ko ngā māori te tangata whenua o aotearoa koia hoki te ingoa o tō rātou reo ko te tikanga o te kupu māori he 'tangata noa' otirā i roto i ngā kōrero pakiwaitara me ngā kōrero tuku iho ko tana mahi hei whakarerekē i ngā tāngata me ngā atua ngā kehua rānei he hononga ētahi i roto i ētahi atu reo porinīhia he tauira ko te hawai'i ko tōna tikanga he mea māori he mea taketake he tino mea koia hoki te ingoa o te iwi me te reo o te kuki airani e mōhiotia ana hei te reo o rarotonga ko te iwi māori he iwi māia he iwi whakaaro nui ki te hāpai i to ratōu ingoa ko te take o ngā tāngata māori ko ranginui e tū nā ko papa tū a nuku e takoto nei i noho rāua ki roto ki te pōuri i pipiri rawa tētahi ki tētahi nō reira kīhai te marama i puta ka whakatika ko tāne mahuta ki te whawhai ki ōna mātua ka panga tōna upoko ki raro ko ōna waewae ki runga nā kātahi ka mawehe a rangi rāua ko papa aue noa ana ka heuea te pō ka heuea te ao ā ka kitea te tini tāngata e huna nei ki roto ki te arearenga o ngā poho o rangi rāua ko papa kei te aroha tonu te wahine ki tāna tāne ko ia te kohu o ngā maunga e rere nā ki runga ka ringihia hoki ngā roimata e rangi ki runga ki a papa i piri a tawhiri matea ki tōna pāpā ki a rangi nui ko ia anō te hau ko ngā ingoa o āna tamariki ko ēnei he nui ōna uri he nui hoki tōna whawhai ki ōna tuākana ko te reo māori te reo o te tangata whenua o aotearoa nā te ture anō i whakamana te reo māori hei reo a te motu o aotearoa ngā kaikōrero reo māori i aotearoa e ai ki te tatauranga tangata o te motu i te tau ko ngā takiwā kaha ki te mau i te reo hei reo hapori ko te tai tokerau ko te urewera ko te tai rāwhiti ko te reo māori nō te reo whānau o ngā iwi o porinīhia ki te rāwhiti arā he reo ka ahu mai nō te moana nui a kiwa me te aha e ōrite ana te reo māori ki te reo o rarotonga o manihiki rakahanga o tahiti ā o ngā moutere tuamotu anō hoki he whanaunga āhua tawhiti anō ki te reo o hawaii o nuku hiva o rapa nui me ētahi atu moutere o te moana nui o kiwa ahakoa he nui atu i te kotahi mano tau i wehe mai i ērā o aua reo whanaunga he tata tonu i te taenga mai o kāpene kuki ki aotearoa i te he rangatira nō tahiti ko tupaea te ingoa i runga i tana kaipuke ko te mahi a tupaea he kōrero tahi ki ngā māori i mārama rātou ki tana reo kore rawa he raruraru arā he kaiwhakamāori ia kia mōhio ai a kuki ki ngā whakaaro o te māori o taua wā mā te ripanga i raro iho nei e whakamārama ngā hononga i waenganui i ngā reo o porinīhia ki tō te māori whakaaro ko te reo māori he reo tapu he reo tuku iho nā ngā atua ki ngā tūpuna he mana tō te reo he ihi tō te reo he tapu tō te reo he wairua tō te reo he mauri anō tō te reo mā te wairua ka rangona te reo mā te mauri ka mana ai te reo i kī mai ngā tūpuna ko te reo rauriki te reo tapu o ranginui rātou ko ngā atua ko te reo reiuru e kōrerotia ake nei ko te reo tapu o papatūānuku nā ko te reo rauriki te reo hei kawe i te manawa tapu o ngā karakia ā ka whakauru atu ki roto i te tangata kia pērā anō te mana o tana kupu i tō ngā atua ki tā rātou i whakahau mai ai i te rangi ko te reo reiuru ko tōna kōrero ko te reo e taea ai e te tangata te kōrero te mātau rānei ki ngā momo reo kē o papatūānuku arā te reo o ngā manu o ngā ika o ngā kararehe o ngā rākau o ngā uri katoa o papatūānuku kia nei te reo wāhine hei whakaoho ake i te hunga wairua i runga anō i te tangi karanga ka whakapāoho ki runga i ngā marae e kore e taea e te tangata te mau ki ēnei reo mena kāhore noa e tapu pono ki ngā atua ko te mea nui ko te reo tapu me ngā karakia tapu mā te reo ka manaakitia te tangata ko taua reo anō ka kanga i te tangata mā te reo ka piki te tangata ki ngā taumata whakahirahira ko taua reo anō ka heke te tangata ki te pito kukume tonu o whirotetupua nō reira ko te reo tapu he tohu mana nō te tangata he mana tūturu nō te atua e kore e whakapōreareatia e te tangata kē barlow he rerekē te tangi me te mita o te reo o ia iwi o ia iwi o ia iwi hei tauira he rerekē te tangi mai o te reo o waikato ki tērā o te wai pounamu nā te manihera r maunsell te ātirīkona o tāmaki makaurau i kōrerohia ngā reo ā iwi i roto i te tuawhā o ngā putanga o tana pukapuka grammar of the new zealand language i te e ai ki te manihera e whitu ngā reo ā iwi nō roto tonu i te ika a māui nāna hoki te kōrero he rerekētanga anō i roto tonu o aua reo e whitu mai i taua wā nā ētahi atu tohunga wetereo e whakarerekēngia ai aua whakaaro engari mā te ripanga nei e whakaatu ētahi o aua rerekētanga nō ngā tau whakatuwhera o te rautau ka tīmata te noho tahi a te pākehā ki te māori i aotearoa nei nō te tau ka puta te pukapuka tuatahi i tāia ki te reo he korao o niu tireni nā tāmati kānara ko te whakamārama o te taitara o taua pukapuka 'he kōrero o aotearoa' nō muri ake ka tāia e koroneho e wiremu he pukapuka i roto i te reo ko tētahi pukapuka whaimana i tāia i taua wā ko te paipera tapu he kaha hoki te māori ki te tuhituhi kōrero i te reo ka taea hoki te kī i taua wā he pai ake ngā māori i ngā pākēhā ki te tuhituhi ko te mea whakahinapōuri kē ki te ngākau māori ka tahuri ngā pākehā ki te hāpai i te mana o tō rātou ake reo nō te tau i kī te ture mō ngā kura māori kia akongia ki te reo ingarihi i ngā kura kia kaua ngā tamariki e kōrero i te reo i roto i ngā kura ka tīmata i konei te waimemehatanga o te reo rangatira nā te mea ki te kōrero māori ngā tamariki i roto i ngā kura ka patua e ngā kaiako pākehā he raruraru nui tērā koia rā i mataku ai rātou ki te kōrero i te reo ka tahuri kē ki te reo pākehā ka mōhio mai tātou ki te kore e kōrero i te reo i roto i ngā tū āhua mahi katoa a te iwi ia rā ia rā ka hohoro te ngaro ka mate hoki te reo ko te mea tika me kōrero tonu te reo i ngā wā katoa i roto i ngā karakia i ngā wāhi mahi i ngā toa hokohoko i ngā wheketere i ngā wāhi tākaro i ngā kura nō reira mā ēnei whakaritenga ka tupu kaha te reo kia kaua e ngaro nā reira itiiti noa iho ngā wāhi kōrero i te reo māori ki ngā marae me ētahi kura hāhi me ngā kohanga reo ahakoa e kaha ana te māori ki te whakamana i te reo hei reo tūturu mō ngā tāngata o tō tātou motu e kore pea e taea kia noho ia hei reo mō ētahi taikanga motuhake i roto i te iwi pēnei i te reo mihi i runga i ngā marae hei reo kōrero hoki mō ētahi o ngā whānau ko te tumanako kia hāpaitia tonutia te reo kia kore e ngaro engari kia pūāwai i runga i ngā tikanga o te tiriti o waitangi kia whakapuare huarahi kia noho pūmau tonu te reo hei taonga whakahirahira mō ake tonu atu barlow i whakatūhia te rōpū whakamana i te tiriti o waitangi i te marama o whiringa a nuku i puta te rangahau mō te āhuatanga o te reo māori a te kaunihera rangahau mātauranga o aotearoa nzcer e kī ana ōrau anake o te iwi māori e matatau ana ki te kōrero i te reo māori ā i kī anō hoki kei te noho tino mōrearea te reo māori i te tau i rongohia e te rōpū whakamana i te tiriti o waitangi te kereme mō te reo māori nā tēnei i tū ai te taura whiri i te reo māori i te tau nā te mahi rangahau a te motu e pā ana ki te āhua o te reo i whakapūmau ngā kitenga a tērā o ngā rangahau ki mua me te tohu mai ahakoa e kōrerotia ana te reo māori e te ōrau o ngā pakeke māori e kitea ana ko te tokomaha ōrau o rātou he paku noa iho te matau mō te kōrero ko ētahi kāre i paku kōrero i te reo māori e ōrau anake o ngā pakeke māori e tino matatau ana ki te reo māori ā ōrau o rātou tau te pakeke neke atu rānei i te tau i mauria atu he kerēme ki te rōpū whakamana i te tiriti o waitangi ko te kerēme mō te reo māori kātahi te ture mo te reo māori ka pahure hei reo atoato i aotearoa i taua wā tonu ka tū te taura whiri i te reo māori hei tari kawana hei whanaketanga hei tautoko hoki i te reo i runga i te whakaaro i tukuna kētia te kerēme mo te reo māori ki te rōpū whakamana ka whakamanahia ā ture te ture reo māori i te here turi kōkā o e toru ōna kaupapa ko te wiki o te reo māori he kaupapa o te taura whiri i te reo māori kia whakatairangatia te whakamahia o te reo māorii tīmata te wiki o te reo māori i te tau i te tīmatanga i whakatūhia he rā hei whakanui i te reo māori ko te o mahuru te rā i whakatakotohia ki mua o te aroaro o te pāremata te petihana mō te reo māori e mau ana i ngā waitohu nō te tau ka huri te rā hei wiki whakanui i te reo i muri mai i tēnei ka nekehia e te tāhuhu mātauranga ki te marama o hōngongoi kia hāngai ki te wāhanga kura o taua tau ā kei te mau tonu ki taua marama ko ngā kīwaha he momo kōrero e whakaahua ana i ngā āhuatanga o ia rā o ia rā ā me uaua ka kitea te tikanga tūturu i te papakupu i te pukapuka wetereo rānei ki te whāia he tikanga ake o tēnā o tēnā kupu kāore tonu e kitea he māramatanga i te mea kei tua kē te aronga o te kōrero nā te taura whiri i te reo ēnei whakamārama ko te kohanga reo he wāhi hei whakaako i te reo ki ngā tamariki mokopuna o aotearoa ko te kōhanga he wāhi mō ngā manu hei tiaki hei poipoi i ā rātou pī nō reira mai rā te ariā o te 'kōhanga reo' he wāhi hei tiaki hei poipoi hei manaaki i ngā tamariki ki te ako i te reo māori nō reira ko te kōhanga reo he wāhi kura rūmakitanga e whoatu ana ngā tohutohu katoa ki ngō tamariki i roto i te reo māori anake i whakapūmautia ngā kōhanga i te tau i aotearoa nei i taua wā he mataku wehi kei ngaro atu rā te reo māori nō te taenga o te pūmanawa kōhanga i whakatūria hoki ngā kura tuatahi me ngā kura tuarua ki te whai i te whāinga o te kōhanga reo arā kia waihangatia he wāhi hei whāngai ki ngā tamariki i te reo māori ko te reo taketake o aotearoa nei he kōhanga reo anō hoki i ētahi atu reo o te moana nui a kiwa he tauira ko te reo o rarotonga me te reo hāmoa me te reo tonga i aotearoa nei kua tangohia te ariā o te kōhanga reo e ētahi atu whenua ko tētahi tauira rongonui ko te pūmanawa punana leo i hawai'i he mea whakatū hei tautoko i te whakaoranga o te reo hawai'i ka whakatūria te kāwanatanga nō te tau nō te tau i hui ai te pāremata tuatahi ki tāmaki makau rau nō te tau i hui tuatahi ai te pāremata o niu tireni ki te whanga nui a tara nō te marama o here turi kōkā i te tau ka tū ki kohimarama te hui tuatahi o ngā rangatira māori katoa e ai ki te kāwanatanga ko te tino hiahia o te kāwanatanga tuatahi o ngā kāwanatanga nō muri mai kia ora tonu ngā māori hei iwi ki te ao nei ko kāpene hopihana nāna te kara o te kīngitanga kotahi i whakairi i te tau ki peiwhairangi arā ki te takiwā i hainatia ai te tiriti o waitangi ko tāmaki makau rau te wāhi i nohoia e ngā kāwana nō te tau tae noa ki te tau ā nō muri mai ka noho rātou ki te whanga nui a tara nō te o ngā rā o here turi kōkā whakatūria ai a kaiwhakawā anand satyanand hei kāwana tianara ko māui te tupuna nāna te motu nei i hī ake i te moana nō reira te ingoa i tapaia mō te motu nei ko te ika a māui i whānau ia ki te ākau o te moana nui he mea whiu ia e tōna whaea e taranga ki te hukahuka o te tai he mea hikihiki e te ngaru takai atu takai mai nā te apuhau ia i whakahoki ki uta nā tōna tupuna nā tamanui ki te rangi ia i kawe ki te whare i whakairi ki runga noi ai kia ngaua ake e te auahi e te mahana nā reira ka ora ia nā māui i whakairi te rā te marama me ngā whetū ki te kikorangi nāna anō hoki te rā i here kia āta haere ai kia roa ai te mahinga a te tangata i ētahi oranga mōna ka taea e maui te whakaahua i a ia ki te āhua o ngā manu katoa me te hoki mai ki tō te tangata āhua ka mate a māui he tinihanga nōna ki tōna tupuna ki a hine nui te pō i mate ai i ngā kōrero tuku iho o te māori ko hawaiki te matapuna o ngā tūpuna māori ki etehi he he moutere nō te moana nui a kiwa engari ki etehi atu he wahi wairua kua kau mai i te po ko nga hawaiki tapu ko hawaiki nui hawaiki roa hawaiki pamaomao ko hawaiki tapu ko nga hawaiki nei ko te takahanga o nga atua me nga tupuna ki te rangi tuhaha e ai ki te tupuna i ahu katoa mai nga mea katoa i te toi tapu i hawaiki ara mai te rangi ki te whenua ko ra'iatea tetehi moutere ki te kahui o tahitinui engari ko tona ingoa tawhito ko havai'i fanau fenua koia nei te moutere i nohia nga tupuna o tainui me te arawa me era tu o nga waka engari kaore i kotahi te hawaiki nei he maha nga moutere o te moananui a kiwa kua tapaina ko hawaiki ara ko savai'i motu ki hamoa ko hawaii te kahui pae kainga o hawaii ra me era atu huri noa ko tetehi ingoa tawhito o te wai pounamu nei ko hawaiki tautau ko aoteroa nei ko avaiki teatea na i penei ai nga tupuna ina hunuku ratou ki whenuahou kia noho ka tapaina taua whenua hou i nga ingoa tawhito ara i te ahunga mai i savai'i ki raiatea ka tapaina taua whenua hou ko havai'i ko te motu tata ki savaii ko upolu a kua hoatu tenei ingoa ki tahaa moutere tata ki raiatea ko te moutere o borabora ko tona ingoa tawhito ko vevau a ko vavau tetehi moutere ki tonga kaore e kore i ahu mai nga tupuna o ngai tatou nga uri o hawaiki i te uru ara i ahia asia nawai ra ka puta nga waka o nga tupuna nei ki te moananui a kiwa tuatahi ki nga motu e tata ana ki ahia katahi ka puta te ihu o nga waka ki waho kia tae atu ki nga motu papatea me nga motunui ko te reo maori he peka o te reo austronesian he mea i korerohia e nga iwi o malaysia me nga moutere o ahia tae atu ki madagascar me nga motu pamaomao o te moananui a kiwa i kawea mai e nga tupuna nei etehi taputapu uku e kia nei ko lapita na reira ka mohiotia tenei iwi ko 'ngai lapita' i kitea nga hanga uku nei ki noumea ki vanuatu tae noa atu ki fiji tonga me hamoa i kitea etehi ki hiva engari karekau nga mea i kitea ki era atu o nga motu o 'poronihia' tena pea ko nga motu tuatahi i nohoia e nga tupuna maori ko savaii motu ki hamoa me nga motu e tata ana ki a ia tae atu ki tonga ki fiji ara ko tenei te hawaiki o nga tupuna ko maui tetehi o nga tino tupuna o ngai tatou nga uri o hawaiki huri noa i te moananui a kiwa he tupua he atua ko wai ke te tangata kaore ano kia rangona tona ingoa ehara ia i te ariki he potiki noa engari he tangata tino matatau he angata tinihanga maha atu nga korero mona engari ko te mea nui ko te korero mo te ika a maui me aua momo mahi huri noa i mohio ke te korero nei ki nga moutere o solomons tae noa atu ki fakaofa ki efate ki fiji ki fotuna ki kiribati ki hawaii ki tuamotu ki huahine ki mangaia ki manihiki ki maruesas ki marshall ki nauru ki new hebrides ki aotearoa ki samoa ki niue ki tahiti kitauna ki tikopia ki tokelau ki tonga ki vanuatu ki yap kaore e kore ko maui tupua he tauira mo nga tangata hi ika i kitea tuatahi i nga whenua na reira te whakaaro ko te whenua he ika e kau ana ki runga he uri ano a tawhaki i a maui na reira ko ia tetehi o nga tino tupuna o ngai tatou nga uri o hawaiki o te moananui a kiwa he urukehu te tangata nei he tangata purotu he tangata tu marohirohi he tangata tu rangatira anana ko tawhaki kirikura te tohu amokura ko te puna ariki e ai ki nga korero no tahitinui na tafa'i i hanga tetehi waka hourua ko anuanua aniwaniwa te ingoa katahi ka anionio haere taua waka kia u te taketake o nga motu pamaomao mai i tahiti ka rere ki runga ki moorea ki eimeo me tetiaroa ka tere atu ano ki tuamotu ki mangareva atu ki havai'i 'a me maui ara ki te kahui pae kainga o hawaii he mokopuna ano a rata i a tawhaki ara na tawhaki ko wahieroa na wahieroa ko rata ko te korero moana he mea e pa ana ki te hanga mai o tetehi waka hourua kia whai i ona pakeke ko hui te rangiora tetehi tupuna i mohiotia i nga tatai whakahekeheke o tainui waka me era o nga tatai whakahekeheke i rarotonga e ai ki te korero ko huiterangiora tetehi tupuna ariki i hawaiki raro ara ki savai'i me ona moutere nana i tarai i tetehi waka hanga houtia ara ko te 'pahi' ara he waka nunui i hangaia ki nga papa rakau ehara ko te rakau tikohu noa iho ko te ingoa o tona pahi ko te ivi o atea he mea i hanga i te rakau i tapaina ko te tamoko o te rangi he rakau tapu no taa kura me ari ka takariri te tokorua ra a ka whawhai raua i a hui te rangiora tokomaha ratou i tarakura penei ana i oti i a hui te rangiora i tona waka pahi katahi ka puta ia ki waho ki te moana ko te tangata nei me ona uri ara ko makua ki te rangi te rangi ata o te rangi tara o te rangi te paku o te rangi te uka o te rangi uu ane taipu tuna ariki ko nga unga atu o tenei waka ki hawaiki runga ara ko raiatea ko tahiti nui me era atu o nga moutere ko whiti nui whiti rangii whiti anaunau whiti takai kere ara nga moutere o fiji me te kahui o lau ko tonga nui tonga ake tonga piritea tonga manga tonga rara tonga anue ara te kahui motu o tonga ko hawaiki raro ko kuporu upolu ko manuka manua ko vavau ko niuafou me niu taputapu e ai ki te korero kua kitea hoki a hui te rangiora i te tiritiri moana tasman sea me hawaiki tautau ara nga moutere o aoteroa me te waipounamu engari kihai tonu tona waka i u mai engari ia ka tae atu ia ki te tai rua koko a kua kitea e ia nga pari matea me te tai huka a pia kua kitea hoki i nga makaweroa o hinemoana me tona kirehe kino e ruku wai ana i whakaaro etehi ko antartica tenei ara ko hu te rangiora te tangata tuatahi kia kite i tenei pito o te papatuanuku ara ko hui te rangiora tetehi tupuna matua nana i herea mai ona uri i hawaiki raro savaii tae atu ki hawaiki runga havaii ara ko raiatea he kakano i rangiatea ko tāmaki makau rau ākarana rānei ko auckland i te reo pākehā te tāone nui o aotearoa kei waenganui o te takiwā e kīa anō ko tāmaki makau rau kei te ika a māui te takiwā taupori pipiri momo tāngata pākehā ūropi māori āhia te ao a kiwa ngā tatauranga whenua whānau aotearoa kingitanga kotahi haina īnia whītī hāmoa āwherika ki te tonga ngā tatauranga reo ingarihi māori rotarota o aotearoa hāmoa hinaru ngā tatauranga hāhi katorika mihinare perehipitiriana rātana ringatū wheao ā hinaru wheao ā pūra wheao ā ihirama kaore ngā tatauranga ko te pūrākau mō hotupuku ko hotupuku he taniwha nō kupenga i ngā mānia o kāingaroa ko te āhua i rite ki te tuatete ko te nui me he parāoa nui te pane ngā peke te hiku ngā unahi te peha ngā tuātara i āhua ngarara katoe ēnei ka whakatika ngā rangatira me te tini kaitoa o rotorua a ka kōrerorero rātou i ngā tikanga e mate ai a hotupuku i a rātou heoi ka rite ēnei kōrero i a rātou katoa ka whakaritea ngā tāngata mō tētahi taha mō tētahi taha o te mahanga hei kukume i ngā taura ka whakaritea ngā tāngata hei pātaritari atu i te ngutu o te ana ka rite ka whakaritea ngā tāngata mau patu taoroa patu pāraoa meremere ka rite ka whakaritea ngā wahi katoa e ngaro ai te taniwha rā ki roto ki ngā koromāhanga o ngā taura a ka rite kātahi ka haere atu ngā kaipātari ki te waha o te ana kīhai anō i tata atu ehara kua rongo rawa te taniwha rā i te piro tangata rongo kau atu ngā kaipātari i te harurutangao te haerenga mai o te taniwha rā i roto i te rua anō me te wheorotanga whatitiri ka kite mai i ōna paramanawa hei oranga mōna hari ana tōna ngākau kua hamana haere mai te waha o te taniwha kua whatero mai te arero kua tae rawa ki roto ki ngā mahanga e tūwhera mai rā kātahi ka whaka hauhau te hunga e tū iho rā i te tomokanga kātahi ka kumea ehara kua mau tonu i waenganui tonu o te puku kātahi ka tango ngā tāngata ki a rātou patu patua rawatia ki te pane heoi okeoke kau ana te nanakia rā ka korengarenga noe te hiku me te pane i waenganui i te ngaunga patu ehara ku mate i haehaetia rawatia ka kitea i roto i te puku nui ehara e noho a tinana tonu ana te wahine te tamariki te tāne ko ētahi anō kua motu i waenga i te pane i ngā ringa i haere katoa ngā mere pounamu ngā kotiate ngā patu parāoa ngā maipi ngā tewhatewha ngā pouwhenua ngā tokotoko ngā parāoa roa ngā paiaka ngā pere ngā heitiki ngā mako ngā poria ngā kakahu kaitaka ngā pukupuku ngā kahuwaero ngā kahutoroa ngā pūahi ngā kakahukura ngā kahukiwi ngā maiaorere ngā kahakaka ngā korirangi me ēra atu mea heoi ka haehaea te ika rā ka tūatūa ki te tahā hei kai hei hinu ka kāinga e te iwi rā pau ake ki roto ki o rātou puku to rātou ito hoki ana mai ki rotorua noho ai ka hainatia te tiriti o waitangi i te hui tanguru ki waitangi te tai tokerau aotearoa e te māngai a te karauna o te kīngitanga kotahi rātou ko ngā rangatira māori o te ika a māui ko wikitoria te kuini o ingarangi i tana mahara atawhai ki ngā rangatira me nga hapū o niu tīrani i tāna hiahia hoki kia tohungia ki a rātou o rātou rangatiratanga me tō rātou whenua ā kia mau tonu hoki te rongo ki a rātou me te ata noho hoki kua whakaaro ia he mea tika kia tukua mai tētahi rangatira hei kaiwhakarite ki ngā tāngata māori o niu tīrani kia whakaaetia e ngā rangatira māori te kawanatanga o te kuini ki ngā wāhi katoa o te whenua nei me ngā motu nā te mea hoki he tokomaha kē ngā tāngata o tōna iwi kua noho ki tēnei whenua ā e haere mai nei na ko te kuini e hiahia ana kia whakaritea te kawanatanga kia kaua ai nga kino e puta mai ki te tangata maori ki te pakeha e noho ture kore ana na kua pai te kuini kia tukua a hau a wiremu hopihona he kapitana i te roiara nawi hei kawana mo nga wahi katoa o niu tirani e tukua aianei amua atu ki te kuini e mea atu ana ia ki nga rangatira o te whakaminenga o nga hapu o nu tirani me era rangatira atu enei ture ka korerotia nei ko ngā rangatira o te whakaminenga me ngā rangatira katoa hoki ki hai i uru ki taua whakaminenga ka tuku rawa atu ki te kuini o ingarangi ake tonu atu te kawanatanga kātoa o rātou whenua ko te kuini o ingarangi ka whakarite ka whakaae ki nga rangatira ki nga hapu ki nga tangata katoa o niu tirani te tino rangatiratanga o o ratou wenua o ratou kainga me o ratou taonga katoa otiia ko nga rangatira o te whakaminenga me nga rangatira katoa atu ka tuku ki te kuini te hokonga o era wahi wenua e pai ai te tangata nona te wenua ki te ritenga o te utu e wakaritea ai e ratou ko te kai hoko e meatia nei e te kuini hei kai hoko mona hei whakaritenga mai hoki tenei mo te whakaaetanga ki te kawanatanga o te kuini ka tiakina e te kuini o ingarangi nga tangata maori katoa o niu tirani ka tukua ki a ratou nga tikanga katoa rite tahi ki ana mea ki nga tangata o ingarangi na ko matou ko nga rangatira o te whakaminenga o nga hapu o niu tirani ka huihui nei ki waitangi ko matou hoki ko nga rangatira o niu tirani ka kite nei i te ritenga o enei kupu ka tangohia ka whakaaetia katoatia e matou koia ka tohungia ai o matou ingoa o matou tohu ka meatia tenei ki waitangi i te ono o nga ra o pepueri i te tau kotahi mano e waru rau e wa te kau o to tatou ariki he whenua he kāhui moutere a aotearoa i te moana nui a kiwa ko ngā moutere matua ko te ika a māui ki te raki ko te wai pounamu arā te waka a māui ki waenganui me rakiura ki te tonga ko ngā whenua o roto o te kīngitanga o aotearoa ko ngā whenua moutere nei ko ngā kuki airani ko niue he kāwanatanga ake o aua whenua engari ka mau tonu he pānga wātea ki aotearoa ko tokelau me ngā wāhi kerēmetia rā o antarctica ki ngā tahatai o te moana o ross ko aotearoa he rōpū moutere e tū mokemoke ana e roa rawa te tawhiti ki whenua kē e kiromita te tawhiti ki ahitireiria ko te tai o rehua te moana wehe i aua whenua e rua ko ngā whenua e tū tata ana ki te raki ko niu karatonia ko whiti ko te moutere nōpoke ko tonga nō te tau kotahi mano iwa rau mā whitu ka whakatūria a aotearoa hei whenua āhua tū wehe ko aotearoa te ingoa māori o nāianei mō te motu engari i tērā atu rautau ko aotearoa tētahi o ngā ingoa mo te ika a māui anakē koiarā i kī ai ngā tūpuna ki a tātou ngā iwi o aotearoa me te wai pounamu nō ngā tau whakatūwhera o tērā rautau arā nō te wā i mua i te pakanga tuatahi o te ao ka hurihia hei ingoa mō te motu katoa ko tētahi ingoa kāhore i te tino whakamahia i tēnei wā ko niu tīreni arā te whakamāoritanga o new zealand ki ētahi ko nū tīrani kē ko aotearoa te ingoa e rangona whānuitia ana i tēnei wā e toru ngā reo a te motu o aotearoa ko te reo māori ko te reo ingarihi ko te reo rotatora o aotearoa engari he nunui ngā reo e kōrerotia ana e ngā tāngata maha o aotearoa nei hei tauira ko te reo hāmoa me te reo rarotonga taupori akuhata momo tāngata pākehā māori hainamana īnia hāmoa aotearoa māori kuki airani tonga piripīni ngā tatauranga whenua whānau aotearoa ingarani haina īnia ahitereria āwherika ki te tonga whītī hāmoa ngā tatauranga hāhi katorika mihinare perehipitiriana karaitiana wēteriana petekoha papita mōmona rātana ringatū wheao ā hinaru wheao ā pūra wheao ā ihirama kaore ngā tatauranga ko ōtepoti reo pākehā dunedin te tāone nui o ōtākou he takiwā ki te tonga o te wai pounamu o aotearoa ko te kura tuarua o ngā kōtiro o otago tētahi o ngā kura pākehā o reira he kura tino tawhito hoki o te tāone e āhei ana ngā tauira o reira ki te ako i te reo māori koia rā te mihi reo māori o taua takiwā nau mai tauti mai rā koutou katoa taupori pipiri momo tāngata pākehā ūropi māori ngā tatauranga whenua whānau aotearoa kingitanga kotahi ngā tatauranga reo ingarihi māori rotarota o aotearoa ngā tatauranga hāhi perehipitiriana katorika mihinare rātana ringatū kaore ngā tatauranga ko taumata whakatangihanga kōauau a tamatea pōkai whenua ki tana tahu te ingoa o tētahi taumata puke e mita te teitei ki te taha tonga o waipukurau wai rarapa te ika a māui ko ngā wāhi e tata ana ki taua taumata ko mangaorapa ko pōrangahau ki ētahi ko taumata whakatangihanga kōauau o tamatea turi pūkaka piki maunga horonuku pōkai whenua kē koia tēnei te ingoa tino roa o te ao e ai ki te pukapuka a guiness he ingoa tēnei nā ngāti kere hei whakamaumaharatanga ki tō rātou tupuna ki a tamatea pōkai whenua he maha ngā kōrero mōna he ariki he toa ko tana tama a kahungunu te tupuna o ngāti kahungunu tērā o ngā iwi rongonui o taua rohe mai i tūranga nui a kiwa tae noa atu ki te mātakitaki a kupe i a ia e haere ana ki te takiwā p pōrangahau ka tūpono ia ki te ope a ngāti hine ka tū te pakanga i konei ko matanui te ingoa ka hinga i konei te teina a tamatea ka puta te aroha o tamatea mōna ka noho i reira ko tana tikanga he noho ki te taumata rā whakatangi kōauau ai ka mau tonu te waiata tangi a tamatea ka waiatatia tonutia ki ngā tangihanga ki ngā hui ka poua te kōmihana tirotiro whanonga pirihimana e te kāwanatanga i te tau ki te tirotiro i te whanonga me te tikanga pirihimana i te wā e whiwhi ana e hōpara ana i ngā whakapae mō te raweke patua ki ngā mema o ngā pirihimana o ō rātou hoamahi rānei ka tirotirohia hoki e te kōmihana ngā tikanga rangatira me ngā ture pirihimana e pā ana ki te whanonga whaiaro pirihimana tae atu ki te whanonga ai nā ētahi ake whakapae tae atu ki ngā hōparatanga mō ngā raweke patua a ngā mema o ngā pirihimana i rotorua i te tau me te tau me tērā whakapae taitōkai i kaitaia e ngā āpiha pirihimana i te tau te kōmihana tirotiro whanonga pirihimana i ara ake ai ka taea te whakatakoto he tāpaetanga mō tētahi taki e pā ana ki ngā ture whakahaere ahakoa he aha ā me te kore herea ki ngā tūponotanga nei ko bruce robertson kaiwhakawā ture rāua ko margaret bazley wahine rangatira ngā tāngata o te kōmihana ko te kākāpō he manu ngahere nō aotearoa he manu haerepō tau ki te whenua kaore e rere ko ngā huruhuru he kāriki kōtiwhatiwha o te tuarā he kārikikaho o te poho he manu whakamīharo te manu nei i ēnei wā ka nohoia tonutia e taua manu he wāhi kōtahitahi nei o aotearoa ko aua wāhi i maud island i fiordland i whenua hou i hauturu ko te whakaaro i tae ā parirau mai ōna tūpuna i te kore kararehe konihi o konei i ngaro ai te kaha o ōna parirau nō te tukunga atu e tauiwi o te ngeru o ngā kiore o ērā atu o ngā kararehe konihi i ngaro kē atu te nuinga o ngā kākāpō nō te tau e ngā kākāpō kei te ora tonu i nāia tonu nei kua tae ki te te nama o ngā kākāpō kua rehitatia ko ia tonu te manu kotahi o te puninga strigops o te whānau strigopinae hoki he nui ngā āhua motuhake o te kākāpō ko ēnei ngā tino āhua i wehe ai te manu nei i ngā kākā kē tuatahi he nui rawa atu tana taumaha tae noa ki te kg he rerekē hoki te haruru e tukua atu e te toa he rerekē i ā ngā kararehe atu o tana takiwā ki te hiahia te toa ki te uha māna ka kohia tana hā ki tētahi pēki i tana puku ā ka whakaputa mai te rururu tahā rahi nei i te kūpapa o te auau ka taea te rongo i te hararu nei tae noa ki te kiromita he mano kē te nui o aua hararutanga e whakaputaina e ia toa e ia toa i te pō kotahi ki te whawhai tētahi ki tētahi i mua i te whakanohonga ka waiho i a ia te mahi whakatupu pītaketake ka haere tonu ōna hararutanga kia kite ai ia i tētahi atu uha māna ko tariana turia he kaitōrangapū māori nō whanganui ngāti apa ngā rauru me ngāti tūwharetoa i whānau mai a tariana woon koianei tōna ingoa whakatipu ki whangaehu i te nō te ki te ka noho a tariana turia hei mema pāremata mō te rōpū reipa nō te ka tautokona e ia te whawhai ki moutoa nō te haratua o te ka tukua e ia tana turu pāremata i a te kāwanatanga e whakatū ana ki te takahi ki te mana tangata whenua e pā ana ki te takutai moana nō muri tata iho mai ko ia tētahi i whakatūria ai te tōrangapū māori nō te o ngā rā o hōngongoi ko te pōtitanga ki te tai hauāuru ā ka wikitoria a tariana turia hei mema pāremata mō te tai hauāuru ko ngāpuhi he iwi nui nō te tai tokerau te ika a māui aotearoa kua tae ki te ngā mema i te ko ngā waka ko māhūhū ko māmari ko mataatua ko ngātokimatawhaorua ko ruakaramea ko te whare o ngāpuhi tāmaki makau rau ki te rerenga wairua ko ngā pānga atu ko ngāti whatua te rarawa te aupouri ngāti kahu ngāpuhi ki roto ko ngā rārangi maunga ngā poutokomanawa i hikia te tāhūhū o te whare o ngāpuhi ka matakitaki atu ki te mōwhitinga mai o te rā kia pā mai ki ngā pāpāringa o taku maunga tapu o hikurangi e heke ai ana roimata mā te tonga ko hikurangi te awa ka rere taku awa kua pahure mai i te hoanga te kohatu i whakamahia ai e ngā tūpuna hei whakakoi i ā rātou toki ka heke kia titiro ake ki te whare tupuna ki a eparaima makapi e tū mai rā me te wharekai a te kauta i runga i te marae i a kaikou ka rere tonu taku awa kia pahure ake i te marae o rōma i whakaritea ai e ngā tūpuna hei tūnga whare hui e tū mokemoke tonu ana i tēnei wā ka rere tonu taku awa kua pahure i te tupuna whare nei i a tau henare me ngā tau e toru te whare tawhito ki te wharekai ki a pipiwai e tū mai rā ki runga o te marae o te horo ka heke atu i konā kia tae ki tiiti ki te apunga ki te hononga o te awa ki tō mangakahia e heke atu ai ki tītoki ko korokota e tū mai rā ki te taha mauī ka rere atu taku awa kia tae atu ki tangiterōria ko tirarau e tū mai ka noho kia titiro atu ki te rāwhiti ki taku pā ki a te ruapekapeka e kōrerohia nei e te nuinga te pūtakenga mai o te awa o te wairua e pahure mai ai i te tupuna whare i a te ruapekapeka e tū mai rā i runga o tana marae i a akerama ngāruahine ka heke atu i konā kia pahure ake i te whare tupuna i a iho o nehua ko te marae ko whakapara ko huruiki te maunga ka rere tonu taku awa kia titiro tahanga ake ki tērā o aku whare tupuna ki te reo o te iwi e tū mai rā ki runga o te marae o pehiaweri ko maruata te maunga ka heke atu kia pahure atu ite tupuna whare i a te maungarongo e tū mai rā ki poroti i raro iho o tana maunga tapu i a whatitiri kia pahure atu mā te taha atu o korokota kia tae atu ki tangiteroria kia hono atu ki a hikurangi awa kia whakataka atu ki te awa o te wairoa ki te kaipara kia huihui atu ai ki ngā tini marae o te rohe o ngāti whātua ki te kaipara kua titiro atu rā ki te pūaha ki te moana nui a kiwa ko ngāti tūwharetoa he iwi rangatira e noho ana ki te puku o te ika a māui o aotearoa e te taupori i te ko tētehi kupu whakataukī nō rātou ko tūwharetoa te iwi tūwharetoa ki pūtauaki ko tūwharetoa ki waiariki ko tūwharetoa ki tongariro arā ka kitea i konei e toru ngā wahanga o te iwi nei arā ko tūwharetoa ki pūtauaki ko tūwharetoa ki waiariki ko tūwharetoa ki tongariro ko te heuheu tukino te ariki o ngāti tūwharetoa i tēnei wā ko tumu te heuheu tukino vii terā kātahi ka puta te kupu ko tongariro te maunga ko taupō nui a tia te moana ko tūwharetoa te iwi ko te heuheu te tangata ko te rohe mai i te te awa o te atua ki tauhara ki tongariro huri noa ki te takaputiraha o tutetawha ki tuhua maunga ko ngā awa tongariro waikato tarawera ko ngā tāone kawerau tūrangi taupō nui a tia ko tūwharetoa ki pūtauaki rātou e noho ana ki te kete poutama kei raro i te taumarumaru o pūtauaki maunga atu ki te awa o te atua mātātā anei te kupu ko pūtauaki te maunga ko te takanga i o apa te wai ko te aotahi te tangata ko te awa o te atua tētehi ingoa tawhito o te puau o rangitaiki o tarawera kua ngaro inaianei nā te roma tai pari ko mātātā te ingoa o naianei e rima ngā marae o tūwharetoa ki kawerau ko te marae matua ko hahuru kei te onepu e tu ana i whānau mai a tūwharetoa ki konei nawai rā ka hau mai ki te tonga ko tūwharetoa ki tongariro rātou e noho kau ana i ngā paparinga o taupō nui a tia kei raro i te mana ruruhau o tongariro maunga ara mai i te matapuna ki te hikuwai e pea ngā marae e tu taupiripiri ana ki tēnei wahi ka noho a tūwharetoa ki waiariki ki te waiariki a ka hangai atu ki ngā kawai o te arawa waka e tika ana te korero ko te arawa te waka mai i te kei ki tongariro ki te ihu ki maketū ko ngātoro i rangi te tohunga o runga o te arawa waka ko paepae ki rarotonga te waka o waitahaarikikore te matua o hahuru me timata te whakapapa o ngāti tūwharetoa ki hawaiki ki puhaorangi he tupua a puhaorangi engari ka puremutia e ia tētahi wahine māori ko kuraimonoa te ingoa ko a rāua tamaiti ko ohomairangi he arikinui a ohomairangi nō hawaiki he amokapua nana i whakangungu ai te marae o taputapuatea nā ohomairangi ko muturangi he tino tohunga a muturangi nōna te wheke mōkaikai nā kupe i whai mai ki aotearoa nei patu ai ara ko te wheke a muturangi nā muturangi ko taungarangi nā taungarangi ko tuamatua ki ētahi ko atuamatua i te wā o tuamatua kua takina te iwi ko ngā ohomairangi ko to rātou kainga ko maketu ki hawaiki ka moea e tuamatua ngā mokopuna tokowhā o ruatapu a ka puta ōna uri ko rakauri ko tia ko hei ko houmaitawhiti ko oro ko maaka ko ngatoroirangi te tamaiti a rakauri he tino tohunga tēnei ki hawaiki rā ko tōna wahine ko kearoa ko ngatoroirangi te tohunga o runga o te arawa waka nā ngātoro i rangi ko tangihia nana ko tangimoana ko kahukura ko rangitakumu ko mawakenui ko mawakeroa ko mawaketaupo ka moe a mawaketaupo ki hahuru o hapuoneone a ka puta te tamaiti nei a manaia i tupu mai a manaia ki ki kawerau kātahi ka huri tōna ingoa ko tūwharetoa i te aupouri ka moea e tūwharetoa nei ko te uira ko paekitawhiti ko hinemotu ka maha ngā uri ko ētehi o ngā tama o tūwharetoa rātou e heke mai nei ki taupō moana ko tō rātou take ko te kangakanga o tētahi kuia nō ngāti kurapoto ko hinekaharoa te ingoa nā rakeipoho tēnei taua ko ētehi atu o ngā rangatira rā ko taringa ko rereao ka totika te haere a rakeipoho me taringa ki rotongaia te wahi o hinekaharoa engari ka tahuri kē a rereao mā ki te tonga a ka huaki ko ngāti hotu he iwi nui a kei te rohe o tainui e noho ana ko tainui te waka i te tau te tokomaha o ngā tāngata i hono atu ki ka whakapapa atu a ngāti maniapoto ki te tūpuna maniapoto tētehi rangatira o tainui i mōhio whānuitia mō tōna matatau ki te whawhai ki te mau taiaha hoki i mua i te tūnga o te kīngitanga māori i tīmata te rohe ki awa mōkau tae noa atu ki roto o tāmaki makaurau ka mau te whānuitanga o te rohe e te whakataukī 'mōkau ki runga tāmaki ki raro manga toatoa ki waenganui' nā te tono o kīngi tāwhiao kia whoatu e ngāti maniapoto i te rohe o kāwhia ki a waikato ka itiiti haere te rohe i pēnei ai te tono a tāwhiao tā te mea i tau ai te waka tapu o tainui ki kāwhia ināianei kei ngā uri o kāwhia ngāti hikairo te tikanga mēnā e hiahia nei rātou kia hono atu ki a ki a waikato ki a tū hei iwi taketake rānei ko te arikinui te atairangikaahu te kuīni māori mai i te tau tae noa ki te tau i whānau mai a te atairangikaahu i te o ngā rā o hōngongoi i te kātahi kua mate i te o ngā rā o here turi kōkā ko te ata arā 'princess piki' te tamāhine tuarua o korokī arā ko korokī te rata mahuta tāwhiao pōtatau te wherowhero te kīngi māori tuarima nō te mea he uaua rawa te whānautanga ka mea a korokī kia noho a te ata anake hei tamariki mō tāna wahine kua mate ia engari he tamariki whāngai anō ō rāua ko tā robert mahuta tētahi he tokotoko whakawhirinaki tonu ia ki a te ata i ngā tau o tana kuīnitanga he pōhara rawa ngā āhuatanga o te ao o te ata i a ia e tamariki ana he papa oneone noa iho o tō rātou whare raupō i kuraina a te ata ki te kura māori o rākaumanga me diocesan school arā te kura mihinare mō ngā kōtiro ki kirikiriroa he tino kaha ia ki te tākaro hoari ki te kauhoe hoki i te tau ka hemo te whaea a te ata ko te atairangikaahu tonu te ingoa nō muri mai i te tau ka mate a korokī ā ka tū ko te atairangikaahu hei whakakapi ā koia rā i tau ai ki a ia te korowai o ōna mātua ā ko tana koroneihana hei arikinui ko ia te wahine tuatahi i noho ki te torōna o ōna tūpuna o te wherowhero mā ko whatumoana paki te hoa rangatira o te atairangikaahu i haere tahi rāua ki hea whenua ki hea whenua ki te mahi i ngā mahi a te kīngitanga ko te whakatōhea he iwi mai i te moana a tairongo ōhiwa ki ōpōtiki tae noa ki ōpape e noho ana e te taupori i te ko te poari o te whakatōhea te kaiwhakahaere o ngā rawa o te iwi pēnei i ētahi whare nunui me ētahi pāmu e rua i tua atu kei te āwhina te poari i ngā whare kōhungahunga me ngā ratonga hauora a te iwi kua tū ētahi kaupapa whakaako i ngā mahi pāmu te whāngai manuhiri te ahuwhenua te ruku moana tae noa ki ngā mahi arumoni te whakahaere pakihi ngā mahi rorohiko kua pakari a te whakatōhea ki te kuhu ki ngā whitiwhitinga kōrero me te kāwanatanga kia hua ai he whakataunga whānui mō ōna kerēme ko ngāti tūrangitukua tētehi o ngā hapū o ngāti tūwharetoa nō te puku o te ika a māui ki aotearoa nei ko te iwi kua haratau ko te kī ko rongomai anō ko tūrangitukua ko rongomai te ngangana tūwharetoa kotahi tonu anō ko te rohe o ngāti tūrangitukua he mea noho kei ngā tahataha o pihanga mai i te onepū ki waitahanui ki te one o waipapa he mea e hāngai ana ki te rere o te awa o tongariro ko te tāone o tūrangi me aua whenua katoa ko te marae matua o ngāti tūrangitukua ko hīrangi ko tūwharetoa i te aupouri te wharepuni ko te aroha te wharekai ko hongipua pākehā hong kong he wāhi o te whenua haina i ahia hong kong chinese mana mohiotia rite te hong kong special whakahaere region o o nga people republic o haina ko te pa i runga i te tai tonga o haina i te awa pearl wahapū me te tonga china sea hong kong kei te mohio pai hoki tona skyline whwhi whanga hohonu tūturu me te mātotoru pito taupori e whitu miriona i runga i te whenua papatipu o km mi s ko te taupori o hong kong nāianei kei o te hainamana iwi he wāhanga nui o te nuinga cantonais korero hong kong o i tata kawanatanga canton inaianei guangdong i nei rere mohio te tokotoko i muri ka mau te kāwanatanga communist ki runga ki haina i te tau me te i muri mai purea e te taupori i roto i te tau i muri i te hinga o haina i roto i te mua pakanga tuatahi i te emepaea o ingarangi ka hong kong he koroni o ingarangi ki te tuku mau tonu o hong kong island aru e kowloon peninsula i te tau me te riihi tau o te wenua new i roto i te i muri i nipono i nōhia reira i roto i te pakanga tuarua o te ao anō te ingarangi mana tae noa ki te o pipiri ko te mutunga o te whiriwhiringa i waenganui i china me ingarangi hong kong ka tangohia ki a te people republic o haina i raro i te tau joint whakapuakitanga sino ingarangi ko te pa ka tuatahi motuhake whakahaere region a haina i runga i te o hūrae i raro i te parau tumu o kotahi whenua ngā pūnaha e rua ki te mutunga o o ka whakapumautia hong kong rite te entrept matua i waenganui i te ao me te china kua whakawhanakehia e te pa ki te tari matua ao hokohoko me te pokapū pūtea whakaaro ki te waiho i te pa i roto i te ao me te kotahi o te waru nga pa arepa i muri i new york city rānana tokyo me parī runga te reira i te rima i roto i te global cities index ko te pa kotahi o te moni ia teitei pngoi i roto i te ao me te kore ōritenga moni u'ana i roto i te hanga matatau e he index tangata whanaketanga tiketike ka waiho i roto i te whakataetae global hong kong ko te pokapū tino nui te toru mo te ōhanga mahi new york ko london the āhuatanga nei i te takoha o raro me te hokohoko noa kua rite mike mabuyakhulu faire kaupapa here hanga me te moni hong kong tāra ko te moni tino hokohokona i roto i te ao nei hanga te whenua papatahi limited te hinaaro no te hanganga he matotoru a ka meinga te pa he pokapū o te hoahoanga hou kowhetetia hong kong kaupapa o te pa poutū hong kong whatunga o te ao waka kawe tūmatanui whakawhanakehia me te ōrau te auau teitei i roto i te ao tei runga i te tauwhiro papatipu i te ara ranei rail air pollution arahina te paerewa tukunga problem loose nui ki te o te hanga rāpoi taumata tiketike e noho ko whatumoana paki te hoa rangatira o te arikinui te atairangikaahu ko ia hoki te matua o te kīngi māori o te wā ko kīngi tuheitia tērā ko te matua tāne o whatumoana ko wetere paki nō waikato anō ko tana whaea ko paranihi nō te aupōuri te kao te tai tokerau hei mokopuna a paranihi ki a parāone ngāruhe nāna i haina te tiriti o waitangi mō te taha ki a te aupōuri he rangatira ingoa nui a parāone ngāruhe i ngā tau nō muri mai o te taenga mai o te pākehā ki te tai tokerau nā parāone ngāruhe ko ngāwaka kei matarau te urupā o ngāi takoto te moenga whakamutunga a ngāwaka kei awanui taua urupā nō ngāi takoto tana whaea a maatahinerangi awarau ka moe a ngāwaka i a meri mete nō tangoake pārengarenga ko tā rāua tamāhine a kiritokia te whaea o paranihi te tupuna wahine o te kīngi māori hou nō ngāti whātua o ōrākei a joe hawke kua tū atu rā a ia hei mema o te rōpū reipa i roto i te whare pāremata kaha atu ia ki te whawhai ki te hei māngai mō tōna iwi i ngā wāhi katoa huri noa i te motu koia tētehi o ngā rangatira i arataki atu rā i ngā waha mautohe i runga i a orākei i takaparawhau koia hoki ko 'bastion point' ko te ingoa hou o tēnei wāhi ko whenua rangatira kei raro tēnei wāhi i te mana o ngāti whātua ko joe te tuakana o rocky mu maihi hawke ko te marae te tūrangawaewae o te iwi he kupu tino tawhito tēnei kupu 'marae' ki ngā iwi o te ao o kiwa he wāhi tapu te marae he wāhi i mahia ai ngā mahi tapu ngā huihuinga a te iwi i ngā reo o tahiti o rarotonga he marae tēnei ki ngā tāngata o tonga he mala'e i ngā reo o hāmoa o hawai'i he malae he wāhi ātea takawhā tēnei he kōhatu he pou rānei e tū ana ki ia taha ki ia taha hei wāhi mahi i ngā karakia tapu nō te rautau ko te taenga mai o te whakapono karaitiana ki ngā moutere o te moana nui a kiwa ka whakarerea ngā marae o reira ka whakangaromia te nuinga ko ētahi i waiho hei wāhi mā ngā turuhi mā ngā kaimātai whaipara tangata otirā mau tonu te tapu o ngā marae kei ngā kuki airani ka mau tonu te iwi ki te whakapai o ētahi o ngā marae o reira ko ara i te tonga ko vaerota ko taputapuatea mō ngā karakia whakapai i ngā ariki hou i aotearoa nei i te wā i noho ai ngā tūpuna ki ngā pā tūwatawata he wāhi te 'marae' kei mua i tētahi whare whakairo he ingoa anō tō taua wāhi ko te 'marae ātea' ka mahia i konei ngā tikanga katoa e pā ana ki te iwi he wāhi mā ngā tohunga e mahi ngā ritenga tapu kei muri i te marae he whare maihi e tū ana ko tēnei whare he whare tapu he whare whakapaipai he mea whakairo kia mōhio ai te iwi ko te whare o te rangatira tērā kāore e taea te tomo noa ki roto ki taua whare kia mātua tohia te tangata ki te wai tapu kia purea ia ki ngā karakia kātahi anō ka uru ki roto i ēnei rā kua āhua rerekē haere te tikanga o te kupu 'marae' ko ngā whare katoa e tū ana ki te papakāinga e kīa ana he marae arā ko te wharenui i mua i te marae ātea ko te wharekai ko ngā whare horoi i mua atu i ngā mahi hanga i tētahi whare hou ka huihui ngā kaumātua o te rohe whakawhitiwhiti whakaaro ai whiriwhiri kaupapa ai mō te marae ka whakaae mai rātou ki te ingoa o te wharenui ki ngā ingoa o ngā whare katoa o te marae ko te wharenui he wāhi mō ngā huihuinga mō ngā mahi toi mō ērā mahi atu atu i reira moe ai ngā manuhiri ki te taha o te tangata whenua i roto i te wharekai ka noho tahi rātou ki te kai ki te mahi rānei i ngā mahi a te iwi kei te marae ātea ka tū te iwi ki te pōwhiri ki ngā manuhiri ki te whāikōrero ka tū tētahi tangata ki te marae ki te whakapuaki i ngā whakaaro i takea mai i te hōhonutanga o tōna hinengaro ka whakarongo te iwi ki aua kōrero ā mā ēnei ka taea e rātou te tatau ōna karangatanga te wāhi mōna i roto i te iwi ka rangatira te whakatakoto o āna kupu ko ia anō hei rangatira whakatau mōna ko tēnei ko tōna mārama ki te reo te taonga nāna i tā te rangatira