgo éí łįį ałgáá dikáago banidiildéí áádóó éí banaaldééhgo táá yiiskąą naaná beezhee hólǫni ałdó aadi dadlááhgo banaaldééh hastiin manuel antonio chaves yéélą aslįįhgo akwii téíígo banaaldééh áádóó saah hazlįgo naabeehó dóó siláołtsooí ałkijéé áádóó beeeldǫǫh ła yiidéísdǫǫhgo táá oosdéí áádóó ánéeląągo naabeehó siláołtsooí yikijééhgo yanidiikáí áádóó siláołtsooí beeeldǫǫh déídeisdǫǫhgo naabeehó neezná áádóó go éí daasná akwiida hótįdi doo bikíjį hastiin gen edward canby naaltsoos yiyiikééd díí éí hastiin chaves naaltsoos beekééd ákó ndi áádóó naaltsoos ayiiláda éí biniiná hastiin chaves atsá bidoolté áádóó éí hastiin captain andrew w evans aki kééh iiyá áádóó hastiin chaves éí beeeldííldahsinilgo aaná bidoolá áádóó éí siláołtsooíji aahwiinítį bá hooghanji bahwįįstįdi dįį nahaigo éí wááshindoondi bee hazáanii ádeiłíní nidaaskáá congressional committee wolyéego nidaaskáá díí éí hwéeldi naabeehó awaalyái danilįígíí naaskáá áádóó shash bitoodi aada hótįįhdiígíí ałdó naaskáá éí naaskááigi éí doodaii éí naabeehó naastsééd beeeldlǫǫhtsoh howitzers wolyéígíí bee áádóó nidaalkáágo ałdó siláołtsooíłá nabidiikidgo anįįhlá ła siláołtsooí naabeehó asdzani dóó baałchiní néístsééd akáajiilyééd nitééh hastiin lt ortiz doodaii hódiinįįhdigo biniiná áádóó akáajoolwoda áádóó atsá biyaazh biyihah yęędąą éí hastiin manuel chaves siláołtsooí ánéeląągo naabeehó bikéyah bikáágo téídiéézh áádóó éí aad siláołtsooí naabeehó yiikijį nidaazbaa wááshindoondęę táá doobeelą alééhgo nidahadzid yęędąą ałdó bilagáana táá białkiijéé civil war wolyéego beewoojí bilagáana bizaadjí iidąą bilagáana confederate daalyéígíí yootó hahoodzodi bisiláołtsooí yiikáí akwééi nitąą nahanéigi éí bilagáana táá bidahógąą akwéé yihah yęędąą wááshindoon bisáołtsooí ahjígo binaanish hazlį áádóó éí naakáí dóó ałąąh dineé naabeehó yichi nidabaa áádóó naabeehó nitąą nidadibaago yanaakáí naashtézhí dóó yootóji nidadibaa iidąą bilagáana hastiin william hemsley emory naaltsoos bikáagi naabeehó yahalné díí éí naabeehó táá yéigo naakáí yiké dadidlįįh naakáí táá chééh adají tį łééh áádóó éí biniiná naabeehó lords of new mexico yiiłnįgo yoozhí biyihah yęędąą wááshindoon bilsáołtsooí bilagáana confederate sáołtsooí yootódęę bachi dazhjéé díí éí akałii bikéyahjigo baandaazhjéé áádóó éí naabeehó bikíjigo dadéízhnish hastiin gen canby hastiin agent john ward naabeehó bikéyahgo hané yiił áyiiłá díí éí naabeehó wááshindoon bisiláołtsooí biki dadéízį doolééłígíí kin cuberojį tsékiz tóhí nidahadoonééł áádóó naabeehó áádóó kin cuberodi nidahaskáíígíí éí anaa danilįįhgo banitsá hakéés doolééł nįįhgo naabeehó yiitááyá bilagáana iidąą naabeehó éí tááłáagi dabighan doolééł kiisáanii nahalingo díí éí tiisyaakin goná dabighan doolééł áádóó niłchitsozi biyiiyi yiiziłgo naabeehó bidineé nidabaahígíí naabeehó biyiichąą ninadabaahgo binaanish anaadayiidlá nitęęh wááshindoon bisiláołtsooí naabeehó daniįįhgo nidabaah danįgo dahalné áádóó éí niłchitsoh biyii yiiziłgo hastiin gen canby binaataanii naaltsoos yichi ayiilá naabeehó ałtso hanéístąągo ałtso yiigąągo téíyagi áté éí doodaii éí ałtso ałgáá niilkáádgo áádóó táá sahdii kéhatįįhgo alyaago téiyá mcnitt pp biantáátsoh biyihah yęędąą éí hastiin james h carleton hastiin gen canby yiitsiiskéh góne iiyá áádóó iidąą hastiin biéé łichíiii yiiláád díí éí wááshindoon bisiláołtsooí naabeehó bichį yiiláád áádóó yaiishjááshtsoh biyihah yęędąą wááshindoon bisiláołtsooí naabeehó yiichi dadéízbaa wááshindoon bisiláołtsooí éí scorched earth military strategy wolyéígíí choodayoosįįhdi díí éí bílaashdlaí bichį dadibaahígíí bighan bidádaákeh áádóó bilįį bitsąą kǫ beedadidlíd bitsáá bidahodiniil áádóó naaldlooshii nidaniilkáádígíí nidatséédgo oolyé military scorched earth tactic chooįįhgo éí bílaashdlaí bichį dazhdi baahígíí dichin beehazhniaah biyihah yęędąą akwii téigo naabeehółá wááshindoon bisiláołtsooí bikin naazniilgo ááhooshtįįh dadinįdigo yaakáí aadi áádóó ła naabeehó táá doo hwéeldigo nidaaskáída díí éí dziłijinii dineé áádóó nidaaskáída naabeehó shąątóhí tsah bii kin naatsisáán kaibiitó tó nehelįįh yaaniilkid łichíiii béésh haagééd tsinaabąąs habitiin dził łibáíji diné dabighanígíí taa doo hwéeldigo nidaaskáída táá doołágo ałdó naabeehó táá dadzii yas niłtéés biyihah yęędąą naabeehó hwéeldigo dadiniilkáá naaldlooshii nǫǫlkááł nahalingo áádóó doodazhdiilwóígíí éí bilagáana hatáá daałdǫǫn áádóó sanii doo hastóí dajilinígíí ałdó nidahódiistsééd akwiigo shįį diné badahané hólǫǫgo áté naaná łágo éí naabeehó tó tséna anoolkáád aadi tó tséná nidaiidlééhgo akwii shįįh dinéłá adein nidahazlįįh tsin sitą km anzaadgo diné naneeskáád jį yiiską bigáá tááni jóógááłgo aadi hwéeldidi éí kéyah diką tsin sitą aniiłtsohgo km kéyah bikáagi dahoghan aadi di mííl naabeehó kéyah yiikáá dabighan biyihah yęędąą diné datágo dabighan hwéeldidi hwéeldi parkígíí biweb site bilagáanakehjígo éí platypus wolyé díí saadígíí éí táá íiyisíí gwíík dineé bizaad áté áádóó éí bikee daniteel óolyé bicháh yiisdiisí bilagáana náhatéiitsoh bikéyahdi kéédahatínígíí bizaadjí duckbill ałdó jiní azhą díí naaldlooshii éí bidił sidoi ndi tsídiigi átéego biyęęzhii deiłchí naaleełídaaíi dóó adijiłii bíchįįhnézí téiyá daałtoígíí biyęęzhii deiłchíhígíí ádaaté dóó kótéego biyáázh deiłchí ndaałkaahí éí monotremes deiłníigo dayózhí díí naaldlooshii bidaa éí naaleełí bidaa nahalin bitsee éí chaa bitsee nahalin bikee éí tábąąstíín bikee nahalin dibéłchíígo naashchąą áádóó bikee éí łizhin dahidídlo áníłdáás bikąígíí éí di asdzoh áníłnééz baáádígíí di asdzoh áníłnééz naaleełídaaí éí chosh dóó łóó yiyą éí doodaii éí chįįh naatsǫǫdí éí bisóodi nahalin áádóó éí shádiaahjí kéyah dah siánígíí dóó kéyah dah ndaaeełí łánídi hólǫ ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí tapirus deiłníigo dayózhí bilagáanakehjígo ałdó tapir jiní díí naaldeehii éí bidił daazdoíji atah daasdzoh nááná éí naaldlooshii bikéshgaan dahólónígíí łįį béégashii dóó tééhoołtsódii dah yikahjį atah daasdzoh ndaałkaahí bikehjígo ungulata jiní bíchįįh naatsǫǫdí ashdla ałąą átéego dahólǫ kéyah dah ndaaeełí łánídi bíchįįh naatsǫǫdí dahólónígíí éí łizhin dóó łigaiigo naashchąą shádiááhdęęígíí éí daalchíí náánáła éí łibá bíchįįh naatsǫǫdí biyáázh éí bijáád łikizhgo noodǫǫz bíchįįh naatsǫǫdí éí di adéeseez áníłnéez łeh dahidídlo áníłdáás hodíłchildi dóó tsintahgi hiná áádóó éí ałchozhgo naaghá tsin bineestą yiłchozh dóó dzidzé yildeeł tsinlátah shash łichíígíí éí bízhi tóó ahayóí bilagáana bizaadjí éí red panda wolyé saad panda éí lókaatsoh yiłchozhí óolyé daatsí dáághahii bizaadjí éí panda éclatant panda disxǫsígíí wolyé nááná panda yázhí panda óola bee naashchąąígíí dóó mąii kǫígíí ałdó jiní díí naaldloshii éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhii bikehgo ursidae daolyéhíjí shash dayikahjí atah yisdzoh ńtęę áádóó éí bikijį procyonidae daolyéhíjí tábąąh mąii dah yikahjí atah yisdzoh ńtęę dííshjįįgóó éí łahda musteloidea daolyéhíjí dlǫii ndahalinígíí atah yisdzoh tsinlátah shash łichíígíí éí cm in áníłnééz bikąígíí éí dahidídlo áníłdáás baáádígíí éí dahidídlo áníłdáás lichíigo naashchąą áádóó bitééldęę éí łizhin bitsee éí ditło dóó noodǫǫz tsinlátah shash łichíígíí éí lókaatsoh yiłchozh łahda dzidzé dóó tsin bineestą dóó ábishjaa yiłchozh tsídii biyęęzhii dóó chosh ałdó yildeeł jįįgo tsinlátahgi ałhosh tłéego naaghá éí doodaii éí shádiááhdęę shash éí shádiááhjí kéyah dah siánígíí téiyá hólǫ áadi éí dziłtagi dził andes hoolyéedi dóó tsintahgi naaghá áádóó éí tłéego dóó hííłchįgo naagháa łeh jįįgo éí baáandi ałhosh ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí tremarctos ornatus deiłníigo dayózhí táá díí téiyá shash tremarctinae jí atah yisdzoh díí shash éí bitsíís łizhin binii éí łizhin dóó łigaigo naashchąą áádóó éí bítáá hadzígai bitsíís éí ndash di adéeseez áníłtso bitsee éí