ki tōna rae ka whakaritea ki te korimako he manu tino reo reka o te wao nui a tāne i ngā wā o mua e āhei ai te tauira hei pū kōrero i whāngaia ia ki taua manu kia whiwhi ai ki ōna painga ko te tangata i mātau ki te kōrero i huaina he korimako ā ka whakarongo te iwi ki te rangi ki ngā kupu i taka mai i ōna ngutu kei ngā marae anake e rongona ēnei momo kōrero ā kei reira anake ka taea ai te hōhonu ahakoa kei te ia i roto i te kaikōrero ngā toto rangatira ahakoa i heke mai ia i te aho o te waru kāore he mea hei aukati i a ia ki te tū tōna marae notemea he oneone tuku iho tēnei ki te iwi katoa ki ōna i kīa rā ki ōna whakatupuranga ki ōna whakatupuranga he papakāinga tēnei te taonga tūhonohono nāna i whakatōpū ngā whakaminenga o ngā hapū i ngā karangatanga huhua o te takiwā he papa huinga tāngata tēnei i ngā wā o te pai e hui ai te iwi i ōna whakatapere e tangi ai i ngā wā o te hēmanawa o te pouri i ngā tau kua pahure ake nei tahuri ai ngā kura ngā kāreti ngā whare wānanga o aotearoa nei ki te whakatū marae mō rātou anō hei wāhi whakaako i ngā mahi māori i te reo i te whāikōrero kei waipapa marae kei te marae o te whare wānanga o tāmaki makau rau ka tū ko ngā whiwhinga tohu a te tari māori ko ngā pōwhiri mō ngā kaimahi hou o te whare wānanga engari ka mātua whakamahia ki te whakaako i te reo i ngā tikanga a te māori i te whāikōrero me ngā pōwhiri ki ngā manuhiri tuarangi o te whare wānanga ko alan duff he kaituhi nō aotearoa nō ngāti rangitihi me tūwharetoa i whānau mai ia i te ko ia te tamaiti a gowan duff koia hoki tōna matua he tangata pūtaiao rāua ko kuia hinau koia hoki tōna whaea i whakatupuria hoki ia i tētehi whare kāwanatanga ki rotorua he mokopuna hoki a alan nā oliver duff he kaituhi anō i a ia e taitamariki tonu ana ka huri ia ki ngā mahi takahi i te ture ki te patu tangata ki te whānako nō reira i tonoa ia kia noho ia ki te whare herehere o waikeria mō te tau kotahi tekau mā rima noa iho ōna tau i taua wā nō muri mai kua haere ia ki rānana ka whakatūria te te taura whiri i te reo māori i runga i te ture reo māori hei whakatairanga i te reo māori hei reo ora hei reo kōrerorero hoki o ia rā o ia rā ko te ingoa pākehā ko te māori language commission ko ngā whāinga a te taura whiri i te reo māori ko te rangatiratanga arā he awhi i te iwi māori ki te whakaū i te reo māori kia pūāwai he whakapiki i te tokomaha e mōhio ana ki te kōrero māori mā te whakarahi ake i ngā wāhi e tukuna ana mō te ako i te reo ko te hiranga arā he whakaū me te whakapiki tonu i te hiranga me to tohungatanga o te reo māori hei whakahiki i te pūkenga reo māori i te taha kōrero taha whakarongo taha pānui me te taha tuhituhi anō i te reo māori ko te akoranga mā te maha atu o ngā huarahi ako ka tokomaha atu hoki te hunga kōrero māori ko te whakapūmautanga he poipoia kia pūmau te reo tuku iho he wairua auaha mā te whānui o te kōrerotia o te reo māori ka pūāwai ngā āhuatanga o te ao hou he manaakitanga he whāia kia ngākaunui mai te motu ki te reo rangatira tētahi whāinga nui e pā ana ki ngā rohe reo kia maha ake ngā wāhi e kōrerotia ana te reo māori he whakahiki i te wāhi ki te reo māori mā te whakarahi ake i ngā wāhi e kōrerotia ai te reo māori he kipakipa i te haere nei o te reo e mātauria ai ia mō ngā mahi katoa o ēnei rā i te ao hurihuri nei he penapena i te whakaaro tōtika ki te reo ki waenga i te māori me te pākehā kia whakatairanga anō ai te reo ruatanga māori ingarihi i aotearoa ko tā te taura whiri he whakatairanga i te reo māori me ngā kaupapa reo he hikihiki taumata mō te tuhituhi me te kōrero i te reo arā mā te ara rūmaki mā te whakamātautau reo mā te niureta ia toru marama e kīa nei he muka ā me ngā kōrero tautoko mai anō hoki a te hunga mahi kāwanatanga he whakamana ā ture i ngā whakamātautau o te hunga e whai nei i te mahi whakamāori ā tuhi ā waha rānei he rangahau huarahi e whakatairangatia ai e hāpai tonutia ai te ahu whakamua o te reo te hanga papa kupu kia ono anō ngā hui o te taura whiri i ia tau he tumuākī tō te hunga mahi ka mutu ko ngā mahi he rangahau he ārahi ture he whakahoki tirohanga i ngā mahi whakamāori he whakatairanga me ērā atu mahi e homai e ngā kaiwhiri whakapā mai i konei ka whiti rānei ki te wāhi whakahoki kōrero hei tuku kōrero mai rā ko te arawa te waka tupuna o ngāti pikiao ngāti rangiteaorere ngāti rangitihi ngāti rangiwewehi ngāti tahu ngāti tara a whai ngāti tū ngāti tuara ngāti tūwharetoa ngāti uenuku kōpako ngāti whakaue ngāti whāoa tapuika me tūhourangi ko te arawa te waka ko te arawa te iwi he iwi nō te moana a toi tae noa ki taupō nui a tia ka ahu mai ō rātou tūpuna nō ngā ohomairangi ko ngātoro i rangi te tohunga o runga o te arawa waka ko paepae ki rarotonga te waka o waitahaarikikore te matua o hahuru me timata te whakapapa o ngāti tūwharetoa ki hawaiki ki puhaorangi he tupua a puhaorangi engari ka puremutia e ia tētahi wahine māori ko kuraimonoa te ingoa ko a rāua tamaiti ko ohomairangi he arikinui a ohomairangi nō hawaiki he amokapua nana i whakangungu ai te marae o taputapuatea nā ohomairangi ko muturangi he tino tohunga a muturangi nōna te wheke mōkaikai nā kupe i whai mai ki aotearoa nei patu ai ara ko te wheke a muturangi nā muturangi ko taungarangi nā taungarangi ko tuamatua ki ētahi ko atuamatua i te wā o tuamatua kua takina te iwi ko ngā ohomairangi ko to rātou kainga ko maketu ki hawaiki ka moea e tuamatua ngā mokopuna tokowhā o ruatapu a ka puta ōna uri ko rakauri ko tia ko hei ko houmaitawhiti ko oro ko maaka ko ngatoroirangi te tamaiti a rakauri he tino tohunga tēnei ki hawaiki rā ko tōna wahine ko kearoa ko ngatoroirangi te tohunga o runga o te arawa waka nā ngātoro i rangi ko tangihia nana ko tangimoana ko kahukura ko rangitakumu ko mawakenui ko mawakeroa ko mawaketaupo ka moe a mawaketaupo ki hahuru o hapuoneone a ka puta te tamaiti nei a manaia ko pāniora arā te kīngitanga o pāniora reo pāniora reino de espaa tētahi whenua e whakakapi ana i te nuinga o te kuiti o iberia ki te tonga rāwhiti o ūropi e whirinaki ana a pāniora mai te raki me te matawā ki te whanga biscaya wīwī andorra te moana rōwhenua te whenua ingarihi o kāmaka potukara me te moana ranatiki nōna hoki ngā moutere baleares ki te moana rōwhenua ngā moutere canarias ki te moana ranatiki me ngā tāone tūwaho e rua ki te raki o awherika a ceuta me melilla e whirinaki ana ki moroko whaihoki ēnei takiwā katoa e km tōna rahinga whenua t ki ūropi i mua i a rūhia ūkareinga me wīwī ā nō tōna teitei wawaenga e m o runga i te pae moana koia te whenua maunga tuarua ki ūropu whai muri i huiterangi he tahatahi rawa te toha o ōna kainoho e miriona nō te mea atu i te ūpokonga a madrid i te pokapū o te kuiti noho ai te nuinga o ngā tāngata ki ngā takutai maha ko te reo pāniora te reo whaimana o te whenua katoa ā he maha ngā reo ā rohe kua tapaina hei reo taurite e ngā kaiwhakahaere kāinga whaihoki te reo catalonia te reo pākihi te reo o galicia me te aranese koia te whenua pōwhiri manene tuatahi o ūropi me ōna kainoho whakawhānau tāwāhi e miriona kua oti tōna tauwhiro mai te mana whakatuanui ki te manapori i tōna tuhiture o te tau ināianei he arikitanga manapori pāremata tūtahi he mema o te kotahitanga o ūropi ā he mea whakahirahira hoki ki a ia tōna whanaungatanga ki te hapori o amerika ki te tonga arā ngā whenua kōrero reo pāniora i raro i te maru pāniora rānei i ngā wā o mua he whenua whanake nōna te ōhanga tuawaru o te ao ko ūropi tētahi o ngā paparahi tuku iho e whitu o te ao pērā i ngā paparahi katoa he rerekē tōna rohe mēnā ka kōrerotia ā ahureatia ā tōrangapūtia ā aha rānei heoti e ai ki te nuinga ka toha a ūropi mai te moana tiri ki te raki ki te moana ranatiki ki te hauāuru ki te moana rōwhenua ki te tonga ki te tonga rāwhiti ki ngā maunga kaukas me te moana mangū ā ka wehuriatia i a āhia e ngā maunga ural e te awa ural me te moana kaspia ki te rāwhiti atu i tēnei whakamāramatanga auau ki ētahi atu he wāhanga noa iho a ūropi o te paparahi o eurāhia koi hauāuru o eurawherāhia rānei e tapaina hokia ana i ētahi wā ko te 'paparahi tawhito' te 'ao tawhito' rānei hei aronga kē mō te 'ao hou' arā ngā amerika e ai ki tōna rahinga whenua ko ūropi te paparahi iti rawa tuarua o te ao me ōna km arā o te mata o te ao engari koia te mea nui rawa tuatoru e ai ki tōna taupori whai muri mai i a āhia me āwherika me ōna kainoho e rānei o ngā tāngata o te ao ko rūhia tōna whenua nui rawa ā rahinga ā taupori hoki ā ko te poho o pita te mea iti rawa ko ūropi te wāhi whānau o te tūpori hauāuru he tūnga whakaawe ō ngā whenua o ūropi mai te rautau tae noa atu ki ngā rautau hoki i raro iho te nuinga o āwherika ngā amerika me āhia i te maru o ngā whenua o ūropi i timu haere tō ūropi mana maru o runga o ngā take aorere a muri i ngā pakanga aorere e rua kia riro ai i te hononga o amerika me te kotahitanga soviet nā te pakanga mātao i waenganui i ēnei whenua e rua a ūropi e weheruatia ki ia taha o te ārai rino ka puta te rūnanga o ūropi me te kotahitanga ūropi i te kōmitimiti ki te hauāuru ahakoa kei te whakawhānui whakaterāwhiti ēnei whakahaere nō te hinganga o te kotahitanga sovet i te tau ko tiamana arā te tūwehe whakaminenga o tiamana reo tiamana bundesrepublik deutschland tētahi whenua ki te pokapū o ūropi e whirinaki ana a tiamana mai te raki me te matawā ki tenemāka te moana raki pōrana tīekia ateria huiterangi wīwī rakapuō pehiamu hōrana me te moana baltic e km tōna rahinga whenua ko tiamana te whenua taupori nui rawa o te kotahitanga o ūropi me ōna kirirarau e miriona ahakoa ko pearīni te tāone matua tāone nui rawa hoki me ōna kainoho e ko te rohe o rine ruhr kē te kāhui nohoanga tuatahi o te whenua nō ngā tāngata neke atu i te e noho toha ana ki ngā tāone o dsseldorf koln essen dortmund duisburg me bochum ko tiamana te kaipōwhiri manene tuatoru o te ao i te mea o tōna taupori he mea whakawhānau tāwāhi mai ko te nuinga o ēnei i ahu mai i te whenua korukoru ko te reo tiamana te reo whaimana he tūwehe whakaminenga pāremata a tiamana me ōna wehenga bundeslnder he peke rohe euro rūnanga o ūropi kotahitanga aorere nato whakahaere ruruku whakahiato ōhanga g me te g koia te ōhanga tuatoru o te ao te kaikaweatu tuatahi me te kaiwhakapau pūtea waonga tuaona he teitei te pai oranga kua whanake a tiamana mō ōna kainoho waihoki tōna pūnaha maru hapori he tūnga pūtake tōna i ngā take o ūropi ā he amorangi pūtaiao hangarau whakahirahira hoki nō mua mai o te tau ka mōhiotia tētahi rohe e kīia nei ko tiamana reira noho ai ētahi iwi tiamani mai te tau tae noa ki i noho whakaawetia e rāwhitirangi o roto o te emepaia tapu o roma i whakakotahitia tuatahitia a tiamana nō te mutunga o te pakanga wīwī puruhia i te tau i raro i tētahi wehenga kua whakaawetia e puruhia i weheruatia anōtia a tiamana nō muri i te pakanga aorere tuarua e ai ki ngā rohe i whetaina e ngā uku kua whakakotahitia whakamutungatia nō te whiringa ā nuku arā ngā marama ā muri i te wetewete i te pakitara o pearīni nōna tēnā whakakotahitanga i tīmata ai mō te iwi whānui ko turakina māori girls college he kura tuarua mō ngā kōtiro māori ki marton ki te hauāuru o te ika a māui aotearoa ko turakina māori girls college he kura o te hāhi perehipitiriana nā te hāhi perehipitiriana o aotearoa i hoko tētehi o ngā whare tawhito o turakina mō te kura hou i whakatūria tēnei kura e te minita h j fletcher mō ngā kōhine māori i te tau ā nā te pirimia r j seddon i huakina toru tekau noa iho ngā tauira i tīmata ai i te tau tuatahi ā ka noho a a g hamilton hei tumuaki me tana hoa wahine hei kaiwhakahaere ō te whare noho i tapaina te kāreti ki te taone iti ō turakina ā i noho ai te kura ki reira tae atu ki te tau ko te pūtake o te kura kia whakaako atu ki ngā kōhine māori i ngā mahi a te kāinga te matauranga hākirikiri me te whakapono karaitiana nā te tawhito o te whare ki turakina ā nā te ngaringari hoki a nga tauira i haere ana ki te kāreti ka hūnuku ai te kura ki te taone o marton i te tau i konā tētehi whare pai ake hei nohonga mō te kura ko tētehi o ngā mea pai o te taone o marton ko te rerewe o marton junction kia taea ai e ngā tauira te haere mā runga tereina ki te kura mai i o rātou kāinga huri noa i te motu tae atu noa ki te tau i noho a turakina māori girls college hei kāreti umanga ake i te whiringa a rangi i whakakotahi te kura ki raro i te maru o te kāwanatanga ahakoa tēnei i mau pūmau tonu te kura ki ōna uaratanga arā ko te mana māori mana wairua mana wahine me te mana mātauranga ko turakina ngā hara te pepeha o te kāreti e whā ngā whare mō ngā tauira ko manawa whero ko rangiora kahurangi ko kōwhai kōwhai me taupata kākāriki nā reira me mutu noa iho ēnei kōrero i konei ko te mea nui kua kite tātou i te tupunga ake o te kāreti kōhine māori a turakina mai i tētehi kura hei wāhi ako mō ngā mahi o te kāinga anake ki tētehi kura e whakananaotia ana i ngā wahine toa ko te whānau a apanui he iwi nō te moana a toi aotearoa ko apanui ringamutu te tipuna taketake o tēnei iwi i a apanui e taitama tonu ana ka tukuna ki a ia he rohe whenua i te tai rāwhiti tae noa atu ki mōtū awa nā ōna uri te whenua i whakakī ka whakahokia anō ngā painga mā te hapori e ngā hua o te patu tohorā tae noa ki ēnei rā ka whakahaerengia ai te whānau a apanui ngā rawa o te moana o te hao ika o ngā poraka whenua paina me ētahi atu painga whai hua i tukuna iho e ngā tīpuna ko mataatua te waka ko te tau pekerangi he kupu i hangaia hei whakaahua i te tau ka kuhuna he rangi anō ki te maramataka he ingoa kē atu ko te tau kuhurangi e me te hauwhā ngā rā ka oti te huringa kotahi a papatūānuku i te rā nō reira i whakatauria kia rā te roa o te tau māori otirā ia whā tau ka tapekehia ngā rā e whā ā ka tāpirihia tētahi anō rā ki te tau kia ngā rā ka tāpirihia taua rā ki te marama o hui tanguru ā ka tapaina ēnei tau ki te ingoa tau pekerangi tau kuhurangi rānei he kāhui whetū e whitu a matariki e mōhiotia nei ko pleiades i ia hōtoke ko te putanga mai o matariki me puanga hei whakaatu mai kua pau te tau tawhito kua tīmata he tau hou mai rā anō ko te putanga mai o matariki he wā whakanui he wā whakatikatika hoki mō te tau hou e rua ngā whakamārama mō te ingoa o matariki tuatahi ko ngā mata riki tuarua ko ngā mata o te ariki i ngā rā whakamutunga o haratua i ia tau ka maiangi ake tēnei rāngai whetū i mua tata tonu atu i te aonga ake o te rā ko ngā whakanuitanga i tōna taenga mai ka tīmata i te putanga o te kōwhiti i te marama i muri tonu mai he wā whakareri a matariki i te whenua i waenganui o te hōtoke i te wā o matariki e ua moe kē ana te whenua ka whakatōngia he hua whenua hei koha ki ngā atua o te whenua ki a rongo mā ka tata te kōanga te tae mai kāhore atu he wā i te wā o matariki hei whakatakoto kaupapa mō te whenua mō ngā mahi whenua hoki o te kōanga āianei he wā pai hoki hei ako i ngā āhuatanga o te whenua me te ngahere ka tīmata a matariki i te mutunga o te kokotitanga nō reira kei te ranea rawa atu ngā oranga kāhore anō ngā kūmara me ērā atu kai pērā kia kohia noatia i te wā o matariki he huhua ngā moki me ngā korokoro he wā pai mō te kohi pikopiko me ngā kākano hoki engari ko ētahi kai katoa atu kua oti kē te kōtutu kī puru ana ngā pātaka he hoatu takoha te mahi ki ngā manuhiri he tuna me āta kōtutu he manu he aha he aha he wā tohatoha a matariki he wā tāpae takoha ki ētahi atu ki ētahi ko matariki hei tamāhine ki a raumati tama a te rā ki ētahi iwi ka riro mā puanga kē e whakaatu te tīmatanga o te tau ko te wiki o te reo māori he kaupapa nā te taura whiri i te reo māori kia whakatairangatia te whakamahia o te reo māori i tīmata te wiki o te reo māori i te tau ko te puni kōkiri me te kāhui tika tangata ētahi rōpū i tautoko i ngā whakahaeretanga o te wiki i ngā tau kua pahure e ai ki te toihau o mua a patu hohepa ahakoa ngā mahi whakaora i te reo kei te noho pāhekeheke tonu te reo kia kaha ake tā tātou whakatau ki te whai kia pūmau te ngaruru o te reo mā te whai mai rā anō a ngā tāngata katoa o aotearoa ka tutuki tēnei he w te wiki o te reo mori ki te huritao i ngā whāinga hou a te taura whiri mō ngā rā e tū mai e ai ki a haami piripi te kaiwhakahaere matua ki te ora te reo māori ka tino kaha ake te tipu o te hiahia ki te ako mēnā ka rongohia te reo i ngā wā katoa i te tīmatanga i whakatūhia he rā hei whakanui i te reo māori ko te o mahuru te rā tuatahi koirā te rā i whakatakotohia ki mua o te aroaro o te pāremata e tērā o ngā tamatoa kua whetūrangitia a hana te hemara rāua ko lee smith o te rōpū te reo māori te petihana mō te reo māori e mau ana i ngā waitohu nā ngā nūpepa o aua rā i whakaatu te pakanga ki te reo māori me te whakaatu i ngā mahi whiunga kāpara ki ngā tamariki mō te kōrero māori me te whakaatu i ngā tikanga whakawhenumi me te whakapāhunu i ngā kaiako kia kaua e whakaako i roto i te reo māori ko te āhua nei e tino tautoko ana te hunga pāpāho nūpepa o aua rā i ngā kōkiritanga mō te reo māori i whakaputaina e te ētita o te pepa dominion tōna tuhinga reorua i te o mahuru i whakaingoatia ko akona te reo māori time to learn māori nō te tau ka huri te rā hei wiki whakanui i te reo i muri mai i tēnei ka nekehia e te tāhuhu mātauranga ki te marama o hōngongoi kia hāngai ki te wāhanga kura o taua tau ā kei te mau tonu ki taua marama i ngā tau he nui ngā piki me ngā heke tōrangapū mō te iwi māori i puta te raruraru nui mō te noho ā iwi nā te hīkoi a te motu i ngā tau nā tēnei hoki i whakaohooho te māori kia ākina ngā mahi i whakatūhia te rōpū whakamana i te tiriti o waitangi i te marama o whiringa a nuku i puta te rangahau mō te āhuatanga o te reo māori a te kaunihera rangahau mātauranga o aotearoa nzcer e kī ana ōrau anake o te iwi māori e matatau ana ki te kōrero i te reo māori ā i kī anō hoki kei te noho tino mōrearea te reo māori i te tau i rongohia e te rōpū whakamana i te tiriti o waitangi te kereme mō te reo māori i whakatakotohia e huirangi waikerepuru me te rōpū ngā kai whakapūmau i te reo nā tēnei i tū ai te taura whiri i te reo māori i te tau nā te mahi rangahau a te motu e pā ana ki te āhua o te reo i whakapūmau ngā kitenga a tērā o ngā rangahau ki mua me te tohu mai ahakoa e kōrerotia ana te reo māori e te ōrau o ngā pakeke māori e kitea ana ko te tokomaha ōrau o rātou he paku noa iho te matau mō te kōrero ko ētahi kāre i paku kōrero i te reo māori e ōrau anake o ngā pakeke māori e tino matatau ana ki te reo māori ā ōrau o rātou tau te pakeke neke atu rānei ko ngā tauira he whārangi i roto i te wāhi ingoa 'template' ka taea te tāpiri i te tauira ki tētahi atu tuhipānui ki te tuhia pēnei ai ko te tauira he pānui whakatūpato he pānui pārongo he pānui aha rānei mā te tauira e māmā ai te tāpiri taua pānui anō ki ngā tuhipānui maha ko tētahi tino pai o te whakamahi tauira ka taea te whakapai i te whakatakoto tuhipānui tirohia hoki ēnei whārangi āwhina o te wikipedia pākehā kia mārama ai te whakamahi i ngā tauira ka taea hoki te whakakapi te tauira ki te tuhipānui ko te tikanga mō tēnā he i ētahi wā he pai ake te whakakapi tauira mō te roanga o ngā kōrero titiro ki ko te inoi a te ariki he inoi nā ihu karaiti hei whakautu ki ana ākonga i pātai mai ki a ia 'me pēwhea mātou inoi ai ka meatia a ihu karaiti me penei koutou inoi ana e to matou matua i te rangi kia tapu to ingoa kia tae mai tou rangatiratanga kia meatia tau e pai ai ki runga ki te whenua kia rite ano ki to te rangi homai ki a matou aianei he taro mo matou mo tenei ra murua o matou hara me matou hoki e muru nei i o te hunga e hara ana ki a matou aua hoki matou e kawea kia whakawaea engari whakaorangia matou i te kino nou hoki te rangatiratanga te kaha me te kororia ake ake ake ko aoraki te maunga teitei rawa o ngā puke māeroero te tino pae maunga kei te te wai pounamu e mita te teitei ki tō ngā iwi o te ika a māui whakahua ko aorangi kē ki te pākehā ko mount cook te ingoa i ngā wā o mua i pōhēhē ētahi mō te aronga o te ingoa o tēnei maunga rangatira i pōhēhē rātou ko te maunga e titi ana ki ngā rangi heoi e ai ki ngā tohunga whakapapa o kāi tahu he tangata kē a aoraki he tino tupuna nō rātou kei hawaiki e noho ana tērā te wā e hoe ana a aoraki me ana teina tuākana i te moananui a kiwa ka tūpoki tō rātou waka i te tahuritanga o te waka ka piki a aoraki ki te takere tērā tētahi ingoa tawhito mō te wai pounamu ko te waka o aoraki ka tae ki te wā ka hiahia rātou ki te hoki ki hawaiki engari kua kore e taea e aoraki te whakahua i te karakia tika kia hoki rātou nā wai rā kua huri tō rātou waka ki te wai pounamu kua huri hoki ngā kaihoe hei maunga nā te mea ko aorangi te rangatira koia te maunga teitei rawa atu a ko ōna hoa ērā kei tōna taha ko te aroha tētahi o ngā maunga o hauraki ko ia tonu te maunga nui o te paehua maunga e kīa nei ko ngā kaimai kei reira hoki te tāone o te aroha kei te pūtake o te aroha maunga e tū ana ki ngā iwi o hauraki he maunga tapu a te aroha ko te aroha te maunga ko marutūāhu te iwi i ngā wā o mua he nunui rawa ngā kai o te whenua kei te pūtake o te aroha maunga ngā kai o te ngahere me ngā kai o ngā awa kātahi te reka o ngā kererū me ngā manu katoa o te ngahere kī tonu ngā repo ki te tuna hau atu ai te rongo mō te mōmona o ngā manu te maha o te harakeke e tupua nei e tēnei whenua te reka me te nui o ngā ika o ngā awa me ngā tuna o ngā repo o te aroha tētahi nui o tērā maunga i ngā wā o mua ko ngā waiariki haere ai ki reira ngā tāngata haere tokotoko haere hape ki ngā ngāwhā o te aroha ā koiarā te mana o aua waiariki ki te whakamahu i ngā mate koirā te mana o taua maunga ki te taha māori ko te mana o tērā maunga ki te taha pākehā i tērā atu rautau ko ngā tahua koura e kerikeria mai nei i ngā hiwi i runga atu o te awa o waihou te kōngutu i tapā nei e ngā māori ko waiorongomai e rua ngā tihi kei runga tonu o te aroha maunga ko te aroha ki tai ko te aroha ki uta he maha ngā kōrero mō aua ingoa e ai ki te arawa i tapā te maunga e kahumatamomoe kahu te momoe ki te ingoa te aroha o kahu ka mihi a kahu ki te tai ki moehau ki te maunga i moe ai a tamatekapua koiarā a te aroha ki tai ka huri ka mihi ki te whenua ki te wāhi i noho ai ōna whanaunga a tia rāua ko maaka koiarā a te aroha ki uta tirohia stafford e ai ki waikato ko kahu he wahine kē arā ko kahupeka te whaea o raka maomao jones e ai ki taimoana turoa o hauraki nā rāhiri o mātaatua waka aua ingoa i a rāhiri e noho ana ki te tai tokerau ka puta tana whakaaro kia hoki ia ki whakatāne ki tōna kāinga tuatahi i aotearoa nei ka haere ka tae ki hauraki ka piki ka kake ā ka kite i tōna kāinga tawhito ka puta te aroha i a ia ka tae ki te wā i haere tonu ai ia ki whakatane i waiho i a ia ētahi o ōna tāngata ki reira koiarā a ngāti rāhiri e noho tonu nei ki te pūtake o te aroha maunga turoa he maha ngā waiata mō te aroha koianei tētahi ko hōne heke he rangatira nō pēwhairangi nō ngā puhi he karaitiana a heke ā he hoa piritata tonu ki a te karuwhā i te hainatanga o te tiriti o waitangi i te tau koia tētahi i whakapono ki ngā kī taurangi a te karuwhā tērā tonu e tiakina te mana o ngā rangatira māori ko ia te tuatahi o ngā rangatira o te tai tokerau ki te haina ahakoa ko tōna moko te mea tuawhā i te tiriti ina pānuitia i te mea i whakaurungia ngā hainatanga o ōna rangatira ki runga ake i tāna ko hōne heke he reo whai mana he reo i tautoko i te tiriti o waitangi ahakoa ka tahuri ia i muri ki ngā mahi whakahē i te mana whakahaere o ingarangi ki aotearoa ka pā te pōuri me te mamae ki a heke i te whā tau i muri mai nā te mea i te whakangaromia e te karauna te mana o te iwi māori ka tono a heke kia topea te pou haki i te kāinga pākehā o kororāreka ko te take i pērā ai he āta whakaatu i tō rātou riri ki te mana kāwanatanga o ingarangi engari kia kaua e whakatumatuma ki ngā kaiwhakanoho pākehā i roto i ngā marama whai muri e toru atu anō ngā whakatūranga me ngā topenga i te pou i te tau i te topenga tuawhā ka pakanga te karauna ki ngā iwi o te tai tokerau ko hōri kerei sir george grey he kāwana he pirimia he kaitōrangapū nō aotearoa i whānau mai a hōri kerei i te tau ka uru ia ki te kura mō ngā hōia ā ka mutu ka eke a kerei ki te tūranga rūtene roa rawa te wā i mahi ai ia hei hōia ki airana koia rā i pakari ai āna mōhiotanga tōrangapū ka hōpara haere kē a kerei nō te tae noa ki te kei ahitereiria nō muri ka tahuri ia ki te rangahau i ngā tikanga o ngā tāngata whenua o tēnā o tēnā tōpito o te ao nō te tau ka tuhi reta a kerei ki te tari mō ngā koroni e kōrero ana mō ana whakaaro whakawhenumi i ngā iwi ka aronui ngā rangatira o te tari ki ēnei kōrero ōna ā ka tukuna ia hei kāwana o te tonga o ahitereiria he koroni pōhara tērā i taua wā nāna ka whakarahi ake te pūtea o reira ā ka pai te noho a ngā iwi ka tohungia ko kerei i te tau hei kāwana o aotearoa he nui ngā raruraru o aotearoa he koroni pōhara e riri ana ngā iwi tētahi ki tētahi tētahi ki tētahi heoi anō ka tukuna ki a kerei ngā moni me ngā hōia kāore rā i hoatu ki te kāwana i mua i a ia ki a pitiroi ka toa ia ki ō ngā puhi rangatira ki a kawiti rāua ko hone heke kei te ūpoko o te ika he pakanga anō kei te awakairangi i taua wā ahakoa kāore he whakapae i runga i a ia ka mauheretia te rangatira rongonui nei o ngāti toa a te rauparaha nā te mākarini i hoko te nui o ngā whenua pai o te māori nā konei ka tere kaha te tupu o te taupori pākehā ka tohungia a kerei ki te tā i te ko kerei te tino kaitito o te kaupapa taketake nā tēnei ture o te tau i puea ake ai te kāwanatanga nui me ngā kāwanatanga ā rohe ka wehe i aotearoa a kerei i te tau ka haere hei kāwana mō te koroni o te cape ki āwherika ki te tonga heoi ka pakaru mai te riri ki taranaki mō te hoko ki waitara i te ka tohungia tuaruatia a kerei hei kāwana o aotearoa ko te tūmanako e tau ai ngā riri mā tōna mana ka whakatūria e ia ngā rūnanga i te ko te kaupapa o ngā rūnanga he whakawā he whakahaere hoki kia kaua e puta mai anō ngā riri pērā i ērā i pā mai ai i waitara kia tere ake te whenumi o te iwi māori ki roto i te iwi pākehā kia nui ake anō hoki te hoko i ngā whenua kāore i tutuki ēnei o ngā whāinga o kerei ka pakanga anō ki taranaki i te tau nā tana whakaroaroa tonu ki te whakahoki i a waitara ki te hunga nō rātou ake aua whenua ka hinga i a ia a taranaki ka tahuri a kerei ki a waikato ki te takiwā e nui ana te kino ki te hoko whenua ki te pūtake o te kīngitanga ka whakatūria a kerei tana whakapae kei te whakaaro ngā iwi o waikato me maniapoto ki te huaki i a tāmaki makau rau koia rā te take a kerei mō te riri ki waikato ka mau tonu te tautohetohe ki ēnei rā mō te tika te hē rānei o ēnei kōrero nā kerei i whakamōmona ngā kōrero ahakoa he kaha rawa rātou ki te whawhai ka peia i ō rātou whenua te kīngi māori me tōna iwi i te tau ka tahuri te karauna ki te raupatu i ngā whenua i waikato me ētahi atu wāhi e miriona eka te rahi heoi i kino te ingoa a kerei i runga i ana whakahaere ki taranaki e whakaaetia whānuitia ana te hē o tana urutomo ki waikato me te raupatu o te nui o te whenua māori tae noa ki ēnei rā ka mau tonu te riri mō ngā whenua i raupatutia e kerei mō hia ngā tau he nui ngā whenua i riro mō ngā hōia i hokona hei utu rānei ka whakamutua te tūranga kāwana a kerei nō te tau kei ingarangi a ia mō te wā poto rawa ka hoki ia ki aotearoa ki kawau nō muri ka tīmata anō ngā mahi tōrangapū a kerei ka tū mō te pāremata nō te tau ka eke a kerei hei pirimia nō muri atu ka hoki ki ingarangi ka mate i te tau ko te rangi hīroa tā peter henry buck oketopa tīhema nō ngāti mutunga o taranaki he tākuta he ngārahu taua he āpiha hauora he kaitōrangapū he tohunga tikanga tangata he tumuaki whare taonga i kuraina ia ki te kāreti o te aute nō te ka puta i te kura tākuta ki ōtepoti nō te tau ka tīmata tana mahi ki te taha o māui pōmare hei āpiha hauora mō te māori ka mahi tahi rāua ki te whakapaipai i ngā kāinga kia piki te hauora ki te iwi māori ahakoa he nunui tonu ngā rangatira kāore i rata ki ā rāua mahi ka tū a te rangi hīroa hei mema pāremata māori mō te tai tokerau i te tau ā ka wikitoria i a ia i te pāremata he mema ia o te komiti mō ngā take māori nō te ka tū ia mō te rohe pākehā o pēwhairangi ka hinga i tētahi pākehā ko te mutunga tērā o tana mahi ki te pāremata ka whakapau kaha a te rangi hīroa i te wā o te pakanga tuatahi o te ao ki te whakahau i ngā māori kia kuhu hei hōia ka haere ia ki īhipa ki karipori ki wīwī ko tana mahi he āpiha hauora e rua ngā wā ka whakaingoatia ia mō tōna māia e ōna āpiha i ngā tuhituhi ki ō rātou āpiha teitei ā ka whakawhiwhia ia ki te tohu dso ka mutu ngā riri kua kake ia hei meiha ko tana hokinga mai ki aotearoa ka tahuri ia ki te tūranga hou hei kaiwhakahaere mō te hauora māori i raro i te tari hauora nō te tau he tokomaha rawa ngā māori i mate i te urutā rewharewha me te aha ko te mahinga tahitanga a ngā rangatira māori me ngā āpiha hauora ki te tāmi i ngā urutā tērā ka pā ā ka māmā ake ngā mahi a te rangi hīroa i tōna pakeketanga ka noho ia ki tāwāhi mahi ai ki te mātauranga tikanga tangata ki te tuhituhi pukapuka hoki mō ngā tikanga māori he maha ngā tohu tākuta hōnore i whakawhiwhia ki a ia e te whare wānanga o aotearoa e te whare wānanga o yale e wai atu e wai atu i te tau ko tau mai te taitara tā ki runga i a ia ka hemo a te rangi hīroa i te ki hawai'i ko te rauparaha he rangatira nō ngāti toa ko ia te tama a werawera o ngāti toa rāua ko tana wahine tuarua a parekōwhatu parekōhatu o ngāti raukawa he tamariki tonu ia i te taenga mai o kāpene kuki james cook ki aotearoa nei mehemea kei te tika tēnei e tinga ana nō te tekau tau atu i te wā i whānau ai ia kāore i te mōhiotia menā i whānau ki kāwhia ki te kāinga rānei o tana whaea i maungatautari he uri nō hoturoa o tainui waka ko ōna mātua i heke ngātahi mai i ngā tūpuna taketake o ō rāua matawaka ahakoa ehara nō te kāhui tumu whakarae i riro i a ia te tūranga kaingārahu o tōna iwi nā runga tonu rā i tōna hikareia ki te tiaki i ngā take e pā ana ki tōna iwi me tana pūkenga hoki i te kauhanga riri ahakoa te potopoto o te tū he tangata pakari he kōpaka rā hoki he rite te ihu ki tō te ngutu kākā ina anga kōtaha mai ana i a ia ka nanawe ka kanapa ngā karu ka piko whakararo te tupere o tana ngutu o raro he whakamahara te ingoa o te rauparaha ki te taunu a tētahi rangatira o waikato i a ia e tamariki ana i puta ana kupu whakahāwea ka patua e ia otirā ka tukua ia ki te hāngī ko ngā rau parahā hei rautao ko te kāinga taketake o te rauparaha ko kāwhia nā te rauparaha a ngāti toa i ārahi i tōna pakanga roa ki ngā iwi o waikato nā ngā parekura o ngāti toa i aua pakanga ka wehe atu ōna iwi i te takiwā o waikato ki wāhi kē i ngā tau ka ārahina e ia a ngāti toa me ōna hoa i tō rātou heke nui ki te upoko o te ika kua whiwhi pū a ngāti toa nō reira ka raru i a rātou ngā iwi o ngā rohe o te tonga i ngā pakanga mō te whenua mai i kāpiti motu ka whakahaeretia e te rauparaha te whakaekenga o ngā iwi o te tauihu o te waka a māui ā ka kōkiritia e ia ngā pā o ngāi tahu tae rawa atu ki kaiapoi i te tau ka hokona e te rauparaha he whenua i whakatū me te taitapu ki te kamupene o niu tīreni ā nō te tau ka hainatia e ia te tiriti o waitangi e rua rawa ana hainatanga ki ētahi kape e rua i runga i te whakaaro mā reira pea e riro mai ai i a ia te tino mana o ngā whenua kua raupatutia e ia i muri ka ātete tonu a te rauparaha ki ngā mahi a te kamupene o niu tīreni ki te rūri i te whenua kīhai i hokona atu e ia i te pakanga nui i te wairau i te tau ka kauparea atu e rātou ko ana kaitautoko tētahi ope pākehā kua tae mai ki te whakarau i a ia e ngā kaiwhakanoho pākehā i mate me ētahi o te taha māori i te wehi nui ngā kaiwhakanoho pākehā i pōneke me te awakairangi kei tāorotia rātou e ngāti toa i te marama o hōngongoi i te tau ka kōkiritia te pā o te rauparaha e kāwana hōri kerei ka mauheretia ia i mauheretia ia ahakoa kāore i tika i raro i te ture taea noatia te marama o kohi tātea ko te mahi a kerei i roto i aua marama he tukituki i a ngāti toa ko whina cooper he waha mautohe rongonui he kuia nō te tai tokerau i whānau mai a whina cooper ki hokianga i te tau ko te rārawa tōna iwi i whai wāhi ia ki ngā nekeneke me ngā kaupapa o tōna hapori tae ana ki te tekau tau atu i e ārahi ana a whina i tōna iwi e noho mai rā i te raki o hokianga i te tau ka mahi a ia i te taha o āpirana ngata ki te whakatū kaupapa ahuwhenua ki ngā whenua māori o tōna rohe tekau mā tahi ngā kaupapa ahuwhenua e eka e heketea rānei ka tū ki te takiwā o hokianga ko whina te kaiwhakahaere i ētahi i te tīmatanga ka whai hua ngā mahi ahuwhenua nāwai ā ka hinga ētahi i te matenga o tana tāne a bill cooper i te tau ka hūnuku a whina ki tāmaki makau rau noho ai i reira ka tū ia hei kaiārahi mō te ao māori whānui ka tohungia ko ia hei perehitini tuatahi o te rōpū wāhine toko i te ora he maha ngā peka o te rōpū nāna i tīmata kia tae ki te pokapū o te tekau tau atu i e ngā peka o te rōpū e ana mema ka nui te āwhina a te rōpū nei ki te whakapai ake i te noho o ngā whānau māori kātahi anō ka hūnuku ki te tāone i te mea ka rongo ēnei whānau i te whakatoihara iwi i a rātou ka rapu kāinga ka rapu mahi mā rātou i te tau ka whakawhiwhia a whina ki te tohu mbe mōhiotia whānuitia ai a whina cooper i te mea nāna i ārahi te hīkoi rongonui o te tau mō te whenua ka tīmata tēnei hīkoi i te hāpua e ahu atu ana ki te whare pāremata i te whanga nui a tara he mea whakarite e ngā rōpū mautohe māori e ātete ana i te ngaronga o ngā maramara whenua e noho tonu ana ki ngā ringaringa o te māori he āhuatanga hou tēnei momo mautohe ki aotearoa ka hiki rā ngā manawa o ngā tāngata tokomaha o aotearoa i tēnei rūruhi e te pakeke kei te ārahi i te hīkoi e pea ngā tāngata ka tae ki te whare pāremata i te rā o oketopa o te tau i reira ka tāpaea e whina te pitihana nā te i haina ki mua i te pirimia a bill rowling ka noho tonu a whina cooper ki mua i te aroaro o te iwi whānui o aotearoa nāna ngā taumāhekeheke o te commonwealth ka tū ki tāmaki makau rau i whakatuwhera i te tau ko tana kupu ki te tini o aotearoa me te ao e mātakitaki ana i hainatia te tiriti e tareka ai te noho tahi o ngā iwi i aotearoa nō te tau ka mate a whina cooper ki hokianga e tana pakeke neke atu i te kotahi miriona tāngata ka mātaki i tōna tangihanga i runga pouaka whakaata ko hikurangi tētahi tāone i te rohe o te tai tokerau aotearoa e noho ana te tāonenui o whangārei e kiromita ki te tonga me te tāone o kawakawa e kiromita ki te uru mā raki e noho ana te waoku o glenbervie ki te tonga mā rāwhiti i mua i tū te huarahi matua ki waenganui i te tāone ā ināianei e tū ana ki te hauāuru o te tāone mita te teitei o hikurangi maunga e tū ana ki te hauāuru o te tāone miriona ōna tau ā he hononga tōna ki a parakiore maunga tata ki a kamo rāua ko parihaka i whangārei i tae te taupori ki te i te kautetanga o he hekenga toko mai i he tāone whai ratonga a hikurangi mō ngā pāmu kau o taua wāhi ko peter chin te tumu o te kaunihera ā tāone o ōtepoti ko wing ho tōna ingoa tuku iho taketake rānei ahakoa he whakapapa hainamana nōna he roa te wā i noho ai tōna whānau ki aotearoa ki tēnei rohe o āraiteuru hoki ka ū mai tōna koroua ko chin bing kwong i te tau ko rātou tētahi o ngā whānau hainamana tuatahi ki te whakatau mai nei i ngā tau whakaparahako o te tāke upoko he tangata hūmarie a ia he tino kaha ia hei kaiwaiata he kaitautoko o ngā mahi toi he mema kaunihera he roia hoki a peter chin i ngā tau kua hipa ki ētahi ko ōtepoti he tāone mō ki kiritea engari kei reira ngā kahika tokorua ko sukhi turner ko peter chin he iwi kē nō reira ka taea pea te tāone nei te tautoko i ngā tirohanga rereke kia tipu ake i raro i te manaakitanga he tangata he tangata he tangata mā ngā mahi honohono a peter chin ka whakapiri ngā ahurea o aotearoa me haina i te puawaitanga o tētahi mahi piripoho ki a ia ara ngā mara hainamana he maha ngā whakawhitiwhiti whakaaro e pā ana ki tēnei take i ōtepoti tērā ko tongariro maunga e tū rangatira ana ki te mātāpuna awa o te ika a māui he maunga puia he maunga hukarere he maunga tipua ē ko tongariro maunga te puna wai o te ika a māui te romi o ngā awa e rere ana ki ngā tōpito e whā o te motu arā ko waikato ko whanganui ko rangitikei ka tū a tongariro ki te te mātāpuna o ngā awa nunui o te ika a māui i te s e ko te teitei o te maunga nei e mita ka tū rārangi ana keokeonga arā ko tongariro ko ngāuruhoe ko paretetaitonga ko ruapehu he maunga ikeike ēnei ngaro katoa i te hukarere ko ngā mea orohia e piri ana ki te taha ko hauhangatahi ko maungakatote ko pukeonake he rua puia anō ko ōhākune ko ngā keokeonga e tū tata ana ki raro ko kakaramea ko pihanga ko rotoaira te puna wai i waenganui tū ana he maunga takoto ana he raorao heke ana he awaawa koia nā ko te raorao e pōkaitia ana i a tongariro he awaawa he oneone he parangahu he pungapunga he pungarehu he maunga tapu ēnei e tū ana ki te puku o te whenua he tupua he atua me hoki anō ki te ao kohatu i aua rā ka minemine ngā maunga ki te mātāpuna ko tongariro ko taranaki ko tauhara ko putauaki ko pihanga me ērā atu o ngā maunga ngā puke ngā hiwi me ngā kohatu ka nui te aroha o tongariro ki a pihanga engari ka pūhaehae ērā atu o ngā maunga ā ka puta te riri i a rātou nā ka huaki te riri a taranaki a putauaki ki a tongariro haruru ana te whenua ka pō te rangi aue taukuri e i ngā rā o mua i mōhiotia katoatia tēnei awa ko 'waikato' otiia i tēnei wā kua huaina te wāhanga i rere mai i tongariro maunga ki taupō moana ko tongariro te awa ka rere te awa nei ki nukuhau kātahi ka puta ko waikato taniwha rau ko te ika a māui tētahi o ngā moutere o aotearoa e ai ki ngā kōrero nā māui i hī ake ai i te moana ka noho te nuinga o te taupori o aotearoa ki te moutere nei ahakoa he rahi ake a te waipounamu tekau mā rua ngā tāonenui o aotearoa kei te ika a māui mai i te raki ki te tonga ko whangārei tāmaki makaurau kirikiriroa tauranga rotorua tūranganui a kiwa ngāmotu ahuriri heretaunga whanganui te papaioea me pōneke te tāone matua o te motu kei te ūpoko o te ika neke atu i te o te taupori o aotearoa e noho ana ki te ika ā māui e iwa ngā kaunihera ā rohe mō te ika a māui ko ngā ohomairangi ko ngāti ohomairangi rānei tētahi o ngā iwi nō hawaiki nōna te waka o te arawa i heke he whakatupato tēnei he āhua whakapapa te kōrero nei he kōrero nō ngā tupuna me timata te kōrero nei ki a puhaorangi he tupua a puhaorangi engari ka pūremutia e ia tētahi wahine māori ko kuraimonoa te ingoa ko tā rāua tamaiti ko ohomairangi he ariki nui a ohomairangi nō hawaiki he amokapua nana i whakangungu ai te marae o taputapuatea nā ohomairangi ko muturangi he tino tohunga a muturangi nōna te wheke mokaikai nā kupe i whai mai ki aotearoa nei patu ai ara ko te wheke o muturangi nā muturangi ko taungarangi nā taungarangi ko tuamatua ki ētahi ko atuamatua i te wā o tuamatua kua takina te iwi ko ngā ohomairangi ko to rātou kainga ko maketu ki hawaiki ka moea e tuamatua ngā mokopuna tokowhā o ruatapu ā ka puta ōna uri ko rakauri ko tia ko hei ko houmaitawhiti ko oro ko maaka he arikinui he amokapua a ohomairangi nō hawaiki nāna i whakangungu ai i tiaki ai i te marae o taputapuatea ko tōna whaea ko kuraimonoa te wahine o toi engari ko tōna matua ko puhaorangi he tupua nō ngā rangi tūhāhā e ai ki te kōrero i tētehi wā ka heke mai a puhaorangi ki te whenua ā ka kitea e ia a kuraimonoa he wahine tino purotu ka heke iho ia ki a kuraimonoa ia pō ia pō ā ka hapū te wahine nei ka heke i a ohomairangi te iwi e kīa nei ko ngā ohomairangi ko te tamaiti a ohomairangi ko muturangi nā muturangi ko taunga nā taunga ko tuamatua ka moe a tuamatua i a waiheketua ka puta ko rakauri ka moe a tuamatua i a ōkarikaroa ka puta ko houmaitawhiti ko rangiātea raiātea tētahi moutere ki te kāhui o tahiti i kōrerorerotia niutia e ngā tūpuna i ngā kōrero o mua nō reira te whakataukī rongonui nei e kore nei au e ngaro he kakano i ruia mai i rangiātea he moutere anō tēnei e km pea te tawhiti ki tahiti ki te raki ā ki te reo o ngā māohi nō tahiti ko raiātea tērā kau ana a raiatea me te moutere o tahaa i tetehi hapua i pokaitia e te pukawa e s km te rahi o te moutere nei a he tapatoru ano te ahua ara kia km ki tona putake a kua km te teitei he puia ano te motu nei engari kua pau katoa te putoto ko maunga tefatoaiti te tihirangi o rangiātea ne kua mts te ikeike kei te raki o te moutere e tu ana a maunga temehani he mania o runga mt te tiketike ko nga awaawa nga tawharua pai he mea kitekite ki rangiatea nei hei wahi nohoanga mo te iwi e ono hoki nga whanganui e roroha ana i nga puau o nga awa he mania tupu kai ko te awa nui o raiatea ko faaroa ko tenei te awa anake te mea ka taea e te waka te uru ki roto koirā he motu tapu rawa a rangiātea ki ngā iwi o te te moana nui a kiwa ko tētehi ingoa tawhito nōna ko havai'i fanau'ra fenua ara ko hawaiki ki ta te reo o aotearoa nei tuturu te korero ko rangiātea te rotopu o te moananui a kiwa e kia nei ko te tapatoru o poronihia a ki tetehi korero ka whanau mai nga moutere pera ia tahiti moorea maiao mehetia me tetiaroa i konei ano te ika te ahua kei rangiātea ano e tū ana te marae tapu a taputapuatea te wahi whakaminemine ai ngā tohunga me ngā whakatere waka kia whakatau i te wānanga kāre e kore i ahu mai ngā tūpuna o te iwi māori i koneki ā ki tā te kōrero o te arawa waka ko ohomairangi te kaitiaki o taputapuatea arā nō rangiātea tērā ko hirini moko mead nō ngā iwi o te moana a toitehuatahi tae noa ki taupō arā nō ngāti awa nō tūhourangi nō ngāti tūwharetoa ko ia tonu te ahorangi i whakaū ai i te tari mō ngā mātauranga māori kei te whare wānanga o te upoko o te ika a māui victoria university of wellington he kaiwhakarite mātua ia ki te kawe i ngā tono a ngāti awa ki mua ki te aroaro o te rōpū whakamana i te tiriti he tino kaiārahi hoki a hirini i te hunga nā rātou te whare wānanga o awanuiarangi i whakatū ai kei whakatane he nunui rawa ngā pukapuka mō ngā mahi mō ngā tikanga a te māori koia nei ētahi ko ngā ture tekau he rārangi whakahau e ai ki te paipera nā te atua aua ture i hōatu ki a mohi i a ia e tū ana ki te tihi o te maunga o hinai he mea whakairo ki runga papa kōhatu e rua aua papa e pā ana aua whakahau ki ā te tangata mahi ki ngā mahi o te whakapono o te matatika hoki he tino āhuatanga aua whakahau o te whakapono o ngā hūrai o tō ngā karaitiana hoki i tō te paipera reo hiperu he aseret ha dvarm aua ture ko te whakamāoritanga he 'kupu' e ahu mai ana ngā ture tekau i te i te hoki kei koropiko koe ki ēnā mea kei mahi rānei ki ēnā mea ko ihowa hoki ahau ko tou atua he atua hae e mea ana i ngā hara o ngā matua kia tau iho ki ngā tamariki a te toru te whā rā anō o ngā whakatupuranga o te hunga e kino ana ki ahau e whakaputa aroha ana hoki ki ngā mano ki te hunga e aroha ana ki ahau e whakarite ana i aku ture e ono ngā rā e mahi ai koe e mea ai hoki i au mea katoa tēnā ko te rā whitu he hapati nō ihowa nō tou atua kaua e mahia tētahi mahi i reira e koe e tau tama e tau tamahine e tau pononga tāne e tau pononga wahine e au kararehe hoki me tou tangata kē i roto i ou tatau e ono hoki ngā rā i hanga ai e ihowa te rangi me te whenua te moana me ngā mea katoa i roto a okioki ana i te rā whitu nā reira i whakapaingia ai te rā hapati e ihowa a whakatapua ana i homai anō e ia ki a mohi i te mutunga o tana kōrero ki a ia i runga i maunga hinai e rua ngā papa whakaaturanga he papa kohatu he mea tuhituhi nā te ringa o te atua ekoruhe ki tā te whakapapa o te arawa waka ko muturangi te tamaiti o ohomairangi i whānau mai i hawaiki i mua rawa i te hekenga mai ki aotearoa nei he tino tohunga a muturangi i wanangahia ki te marae tapu i vaitaha ara hei hapai amorangi i te marae nei i a ia i kaukau ana ka tupono e ia tetehi wheketoro a takoto ana ki roto i te wai ka whangai ka ngungu hei hoa mona ka tupu kia rahi ake te wheke nei ara te wheke o muturangi na muturangi i tono te wheke ki waho ki te mau ika a nana i whakahokia mai ki te tohunga nei kai ai nā muturangi ko taungarangi nā taungarangi ko tuamatua ki etehi ko atuamatua e ai ki etehi ehara kau tenei wheke he momo ika noa iho engari ko tetehi kaupapa nui kia toro atu nga kawai whakahekeheke o muturangi ki nga topito o te moananui a kiwa kia tataki ano i nga kawa o nga atua o taputapuatea e ai ki etehi na muturangi i karanga ki nha tohunga me nga whakatere waka o nga moutere maha kia minemine mai ki rangiatea kia whakatau i te matauranga kia whakatau i te kawa ma ratou nga