dįįdi asdzoh áníłnééz ndash dahidídlo áníłdáás shash bítááłgaígíí éí ałchozhgo naagháa łeh mdash tsin dóó hosh bineestą dóó ata yiltąąí bineestą yiłchozh nánáá dáákaz łikaní dóó naadąą dóó chil bináá yildeeł łahda atsį yilghał ałdó naaldlooshii yázhí naastsǫǫsí da naashǫii da dóó bįįh dóó shádiááhdęę tłízí haalzheeh shádiááhjí kéyah dah siánígíí dóó naakaii bikéyahdęę éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhii bikehgo panthera onca wolyé áádóó éí kéyah dah siánígíí bikáagi náshdóí daholónígíí táá ałtso yilááh áníłtso díí náshdóítsoh łikizhígíí éí tsintahgi dóó hodíłchil níłtsánígíí biyidi tóó ahayóí áádóó éí tábąąhgi naakai łeh náshdóítsoh łikizhígíí éí doo tóó nihookáá naakai da tsinlátahgi naaldeeh dóó táyidi ndaałkǫǫ ałdó nááná éí tłéego dóó hííłchįgo naakai łeh díí náshdóítsoh éí łitsxo dóó dibéłchííigo naashchąą áádóó éí łizhingo łikizh ła éí tóó daalzhin bitsíís éí di adéeseez áníłnééz bitsee éí tádiindi asdzoh áníłnééz dahidídlo áníłdáás bikąígíí éí baáádígíí yilááh áníłtso łeh náshdóítsoh łikizhígíí éí daałghałgo naakai áádóó éí atsį téiyá deilghał chil hooláágóó doo deiłchozh da bįįh dóó dlǫǫ ntsxaaígíí dóó chįįh naatsǫǫdí haalzheehgo naakai łahda mágí dóó ndilnaii ałdó deilghał dį éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí dóó biéé łichííí bikéyahdi dahólǫ áadi éí halgaiigi dóó dził bitłáahdi dóó ńdíshchíí dahólǫǫgi dóó tábąąhgi dahiná deesdoigi éí ádaadin azhą łahda ndaatáa ndi dį éí nigóó naakai łeh tsintahgi dį dahólónígíí éí haigo téiyá dah náásoł dąągo dóó shįįgo éí táá sahdii naakai dį éí di asdzoh ádaníłtso oz lbs ádaníłdáás bikąígíí éí baáádígíí yilááh ádaníłtso łeh bitsíís éí łibá dóó dibéłchííigo ndaashchąą hakaz dineé bikéyahdi dį dahólónígíí éí haigo dayiigááh dį éí daałchozhgo naakai tłoh dóó chil bikétłóól dóó tsin bitąą deiłchozh dį biyáázh éí doo daałchozh da chosh deildeeł dóó naashǫii yázhí deilghał tsintahgi dį dahólónígíí éí tsin biiil deildeeł kótéego hazaah baá ákohwiindzingo éí ílįįgo adaanisįikéesgo nihiisílá áádóó aheełtéego dóó bee niháahootiígíí doo handitáago bílaashdlaii éí táá ałtsoni bée hółdziłgo beehwiidooaał táá nííkeh dóó aheełtéego bee ahaanitsáhakeesgo éí bee ahihodíneenah nahasdzaan bikáagi kótéego hazaah diné doo ílįįgo baa nitsahakeesgo adeesdee éí biniinaa táá naníledii ábidilí biniinaa diné bini dazlįį dóó nahasdzáán táá níítéé bíla bee hideeznáá ashdlaii táá bíniikeh hadeesdzih nízingo bee bá haząą doo dóó yoodlánígíí dóó doo yináldzidgo dóó doo bini siąągo táá ałtsoní nihookáá dineé aláahdi bee baakohwiidzin doo kótéego hazaah tsídó doo táágéédda bílaashdlaii áchaa hadeesdzih nízingo táadoo leé bee bidiljishgo biniinaa éí bílaashdlaii táá ałtsoní bee baahoochįgo beehazáanii bá alyaa kótéego hazaah tsída aláahdi achįholį ké wolyé hígíí dine ałąą atéhígíí kéyah yee daahootą doo biniiyé kótéego hazaah bílaashdlaii kéyah dahnidahaaząągo yee daahótąígíí yikéhgo deiyíłnííshígíí yee háádaashzííh bílaashdlaii bee baa ákohwiiniidzinígíí binahjį bílaashdlaii ílįįgo baanitsínáhoodeeskéez diné dóó sáanii táá łaí nízínígo aheełtéego bá adahazłį éé binahjį diné beeiina náás noosééł dóó iiná yáátéehii néididooléełgo bá bichą hwíidóone kótéego hazaah kéyah yá nídaazínígíí yee ádáhadaasdzííh kodóó nídidoolyééł ahił nideiilnishgo kéyah nidahaząągo yee doahóótąígíí bił náhásdzáán táá níítéé bidineé yee hodísin doo bílaashdlaii bee baa hóchįígíí doo táá bí bíni kehgo hiinánánígíí kótéego hazaah táá ałtsoní yaa akonídzin díí bee baa hóchįígíí dóó táá yíníkeh iináago áláah áníłtsohgo baa nitsáhákeesgo binahjį baa ákohwiinidzinígíí bee haoodzííh díí nahasdzáán bee bá haadziih bílaashdlaii bee baa hóchįígíí bikehgo óoolííłdoo biniiyé bílaashdlaii táá ałtso bá áté dóó kéyah táá áté sinilígíí báaté taałáíjinízínígo dóó bílaashdlaii nináníląąjį ádííyóltą dooleeł díí haoodziiígíí bílaashdlaii bininilíidoo dóó yee náásgóó anootįįłdoo áádóó bee óhooąąhdoo neenijį bee hodílzindoo díí beeaahóchįígíí dóó yíníkehgo bee náás iiná yidiłdoo díí kéyah haząądoo dóó tówónanígóó be hołdzildoo táá ałtsojigo dóó bikeh ééhozin doo dóó dilyindoo naatąąnii kéyah yándaazínígíí bitahgo aadóó diné yił kééhatíínii yásizínígíí bił haząąji bílaashdlaii táá ałtso yiníkehgo bidizhchįh dóó aheełteego íłįįgo bee baahóchį eíí hání dóó hánítshakees hwiihdaasya eíí binahjį ahidiníłnáhgo álíleekehgo ké bee ahił niidlį tsídí táá ájíté beeháhazą haahóchįgo dóó yiníkehgo nijigháo kodóó bee hooaígíí bikehgo táadoo bee ałąąátéhégóó jó díí dóoneé idlínígíí hakágí anoolninígíí asdzání dóó diné ídlįhígíí dóó nihizaad áádóó niheoodla áádóó nihiwááshindoon baa nitsiikeesígíí áádóó bee ndahsiidzinígíí dóó nihikéyah dóó nihidizhchįįhjį bee nihaahóchi kodóó nasgóó doohaadeetéégodah bee ahantsiikeesda doolééł nihiwááshindoon átéhągíí dóó nihił hazánígíí doodaii tówánáanígóó kéyah adahootéhígíí doodaii kéyah nijigháádęę azaáshįį táásahdii biłhazáandi áádóó nanáłabígó bikáá kéhojitįįgo azhąshįį doo táá bi adahnahatáada ndi doodaií tááhó ádahnahwiijitáhígíí táábioh ndi tsídí táá ájíté bee háhazą iináázhdoolííłgo áádóó ałdó táá yiní kehgo hołdzilgo hołhaząądoo ładah éí doo naalteehé dooleełda dóó dooháida yá naal aí dooleeł da dóó doo naaltehé adoolniiłgo doo bee haząąda táá heíída éí doo atídoolníiłda áádóó ałdó doo táá naníledii diné doo ídlįįgo baa tsehodidookosda tsídí táá ájíte há bee haazą haaákohwiindzingo táá ałtsojį bílaashdlaii jílįįgo bee hazáanii yeehasą tsídí táá ájíte ahejíłté bee hazaanii binahjį dóó doo hodoolchįįh da dooleeł aheełtéego haahóchį bee hazáanii binahjį táá ajiłtsoh éí hakésti haahóchįgo binahjį doo hodoolchįį da díí doo bił adodzih da kweé bee haoodzíhígíí doo oochįįd habizhdiyooł łaał da tsídí táá ájíłtsoh bee háhazą táa dooleé há hashte doolníiłgo wááshindoon áájí yá ééhósinígíí ákótéego bee hazáanii bee háahootí yęę biłaszihgo táá háida éí biniinaanii ádingo doo bididool tsoołda dóó doo yahadoolteeł da dóó doo chi dinóol cheeł da táá ájíłtsoh bee háahóótí táá aheeł téego diné binááł há baahwinitįįgo doo háájída achíhjí nilíígíí binááł éí há yaa nídáastįįdgo yee nidahodooááł bee há ahootígíí dóó bee hóholnígíí dóó haátííshįį awáalyahjí bee hakehástahígíí tááłáí tsídí táá ajiłtsoh hakihodiitánígíí doo ajitįįgo hanitsáhákees nléí bee hasáanii bee hahwinistiin doo indah táá aaníí aájítįįgo beehwééhozingo bee achaah hazhdoodzihígíí ałtso ájíílaago naaki táá háiidah doo tááanííájítįįgo bee hakiho dootah da doo ájítįįgo táá doo ajiitįįgo bee hakéhestahgo kéyah táá nahwiizáandęę dóó tówonanidí bibeehazáanii kizhníti hodiníigo áhoodzaa yęędąą áádóó ałdó bee hazáanii yee nihodooáałígíí doo biláahgo yee há nihodooááł da táá héiida bił hazánígíí bá áłchínííní dah bighan dah doo háii táaodah éíí baa tįįdoodáałdah táá ajiłtsoh bee haząąnii bikehgo bee háhóchį łáaii táá ajiłtsoh éí táá hozhnizingóó nijigháago dóó haghan azhoolííłgo bee há hazą naaki táá ajiłtsoh éí kéyah bii hájinéehgo bee há hazą áádóó táá hohakéyah bíí yahaníjíneehgo ałdó beeháhazą łáaii táá ajiłtsoh náánałahjį kéyah biish dínóochéełgo doo atihodooníiłgo bee há hazą naaki ákondi díí béehazáanígíí éí doo choidooįįł da awáalyahji naaztiígíí bikeezhoochééłgo áádóó áłdo kéyah taasiąą ndęę beheehazáanii biłiisihgo éí doo choii dooįįłda łáaii táá ajiłtsoh dooneé jílínígíí bee háhazą naaki héíídah éíí dóoneé nilínígíí doo bąąh dootįįłdah łáaii diné dóó sáanii neeyánígíí ádóoneé nilígíí dóó beoodlą ęíí doo bichąąhgo adooyehgo báhazą ałtsąąjí aheełtéego áhéeskeh beehazáanii bikésti áádóó baáłchiní hoodoołeelgo bee báhazą áádóó áłtsáítaashgo bee bá ahootį naaki ahidii aashígíí áłtsąąji táábiniikehgo áłhaadootash táá hooghan haząądoo éí iiná hadahaazti dinétahjį dóó beehazáanii baanchį łáaii táá ájíłtsoh kéyah táá adiighahágó hweehodooleełgo bee háhazą doodaii díkwíjíltéegodah kéyah dajótągo