hekenga o rangi koia nei te kawa tuangahuru o te whare wananga ki rangiatea ko te wheke o muturangi te ahua o nga nga ara moana e kawe nei i nga waka e kawe i nga korero me nga reo o nga moutere maha huri noa i rangiatea i whanuitia te marae o vaitaha ki rahi a ko taputapuatea tera ko te putahi o nga ara moana ara nga kawai whakatoro o te wheke o muturangi kua rongo ano koe ki te mahi o kupe nana i whai i te wheke o muturangi kia patu anei ke tetehi korero tuturu mona ko toto tetehi rangatira ki hawaiki e rua ana tamahine ko kuramarotini tera ko rongorongo tera i te wahinetanga o te tokorua nei ka karanga ia ki etehi tangata e toru kia hanga waka ma nga tamahine nei ko nga tangata i puta penei mai ko turi ko hoturapa me kupe he teina i a hoturapa na ko te tikanga ka tohua nga tamahine nei ki te waka pai mana koia ka marena te tangata nana i hanga ka tohua e rongorongo te waka a turi ko aotea te ingoa katahi ka moea a turi ka tohua e kuramarotini te waka a hoturapa a ka moea a hoturapa engari ko kupe ka tino minaka ia ki a kura marotini a ka puta tetehi whakatau kohuru ki a ia katahi ka tonoa ki a hoturapa kia haere tahi raua ki waho ki te hiika na kei tawhiti atu ka karanga ki a hoturapa kua ruku ki raro kia tika i te punga ka ruku wai a hoturapa katahi a kupe e motu i te taura a ka hoki te waka ki uta kia ia anake ki runga kei raro tonu a hoturapa ko tona kia te whanau a hoturapa akua ngaro te koroheke ra kua mate katahi ia ka moea a kuramarotini te poaru a hoturapa engari ia ka kauhow atu a hoturapa ki uta ki te tahi o tona whanunga a muturangi a ka whakapaoho atu ki te mahi kohuru a kupe i rongo a kupe katahi ka puta te whakaaro ki a ia kia rere tona waka ko matawhaorua ko ngahue me te waka tawhirirangi tetehi atu e kau ana ki tona taha na tetehi tokurua no muturangi i whai atu i a ia ka roa ka penei te whaiwhai o nga waka i kawea e nga kawai whakatoro o te wheke o muturangi ma penei ka kite a kupe i aoteroa nei ko waiorongomai he awa kei te taha whakatetonga o te aroha maunga i reira i ngā wā o mua ka tū te whawhai a ngāti raukawa ki a ngāti kōpirimau ka haere te teretere a ngāti raukawa kia kite i taua iwi nei i a ngāti kōpirimau i hauraki he mea taua haere he tiki i tētahi o ā rātou wāhine i tahuti ki te aroha tae atu taua ope nei ka tunga e ngāti kōpirimau kia kōhurutia rātou ka tukutukua ngā haere e te tangata whenua ki ōhinemuri me ngā kainga katoa o hauraki kia hui mai ngā tāngata o reira kia kohurutia te iwi nui nei a ngāti raukawa kīhai taua tunga kohuru nei i ngaro i a ngāti raukawa a ka huihui puku rātou ka rapurapu tikanga e kore ai rātou e mate a ka mea rātou me tū e rātou ki te haka ki te kanikani kia wherea ai ngā whakaaro a ngāti kōpirimau ka mau a ngāti raukawa ki a rātou weweru papai ka tiketike i a rātou mahunga here ai ki te aute ka tia ai ki te tuki a ka titoa ngā kupu e rātou mō tā rātou haka anō ka oti te whakapai a te iwi nei a ngāti raukawa i a rātou turituri ana te marae a ka rongo a ngāti kōpirimau i te ngahau a taua iwi ka tu nei ka haka ka hui katoa mai rātou ki te kite i te haka ka tū te iwi nei ka haka koia nei ngā kupu o tā rātou haka ka pai te iwi o hauraki ki te haka a ngāti raukawa a ka unga kia haka anō ka tū anō te iwi nei ka haka anō ko ngā patu a te iwi e haka nei kei roto i a rātou e huna ana a i meinga hoki rātou kia kōhurutia e hauraki ka hokia nei te mate mō hauraki ka tae ngā kupu o te haka ki te kupu rā ā tē ā tā ā tau ka oho te kapa haka nei ka whiua te patu ki ērā e noho whakarongo rā o hauraki ka patua te tāne i te patu kore hoki ā rātou mate noa a ka poto ērā te patu ka whakaraua ngā wahine ko ngā tupapaku whiua atu ki te awa tere ai ka haere a ngāti raukawa ka haere ki tana kāinga ka tae ake ngā huanga o ēnei kua mate nei rokohanga mai e mānu ana i roto i te awa a kīhai noa ake i whai ngoi aru i taua iwi ko te tino tangata o hauraki i mate ko titipa ko te raukahikatea he kura o te hāhi mihingare he kura mō ngā minita māori kua whakaatūria i roto i te kopara kua huri ake nei ngā ingoa o ngā minita i te whakanohoanga tuatahi tonu o te kura i te tau timata mai i te tau tae noa ki te tau i te takiwa ko renata wiremu te kaumatua o te kura koia ēnei ko ngā tangata i akona i motuhia mō te mahi minita matenga waaka herewini nopera paerata hone piwaka temuera tokoaitua hone waitoa nikora tautau eruera kawhia ranapia mokena hape piripi te awarau hoeta te hata wiremu paratene te waaka hone teri paerata hakaraia pahewa rameka haumia taimona hapimana aperahama tataikoko tamihere hare maihi ruarangi tawhai timutimu ratema te awekotuku reihana ngatote katene manahi tiopira nopera pirika paerata timoti kiriwi hemi pititi huata ka kapi katoa te motu nei i tēnei rarangi ingoa ko te nuinga kua moe i te moenga roa otirā tērā anō ētahi kei te mahi tonu inaianei ko tētahi mea whakamīharo ko te tokomaha rawa o ngā akonga apiti atu hoki ki ngā wahine i aua wā inahoki i te tau ko te kaute o ngā akonga apiti atu ki ngā wahine ka katoa ai koia anō tēnei ko te tokomaha i te tau tētahi whakanohoanga nui anō i te tau e ngā akonga ngā wāhine i te tau ka tu ko rev hapata wiremu te kaiwhakaako i raro i tōna papa a i te tokomaha o ngā akonga i taua tau ka noho ētahi i te whare i hanga nei ki tērā taha o berry street koia nei te whare perehi inaianei ka noho ētahi ki wai kahua ko ētahi i te kura tonu i ērā wā he nui ngā wahine nā reira i a rātou katoa te tikanga mō te whakamaoa kai hei a whakatepe haere tokorua ngā wahine ki te kuki i te rā kotahi haere ai ngā akonga i ngā ratapu katoa ki te karakia haere tokorua tokorua i ngā kainga anō e haerea nei inaianei engari e taea ana a pouawa me whangara i aua wā i te tau ka tū te rev hapata wiremu hei kaumātua mō te kura tae noa ki te tau ko ngā akonga i raro i a ia ko ia ēnei turuturu ngaki reweti kohere ehekiera manawanui iwiora tamaiparea mokai kereru tuahangata tamihana pereiha wiremu keretene poihipi kohere te ropere tahuriorangi reweti kerehoma taukiri karira arama karaka paraone turei makoare tepana taurere pene hakiwai henare te wainohu i te tau ka tu ko te rev f w chatterton hei kaumatua mō te kura he maha tonu ngā tangata i raro i a hapata i noho ki raro i a tiatitana a i whakapangia i raro i a ia ara a te ropere a makoare a kerehoma taukiri a poihipi kohere a te pereiha karira karaka paraone turei pene hakiwai henare w te wainohu hori raiti tae noa ki te tau ko te tiatitana te kaumātua o te kura he kaumatua ngohengohe humarika kai ngākau ki ngā akonga i raro i a ia i roto i ēnei tau i noho ai ia i roto o turanga i tae te painga o ana mahi me ana whakahaere ki ngā tangata katoa ahakoa rangatira rawakore rānei nā konei ka kaingakautia ia e ngā tangata katoa i mōhio ki a ia me ngā akonga katoa hoki i noho ki ōna waewae koia ēnei ko ngā mea i akongia i raro i a ia ko wi paraire rangihuna hetekia heke peni topi hoani paerata hoani wi kaipo matene keepa pine tamahori mutu kapa henare keremeneta hemipiri manaro tame katene hone karaka keina poata rewi wikiriwhi patihana kokiri manihera manahi paora temuera wiremu waaka tamati te kanapu ereatara m eruini henare paraone wiremu tureia puha tokoroa poihipi metera aomarere makarewete wharehuia waewae ratapahi waata kopae nepia hotene hohaia taurau wi pere mataira i roto o tēnei rarangi ingoa he nui ngā mea i hinga i roto i te mate uruta ka huri ake nei ko te nuinga o ngā mea i tangohia ko ngā mea e timata hou atu ana ki te mahi inahoki a nepia hotene rāua ko waata kopae nō te tau ka whakapangia nō te tau ka moe i te moengaroa a metera aomarere nō te tau ka whakapangia i mate i te mate uruta i te tau a tame katene i whakapangia i te tau i hinga anō i te mate uruta i te tau a hetekia heke nō te tau ka moe i te moengaroa i mate aitua noaiho i whakapangia i te tau he tangata taitamariki katoa ēnei he tangata papai kaha ki te whakahaere tikanga otirā i te timatanga tonu atu o te mahi kua tangohia ko ētahi kīhai i kite i te hua o ngā purapura i ruia e rātou ko te tikanga ia e mutu ana a te rau i te tau kua rite ngā mea katoa koia rā hei tau whakamutunga mō te kura ki konei nō konei ka whakatūria te rev f w chatterton hei minita pākehā mō rotorua hei kai whakahaere hoki mō te rohe katoa o te pei o pereti ki te taha māori otirā i runga i te piki o te utu o ngā mea katoa kīhai rawa i taea kia oti te kura o hoani tāmaki makau rau hei tukunga atu mō ngā akonga nā reira ka whakaritea me waiho tonu a te rau mō ngā tau e rua kia whai wahi ai ngā kai hanga o te kura i tāmaki makau rau ki te whakaoti i ta rātou mahi nō konei ka whakaritea ko te rev alfred nield hei kaumatua mō te kura he tangata mātauranga tēnei i puta mai i roto i ngā kura nunui o ingarani kua maha rawa ngā tau inaianei ōna ki aotearoa nei he maha ngā tau ko ia te kaumatua o te kareti o herewini ōtepoti waipounamu he kareti ako i ngā pākehā e haere ana mō ngā mahi minita i muri mai i tēnei ka tu ia hei atirikona mō meranīhia a koia nei tōna turanga ka haere mai nei ia ki konei nā reira me mutu noa iho ēnei kōrero i konei ko te mea nui tēnei ki a tātou kua kite tātou i te tupunga ake o te rau i roto i ēnei tau e e tu ana ia i roto i te riu o tūranga kua kite tātou i ngā hua o te raukahikatea kei tēnā wahi horapa noa te motu nei kati kei te mu te hahi i tēnei mu hou i runga i te whakaaro kia piki te āhua o to tātou whakapono e te hahi māori waiho tēnei hei putake whakaaroaro mau inoi hoki mau ehara tēnei i te wā e whakawa ai koe kei te he rānei kei te tika rānei tēnei mu hou kua tau te mea nō reira homai to awhina homai hoki to inoi nō roto i te takere o te ngākau ko te reo tahiti tahiti reo māohi reo māori te reo e kōrerongia ana i runga i te motu o tahiti he wāhanga o porinīhia wīwī nō te mea hoki kua riro tēnei motu hei pokapū matua mō ngā motu kē o porinīhia wīwī e whakamahia ana tēnei ingoa e ngā tauiwi me te kāwanatanga o wīwī ki te kōrero mō ngā reo e rima e kōrerongia ana e ngā tāngata whenua o ngēnei motu he tino whanaunga te reo tahiti ki te reo māori e mōhiotia whānuitia te kōrero mō te taenga mai o kāpene kuki ki aotearoa ko tētahi rangatira nō tahiti i runga i tana kaipuke ko tupaea tērā tāna mahi he kōrero ki ngā māori o aotearoa nei i roto i te reo tahiti mārama noa tana reo ki a rātou kāore i tino uaua te whakarongo mai whakarongo atu kāore anō tēnei reo kia whakamōhiotia hei reo motuhake otirā kua karangahia kētia tēnei reo hei reo ā iwi e ai ki te ture o wīwī ko te reo wīwī anake te reo e tiakina ana i raro i te maru o te ture ko ngā ingoa tika o ngā reo porinīhia e kōrerongia ana i roto i a porīnihia wīwī ko te reo tahiti ko te reo enana te reo tuamotu te reo mangareva me te reo tuhaapae ko hāmoa he whenua i te moana nui a kiwa he porinīhia nga tangata ko te reo hāmoa reo hamoa gagana samoa te reo o nga tangata whenua i te tau e nga tangata e noho i roto o te whenua katoa he tekau nga motu ko savai'i me upolu nga motu nui ko apia te tāone nui e tu i upolu anō te papa rererangi nui ko fale'olo international airport i te tau na tutahi ai hāmoa mai aotearoa he tino nui nga tangata hāmoa e noho i nāianei ki waho o ratou motu i te tau he i roto o aotearoa ko te rangi hīroa tētahi kaituhi na haere i hāmoa mo tona mahi me ka tuhituhi e ia te pukapuka samoa material culture anō ko robert louis stevenson tētahi kaituhi na noho i hāmoa ma tōna whānau ki te kāinga o vailima ko te wā o tana matenga ki hāmoa ko te tau me he nehua ia ki te maunga o vaea ki upolu he ngā motu o hāmoa ngā ahi tipua katoa e whā ngā motu e tu ai nga kāinga ko upolu savai'i manono me apolima kāore e tu ngā kāinga ki motu iti'iti ko nu'utele nu'ulua namua fanuatapu nu'ulopa me nu'usafe'e ko savai'i te motu nui rawa atu i te whenua katoa e ai ki te whakataukī o reira ko savai'i 'te wairua o hāmoa' ngā tāngata e noho ana i reira ehara i te tino nui ngā tāone i savai'i he kāinga rīriki noa iho te nuinga kei upolu he motu anō ngā tāone nunui e rua herenga kaipuke i savai'i ko salelologa te tāone nui o te motu me asau tētehi i savai'i hoki ngētehi wāhi nō nehe noa atu koia hoki te puke o pulemele'i ngā pehu wai tai o taga ko alofa'aga tētahi ingoa me te tapuae o moso e rua tekau maero atu a falealupo i te rārangi huringa wā o te ao ā koia te kāinga hauāuru rawa atu i hāmoa kei roto i ngā pukapuka o pākehā i ngā tau tīmata o tērā atu rautau i ngētehi wā i karangahia rā te motu ko pola ko matavanu he maunga ahi tipua anō hoki i runga i a savai'i i hū i nga tau ā ka puta mai te rangitoto ka rere iho i te tihi o te maunga e tu ngā wāpu ki mulifanua i upolu me salelologa ki savai'i mo ngā waka tere ki waenganui o savai'i me upolu he nga takiwā tōrangapū o hāmoa he ki savai'i me ki upolu me nga motu iti ētahi atu nga takiwā tōrangapū e kei te raki o savai'i ko fa'asaleleaga gaga'emauga gaga'ifomauga palauli satupa'itea me vaisigano nga takiwā tōrangapū e kei te raki o upolu ko a'ana aiga i le tai atua tuamasaga me va'a o fonoti te takiwā o aiga i le tai tae ana nga motu o manono apolima me nu'ulopa e rua nga papakainga no savai'i e tu i upolu ko samalae'ulu me le'ava'a nga papakainga e rua ēnei kua whakamōtī i te hūnga o te ahi tipua te maunga matavanu ki savai'i ko te reo hāmoa nō te reo whānau o ngā iwi o porinīhia arā he reo ka ahu mai nō te moana nui a kiwa me te aha e ōrite ana te reo hāmoa ki te reo o māori o tonga ā o ngā moutere porinīhia anō hoki ko te mihinare george pratt ka tuhituhi te tikinare mataati o hāmoa i te tau e tau i noho ai pratt ki savai'i ko katowice whakahuatanga media pl katowice ogg kat'vits he tāone nui o pōrana tētahi o ngā tāone mātua o te takiwā o hirehia ki te tonga upper silesia i pōrana i ngā taha o te awa kodnica me te awa rawa nō te tau ka whakatūria a katowice hei tāone mātua o te rohe poti o hirehia ko katowihi te tāone nui o te takiwā ahumahi o hirehia ki te tonga ko te nui o tana taupori engari te nui o te taupori o ngā wāhanga katoa o te tāone he i te ko te takiwā o katowice he wāhi i nohoia ai e ngā hirehiana nō mua noa atu i ahu mai ōna rangatira tuatahi i te whānau piast he whānau pōrana o hirehia nō te whakangarongarotanga o taua whānau ka hurihia ki raro i te mana o te whānau hapsburg ka whakatūria tonutia te tāone i tērā atu rautau i te wā i whakatakaina ai te rohe i runga i te kīngitanga o peruhia ka whakaingoatia a katowice hei tāone nui i te tau ko te nuinga o ngā tāngata kainoho he tiamana he hirehiana he hūrai he pōrana nō te ki te ka noho a katowice i runga i te mana whenua tū wehe tuarua o pōrana kātahi ka wehea te whenua e tētahi komihana o ngā taua haumi ā i waiho a katowice ki te taha pōrana i runga anō i tōna ake mana motuhake kei aotearoa e tohu atu ana te whare tiriti ki te whare o te reineti pākehā o thomas busby ko te tiriti o waitangi ko te pukapuka i whakapūmautia rā te whenua maru pākehā o aotearoa ā i hainatia rā i te pae o te whare tiriti o hui tānguru ā muri iho i whakamahia nō ngā mahi ahuwhenua e pupuru ana i te hei ā ka pakaru haere otirā ka whakapaingia tonutia i te tau nō te rautau o te hainatanga tuatahi ā kua whakauru ki roto i te whakamaharatanga o te motu ki waitangi kei hapani he whare tiriti i hangā ā i whakawāhia hoki i yokohama hei wāhi nō te whakawhitiwhiti kōrero hei wāhi hainatanga hoki nō te tiriti o kanagawa the treaty of amity and friendship ā i hainatia i te o ngā rā o poutūterangi i te tau ā i whakapūmautia rā i tētehi tatau pounamu i waengarahi i amerika i hapani ka arataki atu rā taua tiriti ki te tiriti harris i wete ai te hokohokotanga ā pākihi i waengarahi i ngā whenua e rua nō te mea i whakawhirinaki atu rā i te kaha o te tangata whaimana ko tō commodore perry kaipuke pupuhi te āhua nei he whare tiriti i ngētehi atu wāhi puta noa i te ao he ōrite pea te nui ko hotunui he tupuna nō ngā iwi o hauraki e ai ki tā hoani nahe whakatakoto i ngā kōrero tuku iho o hauraki ko hotunui te tino tangata o runga i a tainui waka kei kāwhia kē tana kāinga tuatahi ka moe a hotunui i te wahine i te tamāhine a māhanga ko māhanga nō ngā waka o mua atu i a tainui mā ka hapū te wahine a te tangata rā a hotunui ka tūāhu te tangata rā i tāna māra hei māra kūmara māna i reira anō ka pau te hāpoki kūmara a māhanga a te hungawai a hotunui i te tangata te tāhae nei koa ko ngā waewae o hotunui he piko te koromatua ka titiro te tangata rā a māhanga i ngā waewae o ngā tāngata i tāhaetia ai tana hāpoki kāore i tino mōhiotia e ia kotahi te wae i mōhiotia e ia ko tō hotunui he tangata haere noa iho ia kāore ia i mōhio kua tāhaetia te hāpoki kūmara a tana hungawai ko te hunga nā rātou i tāhae kāore i tino tika tā rātou takahanga i te oneone kei mau te āhua o ā rātou waewae ki reira kei mōhiotia ko rātou te kaitāhae i te kitenga anō o māhanga i ngā waewae o hotunui e āhua ana i runga i te oneone i te taha o tana hāpoki kūmara ka mea ia nā hotunui i tāhae tana hāpoki kūmara ka whakapaea a hotunui he tāhae kai ka whakakāhore atu te tangata rā hei aha mā māhanga mea tonu mai nāu anō i tāhae taku hāpoki kūmara ka whakamā te tangata rā ki tā rāua ngangare ko tana hungawai ka mea te tangata rā ki te haere noa atu ka kī atu te tangata rā ki tāna wahine e hapū rā e muri e whānau tō tamaiti waiho te ingoa i a marutūāhu i tāku māra i tūāhu kau nei au kāore nei i whakatōkia ki te kūmara ka haere nei au ki taku haere noa atu ka mea mai te wahine rā ki a hotunui ko whea tāu whenua ka haere nā ka haere te heke o te tangata rā o hotunui haere ake te heke rā hokorima ka ahu te haere ki hauraki puta atu ki wharekawa rokohanga mai he tangata anō tō tērā whenua ko uri o pou te ingoa o tērā iwi ka noho te heke o hotunui ki tētehi o ngā pā o taua whenua nei o wharekawa ki whakatīwai te rangatira o tērā whenua katoa o tērā iwi hoki ko ruahiore ka noho taurekareka te heke o hotunui ki tērā wāhi ko te taurekareka tēnei o hotu ka whiwhi i te kupenga i te roi i te pōhue ka murua te mea iti te mea rahi a hotu he muru kau nā tērā iwi nā uri o pou ko te roanga o te kōrero e pā ana ki ngā mahi a marutūāhu ko hotunui he whare nō ngāti maru he iwi o te ika a māui aotearoa nā wēpiha apanui rāua ko tōna matua ko apanui te hāmaiwaho te whare nei i whakairo nō te tau ka oti te hanga o hotunui hei takoha mō te mārena o mereana te tuahine a wēpiha ki a wīrope hōterene taipari tētahi o ngā rangatira o ngāti maru kei te whare pupuri taonga i tāmaki makau rau te whare ināianei ko hotunui tupuna o ngāti maru te pūtake o te ingoa o te whare nei he nui tonu ngā rākau i whakairohia mai i whakatāne he nui he rahi tonu te tira o ngāti awa i haere ki pārāwai ki te hanga i te whare rātou nā taua tira i mau atu ngā rākau whakairo ki reira i ngā tau kua āhua kino haere te tū o te whare nō te poutū te rangi ka tū te hui ki pārāwai ka tae mai ngā iwi o hauraki ka tae mai hoki te kaiwhakahaere o te whare pupuri taonga o tāmaki makaurau a gilbert archey i reira hoki a eruini heina taipari tama a wīrope taipari ko te whakatau o te hui kia tukua te whare mā te whare taonga e tiaki mō ngā whakatupuranga kei te heke ko wēpiha apanui he tohunga whakairo nō ngāti awa whakatāne he tama ia nā apanui te hāmaiwaho rāua ko mīria tārei nō ngāti awa kāore e tino mōhiotia te tau i whānau ai ia nā wēpiha rāua ko tana matua tāne ko apanui te wharenui a hotunui i whakairo i te i tupu ake ia ki ngā mahi a te rangitira pēnei i te whakairo e rua ngā whare whakairo nāna i āwhina te whakairo te hanga ko mataatua tētahi ko hotunui tētahi ka whakatuwheratia a mataatua i te o poutū te rangi ko hotunui i mahia hei taonga tuku ki te tuahine o wēpiha ki a mereana rāua ko tōna hoa rangatira a wīrope hōterene taipari he rangatira nō roto o ngāti maru o hauraki ko te mea mīharo ko te waihanga i ēnei whare ataahua e rua i te wā tonu e pēhia ana a ngāti awa e ngā raruraru o aua tau he tangata kaha hoki a wēpiha ki te whai i te mahi runanga i muri i te whakatūnga nā hōri kerei i te ture runanga i ngā tau i muri i te i whakatāne tonu koia tētahi o ngā rangatira o te runanga o te horo tētahi o ngā runanga o ngāti awa e kīa ana hoki koia tētahi i huri ki te whakapono hauhau nō te o poutū te rangi ka patua a te wākana e ngā hauhau ā ka tīmata ngā raruraru ki a ngāti awa nā wēpiha i tuhi he reta ki a tā hori kerei ki te mea atu kāore a ngāti awa i whakauru atu ki aua mahi nō te whakatōhea kē te hē nā ngā rangatira o whakatāne te reta i haina tae noa ki ngā rangatira o ngāti pūkeko i muri noa atu ka haina a wēpiha i tētahi reta anō a ngāti awa me te pānui kei roto kia mōhio ai a te arawa kua rāhuitia ngā whenua o ngāti awa ko te āhua nei kua mōhio a ngāti awa e whakatika ana a te arawa ki te whakaeke ki ō rātou whenua i raro i te maru o te kāwanatanga ka mate a wēpiha i te tau engari e tū tonu aua whare hei maumaharatanga mōna tae noa ki ēnei rā ko hoani nahe he pūkorero he kaitōrangapū nō roto o ngā tātai rangatira o hauraki e taea ana e ia te whakaheke i a ia anō i ngā tama tokorima o marutūāhu nō te wā tonu i whānau mai ia ka whakatū te teihana o ngā mihinare ki pārāwai ko ngā tāngata i whai wāhi ki te ako i a ia i a ia e tamariki ana ko te pirihi james preece te mihinare me wiremu turipona tētahi o ngā minita māori i haere hoki a hoani ki te kura a w c dudley he minita anō nō te ko tana haerenga ki te kāreti o hoani te kaikauwhau i tāmaki makau rau nā te taumaha pea o ngā tikanga ako ka oma engari ka tīkina e pihopa herewini i runga i tana kaha hiahia kia noho a hoani hei pononga mā te hāhi ahakoa tana kaha ki te mahi ka noho tonu a hoani hei reimana i ngā tau mai i ka tīmata tana mahi kohikohi i ngā kōrero tuku iho me ngā whakapapa o hauraki he nui ōna tuhinga i tāia ki ngā pukapuka a te pākehā pērā i te journal of the polynesian society me ngā pukapuka a hoani waiti engari kāhore i pai ki a nahe ngā mahi whakarerekē a waiti i āna kōrero me te whakauruuru i ngā kōrero a ētahi kē ki āna ka puta ana amuamu ki a te mete s percy smith i āna reta i te tau ka tū a hoani hei mema paremata mō te hauāuru kua whai wāhi a hoani i roto i rūnanga o te kāwanatanga o hōri kerei i a ia i te whare pāremata he tapatahi ia ki te tautoko i ngā kaupapa a te māori engari i tōmuri āna mahi nā tana kore e āta mōhio ki te reo pākehā engari he mate tērā i pā ki te nuinga o ngā mema māori nō te ka heke iho a hoani i tana tūranga mema mō te hauāuru ka noho ki hōterene ā nō muri iho ki pārāwai nō te hūnga o tarawera maunga i te o ngā rā o pipiri ka mitikia te whenua e ngā āheihei o te rangi ka ngaro kau atu te oranga o ngāti tūhourangi kāhore kau he kai mā te iwi mā ō rātou kararehe ā ka kino te noho o te iwi ka rere rātou ki whakarewarewa ki ōhinemutu nā hoani nahe rāua ko wīrope hōterene taipari i tuku whenua ki a rātou ngaki kai ai ki reira kei tairua aua whenua ka mate a hoani i te tau i a ia e noho ana ki pārāwai ki te whare o wīrope hōterene taipari ko marutūāhu te tupuna o ngāti maru me ērā atu anō o ngā iwi o hauraki e ai ki tā hoani nahe whakatakoto i ngā kōrero tuku iho o hauraki ko marutūāhu te tama a hotunui ka mea te tangata rā ki te haere ki hauraki ka kī atu ia ki tāna wahine e hapū rā e muri e whānau tō tamaiti waiho te ingoa i a marutūāhu i tāku māra i tūāhu kau nei au kāore nei i whakatōkia ki te kūmara ka haere nei au ki taku haere noa atu ka mea mai te wahine rā ki a hotunui ko whea tāu whenua ka haere nā nō muri ka whānau te tamaiti a te wahine rā he tāne ka huaina te ingoa ko marutūāhu ko te ingoa a hotunui i ako atu ai ki a ia ka tupu te tamaiti rā ka kaumātua ka haere ki te tākaro rātou ko ngā tamariki ko te tākaro he niti he tā pōtaka he pīrori ko ā te tamariki māori ko āna tākaro ka rere te pōtaka a marutūāhu ka hae ētehi tamariki ka mea engari tā te pōriro nei rere rawa pērā tonu te mahi a te tamariki ki a marutūāhu ka whāinga a marutūāhu ki te tamariki ka mea mai anō ngā tamariki katoa ki a ia pōriro pōriro kei whea tōu matua ka whakamā te tamaiti rā ka hoki ki tana whaea ka pātai atu e tai kei whea tōku matua ka mea atu te whaea kei hauraki ka mea atu te tamaiti rā kei whea tērā wāhi ka mea mai te whaea māu e titiro ki te putanga mai o te rā ka mōhio te tamaiti rā waiho tonu i roto i te ngākau ka kaumātua te tamaiti rā ka oti ngā moko te tā ka haere mai rāua ko tana taurekareka ki te rapu i tana matua ka tae ki tēnei pā ka pātai atu kāore rānei he heke i haere mai nei ka mea mai ngā tāngata o tēnā pā kāore he heke hou engari nō mua noa atu ko te heke o hotunui ka mea atu te tangata rā i ahu whakawhea ka meatia mai i ahu ki hauraki ka haere tonu te tangata rā rāua ko tana taurekareka tēnei pā ka pātai anō te tangata rā kāore rānei he heke i haere mai nei ka meatia mai nō mua noa atu ko te heke o hotunui ka haere tonu te tangata rā puta rawa mai i wharekawa ka kite i te kūkupa i te tūī e mui ana ki te kohe ka piki te tangata rā ki te wero manu mā rāua ko te hoa i noho i raro ko te ingoa o te wāhi i taua rākau i piki nei a marutūāhu ki te wero manu mā rāua ko tana taurekareka ko te haumi ko te ingoa o te rākau i piki ai ia ko te kohekohe e tupu mai nei anō tērā motu rākau me te ingoa tūturu tonu ā tae ana mai ki tēnei rā tērā ngā wāhine rā te haere mai rā i haere mai ki te whawhati kiekie hei whāriki whare tokorua he tamāhine anake nā ruahiore nā te rangatira o tērā whenua katoa ka haere mai ngā wāhine rā i te tahatai ko te motu rākau i a marutūāhu mā nei i uta ake i ngā wāhine e haere nei ka rongo ake ngā wāhine rā i te tūī e ngoengoe ana i runga i te here wero manu a marutūāhu rāua ko tana taurekareka ka mea ngā wāhine rā he tangata ka mea tētehi nō whea hoki tēnā tangata i hua ai ko tāua nei anake hoki ngā tāngata ka riro mai ki te haere ka wehi ngā wāhine rā ka mea he tangata kē noa atu kātahi ka peka atu ngā wāhine rā ki te titiro tangata ko te teina o ngā wāhine rā kua kite wawe i a marutūāhu i runga i te rākau kāore a marutūāhu i kite mai ka hoki atu te teina ki te tuakana ka mea atu tāua ka hoki kāore kau he tangata ka hoki ngā wāhine rā ka tae ki te pā ka kōrero te teina ka mea kāore kāore kāore o te tangata nei ka mea atu te tuakana e hoa nāu i kī kāore he tangata ka mea mai te iwi rā kei whea tēnā tangata ka mea atu te wahine rā kei raro ake nei ka mea mai te matua o ngā wāhine nei tīkina ngarea mai ki te kāinga ka haere tokorua anō ngā wāhine rā ā ka tae ka kite mai te taurekareka a marutūāhu i ngā wāhine rā e haere atu ana ka karanga ake ki a marutūāhu he tāngata e haere nei hohoro tonu te heke iho a marutūāhu kua tae ki raro kāore hoki ana kākahu i a ia i runga i te rākau rā ka tae mai ngā wāhine rā ka mea mai hoake tātou ka haere ki te kāinga ka mea atu a marutūāhu hoatu ka haere ngā wāhine rā nō muri ka haere atu ngā tāngata rā ko ngā tāngata rā ki muri ko ngā wāhine rā ki mua totohe haere ai ki a marutūāhu ka mea te tuakana māna anō tērā tāne ka mea te teina māna anō tāna tāne nāna anō i kite ko ngā ingoa ēnei o ngā wāhine nei ko paremoehau te ingoa o te tuakana ko hineurunga te ingoa o te teina ka haere atu a marutūāhu mā ka tae ki te tarata ka waiho te heru me te takawai hinu i roto i te puta kōhatu tōna ingoa tō tērā kōhatu i waiho ai te heru me te hinu o marutūāhu ko te ana kōtaha rite tonu te āhua hei waihotanga mō tētahi mea tūturu tonu pai tonu ā tae ana mai ki tēnei rā haere tonu ka tae ki te pā ko te ingoa o tērā pā ko pūanoano i te pō ka haere te tangata rā ki te horoi i a ia ki te uku ka mutu te mahi raweke a te tawhiti rā i a ia tia rawa ki te raukura ki tō te māori karauna hoki tonu mai anō i te pō ka ao te rā ka titiro te iwi rā ki te tangata nei ka mea te iwi rā he rangatira te tangata nei mei te āhua ka pātai atu te tangata rā ko whea te ingoa o tēnei moana e hora mai i waho nei puta noa ki roto puta noa ki waho arā tōna ingoa nui katoa ka mea mai ngā tāngata whenua ko hauraki tōna ingoa nui ko tīkapa te moana e hora mai nā kātahi ka mōhio te tangata rā kei reira tana matua a hotunui inā hoki ko hauraki tēnei kātahi ka pātai te tangata rā kāore rānei he heke nei ka mea mai te iwi rā nō wai koia ka mea atu te tangata rā anō rā he pātai noa atu anō ka mea mai anō te iwi rā kotahi anō rā te heke e noho nei nō mua noa atu ko te heke o hotunui kātahi ka mōhio te tangata nei kei reira tana matua ka haere a marutūāhu kia kite i tana matua i a hotunui i whakatīwai a hotunui e noho ana ka tae ka peke a marutūāhu mā runga i te huahua o te pā kāore i tomo mā raro he tapu nōna haere tonu noho rawa atu i te whare o hotunui kāore a hotunui i mōhio ko tana tamaiti tēnā noho tonu ka maoa te kai ka kawea mai ētehi mā marutūāhu mā ko ētehi mā te tangata whenua anō kāore a marutūāhu i haere ki te kai tatari tonu kia haere a hotunui ki te kai kātahi ia ka haere atu ki te taha o hotunui noho ai ka tatari a marutūāhu kia totoro a hotunui ki te kai nō te toronga o te ringa o hotunui kātahi ka toro atu te ringa a marutūāhu mā runga i te ringa o hotunui kātahi ka riri a hotunui mō te kai ka nā rungatia i tana ringa he tapu hoki nō tana ringa kātahi ka mea atu a marutūāhu nāu nā anō hoki kātahi ka mōhio te kaumātua rā ko tā rāua tamaiti pea ko te tamaahine a māhanga ka noho rāua roa rawa ka pātai atu a hotunui ki a marutūāhu ko wai tō ingoa ka mea mai a marutūāhu kāore koia koe i mea atu ki tō wahine e muri e whānau tō tamaiti me waiho i tō māra i tūāhu kau nā koe ka mea atu te kaumātua rā i pēnā atu anō kātahi ka mōhio te kaumātua rā ko tana tama te tangata rā ko marutūāhu te ingoa kātahi ka tangi te tangata rā a hotunui ki tana tamaiti ki a marutūāhu ā pō noa kātahi ka ako a hotu i ngā tāngata o tana pā kei puta ki waho he pō tapu mō te ahunga o te tūāhu o tana tamaiti o marutūāhu he karakia te tūāhu mehemea kāore a hotunui i haere mai i kāwhia pēnei kāore anō a marutūāhu e haere mai i kāwhia pēnei ka kite anō a hotunui i te whānau o marutūāhu ka karakiatia anō i te itinga ai o marutūāhu ka moe a marutūāhu i āna wāhine i ngā tamaahine a ruahiore a te rangatira o uri o pou o te iwi e noho ana i wharekawa i tētehi taha o hauraki i a paremoehau rāua ko hineurunga i ngā wāhine i kite nei i a marutūāhu rāua ko tana taurekareka i a rāua i noho ki te wero manu mā rāua ka noho a marutūāhu rātou ko āna wāhine ki whakatīwai ki te pā i noho ai a hotunui ka pātai atu a marutūāhu ki te matua ka mea e pā e atawhai ana ōu rangatira ki a koe ka mea mai a hotunui e tama e kore e toe te paku iti ki taku ringaringa i tēnei iwi e noho nei au i roto i a rātou ka kōrerotia e hotunui te kino katoa i mea ai a uri o pou ki a ia ka tupu te whakaaro i a marutūāhu ka whakamātautau i te iwi nei kia kitea ai te tika o ngā kōrero a tana matua i kōrero nei ki a ia ka ngarea atu e marutūāhu he tangata hei tiki ngohi mā rātou i ngā kupenga a te tangata whenua kāore i homai he ngohi ki taua hunga i tonoa atu nei e marutūāhu ki te tiki ngohi patua iho taua hunga e te hunga i te kupenga whakataukī mai ana te iwi i te kupenga ki a marutūāhu ko te kupu tēnei he tikitiki nōu te harakeke i ōtoi ka titiro a marutūāhu kātahi ka mea he tika ngā kōrero a tana matua kātahi ka whakahau i te heke o hotunui kia tā i te kupenga mā rātou he nui noa atu ngā kupenga i oti i a marutūāhu mā te tā kātahi ka mahi i te ngohi kei whakatīwai anō te whenua i mahia ai te ngohi e rātou te ingoa o te wāhi i tū ai tā rātou kupenga ko karihi tangata nō muri nei i huaina ai tēnei ingoa e rātou ki taua wāhi he kī pepeha nā rātou mea ake tātou kite i te take o tā rātou kī pepeha ka mahia te ngohi hei hākari mā marutūāhu ki a uri o pou ki taua iwi e noho manene nei rātou ki reira tinitini noa iho te ngohi i mau i a marutūāhu mā te hopu otirā he ngohi aha tā te tokoouou hanga ki te mahi kai mā te iwi nui noa atu e noho nei i roto o hauraki kātahi rātou ka mea e kore e tae mai te iwi nei ki te kai i tā tātou hākari i te kore kai arā i te tirohanga iti mai o tā tātou ngohi i mahi nei mā konei pea ka kore ai te iwi katoa e tae mai ki tā tātou karanga ka puta anō i a marutūāhu te whakaaro ka mea ia me mahi ki te rau rākau ko te ingoa o te rākau tēnei ki ētehi iwi he pukapuka ki ētahi he whārangi ka mahia ko te rau o taua rākau nui atu i ā rātou ngohi i mahia i te tīmatanga te ngohi e rite ana ki te rau o tēnei rākau he pātiki kātahi ka huia te rau rākau me te ngohi teitei noa ake hoki ki te titiro atu a te tangata he ngohi katoa kātahi ka hangā te whare e waru kumi te roa o te whare e rite ana putu ka oti te whare rā te hanga kātahi ka karangatia ngā tāngata kia haere mai ki te kai i te hākari a marutūāhu ko te tino huihuinga mai o te iwi katoa o te whenua nei ki te kai i taua hākari ko ngā iwi i haere mai ko uri o pou ko marama ko te waitaha ka whaowhina te whare rā kī tonu i te tangata ko te take o tēnei hākari he huna nā marutūāhu i te iwi o te whenua nei he takitaki hoki nāna i te mate o tana matua o hotunui i a ia i whakataurekarekatia nei ka kotahi te rā o te hui ki roto i te whare i hanga ai mō rātou i te pō kātahi ka hunā ngā tāngata katoa e marutūāhu mā ka patua ka tahuna te whare me te hākari katoa ki te ahi ka ngaro te iwi o te whenua ka riro te whenua i a marutūāhu o whakatīwai mai anō a rawaki ana mai ka rere ngā mōrehu o uri o pou noho rawa atu i hokianga i raro i a ngā puhi ko maretea te rangatira ingoa nui o taua iwi i rere atu nei i te patunga ko ngā mea i mahue o taua patunga a marutūāhu i waiho anō kia noho ana i taua whenua nei engari i whakahekea iho te tupu waiho iho hei tiaki mō te whenua hei kaimahi kai ā tae ana mai ki tēnei rā te hekenga o tō rātou tupu ko te tīmatanga tēnei o te hunanga a marutūāhu i te tangata o te rironga hoki o ngā whenua i a ia te ingoa o tēnei parekura ko te ika pukapuka ko ruatāne te tino rangatira o te iwi patupaiarehe mai i te aroha tae noa ki moehau e ai ki ngā kōrero o ngā rā o neherā ka nohoia a te aroha maunga e te patupaiarehe he tokomaha rawa ō rātou pā i ngā tihi maunga ka puta mai ngā patupaiarehe nei i te pō i ngā rā kōnehunehu rānei nā i tētahi rā ka haere tētahi wahine māori ki roto ki te ngāherehere kimi ai i te hua tawa ka kimi ka piki ka kake haere tonu ā piki tonu te wahine nei i roto i te ngāherehere ka piki ka kake ā kāhore ia i te mōhio kua tae ia ki tētahi wāhi i rāhuitia rā e ngā patupaiarehe ka rangona e ia te kōauau e tangi mai ana nā ruatāne taua waiata kohinu wahine ka kitea e ruatāne te wahine nei i te wāhi tapu rā ka mauria mai ki tōna kāinga i te tihi tonu o te maunga ka moea tonutia ā ka puta mai ngā uri nā konei i kīa ai e ngā kaumātua i heke iho ētahi o ngā tātai rangatira o hauraki i te patupaiarehe ko wiremu maihi te rangikāheke he rangatira no te arawa he pūkorero he kaimahi kāwanatanga i whānau a te rangikāheke i te tau pea ki puhirua ki te awahou rānei i rotorua ko te rangikāheke anō hoki te ingoa o tana matua he tohunga nō ngāti kererū o ngāti rangiwewehi ko tana whaea ko kaihau he uri nō tamahou nō pūpū mē hinepō i te tau ka mau hereheretia rātau ko ana tamariki e ngā puhi nā te whakaritenga a tana pāpā i te utu mō rātau i tukuna ai tana whānau ka tata ki te tau kua mate atu tana matua rāua ko tana whaea nō te tau ka tae mai te hāhi mihinare ki rotorua whakatū teihana ai ki reira ko te minita ko tāmati hāpimana nō reira pea te kaha o te rangikāheke ki te tuhituhi ki te kōrero pukapuka tērā pea nā te hāpimana ia i iriiri i taua wā nō te wā i a hōri kerei i te tau ka timata te mahi tahi a te rangikāheke ki te kāwanatanga ōrite tonu ō rāua whakaaro mō ngā kaupapa tōrangapū nā te kūare tonu pea o te kāwana ki te reo māori me ngā tikanga māori i noho ai ia ki te taha o te kāwana ki tētahi wāhanga tonu o tōna whare ake i tāmaki makau rau hei tohutohu hei āwhina i a hōri kerei ko te utu mō ana mahi e i te tau he nunui rawa ngā mahi tuhituhi a te rangikāheke e toru tekau mā waru ngā wāhanga kōrero i tuhia e ia e rua tekau mā tahi motuhake ake nāna tekau mā whitu nā rāua tahi ko ngā kaupapa o ana kōrero mō ngā kōrero pūrākau mō ngā tikanga mō ngā mahi a te māori mō te reo ngā whakapapa ngā tikanga ā iwi ngā take o te wā ngā āhuatanga tōrangapū ngā mōteatea te wehenga o rangi rāua ko papa ngā mahi a māui te hekenga mai o ngā waka i hawaiki ngā kōrero mō hinemoa te noho a te māori me te pākehā te tū a te rangatira ngā riri a tūmatauenga te taha wairua me ētehi kōrero mōna ake i tua atu i ēnei ko ngā āwhina ki ngā pepa a kerei e whakamārama ana i ngā waiata me ngā whakataukī ka puta ngā pukapuka i raro katoa i te īngoa o hōri kerei kīhai ia i whakaatu nā te rangikāheke ia i whāngai ki ngā kōrero he maha rawa ngā pepa nāna i tuhituhi kei te whare pukapuka o tāmaki makau rau e tiakina ana mai i te tau ka tāia ka whakapākehātia ka pānuitia nuitia ngā tuhituhi a te rangikāheke kia mōhiotia ai nāna kē ērā tuhituhi ka wehe atu a kerei i aotearoa i te tau ka noho ngoikore a te rangikāheke kua kore he tauranga i te tau ka hoki ia ki maketū ki rotorua i te tau ka timata tana mahi hei karaka ki te tari mō ngā take māori mō te kōti porotiti ka taka ki te tau ka tū ia hei āteha ki ōhinemutu nuku atu i te kotahi tekau mā waru ngā tau o te rangikāheke e mahi ana mā te kāwanatanga ka mate ia ki te awahou i te he tangihanga tino nui rawa atu mōna ki reira ko hawai'i reo hawai'i hawaii ara ka pae aina o hawai i loa he kahui moutere e noho ana i te moana nui a kiwa maero km te roanga mai i te moutere o hawai'i i te tonga tae noa ki te motuiti o kure nō te here turi kōkā ka whakatūria a hawaii hei te o ngā wāhanga whenua o te hononga o amerika e km maero te tawhiti i te tuawhenua o amerika he iwi porinīhia ngā tāngata whenua o hawai'i ra e ai ki a rātou i ahu mai ngā tūpuna i 'kahiki loa' i whakaaro ētahi ko ngā moutere o tahiti me hiva ērā kāore e kore he whanaunga tata rawa tō rātou reo ki tō tātou ake reo māori o aotearoa nei ki ērā reo noa atu o porinīhia ki te rāwhiti kāore e tino mōhiotia te wā i tae atu ai ngā tāngata porinīhia ki hawaii engari e āhua tata ana ki te tau ad ko te āhua nei i rere tuatahi mai ngā waka o ngā tūpuna i ngā moutere e kīa nei ko te kāhui o enata a muri ake ka rere mai ētahi atu no kahiki ke tahiti ko tētahi o rātou he tohunga rangatira ko pa'ao te ingoa nāna i whakatakina mai te pure tapu nōna hoki te tātai ariki o hawai'i marere noa ngā whakatupuranga o hawaii ā ka tū nga ariki ali'i o tērā kāinga o tērā kāinga nō te tau ka tae mai a james cook ko te whakaaro ko cook te pākehā tuatahi i kite i ngā tāngata o hawaii engari ki ētahi he pāniora kē ngā pākehā tuatahi e rua nga wa ka unga mai a cook ki hawai'i i tona wa tuarua i ka tukinotia e cook i tetehi o nga rangatira ki kealakekua katahi ra ka riri nga tangata whenua a ka mate noa a cook i te pu i ngā tau me ka whawhai ngā ariki o hawaii kia tū rangatira ko kamehameha tētahi o ngā toa rangatira nei i whiwhi ai i ngā pū a te pāhehā ka patu haere i ana hoariri ā ka tupu haere tana mana i te tau kua tapaina ko kamehameha te ariki nui o ngā moutere katoa ko ia tonu te kīngi tuatahi o hawaii ko te wā o tana matenga ko te tau ka hinga te kīngitanga o ngā uri a kamehameha i te tau ka whakaputa te kaupapa whakatū kāwanatanga kē e ngā kaiwhakatupu huka i runga i te whakaaro whakamāmā ake ai i te hokohoko huka ki te hononga o amerika nā john l stevens nā te minita amerika i hawai'i i taua wā i tono ngā hēramana nō te kaipuke uss boston ki uta tiaki ai i ngā taonga o ngā kamupene amerika ka hinga te kuīni i te o ngā rā o kohi tātea ka whakatūria he kāwanatanga hou nō te hōngongoi ko te whakatūranga o hawai'i hei whenua tū motuhake ko sanford b dole te tumuaki mea kau ake ka puta ngā mihi tautoko a te kāwanatanga o amerika nō te tae noa ki te ka mauhereheretia te kūini whakamutunga o hawaii a liliuokalani i iolani te whare o ngā kīngi i honolulu nō muri mai ka puta tana kupu whakarere i te torōna nō te ka whakatauria e ngā pāremata e rua o amerika kia hurihia a hawai'i hei wāhi o amerika nō te tau ka whakatūria a hawaii hei wāhanga whenua tonu ko te kooti te kooti arikirangi te tūruki nō rongowhakaata he ngārahu he toa he matakite he kaihanga whakapono ko ōna mātua ko hōne te rangipātahi rāua ko tūrākau he uri whakaheke ia nō rongowhakaata rāua ko tana wahine matua ko tūrāhiri he wahine nō ngā tātai rangatira o ngāti maru i whānau a te kooti ki te pā o kahu i runga ake o te hāpua o awapuni i tūranganui a kiwa poverty bay ko te kōrero a ētahi ka whānau ia i te tau ēngari kei ngā pukapuka te kōrero e ōna tau i te tau i a ia e mauhereheretia ana ki wharekauri nā reira nō te tau kē pea ia i whānau ai i a arikirangi e kuraina ana ki te kura mīhana a te wiremu william williams i te whakatō ka tino mātau ia ki ngā karaipiture e toru ōna ingoa ko arikirangi ko te kooti ko te tūruki e ai ki te te kerēhi t s grace ko ia te tamaiti māia rawa atu o taua kura mīhana nō dandeson coates nō te hēkeretari o te rōpū hāhi mihingare church missionary society i ingarangi tērā ingoa a te kooti ko te tūruki te ingoa o tana matua whāngai he ingoa anō mōna ki ngā pākehā ko rikirangi tonu ko tā te kooti i tuhi ai hei ingoa mōna ko te kooti te tūruki ko te reo māori kuki airani te tino reo o ngā kuki airani e ono ngā reo o ngā moutere ko te reo o pukapuka he reo anō tērā e tata ana ki te reo o hāmoa he pērā pea i tana pātatanga ki ngā moutere o hāmoa otirā ki tokerau tokelau engari he āhua ōrite ngā whakatakotoranga ki ngā reo o ngā kūki 'airani reremahi pū tohu wā tūmahi tāhu kaimahi ka wano au ka haere au tekau mā iwa ngā reta o te wakapū māori kuki airani kāhore he ngoto o ngā reo o tongareva o manihiki hoki ka whakamahia kētia i reira te reta h he pūranga tēnei o te some of these comments could be just as good or better on our general talk page anyone who likes can copy to there but hau kāinga is a good page to look at when thinking about these points some readers may have noticed in my recent page history comment that i was wondering whether page names should include te only one of our articles currently does te reo maori but a great many of the links in hau kāinga are looking to create pages starting with te here are some reasons against apr utc ka pai thanks for dropping by and adding to your already long list of contributions you may notice i already excluded most of the te from the links may utc robin here again can someone preferably the person who composed or translated the heading explain the meaning and perhaps the envisaged long term scope of iwi whānui so that some of us can get a better idea of whether it might be just as good underneath the much bigger box it looks a bit small since i moved the stuff that didn't relate to this māori wikipedia apr utc e pai ana e hoa i had worked out that you probably meant something like that which means my translation sources must agree with yours i'm considering moving it too to go below the specifically nz material so that the nz columns have more room to display and expand we have such a swag of material there with scope for much more and those specifically maori subjects are what most of our serious visitors will have come to see not the general wikipedia links i would be pleased if you decided to move it there because you are far more used to tables than i am now i hope you and less freuent visitors have a glance at most of the new additions and changes with a harder look at some of them kind regards may utc hi i dont know if this is the right place to post this but you may want to see our new meta page it is intended to give a boost to the smaller languages hope it helps may utc hi has anyone contacted any of the grassroots organizations yet just curious though i imagine even a sort of simple maori i e maori composed using available vocabulary written by young learners would be useful oct utc i'm not prepared to allow it unless it is replaced in the same edit by better uality māori material july utc hi robin hi node ue i have reverted the two changes by node ue great number of people from new zealand with non maori background will just come around to have a look from what i know at least a bit of maori is taught to everyone in nz at school so node ue you do not have to be the language police here just leave it up to true kiwis to decide where to put this so far i have not seen any complaints about the mi main page apart from you who are neither maori nor kiwi interfere with that let us just leave that for the maori team to decide and node you and i do not belong