beeháhazą naaki hęíídah éí táadoo biniinaanígó kéyah doo bighah dootááł dah táá ájíłtsoh bee baahóóti táá hó adahnahojitáago dóó nitsijikeesgo dóó hweoodlą hólóogo díí bee háahootiígíí naanáłahjį hweoodląígíí beeizhdidoogáałgo bee hazą dinétahjį hweoodląígíí bee hwééhozín doo áádóó bee nazhnitin doo áádóó ałdó áájį bá hozhdísin doo táá ájíłtsoh táadooleé baa ntsíjíkeesgo bee hazdoodzihgo bee háhazą díí baa ntsíjíkeesígíí éí héídah doo háni iidoolííłda áádóó bikah nazhnitáago dóó nízhdiiláago bee hadeesdzih jinizingo béésh halneé naalkidídah doodaii naaltsoos biyijį bee hazdoodzihgo bee háhazą łáaii táá ájíłtsoh ałah nijídleehgo dóó áłhiłdajidlįįgo bee háhazą naaki táá héídah éí doo íínízingo doo atah doolteełdah łáaii táá ájíłtsoh bee háahóótį hakéyah biwááshindoon atahjílįįgo doodaii naatáanii ninádajiniłgo naaki táá ájíłtsoh aheełtéego háahóóti hakáh anaáwo dooleeł hakéyah biyidi táá diné áyisį beebóholnííh biwááshindoon yee yáhwiidoolaałígíí díí bee hoaígíí bee hadoodzih dóó táá bá náhooaa góne éí anááah dooleeł áádóó táá ałtso aheełtéego ánídajiah dooleeł taadoo ła bił ííshjáná ájósinį áádóó taahójinízingo ánájiah doo táá ájíłtsoh diné bitah jílínígíí bee há ahóótí bee haaahayąą dooleełígíí díí áté kéyah dahsiánígíí doo nahasdzáán yee áłkáh ánájahígíí bá bóhoneedzánígíí háatííshįį bee hólonígíí yee adoolwoł béeso dah áádóó bee adooníłígíí binahjį yee ílįįgo ádaantsíkees dooleeł táá bi sizínígíí yee hádidoonííł łáaii táá ájíłtsoh ndazhdoolnishgo bee háhazą táá hó naanish jinízínígíí táá hó naanish hoł yáátęehéígíí díí naanish adinígíí bitsąą áhátį naaki táá ájíłtsoh táadoo hodool chiįdį aheełtéego hachįníiilyéedoo naanishígíí bííghahgo táá táá ájíłtsoh ndajilnishígíí bee há ahooti beełteego hachį niiilyéego binahjį tááhó dóó há áłchiní yee hináadoo bilá ashdlaii bąąh ilinígí átáo áádóó bióhjinéelánígíí há biidootááł áhótéédąą diné bee bíkáh anááwo adęę dįį táá ájíłtsoh éí bee há ahóóti naanish yee daahótąígíí atah hazhdidooliiłgo dóó bee atah jidooghááłgo tááhó jizinígíí bee adaaáhojilyąą doo biniyé táá ájíłtsoh bee há ahóóti haazhdoolyihgo dóó nííkeh njigháadoo áádóó naanish aheeiikeedígíí bee hahazáánígíí átáo nijiłnishdoo dóó ła ajįdah doo naanishgo bee hoo aahgo táá biniyé hachį azláadooleeł łáaii táá ájíłtsoh bee há ahóóti bikehgo iiná azhdoołííłígíí táá hó hatsíís yineeląnígíí dóó haáłchinį táá hooltągo jó éí chiyáán lá éé lá hooghan lá dóó azee álįįjí bee aaáháyánígíí lá dóó diné bee bíkaánawo dęę áádóó bee há ahóóti háadidah naanish ásdiingo nátąą bee aa áháyánígíí táá hólóodoo azhąshįį dajitsaah ndi dóó hachįanáhooti ndi bił hijiináanii hąą ádin silįįgoda áádóó są jizhlįįgo doodaii hweiina bioh silįįgo táadooleé bitsąądoo táá hó hweiina doo bee hóhólnįįh da silįįgo dah naaki amá jilįįgo dóó áłchíní jilįįgo bee há ahooti haa ahayąądoo áádóó háká anaáwodoo áłchíní táá ájíłtsoh bimá dóó bizhéé aheeskéego bidizhchínígíí doodaii bimá dóó bizhéé doo aheeskéego bidzhchínígíí da táá ájíłtsoh éí dinétahgí haa hastihgo bee áki hozhdoodlįįł łáaii táá ájíłtsoh íízhdoołtahgo bee haahooti ałchíní tóó ha ałtáádoo táájiike íidoołtah ałchíní yázhí éí táá íyisí táá íídoołtah naanish bóhooaah baa daólta dahólǫǫ doo áádóó hódahgo daołtaígíí dahólǫǫ doo táá ałtsoníbá áádóó hodahgo óltaígíí ałdo bizhneelą nígi átáo iizhdoołtah naaki olta éí hólǫǫdoo bílaashdlaii yee hadidooníłíji áádóó yee bidziildoo binahjį bee há adahaztíígíí yá hodisin doo díí éí yee akidiitąądoo bee hajólníídoo taa ałtsojí keh bijiníí doo náánáła dóoneé dóó óodlání danilinígíí díí binahjį téí yá kéyah áłhii sinilígíí táadoo iitsáí ałyił dandlįį doo taa ámá dóó ázhéé éí áłtsé aląąjį bee bá ahooti bá áłchíní yaa iidoołtahígíí yee yáh hadoozih łáaii táá ájíłtsoh bee hááhooti táá hózhnizinjį atah biłkeehojitíinígíí bił iiná azhdoolííł bina áchąąh dóó łahdóó bee ázhdoolwoł bee naas bee idahwiidoo áłígíí bee ákihwiizhdoodlííł naaki táá ájíłtsoh bee há áhooti doo álíínii dóó áłinígíí bee aaáhyąągo éí heishíí iłííshjání ííyiilaaígíí bízhi bikáadoo táá ájíłtsoh beehá áhooti diné áłąą átégo dóó nahasdzáán táá siáándéé bibeehazą díí kwéé bee haoodzíígíí táá áté bee baa ákohoniidzíí doo łáaii táá ájíłtsoh biłkééhojitínígíí éí łahdóó naahish beeaká azhdoolwoł táá hwozhnízíngo díí binahjį táá hójizínígí bee hazhdidooniił naaki díí bee há ahóótiígíí dóó táá hwozhnizinjį bee ndoonishgo éí táá łaí jínítínígo bee hóholnííh beehazáanii yee hasáníjí átehígíí éí binahjį baa ákóhwiindzin dóó dilzin náánáła bee bá áhootiígíí dóó táá binizinjį átéhígíí éí bikehgo áda ada alínígíí táa ałtsoní diné bá áté táá díí adahaztiígíí dóó táániikeh naadáhígíí éí díí kéyah ałhiisiníłígíí binyé ályaa éí bibehazáanii doo bee ałąą átéedah dooleeł díí kweé ha oodziígíí éí heitáo dah nááná ła kéyah da siáníígíí doodaíí dahjookahígíí doodaii łajizį éí doo heitáo dah haoodzígíí jidoołchǫǫłda naabeehó bikéyah bikáagi naaznil éí ałah nidaadlééh dabighan ałdó wolyé diishjį éí táá naaznilí bighan naaznil naabeehó bikéyah bikáagi táá naaznilí bighango éí adooleé baahwįįnítį dóó akǫn ałah nidaadléehgo bá bił nahazą táá naaznilí bighan góne dah nahaztánígíí éí aląąjį dahsidáhígíí aké góne dahsidáhígíí áádóó naaltsoos ííłíní naabiké góne dahsidahígíí beesó yá dahsidáhígíí áádóó béésh bąąh dah siáníji áádóó dibé binaantáíiji yá dahsidáhígíí áádóó łago táá naaznilí bighan naaznilgo éí dáákehji ła yá dahsidáhígíí bee dahólǫ náánáłago táá naaznilí bighango éí navajo nation local governance act lga bee hazáanii n n c section b wolyéhígíí yee deilnish kwiiyahdi éí naabeehó bikéyah bikáagi táá naaznilí bighango naashchąą naabeehó adéíłíínígíí bílaashdlaii ayóo nidayiiłnįįh áádóó bibéeso dahólǫ ayóo íílįįhgo nidayiiłnį naaná łáhdęę tó wónaanídęę éí bílaashdlaí ché naabeehó bidiyogí yéédaadlégo banidahanįįh díí nidahanįįhígíí éí doo hazhói adaalyá da áádóó machine beeadaalyá doo aalá beeadaalyáda naabeehó diyogí adéíłnįįhígíí éí chooįįh biniiyé adaalį díí éí éé bighádzítłooní akidahiniłí áádóó beeldléí bitsąą dooaalį diishjį diyogí nidahanįįhígíí éí bílaashdlaí cháá nidakáíígíí bichį nidahanįįh ła diyogí dastłóóhígíí éí táá yéigo nidaashcháá bilagáana bizaadjí éí geometric patterns déíłníígíí biki nidashcháá naabeehó diyogí adéíłįįhígíí éí táá beehozíní akóndi yiistłóóhígíí éí kilims slit techniqueígíí nahalingo yiistłóóh kilims éí slit technique choodayoołį áádóó éí diyogí bijáánil beedahólǫ táá yiistłóóhniígíí jáánil nilį ndaałkaahí dóó éédeetįįhii adanįįhgo éí naabeehó diyogí kiisáanii yiitsáádąą oodahółááh danįįhgo nidéíłkááh biyihah yęędąą naabeehó oodahółááhgi áté naanáłá nidáááłkáái adanįįhgo éí naabeehó biyihah yęędąą iinda daatłóóh yiidahółááh kiisáanii bitsáádąą ndiką kiisáanii ké déídiidlééhígíí kiisáanii bitsáádąą nidajilá áádóó éí beedajitłóóh díí éí táá doo naakáí dóó bilagáana nidahanééhgo akwii téigo ndiką choodajoołį beedajitłóóh áádóó dibé nidaniilkáá dookwiishdęę éí dibé bighaa navajo churro choodajoołį biyihah yęędąą kiisáanii naakáí yiké dadéísdlįįh popés rebellion pueblo revolt ałdó beewoojí áádóó biyihah yęędąą naakáí kiisáanii yitáá nidahasná áádóó ła kiisáanii naabeehó yitááh héízná áádóó iidąą diyogí yiitłóóíhgíí yéigo bahahoolzhiizh bilagáana naalyéhé yiiłnidahdi nééhígíí dóó naalyéhé yanaazdáígíí éí naabeehó diyogí déítłóóhígíí nidayiiłnįįh biyiyihah yęędąą c n cotton naabeehó diyogí déítłóóhígíí adahaaskidgo naaltsoos bikááji banáhanįįh hastiin cotton woolyéígíí éí naabeehó daatłóóhígíí yitáá gáágo díí átéego nizhǫnigo daootłóóh yiiłnígo diyogí yanáyiiłnįįh naaná hastiin j b moore biyihah yęędąą ałdó naabeehó daatłóóhígíí yitáá gáágo díí átéego yiiłnįįhgo naagá nitééh doo akwii téigo aalyágo éí doo diyogí nayiiłnįįhda łééh dibé bigháá doo akwii téigo yiilchíígo ałdó doo nayiiłnįįhda nitééh hastiin moore naaltsoos catalog woolyéígíí bikáájį