to this team so just leave them in peace do not know whether the mi team will have a separate page haere mai which as far as i know means welcome so i think it would have been better in this case to wait until such a page exists before it is linked to my proposition to node before making any further changes in any article you should propose your changes in a friendly way on the corresponding talk page otherwise i fear you are in danger of getting a much much longer blocking here my proposition to robin write protect the main page you have had trouble enough about it everyone would still be able to leave comments in the talk page july utc kia ora please remove the link to sep wikipedia org from your main page it is no longer supposed to be linked to check of the other wikipedias including en thank you august utc kia ora please add the ido language io to the front of the page if you will thank you does any one agree that the main page needs a redesign i would have a go at it but im just any ordinary user need admin access to edit the main page heoi anō nā december utc please add latin to the links on the front page thank you please make a maori version of the logo i looked at the en wiki main page as of and realised that that was the basis of our hau kāinga page the headings euivalent to our 'pukapuka taki pātauranga' and 'iwi whānui' were 'encyclopedia' and 'community ' i retranslated community since iwi whānui isnt uite right for that then i looked up 'encyclopedia' in various m dictionaries and in the ngata dictionary it is 'pukapuka taki mātauranga' so that explains where the mystery pātauranga came from a typo i retranslated that heading as mātāpunenga encyclopedia in accordance with what we call ourselves i also replaced the obscure but in the dictionary kohuku meaning unfinished with the plainer and more comprehensible 'hei whakaoti' 'to be completed' hui tanguru utc great stuff now i wonder whether āwhina mai whakamāoritia is the best starter we seem to have lost the invitation for first time visitors to browse and learn something a recent version had the heading akona followed by hei tauira titiro koa ki ēnei whārangi papai and the sitenotice mentioned the idea of learning too most visitors are unlikely to contribute directly but may turn into devotees and ambassadors if they like what they read hui tanguru utc bother the printed version has a more serious error the logos for the sister projects float up to near the top of the page p instead of sitting in their boxes we need an image expert briannz an alternative could be to put those on another page altogether hui tanguru utc still crook folks when i click for the printable version now the logos for ngā pūtere kōpūtahi display floating at the top of the page so i'm not even going to try printing again maybe it's time for kahuroa's mate to come on board or another image expert hui tanguru utc thank you all for taking an interest my display is back to how it should be but the actual print of the printable version still floats the dear little beggars to the top of their page i may try temporary solution give that section its own page with links from main so that our initial presentation is closer to flawless and portal hui tanguru utc the wikipedia the free encyclopedia image at the top left of the page should be translated into māori too should i try them direct or would you folks like to see them tried elsewhere first poutū te rangi utc done a few little ones i suppose i could list the bigger ones here for perusal that will have to wait till lunchtime poutū te rangi utc sorry got tied up and no pc at home just now most or all of the wikipedia reo kē appear elsewhere on the page i'd be uite happy to lose all of the ones that don't have the justification of a maori translation poutū te rangi utc i think we could do without the sister projects some other page ok but i see no value in having them on our main page poutū te rangi utc i also have plans to remove of the english content everything starting from there are at least that may please some of you most of what's virtually repeated on the tomokanga hapori is unnecessary on the front page poutū te rangi utc good recent reshuffle kahuroa i had been thinking that the tīmata pēnei was a little premature near the top left inviting response start what so your moving it to the other column and renaming is great i had a feeling there was scope for integrating that para and the following one but only a fluent speaker could start on that sort of task poutū te rangi utc should the tāone nui be a subsection of aotearoa maybe replace at the bottom with a short whenua me tāone o te ao poutū te rangi utc that image that just went up is nice well done heoi anō nā paenga whāwhā utc for better column balance how about moving akona he whārangi papai hei tauira to right hand column paenga whāwhā utc dear maori wikipedians i really enjoyed those revisions they seemed to give it a more ethnic feel i particularly liked the english box as i think that ought to be a lot more ecumenical than the straight maori look the last one had sure hope this place can get more sites cheers sincerely haratua utc i think we need to apply some criteria to the pages used as examples etc especially those cited as whārangi papai will be gradually implementing this pipiri utc kia ora i am an administrator from the macedonian wiki and i see that you have only some languages listed directly at the bottom of the page and i was wondering if you could put the macedonian wiki there as well in case you don't have some special criteria for that should you decide to accept it the code should look like this the original name of the language in the latin alphabet is makedonski i don't know whether you will transliterate it into māori from the english name or directly from the original i leave that to you all best and thanks a lot first para copied from what kahuroa wrote elsewhere i would like to reformat the page to do it i need all the articles under 'awa' or 'x' to be in the category 'awa' or 'x' and for the awa catpage or the 'x' catpage to have been created it's daunting to have to do everything before you can start things pipiri utc have not viewed mi for a while the mainpage looks kai pai pipiri utc takuu arā tauu mortlock islands rānei he rōpū moutere itiiti e noho taratahi ana i te moana ki te rāwhiti atu o bougainville papua nūkini ka noho whakarua atu a takuu i kieta te tāone matua o bougainville e kiromita pea te tawhiti ko te takoto o ngā moutere pēnei i te porohita tekau mā toru ngā moutere ki te taha rāwhiti kotahi anō ki te taha uru mā raki ko te moutere o takuu te moutere nui o te taha rāwhiti ka noho kē te nuinga o ngā tāngata ki tētahi moutere iti e tata ana ki takuu ko nukutoa te ingoa he tāpotupotu rawa atu te noho o ngā moutere kotahi mita e rua mita noa iho rānei te teitei i runga ake i te tai pari me te aha he raruraru kei te haere nā ngā mahi kikino a ruaumoko totohu haere ai ngā moutere nā ngā mahi nanakia a tama nui te rā ka hika haere te mahana o te ao ā ka mutu he pāhekeheke te noho o ngā moutere nei ka panuku haere te tai he henimita i te tau ki tā ahorangi richard moyle nō te whare wānanga o tāmaki makau rau he poto rawa atu te wā ka toe ki ngā iwi o takuu nō te kōkiri haere o te tai ka pau haere ngā kai o te whenua ā kāhore kau he oranga mō ngā iwi o takuu kāore e taea te pēhea tēnā pea mā ngā whānau nō takuu e noho ana ki papua nūkini e manaaki ētahi o ō rātou whanaunga engari nō te mea e noho marara ana rātou kāore e kore ka mate haere te noho tahi o ngā tāngata o takuu wane e pea ngā tāngata e noho ana i ngā moutere nei he iwi whanaunga rātou ki ngā māori arā he iwi e ahu mai ana i ngā moutere o te moana nui a kiwa he whanaunga tata ngā iwi o takuu ki ngā iwi o hāmoa o tokelau e āhua tata ana hoki tō rātou reo ki te reo o tokelau ko takuu tētahi o moutere marara e noho ana ki waho o te tapatoru o porinihia he tino kaha ngā iwi o takuu ki te mau i tikanga a ō rātou tūpuna ki te tiaki i ō rātou wāhi tapu hei ārai i ngā tikanga a iwi kē i rāhuitia e rātou ngā moutere kia kore e ekea e te tauhou e ngā tau i mau pērā ai taua rāhui kāore e taea e te mihingare e tauiwi hoki te whakauru ki takuu e whā noa iho ngā kairangahau e āhai ana te noho ki reira mō te wā poto kātahi anō i hikitia ai taua rāhui arā nō ngā tau rima kua hipa nei nō te hokinga mai o ngā taitamariki o reira i ō rātou kura i te tuawhenua o papua nūkini mai rā anō mai rā anō kua mau ngā tikanga a ngā tūpuna i ngā iwi o takuu he āhua tawhito o ngā whare o reira e tū tata ana tētahi ki tētahi ko ngā kokonati ngā rākau anake o ngā moutere ka whakamahia te huarahi matua hei marae hei wāhi mō ngā tikanga a te iwi he tino whai tikanga ngā waiata o takuu roa rawa ngā tau i tū mokemoke aua moutere nei me te aha anō kei te waiatatia tonutia ngā tino waiata o mua kei te kōrerotia tonutia ngā korero o mua tae noa ki ngā kanikani o mua he maha ngā waiata nō mua i te taenga mai o te pākehā i te rautau ko te kaupapa o ēnei waiata ngā rerenga waka i waenganui i ngā moutere ka pau i ngā iwi kia ngā haora i te wiki ki te kanikani wane he maha hoki ngā waiata e whakanui ana i ngā hononga i waenganui o ngā iwi ahakoa he hononga i ngā whānau ki te mahi ahakoa he hononga ki ngā tūpuna kia tau mai te atawhai te manaaki o ngā tūpuna i ngā wā o te hiahiatanga he reo porinīhia te reo o ngā iwi o takuu arā he whanaunga taua reo ki te reo māori e ai ki ā ngā tohunga wetereo whakapapa i ngā reo kei roto a takuu i te rōpū 'ellicean outlier' ko ētahi atu mema o taua rōpū ko ngā reo o tuvalu nukuoro kapingamarangi nukuria nukumanu luangiua sikaiana me pileni ko aua reo arā ngā reo nō ngā moutere marara nei o porinīhia kei roto anō i te rōpū 'ellicean' ko ngā reo e kīa nei ko ngā reo 'samoic' arā ngā reo o hāmoa o tokelau he rōpū anō i roto i ellicean e ai te whakarārangitanga o mua kei roto ēnei reo katoa i te rōpū 'samoic outlier' kē he ruarua noa iho ngā rauemi mahi kai o takuu arā ko te ngaki taro tētahi ko te hī ika tētahi i ngā tau kua pahure ake nei ka whakakinongia te whenua e te wai tai ka uaua haere te ngaki taro ā he ruarua noa iho ngā wāhi pai hei whakatakotoranga mō ngā waka hī ika ka pau haere ngā kai ā kua puta ngā inoi o ngā iwi o takuu ki papua nūkini ki te āwhina mai kotahi anō te kaipuke kawe taonga ki takuu ko te atoll ueen tērā i te kei te tapi haere te pūkaha o taua kaipuke mō ngā marama e ono i taua wā he nui rawa te hiakai me te takaonge o takuu nō ngā wiki whakatuwhera o anea kau ana ngā moutere i te āwhā ā ka kino haere anō te noho a te iwi ko te āhua nei kei te ngaro haere a takuu kāhore kau he ahumahi whai kiko kāhore kau he moni mā te iwi pēhea rangona ai e te ao hurihuri nei ngā inoi o ēnei moutere itiiti nei i te kore moni kua whakarerea tētahi kaupapa ki te hanga i tētahi matatara hei aukati i ngā ngaru o tai wane ko te āhua nei he aituā kei te haere mō ngā iwi porinīhia o ngā moutere morehu itiiti nei ko aotearoa tuatahi he rōpū tōrangapū no aotearoa ka mōhiotia whānuitia āna mahi whakahē i ngā ture manene i te tiriti o waitangi hoki nā winitana pita te rōpū i whakaū i te ko ia tonu te kaihautū o nāianei e ai ki ētahi ki te kore a winitana ka ngaro haere a aotearoa tuatahi i te pōtitanga o e toru ngā kaupapa matua o aotearoa tuatahi ka puta a aotearoa tuatahi hei rōpū tōrangapū i te i mua i te pōtitanga o taua tau ko winitana pita te mema pāremata mō tauranga ā he minita mō ngā māori o mua i whakarerea a ia te rōpū nahinara he tautohetohe nōna ki ngā kaihautū o nahinara ka wikitoria a winitana i te pōtitanga ka mau ki tana turu mō tauranga i taua pōtitanga tonu ka wikitoria a tau henare i te turu mō te tai tokerau te tuarua o ngā turu o aotearoa tuatahi nō te pōtitanga o ka whiwhi a aotearoa i te o ngā pōti ā kia ō rātou turu e rima ngā mema māori o aotearoa tuatahi henare te kaihautū tuarua o te rōpū rātou ko tukuroirangi morgan ko rana waitai ko tu wyllie ko tuariki john delamere arā ngā tight five i te pōtitanga o ka āhua hinga a aotearoa tuatahi ka whiwhi rātou i te o ngā pōti kia toru noa iho ngā turu ka hinga hoki a winitana i tauranga ka wikitoria a bob clarkson o nahinara kē ka haere kē a winitana ki te pāremata hei mema o te rārangi nō te ko ēnei ngā mema pāremata o aotearoa tuatahi nā aotearoa tuatahi rāua ko reipa i whakatauria tētahi kirimana whakahaere kāwanatanga me te aha ka tū a winitana hei minita mō te manatū aorere ko tūheitia paki te kīngi māori o nāianei ko ia te tama mātāmua o te arikinui te atairangikaahu te kuīni māori mai i te i pānuitia ia hei kīngi i te tangihanga mō te atairangikaahu nō te o ngā rā o here turi kōkā kāhore anō tana taitara hou kia pānuitia engari ko te āhua nei he rerekē ki tō tana whaea 'te arikinui' i whānau mai ai ia nō te o ngā rā o paenga whāwhā i te i kuraina ia ki te kura o rākaumanga i rāhui pōkeka ki te kāreti o hato tīpene hoki ko te atawhai tana hoa rangatira e toru ā rāua tamariki ko whatumoana ko korotangi ko ngawai hono i te po paki i mua i tana kīngitanga ko tūheita paki te kaitohutohu tikanga mō tainui ki te wānanga o aotearoa ki rāhui pōkeka ko liliuokalani te kuīni whakamutunga o hawaii ko ōna ingoa tawhito ko lydia kamakaeha ko lydia kamakaeha paki rānei i ētahi wā i mōhiotia ia hei lydia k dominis nō te mahuru i moea e ia a john owen dominis kāwana o oahu rāua ko maui kāhore ō rāua tamariki he whare ngaro nō te matenga o tana tūngane o kīngi kalākaua i te kohi tātea ko te ekenga a liliuokalani ki te torōna hei kuīni nō muri iho mai ka tahuri ia ki te hanga ture matua hou he whakakaha ake i ōna mana whakahaere he whakakaha hoki i te mana pōti o ngā iwi māori o hawai'i ka riri mai ngā pākehā i ēnei whakaaro ōna ka puta i konei te kaupapa whakatū kāwanatanga kē ko ngā kaiwhakatupu huka ētahi i pērā ai i runga i te whakaaro whakamāmā ake ai i te hokohoko huka ki te hononga o amerika nā john l stevens nā te minita amerika i hawai'i i taua wā i tono ngā hēramana nō te kaipuke uss boston ki uta tiaki ai i ngā taonga o ngā kamupene amerika ka hinga te kuīni i te o ngā rā o kohi tātea ka whakatūria he kāwanatanga hou nō te hōngongoi ko te whakatūranga o hawai'i hei whenua tū motuhake ko sanford b dole te tumuaki mea kau ake ka puta ngā mihi tautoko a te kāwanatanga o amerika nō te ka whakatauria e ngā pāremata e rua o amerika kia hurihia a hawai'i hei wāhi o amerika nō te tae noa ki te ka mauhereheretia a liliuokalani i roto i iolani te whare o ngā kīngi i honolulu nō muri mai ka puta tana kupu whakarere i te torōna mōna he tino kaha a liliuokalani ki te tito waiata ki te tuhituhi pukapuka kei tana pukapuka hawaii's story by hawaii's ueen ngā kōrero o tōna whenua tupu ko te waiata rongonui i tito ai ia ko aloha oe ka mate ia i te tau he roro ikura ka mutu i konei te kīngitanga o hawai'i ko savai'i te motu nui rawa atu i te whenua o hāmoa mo nga hāmoa ko tētahi ingoa mo tenei motu ko salafai he nga tangata e noho i roto o te motu katoa e tu savai'i whakatehauāuru pe tekau nga maero ki te motu o upolu e noho nga tangata katoa i o ratou papakainga i roto o hāmoa ko te whaka hāmoa fa'a samoa te wairua me nga mea mauri o nga tangata whenua he tapu nga kaumatua ko matai te kupu i te reo hāmoa mo nga ariki o nga kainga ko salelologa te taone nui e tu i te takutai rāwhiti te papakainga o falealupo te rārangi huringa wā o te ao ā koia te kāinga hauāuru rawa atu i hāmoa i taua wā i nga tau i te timatanga o nā timata te motuhaketanga mau a pule ki savai'i i te papakainga o safotulafai ko lauati namulau'ulu mamoe tētahi o ngā toa rangatira o te mau a pule ko te wā o tana matenga ko te tau ki te motu o tarawa he nga takiwā tōrangapū i roto o hāmoa katoa e i roto o savai'i me i te motu o upolu me nga motu iti'iti ētahi atu nga takiwā tōrangapū e kei te raki o savai'i ko fa'asaleleaga gaga'emauga gaga'ifomauga palauli satupa'itea me vaisigano ko te kuru te pōporo rānei artocarpus altilis he rākau nui nō hawaiki ko ngā hua he tino kai a ngā tūpuna he rākau tēnei o ngā whenua wera ko te hua parāoa te ingoa pākehā i mauria mai ētahi hua whenua mai i hawaiki e ngā tūpuna māori kāhore nei e ora i roto i nga huarere o aotearoa uru atu ki ēnei ko te nī te kuru me te maika i te ngarohanga ka warewaretia haunga anō ētahi tikanga ā waka pērā i te māhuhu ki te rangi anei ētahi kōrero he nī te ingoa o aua hua i pēnei te nui me te upoko tamaiti nei mau ai taua tū kai nei ki konei ā kīhei noa ake i tupu ā kua kore i ēnei rā kei tētahi o ngā waiata tangi tawhito o te arawa e mau ana te rangi hīroa ko tētahi o ngā kōrero tuku iho o te arawa mō tama te kapua rāua ko tana teina ko whakaturia grey ko te mahi a tama he haere wae rākau i a rāua ka haere i te pō ka kite rāua i te pōporo whakamarumaru o uenuku ka kainga e rāua ka hoki anō ki tō rāua whare ā pēnā tonu ia pō ia pō ka kitea e uenuku ki te kore pōporo ka maharatia 'kei whea ngā hua o te pōporo nei ' e tirohia ana ka kitea ngā tapuwae o ngā wae rākau o tama ka tīmata i konei ngā pakanga i hawaiki ko māhuhu ki te rangi te waka o ngāti whātua e ai ki ā rātou kōrero i ū mai te waka nei ki te tai rāwhiti ka hōpara ki ngā takiwā o whangaroa o tākou me whangaruru ka toro atu rātou ki te tai tonga i mua i te hokinga ki pārengarenga whai muri ka heke te waka i te tai hauāuru e ai ki te kōrero o te roroa ka ū te waka ki konei ki kawerua kei ētahi atu ka ū te waka nei ki te moutere o tāporapora ki te kūrae o kaipara i mua i te hokinga ki te raki ki te whanga o rangaunu ko te whakaheke ngaru he tākaro tino tawhito o te moana nui a kiwa kua hipa pea te tau i tīmata ai ngā tāngata o porinīhia ki te whakaheke ngaru i runga papa rākau i te taenga o ngā tūpuna ki hawai'i ad i hangaia ngā papa kia roa ake i tino ngākaunui rātou ki tēnei tākaro tāne mai wāhine mai tamariki mai rangatira mai i mīharo rawa atu ngā pākehā tae tuatahi atu ki hawai'i i tō rātou kitenga i te hanga nei e whakahaere pērā ana tae noa ki ngā tau whakatuwhera o te rautau tekau mā iwa ruarua noa iho te hunga o hawai'i i te mahi tonu engari ka mau aua ruarua i ki ērā o ngā mahi a ō rātou tūpuna ahakoa ko ngā hawai'i ngā tino tohunga ki ēnei mahi he tākaro i whakahaerea e ngā iwi katoa o te moana nui a kiwa i aotearoa nei i whakaheke ngaru ngā tūpuna o te māori ko tō rātou tikanga takahi ngaru he waka he kōpapa he pōhā tae noa atu ki ō rātou ake tinana noa iho i riri ngā mihinare i tō rātou taenga tuatahi mai ki aotearoa he whakaaro tō rātou he hara te mahi a ngā māori ki te whakaheke ngaru he iti noa iho nga kākahu koia rā i ngaro haere ērā mahi i te tau nā george freeth te tākaro nei i mau ki karapōnia i te nā duke kahanamoku nā te toa o te ao i ngā taumāhekeheke o te ao ki te kauhoe i whakaatu tēnei mahi i reira i whakaaturia e ia tēnei mahi ki ahitereiria i te tau ki aotearoa i te tau kāore i roa ka puta ngā kaiwhakahaere whakaheke ngaru ki ngā takutai moana o aotearoa tae noa ki ngā tau i tae mai te tokorua nō karipōnia a rick stoner rāua ko bing copeland kimi ngaru nunui ai kātahi anō ka kitea i i te one i pīhā ā rāua kōpapa 'malibu' nā ēnei momo kōpapa i taea ai te hunga whakaheke ngaru te hōkai ngaru nō muri mai i tino mahia te mahi whakaheke i konei i ngā tau tīmatanga o ngā tau e ngā kaiwhakaheke ngaru i niu tīreni ināianei tata ana ki te e ai ki ngā tatauranga a te kōmihana ā hillary he nui kē atu te hunga whakaheke ngaru i te hunga purei whutupōro te nui atu i ngā mea purei whutupōro ko hīrangi te papakāinga o ngāti tūrangitukua hapū o ngāti tūwharetoa e tū ana tēneki marae ki waipapa kei raro tonu i te marumaru o pihanga maunga e piri tata ana ki te tāone o tūrangi kua tapaina te whenua nei i nga hihi o te rangi e ārohirohi mai ana ki te onepū i waitahanui arā ki te taha o te awa o tongariro ko waitahanui te pā tawhito o te hapū matua o tūrangitukua arā ko ngāti te aho i nga tau whakamutunga o te rautau ka hūnuku te hapū a ngāti te aho ki wāhi kē ko ētehi ki tokaanu ko ētehi ki waiotaka ko ētehi ki hīrangi i whakatūria te wharepuni a tūwharetoa i te aupouri i te tau ko te tohunga whakairo ko tūterangi whakamakaka he tangata nō te teko tekau pea ngā tau kia hanga kia oti ā kua tuwhera i te tau ko te aroha te wharekai he mea hou i whakatūria i te tau ko rangikaiamokura hetet o ngati tūrangitukua te tohunga i whakairo ko te pōhutukawa metrosideros excelsa he momo rātā e mita pea te teitei he rākau tēnei o te takutai moana o te ika a māui mai i taranaki tae noa ki te rerenga wairua mai i te rerenga wairua tae noa ki tūranga nui a kiwa hei te marama o hakihea ka puta ngā pua he kura he maha ngā kōrero tuku iho e pā ana ki taua rākau whakaruruhau ka tata mai ki uta kite rawa mai ki te pōhutukawa o te tahatika e ura atu ana ehara tau ana te tututupō ki te wai kātahi tētahi o ngā rangatira o te waka rā ka karanga ake e kua nui ake te kura o tēnei kāinga i te kura o hawaiki ka panga ahau i āku kura ki te wai ehara panga atu aua kura ki te wai ko te ingoa te tangata ko tau ninihi nāna i panga atu a tai whakaea ū rawa mai rā ki uta ehara kua pā atu ngā ringa ki aua pōhutukawa ana horo noa iho kātahi rātou ka mahara he puāwai rākau ēnei mea ka raruraru ngā rangatira o runga i a te arawa mō te maumauranga o ā rātou kura i panga ai ki te wai muri tata iho ka kitea aua kura e mahina ā e takoto mai nei anō kei a te whānau a apanui muri tata iho ka kitea aua kura a tau ninihi ki te one nā mahina i kite rongo rawa ake kua kitea tae rawa atu ki te tiki kīhai i riro mai koia tenei pepeha mō te mea kite e ka kitea te taonga makere kāore e hoatu e au tā te mea ko te paekura a mahina i te tomokanga atu ki te wahapū o te awa o kaituna e pātata ana ki ōkūrei kia kore ai te waka e kawea e te ia o te awa ka herea a te arawa ki tētahi toka nui ko toka parore me tētahi toka punga ko tū te rangi haruru ko te tohunga ko ngātoro i rangi te tuatahi kia makere ka takina e ia ana karakia ki raro i tētahi rākau pōhutukawa e pua ana ko te ingoa o taua wāhi ko ōngātoro ā nō te tau ka hangaia he kōwhatu whakamaumaharatanga kei reira ko kāwhia te taunga whakamutunga o tainui i tana hekenga roa i hawaiki ka tau mai te waka ki kāwhia ka herea ki tētahi rākau pōhutukawa ko tangi te korowhiti te ingoa ka tōia te waka ki uta ki rangiāhua ko te takotoranga o tainui ko te wāhi e tū ana te marae o waipapa i ēnei rā e tata ana ki te tāone o kāwhia i te ūnga o te waka ka whakatūria e hoturoa tōna tuāhu ko te ahurei e ōrite ana ngā kōrero o tainui waka mō mō te kura o mahina ko te ūnga tuatahi o tainui ko whangaparāoa ko te mea tuatahi i kitea ai e rātou ko ngā pua o te rākau pōhutukawa i te kitenga atu o te kura o ngā pua nei i pōhēhē rātou he momo kura hōu tēnei nō reira i whiua atu e hāpopo rāua ko tai ninihi i ō rātou kura ki te moana i te tatanga atu ki ngā pua kura nei i kite he ngoikore ngā pua nei ā i hiahiatia tonutia e rāua i ō rāua kura engari nā ētehi atu i kite ka haria mā rāua nā māhina te kura o hāpopo i kite nā māihiihi i kite te kura o tai ninihi ko kīngi korokī korokī te rata mahuta pōtatau te wherowhero nō tainui nō ngāti mahuta he kīngi māori ko ia te matua tāne o te atairangikaahu ko korokī te tama pakeke rawa a te rata te tuawhā o ngā kīngi māori nō te matenga o tōna matua i te tau kāore a korokī i pīrangi kia eke hei kīngi kāore ia i whakapono ka tareka e ia te waha i te kīngitanga i tua atu i te tino kino te rawakore o tana iwi e kore pea e taea e te iwi te noho hei taituarā mō te kīngi heoi i te tangihanga o te rata ka whakaae katoa ngā rangatira o ngā iwi kia haere tonu te kīngitanga ko korokī hei kīngi puta i ngā rā katoa ko ia te kīngi i ngana ia kia arongia te mana o te kīngitanga kāore i tautokona tana tū hei kīngi e ētahi atu rangatira pērā i a apirana ngata whakahēngia e rātou ngā kaupapa kāore i raro i te mana o te pāremata hei ētahi wā ka aro te kāwanatanga ki te tūranga o kīngi korokī hei ētahi wā kāore ia e arongia i te tau kāore i whakaaetia e te kāwanatanga kia tū a kīngi korokī rāua ko tōna hoa wahine ki waho o ngā waeture penihana koirā te take kāore i haere ngā iwi o tainui ki te hui whakanui i te rau tau o te tiriti o waitangi i te tau ka whai a korokī kia whakataungia ngā kerēme mō ngā whenua o waikato i raupatutia heoi anō i te tutukitanga o ngā kerēme kāore i whakaturehia te mana o kīngi korokī atu i te paunga o te tekau tau atu i ka heke haere te hauora o te kīngi ka whakawātea ia i ngā kaupapa tūmatanui nō te tau ka mate ia i ngāruawāhia ko timi kara james carroll he kaitōrangapū māori i whānau mai ia ki te wairoa i te tau he pākehā tōna matua nō ngāti kahungunu tōna whāea i te tau ahakoa tana pai ki āna mahi mō te kāwanatanga ka hoki a timi kara ki te mahi pāmu ki te wairoa kāhore i roa ka hoki ia ki te whare pāremata hei kaiwhakamārama reo ā waha nā tēnei ia i whakawai ki ngā mahi tōrangapū ā ka pōtitia ia ki te pāremata nō te tau hei mema māori mō te tai rāwhiti ko te whakamana i te iwi māori tana whāinga nui i te pāremata hāunga tērā hei tā kara kāore he āwhina i ngā ture whenua māori ki te hiki ake i te mana o te māori i runga i ōna ake whenua ka arohaehae tonu tana whakahuahua i te tiriti o waitangi hei tautoko i ngā tika a te māori ko wī pere te hoa tauwhāinga o kara hei mema pāremata mō ngā māori i te tai rāwhiti i pūmau a wī pere ki te kotahitanga i te whai rātou kia whakamanatia te tiriti o waitangi kia whakakorea ngā ture whenua māori kia tū hoki he pāremata māori ka tahuri te kotahitanga ki te haehae i a kara mō tēnei koinei tētahi o ngā take ka tū a kara hei mema mō te rohe whānui o waiapu i ngā pōti o te tau ka toa ia ka noho hei mema pāremata mō tēnei tūru tae noa ki te i te pōtitanga o taua tau ka toa ia hei mema pāremata mō tūranga nui a kiwa ko ia hoki te minita mō ngā take māori atu i te ki te e rua ngā wā i te tau me te tau ka tū a timi kara hei kairīwhi mō te pirimia i te tau ka utaina te taitara tā ki runga i a ia ka hinga ia i ngā pōtitanga o te tau ko tana kakenga tērā ki te kaunihera ture ka mate ia i te tau ko riperata kahutia he wahine rangatira ka whānau ia ki tūranga nui a kiwa ko te whānau a iwi te hapū ko te aitanga a māhaki te iwi ko tōna matua tāne a kahutiahe rangatira i te aitanga a māhaki i te tau ka mate ia ka riro tōna mana i a riperata kāhore i roa ka rangona e te rohe katoa mō ngā kerēme a riperata ki te kōti whenua māori me te kōmihana o tūranga nui a kiwa i whakatūria taua komihana ki te whakahoki whenua ki ngā māori i pūmau ki te karauna pērā i a riperata kahutia i ngā riri i te tekau tau atu i ka nunui ka kaha ana mahi ki rō kōti ka whai taitara a ia ki te whenua nui mōna tōna whānau tae atu ki tōna iwi he nui ngā whenua o riperata i roto i te poraka tūranganui nama i hokona rā ki te kāwanatanga i te tau hei wāhi whakatū i tūranga tāone gisborne i te tōmuatanga o te tekau tau atu i ka tahuri a riperata ki te āwhina i te whakaoranga anō o ngā tikanga a tana iwi whai muri i ngā putanga kino o ngā riri o te tekau tau atu i ka whakatūria e ia he marae ki runga i ōna whenua i awapuni ko te poho o materoa te ingoa nā horonuku te heuheu ariki o ngāti tūwharetoa te rākau i tuku mai hei tāhuhu mō te whare ka mate a riperata i te mate kohi i te tau whai muri iho i te whakatuwheratanga o te whare e ōna tau ka moe tētahi o ana tamāhine a hēni materoa i a timi kara te mema pāremata māori mō te tai rāwhiti mō tētahi wā roa ko ia hoki te minita mō ngā take māori atu i te ki te i whānau mai a hēnare kaihau ki te taha tonga o te whanga o manukau i waenganui i ngā tau me nō ngāti te ata ia i a ia e tamariki ana ka ākona ia ki ngā kōrero me ngā whakapapa o tōna iwi kia pakeke ia kua tahuri ia ki ngā kaupapa tōrangapū a te māori nō muri he kaitautoko pūmau ia ki te kīngitanga ā ko ia te kaitohutohu matua mō te kīngi māori tuatoru mō mahuta i te ka tū ia hei mema pāremata māori mō te tai hauāuru ko ngā take i tautokona e kaihau i ngā tau tekau mā rima i a ia i te pāremata ko ngā tika hī ika mahi kai hoki a te māori i raro i te tiriti kore rawa i mutu ana tohenga mō ngā whenua raupatu o waikato tae rawa ki ngā tau whakahē tonu ana a kaihau ki ngā mahi kikino a te kāwanatanga ki ngā māori ka tahuri ia ki te tautoko anō i te kaupapa whakatū pāremata o te kotahitanga i raro i te mana o te kīngi māori ko tā te kotahitanga i whai kia whakamanatia te tiriti o waitangi kia whakakorea ngā ture whenua māori ka mate ia i te ko te tai tokerau he takiwā kei te raki o te ika a māui aotearoa ko te tai tokerau te rohe whakateraki o ngā rohe o ngā rohe kāwanatanga ā kāinga o aotearoa nā te pai o te ahuarangi kua huaina te rohe te raki hōtoke kore ko te tāone nui rawa ko whangārei ā ko kerikeri te tāone tuarua nō te tau kua noho te kaunihera ā rohe o te tai tokerau hei mana whakahaere mō te rohe whānui kei whangārei te nohoanga a te kaunihera e toru ngā mana whakahaere i te rohe tae atu ki te tau i raro te mana o te tai tokerau i ētahi atu kaunihera maha kei reira ia i te kāwanatanga o tāmaki makaurau nō te tae atu ki te whakahononga a ngā kāwanatanga ā kāinga i te tau ka huaina te rohe ko ākarana ki te raki ko te ruki kawiti nō ngā puhi he tino rangatira he toa tū taua he mōhio ki te whakahaere pakanga i te tau ka hainatia e ia te tiriti o waitangi i te o māehe ka tū tahi ia me hone heke i kororāreka ki te whakawātea i te huarahi ki te puke ki maiki kia taea ai te tapahi i te pou haki ko te topenga whakamutunga tēnei te topenga tuawhā i te wā o te pakanga i te tai tokerau ka uru ngā ope a kawiti rāua ko heke ki te whawhai ki ngā hōia o ingarangi nō te wā i tae mai a kāwana hōri kerei i te ka māmingatia ngā hōia o ingarangi e kawiti ki te pā o ruapekapeka ka whakarērea te pā ā ahakoa ehara i te wikitōria mō te taha ingarihi ka noho a kawiti rāua ko heke ki te hohou i te rongo ka kitea i konei ngā pūkenga a kawiti ki ngā tikanga kawe riri me tana mōhio ki te hanga pā tūwatawata ka hemo ia i waiomio i te o ngā rā o mei ko meri te tai mangakāhia nō te rarawa nō ngāti te rēinga nō ngāti manawa me te kaitūtae i whānau mai ia i te o mei i tētahi wāhi e tata ana ki panguru i te moana o te hokianga ko tana tāne ko hāmiora mangakāhia he rangatira o hauraki i tohungia i hei pirimia mō te pāremata māori arā mō te kotahitanga nō te o mei i te tau i tū te hui a te pāremata o te kotahitanga i heretaunga ka puta te mōtini a meri te tai kia whai wāhi ngā wāhine ki te pōtitanga ka tū a meri ki te tautoko ki tana mōtini i roto i te pāremata ko ia tonu te wahine tuatahi i kōrero ki taua huinga ka mea atu a meri kia tukua ngā wāhine kia pōti kia noho hei mema o te pāremata māori ki tāna whakaaro nō te mea ka taea e te wahine te noho hei rangatira i runga i ōna whenua nā reira me āhei rātou ki te whakaputa kōrero kāhore tāna mōtini i kawea ahakoa tērā ka pūmau ia ki ngā tōrangapū māori i tāna mahi hei mema o te komiti wāhine o te kotahitanga he mema kaha ia ki ngā kaupapa e pā ana ki te oranga o te iwi nā tēnei komiti te ara mō te rōpū wāhine toko i te ora i whakapuare ka pāngia a meri te tai mangakāhia e te rewharewha ā ka hemo ia i te o oketopa e ōna tau ko whangārei terenga paraoa arā ko te tauwhanga a reipae whangarei te tāone nui o te tai tokerau te ika a māui aotearoa kei raro te tāone nei i te mana o te kaunihera ā rohe o whangārei he takiwā i whakatūria i te tau hei whakahaere i te tāone nui me te rohe whānui i puta mai te kaunihera nei i ngā kaunihera o mua o te tāonenui o whangārei te kaute o whangārei me te tāone o hikurangi nō te kua tae te taupori ki te ake i i te tau nō te ko te kaute tāngata mō te takiwā whānui ko te ko ngā puhi te tangata whenua o reira kei roto i te takiwā o whangārei ngā papatāone o kamo tikipunga ōtāngārei mairtown riverside sherwood rise onerahi morningside raumanga maunu horahora woodhill vinetown the regent kensington me whau valley ko kāpene hēmi kuki arā ko james cook me ōna kaumoana o te waka endeavour ngā pākehā tuatahi ki te whai whakaaro mō te pūaha o whangārei i te o whiringa ā rangi i hopukina e rātou neke atu i te kotahi rau ika nā rātou i tapa bream kāhore e kore he tāmure snapper kē nō konā nā kuki te takiwā i tapa bream bay ko te whanga tāmure ki te reo kapia ana a whangārei e te iwi ngāpuhi nō te tīmatanga o ngā rautau tekau mā iwa ā kei te pūaha o te whanga te hapū o te parawhau e noho ana nō ngā tau mai i i whakatokengia te takiwā e waikato me ngāti paoa i te wā o ngā pakanga pūokaoka ko william carruth te pākehā tuatahi ki te tatū ki whangārei he kōtimana he kaihokohoko i tae mai i e ono tau ki muri ka tae mai hoki a gilbert mair me tōna whānau he āhua tau ki waenga i ngā kainohonoho hou me ngā māori o konā i te nuinga o te wā tae atu ki huitānguru i whakarekerekea ngā pāmu katoa e ngā māori hei utu i te whatinga tapu i paengawhāwhā i te wā o te flagstaff war i horo atu ngā kainohonoho katoa i whangārei kīhai i hoki atu te nuinga o rātou heoi anō rā tae atu ki waenga i ngā tau i rahi ake ngā kaipāmu me ngā kaipāmu aka i whai kāinga i te rohe nō te i puāwai mai tētahi wāhi tāone mō te hokohoko kauri ko te wāhi o nāianei arā ko te ahipūpū i te tahataha o te awa hātea te wāpu tuatahi o te rohe i hoko atu ai i ngā pia kauri me ngā wāhie rākau taketake ka whai muri ko ngā waro mai i whau valley kamo me hikurangi ko ngā waro mai i kiripaka i haria mā te awa o ngunguru nō te i puāwai te pokapū o te tāonenui o nāianei mō ngā tau tekau e hia kē i tū ai tētahi wāhi mahi pereki nā ngā pereki ahi mai i ngā wāhi oneuku ahi tata ki ngā maina o kamo i whai pākeho mai i hikurangi portland me motu matakohe i te tuatahi i hoko atu hei pākeho ahuwhenua ā muri i whakaranu ki ngā waro o reira hei raima ki portland he pā ki te tonga o te whanga e whakamahi tonu ana ngā pākeho o whangārei hei raima engari ka ahu mai te waro i te tai poutini o te waipounamu ki te pito o te rautau tekau mā iwa ko whangārei te tino tāone o te tai tokerau heoi i pōturi tōna tupu i te rautau rua tekau ka āta whakapaua e te takiwā te nuinga o ōna rawa engari i whakauka i runga i ngā mahi ahuwhenua te mea hoki ko ngā mahi whai miraka ko te kaipuke te waka matua mō te rohe ā ka tae atu te reriwei north auckland railway line ki te tāone i te tau me te mea anō horekai i pai te huarahi motukā mai i tāmaki makaurau i te ua tae ki te kaute tāngata i te tau ka mutu ka tupu mārika i ngā tau o ka kapo mai a kamo me ngā papatāone whānui nō te ka puāwai a whangārei hei tāonenui i te tau whai muri ko tōna tōpu ko te ka whakatū me te whakawhānui i tētahi kamupene huri hinu ki marsden point i te haurua tuarua o te rautau rua tekau ki te whanga tāmure ki tōna taha ka whakatū a northland port hei hoko wāhie ki te ao whānui ka whai pea tētahi wāpu ipu nui mā tereina ki tāmaki makaurau he wāhi pai mō te whakatū tāone pea ki te taha o northport hei hua mō rahinga tāngata i tāmaki makaurau ā torutoru noa iho ngā whenua kua wātea i reira ko te maunga o parihaka tētahi pūia mita te teitei e noho whakarua ana i te pokapū o te tāonenui ko te āhua nei miriona ōna tau ā he tihi ia o ngā paemaunga pūia o reira pērā i a parakiore me hikurangi e karapotia ana te tihi e te parihaka scenic reserve he rori ki te tihi ā he ara hīkoi hoki ki te tihi i auau te rangona te maunga nei ko parahaki heoi ko tōna ingoa tūturu ko parihaka i whakamanatia a parihaka e te kāwanatanga i te tau rere ana te awa o hātea ki te tonga o te tāone nui tae atu ki te whanga kei tētahi pito o te awa tētahi wairere whakamīharo mita te teitei ki tikipunga e kiromita ki te raki o te tāonenui e noho ana a motu matakohe i roto i te whanga tata ki te tāone ko te kaunihera ā rohe o whangārei te kaitiaki ā e ngana tonu ana ngā mahi whakatika whenua i reira ko tai tokerau wānanga arā ko northtec te kura takiura matua o te taitokerau kei whangārei te kura matua ka taea te whai atu i ētahi tohu paetahi pōkairua tiwhikete whānui hoki mō ngā marau maha e arotake ana ōna tohu ā motu nei kia kitea te hiranga neke atu i te ngā ākonga o northtec he kāreti takiura ki te pokapū o te tāonenui mō te whare wānanga o tāmaki makaurau he maha kē ngā kura tuarua ki te tāonenui ā kei te nuinga o ngā papatāone ō rātou ake kura tuatahi ko te kura taitama o whangārei tētahi kura tuarua tama anahe me tōna tōpu ākonga ko te kura kōtiro o whangārei tētahi kura tuarua kōtiro me tōna tōpu ākonga ko ēnei kura tuarua tokorua he kura pae mō ngā tau both schools opened in ko te kura tuarua o kamo mō ngā tau ko te kura tuarua o tikipunga mō ngā tau ko ēnei kura tuarua he kura tama kōrito hoki mō ngā taitamariki o ngā papatāone o te raki o whangārei ko te kāreti o huanui he kura tūmataiti ki te papatāone o glenbervie e rua ngā kura takawaenga tau i te tāonenui he maha kē ngā kura tuatahi mō ngā tau ko te kura takawaenga o whangārei tētahi kura takawaenga tau me te tōpu ākonga ko te kura takawaenga o kamo tētahi kura e manaaki ana i ngā taitamariki o konā ko ngā kura tuatahi o te tāonenui ko te kura o hurupaki te kura tuatahi o kamo te kura o te kāhui tōtara te kura o kamo ki te rāwhiti i mua te kura tuatahi o tikipunga te kura o otangarei te kura o te riu o whau te kura o whangārei te kura kite i a manaia i tūhono a te kura tuatahi o raumanga me te kura takawaenga o raumanga te kura o te ara o raurimu me te kura o onerahi i whakapuarengia a te kāreti katorika o pomapārie i te tau he kura tuarua katorika tau tōpu ākonga pae ki te papatāone o maunu koianei anahe te kura tuarua katorika ki te tai tokerau whānui ko te kura katorika o hāto werahiko kawerio te kura tuatahi katorika o te tāonenui ki te papatāone o te riu o whau ki te taha o te pārihi katorika i tūhono mai te kura o hāta maria me te kura o hāto hōhepa ko te kura whakaora karaitiana tētahi kura taumata ko te kāreti o excellere tētahi kura karaitiana tau ki te papatāone whakararo o springs flat ko hāmiora mangakāhia nō ngāti whanaunga o hauraki he kaiārahi he āteha he kaitōrangapū i whānau mai ia i te tau ki moehau ahakoa i pakeke ai ia hei karaitiana he tangata mōhio hoki ia ki ngā whakapapa ngā kōrero tawhito a tōna iwi i tana kaha ki te pupuri i ngā whenua o tana whānau ka matatau ia ki ngā mahi o te kōti whenua māori ahakoa he mahi hua kore ko tana mahi mā te kotahitanga te mahi nui rawa atu a mangakāhia ko ngā tino kaupapa o taua rōpū kia whakakāhoretia te kōti whenua māori me ngā ture whenua māori katoa kia whakatūria ngā komiti māori ki te whakatau i ngā tautohetohe i raro i ngā tikanga māori koia rā tana kōrero ki te kōmihana mō ngā ture whenua māori i te kia whakakāhoretia te kōti nō te ka pōtitia a mangakāhia hei pirimia o te pāremata o te kotahitanga ka tonoa e ia kia tukua he pitihana ki te pāremata i te whanga nui a tara e inoi ana tuatahi kia whakakāhoretia ngā ture whenua māori tuarua mā te māori anō e whakahaere ngā take māori i whai anō a te kotahitanga kia tū tētahi pāremata māori ki tā mangakāhia kāhore te pāremata māori e whakararu i te mana o te kuini engari he huarahi pea kia whakahaere ai te māori i ōna whenua ki tāna titiro ko te mana motuhake o te māori he mea tiaki nā te tiriti o waitangi nā te ture kaupapa taketake o e whai mana ai i tekiona ngā tikanga māori i ngā takiwā ko te nuinga o te taupori he māori tae rawa atu ki tōna matenga i te ka pau i a mangakāhia tana kaha mā te pāremata o te kotahitanga ko rewi manga maniapoto nō ngāti maniapoto he kaihautū he kaiārahi o roto i ngā pakanga ahakoa i ako ai ia ki te pānui me te tuhi i te mīhana wēteriana i te kōpua he tangata mōhio hoki ia ki ngā whakapapa ki ngā kōrero tuku iho o tōna iwi he kaha tana tautoko i te kīngitanga i te tekau tau atu i ka whawhai tōna iwi ki te taha o ngā iwi o taranaki i te i konei ka tipu te whakaaro ki a ia ko te hiahia o te kāwanatanga kia turakina te rangatiratanga o te māori e tareka ai te tango i ōna whenua nāna te rahi o ngāti maniapoto me waikato i whakatikatika ki te tautoko i te hunga kei te whawhai ki te kāwanatanga hāunga ngā māharahara o ētahi o ngā rangatira o te kīngitanga ko rewi tētahi o ngā kaingārahu i ngā riri ki te riu o waikato i ngā tau ahakoa te tini hōia ka hau te rongo mō te māia te tohungatanga o rewi ki te matawhāura i te riri ki ōrākau ka tono ngā hōia kia tuku a rewi mā i ā rātou pū ki raro ka whakautua e rewi tēnei tono me te kōrero rongonui ka whawhai tonu mātou ake ake ake ka hingahinga rā ngā taua o te kīngitanga i ngā pakanga ki ngā hōia taro ake ka rere te kīngi māori me tōna iwi ki te rohe o ngāti maniapoto whakamarumaru ai ka hia tau e noho ana rātou ki reira ko rewi tētahi o ngā rangatira nā rātou i whakaū i whakawhānui te rohe pōtae ka toro tēnei rohe ki ngā tahatika o te moana o taupō ki te uru ki te hikuwai o te awa o whanganui kāore he mana i tua atu i tō te kīngi i tēnei rohe kia tae ki te paunga o te tekau tau atu i kua kite a rewi e kore e taea e te riri te whakahoki mai i te mana o te iwi heoi nō te tau kātahi anō ka mau te rongo me te kāwanatanga kāore i kaha raupatutia ngā whenua o ngāti maniapoto heoi miriona eka tata ki te haurua miriona heketea o ngā whenua o waikato i raupatutia i te tau ka maunu a rewi i te kīngitanga ko te whakahau a te kīngi kia kaua te iwi e whitiwhiti kōrero me te kāwanatanga kia ea rā anō te take o ngā whenua i raupatutia heoi ka whakaae a rewi ki ngā rūri whenua a te kāwanatanga ki roto i te rohe pōtae ka whitiwhiti kōrero hoki ia mō te whakatakoto rerewē hei utu mō tēnei ka tukua e te kawanatanga ētahi painga nā ngā mahi a rewi ka tuwhera te rohe pōtae ki ngā hokonga whenua a te kāwanatanga ahakoa tana ngana kia āta haere ngā hokonga kia kaua e tino nui te whenua ka hokona whāia ka memeha tōna awe ka mate ia i te tau ko te kotahitanga he rōpū whakatū pāremata māori motuhake o te rautau me ngā tau whakatuwhera o te rautau ko ngā tino kaupapa o taua rōpū kia whakakāhoretia te kōti whenua māori me ngā ture whenua māori katoa kia whakatūria ngā komiti māori ki te whakatau i ngā tautohetohe i raro i ngā tikanga māori i runga i te pōkaikaha o te iwi i te kore e tika o ngā mahi e pā ana ki te whenua ka karanga hui ngā iwi o te motu i ngā tōpito maha o te whenua i kīia ēnei hui he pāremata i muri i ētahi hui i waitangi me ōrākei ka hui tētahi rūnanga nui pāremata rānei i kīia ai he kotahitanga i waipawa i heretaunga i te tau ka tū te pāremata maōri tuatahi e kīa ana ko te kotahitanga o te tiriti o waitangi kātahi anō he hui pērā ka karangatia kia pērā rawa te tokomaha o te tangata ka nukunuku haere tēnei kotahitanga ki ētahi takiwā i muri ka tūmau te noho ki pāpāwai i heretaunga ka kīa te pāremata o te kīngitanga ko te kauhanganui ko te whai o ēnei wāhanga e rua he whakakotahi i te iwi māori engari kīhai i tutuki nā ngā mema pāremata māori pēnei i a wī pere rāua ko hōne heke ngāpua i whakatakoto ture ka whakaurua ai ki te whare pāremata i pōneke ko te whai o aua pire kia whakamanatia te kotahitanga tekau tau te kotahitanga e hui ana i ia tau katoa āna whakapaunga kaha kia whakamanatia tana tū e te whare pāremata whaimana o aotearoa ka parea ki rahaki e ngā kaitōrangapū tauiwi he tokomaha anō rātou i puta atu i te taiwhanga taukumekume i te wā i ara ake ai te take nei tē noho tonu ki te whiriwhiri ki te whakarangatira i te kaupapa kāore i tutuki ō rāua hiahia engari nā runga i ngā whakakīkī a te kotahitanga i te tau ka katia e te hētana ngā hokonga whenua māori kua roa kē e haere ana nā te tū o ngā kaunihera māori me ngā poari whenua māori ka taea e te māori te kati i ētahi hokonga whenua me te whakataki i te hauora o te hapori hāunga nō te tau i runga i ngā akiaki a ngā tāngata whai ka huripokina ngā kaupapa here a te hētana e pā ana ki te māori me tāna noho me te aha ka nui atu te whenua ka ngaro i oti i ngā kaunihera ētahi take nunui te whakatika ko te hauora tērā ko te hoko waipiro tērā me te whakapōturi i te hoko whenua engari mai i ka ngoikore haere anō ngā kaunihera i te mahi a te kāwanatanga hou nei i eke ai hei kāwanatanga i te tau ka tīmataria e taua kāwanatanga tētahi kaupapa hoko whenua nui i muri i te hurihanga o te rautau ka hohoro tonu te ngoikore haere o te kotahitanga ko te hētana richard john seddon he pirimia o aotearoa ka whānau mai ia i ingarangi ka tae mai ia ki aotearoa i te tau ka haere ia ki ngā papa koura o waimea kimi koura ai nō muri iho he kaiwhakahaere hōtera ia ki te tai poutini i te tau ka tū ia mō te rohe pōti o hokitika ā ka wikitoria ka haere ki te pāremata ahakoa he tangata rongonui mō te roa o ana kōrero he matatau hoki ia ki te mahi tōrangapū nō te tau ka wikitoria te rōpū rīpera ka kuhu a te hētana ki te kāwanatanga nō te ka riro i a ia te tūranga o te pirimia tae rawa atu ki te tau kit e tau i mate ai ia ka riro anō i a ia te tūranga o minita mō ngā take māori mai i te tae atu ki te nō te tau nā runga i ngā inoi a te rōpū kotahitanga ka katia e te hētana te hook i ngā whenua māori nā te hētana i whakatū ngā kaunihera māori me ngā poari whenua māori me te aha ka taea e te māori te pupuri whenua me te whakapai i te hauora o te hapori ka riria te kāwanatanga e ngā tāngata whaimoni ā i te tau ka whakarerekēngia ngā ture ā he nunui rawa ngā whenua ka ngaro ko hēnare matua he rangatira o ngāti kahungunu i te tekau tau atu i ka tūtaki tuatahi ia ki te pākehā i a ia ka whakarite i ētahi rīhi whenua mō ngā pākehā noho whenua noa i haina ia i te hokonga whenua mō waipukurau i te tau heoi nō muri ka puta ana whakahē i te wā i puta ngā whakaaro whakatū i te kīngitanga ka tautokona e ia ka whakahē hoki ia i ngā hokonga whenua ahakoa tērā i te tau ka tū ia ki te taha o te kāwanatanga i ngā riri ki te hauhau e ātete ana i te hoko o ngā whenua ki te pākehā heoi anō kāore ia i urutomo ki ngā whawhai kia tae ki te tau kua puta te kōrero a matua kia whakakāhoretia ngā hokonga whenua ki te kāwanatanga me ētahi atu i te matau a māui nā te mea he whānako aua hokonga taro ake ka eke ia hei tangata nui i roto i te rōpū whakahētanga hoko whenua ko tōna pokapu kei te matau a māui i tipu ake te rōpū nei i te pōuri o te iwi māori ki te maha o ngā hokonga whenua ka titiro a matua ki te kōti whenua māori ānō kei te mahi te kōti mā ngā kaihoko whenua i whakahau ia mā ngā rūnanga ā iwi e whakahaere ngā whakaaetanga taitara me ngā hokonga whenua nā tēnei take me ētahi atu ka whakatūria e te kāwanatanga he kōmihana uiui i te tau he maha ngā nawe i tāpaea e matua ki mua i te kōmihana hauwarea kāore he whenua i whakahokia ki te iwi māori ka mahi haere a matua kia tipu te rōpū whakahētanga hoko whenua i āwhinatia te kaupapa e ētahi atu iwi me ētahi pākehā whai mana ka rite tana whakaputa i te kōrero ko te ara o te ture te ara tika ki te rapu paremata kāpā te ara o tū kāore he mana o ngā rūnanga i raro i te ture hāunga tērā tatū ki te tau he maha ngā take kei te haria ki mua i ngā rūnanga o te matau a māui hei whakatau mā rātou i tua atu ka whakatumatuma ngā rūnanga i te mana o te kōti whenua māori tino kaha a matua ki te mahi mō tōna iwi heoi kia tae ki te pokapū o te tekau tau atu i ka ngoikore haere te kaupapa whakahētanga hoko whenua tae atu ki ngā rūnanga nā te iti o te pūtea me te ngākau kōhatu o te kāwanatanga ka mate a matua ki heretaunga i te tau ko tāmati wāka nene he tino rangatira nō ngā puhi ā ko ia tētahi hoki o ngā rangatira tuatahi kia iriiria e ngā mihingare wēteriana ko tāmati wāka tōna ingoa iriiri ka āwhina nui hoki ia i a te pūhipi i ngā minita hoki o te hāhi mihinare o te hāhi wēteriana ka tino tautokona e ia te tiriti o waitangi ko ia tonu tētahi o ngā rangatira tuatahi i haina ai i tana taenga atu ki te hui he ngākaurua te wairua ka tū ia ki te kōrero ki tāna he pai kia tukua ngā pākehā kia whakauru mai he painga mō te rangimārie me te rongomau ki tāna e kore e puritia e ngā rangatira māori ngā pākehā turekore kua tae kē mai ka mea atu a nene me noho mai te kāwana hei matua hei kaiwhakawā hei kaihohou hoki i te rongo engari me noho katoa mai ngā tikanga māori kaua hoki e tukua ngā whenua kia ngaro atu nā kauwhau a nene i huri mai ai ngā whakaaro o te hui ā ka tautokona te kaupapa i te tau ka tū ko te pakanga ki a hone heke rāua ko kawiti ka piri a nene ki te tautoko ki te āwhina hoki i ngā ope o ingarangi i muri he hoa hoki a nene ki te kāwana ki a hōri kerei ka mate a tāmati wāka nene i te tau kei tana kōhatu ēnei kupu 'te hoa o te kāwanatanga me te matua o te pākehā' i whānau mai a hōne heke ngāpua i kaikohe i te tau ko ngā puhi tōna iwi tapaina ai ia ki tōna koroua a hōne heke pōkai i ātete rā ki te mana o te karauna i te tekau tau atu i nāna hoki te pouhaki o peretānia ki kororāreka i topetope ka kuraina a ngāpua ki ngā kura māori ki te kura o tīpene i tāmaki makau rau nō muri ka mahi ia hei karaka i tētahi tari rōia i tāmaki makau rau i te tekau tau atu i ka kuhu a ngāpua ki te kotahitanga he rōpū e whai ana kia whakahokia te mana motuhake o te māori ki runga i ōna whenua ki runga hoki i ētahi o ngā whakahaere mā roto i tētahi pāremata māori i te tau i te wā e rua tekau mā aha noa iho ōna tau ka kauhau a hōne heke ki te pāremata o te kotahitanga ka whakaatu ia i tōna mārama ki te ariā o te kotahitanga ki ngā take nui hoki kei mua i te iwi māori nā tōna tohungatanga ki te whiri kōrero ka pōtitia a ia hei mema pāremata māori mō te tai tokerau i te tau i te tau nāna te pire tika māori i tāpae ki mua i te pāremata e tono ana te pire mō tētahi kaupapa taketake mō te māori kia whakamanatia te tiriti o waitangi kia tū hoki he pāremata māori ahakoa ngā tautoko mai a te maha o ngā iwi kāore i ture te pire heoi ka whai wāhi ētahi o ana whakaritenga ki ngā hanganga ture o muri pērā i te ture kaunihera māori o i te tau nā hōne tōia i ārahi ngā māori o te riu o waimā i hokianga kia kaua e utu i ngā tāke kurī me ētahi atu tāke nā te kāwanatanga me te kaunihera ā rohe i uta ki runga i a rātou ka tonoa e te kāwanatanga āna hōia ki te tāmi i tēnei takahi i te ture ko te kuhunga atu tērā o ngāpua ki te haukoti i te rerenga o te toto ka tukua e tōia mā ā rātou rākau ki raro ahakoa e ātetetia ana ngā reiti me ngā tāke i utaina ko te pūtake kē o te riri ko te whakatuma ki te mana o te karauna koia anō tētahi o ngā wero whakamutunga i tēnei mana ka pūmau a ngāpua ki te kotahitanga tatū rawa ki tōna matenga tōmua i te tau i te mate kohi e tōna pakeke ko te pāremata māori tērā i whakatūria ai e te kotahitanga he rōpū whakatū pāremata māori motuhake o te rautau me ngā tau whakatuwhera o te rautau ko ngā tino kaupapa o taua rōpū kia whakakāhoretia te kōti whenua māori me ngā ture whenua māori katoa kia whakatūria ngā komiti māori ki te whakatau i ngā tautohetohe i raro i ngā tikanga māori i runga i te pōkaikaha o te iwi i te kore e tika o ngā mahi e pā ana ki te whenua ka karanga hui ngā iwi o te motu i ngā tōpito maha o te whenua i kīia ēnei hui he pāremata i muri i ētahi hui i waitangi me ōrākei ka hui tētahi rūnanga nui pāremata rānei i kīia ai he kotahitanga i waipawa i heretaunga i te tau ka tū te pāremata maōri tuatahi e kīa ana ko te kotahitanga o te tiriti o waitangi kātahi anō he hui pērā ka karangatia kia pērā rawa te tokomaha o te tangata ka nukunuku haere tēnei kotahitanga ki ētahi takiwā i muri ka tūmau te noho ki pāpāwai i heretaunga ka kīa te pāremata o te kīngitanga ko te kauhanganui ko te whai o ēnei wāhanga e rua he whakakotahi i te iwi māori engari kīhai i tutuki nā ngā mema pāremata māori pēnei i a wī pere rāua ko hōne heke ngāpua i whakatakoto ture ka whakaurua ai ki te whare pāremata i pōneke ko te whai o aua pire kia whakamanatia te kotahitanga tekau tau ka tū ngā huihuinga o te kotahitanga i ia tau katoa āna whakapaunga kaha kia whakamanatia tana tū e te whare pāremata whaimana o aotearoa ka parea ki rahaki e ngā kaitōrangapū tauiwi he tokomaha anō rātou i puta atu i te taiwhanga taukumekume i te wā i ara ake ai te take nei tē noho tonu ki te whiriwhiri ki te whakarangatira i te kaupapa i tino kaha te kaupapa o te kotahitanga ki te rohe o te wairarapa ka mutu ka tū anō ngā hui ki te marae o waipatu ki heretaunga i te tau me te tau kāore i tutuki ō rāua hiahia engari nā runga i ngā whakakīkī a te kotahitanga i te tau ka katia e te hētana ngā hokonga whenua māori kua roa kē e haere ana nā te tū o ngā kaunihera māori me ngā poari whenua māori ka taea e te māori te kati i ētahi hokonga whenua me te whakataki i te hauora o te hapori hāunga nō te tau i runga i ngā akiaki a ngā tāngata whai ka huripokina ngā kaupapa here a te hētana e pā ana ki te māori me tāna noho me te aha ka nui atu te whenua ka ngaro i oti i ngā kaunihera ētahi take nunui te whakatika ko te hauora tērā ko te hoko waipiro tērā me te whakapōturi i te hoko whenua engari mai i ka ngoikore haere anō ngā kaunihera i te mahi a te kāwanatanga hou nei i eke ai hei kāwanatanga i te tau ka tīmataria e taua kāwanatanga tētahi kaupapa hoko whenua nui i muri i te hurihanga o te rautau ka hohoro tonu te ngoikore haere o te kotahitanga ko te rōpū whakahētanga hoko whenua i whakatūria ai i te tekau atu i ki roto o tūranga nui a kiwa i taua wā ka nui haere ngā whakahē ki ngā mahi hoko whenua ko te kaupapa o taua rōpū he whakahē he ātete i ngā hokonga whenua katoa he kimi utu mō ngā hoko hē i te whenua ko te ingoa reo pākehā ko te 'repudiation movement' nō te tau i whakaaetia ai te kōti whenua māori ki te wāwāhi i te whenua māori ka mutu i reira te whakaingoa i te tekau tāngata i te taitara me te kape i te nuinga o te iwi ki waho mai i taua wā me uru katoa atu ngā tāngata whai pānga ki te taitara ko tētahi hiahia pea o ngā kaihanga i tēnei ture mā reira e whakapūmautia ai te pupuru a te iwi katoa i te taitara heoi anō te mate nā te ture nei i wāwāhi ngā taitara kāore he poraka nui i hoatu ki te tāngata māori takitahi e taea ai te whāngai i ō rātou whānau pēnei i ngā kaiahuwhenua pākehā i hoatu kē he hea ki a rātou i ētahi poraka ā i wehea aua poraka nāwai ā ka wehea anō kia kongakonga tonu arā kia takoto he wāhanga kore rawa nei e puta he hua ā moni he nui te moni i pau hei utu mō ngā rōia me ngā kairūri nā konei nā ngā raruraru hoki o te whakatū whare me te whāngai i te whānau i kawea te māori kia hoko i ō rātou whenua ko te whakaaro kei muri i ēnei whakarerekētanga he whakapōturi i te hoko whenua o te māori heoi anō i tahuri ngā kaihoko ki te whai i ētahi tikanga mūrere tētahi ko te utu moni taupū ki ētahi tāngata takitahi maha o roto i tētahi poraka mō te hia tau i ētahi wā i muri kua tū ki mua i te kōti ki te taunaha i te ōrautanga o te poraka e hāngai ana ki ngā hea kua hokona e rātou ka tino raru te iwi māori i konei ko tēnei wehenga kia takoto maramara kau tētahi mate nui o ngā whenua māori tae noa mai ki nāianei nā konei i uaua ai te tiki pūtea whakapakari i uaua ai hoki te whakamahi whenua māori kia puta ai he hua i tupu te rōpū whakahētanga hoko whenua i runga i te aranga ake o ngā whakahaere ā rūnanga ā iwi hoki i te tōmuatanga o te tekau tau atu i ka tautoko a henry robert russell i a hēnare matua he kaiārahi o te rōpū whakahētanga hoko whenua i te matau a māui ko tā rātou he whai kia hurihia ngā hokonga whenua i whakapaetia he whānako hei āwhina i ōna hoa māori ka whakatūria ka utua e ia tētahi tari whakahētanga i ahuriri nāna hoki a te wananga te nūpepa reo māori o te rōpū i āwhina ā pūtea kāore i rata ngā pākehā ki ana mahi kaha te pau o ngā moni a russell ki ēnei kaupapa ko te huia he manu ngahere nō aotearoa he manu ātaahua poropango katoa he mā te toi o te kurutou he tino taonga hei rākai i te māhunga ko te ngutu o te uha he roa he tāwhana heoi kua ngaro noa atu te huia i te tirohanga kanohi ko te ingoa pūtaiao ko heteralocha acutirostris i te wā o mua he tino tohu nō te rangatira ko ngā rau o te huia mehemea nō nga kāwai rangatira te tangata tērā pea ka whakamaua atu nga hukumaro o te huia ki nga makawē ko te kiri tonu rānei ka whakamarokengia kātahi ka meatia ki etahi momo whakakakara me te whakamau atu ki te taringa ki te kakī ranei o te tangata hei whakarākei hei whakapaipai i te wā o te pakanga i te wā rānei o te tangihanga ka titia atu he rau huia ki te māhunga e ai ki tētahi tuhinga he wā anō ka mahia mai he momo pōtae ki te harakeke me ngā ūpoko o ētahi huia maha tonu ka waiho ngā ngutu o ngā huia kia tautau ā ka neke ana te wahine kei a ia e mau mai ana tēnei taonga kua tatetate ngā ngutu heoi anō me wahine rangatira e whakamaua ai e ia tētahi pōtae huia pēnei ko te kākā he manu ngahere nō aotearoa hopukia ai hei mōkai i ngā wā o mua ko te kākā mōkai hei whakangē kia rere mai ai ētahi atu kākā ko te kākā he manu tino turituri haruru ana te ngahere i te turituri o te tangi a tēnei manu koirā te whakataukī he kūkū ki te kāinga he kākā ki te haere ko te kūkū arā te kererū kahore e rangona ana e turituri ana tana tangi he manu āta tangi he whakatauakī tēnei mō tētahi tangata i tōna ake kāinga marae rānei kāhore āna kōrero wahangū noa iho ia engari ki te haere atu ana ki te kāinga marae rānei o tētahi atu kei runga ia e pahupahu ana e whakaturituri ana ka whakaritea ngā tāngata pēnei ki te kūkū i ngā wā o te nohopuku ā ki te kākā i ngā wā e puta whakarere ai āna kōrero ko te ingoa pūtaiao ko nestor meridionalis ko te kōkako he manu ngahere nō aotearoa he manu nō te ngāhere he rahi he hina ngā huruhuru he ōrangi kita ngā werewere kei ngā taha ō ngā ngutu he reo reka ko te ingoa pūtaiao ko callaeas cinerea wilsoni i ēnei rā he ruarua noa iho ngā kōkako e ora tonu ana i tēnei moutere ko wai kāore e tautoko i te whakaaro me āta tiaki tēnei puipuiaki kei ngaro i tēnei tōna whenua ake pērā tonu i te moa i te hōkioi me te tōtōrori ko te ingoa reo pākehā ko te blue wattled crow engari he ingoa tawhito tērā ko te kororā he manu moana itiiti mā tonu te uma te poho he ōrangi kākonu te pane me te tuara ko eudyptula minor te ingoa pūtaiao ko te little blue penguin te ingoa reo pākehā ahakoa huri koe ki hea i te ao nei kāore e kitea he pakihoe iti ake i te kororā o aotearoa he āhua tohunga tonu te kororā ki te ruku kai māna i a ia e kau ana i te mata o te wai ruku atu ai ia i ngā kai pērā i te wheke me ngā ika pakupaku kei raro noa iho i a ia ka āhua rua tekau hēkena pea e ruku kai ana māna kātahi ka puea ake i ētahi wā ka haere te kororā i tētahi rāngai ika kātahi ka kohakina tētahi he wā anō ka ruku atu i ngā wai hohonu tonu ki te hopu ika māna arā ka āhua whitu tekau mita pea te hohonu o tana tirikohu atu ka taea e te kororā te noho atu ki te moana mō ētahi wiki me te moe atu anō hoki ki reira kau haere ai ngā kororā i ngā tai e whā o te motu mai i te marama o here turi kōkā ki poutū te rangi ka tau ki uta he whakaputa uri te kaupapa i taua wā anō ka tau mai te kororā ki ngā takutai moana o aotearoa o wharekauri o ngā wāhi ki te tonga o ahitereiria hoki whakaputa uri ai atu i te kororā tekau mā rua atu anō ngā momo pakihoe ka kitea e kau haere ana i ngā tai o aotearoa ko te kauri he rākau whakakake o aotearoa he rākau roa he rākau kāpia he rākau ariari engari pākarukaru noa te kiri ko te ingoa pūtaiao ko agathis australis ko te kauri tētahi o ngā rākau tino nui o te ao ā ara ētahi kua eke ki te mita te tāroa e ai ki ngā tohunga huaota ka āhua tau te pakeke o ngā mea tino koroua e tipu tonu ana e rua tekau mita pea te teitei ake o ngā manga tuatahi mai i te pūtake o aua rākau koroua rawa ā kei runga ake ko te kāuru rahi tonu e ai ki ngā tuhituhinga a kāpene kuki mā mō tā rātou toro haere i aotearoa i te wāhanga tuarua i ngā e tipu ana te mahi a te kauri mai i te rēinga ki kāwhia i te uru ā ki hauraki moana i te rāwhiti e ai ki ngā whakapae a ngā tohunga huaota i te wā e kaha ake ana te mahana o te ao i ngā tau mano tini i mua atu tērā pea i toro atu ngā kauri ki ngā takiwā o te tonga i ēnei rā ka kitea he kauri e tipu ana i ngā pito whenua tūmatanui me ngā pito whenua tūmataiti mai i te hiku ki te ūpoko o te ika puta atu ki ōtepoti i te tonga heoi anō he mea ata whakatipu ēnei e te tangata ahakoa ko aotearoa anake te kāinga tūturu o te kauri he whanaunga anō ōna kei āhia kei ahitereiria me ētahi atu o ngā moutere o te moana nui a kiwa he tino rākau hoki te kauri ki te māori ā kua hoatu he ingoa ki ētahi o ngā mea tino koroua ko te mea tino rongonui pea ko tāne mahuta tonu te ingoa ara kei te ngahere o waipoua i te tai tokerau e tipu ana neke atu i te kotahi mano tau te pakeke o tāne mahuta ā e hia mano kē ngā tangata ka toro i a ia ia tau ko tētahi atu kei taua ngahere anō ko te matua ngahere tekau mā ono mita te pae o tōna pūtake ā o ngā kauri katoa e tū tonu ana e ora tonu ana i ēnei rā kāore tētahi mea he whānui ake i tēnei tōna kōhiwi ko kopi te ingoa o tētahi atu ara kei te ngahere o ōmahuta he rākau wharemoa a kopi engari i hinga tērā o ngā uri o tāne i te tau i te rohe o hauraki ko tānenui ka ngahoro ana ngā manga o te kauri ka tū ana rānei te kōhiwi ka pahī mai te kāpia ā ka rere iho i ngā rā o mua whakamahia ai te kāpia e o tātou tūpuna hei tahu ahi hei mahi ngārahu mō te tā moko ā whakamahia anō ai hei pia ngaungau i te rautau tekau mā iwa he tino taonga hokohoko te kāpia i ūropi me amerika ka mutu he nui te utu whakamahia ai te kāpia i ērā wā hei mahi mōhinuhinu ā i whakamahia anō hei hanga taonga whakanakonako pērā tonu i tērā atu momo pia e kīa nei he 'amber' i roto i ngā tau mano tini ka pahī mai te kāpia i ngā kauri me te heke atu ki te poho o papatuanuku nō te whakarakenga o ngā ngahere kauri kua muia aua whenua e ngā kaikohi kāpia māori mai pākehā mai ko tā rātou mahi he kari i ngā oneone mai kore e kitea te kāpia e moe mai ana i ēnei waerenga hou arā tētahi pūrākau a ngā tūpuna mā mō te kauri pēnei nā tērā tētahi mimiha i whakapati i te kauri kia haere atu hei hoa haere moana mona engari kare te kauri i whakaae ki te inoi a tana hoa heoi anō ko tana i whakaae atu ai kia riro i te mimiha tōna kiri ā kia riro i a ia te kiri o te mimiha nā konei i ki tonu ai te kiri o te kauri i te kāpia pērā tonu i te ki o te kiri mimiha i te wē ko te ngahere kauri tētahi o ngā momo ngahere matua e toru o aotearoa taketake ake ko ētahi atu ko te wao tawai me tērā e tipu ngātahi ana te rātā me te rimu i te wao kauri ko ngā kauri pakeke ngā mea ka kitea nuitia me uaua ka kitea ngā māhuri kauri e tipu ana i raro tonu i te kāuru o ngā mea pakeke ara kē te pārekereke pai mō ngā kākano ko ngā wāhi e tipuria ana e te mānuka e te mōheuheu ka kīa ngā māhuri kauri he 'ricker' ki te reo pākehā ā nā wai nā wai ka tipu hei rākau āhua nui tonu me te aha ka mate haere te mōheuheu i te mea kua kore i whitingia e te rā e rua ngā momo hua o te kauri he toa tētahi he uha tētahi he iti ngā hua toa ā ko tā ēnei he whakaputa hae ko ngā mea uha me te poro hahauporo te rite ā ko tā rātou he whakaputa kākano he parirau poto tō te kākano pēnei i te parirau o te kākano sycamore ko te painga o tēnei ka takaamiomio haere te kākano i a ia ka tukuna kia rere ā ka tau pea ki tētahi wāhi kāore e tino pātata ana ki te rākau matua mō te roanga atu o ngā tau o ngā he tope kauri te mahi a ngā ringa kani tokomaha tonu mai i tētahi reanga ki tētahi reanga ā nō te ekenga o te rautau kua kore haere ngā wao kauri ara ko ētahi apure noa iho o te ngahere urutapu e toe tonu ana ara hoki ētahi wāhi i tahuna ki te ahi kia takoto mai ai he waerenga mō te hunga ahuwhenua mokori anō te mahi a te forest and bird protection society i ngā he mea whakahaere e rātou ētahi tono i tautokona e ngā tangata tokomaha tonu me te whakatakoto i ēnei tono ki te aroaro o te kāwanatanga ahakoa te kaha whakahe a ngā kamupene tapatapahi papa rākau i te tau ka whakaae te kāwanatanga kia rāhuitia tētahi heketea o te wao kauri i waipoua me kore ake tā rātou pērā e tū tonu nei a tāne mahuta mā hei whakamīharotanga mā ngā reanga o ēnei rā me ērā o ngā rā kei te tū mai nā tēnei waihotanga iho me ētahi atu wāhi iti i te tai tokerau me te rohe o hauraki e kākahuria tonutia ana e te kauri kua mōhio tātou ki te āhua o ngā ngāherehere o te raki i ngā rā o nehe ko alaska ipa te wāhanga whenua nui o te hononga o amerika he whenua makariri rawa kei te raki o amerika ki te raki a alaska koia tonu tētahi o ngā wāhanga whai rawa o te whenua nā ruhia a alaska i hoko ki amerika i te whiringa ā nuku nō te kohi tātea ka whakatūria hei te o ngā wāhanga whenua o amerika nō te kupu reo aleut 'alaskax' te ingoa ko te whakamāoritanga 'ehara i te moutere he whenua kē' e pātata ana a alaska ki te yukon territory me british columbia he whenua o kānata ki te rāwhiti ki te moana o alaska me te moana nui a kiwa ki te tonga ki te moana o bering me te moana o chukchi ki te uru ā ki te moana o beaufort me te moana tokerau ki te raki e maero pea km o ngā whenua o canada i waenganui i alaska me te wāhanga whenua o washington ko arizona he wāhanga whenua nō te tonga mā uru o te hononga o amerika he wāhi rongonui mō te nui o ngā whenua koraha te wera rawa o ngā raumati me te māhaki o ngā takurua kāore i te tino mōhiotia ngā maunga o te raki he maunga e kākahutia ana e te ngahere paina ko ngā wāhanga whenua e pātata ana ko new mexico ko utah ko nevada ko california e pā ana hoki a arizona ki colorado i te wāhi e kīa nei ko ngā 'kokonga e whā' ko ngā whenua e whā ka pā tētahi ki tētahi i reira ko colorado ko new mexico ko arizona ko utah e maero km te roa o te rohe o arizona ki ngā whenua mehiko o sonora me baja california kei arizona te pākohu nui grand canyon he maha ngā ngāhere me ngā pāka a te motu he kāinga o ngā tāngata whenua ko arizona te o ngā wāhanga whenua o amerika ko arkansas ipa rānei he wāhanga whenua o te tonga mā uru o te hononga o amerika ko te tāone matua ko little rock koia tonu te tāone nui kei te taha rāwhiti o arkansas te awa mississippi e rere ana ko ngā wāhanga whenua e pātata ana ko louisiana ki te tonga ko missouri ki te raki ko tennessee me mississippi ki te rāwhiti ko texas me oklahoma ki te uru ko ngā pae maunga ko ngā ozarks ko ngā ouachita kei ngā tahataha o te awa mississippi te pūwaha arā te delta o arkansas he whenua papai ēnei mō te whakatipu kai mō ngā mahi ahuwhenua he oneone pai rawa ko colorado he wāhanga whenua o te hongonga o amerika ki te uru ka whakaarohia e te tari kautenui o amerika ka tupu haere te taupori o colorado e te taupori o te wāhanga whenua nei i te ko denver te tāone matua te tāone nui hoki ko ngā wāhanga whenua e pātata ana ko wyoming ki te raki ko kansas me nebraska ki te rāwhiti ko oklahoma me new mexico ki te tonga ā ko utah ki te uru e pā ana a colorado ki arizona hoki i te wāhi e kīa nei ko ngā 'kokonga e whā' ko ngā whenua e whā ka pā tētahi ki tētahi i reira ko colorado ko new mexico ko arizona ko utah ko connecticut he wāhanga whenua o te rāwhiti mā raki o te hononga o amerika i te takiwā o new england ki te tonga mā uru o connecticut he wāhi o te tāone nui o new york e pātata ana a connecticut ki long island sound ki te tonga ki new york state ki te uru ki massachusetts ki te raki ā ki rhode island ki te rāwhiti ko hartford te tāone matua he tāone nunui anō ēnei ko new haven ko new london ko new britain ko norwich ko milford ko norwalk ko stamford ko waterbury ko danbury ko bridgeport ka puta te awa connecticut i long island sound ki te moana ranatiki ko georgia he wāhanga whenua o te tonga o te hononga o amerika ko georgia tonu tētahi o ngā porowini e i whakahē rā ki te whakahaere a te kīngitanga kotahi i te pāhoro o amerika ko georgia te tuawhā o ngā wāhanga whenua ki te whakatūturu i te ture kāwanatanga o amerika nō te kohi tātea ka whakaarohia he te taupori o georgia i te ko ngā wāhi e pātata ana ki a georgia ko floridaki te tonga ko te moana ranatiki me south carolina ki te rāwhiti ko alabama ki te uru ko tennessee me north carolina ki te raki ki ngā takiwa raki o te wāhanga whenua nei ko ngā blue ridge mountains he pae maunga o ngā maunga appalachian ko brasstown bald m ft ko te wāhi pāpaku te tahatai o te moana ranatiki ko atlanta te tāone matua tāone nui hoki ko te pītiti tētahi o ngā tohu o georgia ko delaware ipa he wāhanga whenua o te rāwhiti o te hononga o amerika ko dover te tāone matua ko wilmington te tāone nui ko ngā wāhi e pātata ana ko pennsylvania ki te raki ko te awa delaware ko new jersey me te moana ranatiki ki te rāwhiti ko maryland ki te uru ki te tonga hoki he wāhanga itiiti anō o delaware kei te taha rāwhiti o te ngutuawa o te awa delaware aua wāhi itiiti nei e pātata ana ki new jersey ko delaware te tuarua o ngā wāhanga whenua itiiti o amerika ko rhode island te wāhanga whenua iti rawa ko delaware tētahi o ngā koroni tekau mā toru tawhito o amerika me te tuatahi o ngā wāhanga whenua ki te whakatūturu i te ture kāwanatanga o amerika nō te hakihea koia rā te ingoa kārangaranga te wāhanga whenua tuatahi ko delaware ko maryland ko virginia ngā wāhanga whenua e toru o te koutu o delmarva ko idaho ipa he wāhanga whenua o te raki mā uru o te hononga o amerika ko boise te tāone matua te tāone nui hoki ko ngā wāhi whenua e pātata ana ko british columbia he porowini o kānata ki te raki ko washington me oregon ki te uru ko nevada ko utah ko wyoming me montana ki te rāwhiti e toru ngā awa nunui o idaho ko te snake ko te clearwater me te salmon he awa nunui anō ko te boise me te payette ko borah peak ki te raki o te tōane o mackay te maunga teitei o idaho he m te teitei ko te wāhi pāpaki o idaho kei te tāone o lewiston i te wāhi e hono ai te awa clearwater ki te snake ka rere tahi anō aua awa ki te wāhanga whenua o washington ko ngā moa he manu nunui rite ki te emu kei aotearoa anake engari kua ngaro noa atu i te whenua ko te tino tohu o te moa kāore kau ō rātou parirau ahakoa he parirau itiiti ō ngā manu āhua whanaunga ana pērā ki te kiwi tekau pea ngā momo moa e mōhiotia ana e ngā tohunga o te mātauranga koiora he rahi ētahi he āhua itiiti ētahi ko ngā moa nunui ake ko te dinornis robustus rāua ko te dinornis novaezelandiae e mita pea te teitei e kirokaramu te taumaha ko ēnei momo moa ngā ariki kaihuaota o te ngahere ko te kākā o nōpoke nestor productus he manu ngahere nō te moutere o te moutere o nōpoke he kākā nui he nui te ngutu he whanaunga tata ki te kākā ki te kea hoki o aotearoa kua ngaro atu i te mata o te whenua ko te take nō te wā i tae mai ai ngā pākehā mauherehere ki nōpoke kāhore kau he kai mā rātou ā ka tahuri rātou ki te kai i ngā manu o te moutere rā ko te ingoa pūtaiao ko nestor productus ko te ingoa reo pākehā ko te norfolk island kākā he manu hoki o ngā ngahere o te motu itiiti nei o piripi ngaro noa i te tau ko te kea nestor notabilis tētahi o ngā momo kākā o aotearoa he manu o ngā maunga me ngā ngahere o te wai pounamu he manu ātaahua he rite te āhua o ngā huruhuru ki tō te pounamu he nanakia hoki te manu nei ā ki ētahi he manu kai i ngā hipi o te maunga i ēnei rā ko tōna noa iho ngā kea e ora tonu ana i ēnei moutere e ai ki ētahi ko tōna noa iho kē ko te ingoa pūtaiao he nestor notabilis ko te ingoa reo pākehā he kea ki ētahi he mountain parrot ko kēhua i te papa reo hapanihi kōkaku kidōtai reo pākehā ko te ghost in the shell ko te mobile armored riot police rānei he pukapuka waituhi cyberpunk hapanihi nā masamune shirow ka whakarewaina te hua i te tau i ngā tau kua urutaungia tēnei kōrero waituhi ki roto i ētahi atu āhuatanga anime arā e toru ngā kiriata kēhua i te papa kēhua i te papa ko te innocence kēhua i te papa stand alone complex solid state society ka rua ngā raupapa anime kēhua i te papa stand alone complex me kēhua i te papa stand alone complex nd gig kotahi te kēmu playstation me t ko tāmati parāone tā thomas robert gore browne te kāwana o aotearoa mai i te mahuru tae noa ki te whiringa ā nuku he hōia a tāmati parāone pērā anō ki ngā kāwana i mua i a ia nō te tau ka tohungia a browne hei whakakapi i te tūranga o hōri kerei hei kāwana o aotearoa ko te take he whakatinana i te kaupapa taketake o aotearoa o te tau he tino mahi māna tērā heoi anō ka rerekē haere tēnei nō te putanga o te riri i waenganui i ngā iwi māori o tēnā o tēnā rohe kei te tere haere te nui o ngā kaiwhakanoho ā ka kaha haere tō rātou hiahia ki te hoko whenua he āwangawanga kē tō te iwi māori kei mate rātou i te tini mano e tae mai ana ki aotearoa noho ai kei riro anō te mōmona o ngā whenua nō te tekau tau atu i ka tū ko te kīngitanga hei māngai mō ō te iwi māori āwangawanga nā parāone i kimi he huanui kia whakaritea ai ngā tukitukinga nei ko ngā kaupapa hoko whenua ana ka haere tonu heoi anō ka ngana tonu ia kia mauria he whenua e ngā ringaringa o te māori ko tāna anō hoki kia wātea rātou ki te whakamahi i ngā kura i ngā hōhipera hoki ahakoa tana kaha hiahia kia waiho ngā kaupapa māori māna anō e whakahaere koia rā ko te whare pāremata e kī ana i te kaiwhakanoho ko tāna anō i tūmanako ai ki te horo te taunga mai o ngā pākehā ki tēnei whenua kāhore e kore ka pakū te whawhai ka rere te kōrero mō tōna tūranga hei kāwana nā tana kino i te tau ki te hoko i ngā whenua i taranaki i waitara hāunga anō te ātete te rangatira nui o taua takiwā a wiremu kīngi te rangitāke ka puta rā anō te whawhai ka kuhu atu tēnā mai i waikato ētahi o ngā toa o te kīngitanga ka mau te rongo ki taranaki i te ngā rā whakatuwhera o te tau ahakoa he whakaaro nā parāone kia urutomo ia i te riu o te awa o waikato heoi anō ka eke i konei tana ono tau hei kāwana ka whakatinanatia e hōri kerei e te kāwana tōmuri tē urutomo nei ko pitiroi robert fitzroy te kāwana tuarua o aotearoa nō te tau i whānau mai a ki ingarangi ka kuraina ia ki te kāreti roera tauāmoana ko tōna kaipuke tuatahi ko te beagle nō te nā pitiroi i whakamahere ngā takutai moana o tierra del fuego o patagonia o ngā ara o magellan hoki he hoa tōna i tēnei haerenga āna ko charles darwin ko te tohunga pūtaiao ā ka puta mai āna whakaaro rongonui mō ngā tūhuratanga me ngā mea i kite ai ia nō taua haerenga kaipuke ka tohungia a pitiroi i te tau hei kāwana mō aotearoa i muri i te mate wawe o kāwana hopihona i hemo ai i te kua pau ke i taua wā ngā moni o te koroni ka puta mai ki te wairau te riri a te māori ki te pākehā ka haria e te hau he rongo mō te pakanga ki te tai tokerau hoki heoi anō kāhore i tukuna he hōia he pūtea rānei hei tautoko i te tū o te kāwana hou ka tukuna kētia ki a ia ngā tohutohu māna e whakawhitiwhiti kōrero kē mā tēnei pea e ea ngā raruraru kāhore kau a ngāti toa i pākia mō te whawhai ki te wairau e pitiroi nā te mea e kore a pitiroi i tino mōhio mehemea i tika te riro mai i ō te kamupene o niu tīreni whenua nā te mea hoki i te mōhio anō a pitiroi e kore te riri ki a ngāti toa e tareka e ia kātahi anō a pitiroi ka tahuri ki te tino rangahau i ērā hokonga atu o te kamupene o niu tīreni kia oti rā anō ēnei mahi kātahi anō aua hokonga ka whakamanahia ka puta rā te riri a ngā tāngata whaimana o te kamupene o niu tīreni me tā rātou kōrero kia panaia ko pitiroi kia whakahokia ia ki ingarangi ko tētahi atu o ngā āhuatanga o te wā kāwana i a pitiroi ko tētahi ture o te tau e kīa nei ko te native exemption ordinance he pire e aro ana ki ngā tikanga whakahaere i ngā ture e pā ana ki ngā māori arā ki te hara te māori me utu paremata ia kāhore ia e whiua ki te whareherehere ko te wā e mana ana taua pire te poto rawa ahakoa tērā hei wāhi anō tēnei mō ngā rangatira e whakatau raruraru mā te karauna anake te mana hoko whenua māori i te wā i a pitiroi te kāwana he tikanga tēnā i whakamanahia e te tiriti o waitangi tonu heoi anō nā te mea he iti rawa te pūtea kāhore te karauna i āhei ki te hoko whenua mai i te māori kāhore anō e taea te hoko atu ki ngā kaiwhakanoho me te aha ka puta te riri a ngā māori ki ngā kaiwhakanoho a ngā kaiwhakanoho ki ngā māori ka kino haere ngā raruraru ka puta te whakautu a pitiroi mō taua āhuatanga ka whakaaetia tā te māori hoko tika i ngā whenua ki ngā kaiwhakanoho kāhore i whakaae te tari mō ngā koroni ki taua whakaaro a pitiroi ā nō te marama o haratua o te tau ka puta ko te whawhai i te tai tokerau ka tonoa kia hoki ia ki ingarangi a pitiroi ko tā george gipps kāwana o new south wales te kāwana tuatahi o aotearoa nō te tau i whakarerekēngia te kupu whakamana i a ia ā i taua wā i tōhua ia hei kāpene tianara hei kāwana matua hoki mō taua rohe mō new south wales ka taka i ēnei taupā hou ngā whenua katoa o aotearoa ki raro i tō ingarangi mana ko te whakaaro he te mahi nei he mahi rangitahi he whakaruru mō te whakahaere o ēnei o ngā whenua kia taea rawatia ai te whakatūturu i ngā whakaritenga nō te o whiringa ā rangi ko te whakapūmautanga tūturutanga i aua whakaritenga taro kau ake kua tau te mana o ingarangi ki runga o ngā moutere o aotearoa e rua wiki noa iho i muri nā te kāwanatanga o te emepaea i whakapuaki te reta whakamana he reta whakarite i tēnei whenua hei koroni motuhake i raro i a te hopihona arā i tōna kāwana ake ka riro mai i te mana o ingarangi ki aotearoa nā gipps anō i whakawhānui te horanga o tōna mana ki aua whenua i te wā tonu i a te hopihona e wehe mai ana i poihākena ka puta te whakapuaki hoki a gipps i te o ngā rā o kohi tātea mō te tino rāhui o ngā hoko whenua o ngā māori me te aha e kore te karauna e whakamana ngā hoko i mua i taua rā nō te marama o māehe ka pāngia e te mate a te hopihona ā hei tautoko i te mana o hopihona ka whakatūria a meiha thomas bunbury me tana ope hōia ko te take ki te mate rawa a te hopihona ki te tino hē rānei koia rā ka riro mā bunbury te mana kāwana hei rūtene kāwanatanga kairīwhi ko ngā tohutohu a gipps i a hopihona i roto i ngā whakahaerenga o tana tūranga he whakawhirinaki mā te hopihona i te wā i tae mai ai te kamupene o niu tīreni me ana kaiwhakanoho whenua ahakoa tō rātou kore e whakaae kia tau ki runga i a rātou te mana kāwanatanga ko te hopihona william hobson mahuru mahuru te rūtene kāwana tuatahi o aotearoa ā koia tētahi o ngā kaituhi o te tiriti o waitangi he roa te wā i a te hopihona i te roera nawi ko tana haerenga ki te whawhai ki a naporiono ā ki ngā i ngā moutere o te moana karipiana e rua rawa ngā wā i a ia e mauheretia ai e ngā tāhae kaipuke i muri ko te whakatūranga i a ia hei rūtene kāwana o aotearoa nō te tau nā kāwana bourke a hopihona i tono kē ia mō aotearoa kua pai a lord glenelg ki tāna pūrongo ā ko te pūmautanga o taua whakaaro ōna kia tonoa tētahi tangata o te kāwanatanga ki aotearoa mātakitaki ai nō te marama o hakihea ka tae mai te inoi a glenelg mō taua tūranga ki a te hopihona kia tū ko ia tonu ka noho a hopihona mō te rua marama āta whiriwhiri whakaaro ai ka puta rawa tana whakaaetanga i te marama o hui tanguru ko te take i pērā ai ia ko tōna hiahia tonu kia piki haere ia i ngā taumata teitei o te nawi nō te tau ka tae mai ko te tono a lord normanby me ana tino tohutohu ā ka tukua tuatahitia atu ki a kāwana gipps i poihākena kia rongo ai a gipps i te roanga atu o ngā tohutohu mō hopihona nō te mea ko ia tonu tana rūtene nō te o kohi tātea ko te taenga atu a te hopihona ki pēwhairangi ā nō te o kohi tātea ko tana taunga ki uta ka pānuitia ngā tikanga o tōna whakatūranga ā ko te whakaritenga mō tētahi hui nui o te iwi i te o hui tanguru ki te whare o te pūhipi ko te kaupapa he kōrero mō te tiriti o waitangi i te o ngā rā o hui tanguru arā i te rā tonu i muri mai ka tae mai tēnā tēnā tēnā rangatira ki te haina ā ko te mihi a hopihona ki ngā kupu rongonui nei 'he iwi tahi tātou' ka mutu te tau ka whakamutua te noho o aotearoa hei whenua i runga i te mana o new south wales ka whakatūria ko hopihona te kāwana o te koroni motuhake hou ā ka karangatia te tāone matua ko tāmaki makau rau ahakoa he āhua pōhara te tū o ngā kaiwhakahaere ā he nui ngā raruraru e pā ana ki ngā kaiwhakanoho i tō rātou kaha hiahia ki te whenua ki te tango hoki mō rātou ake i te mana whakahaere nō te ka mate wawe a hopihona i te roro ikura e noa iho ōna tau ko te māhoe he rākau whakauru waimeha o aotearoa ko ngā rau he matahua he rahirahi ko ngā pua o te māhoe he maha he kaho he itiiti he porouri te āhua o ngā hua e rua ngā rākau hika i te ahi a te māori ko te māhoe tētahi ko te kaikōmako tētahi ko te ingoa pūtaiao he melicytus ramiflorus ko ingoa reo pākehā he whiteywood engari he ingoa āhua tawhito tērā ko māhoe te ingoa e rangona whānuitia kētia ana i ēnei rā e whā ngā momo o raro o m ramiflorus i whakatūria e ngā tohunga huaota o mua ko m ramiflorus ramiflorus o aotearoa ko m ramiflorus oblongifolius nō te moutere o nōpoke ko m ramiflorus fastigiata nō whītī ko m ramiflorus samoensis nō hāmoa nō tonga hoki ka whakatūria e ngā tohunga huaota o nāianei ēnei momo hei tino momo motuhake kē ko te raupō taranga he whara o aotearoa he rite te āhua ki tō te te harakeke engari he rite ngā rau ki ō te raupō kē he ātaahua tonu ngā pua he whero ko ētahi moutere iti noa iho o te tai tokerau tōna kāinga tūturu engari i ēnei rā e whāia ana hei whakatō ki hea wāhi ki hea wāhi ko te ingoa pūtaiao he xeronema callistemon ko te ingoa reo pākehā he poor knights lily heoi anō he momo anō ko te xeronema callistemon f bracteosa he momo raupō taranga anō kei new caledonia e tupu ana ko te xeronema moorei tērā whara ātaahua ko poronai he kīngitanga iti i tū i te tonga huruhuru o āhia i te uru mā raki o te motu nui o borneo koia tētahi o ngā motu nui rawa o te ao kei te tuakoi raki i runga iti ake o te weheruatanga o te ao nā reira he tino wera he tino mākū hoki te huarere kāore he wā o te tau e rua ngā wāhanga ko bandar seri begawan te tino tāone he tata ki te whā rau mano tāngata te tokomaha e ono tekau mā rima ōrau ko te hunga marei tekau mā rima ōrau he hainamana tekau ōrau he tāngata toiwhenua tekau ōrau he tāngata noho rāwahi nō ngā whenua maha ko te hinukowhatu me te kāhikowhatu ngā tino mauranga atu nō tēnei whenua he tino hira aua rawawhenua ka whirinaki mai te ōhanga i te rua nei mō te o ngā whakautunga moni katoa ko hapana ko korea ko singapore ngā tino mākete kaihoko mai mō ngā mau waiwaro nei nā te iti o te mahi wheketere o ngā mahi ahuwhenua he iti te whakaparu ki te taiao i konei nā he iti hoki te whakamārakeraketanga ngahere nā reira kei te tū tonu te ngahere neke atu ra i te waru tekau ōrau o te rahi whenua kua kapea tonutia e te ngahere i konei e tū tonu ana te nuinga o ngā toenga waoku me ngā tūmomo kīrehe o roto neke pea makimaki honuwhenua moko manu he aha he aha i āhia ko te kīngi o te whenua nei ko hassanal bolkiah tōna ingoa kāore he pāremata kāore he kāwanatanga ā pōti he kaiwhakahauhautanga mārire te tūmomo kāwanatanga kia whakamārire i te tokomaha kāore he tāke rauemi tāke hokohoko rānei i āwhina ā monitia hokitia te utu hinumata maukai tūturu arā te raihi hinu tao kai paura miraka parāoa he aha he aha me te hiko he pūtea moni i tuaritia ki ngā tangata whenua kia hoko whare ai hoko motukā ai kore huamoni ā he pūtea moni i tukua anō hoki ki ngā tangata whenua kia tīmata i te pakihi he mea huhua ēnei engari he āhua kino e pēhia ana ngā rōpū tōrangapū me ngā uniana kaimahi kāore he kōrerorero tūmatanui e pā atu ana ki ngā marau kūraruraru i āta tirotirohia nga nūpepa moheni ī mēra me te mēra e kāwanatia ngā hāereerenga ki rāwaho o te whenua ko mohametatanga te tino whakapono o konei ā i tautokotia tēnei e tētahi minitatanga ko te minitatanga o ngā take whakapono e pēhia ana ngā whakapono atu ko te hāhi tika o ihu reo pākehā true jesus church he hāhi tū wehe i whakatūria i peihinga haina i te ināianei kua tae ki te miriona ngā mema i ngā whenua whā tekau i puta mai te hāhi hei rerenga hainamana o ngā hāhi e kīa nei he hāhi petekoha ka puta mai aua tūmomo hāhi i ngā tau whakatuwhera o tērā rautau ka whakahē te hāhi ki te tikanga o te tokotoru tapu ka piri kē ki te whakaakoranga o te ingoa o ihu nō te ka poua te hāhi i aotearoa e ngā tāngata manene i tau mai i taiwana he whenua i āhia ki te rāwhiti kāhore e whakanuia e ngā mema o te hāhi ngā rā o te kirihimete o te aranga rānei i tō rātou whakaaro he rā mohoao ērā nga whakapono o te hāhi ko te raukawa he rākau whakaruruhau o aotearoa he kakara ngā rau o tēnei rākau kua mata te raukawa kua nihoniho kua tawheratoru ngā rau me he rākau pakari he toitū he tawherarua kē ngā rau i te wā i haere ai a māhina a rangi wahine a tūrongo ki waikato ka tae mai ki kō tata mai o tīrau ka whakamamae a māhina a rangi he puia i taua wāhi ā ka noho ia i reira whānau ai ka whānau tana tamaiti he tāne ka tapā e ia te ingoa ko raukawa hei whakamaharatanga ki te hinu raukawa i whakawahia rā e ia ki a ia i a rāua ko tūrongo e whakawhaiaipo ana ko te waiariki i kaukau ai ia i te wāhi i whānau ai ia ka tapā te ingoa ko te wai takahanga a māhina a rangi ā koirā anō te ingoa inaianei ko te ingoa pūtaiao he raukaua edgerleyi e ai ki ngā kōrero tuku iho ko rongomai tētehi o ngā atua kaitiaki i ahu mai i hawaiki he atua o ngā riri ko tōna ariā ko te unahiroa e rere haere ana e ai ki a ngāti tūwharetoa ko rongomai te tama mātāmua o tūmatauenga ā ko ia tētehi e heria mai e ngātoro i rangi mai i rangiātea ki aotearoa nei ko rongomai te kaitiaki o ngāti tūwharetoa me tō rātou ariki ki tā te kōrero o matorohanga ko rongomai tētehi o rātou e tiaki ana i te tatau o rangiātea ki ngā toi o ngā rangi e ai ki ētehi kua moea e rongomai ko hinetowai ā ka puta ko kahukura atua o te āniwaniwa ko puhaorangi he atua nō te rangi tūhāhā ko tētehi o rātou e tiaki ana i te pūmotomoto o tikitiki o rangi arā te tatau o te whare atua i kitea e ia a kuraimonoa te hoa wahine a toi he wahine tino ātaahua a kuraimonoa ā ka pupu ake te aroha o puhaorangi mōna kātahi ia ka heke iho ki tōna taha moe ai engari i te atapō ka rere atu te atua nei i ia pō i ia pō ka pēnei tana tikanga ā ka hapū te wahine a kuraimonoa ka mataku te wahine nei ā ka whaki atu ia ki a toi ka purua e rāua nga puta o te whare ka hoki mai a puhaorangi ā ka kitea ka pēnei ka karanga ia ki te wahine ra kia whānau mai he tamatoa me tapaina tōna ingoa ko ohomairangi ka whānau penei mai he tamatoa ā ko ia te tupuna matua o ngā ohomairangi ko tētehi o ngā iwi e whai pānga ana kia ngāti raukawa ko ngāti raukawa he iwi nui kei waikato ētehi e noho ana kei manawatū horowhenua ētehi i heke tautika mai a ngāti wehiwehi i a whatihua rāua ko ruaputāhanga nā ka noho te tūpuna o wehiwehi a whatihua hei tuakana ki te pāpā o raukawa a tūrongo heoi i roto i ngā tau ka whakamoea ngā kāwai o ngāti wehiwehi ki ngā pāpāringa o ngāti raukawa ā katahi ngā iwi nei ka heke ngātahi mai i te takiwā o ngā rautau ā ko ētehi wahanga i noho atu ki ngā tahatika o te awa o waikawa me āna pekanga ko ētehi atu i nohoia i ngā tahatika o te awa o manawatū mai i himatangi ki te papaioea pīnaki nei ki ō rātou tuakana a ngāti kauwhata na wai rā na wai rā ka tangi apakura nei a rangitāne mo ō rātou whenua i korā i tukua te mana kia rātou i kona i huri te aroaro a te nuinga o ngāti wehiwehi ki ō rātou whenua i ngā tahatika o te awa o waikawa me ōna pekanga a manakau a manga huia a takapū rātou ko tikorangi a i roto i ngā tau ka whakaraukawa ai te noho o te iwi nei heoi e mau tonu ana a ngāti wehiwehi ki tāna mana motuhake otirā he hapū ake āna koia ko ngāti te rangitāwhia ko ngāti tamatātai ko ngāti pīhaka ko ngāti pareahotea me ngāti te ihiihi ko tētahi o ngā hapū o ngāti māhanga ā ko ngāti māhanga tonu tētahi o ngā hapū o waikato ko hourua he uri whakaheke no mahuta no maahanga ko ngoona tungane ko wharetipeti ko tapa ue ngaa tino rangatira o ngaati maahuta ngaa tupuna o pootatau te wherowhero ka moea te tamati pootiki o haua araa ko pukauae i runga i te matenga o pukauae i hoki aa hourua ki waenganui i toona ake iwi ka whaia te ara whakapapa o toona tupuna a atutahi araa te tamaiti o maahanga kei ohiopopoko toona kainga noho kei reira tonu ngoona uri kei ngaati hourua e nohonoho ana kei waenganui o ngati haua kei maungatautari kei te whare waananga ko ngati mahanga te rua o tuheitia kei oomaero ko ngati hourua ko te awaitaia ko maahanga hourua he uri whakaheke aa te awaitaia ia hourua ko tētahi o ngā iwi o hauraki o waikato hoki ā ko ngā uri o paoa ko tainui te waka ko ngāti paoa ngā uri o te tupuna o paoa ko tētahi āhuatanga nui mōna mō paoa e pā ana ki ana moenga wāhine nō tētahi o ngā wāhine o paoa nō tauhākari ka herea a ngāti paoa ki ngā tātai rangatira o waikato nō hauraki kē tētahi o ana wāhine ko tukutuku tērā no konei ka herea ai a ngāti paoa ki ngā tātai rangatira o hauraki ko ērā ngā taha e rua o ngāti paoa he iwi nō waikato he iwi anō nō hauraki ko tētehi o ngā marutuahu iwi o hauraki ā ko ngā uri o hotunui raua ko mihirawhiti nga matua a marutuahu ko marutuahu i moe ia a paremoehau kua puta ko tamatepo ngati rongo u i muri ko tamatera ngati tamatera i muri ko whanaunga ngati whanaunga te hoa wahine tokorua a marutuahu ko hineuranga kua puta ko te ngakohua ngati maru i muri ake ko taurukapakapa ko