naabeehó bidiyogí adahaaskidgo bílaashdlá nidayiiłnįįh áádóó diyogí yiiz tłóóhígíí ałdó bizhí dabikáá adaalyá díí átéego nidaiiłnįįhígíí bił beedahózin diyogí ayiiláígíí naaná diyogí adaalyáígíí ałdó caucasus patterns gul nahálingo adaalyá naabeehó diyogí adéíłįįhígíí éí diyogí nidéícháágo akwii shįįh ałááh átéego silįįh akwii shįįh aałąąh áté two gray hills teec nos pos ganado crystal wide ruins chinlee klagetoh red mesa dóó storm patterns woolyégo patterns déí tłóóh naakaii bizaad peso béésh dah adidloh bilagáana bizaadjí éí money wolyé béeso éí táá hatíí shįįh beenidool yééł nidoonishgo beenidool yééł áádóó ąąh hááágo bee nidool yééłígíí oolyé béeso chooįįhígíí éí medium of exchange a unit of account a store of value áádóó standard of deferred payment béeso naaltsoos nilįįhgo haniidęęhígíí éí fiat money áté fiat money éí doobąąh ilįgo oolyé wááshindoondęę beehaząąnii ayiiłįįhgo iinda fiat money ilį yiilééh áádóó éí kéyah biłhadahaasdzogo fiat money béeso nilįįhgo chooįįh łééh díí béesoígíí éí táá ałtsó ąąh háááígíí beenidool yééł hanįįhgo beehaząąnii alįįh nahasdzáán bikáago kéyah ałhidadiidzoogo béeso choodayóółįįhígíí éí currency wolyé díí éí béeso bá hooghango béeso naazniil naaltsoos bikáagi béeso print adaalyáígíí áádóó béeso biyázhí naazniil béeso béeso báhooghan góne naaznilígíí checking account dóó savings account góne béeso siniilígíí currency áté áádóó łágo bílaashdlaii éí beesh daiilįįhígíí biki nidasnégo dabibéeso béeso biyázhi nahalingo bilagáana bizaadji éí commodity money wolyé díí beesh daiilįįhígíí éí óola áádóó béésh łigaii biki nidaasnégo béeso danilįįh bc biyihah yęędąą éí ákwii téigo beesh daiilįįhígíí áłtsé ákwii téigo aalyá béeso shekel hííbwoo bizaad wolyéego áłtsé bąąh ilįígíí anééląąhígíí dóó ąąłdasígíí ałhééłtééhgo banitsá hakéés saad shekel éí mesopotamiadęę saadígíí áté áádóó łágo ałááh dineé éí diichiłí dóó yoołgáí dabibéesogo yéénidaiiłnįįh áádóó naas naahódéíshjíízhgo éí commondity béesoígíí representative béeso nilįįhgo aalyá biniináígíí éí óola dóó beesh łigaii béeso ba hooghandi yáaííniiłgo bikehgo naiinííhí beeltsoos áádóó naasdi bikéhgo naiinįįhi béeso ba hooghandi yaanééłtsoos áádóó éí aadi óola éí doodaii éí béésh łigaii bananííł honaas doo bílaashdlaii bikéhgo naiinįįhi binaaltsoos béeso nilįįhgo yanitsídakéés daazlįįh áádóó éí wááshindoondęę łágo átéego adayiilá naaltsoos bikáagi béeso bikáá aalyáígíí éí song dynasty yęędąą díí éí tsiiyishbizhí dineé bikéyahdi díí béeso éí jiaozi wolyéego beewoojí bc biyihah yęędąą ákwii téigo tsiiyiishbizhí dineé dabibéeso tó hónaanidi bilagáana bikéyahdi europe hoolyéedi éí biyiyiihah yéédęę béeso naaltsoos bikáagi áłtsé aalyá áádóó díí éí stockholms banco wolyéego ákwii téigo ayiilá áádóó aadi bilagáana bikéyahdi gold standard wolyéego chooįįhgo hahoolzhiizh díí éí medium of exchange naaltsoos bikáagi biké ashchįįh áádóó táá iidąą naaadiyoonįįhígíí bikéh adahoolyá áádóó óola beenahiidoonįįhígíí ałdó táá iidąą biké adahoolyá gold standard chooįįh doo kwiishdęę éí béeso óola beeadaalyáígíí dooayoochooįįhgo aalyá biyihah dookwiishdęę kéyah ałhidadiidzoogo gold standard choodayoołįįhgo hahoolzhiizh naaki góne yéigo daahijoogąą doo bikijį éí bretton woods conference wolyéego ałááh azlįįh iidąą kéyah ałhidadiidzoogo fiat currencies wolyéígíí choodayoołįįhgo hahoolzhiizh fiat currency bąąh hilįįhígíí éí wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíí bibéeso bił ałhééł téigo aalyá áádóó wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíí bibéeso bąąh hilįįhígíí éí óola bikijį bił ałhééł téigo aalyá biyiyiihah yéédęę éí wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíí bibéeso bąąh hilįįhígíí doo óola biłááłná dooniiłgo aalyá saad money éí greek dineé bizaad datsi áté éí doodaii éí roman dineé datsi bizaad áté ákwiii doo beehózinda saadígíí éí hera bichį sodiszin biniiyé kin aalyáígíí éí aadąą saadígíí áté díí kin éí capitoline hólyédi siááh roman dineé éí tsostsid dah yiskid yiiłnįįhgo yoozhí áádóó naas náhodéíshzhiizh doo éí saadígíí béeso biyazhi aalįígíí beewoojí saad béeso éí naakaii bizaad peso bitsááhdęę yiiltsííłígíí áté peso naabeehó dooházhói saad yoozhígo tóóh béeso nįįhgo yiyiizhí áádóó díí saadígíí éí dah adidloh óolyé nááná béeso biyázhí real de a ocho wolyéhígíí ałdó peso dabijiníí ńtęę díí béeso biyázhí éí béésh łigaii bee ályaa ńtęę béeso biniináilįígíí éí dįįgo ałtsádzo medium of exchange a unit of account a store of value áádóó standard of deferred payment kéyah hadinágo éí kéyah plate wolyéígíí hadiná táá áté kéyah hadiná akwii tííhgo dzilígíí doodago bitségo kéyah bikáagi seismic waves wolyéego halééh kéyah hadinágo éí seismometer beenaalkáá áádóó beeenééląąh mercalli intensity scale wolyéego beeenééląąh jį beeenééląąh dooyago beewooltágo éí dooyéígo kéyah hadináda áádóó doodéígo beewooltágo éí kéyah táá yéigo hadéísnágo beeenééląąh áádóó bee naalkáá kéyah hadinágo éí kéyahígíí hidinágo kéyahígíí yiyiigá áádóó kéyahígíí dei kótį éí doodaii éí yahótį kéyah táłtłááhdi hidinágo éí bitsáádęę tó nitéél nitságo atságáá tsunami holééh naaná kéyah hadinágo ałdó dahiskid bąąhdęę łéézh nazhoozh éí doodaii éí kéyah biyiidęę kǫ halįįh ayiiłį łádi volcanic activityłádi hálééh kéyah hadináidi éí hypocenter focus epicenter wolyé bilagáana bizaadjí éí tsunami wolyé díí saadígíí éí binááádaałtsózí bizaad bitsąąhdęę saadígíí áté saad tsu éí tsin naaeeł bá hazánígi óolyé saad nami éí tó bííshgháán óolyé tó niteel nitságo kéyah bikáájį astágáágo oolyé tóoł tłaahdi kéyah hadíínágo tóígíí displace ayiiłįįh tó niteel nitsáago displace atįįhgo áádóó éí tóígíí yaaltááłgi atįįh díí éí kéyah bikáájį tóígíí nitsáago atságáá díí áté tó niteel atsánaadaígíí éí binááádaałtsózí bikéyahdi ayóo akwii nahótįįh di akwii nadzágo baakwįįndzin akwii téigo tó niteel atságáágo ałtsó hoołchxǫ tó bąąhgo kéyah hadéísná dził biyiidi doo tsíídi haalįįhgo éí doodaii éí tóoł tłaahdi adoolée dildǫǫhgo łeetsoh beeeldǫǫhtsoh beealįįhígíí tóoł tłaahdi dildǫǫhgo kéyah tó biyii góne bidikágo éí doodaii éí tin nitsáígíí tó biyii góne bidikágo bitsąąhdęę tóígíí displace ayiiłįįįhgo tó niteel nitsáago atságááígíí ayiiłįįh hastiin thucydides greece hoolyéédęę naagáágo áłtsé hayiitsiid éí tóoł tłaahdi kéyah hadiinágo bitsąądęę tó niteel atságáá akó ndi ayiisígíí tó atságáágo kéyah bikáá tó yiigááłígíí éí doo bee déítįįhgo nizáhgo nahóolzhíízh s biyihahgo iinda bee déítą tsin deigházhígíí éí naaldlooshii biishchid dahólóníjį atah daasdzoh áádóó éí nahasdzáán bikáagi go daatsí ałąą áté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí rodentia deiłníigo dayózhí díí naaldlooshii éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi éí ádaadin tsin deigházhígíí éí táá ałtso nihookáá dóó tsin yilátahgi téiyá ndaaldeeh tónteel biyi éí doo ndaakai da áádóó éí doo ndaatáa da ła éí tsinlátahgi ndaalkįh ndi tsin deigházhígíí éí biwódiníbiní danineez áádóó éí biwózhah ádaadin tsin deigházhígíí éí bitsíís ádaałtsíísíi łeh naastsǫǫsígi ádaníłtso łeh áko ndi shádiááhjí kéyah dah siánígíí bikáagi tsin deigházhígíí dahinánígíí ła éí yéigo daantsxaa dlǫǫ ntsxaaígíí da gahniií ntsxaaígíí da díí naaldlooshii éí tłoh dóó chil deiłchozhgo naakai łeh ła éí chosh yázhí deildeeł dóó łóó deilghał naatáanii ii éí doodaii éí hastiin montecuhzoma xocoyotzin wolyéígíí naataanii moctezuma ii c yaiishjáásh chili éí akwii shįįh ałááh átéego bizhí bikéashchí montezuma monteuczoma montecehzoma áádóó montecuhzoma xocoyotzin nahuatljí akwii téigo dayóózhí áádóó nahastéé góne tlatoani naataanii dasidah neezdahígíí éí doodaii éí nahastéé góne tenochtitlan binaataanii ałdó beewoojí nitęęh naataanii moctezuma ii naataanii nilįįh yęędąą naakáí líbái naakáí łibái bikéyah dibé diníí bikéyahdęę nagháágo naakáí yiitá yiná áádóó bílaashdlaí deisná naakáí libái naaltsoos bikáagi naataanii moctezuma ii yadahalnégo éí doonaataanii hazhóó nahaááhgo biniiná bikéadeisdlįįh áádóó naataanii biké hodéísdlįįhígíí biniiná naakáí biempire niadzá adein akóndi moctezuma ii naataanii nilįįh yęędąą naakáí biempire nitsá silįįh kéyah shádiaahjigo xoconosco wolyédi yéíbóda holįįh nitęęh dííshjįdi éí chiapas dóó kéyah isthmus of tehuantepec wolyé naaná bitsį yishtłizhii zapotec dóó yopi dinéi ałdó naakáí biempire yiyíídi kééhda tį dabidisnááhgo naaná moctezuma ii naataanii nilįįhgo éí naataanii daniilįįhígíí dóó dabiké nobles danilįįhígíí pipiltin áádóó bílaashdlaí nidaalnishígíí hóyááago banitsá hákéésígíí commoners danilįįhígíí mchualtin dooałyiiłnaaldééhgo ayiilá moctezuma ii éí tsébii baałchíní hólǫ nitęęh atééd éí aałai nitęęh éí tecuichpo wolyé nitęęh áádóó doa isabel moctezuma ałdó wolyé nitęęh áádóó ashiiké éí tsostid nitęęh binááádaałtsózíkehjí zewoda no densetso bilagáanakehjí the legend of zelda éí binááádaałtsózí dineé bikéyahdęę daaneé níłchi naalkidí bikáagiígíí áté biyihah yęędąą hastiin shigeru miyamoto dóó hastiin takashi tezuka díí daaneé áyiilaa díí daaneé éí ayóo bééhodilzin dííshjįįgóó ashdladiin dóó baąą naakidi míiltsoh diné díí daaneé ndayiiznii zelda bahane éí ashkii yázhí léi link wolyéhígíí yaa halne díí ashkii yázhí éí hyrule hoolyéedi bighan áádóó asdzání princess zelda éí hyrule binaatáanii nilį diné doo yááchxóonii ganondorf wolyéhígíí éí princess zelda yiłnááh áádóó éí bikijį hyrule bee yiłheeł diltłizhtsoh léi master sword wolyéhígíí hainitáago dóó hózhǫ náhásdlįįgo biniiyé link éí yéé bii naaghá tsintahgi dóó hyrule hoolyéedi tséáán dahólónígíí biyi naayéé dóó chįįdii dóó jaaabaní dóó naashjéii yéigo ntsxaaígíí dahólǫ wónáásdóó ashkii yázhí éí ganondorf yęę bił ałkiilyeed shigeru miyamoto éí yęędąą kyoto kindi bidizhchí miyamoto aníigo ashkii yázhí nishłínęędąą tsintahgi dóó tséáan biyi naashnéé ńtęę ání áko éí biniinaa shįį hyrule hoolyéedi tséáán tóó ahayóí ání biyáázh tsǫasánígíí éí doodaii éí biyáázh łeesánígíí éí bíígháán dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí amphibia deiłníigo deiyózhí ndaałkaahí ádaaníigo díí naaldeehi éí naayéé tah bítséedi dahólǫǫ ńtęę daaníigo ndeiłkaah díí naaldeehii éí táyi dóó nikáágóó ndaakai saad amphibia éí tó ałchishjí dahinánígíí óolyé áádóó éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáágóó dahólǫ honeezkazgi dóó ayóo hóółtseiigi éí ádaadin ndi tábąąhgi dóó nahoditsǫ dahólǫǫgi éí naakai łeh tónteel biyi éí doo dahólǫǫ da biyáázh tsǫasánígíí éí ánéeląą ałąą ádaaté chał dóó tsxilghááh dóó łeeyi choshtsoh bináá dahólónígíí éí táá ałtso amphibia jí atah daasdzoh táyi dóó nikáágóó ndaakaaígíí bikágí éí dilkǫǫh dóó ditłéé chał dóó tsxilghááh éí bijáád dįį łeh łeeyi choshtsoh bináá dahólónígíí éí bijáád ádaadin tsxilghááh éí bitsee dahólǫ chał éí bitsee ádaadingo naakai bíla éí dįį bikézhoozh éí ashdla bitsiitsin éí nteel łeh áádóó éí bítsąątsin doo danineez da díí naaldeehii éí táá ałąą ádaníłtsogo naakai la éí tóó táá díkwíidi asdzoh ádaníłtso náánáła éí dįįgo da adéeseez ádaníłnééz dlǫii ndahalinígíí éí nahasdzáán bikáagi ákwíí shįį ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii mustelidae deiłníigo deiyózhí díí naaldlooshii éí bidił daazdoi áádóó éí táá ałtso biishchid dahólǫ nááná éí bitsíís áłtsóózí dóó bijáád doo nineez da łeh áádóó éí daalghałgo naakai łeh dlǫii ndahalinígíí éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó nahateiitsoh bikéyah dóó eeaahjí tónteel bikáagi kéyah dańlíní ńléidi éí ádaadin shádiááhjí kéyah yistinígíí dóó mágí bitsee noodǫzí bikéyahdi éí ałdó doo dahólǫǫ da dlǫtsósí áadi dahináa ndi díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó tłoh naazkaadgi tóó ahayóí hóółtseiigi dóó honeekazgi éí dahiná ałdó tábąąstíín danilínígíí éí tó ńlįįh dóó beekid bibąąhgi naakai dóó tayiji ndaałkǫǫ dlǫii ndahalinígíí éí tłéeg dóó hííłchįgo naakai łeh áádóó éí doo ndaalkaash da táá hazhóó nahashchidí díí éí haigo baáandi ałhosh díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingóó dóó tłoh dahólǫǫgi naakai łeh ła éí séígi dóó doo ndahałtingóó dahiná ałdó shádiááhdęę bisóodi bizéédzísgaiígíí pecari tajacu éí naakaii bikéyah dóó shádiááhjí hoozdo hahoodzodi dahólǫ ałdó shádiááhdęę bisóodi diilígíí éí daalbáa łeh ła éí daalchíí dóó yishtłishgo ndaashchąą ałdó bitsíís éí di adéeseez áníłnéez łeh áádóó éí dahidídlo áníłdáás tó wónaanídęę bisóodi éí biwoo danineez dóó shiyish shádiááhdęę bisóodi éí biwoo doo nineez da nááná shádiááhdęę bisóodi éí bitsiitsin ntsaa dóó bijáád doo danineez da tó wónaanídęę bisóodii éí bikéshgaan dįį shádiááhdęę bisóodi éí bikéshgaan naaki téiyáa łeh shádiááhdęę bisóodi diilígíí éí chil dóó tsin bineestą deiłchozh łeh łahda chosh yázhí deildeeł ałdó annie dodge tąąchil niłchitsózí tsé níjikiní dinéi nilį nitęęh łeeyitó doo nagáá nitęęh naabeehó bikéyah bikáago binaanish ayiilyá díí éí diné yiiłnaalnishgo nahashzhiizh áádóó béésh bąąh dah siání nilįįhgo ałdó binaanish ayiilá naaná atsiis bił daiinishjí ałdó binaanish ayiilá áádóó binaanishígíí beebeehódoosingo bilá ké iisyá biyihah yęędąą éí nitságo oosbąąh díí éí presidential medal of freedom award wolyéego yoosbąąh díí éí hastiin aląąjį dahsidáhígíí lyndon b johnson aalá ké iilá annie d wauneka tseebii binahah yęędąą éí oltágo nabidéílti áádóó éí tséhootsooídi iiłtá aadi oltádi tahoniigááh naasníí iidąą akwii damiil naabeehó bitsąą doo adein daslįįh áádóó daoołtái ałdó bitsąą doo adein daslįįh aadi annie d wauneka oołtágo tahoniigááh beenistįdi akóndi nadiidzá nadiizá doo bikijį éí azéí neikáái yiikáá anaalwógo ałchiníni bitádahónéízgáíígíí yiiłnaalnishgo binaanish ayiilá naas nahódéíshzhíízhgo éí george wauneka babidéíltį áádóó éí yiił iiná ayiilá annie d wauneka bizhéi éí hastiin henry chee dodge wolyé nitęęh chee dodge éí iidąą naabeehó binaatáanii nilįgo binaanish nati nitęęh íidąą annie d wauneka bizhéi binaanish háísiidigo bizhéi binaanish yoohoołááh diné biłnaansih áádóó naatáanii iidlįįhgojí naanishígíí áádóó táá naaznilí bighango ałdó binaanishgo nahónaad akóh éí atáhólnégo binaanish ayiilá áádóó naaltsoos ííłíni nilįįhgo binaanish ayiilá táá naaznilí bighangi naabeehó bikéyah bikáágo éí diné bighan beedadi dootsí chéí daaldah hooghan bigáájį adadoolnįįłígíí binaanish ayiilá áádóó kin adadoolnįįłígíí ałdó binaanish ayiilá biidahooghan doolééł biniiyé naaná hooghan biiyí góne tsé nadlééhi nigo naastłéé ada doolnįįł nįįhgo akwii téígo beenidaazhnish áádóó hooghan góne tó yaadaazlįįh doolééł nįįhgo binaanish ayillá áádóó béeso bachidahadéís tą díí éí bitsį yishtłizhii bikéyah bikáágo beehazáanii public law indian sanitation facilities act wolyéego beedaiinish annie d wauneka éí táá yéigo naabeehó yiikáalwod áádóó yéigo yiiłnaashnish hastiin tin dineé bizaad sání bikehgo leifr eiríksson yęędąą bidizhchį éí tin kéyahdęę tsin naaeeł yee chaa naagháhígíí ńtęę tin dineé bahane bikehgo hastiin éíwiksson éí kéyah dah siánígíí yikáagi naayáago bilagáana áłtséhígíí nilįį ńtęę jiní díí éí hastiin christopher columbus tah bitséedi bizhéé éí éíwik łichííígíí wolyéé ńtęę áádóó bizhéé éí haaaahjí hakaz dineé bikéyahgóó tsin naaeeł yee chaa naayá jiní leiw éíwiksson éí áádęę kéyah ániidígóó tónteel tsénaa niníłééł áádóó díí kéyah vinland chil naatłoii bikéyah aníigo yózhí vinland éí haaaahjí deeteel bikéyah siąą ńtęę jiní nááná tin dineé bahane éí vinland hoolyéedi kéédahatínígíí bitsį yishtłizhii yaa halne ałdó hastiin leiw éíwiksson éí skraelingar aníigo yózhí díí saadígíí éí biéé naaldlooshii bikágí bitsąądęę ádaalyaa óolyéé shįį vinland hoolyéedi kéédahatínígíí biéé doo aghaa bitsąądęę ádaalyaa da bilagáana bizaadjí éí tuberculosis éí doodaii éí tb tubercles bacillus wolyé chosh doo yitínii mycobacteria wolyéígíí bitsáádęę naałnį