tirara nga uri o taurukapakapa i roto i nga rarangi whakapapa o ona tuakana katoa ko tumorewhitia te hoa wahine tokotahi a tamatera kua puta ko putahi ko ruawehia te hoa wahine tokorua a tamatera kua puta ko paretera i muri ko taharua i muri ko taiuru i muri ko manuiti i muri ko taireinga i muri ko honekai i muri ko kunawhea ko hineuranga te hoa wahine tokotoru a tamatera kua puta ko te aokurinahe i muri ko te hihi nga uri o ngati tamatera no enei tamariki katoa ko tētahi o ngā iwi o hauraki ko ngā tūpuna o ngāti tai i tae mai ki a hauraki i runga i a tainui waka i te whitinga mai o taua waka ki a tāmaki makau rau me tikapa moana hoki ko ngāti tai te tuatahi o ngā iwi o tainui waka i noho ki hauraki ko te keteanatāua tētahi o ngā rangatira o tainui waka i terā wā ā ko taihauā te tama a te keteanatāua nō taihauā i puta mai te iwi nei a ngāti tai ko taikehu tētahi atu o ngā tūpuna i muri ake i heke mai he rōpu nui o ngāi tai ki hauraki i haere mai rātou nō tōrere ki a tāmaki makau rau tō rātou haere mai he whakawhanaungatanga ki a ngāti tai i te wā a muri ake anō ka tae mai a pāoa tupuna o ngāti paoa ki a hauraki nō reira ka moea ngā uri o pāoa ki ngā uri o ngāti tai he nui rawa ngā herenga whakapapa i waenganui i ngā iwi e rua nei engari he kōrero i tuku iho nā te pākehā te whakaaro ko ngāti tai he hapū o ngāti paoa nā te mea i te wā o te haerenga mai o ngā pākehā ki tāmaki ko ngāti pāoa te iwi nui atu ki a ngāti tai o taua rohe hei tā ngāti tai hei whanaunga kē rātou ki a rātou ko tokorua wahanga iwi tera a te patukirikiri tetehi atu kei taitokerau e noho ana tetehi ano kei tamaki makaurau me hauraki e noho ana hoki inaianei nga iwi enei rereke korua i tenei ra ko tenei te korero pakupaku o te patukirikiri o hauraki me tamaki makaurau mai ra ano i taenga no taitokerau ki tamaki makaurau a tawake ii koia he uri o tawake te tupuna aporei o ngai tawake i moe ia a tawake ii ki te auwhangarahi o wai o hua uri o pou hoki ka puta atu ra he kotiro ko tairuhi i muri ake ia he tane ko kapetaua ka tu a kapetaua hei rangatira aporei mo te patukirikiri i moe ia a tairuhi ki tarakumukumu o wai o hua e noho raua kei kohimarama te pa o tarakumukumu i te taitama a kapetaua i noho ia ki a raua kei kohimarama engari i tetehi ra i whakamanioro a tarakumukumu ki a kapetaua kua hoki ki ona matua kei oue pa a kapetaua i muri ake tera ki te tatari ma tona wa me te aha ko kapetaua i kohi ia he taua me i patu ia a tarakumukumu me mau ona manawhenua o tona taokete ko enei whenua a kohimarama ko orakei ko rahopara ko motu waiheke me etehi atu wahi whenua penei a kiritai ki noho ana a kapetaua o enei whenua i rongo ia te korero o te mara rongonui ko te rakato kei moehau na reira i whakawhiti atu ia a tikapa moana me e mau tenei mara o ngati huarere kua rata te wahi me noho i reira mai taua wa nga uri o kapetaua e noho ana kei hauraki me tamaki makaurua hoki kua apanoa te wehenga o ana iwi mai kapanga ko ngā kāhui o enata maruesas he kāhui moutere i te moana nui a kiwa ko te henua k enana te ingoa ki tā te reo o ngā moutere ki te raki ko te fenua enata kē ki tā te reo o ngā moutere ki te tonga ko te whakamārama o aua ingoa ko te whenua tangata ka noho te kāhui o enata kei nga pae s w e ki te km te tawhiti i te weheruatanga o te ao e km i tahiti nui e rua ngā wehenga o ngā moutere nei tuatahi ko ngā moutere o te tokerau tuarua ko ngā moutere o te tonga e km te rahi o te kāhui moutere nei haunga atu i motu one he maunga puia ngā moutere katoa nei ko ngā moutere o te tokerau e kīia nei ko eao hatutu hatutaa motu one me nuku hiva motu iti hatu iti ua pou motu oa and ua huka ko ngā moutere o te tonga ko fatu uku tahuata moho tani motane terihi fatu hiva motu nao thomasset rock me hiva oa he poronīhia anō ngā tangata o ngā moutere nei i ū mai rātou i te tau ad pea ko te whakaaro i ahu mai rātou i ngā moutere o hāmoa ko houhora he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko kaitāia e kiromita ki te tonga ko te kao e kiromita ki te raki mā uru ko waiharara e kiromita ki te tonga mā rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o houhora mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko pukenui he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o pukenui he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko wainui he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko waitoki e kiromita ki te tonga mā uru ko orewa e kiromita ki te rāwhiti ko te kura o wainui he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kāeo he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o te wāhi nei ā he rite tonu te tokomaha tāngata ki tō te tau ko ngā wāhi e pātata ana ko kerikeri e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura tuatahi o kāeo he kura mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko te kāreti o whangaroa he kura tuarua mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko mangamuka he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o mangamuka he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko broadwood he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko herekino e kiromita ki te hauāuru ko mangamuka bridge e kiromita ki te rāwhiti ko te kura takiwa o manganuiowae he kura hiato mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko herekino he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko kaitāia e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko broadwood e kiromita ki te rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o herekino mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te kura o herekino he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko whangaruru he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o whangaruru he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko horeke he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o horeke he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kohukohu he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o kohukohu he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko karetu he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o karetu he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko whananaki he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko hikurangi e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o whananaki he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko pipiwai he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko whangārei terenga paraoa e kiromita ki te tonga mā uru ko titoki e kiromita ki te tonga ko te kura o pipiwai he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ngunguru he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko whangārei terenga paraoa e kiromita ki te tonga mā uru e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o ngunguru mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o ngunguru he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko purua he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o purua he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko matarau he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o matarau he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko pakotai he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko kaikohe e kiromita ki te raki ko maungatapere e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o pakotai he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko poroti he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko titoki e kiromita ki te hauāuru ko maungatapere e kiromita ki te rāwhiti ko te kura o poroti he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko maungatapere he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko whangārei terenga paraoa e kiromita ki te rāwhiti ko tangiteroria e kiromita ki te tonga mā uru e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o maungatapere mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o maungatapere he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko parua bay he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko whangārei terenga paraoa e kiromita ki te hauāuru ko whangarei heads e kiromita ki te tonga mā rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o parua bay mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o parua bay he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko otaika he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o otaika mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o otaika he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko portland he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko whangārei terenga paraoa e kiromita ki te raki ko te kura o portland he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko whangarei heads he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko whangārei terenga paraoa e kiromita ki te raki mā uru ko ocean beach e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o whangarei heads he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko marsden bay he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko ruakaka e kiromita ki te tonga ko te kura o one tree point he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko maungakaramea he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o maungakaramea he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko tauraroa he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko maungakaramea e kiromita ki te raki mā uru ko waiotira e kiromita ki te tonga mā uru ko te kura o tauraroa he kura hiato mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waiotira he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko tauraroa e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko te kura o waiotira he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko tomarata he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o tomarata he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko pakiri he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko leigh e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o pakiri he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko matakana he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko warkworth e kiromita ki te tonga mā uru ko snells beach e kiromita ki te tonga ko omaha e kiromita ki te rāwhiti ko leigh e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko te kura o matakana he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko tapora he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko te kura o tapora he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko tauhoa he nohanga o te tai tokerau e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko te tai tokerau tētahi o ngā takiwā o aotearoa koia tonu te rohe o ngā puhi me ērā atu iwi rongonui o reira ko ngā wāhi e pātata ana ko wellsford e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko glorit e kiromita ki te tonga ko te kura o tauhoa he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kaipara flats he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o kaipara flats he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ahuroa he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o ahuroa he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waioneke he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko parakai e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko south head e kiromita ki te raki mā uru ko te kura o waioneke he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko red beach he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o red beach mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o red beach he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kingsway school he kura hiato mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kaukapakapa he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko helensville e kiromita ki te tonga mā uru ko araparera e kiromita ki te raki e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o kaukapakapa mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o kaukapakapa he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko stanmore bay he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o stanmore bay mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kāreti o whangaparaoa he kura tuarua mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko te kura o stanmore bay he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko silverdale weiti he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o silverdale mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o silverdale he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko te kura tuatahi o stella maris he kura mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waitoki he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko wainui e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko kaukapakapa e kiromita ki te raki mā uru ko dairy flat e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o waitoki he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko parakai he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko helensville e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko waioneke e kiromita ki te raki mā uru e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o parakai mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o parakai he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko dairy flat he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o dairy flat mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o dairy flat he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko coatesville he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o coatsville he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko albany village he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o albany mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o albany he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko pinehurst school he kura hiato mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko n a te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko pinehill he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o pinehill mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o pinehill he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko te kura o oteha valley he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko te kura o city impact church he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko n a te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko woodhill he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko waimauku e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko helensville e kiromita ki te raki ko te kura o woodhill he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko sunnynook he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o sunnynook mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura takawaenga o wairau he kura mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko te kura tuatahi o takapuna he kura mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko paremoremo he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko albany e kiromita ki te raki mā uru ko coatesville e kiromita ki te raki ko riverhead e kiromita ki te hauāuru e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o paremoremo mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o paremoremo he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko riverhead he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o riverhead he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko castor bay he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o castor bay mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o campbells bay he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waimauku he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko huapai e kiromita ki te rāwhiti ko helensville e kiromita ki te raki mā uru ko te kura o waimauku he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko huapai he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o huapai he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko stanley bay he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o stanley bay mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o stanley bay he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko taupaki he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o taupaki mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o taupaki he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko south titirangi he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o south titirangi mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o titirangi he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko laingholm he nohanga o te takiwā o tāmaki makau rau i roto anō i te rohe whenua o ākarana ki te raki ak e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei ko tāmaki makau rau tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o laingholm mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o laingholm he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko taringamotu he nohanga o te rohe whenua o waikato e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko te rohe whenua o waikato he rohe whenua nui ko ngā takiwā o roto ko waikato ko hauraki he takiwā ēnei o aotearoa kei te ika a māui aua takiwā i puta mai tetahi tupapaku mate i te o hānuere i runga i te rarangi taringamotu timber company e mohiotia ana ko taringamotu express ko te tereina i hangaia he taraka tuwhera me tetahi motokā motopaika kapi i te ata mai i taringamotu ki waituhi e ai ki tetahi tuhinga nupepa hou he maha nga māori i haere ki roto i te taraka tuwhera kei te haere te pākehā i te motokina taupoki ko te ahua o te tereina e rere ana i te raina ka hurihia nga taraka ka mate i te tamaiti māori ka kino te mamae o tetahi atu ka pakaru nga waewae o nga wahine māori me te ringa o tetahi atu ko te ahuareka o te waka i tiaki i nga pakehā i mawhiti i te whara ko omata he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o omata mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o omata he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko mangorei he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko new plymouth e kiromita ki te raki mā uru ko te kura o mangorei he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko rahotu he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko opunake e kiromita ki te tonga ko warea e kiromita ki te raki ko te kura o rahotu he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ratapiko he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko kaimata e kiromita ki te raki mā uru ko te kura o ratapiko he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waitoriki he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko inglewood e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o waitoriki he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kaimata he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko inglewood e kiromita ki te hauāuru e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o kaimata mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te kura o kaimata he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko norfolk he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko inglewood e kiromita ki te raki mā uru ko midhirst e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o norfolk he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko tikorangi he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko waitara e kiromita ki te raki mā uru ko te kura o tikorangi he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko huirangi he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko waitara e kiromita ki te raki ko te kura o huirangi he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko uruti he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o uruti he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko mimi he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko urenui e kiromita ki te tonga mā uru ko ahititi e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko te kura o mimi he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ngaere he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko stratford e kiromita ki te raki ko te kura o ngaere he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko toko he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko stratford e kiromita ki te hauāuru e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o te wāhi nei ā he rite tonu te tokomaha tāngata ki tō te tau ko te kura o toko he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko rawhitiroa he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko eltham e kiromita ki te hauāuru ko te kura o rawhitiroa he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko huiakama he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko strathmore e kiromita ki te tonga ko te kura o huiakama he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko pembroke he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko stratford e kiromita ki te tonga mā rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o pembroke mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te kura o pembroke he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko whenuakura he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o whenuakura mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te kura o whenuakura he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kakaramea he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko patea e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko hawera e kiromita ki te raki mā uru ko te kura o kakaramea he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko mokoia he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko hawera e kiromita ki te hauāuru ko patea e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o mokoia he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ohangai he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko hawera e kiromita ki te hauāuru ko mokoia e kiromita ki te tonga ko te kura o ohangai he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko marco he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o marco he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko makahu he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko te kura o makahu he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ngamatapouri he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko waitotara e kiromita ki te tonga ko whanganui e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te kura o ngamatapouri he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ahititi he nohanga o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi nohoia e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi ko taranaki tētahi o ngā takiwā o aotearoa kei te ika a māui taua takiwā ko ngā wāhi e pātata ana ko mokau e kiromita ki te raki ko mimi e kiromita ki te tonga mā uru ko kotare e kiromita ki te rāwhiti ko te kura o ahititi he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waitotara he nohanga o te takiwā o taranaki e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko waverley e kiromita ki te raki mā uru ko whanganui e kiromita ki te tonga mā rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o waitotara mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te takiwā o manawatū whanganui kei te rāwhiti o te ika a māui ko te papa i oea te tāone nui ko te kura o waitotara he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko porinīhia wīwī he whakaminenga o nga kahui moutere e rima kei te putahi o te moananui a kiwa kei nga pae ki s me nga pae me w ko tahitinui te motu nunui o te whakaminemnga nei a kei reira hoki te taone matua a papaete he tangata maori katoa nga tangata o nga kahui moutere nei engari kia mohio pai ki a ratou me o ratou ake korero me titiro kia te hononga mo ia kahui moutere kei ia kahui moutere to ratou ake whakapapa me to ratou ake korero tupuna na reira kua tuhia ki raro nei nga hitori mai i te taenga mai o pakeha tae noa ki naianei i te rautau tokomaha ake nga tangata o nga moutere nei he kahui ariki nga mea tu ana ki tahiti ki bora bora me raiatea ko teriaroa ki te raki o tahiti te nohoanga ariki a ko taputapuatea ki raiatea te marae tapu rawa o te moananui a kiwa i te tau i kitea e ferdinand magellan i a pukapuka i tuamotu i i kitea s enua enata i kite ai a makatea bora bora me maupiti e jacob roggeveen ite tau a na captain samuel wallis i kite i a tahiti moorea me maiao iti i i i haramai a captain james cook kia matataki i te rere o kopu ki te rangi a i tapina te kahui motu nei ko the society islands hei mihi ki the royal society nga mea i tautoko ai i tona tira i kite ai a tubuai e cook i i te tau i haere mai nga mihinare no wīwī ki mangareva a kua riro ki wīwī i i haramai nga mihinare mai i tahiti ki tubuai engari i te tau i tono a rimatara me rurutu ki nga ingarihi kia tu hei hoa mana engari i riro ano ki wīwī i te tau ko tuamotu he mea kei raro i te mana ariki o pomare ariki o tahiti i riro ake enei me tahiti i te tau kei te kahui o enua enana maruesas ko nuku hiva he mea riro tuatahi ki amerika i te tau engari ka u mai tetehi manuao no wīwī na te karanga o te ariki o tahuata engari ka tautohe ratou me nga wīwī ka riri kua riro ki wīwī ano te moutere ra i te tau kua whakahaere nga kahui moutere nei hei taiwhenua o wīwī i kua tu he kawana no wīwī me tethi kaunihere mo nga moutere engari kua riro ano te mana o tenei kaunihere i te tau a i kua korengia te mana o taua roopu i tokomaha nga tangata maohi i uru ki te pakanga nui i uropi ara wwii i te tau i tapina ko poronihia wīwī he taiwhenua tawahi o wīwī ara kua tu he paremata taiwhenua a ka taea e ratou te tuku i tetehi tangata noa hei mangai mo ratou ki te paremata nui ki wīwī i i whanuitia te mana o te paremata taiwhenua hei ahakoa te maunga o wīwī i nga kahui moutere nei ka whawhai tonu nga tangata maohi ra kia tu rangatira ano ratou i te tau i tu rangatira ano ko pouvanaa tetuaapua oopa me nga tangata karawhiu i te whakapehi o wīwī kua aukatihia tetehi kaipuke no wīwī kua mauheretia e te pirihimana engari i te tau i tautokohia te tangata hei mema o te paremata taiwhenua a i te tau ko tona roopu te mea nui o taua paremata taiwhenua a ko pouvanaa oopa te tumuaki tuarua ko te kaupapa nui o pouvanaa me ona hoa tautoko ko tahiti mo tahiti ara tahiti for the tahitians vote no so that the enslaving yoke will be uickly removed from around our necks i mauheretia ano pouvanaa tetuaapua oopa nei a kua tapaina tona roopu tautoko he mea ture kore e te paremata nui ki wīwī e waru tau tona noho ki te whareherehere katahi ka panaia e te wīwī kia noho kiritai i i timata ke nga wīwī ki te whakapahu karihi ki mururoa i i nekehia te whakapahupahu nei ki fangataufa ka tu nga tangata maohi me etehi o nga tangata o te ao kia aukati te mahi tukino nei i te tau i tu rangatira ano a oscar temaru me tona roopu torangapu a tavini huiraatira e toru noa o ratou karanga ki tu rangatira te whenua o tahiti ra kia aukati te pahu o te pahu karihi o wīwī me te tohatoha pai i nga hua o te whenua i te tau ka tu tautohe ano nga tangata na te nui o nga utu mo nga hua o te whenua me nga take pera i te o pipiri i potihia a oscar temaru hei tumuaki o poronihia wīwī kua hinga ke te tumuaki o mua ko gaston flosse engari ka kore e whakaae e te paremata poti a na gaston flosse i tono ki te paremata matua ki wīwī kia whakahaere tetehi poti hou mona i tautokohia ano a oscar temaru i te tau kia tu hei pirihitane engari i te o hakihea kua whakakorengia ano e te paremata taiwhenua a kua pana kua tu a gaston tong sang hei pirihitane i te hakihea engari i pana ano e te paremata i te o hereturikoka ka poti ano nga tangata o poronihia wīwī a te mahuru ko haast he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko moetaki e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko haast pass e kiromita ki te tonga mā rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o haast mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o haast he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko bruce bay e kiromita ki te tonga mā uru ko franz josef e kiromita ki te raki mā rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o fox glacier mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o fox glacier he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko jacobs river he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko bruce bay e kiromita ki te tonga mā uru ko fox glacier e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko te takiwā tēnei o kāti māhaki ki makaawhio ko hokitika te tāone nui ko te tauraka waka a maui te marae ko te kura o jacobs river he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kumara junction he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko greymouth e kiromita ki te raki e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o kumara mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o kumara he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kaniere he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o kaniere mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o kaniere he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko kokatahi he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko hokitika e kiromita ki te raki mā uru ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o kokatahi he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko ahaura he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko greymouth e kiromita ki te tonga mā uru ko reefton e kiromita ki te raki mā rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o ahaura mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o ahaura he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko barrytown he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko runanga e kiromita ki te tonga ko punakaiki e kiromita ki te raki e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o barrytown mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o barrytown he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko haupiri he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o haupiri mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko gloriavale christian community school he kura hiato mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko n a te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waimangaroa he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko westport e kiromita ki te tonga mā uru ko granity e kiromita ki te raki mā uru ko denniston e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o waimangaroa he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko granity he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko westport e kiromita ki te tonga mā uru ko karamea e kiromita ki te raki e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o granity mai i te kautenui o te e te hekenga iho o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o granity he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko inangahua junction tai poutini he nohanga o te takiwā o te tai poutini e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko reefton e kiromita ki te tonga ko westport e kiromita ki te raki mā uru ko murchison e kiromita ki te rāwhiti e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o inangahua junction mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai poutini kei te uru o te wai pounamu ko māwhera te tāone nui ko te kura o inangahua junction he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko tapawera he nohanga o te takiwā o te tai o aorere e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o tapawera mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te takiwā o te tai o aorere kei te uru o te wai pounamu ko whakatū te tāone nui ko canvastown he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko rai valley e kiromita ki te raki mā uru ko havelock e kiromita ki te rāwhiti ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o canvastown he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko rai valley he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko whakatū e kiromita ki te hauāuru ko okiwi bay e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko canvastown e kiromita ki te tonga mā rāwhiti ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o rai valley he kura hiato mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko wairau valley he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā e ai ki te kautenui o te tau e te taupori o wairau valley mai i te kautenui o te e te pikinga ake o te tokomaha tāngata ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o wairau valley he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko linkwater he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o linkwater he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko koromiko tauihu he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko picton e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko waiharakeke e kiromita ki te tonga ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o koromiko he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko waitaria bay he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o waitaria bay he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko grovetown he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko spring creek e kiromita ki te raki ko waiharakeke e kiromita ki te tonga ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o grovetown he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko riverlands he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko waiharakeke e kiromita ki te raki mā uru ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o riverlands he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko fairhall he nohanga o te takiwā o tauihu e ai ki toitū te whenua he nohanga he 'locality' rānei ki te reo pākehā he wāhi e nohoia ana e te tangata engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā ko ngā wāhi e pātata ana ko waiharakeke e kiromita ki te raki mā rāwhiti ko te takiwā o tauihu kei te raki o te wai pounamu ko waiharakeke te tāone nui ko te kura o fairhall he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko tētahi o ngā iwi o kurahaupō waka kei horowhenua kei manawatū e noho ana ko ngāi tara te ingoa tawhito o muaūpoko mō tō rātou tupuna mō tara ko tara te tama a whātonga te kaihautū o te waka kurahaupō ko hotuwaipara tana wahine i mua tata i te putanga mai o tara ki te ao ka tū te tara ika ki te koikara o hotuwaipara ā ka tapaina te ingoa o tā rāua tama ko tara nō te hekenga o te iwi i te te matau a māui ka ahu atu rātou ki te whanga nui a tara noho ai i taua wā hei tohu ko rātou te hunga e noho ana ki te ūpoko tonu o te ika a māui ka tapaina te ingoa o te iwi ko muaūpoko kē i mua ko te rohe noho o ngāi tara kei kapiti me te whanganui a tara ka noho tahi rātou i reira me ētahi atu iwi mai i te tekau tau atu i ka tomokia te rohe e ngā iwi o ngāti toa o te āti awa o te raki kia tau ngā riri ki a ngāti toa ka rere a muaūpoko ki ngā rohe o horowhenua o manawatū noho ai reid i te ka hokona ngā whenua o te whanga nui a tara ki te kamupene o niu tīreni new zealand company engare nā ngā rangatira o te āti awa kē i hoko ahakoa ngā pānga o muaūpoko ki te whenua kāore rātou i kōrerohia nā ngā pakanga a muaūpoko ki iwi kē kua riro anō ōna whenua ki horowhenua nō te taenga o ngā tāngata whai pākehā ka heke te kaha me te mana o te iwi ka kino a waipunahau i ngā mahi pāmu me ngā mahi poro rākau ka mate ngā ika o te roto reid kei taitoko ki horowhenua a muaūpoko e noho ana koia te kaiwhakarato i ngā tahua mō ngā take hauora toko i te ora hoki kei te hiki ake anō te iwi i āna tikanga hītori kōrero tuku iho kua oti i a muaūpoko te hanga i tētahi rōpu kaitiaki o waipunahau ko tōna whāinga matua ko te whakatika i te wai kia pai me te whakakī i te roto ki te ika reid ko taputapuatea te marae tino tapu rawa o te moananui a kiwa e tu ana ki te papa whenua o opoa ki te paerangi o rangiātea ra'iatea ko te marae tuatahi o konei ko vai otaha no te pea ka whakawhanauihia ka hanga te marae nui nei a taputapuatea e ai ki etehi na kainuku ariki me ona taina a mahuta me paea i kawekawe mai i nga papakohatu mai i aitutaki me era o nga moutere kia hanga ai te tuahu o tenei marae nui e tu ana i te tahatai e ahu ana ki avamo'a me te moananui a kiwa he maha nga tahua paekiri nga tuahu me era atu mea hanga kohatu ki taputapuatea nei ko taputapuatea me tona ahu te mea nuinui engari kei te taha e tu ana ko havini te marae o tamatoa arii me era atu o nga piringa marae hei ahakoa ka whakaahua i raro nei te ahua o te marae nui o taputapuatea hei tauira ko te ahua o te marae nui nei he tahua paekiri kua horangia ki te papakohatu kei tetehi pito e tu ana te tuahu me te ofai ti'a he kohatu tapua rawa putu pea te roanga o te paepae i mua i te ahu kua putu pea te teitei o nga papakohatu kua titia kia tu hei paepae mo nga atua me nga ariki kua piri ano ki te paepae etehi papa whakairo e kia nei he unu ko wai ka mohio inahea i hanga tuatahi mai te marae taputapuatea i whakatapua ano kua tawhito rawa te marae nei i nga rautau koina ko tenei wahi tetehi o nga kohanga o tatou nga uri o hawaiki huri noa ko te tikanga ko taputapuatea te wahi i whakaminemine ai ngā tohunga me ngā whakatere waka kia whakatau i te wānanga kia whakatakato ano i nga ara moana mai i konei ki nga topito e wha o te moanaui a kiwa me ona motu e ai ki nga tangata o opoa ka noho tonu te tahu'a tohunga o taputapuatea ki reira engari ka taea e ia te tohu kei hea nga motu katoa o te moananui a kiwa me te ara tika kia tae pai ki reira ki ta etehi korero i nehera kua whakatapua a taputapuatea ki te atua tangaaroa nawai ra ka tu ko oro atua o te riri hei atua matua ki taputapuatea nei ko oro te mea i mohiotia inaianei mai i konei ka toro atu nga pononga o oro ki era atu o nga moutere ara ki moorea ki tahiti ki rarotonga tae atu ki hawaii na ratou e kawe atu tetehi kohatu mai i taputapuatea hei mauri kia hanga mai he marae ano ki era atu moutere na ni'a te ao uri na raro te ao tea e to roa te manu e ko te hui fa'atau aroha ara whakatau aroha te hononga o nga iwi me nga moutere i runga o taputapuatea nei e ai ki etehi na hironui ara ko whironui te tangata nana i karangahia tenei huihuinga ara nana e whakatere atu i tona waka ki nga moutere e rua nga minenga i whakatau mai nei ki tenei hui faatau aroha ara te te aouri me te te aotea ko nga motu aouri era ki te tairawhiti i raiatea ara ko tahiti tae atu ki tuamotu ki rapa ko nga motu aotea era ki te taiuru i raiatea ara ko taha'a ko porapora peka atu ki rarotonga me era atu tae noa atu ki aotearoa me rotuma e ai ki tu'au o raiatea teuira henry i timata ai te fa'atau aroha nei na te tamau o poiriri rangatira no rotuma me te'ura wahine no porapora i tamaua ke ratou ki opoa a ka hui mai nga ariki o nga moutere kia whakatau te aroha o ratou kia ratou tenei ano nga whakatauki o mua toia e rongorongo aotea ka tere ki te moana ko te hara ki awarua i whiti mai ai i hawaiki ko wai ka mohio te roanga o te fa'atau aroha ki taputaopuatea nei ka penei tonu te whakaminemine mai o nga ariki tohunga me nga matatoa kia tu te pure me nga tokotoko ko nga moutere o te aouri me nga moutere o te aotea nga mea i hui penei e rua hoki nga amorangi e kia nei ko te paoa tea me te paoa uri nawai ra ka puta te riri o tetehi o paoa uri a ka patua rawatia a paoa tea tangata no rarotonga kia mate ka patua hoki a paoa uri katahi ra ka rere atu aotea kihai rawa ratou i puta ma avamo'a engari ma avarua ka puta a na tenei ka aukati te ara i avamo'a ka aukati ano i te fa'atau aroha i te tau i kohikohi ano ia teuira henry tetehi korero mai i etehi tohunga e rua no bora bora nei ko auna iti ko vai aui te ingoa kua tuhia ke ki tona pukapuka 'ancient tahiti' e ai ki te tokorua ra miharo tonu te iwi nawai ra ka tu mai a vaita tah'u no opoa me te ki e homa eaha ta outou e feruri nei feruri wherori ko te whakautu te feruri nei matou i te tapa'o o teie ra'au i motu nei a'ita te ra'au nei i motu mai te po au'iu'i mai tapa'o tapako teia tenei au'iu'i tau ukiuki katahi ra ka whakamaoritia e vaita tona i kite ai e mou teie ha'apaoraa tahito nei e e tae te manu mo'a o te moana e te fenua nei e haere mai e ta'ihaa i ta teie ra'au i motu e ha'api'i nei ka aue tonu nga tohunga ki tenei kupu ui atu ratou kia vaita no whea tonu te fanau'a 'una'una na te tumu ki ta vaita te haere mai nei na ni'a i te ho'e paha ama 'ore haramai ratou ma runga waka ama kore tautohe noa nga tohunga o te hau pahu nui i a vaita e ai ki te tah'u o huahine a tereroa kua porangi ke a vaita ko nga tahu'a a opoa a hua tere me fa'aarahia ka tautohe kia huri ona whakaaro nawai ra ka tauwehe nga tangata ra engari kua tae te rongo ki a tamatoa ariki a nana i tono kia vaita ki haramai ki tona taha whakamaoritia ai kei reira tonu te iwi e whakarongo ana ka riri tonu nga tohunga nei engari ko fa'aarahia me tamatoa ariki ka rongo raua ki a vaita ka wehe takariri nga tohunga me te whakaaro kia taka te utu ki runga i vaita ki kore e puta tona e korero engari ia kihai i taro ka puta mai tetehi waka ama kore ara te waka o te pakeha me te haerenga mai o te pakeha ki matavai ki etehi ko te kupu o vaita he mea mo te haerenga mai o te paipera tapu ana ko te tumu ko te atua ko te whanaunga fanau'a 'una'una na te tumu te mihinare me tona reo kunanu kua riro ia ratou te whenua a kua mutu te paopao o nga kawa tahito kua aukati nga kawa tahito o taputapuatea tu kau ana nga papa kohatu ko nga manu mo'a o te moana nga mea e tangi ana i runga mohio katoatia tatou kua mutu katoa nga whakawhithwiti mai o nga waka hourua o te moananui a kiwa e hia noa nga tau penei tae noa ki nga rautai muri iho i te taenga mai o pakeha ka timata ano nga tangata o te moananui a kiwa ki te whakawhiti atu ki whenua ke pera kia paora tuhaere me ona haerenga ki rarotonga me era atu ehara maku te korero mo te whakapehitanga o te ao pakeha me nga huringa o nga tangata ki nga mea hou a kua wareware ano tatou i nga ahuatanga o nga tupuna pakaru haere te marae tapu nei a taputapuatea i te tau i haramai a te rangihiroa ki taputapuatea nei a ka tuhia e ia nga kupu penei i had made my pilgrimage to taputapu atea but the dead could not speak to me it was sad to the verge of tears i felt a profound regret a regret for i knew not what was it for the beating of the temple drums or the shouting of the populace as the king was raised on high was it for the human sacrifices of olden times it was for none of these individually but for something at the back of them all some living spirit and divine courage that existed in ancient times of which taputapu atea was a mute symbol it was something that we polynesians have lost and cannot find something that we yearn for and cannot recreate the background in which that spirit was engendered has changed beyond recovery the bleak wind of oblivion had swept over opoa foreign weeds grew over the untended courtyard and stones had fallen from the sacred altar of taputapu atea the gods had long ago departed buck ka roa ka penei te ahua ka tangi noa nga manu i runga o taputapuatea hei ahakoa i te tau i hoki ano mai a hokulea o hawaii ki raiatea a ka tau atu ratou ki taputapuatea ka whakatau ano ratou ki te marae ra engari ka tu tetehi tangata ko parau rahi te ingoa kohetehete noa i a ratou notemea i uru mai a hokulea ma avarua ehara ma avamoa te awa tapu katahi ra ka puta te whakaaro ki te ngakau o etehi kia hoki ano mai nga waka kia hiki te tapu i avamoa ko pierre sham koua o raiatea tetehi tangata kaha rawa kia tutuki pai i tenei kaupapa i te tau i rau mai nga kahui waka hourua mai i hawaii i aotearoa i rarotonga me tahiti ki avamoa mo te faatau aroha i taputapuatea ko tenei rau waka te whakahokinga mai o nga whakatere waka o te moananui a kiwa ki tenei marae tapu he timatanga ano mo te wahi nei ki tu hei marae tapu no te ao ko te aurere o aoteroa te waka tuatahi kia tomo ano mai ki avamoa ka karakia haeremai te waka nei kia hiki te tapu kua takotoria i te hara i awarua a ma penei ka tu ano te ara tapu i taputapuatea kia tu ano te fa'atau aroha kua whakahoutia ano te marae taputapuatea nei e ona uri ki opoa a kua whakaturia tetehi roopu ko na papa e vau hei kaitiaki mona ko tetehi tikanga nui ma ratou kia tohua te marae taputapuatea nei hei world heritage site i raro i te kawenata o unesco koia ra i te hepetema i hui ano nga ariki o te moananui a kiwa ki taputapuatea kia korerohia o ratou ake take i hui mai nga kahui ariki o tahiti nui o tonga o hamoa o hawaii o rarotonga ko tuheitia te kingi maori me te heuheu ariki o ngati tuwharetoa nga mea i ahu mai i aotearoa nei ko te whakatere waka te putiki matauranga e pa ana ki te ahunga o te waka runga moana he matauranga pūtaiao tuturu o tatou nga uri o hawaiki tenei he mea i rangahaua i wanangahia e nga tupuna ina puta ratou ki waho ki te moana ina noho ratou ki uta ki nga matairangi ara i nga wa e uru tika ana ratou ki te taiao e toru pea nga wahanga o tenei matauranga ara kaore e kore i ahu mai nga tupuna o ngai tatou nga uri o hawaiki i te uru ara i ahia asia a katahi pea i timata te matauranga nei i reira nawai ra ka puta enei waka ki te moananui a kiwa tuatahi ki nga motu e tata ana ki ahia katahi ki puta te ihu o nga waka ki waho kia tae atu ki nga motu papatea me nga motunui e kawe mai e nga tupuna nei etehi taputapu uku e kia nei ko lapita na reira ka mohiotia tenei iwi ko 'ngai lapita' i kitea nga hanga uku nei ki noumea ki vanuatu tae noa atu ki fiji tonga me hamoa i kitea etehi ki hiva engari karekau nga mea i kitea ki era atu o nga motu o 'poronihia' tena pea ko nga motu tuatahi i nohoia e nga tupuna maori ko savaii motu ki hamoa me nga motu e tata ana ki a ia tae atu ki tonga ki fiji ara ko tenei te hawaiki o nga tupuna e ai ki etehi ko nga manahune te iwi tuatahi ki nga moutere o te moananui a kiwa he iwi ariki kore iwi atua kore kaore e kore ko nga tangata tuatahi ki te puta mai ki te moananui a kiwa ko nga tangata hi ika kia puta ratou ki waho ka kitea pea etehi tohu whenua katahi ratou ka mohio ka kite tuatahi pea ki nga motu hou tena pea ka noho etehi o enei ki nga moutere hou a ka tupu whanau mai kaore e kore ko enei nga manahune i korerohia nei kua kohia katoatia nga korero penei ki te korero o maui ko maui tetehi o nga tino tupuna o ngai tatou nga uri o hawaiki huri noa i te moananui a kiwa he tupua he atua ko wai ke te tangata kaore ano kia rangona tona ingoa ehara ia i te ariki he potiki noa engari he tangata tino matatau he angata tinihanga maha atu nga korero mona engari ko te mea nui ko te korero mo te ika a maui me aua momo mahi huri noa i mohio ke te korero nei ki nga moutere o solomons tae noa atu ki fakaofa ki efate ki fiji ki fotuna ki kiribati ki hawaii ki tuamotu ki huahine ki mangaia ki manihiki ki maruesas ki marshall kinauru ki new hebrides ki aotearoa ki samoa ki niue ki tahiti kitauna ki tikopia ki tokelau ki tonga ki vanuatu ki yap kaore e kore ko maui tupua he tauira mo nga tangata hi ika i kitea tuatahi i nga whenua na reira te whakaaro ko te whenua he ika e kau ana ki runga he tohu ano a maui mo tetehi o nga mahi whakatere waka ara te aro o te tangata ki te tu o nga whetu ina tu te tangata ki runga waka ka tu ano a maui tikitiki a ko nga tuakana a mauipotuki ara ko maui mua ko maui muri ko maui taha ko maui pae ka tohua i nga tatai o te matairangi ki nga whetu me matua mohio te kai whakatere waka ki tini o enei tatai me o ratou nukurau kia taea ano e ia te whakatikatika i te tere o te waka kia hangai ki tona ara tika i whanau mai a hiro ki tahaa engari na tona kuia ia e tuku ki tahiti whakatupu ai he kai whakatere waka rongonui ia a e ai ki etehi na hiro ara ko whironui i tarai tuatahitia te waka papa rakau mea rereke ki te waka tikohu ko ia ano te tangata nana i tere atu tona waka ki nga topito o te moananui a kiwa nana ano i karanga nga puna ariki o te moananui a kiwa ki te hui fa'atau aroha ara te whakaminenga o nga tohunga whakatere waka me nga kaihautu ki taputapuatea ko taputapuatea te marae tapu i hangaia ki raiatea e ai ki te korero i hangaia tenei marae e te tokorua a tangaroa he tuakana taina enei ko wai ka mohio inahea i hanga tuatahi mai te marae taputapuatea i whakatapua ano kua tawhito rawa te marae nei i nga rautau koina ko tenei wahi tetehi o nga kohanga o tatou nga uri o hawaiki huri noa ko te tikanga ko taputapuatea te wahi i whakaminemine ai ngā tohunga me ngā whakatere waka kia whakatau i te wānanga kia whakatakato ano i nga ara moana mai i konei ki nga topito e wha o te moanaui a kiwa me ona motu e ai ki nga tangata o opoa ka noho tonu te tahu'a tohunga o taputapuatea ki reira engari ka taea e ia te tohu kei hea nga motu katoa o te moananui a kiwa me te ara tika kia tae pai ki reira e kore au e ngaro he kakano i ruai mai i rangiatea ko mau piailug he kai whakatere waka rongonui no te motu papatea o satawal i whanau mai ia i te tau aa na tona koroua i poipoia i whakaako hoki ki nga matauranga tawhito o tona iwi kua pakeke ia kia nga tau ka uru ia ki nga ritenga o te pwo kia puta hei paliuw tohunga whakatere waka o te kura wananga weriyeng he kura i timata ki te motu o pollap ko te matauranga pūtaiao te putiki mātauranga o nga mahuatanga katoa o te taiao mai te rangi ki te whenua huri noa ko te mātauranga māori i roto i tōna horopaki tuku iho ko te mātauranga ko te mōhiotanga ko te māramatanga rānei ki ngā mea katoa e kitea ana ki ngā mea katoa e huna ana i te ao tukupū kei te hāngai tēnei whakamāramatanga ki tō nāianei horopaki hei tikanga hei kaupapa mahi hoki mō ngā rangahau māori mō ngā pūtaiao māori mō ngā hangarau māori anō hoki charles mohi mātauranga māori he rauemi ā motu he pānui mā te manatu rangahau pūtaiao hangarau hoki wh ko te reo austronesian te kahui reo nunui o te ao a koia tonu te matapuna o te reo maori nga reo o tenei kahui i korerohia mai i madagascar i te uru tae atu ki rapanui ki te rawhiti ko nga moutere o initonīhia kei waenganui ko te matapuna o tenei iwi e kia nei ko nga austronesian ko te motu o formosa taiwana i ahu mai etehi tangata no ahia ki taiwan i nga tau b c a na te wehenga i era atu iwi ka puta mai he reo hou me nga tikanga tena pea na te whakarea o te iwi ka timata mai i nga tau b c te marere o te iwi nei ki whenua ke tuatahi ki nga philippines katahi ka toro atu ki nga moutere o sulawesi o borneo o maluku me java mai i maluku ka huri nga waka ki te moannui a kiwa mai i nga tau b c ki b c ko etehi atu ka huri te ihu o te waka ki te ra to tae atu ki sumatra ki te kuititanga o malay me te tai tonga o vietnam ka whakawhiti ano tetehi waka i te moananui o india tae atu ki malagasy i te tau b c pea ka tae atu etehi o enei ki savaii me era atu o nga moutere e kia nei o ngai tatou te iwi maori ma te whakatauriterite i nga tikanga me te taritari i te reo me rangahau ka tuhurahura etehi wahanga o te ahurea o ratou nga tupuna onamata ko te hapu te mana whakahaere o te iwi austronesian nei he whai rangatira no te taha wahine ka whai ano ratou i te tikanga o te tuakana taina he iwi whakatere waka a kaore e kore kei a ratou te putake o te matauranga tatai arorangi me te whakatere waka ko te matu o te whakaaro ko te purua tanga ara ko te rangi me te whnua ara ko te rere ki uta ko te rere ki tai he kiri waituhi to nga tangata nei a ka tuhi ano te kiri o te uku me era atu o nga taputapu e toru pea nga wehenga ki to te kahui reo nei ara te reo formosa te reo o malay me te reo o te moananui a kiwa ko foromosa te mea tawhito i korerohia e nga tangata whenua o taiwan kei reira e noho tonu ana etehi uri ki uta ko malay me nga reo o te moananui a kiwa he reo kotahi ara i te wehenga i nga moutere o maluka ka haere etehi ki te uru ko ratou nga malay ka haere etehi ki te rawhiti ki te moananui a kiwa ko nga malay hoki ratou e haere tawhiti atu ki madagascar i te taenga mai o nga austronesians ki nga moutere tata ki ahia ka tuponohia tetehi iwi ke ara ko nga papua he tangata hema kiri pango ka moea nga iwi e rua nei a ko nga uri ko te iwi e kia nei ko ngai lapita ara ko nga tupuna o tatou nga uri o hawaiki ko nga me atata ki papua ko nga melanesian ko nga mea a puta atu ki te moananui a kiwa ko ngai tatou o polynesia ko etehi ka huri ki nga motupapatea a ka moea ano nga uri o philipines kia puta nga uri o micronesia ko wīwī arā te tūwehe wīwī reo wīwī la rpubliue franaise tētahi whenua e noho ana ki te hauāuru o ūropi ahakoa he rohe he moutere hoki ōna ki ētahi atu paparahi ka tapaina auautia te whenua nei e ōna kainoho ko lhexagone te tapaono nā te āhuahanga o tōna whenua ka rere a wīwī mai te moana rōwhenua ki te hawai ingarangi me te moana raki ā mai te awa rine ki te moana ranatiki noho pātata ai a wīwī mai te raki me te matawā ki a pehiamu rakapuō tiamana huiterangi itāria manako pāniora me andora mā ōna rohe me ōna takiwā tāwāhi ka noho pātata hoki a wīwī ki a parīhi me hurināme ki te taha o te guiana wīwī ā ki ngā antile hōrana ki te taha o hato martino kua honoa hokia a wīwī ki te kīngitanga kotahi mā te ana hawai e rere ana o raro o te hawai ingarangi whaihoki ōna rohe me ōna takiwā tāwāhi km tō wīwī rahinga whenua ā miriona ōna kainoho ko te reo wīwī te reo whaimana o te tūwehe nei atu i te nohoanga kāwanatanga ko tōna tāone matua a parī te tino wāhi matua taupori mai ōhanga mai tikanga hoki mai he kāwanatanga māngai manapori tō te tūwehe wīwī ka whakahaerea hei tūwehe tūtahi āhua perehitini kua whakahuaina ōna kawa matua i te whakapuakitanga tika tangata ko ia tētahi o ngā whenua kaiū i te kotahitanga ūropi te rohe euro me te rohe shengen ā he nui atu tōna rahinga whenua i ērā atu peke he kaiū hoki ia i te kotahitanga aorere ā he mema o te whrankowhoni te g te whakahaere ruruku whakahiato ōhanga oecd koia tētahi o ngā peke toitū e rima o tō te kotahitanga aorere rūnanga haumaru he whenua mana karihi whākī hoki kei a wīwī te ōhanga tuarima i te ao he ōhanga ōhoko tōna ahakoa te wawaotanga kāwanatanga maha mai te mutunga o te pakanga aorere tuarua mai ngā tau a te kāwanatanga e puta haere i tōna ōhanga me te hoko atu i ētahi hinonga kāwanatanga o muri ko ia te whenua pōwhiri tuatahi o te ao me ōna wae tāpoi tāwāhi e miriona ia tau whaihoki ngā kaūmanga engari atu i ngā tāngata iti iho i te hāora ā rātou noho ki wīwī nō ngā rautau me i hangaia e wīwī tētahi o ngā emepaea nui rawa o tōna wā e toro atu ana mai te uru o āwherika ki te tongauru o āhia ā kua āta awe ngā tikanga me ngā tōrangapū o ēnā rohe koia rā te mea e kōrerohia tonutia ana te reo wīwī ki ētahi whenua e nui atu rānei hei reo tuatahi hei reo whaimana hei reo whakahaere rānei ko ngā maihi he hapu tawhito i takea mai i a tu teao i a mahutapoanui i a awanuiarangi i nōhia te iwi nei nga rekereke o te maunga o putauaki me nga pari o te awa o rangitaiki ki puketapu ki tawhero ki tawhitikaeaea ki otipa horo ana ngā whenua tipuna o ngā maihi i te rau o te patu i te whakaeketanga o te tawa me tana tira ki runga ki a ia nā wai rā ka whakahokia mai he paku whenua hei tūnga waewae mo ngā uri o ngā maihi e tu nei te marae o tu teao ko itāria arā te tūwehe itāria reo itāriano la repubblica italiana tētahi whenua ki te tonga o ūropi me ngā moutere e rua nunui rawa o te moana rōwhenua a hihirime hāriniae taipaina auautia a itāria ko te pūtu nō te āhuatanga o tōna whenua āhua orite ki te momo hū nei noho pātata ai a itāria mai te hauāuru me te matawā ki a wīwī huiterangi ateria me horowinia e rua ngā tūroto ririki e takoto ana o roto o te kuiti itāria ko hato marino me te poho o pita ā kotahi tōna tūwaho ki huiterangi e toru ōna rohe matua te mea paparahi mai ngā maunga alpi o te raki ki te rārangi whaitikanga e hono ana i ngā tāone o la spezia me rimini te mea kuiti e toro ake ana āhua km i te takutai awherika me ngā moutere maha km tōna rahinga whenua ā te roa o tōna takutai he tūwehe pāremata manapori a itāria he mema kaiū o te kotahitanga o ūropi nō tōna hainatanga i te tiriti o rōma i te tau ā he peke hoki o te g me te rūnanga o ūropi i ētahi wā o mua he wāhi noho a te whenua o itāria mō ngā momo iwi maha ngā etruki me ngā romani hei tauira reira i tīmata ai te whānauruatanga i ngā tau i te rohe o toscana tāoro ai ki ngā tōpito o ūropi mai rā anō a tōna tāone matua a rōma e tū ai hei pokapū o te tūpori hauāuru koia hoki te wāhi noho o te hāhi katorika this template produces a link to a list of map sources based on the geographical coordinates and other parameters and provides a standardized notation for the coordinates the template is for wgs geographical coordinates latitude longitude on earth which can be entered in either decimal notation or degrees minutes seconds parameters with the appropriate precision it links to then displays the coordinates clicking the blue globe activates the needs javascript the template outputs data in is used by tools which parse the raw wikipedia database dumps such as google earth to ensure that the coordinates are parsed correctly display title must be used see the template must not be modified without prior discussion see also this single template supersedes and the and templates all parameters can be used as before see usage by default coordinates are displayed in the format in which they are specified to always display coordinates as dms values add this to to always display coordinates as decimal values add this to to display coordinates in both formats add this to if css is disabled or you have an old copy of cached you will see both formats the cache for common css takes days to expire and the changes were made you can either clear your cache or manually refresh this url see also there are two kinds of parameters all optional the class names geo latitude and longitude are used to generate the microformat and must not be changed ko potukara arā te tūwehe potukara reo potukara a repblica portuguesa tētahi whenua ki te takutai hauāuru o te kuiti iberia ki ūropi i te mea koia te whenua hauāuru rawa ki ūropi e whirinaki ana mai te raki me te matawā ki te whanga biscaya pāniora me te moana rōwhenua nōna hoki ngā moutere ranatiki a azores me madeira ahakoa tōna whakanaonga tapeke ki uta iti rawa o ngā whenue ki ūropi ki te hauāuru he whenua whanaki a potukara koia tētahi o ngā whenua e pai oranga pai rawa o te ao he mema o te kotahitanga ūropi mai te kotahitanga ūropi mai te nato te comunidade dos pases de lngua portuguesa hononga whenua kōrero potukara te rohe euro ā he peke kaiū o te whakahaere ruruku whakahiato ōhanga oecd mai rā anō kua nohoia te whenua e karangahia ināianei ko potukara ko ngā lusitania me ngā celt ētahi o ngā tūpori o mua nō te rautau t i mua i tō tātou wā i whakauru ai ki raro i te maru o ngā tūwehe roma i nohoia e ētahi iwi tiamani mai te rautau t ki te t arā ngā suebi me nga visigoth i tae mai ngā moor ihirama i te tīmatanga o te rautau t ā i raupatu rātou i ngā kīngitanga karaitiana taro rawa te kuiti iberia katoa nō te tīmatanga o te rautau t nō te raupatu karaitiana a te kīngitanga potukara i puta mawehe atu i ōna kiritata a ngā kīngitanga leon me galicia āhua kotahi rautau a muri nō te tau kua whakaūkia kētia te nuinga o ōna takiwā o nāianei mā te raupatu i ngā whenua moor i ngā rautau t t hoki koia tētahi o ngā mana aorere ōhanga hokohoko torangapū kaha rawa o te ao i toha tōna emepaia ki awherika āhia me amerika ki te tonga nō āna whawhai ki ngā ope whakaariki pāniora me wīwī me te ngarotanga o tōna takiwā nui rawa a parīhi i ngā rautau t tōna pūmautanga torangapū me tōna tipuranga ōhanga i aukati a muri i te pakanga whenua maru potukara me te upokotaua i i tutea te mana whakahaere ki rihipone ā kua whakahoki i ōna takiwā tāwāhi whakamutunga ki awherika kua whakahokia tōna takiwā whakamutunga a makaū ki haina i te tau ko titoki tai tokerau he nohoanga i te riu o mangakāhia i te tai tokerau aotearoa ko ngā wāhi e pātata ana ko whangārei terenga paraoa e km ki te rāwhiti ko nga awa ko te wairua ki te rāwhiti e rere ana ko te mangakāhia ki te uru ko te kura takiwā o mangakāhia he kura hiato mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata tae noa ki te nō te tau i whakatū ai ko te whakatauranga ōtekau ā e te tokomaha o te rārangi ingoa ko te kura takiwā o titoki te ingoa tawhito ko maniaiti marae wallace pā rānei he marae o ngāti manunui kei ngāpuke e kiromita pea te tawhiti atu i taumarunui i te puku o te ika a māui aotearoa kei ngāpuke he ngahere paina ka rere ko te awa o pungapunga ki mua o te marae he wai kaukau he wai mahi tuna ki te hīnaki ko te nuinga o ngā tāngata o tēnei marae ngā uri o nehuora te warahi rāua ko tana hoa rangatira a te wakatahurangi te warahi ko chadwick te ingoa whānau o te wakatahurangi ko nanny maraea tōna ingoa e mōhiotia whānuitia ka nui te kaha o nanny maraea ki mahi whakatū i tēnei marae ko tana tāne a nehuora he tino kaumātua nāna tonu te mahi āwhina i a te wakatahurangi i te whānautanga mai o ā rāua tamariki me ā rāua mokopuna anō ko te whakaaro kotahi rau pea ngā tamariki i whakawhānau ai ia ko āna mokopuna ko ngā mokopuna tonu o tāngata kē ko ngā uri o tēnei marae ko ngā whānau warahi ngā wallace rānei ko ngā chadwick me ngā roderick me ngā whānau te wano hoki anō ko te tino iwi o tēnei marae ko ngāti tūwharetoa he kaha tonu ngā herenga ki a ngāti kahungunu ki te iwi o nanny maraea he pānga o te nuinga o ngā tāngata ki ēnei iwi e rua mō te taha ki a ngāti tūwharetoa ko ngāti manunui te hapū ko pungapunga te awa i raro iho nei te pepehā o ngāti tūwharetoa he āhua mokemoke tō tēnei marae e kinokino haere ana ngā whare ruarua noa iho ngā uri kei te toe ko te nuinga e noho ana ki wāhi kē koia rā he ruarua ngā kaimahi ngā kaiāwhina he uaua rawa te kohi moni hei whakapai i ngā whare o te marae engari ko te whakaaro he tokomaha rawa ngā uri engari kua marara ki ngā hau e whā kei aotearoa ētahi kei ahitereiria ētahi koia rā kua waiho mā te mōrehu e mahi ngā mahi o te marae e mihi atu ki ngā mea e kaha tonu te mahi whakahaere mahi whakapai i tēnei marae e mihi ki ngā kaumātua tūpuna i whakatū ai tēnei marae ki a nehuora rāua ko te wakatahurangi te warahi e mihi ana ki ngā uri ki a douglas rāua ko kahui wallace ki a kevin rāua ko milly te wano ki te kore he tāngata e kaha ana ki te tautoko i ā rātou mahi he tītaha kē te tū o tēnei pā j te h grace tuwharetoa te whanga nui a tara ko rangitāne ngā uri a whātonga tētahi o ngā rangatira tokotoru o te waka o kurahaupō ka tau te waka rā ki nukutaurua ki te māhia i te tau ka ū ki reira ka whakakōhatuhia e te tohunga e hau nāwai ā kei heretaunga te kāinga noho o whātonga ka moea e ia a hotuwaipara ka puta mai tā rāua tama ko tarataraika te ingoa ko ia te tipunao ngāi tara o te whanganui a tara ka whānau mai ki tana murimanu a reretua tā rāua tama a tautoki me tā rāua tamāhine a rerekitaiari ko tautoki ka moe i a waipuna te mokopuna tuarua a te kaumoana nui o te moananui a kiwa a kupe ko tā rāua tama ko rangitāne e mōhiotia anō ko rangitānenui ko tāne nui a rangi ko rangitānenui ā rangi rānei nāna ko rangitāne heke iho i ngā whakatipuranga ka heke te iwi o rangitāne ki tāmaki nui a rua ko te tāone o nāianei o dannevirke ki ngā rohe o te wairarapa te wairau te whanga nui a tara i te tonga tae atu ki ngā rohe o manawatū me horowhenua i te uru e toitū tonu ana te mana o rangitāne ki ngā takiwā nei i te rau tau ka tutū te puehu ki a rangitāne nō te ekenga o ngā iwi o te raki ki ngā rohe whenua o te iwi ki te uru nō muri mai ka riro i te pākehā te nuinga o ngā whenua o te iwi ki manawatū me tāmaki nui a rua ahakoa i huri ngā tāngata o rangitāne ki ngā mahi ahuwhenua i te rau tau nā te heke o te ōhanga o te ao ka hokona ō rātou pāmu ka neke rātou ki ngā tāone noho ai i te rau tau i kaha ngā kaiārahi o te iwi ki te arataki i te iwi i roto i ngā nekenekehanga o te ao hurihuri nā rātou te iwi i whakahau kia mahi ngātahi ki te pākehā i te rau tau he tokomaha ngā rangatira o rangitāne i hōu ki roto i ngā mahi tōrangapū o te rohe me te motu hoki nō te tau whakatūria ai te rūnanganui o rangitāne hei huinga mō ngā rūnanga o te iwi e whitu ngā marae o te iwi ko ētahi nō ngā tau tata nei i whakatūria ai ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne me ngāti kahungunu whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne whakapapa ai te iwiw o ngāti kahungunu i a tamatea arikinui te kaihautū o te waka o takitimu ko ngā tipuna rākaihikuroa tōna tama tāraia me te aomatarahi i haere whakararo i te māhia ki heretaunga ki te waiararapa ka whawhai ngā whawhai ka hono hoki ki ngā iwi mā ngā tatau paunamu mai i taua wā ko ngā uri o aua rohe ka whakapapa ki ngā iwi e rua ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko hine te arorangi tētahi o ngā hapū o rangitāne whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko tāmaki nui a rua he taone i te rohe o manawatū whanganui i te ika a māui aotearoa ko te taone nui tēnā i raro i te takiwā o tararua i raro anō i te kaunihera a rohe o manawatū whanganui ko te mahi o te nuinga he pāmu kau pāmu hipi rānei ko dannevirke te ingoa reo pāhekā whakatūria te taone i te o ngā rā o oketopa nā te rōpū kainoho nō tanemāka nō nōwei nōhuitene i tae tuatahi mai ki ahuriri ā ka ahu mai ki tāmaki nui a rua nā ngā kainoho i whakatū tō rātou nohanga tuatahi i roto i te ngahere e kīa nei ko te seventy mile bush i tae mai ngā kainoho rā i runga i ngā tikanga o te ture mō ngā mahi a te kāwanatanga arā i raro i te public works act ko ngā hapū o rangitāne kei tāmaki nui a rua e noho ana whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko ngā hapū o rangitāne kei te wairarapa e noho ana whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko ngā hapū o rangitāne kei wairau e noho ana whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko ngā hapū o rangitāne kei manawatū e noho ana whakapapa ai te iwi o rangitāne i a whātonga te kaihautū o te waka a kurahaupō i pae te waka ki te māhia kei te tai rāwhiti o te ika a māui i takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a whātonga a rangitāne ko tētahi o ōna ingoa ko tāne nui a rangi ko te rohe o heretaunga te kāinga tuatahi o rangitāne nāwai ā ka heke whakatetonga ia ki ngā takiwā o tāmaki nui a rua o te wairarapa tae rawa atu ki te wairau i te wai pounamu ko manawatū ko horowhenua ko te whanganui a tara ētahi atu rohe kua nōhia e rangitāne ko te kura teitei o hāto petera st peter's college auckland i tāmaki makau rau he kura tuarua katorika mō ngā tamatāne o tāmaki makau rau ko taua kura te kura tuarua katorika nui rawa atu i aotearoa i whakatūria i te tau e ngā christian brothers engari i te tau ehara nō te hāhi te katoa o ngā kuramahita e iti iho rānei te rahi o ngā tauira nō ngā tini matawaka mō te taha ki te mātauranga ka whakaratoa ki ngā ākonga pakeke te pūnaha aromatawai o te tiwhikete o te motu mō ngā whakatutukitanga taha me ngā whakamātautau o kemureti cie momo he kura tuarua katorika tāne kōmitimiti tau whakatūria wāhi mountain road epsom tāmaki makau rau tūmuaki k f fouhy taupori o te kura whakatauranga ōtekau te teitei pepeha te aroha me te whakarato amare et servire paetukutuku he rārangi tēnei o ngā ākonga rongonui o mua ko te hononga o amerika reo pākehā the united states of america hoa rānei tētahi tūwehe whakaminenga e hangaia ki ētahi wehenga e ki tētahi tiriwā whakaminenga ki ētahi takiwā mātua e rima ā ki ētahi atu pupuritanga maha  kei amerika ki te raki ngā wehenga pātata me wāhitana tiriwā o columbia kei waenganui o kānata me mehiko kei te rakihauāuru o amerika ki te raki te wehenga o alaska ā he tinimoutere te wehenga o hawaii ki waenga moananui a kiwa   toha ana āna takiwā ki ngā moana nui a kiwa me te karipiana  koia te whenua noho nui rawa tuatoru me ōna tāngata neke atu i te miriona ā ko te whenua nui rawa tuawhā me tōna rahinga whenua e miriona km miriona māero  koia tētahi o ngā whenua tino kanorau ā momopori tino takenga tini o te ao nō tāna manene rea mai ngā whenua maha  he kanorau hoki te matawhenua me te āhuarangi ō te hononga o amerika ā he wāhi noho mā ngā tipu tūmomo maha rawa nō tau ki muri nui atu rānei a ngā nehe amerikana i heke mai i eurāhia ki te tuawhenua o te hoa o nāianei tae noa ki te rautau t noa iho i tīmata te tāmitanga ūropi  nō te hōngongoi  i a ngā kaitāmi e whawhai ana ki a piritene nui i te pakanga pāhoro o amerika te whakapuakanga motuhaketanga i whakamanahia e ngā māngai o ngā tāmianga piritene  nō te mutunga o tēnā pakanga i te tau ka whakamanahia tō hoa motuhaketanga e te kīngitanga o piritene nui kia tū ai hei whenua tuatahi o te ao nāna tōna motuhaketanga i riro i tētahi emepaia tāmi ūropi ki te pakanga i whakamanahia tōna tuhiture i te mahuru ā e tapaina petapetatia ngā menemana tekau tuatahi ko te pire tika he mea i hoahoatia hei taurangi i ngā tika me ngā mana rarau whakapū   i raro i tōna whakaakoranga a te okewa tīahoaho i whakamakoha te hononga o amerika whaka te hauāuru i te rautau t mā te peinga i ngā iwi tūturu o amerika mā te pahore takiwā hou ā mā te whakaae wehenga hou kia toha ai tōna takiwā ki ia takutai o te paparahi o amerika ki te raki mai te tau  nō te haurua tuarua o te rautau t i turakina te whakapononga ā ture ki amerika e te kaiākiri amerika tae noa ki te whakamutunga o tēnā rautau i tautoro atu ō hoa takiwā ki te moananui a kiwa ā i tipu pahū ai tōna ōhanga nō te hurihanga ahumahi  nā tāna toanga i te pakanga pāniora amerika me te pakanga aorere i i whakaū tōna tūnga hei mana taua aorere  i maea te hononga o amerika i te pakanga aorere ii hei tuamana aorere hei whenua whakahiato mānuka karihi tuatahi hei whenua anake i whakamahi i ēnei mānuka ki te pakanga a hei peke toitū o tō te kotahitanga aorere rūnanga haumaru  nō te whakamutunga o te pakanga mātao me te hinganga o te kotahitanga soviet i te tau kua tū kau ana a te hononga o amerika hei tuamana tautahi o te ao he whenua whanake te hononga o amerika  nōna te tino ōhanga o te ao he meka e takea i ōna rauemi taiao maha me tōna whakaputaranga kaimahi teitei  ahakoa he muri ahumahi tō hoa ōhanga koia tonu tētahi o ngā whenua tino whakanao o te ao  i te mea nōna o ngā whakaputa pūtea waonga aorere hoki o te whakanaonga tapeke aorere ko te hononga o amerika te mana ōhanga mana taua tuatahi o te ao he kaha tōrangapū kaha ahurea kōhure ōna ā he kaiarataki rangahau pūtaiao me ngā auaha hangarau   ko amerika ki te raki tētahi paparahi e noho katoa ana ki te tuakoi raki ā mō te nuinga ki te tuakoi whiti tērā rānei he wāhanga noa iho o te paparahi o amerika takoto ana te moana arctic ki tōna roherohe whakateraki te moana ranatiki ki te rāwhiti te moananui a kiwa ki te hauāuru ā noho ana te paparahi o amerika ki te tonga me te moana karipiana ki tōna paeroa ko amerika ki te raki te paparahi tuawhā ā taupori miriona tāngata i tae rā anō ki ngā moutere pātata pērā i ngā moutere karipiana koia te paparahi tuatoru ā rahinga whenua me ōna km e arā āhua o te matawhenua o te ao rānei o te mata o te ao e ōna wehenga motuhake nō te wāhanga kōpaka pāmuri ngā iwi tangata tuatahi i tae atu ki amerika ki te raki mā te whakawhiti i te arawhiti whenua bering i whakaotia te wāwāhanga onamata o te wāhanga mua columbia e te taenga mai o ngā kairarau ūropi nō te takiwā tūhura whakaatu ai ngā ahurea me ngā momopori ō nāianei i ngā taunekeneke i waenganui i ngā kaitāmi ūropi ngā iwi taketake ngā pononga āwherika me ā rātou mangainga he kaha ake te awenga ūropi ki ngā rohe whakateraki o te paparahi ā he kaha ake ngā awenga iwi taketake nō āwherika rānei ki te tonga nō te kaha o te awenga kaitāmi ūropi ka kōrero te nuinga o ngā tāngata nō amerika ki te raki ō nāianei i te reo ingarihi te reo pāniora te reo wīwī rānei ā whakaatu ai ēnei hapori me ā ratou wehenga i ngā tikanga hauāuru the top ten largest north american metropolitan areas by population as of based on national census numbers from the united states of america and census estimates from canada and mexico ko huang xianfan whiringa ā rangi kohi tātea he ahorangi kōrero nehe he tohunga mātauranga momo tangata he kaiwhakahaere whare wānanga nō haina nō te iwi zhuang ia nō te tau i whānau mai ia ki haina nō te iwi zhuang ōna mātua i kuraina ia ki tētahi o ngā kāreti i guangxi ki te whare wānanga o pīkini me te whare wānanga o tōkio i nipono hoki atu ia i te tau ki guangxi tahuri atu ai ki te whakaako i ngā mahi kōrero nehe i tēnā whare wānanga i tēnā whare wānanga kaumātua rawa ai ia haere atu ia ki tāwāhi noho ai mahi ai i ngā mahi mātauranga momo tangata tuhituhi pukapuka hoki ai mō ngā tikanga o tana iwi ake o te iwi zhuang nō te tau mate atu ai ia ki guanxi ko john philip key nō te here turi kōkā i whānau ai te pirimia o aotearoa ko ia hoki te kaiārahi o te rōpū nāhinara o aotearoa i muri i tana wehe i nga mahi a te ao i whakaturia a key ki te poari whakahaere me nga tari a te kaunihera i nga kamupene o niu tireni i whanau i akarana i mua i tana neke atu ki otautahi i tana tamaiti i haere a key ki te whare wnanga o waitaha i te tau ka puta i te tohu bachelor i tīmata ia i te mahi i roto i te maketi whakawhitiwhiti i niu tireni i mua i te neke ki waho i riro ia ia te upoko o te whakawhitiwhiti o te ao i te tau he tūranga e ono tau ki a ia i te tau i whakaturia ia hei mema mo te komiti whakawhitiwhiti o te putea whaimana o niu ioka tae atu ki te tau i uru te matua ki te whare paremata o niu tīreni hei tohu mo te rohe pōti o tāmaki makaurau o te awaroa hei o nga mema hou o te paremata i te tau i whakaturia ia ko te putea putea mo te motu a ko ia te kaihauturu o te roopu o te ao i te tau nō te o whiringa ā rangi i oatihia ia hei pirimia i riro i te kāwanatanga ā motu te whiwhinga i ngā pōtitanga whānui e rua i raro i tana kaiarahi i te marama o noema me mahuru i te marama o hui tanguru he nui te ru i otautahi te taone nui tuarua o te iwi i tino painga ki te ahumahi o te motu a na te kawanatanga i hanga te mana whakahaere whenua paari ki waitaha hei whakautu ko san jose he tāone o hononga o amerika e te taupori i te e km tōna rahinga whenua i muri i neke atu i te tau ano he hapori ahuwhenua iti te rohe san jose i roto i te pokapū o i roto i etahi o te whenua taramore whakamutunga e tata ana san francisco bay te reira ka timata ki te ite i te tipu taupori tere nui o reira haere mai ana i hoia hoki i te pakanga ii o te ao na ka tonu san jose tona roha kaitaua i roto i nga me i te hononga ake rohe whenua ko te tupu tere o te tino hangarau me hikohiko ahumahi whakatere atu i te whakawhiti i te pokapū ahuwhenua ki te wāhi tāone taone na roto i te ua roaa wāhi san jose o roto i te ahumahi hangarau tiketike rohe e raruru noa te pa te īngoa capital silicon raorao o inaianei kua whakaaro san jose ki te waiho i te pa ao me te nui hoki tona tu'umāli me te utu nui o te ora tata ko te us census bureau te taupori o te pa ki te kia rite o hōngongoi ko teide te maunga teitei rawa o pāniora kei runga i te motu o tenerife moutere canarias e mita te teitei ko te puia ki te keokeonga o te motu ranatiki moana he he hoki whatianga i te papa o te moana ki te koinei hanga ana e ia te puia tuatoru nui i roto i te ao i muri i te mauna kea me mauna loa i hawai'i e ai ki te kōrero tawhito guanches tangata tawhito o te motu kotahi ra guayota te rewera kāhakina te atua ra a ka kiia magec roto teide hifo i te ao katoa i roto i te pouri ka guanches inoi nga achamn te atua nui o te rangi te whakahaere ia ki te patu i te rewera me te whakaora i te ra i te whakarau marama tonu ano te rā i te ao me te raka i roto i te puia achamn te rewera mai i reira e noho guayota kiia roto teide mai i te tau te tiaki i te teide e te nohanga e ko te tuarua i roto i te nuinga tae mai i te ao i te tau ka whakaaturia he world heritage site i unesco hui i roto i ōtautahi he tuhinga tēnei mō te tūwehe ā iwi o haina tirohia te tuhinga 'taiwana' mō te tūwehe o haina ko haina arā te tūwehe ā iwi o haina reo hainamana pinyin zhōnghu rnmn gnghgu reo pākehā people's republic of china tētahi whenua ki āhia ki te rāwhiti  koia te whenua tino taupori o te ao me ōna kiri rarau piriona  he wehenga pāti kotahi te tūwehe ā iwi nei e whakahaerea ana e te pāti tōpū o haina mai te ūpokonga o peihinga  he mana whakahaere tōna ki ngā kāwanatanga ngā rohe ture whaiaro e rima ngā manatāone hautū tauaro e whā peihinga tianjin shanghai chonging me ngā rohe whakahaere motuhake nuinga kāwana whaiaro e rua a hongipua me makao  ka kokoraho hoki te tūwehe a iwi i ngā takiwā e whakahaerea ana e te tūwehe o haina tētahi hinonga tōrangapū motuhake e tapaina auautia ko taiwana arā ko ngā moutere o taiwana jinmen mazu me ētahi atu ki te moana haina ki te tonga  he mea tautohetohe ēnei kokoraho nā te āhua manganga o te tūnga tōrangapū o taiwana he whenua rahinga whakahara tō haina   miriona km arā te rahinga whenui tuarua o te ao rahinga tapeke tuatoru tuawhā rānei e ai ki ngā tukanga ine rerekē  he mea whakahara kanorau hoki tō haina matawhenua mai ngā pākihi ngahere me ngā koraha o gobi me taklamakan i tōna raki maroke ki ngā ngahere āhuapārū ki tōna tonga mākū  mā ngā pae maunga a himaraia karakoram pamir me tian shan ka weheruatia a haina i te tonga o āhia waengapū  ka rere ngā awa e rua a awawhāroa me te awa pīngao ngā awa roanga tuatoru me tuaono o te ao mai te mānia tipeta ki te tapātai rāwhiti apiapi    km te roanga o tō haina takutai i te moananui a kiwa ā ka tāparepare i te moana bohai te moana pīngao te moana haina ki te rāwhiti me te moana haina ki te tonga ko te pokapū o haina tētahi o ngā tūrangawaewae tūpori reira tētahi o ngā tūpori tuatahi o te ao i pūāwai i tō te awa pīngao riu haumako  mō ētahi mano tau he punaha tōrangapū manaariki whakaheke tō haina i timata ki te kīngitanga o xia he mea āhua pakiwaitara i te tau mua  i te tau mua i whakakotahitia tuatahitia ētahi wehenga maha kia tū tuatahi ai te emepaia o haina ā mai rā anō ka tīwhera ka piere ka whakakotahi anō nā te tūwehe o haina te kīngitanga whakamutunga i turaki i te tau ā ka whakahaere i te tuawhenua tae atu ki te tau  nō muri i te haurarotanga o te emepaia nipono i te mutunga o te pakanga aorere ii ka taieritia te pāti guomindang i te tuawhenua e te pāti tōpū ā ka whakaūria te tūwehe a iwi o haina i te whiringa a nuku  ka heke te guomindang ki te moutere o taiwana tū ai tōna kāwanatanga ki tōna ūpokonga ōnāianei arā te tāone o taipei mō te nuinga o ngā tau e rua mano o mua nō haina te ōhanga tino nui tino matatini o te ao ahakoa āna piki me āna heke  mai te timatanga o ngā whakatikatikatanga ōhanga i te tau ka puta mai a haina hei tētahi o ngā ōhanga kaitā whanake hohoro o te ao  i te tau i puta mai a haina hei ōhanga tuarua o te ao ā gpd tūingoa te ōhanga tuatahi rānei ā gdp āheinga hoko ōrite  ko haina te kaikaweatu rawa tuatahi me te kaikawemai rawa tuarua o te ao  he mana karihi whakamōhiotia ā nōna te taua pūmau nui rawa me te tahua waonga tuarua o te ao  he peke kotahitanga aorere koao te tūwehe a iwi o haina mai te tau nō tēnā tau ka whakakapi ia i te tūwehe o haina hei peke toitū o tō te koao rūnanga haumaru  he peke a haina o ētahi whakahaere tāhapatini maha ōkawa ōpaki hoki pērā i te whakahaere tauhokohoko aorere te ruruku ōhanga kiwa āhia apec brics te whakahaere ruruku rungamoana te bcim me te g  he mana hira a haina he mana rohe kaitā hoki ki āhia ā e ai kī ētahi kaitātari he tuamana torohū   ko tianjin reo hainamana pinyin tiānjīn he tāone o haina e te taupori i te e km tōna rahinga whenua te whenua te wahi i hanga tianjin he i tenei ra i roto i te mau taime onamata i te parataiao o te maha awa ki te moana i roto i te moana o bohai tae atu ki te awa kōwhai i haere mai ki te moana i roto i tenei rohe mahana ko te whakatuwheratanga o te grand canal o haina i roto i te sui whare ue'i te whanaketanga o tianjin i roto i te mall tae noa ki i huaina tianjin na'e zhigu e te tikanga tauranga tika i roto i taua tau whakaingoatia emperor yongle te pa kia rite ki tianjin uhing ko e mōkihi te rangi 'ki te korero ki te tama a te rangi whitinga o te awa i taua wāhi i te hiha i muri whakapumautia he pa i roto i tianjin e mohiotia ana ko tianjin wei te 'fort o tianjin' kua i roto i te rau tau tekau e korero ana o tianjin hei nui ki te rokiroki taonga i ētahi atu wāhi takutai i roto i te i te taiepa a tawhio noa te pa i tukua ki a ia kia haere tonu i hanga ki te kake i whakatairangatia ana tianjin ki te prefecture i roto i te tianjin county i whakapumautia i raro i te prefecture i roto i te i roto i te pakanga tuarua o te mua i te tau ka riro te pa i te hōia franco ingarangi i te tau e tika ana ki te wawaotanga o te boxer whakatikanga ake ka kingi te pa i ngā māngai o te iwi noho russia uk japan tiamana france ee uu austria hungary me itari ahakoa pa te pa kia pule'i i e ing mana tae noa ki te mutunga o te pakanga ii o te ao nga iwi e noho ana e kore e tukuange ōkawatia mana o nga whārangi o hei tauira italy pai i roto i te tau ki te tiriti o paris i te ka tianjin he turanga mo hōia us i roto i te hakihea meinga te rape i te hoia i roto i te mautohe ākonga beijing nga tangata o te pa i arahina ki te withdrawal o ngā hōia i roto i te tau tomo ngā hōia kominiusi te pa i runga i te o hānuere mai ka kua tianjin kua he municipality anake i roto i te wā i waenganui i me ka hanga e ia tetahi wahi o hebei province ko āhia tētahi o ngā paparahi e whitu i roto i te punaha tatau paparahi tuku iho nō ūropi i te mea he km tōna rahinga whenua ā e piriona ōna kainoho ko āhia te paparahi nui rawa o te ao o te mata o papatūānuku rānei o te matawhenua maea me te paparahi taupori maha rawa hoki āhua o te taupori aorere noho ana a āhia ki te haurua rāwhiti o te tuakoi raki mai te moana arctic i te raki ki te moana īnia i te tonga ko ngā maunga ural te roherohe hauāuru ā ko te moananui a kiwa te takutai i te rāwhiti ahakoa tēnei whakamāramatanga auau ehara a āhia i te hinonga mātai whenua motuhake he aroro ā ahurea kē e ai ki te whakaaro mātai whenua taikaha he wāhanga ngātahi a āhia me ūropi o te paparahi kotahi a eurāhia tērā rānei he wāhanga ēnei e rua me āwherika o te tuapaparahi o āwhe eurāhia e ngā whenua ki āhia ā neke atu i te ngā tāone kei tēnei paparahi te puke tiketike rawa o te ao maunga everest m te tairanga me te pourewa tiketike rawa o te ao te burj khalifa ki te tāone o dubai m te tairanga o roto o ngā wehenga i runga ka noho ētahi whenua motuhake ā meka me te whakamihi aorere taparere whakamihi kore rānei kāore ēnei e whai ake nei i te peke kotahitanga aorere ko āwherika te paparahi rahinga whenua tuarua taupori tuarua o te ao kapi ai miriona km o te mata tapeke o te ao o te matawhenua o te ao e te paparahi nei whai hoki ōna moutere pātata piriona tāngata e noho ana ki āwherika arā āhua o te taupori o te ao karapotia te paparahi e te moana rōwhenua ki te raki e te kōawa suez me te moana kura ki te taha o te kūrae sinai ki te whakarua e te moana īnia k te paeroa ā e te moana ranatiki i te hauāuru he wāhanga hoki te moutere o madagascar me ētahi atu tinimoutere whakaehu e ōna wehenga whakamihi tutuki e iwa ngā takiwā ā e rua ngā wehenga motuhake ā meka me te whakamihi taparere whakamihi kore rānei kei āwherika te taupori rangatahi rawa o ngā paparahi katoa o ngā wae āwherika i whānau mai i te tau ā muri rānei ko aratiria te whenua rahinga nui rawa ā kei ngāitiria te taupori maha rawa o te paparahi nei he meka whakamihia whānuitia kei āwherika te tūrangawaewae o te momo tangata inarā ki te tai rāwhiti o āwherika ka noho a āwherika ki ia taha o te weheruatanga o te ao he maha ngā rohe āhuarangi rerekē ā koia anake te paparahi e toha ana mai te rohe hātai i te tonga ki te rohe hātai i te raki he maha he kanorau hoki ngā momopori ngā ahurea me ngā reo e ora ana ki āwherika nō te mutunga o te rautau t i tāmitia te nuinga o āwherika e ngā whenua o ūropi he mea whakaputa te nuinga o ngā whenua motuhake ki āwherika ināianei e te tukanga wetetāmitanga o te rautau t he mea whakarōpū ngā whenua i tēnei ripanga e ai ki te kaupapa mā ngā wāwāhanga mātai whenua e whakamahia e te kōtahitanga aorere he mea whakatiki ngā raraunga ō roto i ngā tohutoro kua tautohua kia rerekē ēnei e rua kua āta tūtohia he tuhipānui tēnei mō te paparahi tirohia tai tonga o te hononga o amerika mō te wāhanga whakatetonga o te hoa ko amerika ki te tonga tētahi paparahi ki te tuakoi uru ā mō te nuinga ki te tuakoi tonga ahakoa he wāhanga hoki tōna ki te tuakoi raki e ai ki te tauira e whakamahia ki ngā whenua kōrero reo pāniora me te nuinga o amerika ki te tonga he wāwāhanga noa iho te raro paparahi nei o te paparahi nui o amerika rere ana te moananui a kiwa ki tōna taha hauāuru me te moana ranatiki ki te raki me te rāwhiti ā takoto ana te moana karipiana me te paparahi o amerika ki te raki ki tōna māuru tekau mā rua ōna wehenga motuhake āketina poriwia parīhi koromōpia hiri ekuatoa kaiana parakai perū hurināme urukoi me wenehūera ā e rua ōna wāhanga motuhaketanga kore guiana wīwī tētahi tānga tāwāhi o wīwī me ngā moutere falklands malvinas tētāhi takiwā piritene tāwāhi ahakoa ka tautohea e āketina tāpiri ake ki ēnei ka taea hokia ngā moutere abc o hōrana me trinidad me tobago te tautohua hei wāhanga o amerika ki te tonga he rahinga whenua km tō amerika ki te tonga paparahi tuawhā whai muri i a āhia āwherika me amerika ki te raki ā ōna kainoho tuarima whai muri i a āhia āwherika ūropi me amerika ki te raki ko parīhi koromōpia āketina wenehūera me perū ngā whenua taupori maha rawa ā raupapa noho ai te nuinga o tō te paparahi taupori ki ngā takutai hauāuru rāwhiti hoki he ruarua noa iho ngā kainoho ki ngā rohe ōroto rohe whakatetonga tū tiketike ana ngā maunga andes ki te wāhanga hauāuru o amerika ki te tonga hei aronga kē he raorao ki ngā wāhanga whiti reira rere ai ngā awa amazon orinoco me paran takoto ana te nuinga o te paparahi nei ki te tai pārū he mea tuku iho ngā ahurea momopori o amerika ki te tonga i ngā taunekeneke i wāenganui i ngā tāngata taketake ngā kaiwhara ūropi ngā manene me ngā pononga āwherika nō te roanga o te tāmitanga kōrero ai te nuinga o ngā wae amerika ki te tonga i te ngā reo pāniora reo potukara rānei ā whakaatu ai ngā hapori me ngā wehenga i ngā tikanga o te tūpori hauāuru radio studio network ranei studio network he italian tūmataiti teihana reo irirangi e hāngai ana i roto i locri calabria tae te paipa studio network ki fm i te iwa kawanatanga i roto i ngā rohe e rima o te tonga italy messina reggio calabria vibo valentia catanzaro cosenza crotone lecce potenza me salerno mau huru no te hōtaka e te tuku o hits puoro me ngā mōhiohio wā tūturu ki te ngā whakahōutanga ia rā memmo minniti tommaso massara clementina parretta enzo gatto francesca ritorto pino martelli espedita rechichi sergio minniti gianluca lagan rossana pedull ugo la macchia paolo guerrieri antonio lombardo rosy carelli giuseppe galluzzo peppe lentini paolo guerrieri chiara mearelli luca filippone enrico ventrice valenitina ammirato massimo apa emily me a tepora logiacco barbara costa pasuale fragomeni roberta rupo veronica de biase valenitina geracitano francesco cunsolo francesco parasporo antonella romeo eleonora femia rosana me regina garofalo a tepora sainato ugo lully tommaselli pino trecozzi luigi grandinetti eddy me ottavia lombardo antony greco sandro pascuzzo giuseppe evalto stefania morabito hikina whakatutuki ko te pokapū kāwanatanga i roto i te kāwanatanga aotearoa ka haere mai ki te oraraa i te o hōngongoi kua wehea e te tāhuhu ki waru ngā rōpū e whakamārama ana i te rōpū me o ratou mahi pera mahi me te taiao arumoni whakaorangia tohutohu kaupapa here e hāngai ana ki te whakarite i tētahi taiao mahi e he haumaru me te hua ataahua me te tautoko i te whanaketanga o te pakihi te ao whakataetae me ngā putanga mahi pai pūtaiao ngā pūkenga me te auaha te whakawhanake i te pūnaha pūkenga te pūnaha pūtaiao me te auaha me ngā hononga o te