bílaashdlaii éí chosh doo yitínii mycobacterium tuberculosis wolyéígíí bidiilná bílaashdlaii jéíádįįh bidiilnágo ajéí yilzóliiígíí bidiilná dikos nitsái nahalingo bílaashdlaii chosh doo yitínii m tuberculosis bidiilnágo dilkosgo éí doodaii éí hátsíhyaa nįįhgo chosh doo yitínii hashįįh niłtsógo yahiiłdas łeeh akwii téigo bílaashdlaiiłá binaadiilná atsiis biyii góne iinótįį yiilééh díí chosh doo yitínii bílaashdlaí bidiilnágo ła doo hadayiitéígo béínitįda łeeh akóndi chosh doo yiitínii m tuberculosis éí ajéíyilzólii biyiihólǫ łeeh bilagáana bizaadjí éí asymptomatic wolyé bílaashdlaii jéíadįįh bidahadiilnéígíí éí doo hadayiitéígo naagáá łeeh akǫndi táá yiiłnaagáágo doo bąąh aaalnęęhgo éí jéíadįįhígíí atsiis yéíni tįįh bilagáana bizaadjí éí active disease wolyé áádóó akwii téigo bílaashdlaii jéíadįįh doo bąąh aaalnęęhgo biiłyééh bílaashdlaii doo bąąh aaalnęigi éí jéíadįįh nabiłtsééd bílaashdlaii jéíadįįh bidiilnágo éí dilkos lééh dilkosígíí éí shídąądi áté łeeh doo hakidi gááda chronic cough jidilkosgo dił bitáá lééh blood tinged sputum áádóó tsiis ałdó sidwo lééh fever éeeahgo ałdó tsiis bikáago tó hąąnahadlééh łeeh night sweats áádóó biooh ánjiilįįh weight loss áádóó atsiis doo akwéégo bílaashdlaii naagáá łeeh atsiis biaghádeeldlaadgo téiyá beehózhin jéíadįįh atsiis biihólǫǫgo ajéítsiin goná aghádeeldla naaná tuberculin skin test wolyéígíí aalįįhgo ałdo habeenaalkaah éí doodaii éí dił haadaalįgo ałdó téiyá beehozin dił adaalį doo bikijí éí naalkááh áádóó éí beehózin łeeh azéí antibiotics wolyéígíí hwééniiłíígi éí nizáágo jiildééł łeeh naaná táá aniih habinaalkááhgo éí biłdahooghanígíí ałdó bidił adaalį áádóó nidaalkááh dííshjįgo éí ła chosh doo yitínii m tuberculosis azéí antibiotic doo bidiiłnida chosh doo yitíniiígíí multi drug resistant dazlįįh azéí antibiotics isoniazid inh dóó rifampicin rmp wolyéígíí ayiisí chooį chosh doo yitínii multi drug resistant yiilééhgo éí díí naakigo azéí dooiidééłniida yiilééh táá dooiinótįį yiilééhgo éí nizhóní áádóó łahgo éí achąą adaatsii badahólǫ díí éí bacillus calmette guérin vaccine wolyé áádóó naas nahódéíshzhiizhgo éí naakigo atééké biké nahódiiní nitééh ła éí modern miss navajo woolyégo yéénahǫǫłné nitééh áádóó ła éí traditional miss navajo woolyégo yéénahǫǫłné nitééh naas nahódéíshzhiizhgo éí naabeehó bicheekę yadéíjééhígíí táá yéigo beehódoosin áádóó nitságo baninaaldahgo nahónaadi dííshjįdi éí naabeehó bicheekę yadéíjééhígíí adóóleé yééałhááda hwįįlné diné kéhgo adooleé adaalígíí beehóné áádóó hónííłnéígíí éí tááłai nahaijí naabeehó bicheekę nilį łééh ayiisígíí beehónéígíí éí diné bizaad áádóó bilagáana bizaad beeyátiígíí beeałgááhóné naaná diné binaantin ałdó beeałgááhóné áádóó adiiłjidlįígíí ałdó yéigo beehóné díí aki déíąąhígíí éí béésh łigaii beeaalyá leroy dóó erma boyd éí crownígíí ayiilá táago naazbąąsgo alyaaígíí éí naabeehó biwááshindoon yahalné beehaząąnii biłonishjí executive beehaząąnii álįįjí legislative dóó hwoldii biłhaząąjí judicial ashdlago clusters aalyáígíí éí naabeehó bikéyah bikáágo ashdlago nitsá hadahwiisdzoígíí yahaalné eastern agency tsé bitaí naatáanii nééz chíńlį tséhootsooí tó naneesdizí western agency yahaalné áádóó béésh łigaii dome beeaalyáígíí éí sky bank yahaalné díí éí iiłhózhǫ yahaalné ałníígi half roundgo aalyáígíí éí ła doo dootłizhii biisiniil díí éí táá naaznilí bighan naabeehó bikéyah bikáágo naaznilígíí yahaalné áádóó naakigo nimaazgo aalyáígíí éí yoołgáí biisiniilgo aalyá díí éí dooleé yiichąąh nikíídiah nilįgo yahaalné áádóó diyin niyiiłhólǫniígíí áádóó nihiih nęęnįį yidiitsáígíí ałdó yahaalné naaná naabeehó bisiláołtsooí nihichąąh nidaaskááígíí yahaalné díí nitságo nihiiłnilį áádóó ałníígi éí naabeehó biseal biki siąąh áádóó go dootłizhii dóó bááshzhinii siniilígíí éí béésh bąąh dah siání danahaztąąniígíí yahaalné go bááshzhinii siniilígíí éí dibé ntsaa yahaalné áádóó aají hané bidadiitíígíí yahaalné éí hanéígíí doo kwééi bikáá adoolnįįłda naaná go dootłizhii siniilígíí éí tsoodził yahaalné áádóó aají hané bidadiitíígíí yahaalné éí hanéígíí doo kwééi bikáá adoolnįįłda nishnáájigo éí go yoołgáí biisiniilgo aalyáígíí díí éí sisnaajiní yahaalné áádóó aají hané bidadiitíígíí yahaalné éí hanéígíí doo kwééi bikáá adoolnįįłda nishtłahjigo go diichilí biisiniilgo aalyáígíí éí dookooosłííd yahaalné áádóó aají hané bidadiitíígíí yahaalné éí hanéígíí doo kwééi bikáá adoolnįįłda áádóó crown biyáági éí miss navajo nation bikáá díí éí háíshįį yéénaagááígíí naabeehó bikéyah doo biambassador nahalingo banitsáhakéés niláhgo bílaashdlaii yiitáhgo naagáágo kéyah big boquillas ranch woolyéígíí éí acres aniiłtsoh hoozdo hahoodzo biyiidi siąąh díí kéyah big boquillas ranch woolyéígíí éí kin seligman az bitsįįhgo áádóó atiin iidleezh route bibąąhgo nahókǫsjigo áádóó éí waalibéí dineé bikéyah bitsįįhgo áádóó éí góóhníinii bikéyah bitsįįhgo áádóó nitąą seligmanjį boquillas ranch éí gi bił hazą yaiishjááshtsoh biyihah yęędąą naatáanii chairman peter macdonald kéyah nayiisnįįh damiiltsoh beekéyah nahaznįįh yaiishjááshtsoh biyihah yęędąą bilagáana hastiin bud brown woolyégo kéyah boquillas woolyéígíí damiiltsoh yéénayiisnįįh áádóó naabeehó yiichį naháyáágo éí damiiltsoh yéébanahaznįįh naabeehó bichįgo bilagáana hastiin bud brown damiiltsoh béeso yeeayiilá yaiishjááshtsoh biyiihahgo iindá naabeehó bił beedahózin kéyah nahaznįįhígíí áádóó naaltsoos beenidanéézdéí nanízhoozhídęę naaltsoos gallup independent áłtsé beenidanéízdéí béésh náábałí atsiniltłish ííłínígíí éí daakéh nahólingo baahayąąh kidóólyá nahalingo ałkénaaztígo aadalį béésh náábałí éí táágo bigaan bitsáá dazááhgo adaalyá béésh bee akeelchíhí táá bí nitsékeesígíí bąąh danaazniilgo béésh náábałí neeló béésh náábałí niyol biyii nabaałgo miles per hourgo nabaał łééh km h áádóó béésh náábałí biyiidi béésh nidéíjééígíí doonidahiilzhááhda nizhónigo nidéíjééh łééh béésh náábałí bigaan éí łibago déídlish kos beełtéígo naaná béésh náábałí éí bigaan adéísééz ádaníłnééz meter áníłnéez łééh naaná ła éí táá yéigo danineez béésh náábałí niyol biyii náábałgo revolutions per minute náábał łééh naadiin naaki rotation per minute náábał yiilééhgo béésh náábałí bigaan bitsá niáhídi yéigo náábał łééh ft per second náábał łééh áádóó béésh náábałí déígo anįįłneezígíí éí adéísééz ádaníłnééz metres adaniłneez béésh náábałí bikáádi éí atsiniltłish ííłín dasiááh áádóó táá aadi ałdó beeanaalkí aadi dasiąąh ałdó díí éí náábałígíí neeló áádóó yéigo niyolgo beeanaalkí tóh yiiniiłtsíís maricopa dineé éí tó ntsósíkooh dóó tooh díkǫzhí ałhiihdiilįįhnidi kédahatįgo dabighan nitęęh yuma bigháádi aadi ayiisi dabikéyah nitęęh biyihah yęędąą éí nidiiná anaa dahazlįįhgo biniiná díí éí quechan dineé dóó moháábii dineé nidadibaahgo biniiná maricopa dineé nidadiiná díí éí naakétłáhí bikéyahjigo s biyihah yęędąą éí tahoniigááh dóó adoolée nidasnįįhgo maricopa dineé anééląąhígíí yááadineesąąhdi áádóó éí biniiná naakétłáhí dineé yił ałhadeetaah áádóó choodaholįįhgo hahoolzhiizh biyihah yęędąą anaa nadahazlįįhgo naakétłáhí dineé dóó maricopa dineé moháábii dineé dóó quechan dineé yiikéh dadéísdlįįh díí éí maricopa wells hoolyéedi nidahíínéísdon naakétłáhí dineé yiiłkéídahatįgo éí daakéji naanishígíí yidahółąąh áádóó éí binidanishgo yéé akinidadikaigo iiná adéíłį maricopa dineé bizaad éí river yuman dialect áté áádóó hokan siouan saadji atah yiisdzo díí éí maricopa dineé bizaad example áté naadleeh nádleehé éí bílaashdlaí ashkii shiiké hastiin hastóí éí doodaii éí atééd atééké asdzání sáaanii tááłá naaashgo oolyé hastiin dóó asdzáni nahalingo naaashgo akónidi diné nilįįhgo táá diné yiiłnaashgo asdzánígo táá asdzání yiiłnaaashgo naanáłá saad naadleeh éí diné asdzání adiilįįhgo oolyé ałdó áádóó asdzání nilįįhgo ałdó hastiin adiilįįhgo oolyé áádóó táá akwii téigo nitsékiisgo oolyé ałdó bílaashdlaí bisexual orientation éí táago ałtsádzo heterosexuality bisexuality dóó homosexual heterosexuality éí hastiin dóó asdzání naaashgo bisexuality éí bílaashlai hastiin doo asdzání yiidah nilįįhgo oolyé áádóó homosexual éí bílaashdlaí táá same sexígíí yiidah nilįįhgo oolyé health dóó health professions nidaałkáágo éí naadleeh éí doo hadéítéígo bitsiitsiin bichį anáhotída dooatégo naagáá bilagáana bizaadji éí gay wolyé hastiin dóó asdzání táá same sexgo naaashgo sáanii nidaashígíí éí lesbian wolyé bilagáana bizaadji naakáágo bílaashdlaí nidabidikidgo ła gay nishlįįh danįįhgo biłyáatééh naaná ła éí lesbian danįįhgo naaltsoos yikáagi adéílé naaná ła éí nidéínííłingo doo yadahalnéda bílaashdlaí naakáágo éí go éí ouh naadleeh nishlį danįįhgo naaltsoos yiikáá adayiilá biyihah yęędąą naaskáá bigáágo bílaashdlaí anonymously naaltsoos bikáagi naadleeh nishlįįh áádóó akwii téígo neeskéés łééhgi áté naaldlooshii naalkáágo ałdó naadleeh biyiihólǫǫgo hadeilįį naadleeh nidaaashígíí éí táá hastiin dóó asdzání naaash nahalingo naaash naadleeh ałhiiłnaaashgo nabidikidgo iilįįhgo ałháá nitsékees nitąą nahanégo díí nahasdzáán bikáagi taa akwii téígo bílaashdlaí badahané áádóó naaltsoos ałdó bikáá adaalyá doo kad haałnįįhígíí atéda dishjįgo éí naadleeh nádleehé ałheeł téigo banitsá hakéés áádóó naaltsoos ałdó baadaalné ałgáá hidiniiłígíí binaaltsoos áádóó naanish bahidi dootááłígíí áádóó áłchíní dinoolzééł binaatloos áádóó siláołtsooíji nidakáíígíí ałdó ałhééłtéigo banitsá hakéés doolééłígíí badahwiitį naałniih yichąąh naabaahígíí bąąh dahooaahgo cįįshłigaii dóó naaleełítsoh éí nahasdzáán bikáagi ákwíí shįį ałąą ádaatéego hólǫ ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí anserinae deiłníigo deiyózhí áádóó éí anatidae naaleełí dóó dééłgai dah yikahjí atah daasdzoh chįįshłigaii éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí bikáágóó téiyá dahólǫ bitsíís éí łigai dóó bijáád éí łichíigo ndaashchąą naaleełítsoh dóó naaleełítsoh diłhiłígíí éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí bikáágóó dóó tó wónaanídi bilagáana bikéyahdi dóó náhookǫsjí biéé łichííí bikéyahdi dahólǫ shádiááhjí kéyah dah siánígíí bikáágóó dóó nahateiitsoh bikéyahdi éí ádaadin deesdoigi éí ałdó doo dahólǫǫ da ła éí bijáád daalchíí náánáła éí bijáád daalzhin díí tsídii éí ndash dahidídlo ádaníłdáás ndash adéeseez ádaníłtso bikąígíí éí baáádígíí yilááh áníłtso chįįshłigaii dóó naaleełítsoh éí táá ałtso daałchozhgo naakai tłoh dóó chil bináá éí deiłchozh chosh doo yitíinii dláádí dóó ábishjaa éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhii bikehgo fungi dawolyé azhą ła éí chil ndahalin ndi éí doo chil ádaatée da dóó doo chil dayikahjį atah daasdzoh da áádóó naaldeehii naaldlooshii ałdó doo ádaatée da chosh doo yitíinii dláádí dóó ábishjaa éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ áádóó éí go da ałąą ádaaté nááná éí łeeyidi dóó dííłdzid bikáagi ndaazkaad łeh ła éí chiyáán bikáagi naazkaad ałdó dahoditłéégóó dóó honeezílígi éí tóó ahayóí hóółtseiigi éí ádaadin łeh ła éí chiyáán ádeilééh biniiyé chodajoołįįh dííkǫsh bááh bił álíní éí chosh doo yitíinii dláádí bitsąądóó ályaa tó diłhił dóó bizhéé hólóní dóó wáán ádeilééh biniiyé choozhį ałdó dííshjįįgóó azee nímazígíí dóó azee ntłizígíí penicillin wolyéhígíí da antibiotics da ałdó chosh doo yitíinii dláádí bitsąądóó ádaalyaa chosh doo yitíinii dláádí dóó ábishjaa naalkaahígíí éí mycology wolyé chosh bijáád dahólónígíí éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhii bikehgo arthropoda daolyé bilagáanakehjí ałdó arthropod jiní díí naaldeehii éí táá ałtso bíígháán dóó bitsin ádaadingo naakai áádóó éí bikágí ntłiz díí bikágí éí kaitin wolyéego bee ályaa chosh bijáád dahólónígíí éí dįį ałąą átéego hólǫ ałkidąą trilobita daolyéhígíí ałdó hólǫǫ ńtęę dííshjįįgóó éí ádaadin ndi chosh bijáád dahólónígíí bináá éí anáá ádaałtsísígo łání bee ályaa łeh díí éí ocelli daolyé bidił éí béésh łichíiii bee ályaa łeh bijéí dóó bijéí yilzólii éí nineez chosh bijáád dahólónígíí éí nahasdzáán bikáagi tóó ahayóí ndaałkááhi ádaaníigo díí chosh éí mííl ntsxaaígíí shįį ałąą áté daaní áádóó éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahiná ła éí nihookáá naakai náánáła éí táyijį ndaaldeeh naaldlooshii dibé dóó tłízí ndahalinígíí éí nahasdzáán bikáagi ałąą átéego hólǫ ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí caprinae deiłníigo dayózhí nááná ndaałkaahí ádaaníigo díí naaldlooshii éí ásáí dineé bikéyahdi hadahóólįįd daaní dííshjįįgóó éí binááádaałtsózíidi dóó náhookǫsjí naakaii łizhiní bikéyah dóó tó wónaanídi bilagáana bikéyah bikáagi dahólǫ ałdó nááná ła tsétah dibé da tsétah tłízí da éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí bikáagi dahiná nahateiitsoh bikéyahdi éí ádaadin díí naaldlooshii éí táá ałtso chil dóó tłoh deiłchozhgo naakai áádóó éí bikéshgaan dóó bidee dahólǫ áádóó éí táá ałąą ádaníłtsogo naakai ła éí ayánígi áníłtso náánáła éí táá díkwíidi adéeseez ádaníłtso azhą tłízí wolyée ndi shádiááhdęę tłízí éí doo caprinae atah yisdzoh da naaldlooshii bisóodi danilínígíí éí nahasdzáán bikáagi ałąą áté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí suina deiłníigo dayózhí ła ndaałkaahí éí suiformes deiłní díí saadígíí éí bisóodi ndahalinígíí óolyé nááná ła ndaałkaahí ádaaníigo tééhoołtsódii éí ałdó suina jį atah yisdzoh daaní díí naaldlooshii éí tó wónaanídi bilagáana bikéyah dóó naakaii łizhiní bikéyah dóó binááádaałtsózíidi anééhląą ałąą áté nááná éí shádiááhjí kéyah dah siánígíí dahólǫ ałdó nahateiitsoh bikéyahdi éí ádaadin bisóodi éí tłéego téiyá naakai łeh jįįgo éí hodiłchilgi dóó baáán yii daałhosh nááná éí tábąąhgi dahináa łeh shádiááhdęę bisóodi éí ndash adéeseez áníłtso łeh tó wónaanídęę bisóodi éí táá ałąą ádaníłtsogo naakai ndash naakaii łizhiní bikéyahdęę bisóoditsoh éí di adéeseez áníłnééz bisóodichilí éí táá díkwíidi asdzoh téiyá áníłtso bisóodi daałchiní éí łibá dóó yishtłshgo ndaashchąą łeh áádóó éí bijáád doo danineez da tó wónaanídęę bisóodi éí biwoo danineez dóó shiyish shádiááhdęę bisóodi éí biwoo doo nineez da bisóodi éí daałchozh dóó daalghałgo naakai tłoh dóó chil bikétlóól ayóo deiłchozh łahda dííłdzid dóó naaldlooshii yázhí naastsǫǫsí da naashǫii da deilghał ałdó chosh deildeełii éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhii bikehgo eulipotyphla daolyé insectivora dabijiníí ńtęę mdash díí saadígíí éí chosh deildeełgo naaldeehígíí óolyé áádóó díí azhi éí táá ákwítéego bee bééhodilzin díí naaldlooshii éí táá ałtso bidił daazdoi áádóó éí biishchid dahólǫ nááná éí gahgi dóó naastsǫǫsígi ádaníłtso łeh chosh deildeełii éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó nahateiitsoh bikéyah dóó shádiááhjí kéyah yistinígíí mdash ńléidi éí ádaadin nááná éí tsintahgi dóó tłoh dóó chil dahólǫǫgi dahináa łeh honeekazgi éí ádaadin ła éí nihookáá naakai náánáła éí nitátah ndaaldeeh dóó táyijį ndaałkǫǫ díí naaldlooshii éí bitsíís dibéłchíí dóó diłhiłgo ndaashchąą łeh áádóó éí bijáád doo danineez da nááná éí bíchįįh nineez biwoo dóó bináá éí ádaałtsíísíi łeh łóótsoh dóó tééh hóyáanii éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhii bikehgo cetacea dawolyé azhą díí ndaaldeehii łóó ndahalin ndi doo lóó ádaatée da daałtoíji atah daasdzoh áádóó éí biishchid dahólǫ doo biyęęzhii deiłchíi da łóótsoh biwoo daditsózígíí éí yéigo dantsxaa ndaałkaahí éí mysticeti deiłníigo dayózhí díí łóótsoh biwoo éí béézhóó dóó bee adleeshí ndahalin áádóó éí tóó táłtłááh choshchilí dóó chosh doo yitíinii tó biyidi hólónígíí deildeeł łóótsoh biwoo daditsózígíí éí tónteel biyi téiya dahólǫ tó ńlįįh dóó beekid biyi éí ádaadin áádóó éí ndadilnago ndaałkǫǫ łóótsoh biwoo dantłizígíí éí łóó haalzheehgo ndaałkǫǫ áádóó éí tónteel biyi tó ńlįįh dahólǫ ndaałkaahí éí odontoceti deiłníigo dayózhí díí naaldeehii