ao ki te whakarei ake i te pai me te oranga o aotearoa i tēnei rōpū ko ngā mahi tāpoi me ngā kaupapa nui hanganga me te rauemi mākete whakarite i te hanganga pai hei wāhanga o te taiao pakihi whai hua me te ao whakataetae tae atu ki te taiao i hanga me te tuaritanga me te whakahaere o te rauemi te karauna me te whanaketanga o te kaupapa here me te tohutohu hangarau a tawhio noa te hanga me te kaupapa here whare manene mau mai i te iwi pai ki aotearoa ki te whakarei ake i ngā putanga pāpori me te ōhanga o aotearoa iharaira ko te whenua i roto i te tonga āhia i runga i te taha ki te rawhiti o te moana nui ka iharaira hei whenua motuhake i roto i te tau iharaira ko te whenua o nga hurai anake me nga hurai katoa i runga i te ao whakaaro o iharaira kia rite ki to ratou kainga i te pae varua ko te taupori o iharaira miriona te iwi i roto i te me te miriona nga hurai he tata ki te katoa i te atu tangata o iharaira e nga arapi miriona me ngā mahometa karaitiana druze a hamari hiruharama ko te whakapaipai o iharaira me te pa nui a iharaira ko te whenua iti engari kua maunga koraha takutai awaawa me te mania ko te wera me te maroke i roto i nga raumati a me te hauhautanga ua i roto i te toetoe i te āhuarangi e iharaira ruarua rauemi māori me te kawemai atu taonga atu i hoko te reira e te paerewa āhua nui o te ora me te tūmanako ora tata ki te katoa o ona iwi ka taea e pānui me te tuhituhi polandball hoki e mohiotia ana ko countryball ko te meme ipurangi hangaia kaiwhakamahi i ahu i runga i te int o te imageboard german krautchan net te poari i roto i te hawhe whakamutunga o i whakakitea te meme te i roto i te maha nui o kōmeke ipurangi te wahi e te aroaro whenua rite porohita persona s e ngā taunekeneke i roto i maha pakaru ingarihi e kata whakahawea ana mana'o motu me ngā whanaunga ao me te pakanga o mua kia tuku atu te kāhua kōmeke ki e rua rite polandball i te tikanga ara i roto i te wā i te wahi kahore he poland i roto i te pūāhua cartoon me te countryball ranei ngātahi countryballs he ona pakiaka i roto i te august cyberwar i waenganui i ngā kaiwhakamahi ipurangi polish me te toenga ano o te ao i runga i drawball com polandball ko te paetukutuku e tuku te kānawehi mariko e āhei ngā kaiwhakamahi internet ki te utu te mea e hiahia ana ratou a ka ki te utu i runga i etahi atu tuhinga i te internet polish whakaarahia he whakaaro ki te utu i te haki polish i runga i te pōro me te whakahaere tahi mano o amo ki te tango i runga i te drawball ki te peita o te ma i runga i runga o whero ki te kupu polska i tuhituhia i roto i te waenganui i muri i ngā whakaritenga i te chan i na hipokina tenei i runga i te swastika nui krautchan net ko te imageboard german reo nei int te poari te mea pinepine e english korero s netizen kiia te timatanga o te meme polandball ki falco he kaiwhakamahi o ingarangi i runga i int nei i roto i te mahuru i hanga te meme mā te whakamahi i ms peitahia i roto i te ara apolitical ki te mangā wojak he pou i runga i te poari taua nei takoha i roto i te whati ingarihi i muri i e pakiwaituhi polandball i te anaanatae i unu e mua kōmeke polandball kahore kaituhi tautuhi me te tetahi e taea ki te hanga i tetahi ko te otinga i roto i te meme whakatō i puta noa i ngā pae i runga i te internet tae atu reddit tenei ko te kōhanga o polandball i riro i roto i te rongonui i roto i te ara o te tukinga i roto i te smolensk i patua polish te peresideni lech kaczyski he mea tohu poland me ona hītori whanaunga ki ētahi atu whenua me te stereotype s te arotahi ki megalomania polish me complexes motu ki te te haunga o te reo ingarihi e korero ana hunga taunekeneke i waenganui i countryballs ahu ki te kia tuhituhia i roto i te whati ingarihi me te piua internet haamana'oraa o te meme lolcat a i te mutunga o te pakiwaituhi poland opua nei i kanohi rite whero i runga i te tihi o ma te whakataka o te haki polish te kite tino tangi ara ētahi kōmeke polandball i te fakava'e taea rere e russia ki wāhi ahakoa e kore e taea e poland haamata ki te fakava'e e te haere whenua ki te kia patua e te meteor nui ārahi ki nga whenua katoa ki te hangarau wāhi mahue te whenua me te haere ki te ohuraa a tawhio noa te ao e taha o nga pakiwaituhi polandball tino i te mutunga o te waituhi whakakata poland i runga i te whenua tonu kei te karanga a i roto i te whati ingarihi korero te kīanga polandball kēnana e taea poland kore ki te wāhi i roto i tenei ara arearea maka mua he kopa ki te kōrero katoa ki amo i runga i te mea teitei whenua ka taea hoki e polandball ngā kōmeke i runga i ētahi atu whenua engari i te tikanga e te nuinga o tuku tonu enei kōmeke ki rite polandball ahakoa hoki e taea te karangatia e ratou countryballs kei te māngai whenua ano hoki rite pōro ahakoa e singapore te ahua o te tapatoru me te kua karangatia e tringapore te german empire o i runga i facebook a wahi ke ranei te ariā maha reich i runga i reddit ko te tapawhā te roa ki te kanohi iti me te mohiotia rite reichtangle e te ahua o te hypercube i huaina israelcube iharaira i roto i te tohutoro ki te ahupūngao hurai a ka tango katatānga te ahua o te pereki i huaina kazakhbrick i tua atu amerika hākinakina te rua o tupapaku me te mau te rangatiratanga united he monocle me te pōtae runga pōro tohu o te i roto i e whakamahia ana ki te tohu ngā iwi taketake kahore tetahi iwi no te tauira te pōro kōwhai e tohu ana te tai rāwhiti ahia te pōro kokowai tohu maori marite me te pōro mangu e tohu ana āwherika ranei te iwi mangu i roto i te whānui extraterrestrials e fakafofonga'i e te pōro matomato ko te tapatahi o polandball tāpiri ki te whakanui i te aamu ao me te arotahi ki runga i ngā take o te wā hanga te meme fe'unga ki fakamatala ki ngā kaupapa o te ao i roto i ngā kaupapa e kua hipokina e polandball me kua tuhia i roto i te pāpāho ko te tautohe senkaku islands te ta'iruru rome i kite jorge mario bergoglio e pōtitia rite te pope hou te ati iukereiniana te raruraru crimean me ngā take e pā ana ki philipino kaimahi i roto i te taiwan te kōrero a tētahi pūrongo i runga i vesti fm he pou ki runga ki livejournal i ui kaipānui ki te hiki e rima nga whakapakoko e haere mai ana ki te ngakau i te whakaaro o poland amo ranei ko nga api e rima o te mau pahonoraa whakaatu i te hononga kōrero i waenganui i russia me poland haamana'o kaupapa tae atu teka dmitriy ahau tomek i te whenua o te kāngarū i te kaituhi polish alfred szklarski czterej pancerni i takai wha tank tangata me te kuri russophobia me polandball wojciech oleksiak tuhituhi i runga i culture pl he kaupapa o te arama mickiewicz institute polish kāwanatanga i utua nei te whāinga o te whakatairanga i te reo polish me te tikanga ki waho kī e tika ana ki te tangata te taea ki te hanga i tētahi kōmeke polandball te oraraa o te meme kua hanga ngā whai wāhitanga hou mō te iwi ki te whakaputa i ō rātou whakaaro whaiaro i runga i iwi te whakapono me te hītori i roto i te whakaahua polandball hei tauira o te kairangi par i runga i te internet ia atu kī e taea e whakaaro kōmeke ware āhuaatua kaikiri kohukohu ranei tika mania wahangu ahakoa fakatokanga'i ano e te āhua fakapolitikale hē o te kōmeke tāpiri ki te painga o te meme i te wa ano oleksiak fakatokanga'i e maha mahi polandball kōmeke mana'o polish te tiaturi pērā i amo kore te rite ki matatau i roto i te reo ingarihi kia rite ki era atu iwi a poland ano he whenua ki tonu i te puhoi witted psycho katorika i te tahi atu i te ringa te tahi mau fakato'u'osi mahi i roto i te polandball kōmeke pērā i amo kōrero e pā ana ki te hītori kororia o te iwi korero me te noho i runga i te taparahi hutia hohonu he pono te nuinga kei te te stereotype e mau amo maha complexes motu me te tūkino ope waho mo ratou ake he pono engari ahua tika rahunga oleksiak atu ngā kōrero e i polandball amo taea ako ki te whai te aronga o te katakata e pā ana ki to tatou inoino roa he kararehe pakiwaituhi a miki kiore he taonga waimarie hoki nā the walt disney company he mea hanga ia nā walt disney rāua ko ub iwerks i te tau he kiore whakatangata mau tarau poto whero hū kōwhai nui karapu mā ko miki tētahi o ngā kaiāhua pakiwaituhi tino rongonui e mōhiotia whānuitia ana huri noa i te ao he whakakapinga i hangaia ai mō tētahi kaiāhua pakiwaituhi disney o mua mō oswald the lucky rabbit i kitea tuatahitia a miki i te pikitia poto e kīia nei ko plane crazy ā i whakaputaina tuatahitia a ia i te pikitia poto e kīia nei ko steamboat willie ko tētahi o ngā pakiwaituhi whai oro tuatahi i muri atu i tērā i whakaaturia ai ia i te neke atu i te ngā pikitia pērā i the band concert brave little tailor fantasia anō hoki i whakaaturia nuitia a miki i ngā pikitia poto i roto anō hoki i ngā pikitia roa i ētahi wā tekau ngā whakaaturanga pakiwaituhi a miki i whakaingoatia mō te academy award for best animated short film ko tētahi o ērā ko lend a paw i whakawhiwhia ai ki te tohu nei i te tau i te tau i meinga ai a miki ko te kaiāhua pakiwaituhi tuatahi kia whakawhiwhia ki tētahi whetū i runga i the hollywood walk of fame mai i te tau kua whakaaturia whānuitia hoki a miki hei kaiāhua waituhi whakakata ko tāna waituhi whakakata i roto i te niupepa i tapaina ai ko tōna ake ingoa i tuhituhia nei e te kaiwaituhi matua e floyd gottfredson i tāia mō te tau te roa i whakaputaina hoki a miki i ngā kōmeke pērā i a topolino nā disney o itaria mm mickey mouse mystery magazine me te wizards of mickey me ētahi hōtaka pouaka whakaata pērā i the mickey mouse club me ētahi atu e kitea ana hoki a ia i roto i ētahi atu āhuatanga o te ao pāpāho pērā i ngā tākaro ataata me ngā taonga hokohoko ā he kaiāhua hoki a ia e taea ana te tūtakitaki ki ngā pāka a disney ko āhia ki te rāwhiti he raro rohe ā ahurea ā matawhenua hoki o te paparahi o āhia  toha ana tōna rahinga ki ētahi km arā o te paparahi o āhia arā nui ake i tō ūropi rahinga whenua neke atu i te piriona ngā tāngata e noho ana ki āhia ki te raki arā o tō āhia taupori rānei o te taupori o te ao  koia tētahi o ngā rohe tino taupori o te ao me tōna kiato taupori ia km arā te takitoru o tō te ao toharite a tāngata ia km ahakoa ko mongōria te wehenga motuhake kiato taupori paku rawa o te ao e ai ki ō te kotahitanga aorere koao whakamāramatanga ko āhia ki te rāwhiti te rohe tuarua o te ao whai muri i a āhia ki te tonga  he peke ā tāhuhu ētahi pāpori maha o āhia ki te raki o te poi ahurea haina ā i te nuinga o te wā he mea takea ā rātou kupu ā rātou hōtuhi hoki i te reo haina tawhito me te hōtuhi haina tawhito ko te hāhi buddha nuinga mahayana te hāhi rūī confucianism rūī hou ranei te hāhi tao me ngā hāhi ā iwi o haina ngā whakapono mātua ki haina me taiwana  ki ērā atu whenua o te raro rohe ko te hāhi shinto te whakapono matua ki nipono ā ko te hāhi shaman te mea matua ki kōrea ki mongōria ki ngā pāpori taketake ō āhia ki te raki hoki  i ngā wā o nā noa nei he mea whanake te hāhi karaitiana ki te raro rohe  he mea takea ērā atu maramataka o āhia ki te raki i te maramataka o haina   ko te paparahi tētahi whenua e karapotia e te wai ā he nui ake i te moutere ahakoa tēnei whakamāramatanga ngāwari ehara te paparahi i te mea paearu taikaha ā he maha ngā tukanga tatau rerekē mō te tau o ngā paparahi ki papatūānuku heoti e ai ki te ritenga e whitu ngā rohe e māramatia auautia ko te paparahi arā ko mai te nui rawa ki te iti āhia āwherika amerika ki te raki amerika ki te tonga te tiri o te moana ūropi me te ao o kiwa i te tātai aro whenua he wāhanga kirinuku paparahi hoki ngā paparahi totohu he maha ngā tukanga tatau paparahi rerekē i ētahi wā ka whakamahia te kupu ao o kiwa hei whakakapi mō te kupu ahitereiria hei ingoa mō tētahi rohe whai te paparahi ahitereiria me ētahi atu moutere ki te moananui ā kiwa kāore i roto i te tauira paparahi e whitu hei tauira ka whakamahia te atlas of canada mahere o kānata i te ingoa ao o kiwa ā ka pērā hoki ngā tauira e whakaakona ki wīwī itāria kirihi ki ngā whenua ibero amerika pāniora potukara parihi me amerika hipāniora haina me kōrea ki te tonga ka whakarāpopoto te ripanga e whai ake nei i ngā rahinga me taupori o ia paparahi me te tauira paparahi whitu kua raupapahia ā rahinga e heke ana e te rahinga whenua tapeke o ngā paparahi katoa arā o te mata o te ao e te taupori tapeke o ngā paparahi katoa e ai ki te whakataunga tata āwhiwhiwhi whakaatu ai ngā ripanga e whai ake nei i ngā paparahi e whitu me ō rātou pūwāhi teitei rawa pūwāhi hohonu rawa kua raupapahia ā pūwāhi teitei rawa e heke ana some sources list the kumamanych depression a remnant of the paratethys as the geological border between europe and asia this would place the caucasus outside of europe thus making mont blanc elevation m in the graian alps the highest point in europe the lowest point would still be the shore of the caspian sea ko te ao o kiwa tētahi rohe whakakotahi i ngā moutere pārūrū o te moananui a kiwa he maha ngā whakamāramatanga rerekē mō te taka o te rohe nei tae ana ki te tauira i ētahi wā ka tapaina hokia te ao o kiwa hei paparahi tuawhitu arā te mea riki rawa ā raupapa o te tauira pararahi whitu whakaatu ai te ripanga mātaipori ō raro i ngā wāwāhanga me ngā whenua o te ao o kiwa ā tōrangapū ka whakarōpūhia ngā whenua me ngā takiwā o tēnei ripanga e ai ki ngā wāwāhanga rohe ka whakamahia e te kotahitanga aorere ao o kiwa ao o kiwa whānui ā mātai whenua tē kitea te nuinga o ngā whenua o te ao o kiwa me te āwhata pēnei aua atu rā ka kitea hawai'i ki te paerangi rāwhiti ao o kiwa whāiti ā mātai whenua moutere meranīhia maikoronīhia me poronēhia hāunga aotearoa nippon television he teihana pouaka whakaata arumoni tuatahi o nipono ahakoa ko reira te tuatahi ki te whiwhi i te raihana ki te whakahaere ko te reira i te tuarua i roto i te whenua ki te timata pāpāho i muri i nhk general i roto i tokyo yimata pāpāho i te akuhata ka rite ki nga kupenga e whakataetae ntv whakawhiti rongo whakaaturanga momo te nuinga o e pā ana ngā rōpū puoro ngaahi tulama me anime te kawenga mō te he whatunga o te teihana e mohiotia ana ko nnn nippon news network ranei nns nippon network stations hoki ntv ētahi o nga teihana nui ngā yomiuri tv i roto i te osaka chukyo tv i roto i te nagoya sapporo tv i roto i te hokkaido me fbs i fukuoka he rārangi whenua takiwā whirinaki ā taupori tēnei e ai ki te paerewa iso e whakaatu ana i ngā taupori tapeke kāore ētahi whenua pērā i a tairana e rīpoata i a rātou taupori tapeke ka rīpoata i te taupori kirirarau kē i ēnei tauira ka whakaatu te ripanga nei i ngā whakataunga tata nō tētahi mana aorere mō ā rātou taupori tapeke tae ana tēnei rārangi ki ngā wehenga motuhake ki ngā takiwā whirinaki nohoia ki ngā wehenga whakamihi hāmanga ā i ētahi tauira ki ngā whenua wāhanga o ngā wehenga motuhake hei tauira he mea whakarārangi te kīngitanga kotahi hei hinonga kotahi manohi anō kua whakarārangi wāwāhi kē ngā whenua wāhanga o te kīngitanga hōrana ka rārangihia hokia ngā taupori whenua hei ōrautanga o te taupori aorere nā te tari tatauranga o te hononga o amerika i whakatau tata hei piriona e ai ki tō te kotahitanga aorere whakataunga tata kē nō te whiringa ā nuku te taupori aorere i hau i te tatau piriona ka whakamahia tēnei ripanga i ngā whakataunga tata me ngā matapae whakahou rawa nō te mana kautenui ā motu kia wātea ā kua whakaawhiwhia mō te nuinga kia kore ngā raraunga ā motu whakahoua e wātea kua whakamahia ngā whakataunga tata me ngā matapae mō te tau o te tānga taupori o tō te kotahitanga aorere tari take ōhanga hapori nō te mea kāore ngā tatau i kohikohia mō ia whenua i te wā kotahi kāore hoki i te taumata tikapūtanga ōrite tērā pea ka hē te whakataunga mēnā ka whakataurite ngā raraunga me te aha anō kāore pea te tāpiri i ngā tatau mō ngā whenua katoa e ōrite ki te tapeke aorere tokoiti ngā whenua kua toru ngā ngahurutanga roa ake rānei te wā kāore tētahi kautenui i whakahaere nō reira he whakataunga tata pae hapa tiketike noa iho ngā tatauranga kua kautehia ngā wāhi wāhanga hanganga o ngā wehenga motuhake pērā i ngā whenua o te kīngitanga kotahi hei wāhanga o ēnā wehenga motuhake kāore ngā hinonga motuhaketanga kore pērā i te kotahitanga ūropi me ērā takiwā whirinaki kāore ā rātou taupori tūturu pērā i ngā kokoraho maha o te tiri o te moana i whakarārangihia kia matāra kua whakatītahahia katoatia ngā whenua me ngā takiwā whirinaki wāhanga o tētahi wehenga motuhake he rārangi tēnei o ngā wehenga motuhake me āna takiwā whirinaki kua raupapahia ā rahinga whenua tae ana ngā tāurunga o tēnei rārangi ki ērā o te paerewa iso tāpiri atu ki ētahi wehenga nuinga whakamihi kore kāore i te iso ka tāurua engari kāore tētahi tatau raupapa i whakaratohia mō te nuinga kua tāpiri te rahinga o ngā wehenga nuinga whakamihi kore ki te rahinga o ngā wehenga whakamihi whānui nā rātou ēnā takiwā i kokoraho tirohia te tīwae tuhipoka mō te whakamahuki ō ia whenua kāore tēnei rārangi i te tae ana ki ngā kokoraho whenua takitahi mō ngā wāhanga o te paparahi o te tiri o te moana ki ngā hinonga he tūā motuhake rātou engari ehara i te whenua motuhake ehara hoki i te takiwā whirinaki pērā i te kotahitanga ūropi ā ki ngā whenuariki whakamihi kore pērā i te principality o sealand e toru ngā waeine rahinga o tēnei rārangi he mea whiwhi ngā raraunga i tō te kotahitanga aorere tānga tatauranga hāunga kua kītia kētia he mea riro ngā raraunga o tēnei tūtohi i te cia world factbook nō te huitanguru kua whakakākārikitia ngā wehenga motuhake rahinga nui atu it te km me te aha anō kua tāurungia hokia ngā takiwā motuhaketanga kore kiwikiwi kia āhei ai te whakataurite tae ana ngā rahinga ki ngā kohinga wai whakauta roto awa kurawai kāore ngā kokoraho o ētahi whenua ki ngā wāhanga whakaehu o te tiri o te moana i tāpiritia ko marama kahu fox tētahi kaitōrangapū i aotearoa e kōwhiritia ana ki te pāremata aotearoa i te kōwhiringa pāremata mō te pāti māori i muri i tōna kōwhiringa tuatahi ki te pāremata i whakaritehia ia ki te mahi mangai o te pāti māori ki te taha o te ururoa flavell i te wā o tā fox whakaritetanga ki te mahi mangai i whakakapi ia i tētahi tangata whakapū o te pāti māori ko tariana turia i a fox e whānau mai ana e noho ana tōna whānau ki cannons creek i porirua ko ia te mātāmuri o tōna whānau ko ernest richard ernie smith tōna matua he tangata pākehā ia i te wā o mua he pouako ia kua whakatūhia tētahi kōhanga e tō fox whaea ko frances smith i te tīmatanga o te tekau tau e noho ana tō fox whānau ki ōtautahi i reira e ako ana a fox ki te kura tuatahi o elmwood te reo pākehā elmwood primary school ki merviale kātahi e ako ana ia ki heaton normal intermediate e ako hoki ana ia ki te haikura wāhine o ōtautahi te reo pākehā christchurch girls' high school inaianei e noho ana a fox ki whakaoriori te reo pākehā masterton e iwa āna tamariki i mua i a ia e kōwhiritia ana ki te pāremata aotearoa e mahingia ana te mahi whakaako e ia ngā tau te roanga o tāna mahi whakaako he tangata moromona ia i te kōwhiringa pāremata e tū ana a fox ki te pōtitanga ko ikaroa rāwhiti engari nā te raupapa pāti e kōwhiritia ana ia ko ia te mema pāremata tuatahi e kōwhiritia ana nā te raupapa pāti mō te pāti māori teresa teng te kaiwaiata taiwan rongonui i roto i ahia ko ia te superstar āhia me āhia kuini pakū waiata waiata ia waiata chinese waiata japanese waiata indonesian waiata cantonese waiata taiwan me waiata ingarihi i whanau ia i roto i january i roto i taiwan i roto i te ka tukua e ia tona album tuatahi i roto i taiwan mai he rongonui i roto i te tonga asia ia i roto i te whakaputaina ana e ia tona album japanese tuatahi i roto i hapani i roto i japan ko ia he kaiwaiata rongonui i roto i te i mahi ia i te caesars palace i las vegas a whakamana ia sensation he neke atu i te pukapuka takitahi ia i tua atu kua ia neke atu i te pukapuka tīpakohia he tino paingia ana waiata i roto i ahia pērā i taiwan hong kong china japan south korea te tai tokerau korea malaysia indonesia singapore thailand me ētahi atu whenua kua ia neke atu i piriona pā fakamamahi i runga i te o mei i mate ia i roto i chiang mai thailand me te take o te mate ko huangō i te mei tū te kāwanatanga taiwan he hunaraa rahi hoki ki a ia te whakanui i te kaiwaiata taiwan nui ko te whare mātakitaki o te ahurea pirihitini te reo hūrai te reo pākehā the corinne mamane museum of philistine culture tētahi whare taonga kei aharoro iharaira ka whakamārama taua i te ahurea o te pirihitini i noho i roto i te rohe o te pā kei korā i roto i te ao whānui e whakatapuhia ana taua whare taonga anake ki te ahurea pirihitini ka whakatuwheratia te whare taonga i te tau e toru ngā papa kei roto i te whare taonga ko te tuatahi ko te whakaaturanga o te tikanga pirihitini ko te tuarua tētahi wāhi watea mō ngā whakaaturanga e whakahuritia ana ko te kaupapa o te tuatoru he whakaaturanga i ngā tikanga kai o te moana aegean abir kei te he arts koe i runga i te kōrero hiperu tātai te kabbalah kanikani pūrākau me patu ahurei kua wehewehea te tikanga o te ako ki e rua ngā taumata te taumata tuatahi ako ngā ākonga nekehanga taketake te pukapuka o te tātai reta hiperu reta whakamutunga ia kāri huarahi rerekē e whitu ki te whakatutuki i tenei kaupapa i roto i te whakautu strangulation download poraka whakararuraru ranei ako hoki atu tikanga e te hunga tata ki ngā momo rerekē o te nekehanga te taumata tuarua tāpiri atu atu i te ngā momo o ngā nekehanga e tahi pūkete mo te katoa taimaha o nif o ture kerēme ia e taea ki te tuhituhi raupapa irava bibilia tika knight warrior te tohunga he ko te reo ketis kurd te reo ko tākei ko īrāki ko īrāna ko hiria ko āmenia ko atepaihānia he reo o kurutānga kaikōrero miriona reo ā iwi o ketis he kurmanc kaikōrero miriona zazak kaikōrero miriona soran kaikōrero miriona hewram kaikōrero miriona reo ā iwi kaikōrero kurmanc ko zazak he i roto i tākei soran ko i roto i īrāki a hewram ko i roto i īrāna pūnaha tuhituhi o ketis ko tātai rātini ko te tātai arāpi ko te reo mokriani o central kurdish e korerohia ana i mokrian ko piranshahr me mahabad e rua nga pa nui o te rohe reo o mokrian ko burger king tetahi o nga kaihoko kaihoko o te ao katoa e hoko ana ko tona toa tuatahi tuwhera miami florida ko tetahi o te ao katoa a burger o te kingi tino rongonui ko hamburger i huaina ko whopper i te wa i whakatau a burger king ki te whakarahi ake i ta ratau mahi i ahitereiria i mohio ratou kua oti te hokohoko o to raatau pakihi ki tetahi kaipupuri o tetahi taonga kaikai iti ko te tikanga ko te moni tuatahi o ahitereiria o te burger king coporation i whakaturia i perth i tapaina he tika materaina jack whakaingoatia te ingoa me te ite o te moni jack cowin kia mohio kei te hokona e jack nga ahuatanga mo nga kaihokohoko o naianei me te tohungatanga o ahitereiria burger aussie ko tenei putea e pa ana ki te reka o te reka o te ika me te kirikiri o ahitereiria tae atu ki nga hua te bacon te riki me te pipi me te kai te ranu me te tumato ko disney channel he whatunga o te ao pouaka whakaata a nga tamariki e the walt disney company ko te tīmatanga tuatahi i timata i te hononga o amerika i te tau kua piki ake i te ao mai i te tau i tae mai te taura ki ahitereiria i te tau a i tuhia ki te sky i aotearoa i te tau ko te whakamahinga a te pouaka e pa ana ki nga tamariki kei te whakahaere hoki disney i te disney junior mo nga tamariki o mua i te kura me disney xd na te whakarewatanga o disney i rere nga awa i aotearoa i te hakihea i te wa kaore a sky i whakaae ki te whakahou i te kirimana nei i ahitereiria ka mutu te awa i nga ra o mei ko etahi whakaaturanga e whakaaria ana e tvnz he kirimana me disney ko kelvin glen davis nō te poutū te rangi i whānau ai he kaitōrangapū aotearoa me te mema o te whare o nga mema ko ia te kaihauturu o te rōpū reipa me te kaiwhakahaere tuarua o te hononga mai i te o akuhata o te tau ka riro ko te kaitohutohu tuatahi o te uri maori i whanau a davis i kawakawa i te o maehe ka tupu ake i te moana a kiwa i riro ia ia tana kura tuarua i te whare wānanga o pēwhairangi i te ki te tau i whiwhi ia i te tohu paetahi o te whakaako mai i te whare whananga o akarana me te whakaako i te kura koru i mangere kura tuarua o te moana a kiwa ki kawakawa i mua i te mea hei tumuaki o te kura o karetu i whakahaerehia e ia i te tari whakaakoranga mātauranga me te kaupapa whakapai ake me te whanaketanga te putahitanga matauranga ko ia te tumuaki o te kura tuarua o kaitaia mai i te ki te i te o akuhata o te tau i whakaturia a davis hei kaihauturu hou mo te rōpū reipa i raro i a jacinda ardern i whakakapi i te kaiwhakahaere o te kapa tawhito o andrew little i te tau i te o hepetema ka whakahoutia ano a davis ki te tai tokerau a ka hinga a hone harawira ki a te pati mana e nga pooti ko vlamertinge tetahi kainga i te rohe o belgian o flanders ki te hauauru me tetahi taone o te pa o ypres ko te pokapū o vlamertinge kei te taha o waho o te pokapū o ypres i te huarahi nui n ki te pa tata o poperinge i tua atu i te pokapū taone o ypres ake ko vlamertinge te rohe nui o ypres i te hauauru o vlamertinge kei te ara ki poperinge ko te kainga o brandhoek ko nga raraunga tuatahi mo vlamertinge ka puta mai i te waenga ake i te tau i hangaia he whare karakia i vlamertinge i te tau i whakangaromia a ypres i tahuna te whare karakia o vlamertinge ko te tuhinga tawhito e mohiotia ana i tenei ra ko te ingoa flambertenges he pukapuka o te tau ko baldwin v te kaute o flanders tana wahine a adela me a raua tama ko baldwin i roto i tenei pukapuka i tuku taonga ki te hahi me te rangatira mai i sint pieters na lille ko enei taonga ko era atu ko te whakatekau kei elverdinge me te whakatekau i vlamertinge in territorio furnensi in villa elverzenges decinam unam flambertenges decinam similiter unam i roto i te ancient rgime vlamertinge he heerlijkheid o veurne ambacht me whakahoutanga me te mamae nui i te whakapainga o ypres tata i te pakanga tuatahi o te ao i whakangaromia te pa katoa e te poma i te tau i te wa o te pakanga tuarua a te ao ka tukuna a vlamertinge e tetahi wehewehenga poaka o poronike he mita te roa o te vlamertinge i te taumata o te moana ko te rohe kei te rohe o ypres i te tai rāwhiti ko voormezele i te tonga ko kemmel me dikkebus i te tonga ko reningelst i te tonga poperinge i te hauauru elverdinge i te tai tokerau me brielen i te tai tokerau mai i te tau ki te ka kite tatou i te piki nui o te taupori o vlamertinge ko te whakamārama tino pai mo tenei ko te waru tekau tau o te pakanga i nga takiwa hitu ghil'ad māori kiriata zuckermann i'lad tsukeman i whanau i te o hune o te tau ko te linguist me te revivalist te whakaora i te reo nei te mahi i roto i te whakapā linguistics lexicology me te ako o te reo te ahurea me te tuakiri zuckermann ko te ahorangi o te linguistics me te tata reo i te whare wānanga o te ātaraita ahitereiria zuckermann i whanau i roto i te tel aviv a iharaira i runga i te o hune o te tau me te tupu ake i roto i te eilat i kuraina ia ki te united ao college uwc o te aria i roto i te i roto i te ia riro te ma i roto i te linguistics i te adi lautman interdisciplinary i te kaupapa tino ngā ākonga o te terapipi university i roto i te ia scatcherd pākehā akonga o te whare wānanga o oxford a denise skinner paetahi i te tangata i te whare karakia hugh o te kāreti oxford te fariiraa i te dphil oxon  i roto i te rite gulbenkian research tangata i te patunga college cambridge ia i hono atu ki te tari o te linguistics faculty o hou me te wharekarakia studies te whare wānanga o cambridge ia riro te pekanga phd cantab  i te whare wānanga o cambridge i roto i te ka whakaako ia i te whare wānanga o cambridge faculty o oriental rangahau e mōhiotia nei ko te manga o āhia middle eastern studies te whare wānanga o ueensland te whare wānanga ā motu o hingapoa shanghai jiao tong te whare wānanga te tai rāwhiti china noa te whare wānanga te whare wānanga o miami ben gurion te whare wānanga o te tonga me te whare wānanga o paora jozef afrik i roto i te ia o china ivy league kaupapa kitea te toro i te ahorangi me te shanghai oriental te mataotao professorial hoa i shanghai o te ao rangahau i te whare wānanga ko ia ahitereiria research council arc kitea hoa i roto i te me te i whakawhiwhia rangahau fellowships i te rockefeller turanga's bellagio te ako me te conference center pātū serbelloni bellagio lake como itāria braginsky pokapū weizmann institute o pūtaiao harry ransom humanities rangahau center university o texas i austin a iharaira institute mo arā te rangahau hiperu i te pena me te whare wānanga o hiruharama terapipi university research centre mō te reo typology institute mo arā ako la trobe whare wānanga melbourne me te national institute mō te reo hapanihi tokyo riro ia i te ingarangi academy rangahau karaati hei whakamaharatanga turanga o nga hurai tikanga paerua uru harold hyam wingate karahipi me chevening karahipi zuckermann ko te ahorangi o te linguistics me te tata reo i te whare wānanga o te adelaide ko ia hei mema o te ahitereiria institute o taketake me te whakatakotoranga hē islander rangahau me te turanga mo te ora noa te reo ia tavini rite te ētita mema poari o te hautaka o te reo whakapā brill kaitohutohu mō te oxford english dictionary oed me te tohunga whakaatu i roto i te katoa lexicography me te forensic linguistics ko ia te perehitini o te australian association mo te hurai rangahau aajs ko ia te perehitini o te australasian association o lexicography australex i roto i te i roto i zuckermann whakawhiwhia a ia ki te rima tau kaupapa rangahau grant i te motu hauora me te kaunihera rangahau hauora nhmrc ki te tūhura i te pānga o te reo taketake reclamation i runga i pāpori me te aronganui oranga zuckermann ko te hyperpolyglot zuckermann tano i te mau mana'o i te reo hiperu anō ki te whakaoranga o te tuku iho te reo i roto i te ahitereiria e ai ki te yuval rotem te karere o te state o iharaira ki te whenua o ahitereiria zuckermann o te weriweri mo te reclamation te tiaki me te whakamana o te tuku iho te reo me te ahurea faauruhia ia me te pono i te taraiwa akiaki o te whakatūnga o te allira tuku iho matauranga i te reira i roto i te pokapū dubbo new south wales ahitereiria i runga i te mahuru ia opua nei māori arero taitara te utu mō te reo i te mate no te mea linguicide hua i roto i te mate o te ahurea motuhake i te mate o te wairua me te hinengaro te mana mate o te wairua te whakamahi i ia te wā moe ataahua ki te kōrero ki te kahore roa korero reo me akiakina ahitereiria ki te tautuhi i te tuku iho te reo te nuinga o ratou e moe ana mea nehenehe te reo whai mana o to ratou rohe me te ki te whakauru i ngā reo e rua tohu me te kupu te huri i te reo i te whenua o te whenua na mo te tauira tauranga lincoln kia hoki kia tuku ki rite galinyala i ona taketake barngarla ingoa tona edx mooc reo whakaoranga te whiwhi i te heke mai o te ora noa te reo nei i ākonga i te te whenua zuckermann e opua nei i te tautohetia kākano ariā o te putanga o iseraela ki te reo hiperu kia rite ki nei i te reo hiperu me te yiddish mahi rite rite ki te tuatahi contributors ki te hou te reo hiperu pūkenga tae atu yiddish linguist dovid katz e pā ana ki te zuckermann rite te hou whakaaro mataotao iseraela tango i zuckermann o te wāhanga iseraela me te farii i tona ariā o te hybridity ētahi atu hei tauira te kaituhi me te translator hillel halkin whakahē zuckermann o te tauira i roto i te tuhinga ka whakaputaina i runga i te o tīhema o te tau i roto i te hurai ia i mua pseudonymous tīwae philologos halkin whakawakia zuckermann o te kaupapa tōrangapū zuckermann te whakautu a ka whakaputaina i runga i te o tīhema i te tau i roto i te mendele arotake yiddish te tuhinga me te reo ka rite ki fakamatala'i e reuters i roto i te tuhinga zuckermann o te kauwhau e te kikī ki te kirīmi o iseraela a tamau noa'i te titiro noa i runga i ranei ki te tautoko i ōna pūkenga auaha ranei whakatika ki te korero o te whaea arero e ai ki te omori herzog haaretz zuckermann kei te whakaaro e tona hoa iseraela rānei i te poto ranei te provocateur zuckermann kē o ngā ariā hoki te maha mura te tautohetohe rawa tona tautohetia urutaunga o te kūri haki e taui te kōwhai pokapū ki te māwhero ki te whakaatu i te reo i roto i te tae o te arero te reclamation e hāngai ana i runga i tau tawhito te tuhinga zuckermann ko te kaiwhakaū me te convener o te ātaraita te reo festival zuckermann o te rangahau e hāngai ana ki te whakapā linguistics lexicology revivalistics nga hurai reo me te te ako o te reo te ahurea me te tuakiri zuckermann te tohe e iharaira hiperu e karanga ana ia ia iharaira israeli ko te kākano o te reo e he ira e rua indo european tetikanga o te kupu slavic me te romance me te afro asiatic semitic fokotuu ia e iharaira ko te hokohoko kore e anake o te tuhituhi hiperu s engari ano o yiddish me te pōrana rūhia tiamana ingarihi ārapi me te tahi atu i te reo e korero i te reo hiperu revivalists zuckermann o hybridic te kōtuitanga i roto i te rerekē ki te rua i te tuku iho anō ki te tuhinga i e e iseraela ko te reo hiperu ora me te relexification huritua i e e iseraela ko yiddish ki te reo hiperu kupu i tona kōtuitui ko te maha mātua e rua i te tuhinga me te huritua no te e mono mātua zuckermann whakamōhio revivalistics ka rite ki te new transdisciplinary mara o te enuiry e karapoti ana i te reo reclamation e g barngarla te whakaoranga e g adnyamathanha me te reinvigoration e g irish kua oti pakipūmeka linguistics revivalistics whāinga ki te whakarato i te nahanaha te tātari i te rawa o te whakamātau ki te faatia mai kahore roa korero reo reclamation engari ano hoki o te kaupapa ki reverse language shift whakaoranga me te reinvigoration tona tātaritanga o multisourced neologization te moni o te kupu i takea mai i te rua neke atu rānei ngā mātāpuna i te wa ano i te mau tamataraa einar haugen's matarohia typology o lexical te tono mea haugen categorizes te tono rānei ki te whakauru ranei importation zuckermann e tūhura ana i te wā o te tukutahi i te whakauru me te importation i roto i te puka o kei te tono ia opua nei i te whakarōpū o multisourced neologisms pērā i zuckermann o tūhura o phono pū ōrite i roto i te paerewa mandarin me te meiji wā japanese te mutunga e te hainamana tuhituhi i te pūnaha ko te rangatira te ao pleremic tonu o te auraa e g logographic cenemic kau o te tikanga e g phonographic rite te syllabary me te wā kotahi cenemic me te pleremic phono logographic ia te tohe e leonard bloomfield's nohia e te reo ko te taua noa'tu eaha te pūnaha o te tuhituhi kia whakamahia ai ko te hē ki te hainamana kua oti te tuhituhi mā te whakamahi i te roma i te pukapuka i nga mano o te hainamana kupu e kore e kua tapa ranei e kua tapa ki te tino rerekē momo zuckermann kua whakaputaina i roto i te reo ingarihi ki te reo hiperu ītariana yiddish pāniora tiamana rūhia ārapi me te hainamana ko te pūrongo ā motu o parīhi ko te kaupapa matua o te pūnaha whakahaere kōnae siga i parīhi i hangaia i te hanuere kei te noho i rio de janeiro e ai ki te ture o nga kawenata ture o te hānuere he kawenga ki te whakarite te rongoa te tiaki te whakauru te whakaatu i nga taonga tuku iho o te kawanatanga a te kawanatanga ki te mahi i te kawanatanga me nga tangata ko te kohikohinga o te whakaritenga whenua kei km o nga tuhinga tuhinga pikitia me nga taiao pikitia pikitia mahere mahere whakapae me te nga papa tangi oro rīpene o te kiriata me te ripa ataata kei a ia ano tetahi wharepukapuka rongonui i roto i te hitori i nga whare pukapuka i nga waitohu korero i nga ture whakahaere me te whakahaere a te iwi me te pukapuka me nga pukapuka nupepa me te nga mahi rongonui ko te mediacorp he panui mo te hunga pāpori i hingapoa i whakaturia i te tau i raro i tona whakamaramatanga o naianei i tenei wa ko te kaipānui nui rawa atu i te whenua e kotahi tekau ma tahi nga reo irirangi me nga pouaka whakaata e whitu ko te mea i huaina e tatou inaianei ko mediacorp i whakaturia hei british malaya broadcasting corporation i te tau i te tau ka whakatuwheratia e ia ana rumarangi i caldecott hill i reira ka noho nga kaiwhiwhi mo nga tau e waru tekau e waru i te tau o te koroni e toru nga reo irirangi e whakahaerehia ana e ia i whakauruhia te pouaka whakaata television singapore i te tau e rua nga waahanga channel i te reo ingarihi me te te reo malay me te channel i te reo mandarin me te reo tamil i te tau i whakakotahihia ana taonga a ko te singapore broadcasting corporation ko tenei ka whakaaetia e te kaporeihana he nui ake te tahua me te whakauru mai i roto i era atu mea he nui ake te hanga o te rohe ina koa mo te channel te nui o te waea teletext mutu i te tau me te reo orooro i runga i ona reo irirangi me te pouaka whakaata i whakahoutia te kaporeihana i te tau hei singapore international media sim a i wehewehea ki te television corporation of singapore tcs te singapore television twelve stv me te radio corporation o singapore rcs i whakaingoatia te kamupene umanga mediacorp i te tau ko marek sobola i whanau i te o hurae he kaihoahoa whenua whai mana he kaimahi kari ngaio me te tohunga toi mai i horowākia i whanau a sobola ki ilina czechoslovakia inaianei horowākia ki tetahi whanau no lalinok me divina i ako ia i te hoahoanga whenua i te whare ahuwhenua o horowākia i nitra sua i puta ia i te tau ka timata ia ki te mahi ki tana ake studio i te taha o nga mahi a te kaihoahoa i haere tonu ia i ana mahi ako i te sua i te whare wananga tuhinga o mua me ngā te whanaketanga o te rohet i roto i nga tau ka mutu ana kaupapa ka haere tonu ia ki ana mahi ako i constantine te kaihauturu o te whare wananga i nitra ka mahi a sobola hei kaitoi kaiwhakaari mai i te tau ko tana whakahoahoa ko te kaikorero i roto i nga whenua misionare mai i te tetahi o nga mema o te komihana liturgical o te katorika romana o ilina mahi heraldic i te moananui a kiwa me te moana nui a kiwa ko dame patricia lee reddy gnzm so ko dstj i whanau mai i te mei he roia he kaipakihi pakihi o niu tireni e mahi ana hei tau o te kawana tianara o nui tireni i nga tari mai i te tau ko ia te tuatoru o nga wahine kua tohua ki te turanga whai muri i a dame catherine tizard me dame silvia cartwright i mua i te noho hei kawana tuuturu he hoa a reddy mo te umanga ture ko ia te kaiarahi i tetahi arotake arotake mo nga tari maramarama he maha nga tari he rangatira o te komihana kiriata o niu tireni a ka mahi hei tumuaki mo nga whakataunga tiriti o waitangi i taunaki te pirimia a john key kia angitu ia sir jerry mateparae hei tuurua nui me o reddy i oati i te mahuru ko te whakamahi tarukino i a niu tireni e whakahaerehia ana e te misuse of drugs act e kore ai e hoatu he mana kore mana mo tetahi tarukino ko te cannabis te tuawha whakangahau tuuturu maha e whakamahia ana i aotearoa whai muri iho i te kawhe te waipiro me te tupeka me te tarukino e tino whakamahia nuitia ana i te taupori neke atu i te wha miriona o te hunga te pakeke ki te whakamahi tarukino koinei te tūnga o te taumata kai tarutaru te iwa teitei rawa atu o te ao mai i te hakihea o tihema ka whakatauhia e te raupatu o te hauhokohoko i te ture moni nga mate kore rongoa te ture whakatikatika no kia nui ake te whakamahinga o te tarukino hauora me te whakamahi i te tarukino ki te whakamutu i nga turoro i nga tau marama o te koiora ko william clyde elliott ii ko chase elliott ranei i whanau mai i dawsonville georgia noema he kainoi motuka amerika i tenei wa kei te reihi ia i te nascar cup series me te tira hendrick motorsports i te nama chevrolet camaro zl le i tautokohia e napa auto parts ko elliott anake te tama a te kaitao nascar o mua a bill elliott ko elliott te toa o te nascar nationwide series ko te tiimatanga o elliott i roto i nga kapu ipu i tiimata i te whakataetae stp ko tana wikitoria i te series cup i wini i te go bowling at glen barraba he tāone iti i niu haute wēra ahitereiria kei roto barraba i te rohe ingarangi hōu kei roto barraba i te rohe o te kaunihera ā rohe o tamworth i te reo pākehā tamworth regional council kei roto te tāone iti i te rohe whai tikanga mō ngā manu o bundarra me barraba i te reo pākehā bundarra barraba important bird area e tiaki ana taua i te nōhanga o te manu whakamōrea anthochaera phrygia i te reo pākehā regent honeyeater barraba e kiromita ki te tapatapātiu mai i poihakena e kiromita ki te tonga mā uru mai i piripane e kiromita ki te raki mai i kānapera me e kiromita ki te raki mai i tamworth te tāone nui tata kei te rere te awa o manilla i te reo pākehā manilla river i te taha rāwhiti o te tāone iti ki te tonga kei runga te tāone iti i te rori te rori o ngā kairapurapu i te reo pākehā fossickers way me kei roto te tāone iti i te pae maunga o nandewar i te reo pākehā nandewar range mita i runga ake i te taumata o te moana e ngā tāngata i noho ki barraba i te tau i noho ngā tāngata whenua te iwi kamilaroi ki te rohe i mua i te taenga mai o te pākehā i te tangata pākehā tuatahi i te rohe i a allan cunningham he kaihōpara he tohunga huaota i tae mai ia ki te rohe i te tau i whakatuhia te pāmu tuatahi i te rohe i te tau rānei i ruritia te wāhi o te tāone iti i te tau i āwhina te kitenga o te kōura ki te tāone iti te tipu i whakatuwherahia te poutāpeta tuatahi i te tau me i whakatuwherahia te kura tuatahi in te tau i hangaia te whare karakia mihinare tuatahi i te tau me i whakatuwherahia hoki te pēke tuatahi i te tau i hangaia te hōtēra tuatahi the commercial hotel i te tau me i hangaia te whare kōti tuatahi i te tau i tauākītia barraba he tāone iti e te kāwanatanga koroni i poihākena i te tau i hangaia te hōhipera i te tau me i hangaia te whare karakia metoriti i te tau i tīmata te niupepa ā rohe the barraba gazette ki te perehi i te tau heoi i mutu te niupepa i te tau i hangaia te whare karakia katorika i te tau i tae te reriwe ki barraba i te tau heoi i wehe atu te tereina mātāmuri i te tau me i katia te reriwe i te tau i hangaia te pāpuni o connors creek i te reo pākehā connors creek dam i te tau i whakapai ake te pāpuni i te whakarato o te wai ki te tāone iti i kitea te konukura i gulf creek i te tau me i tīmata te rua konukura tuatahi i te tau gulf creek e kiromita ki te whakarua mai i barraba i tīmata he kāinga ki te tipu ki gulf creek he kura he poutāpeta me he hōtēra tō te kāinga te rua konukura te rua konukura nui rawa i niu haute wēra i te tau me i noho tāngata ki te kāinga me i katia te rua konukura i ngā tau me i whakarērea te kāinga i keria a tēpoko mai i te tau ki te tau i woodsreef tērā kāinga e kiromita ki te rāwhiti mai i barraba i whakarahihia te rua tēpoko i te tau i whakarerea te rua tēpoko i te tau i whakaputahia e te rua tana o te tēpoko mā i whakarere te rua tēpoko i tana o ngā toka kongakonga me tana o te tēpoko e hekatare te wāhi o te pūranga tēpoko e mita te teitei o te pūranga tēpoko i te tau i whakaatu he pūrongo pouaka whakaata i te āwangawanga kei kino te tēpoko mō te iwi i tono he tūāpapa the asbestos diseases foundation of australia kia whakapai i te wāhi o te rua i tono hoki te tūāpapa kia aukatia te iwi ki te wāhi o te rua i whiti tetahi rori puehu a iwi i te wāhi o te rua engari i katia taua rori i te i whakarērea te kāinga i mahi te ratonga hauora o te kawanatanga o niu haute wēra hunter new england health i rangahau kōhukihuki mō te kino ka taea ki te hauora o te iwi kāore anō ngā hua o te rangahau kia perehitia i tīmata te rua whenua diatomaceous i te reo pākehā diatomaceous earth diatomite i te tau kei te kitea te pyrite te jasper te garnet te kiripaka me te mātātoka huri noa i barraba kei te whakatipu ngā pāmu o te rohe i te kau te hipi me te witi he wera he pārūrū te raumati he makariri he maroke te takurua e c te paemahana tino wera e c te paemahana tino makariri e mirimita te toharite o te ua o te tau e mirimita te ua nui rawa i te rā kotahi i hinga i te o huitanguru i mua i te hanganga o te pāpuni split rock i te reo pākehā split rock dam i tango wai ngā tāngata o barraba mai i te pāpuni connors creek i te awa o manilla me i te awa o barraba i te reo pākehā barraba creek ka maroke aua wai ka tangohia e te iwi o barraba te wai mai i ngā poka poka whawhati tata i hangaia a pāpuni split rock i te tau i oti he kōrere wai mai te pāpuni ki te tāone iti i te tau 