doo dantsxaa łeh áádóó éí tsxįįłgo ndaałkǫǫ díí naaldlooshii éí kéyah dańlíinii bikáagi dóó kéyah dah ndaaeełí łánídi dahólǫ ła éí náhookǫsjí kéyah dah siánígíí bikáagi dzeeh dahólónígíí ndahalin náánáła éí tóó bįįhgi ádaníłtso díí bįįh éí hodíłchilgi dóó tłoh sikaadgi naakai áádóó éí naaki ałąą áté ła éí łigaigo daalkizh náánáła éí diłhiłgo ndaashchąą bitsíís éí dįįdi adéeseez áníłnééz díí bįįh éí táá ałtso tłoh deiłchozhgo naakai díí dzeeh éí rusa unicolor wolyé ndaałkaahí bikehgo dííshjįįgóó éí shádiááhjí tsiiyishbizhí dineé bikéyah dóó naakaii dootłizhí bikédaayahdi hólǫ ałdó ńléidi éí deesdoigi dóó hodíłchilgi naaghá bitsíís éí ndash di adéeseez áníłtso áádóó éí dibéłchííigo naashchąą bikąígíí éí bidee hólǫ díí dzeeh éí tłoh dóó chil bitąą deiłchozhgo naaghá táłkáá tsin éí naaldlooshii dadichízhiijį naashǫii danilínígíí atah daasdzoh ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí crocodylia deiłníigo dayózhí táłkáá tsin éí ałąą ádaaté áádóó éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí dóó tó wónaanídi bilagáana bikéyah ńléidi éí ádaadin áádóó éí deesdoigi naakai nááná éí tábąąhgi dóó tó ńlįįh dahólǫǫ łeh táłkáá tsin éí tayijį dóó nikáágóó naakai tónteel biyi táłkáá tsin ádaadin díí naaldlooshii éí naashǫii ndahalin áko ndi éí yéigo daantsxaa łeh bitsíís éí di adéeseez áníłneez táłkáá tsin éí łibáago ndaashchąą łeh ła éí dootłizh díí éí bikágí yikáá chil áłtsíísí dóó tátłid dahólǫǫgo biniinaa táłkáá tsin éí táá ałtso daalghałgo naakai kaalógii dóó iichąhii éí chosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí lepidoptera deiłníigo deiyózí áádóó éí nahasdzáán bikáagi ánéeląą ałąą ádaaté kaalógii dóó iichąhii naalkaah éí lepidoptery wolyé díí chosh éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ táá hazhóó shádiááhjí kéyah yistinígíí ńléidi éí ádaadin áádóó éí tłoh dóó chil bilátah hózhóón bitah ndaatáa łeh kaalógii dóó iichąhii biyáázh éí chosh ditłooí daolyé kaalógii dóó iichąhii éí bijáád hastą dóó bita dįį áádóó éí táá ałąą ádaníłtsogo ndaatá ła éí táá dikwíí millimeters téiyá ádaníłnééz náánáła éí tsídiiłbáhígi ádaníłtso kaalógii bita éí ałąą ááteelii łeh ła éí daalkizh náánáła éí dinéesdǫǫz áádóó náánáła éí disxǫsgo ndaashchąą iichąhii éí bita daalgai dóó daalbáa łeh iichąhii éí bikágí daditło áádóó bidee éí ata nahalin nááná éí tłéego ndaatáa łeh díí chosh ńdaiichąhgo biniinaanii ndaałkaahí doo bił bééhózin da kaalógii danilínígíí éí bidee nineez dóó áłtsóózí áádóó éí jįįgo ndaatá kaalógii dóó iichąhii éí táá ałtso chil bijeeh deidląągo ndaatá biyáázh éí tsin bitąą deiłchozh ła éí chil bináá deildeeł ałdó dlǫiitsoh éí daalghałígíí dah yikahjí atah daasdzoh áádóó éí nahasdzáán bikáagi tádiin ałąą ádaaté ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí viverridae deiłníigo deiyózhí díí naaldlooshii éí táá ałtso tó wónaaníidi dahiná kéyah dah siánígíí bikáagi éí ádaadin nahateiitsoh bikéyahdi éí ałdó doo dahólǫǫ da áádóó éí deesdoigi dóó naakaii łizhiní bikéyahdi tóó ahayóí ńléidi éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingi naakai tłoh dóó lókaa naazkaadgi éí dahólǫ ałdó dlǫiitsoh éí bitsíís dóó bitsee nineez łeh áádóó éí ndash di adéeseez ádaníłtso bitsíís éí diłhiłgo naashchąą łeh ła éí daalkizh náánáła éí danéedǫǫz dlǫiitsoh éí daałchozh dóó daalghałgo naakai nááná éí tłéego tsinlátah dóó nihookáá naakai áádóó éí táá sahdii naakai łeh mágí bitsee noodǫzí bikéyahdi dlǫiitsoh dahólónígíí éí doo viverridae jí atah daaszoh da dlǫii yił aheedaałtéhígíí éí tó wónaaníidi téiyá dahólǫ naakaii łizhiní dóó naakaii dootłizhii bikédaayahdi dóó shádiááhjí binááádaałtsózí dabikéyahdi éí dahólǫ áádóó éí ánéeląą ałąą ádaaté díí naaldlooshii éí bidił daazdoígíí dóó daalghałígíí dah yikahjí atah daasdzoh ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí herpestidae deiłníigo deiyózhí dlǫii yił aheedaałtéhígíí éí ndash di adéeseez ádaníłtso áádóó éí bitsíís ádaałtsózí dóó bitsee nineez łeh nááná éí bijaa áłdaałtsíísí dóó bijaad doo nineez da ła éí bináá łichíí náánáła éí bináá łitso nááná éí bighaa łibá dóó dibéłchííigo naashchąą łeh ła éí daaltsxo ałdó díí naaldlooshii éí nihookáágóó naakai áádóó éí jįįgo naakai łeh nááná éí nitátah baáán ádeilééh deesdoigi éí tóó ahayóí yas dóó tin hólǫǫgi éí ádaadin łeh dlǫii yił aheedaałtéhígíí éí daałghałgo naakai tsídii dóó hazéí dóó naashǫii haalzheehgo naakai łeeyi chosh dóó chosh bikágí ntłizí deildeeł ałdó dlǫii yił aheełtéhii łibáhígíí éí tłiish báhádzidígíí tłiish bikós niteelígíí da yilghał łahda shádiááhjí kéyah dah siánígíí bikáagi hólónígíí éí galictis wolyé ndaałkaahí dóó éédeetįįhiikehjí áádóó éí naaki ałąą áté díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó halgaiigi naakai deesdoigi dóó ayóo ndahałtingóó éí dahólǫ ałdó nááná éí abínígo dóó hííłchįgo naakai łeh áádóó éí nihookáá dóó tsinlátah ndaaldeeh tó ńlįįh dóó beekid yiyi éí ndaałkǫǫ ałdó tłéego éí tsin binástáán yii daałhosh łeh łahda éí nahashchidí átéegi baáán ádeilééh díí naaldlooshii éí łigai dóó łizhingo ndaashchąą bitsíís éí ndash di asdzoh áníłtso bitsee éí ndash di asdzoh áníłnééz ndash dahidídlo ádaníłdáas łeh shádiáádęę niłchiis éí biniinoodǫzí dóó łéétsoh bitsee ádinígíí dóó dlǫǫ bitseetłooígíí haalzheego naaghá tsídii biyęęzhii dóó tsin bineestą yildeeł ałdó binááádaałtsózí dabikéyahdi hólónígíí éí cuon alpinus wolyé ndaałkaahí dóó éédeetįįhiikehjí ałkidąą díí naaldlooshii tóó ahayóí ńtęę áádóó éí chah diilii bikéyah dóó náhookǫsjí tsiiyishbizhí dineé bikéyahdi hólǫǫ ńtęę dííshjįįgóó éí noonéeł ndi áádóó éí shádiááhjí binááádaałtsózíidi dóó naakaii dootłizhii bikédaayahdi téiyá hólǫ díí mąiiłchíí éí tsintahgi dóó dziłtagi naakai halgaiigi dóó ndahóółtseiigóó éí doo dahólǫǫ da łeh díí mąii éí bitsíís łichíí dóó bitsee łizhin bitééldęę éí łigai áádóó éí di adéeseez áníłtso bitsee éí i adéeseez áníłnééz dahidídlo áníłdáas łeh mąiiłchíí éí bįįh dóó tábąąh béégashii dóó ayánítsoh bighąąaskidígíí haalzheehgo naaghá naaldlooshii yázhí gah da naastsǫǫsí da yilghał ałdó mąii yił ałhidanoolinígíí yázhí éí ndaałkaahí dóó éédeetįįhiikehjí procyonidae daolyé áádóó éí nahasdzáán bikáagi náhástéí ałąą ádaaté kéyah dah siánígíí bikáagi téiyá éí dahólǫ tó wónaanídi éí ádaadin tábąąh mąii dóó mąii dootłizhí éí diné bikéyahdi dahólǫ tábąąh mąii bíchįįh nineezí dóó tsinlátah mąii éí shádiááhjí kéyah dah siánígíí bikáagi téiyá naakai nááná éí tłéego téiyá naakai łeh táá hazhóó tábąąh mąii bichįįhnézí díí éí jįįgo naaghá ałdó díí naaldlooshii éí táá ałtso daalghałgo dóó daałchzohgo naakai áádóó éí táá ałtso bitsee noodǫǫz táá hazhóó tsinlátah mąii léi díí éí bitsee doo noodǫǫz da nááná éí ndash di adéeseez ádaníłtso łeh ndash dahidídlo ádaníłdáás naaldeehii bidił daazdoígíí dóó daałtoígíí éí nahasdzáán bikáagi hastąądi míílgo daatsí ałąą ádaatéego dahólǫ ndaałkaahí dóó éédeetįįhii éí mammalia deiłníigo dayózhí bilagáanakehjí dó mammal dabijiní díí naaldeehii éí nahasdzáán táá siąą ńtęę bikáagi dahólǫ áádóó éí nikáágóó naakai łeh ła éí tónteel biyi ndaałkǫǫ ałdó łóótsoh dóó tééh hóyáanii éí daałtoígíí dah yikahjí atah daasdzoh jaaabaní danilínígíí éí yótáahdi ndaatá táá díí téiyá naaldlooshii ndaatá azhą díí naaldlooshii biyázhí dahináago bidichíi łeh ła éí biyęęzhii deiłchí ałdó naaldlooshii daałtoígíí biyęęzhii deiłchíhígíí éí nahateiitsoh bikéyahdi téiyá naakai naaldeehii bidił daazdoígíí dóó daałtoígíí éí táá ałtso bighaa dahólǫ áádóó éí bijáád dįį dahólǫ táá hazhóó łóótsoh dóó jaaabaní mdash díí éí yee ndaałkǫí éí dooodago bita dahólǫ łóótsoh dootłizhígíí éí neeznádiindi adéeseez áníłnééz jaaabaní áłtsíísí léi éí tóó di asdzoh áníłtso naaldeehii bidił daazdoígíí dóó daałtoígíí éí táá ałąą átéego biigháí deiyą ła éí chil dóó tłoh deiłchozh ła éí daałchozh dóó daalghałgo naakai áádóó náánáła atsį téiyá deilghał 
