il malti huwa l ilsien nazzjonali tar repubblika ta malta huwa l ilsien uffiċjali flimkien mal ingliż kif ukoll wieħed mill ilsna uffiċjali tal unjoni ewropea dan l ilsien għandu sisien u għerq semitiku ta djalett għarbi li ġej mill afrika ta fuq għalħekk qatt ma kellu rabta mill qrib mal għarbi klassiku iżda tul iż żminijiet minħabba proċess tal latinizzazjoni ta malta bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill isqalli djalett ta art li wkoll għaddiet minn żmien ta ħakma għarbija wara l isqalli beda dieħel ukoll it taljan fuq kollox fiż żmien tad daħla tal kavallieri tal ordni ta san ġwann sa meta l ingliż ħa post it taljan bħala l ilsien uffiċjali fil kostituzzjoni kolonjali tal il malti huwa l ilsien waħdieni ta għajn semitika li jinkiteb b ittri latini l alfabett malti magħmul minn ittra konsonanti u vokali li jidhru f din l ordni il malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż żminijiet li għadda minnhom il ġens fl imgħoddi imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta snin għalkemm għandu sisien għarbija nistgħu naraw li l ilsien malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta bċejjeċ li ġew minn miklem rumanzi mit taljan u mill franċiż u wkoll iktar biswitna fiż żmien mill ingliż l ilsien malti beda jiġi meqjus bħala l ilsien uffiċjali tal gżejjer maltin mis sena meta dan iddaħħal mal ingliż minħabba li l akbar biċċa tan nies ma kinux jafu jaqraw dan ifisser li l ġens malti la kien jaf jitkellem bit taljan u wisq inqas bl ingliż dan huwa l każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda igawdi t tielet wieħed kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż żmien malta kienet taħt il ħakma tal ingliżi u b hekk kien hemm kunflitt ta interess meta l ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta snin iżda wieħed ma jistax iċaħħad il fatt li l ingliż kellu sehem qawwi fit tmexxija l quddiem soċjo politiku u awtonomu ta dan il ġens għalkemm il malti daħal f ħafna oqsma tas soċjetà bħalma huma l politika il liġi u sa ċertu punt il midja popolari l ingliż f malta huwa l ilsien ewlieni f dak li għandu x jaqsam mas settur tal kummerċ barrani u studji xjentifiċi inklużi l istudji tal matematika il fiżika il mediċina u b mod mill iktar predominanti fl informatika instab ħafna minn riċerkaturi storiċi f manuskritti ġewwa l bibljoteka nazzjonali fil belt valletta meqjusa fost l eqdem imkatab nazzjonali fid dinja u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b mod dirett it tħaddim tal ilsien malti lura fis snin u s issa nafu sew li dan kien mitħaddem f sura tixbah dik tal lum sa mis seklu xvi matul bosta żminijiet il maltin ħaddnu l ilsien taljan bħala l ilsien uffiċjali tal pajjiż il kavallieri ta san ġwann bejn l u l ħaddnu t taljan bħala lsien uffiċjali ferm qabel l italja stess li ngħaqdet bħala stat wieħed bid djalett toskan il fjorentin djalett taljan ta firenze bħala lsien tal ġens fl mal wasla tal ingliżi fis sena il gżejjer maltin għaddew minn taħt idejn is sultan taż żewġ sqallijiet li kien wiret iċ ċens perpetwu tal gżejjer maltin mingħand is sagru imperu ruman għal taħt il ħakma tal imperu brittanniku uffiċjalment fis sena u tant kienu jiswew għall ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall franċiżi mbasta malta tibqa f idejhom dwar l ilsien dan ma biddel xejn għaliex it taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa malta l aktar fost in nies mgħallma professjonisti reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar mal wasla tagħhom f malta l ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta nies ta skola tobba avukati kleriċi nutara periti u riċerkaturi li kienu jżommu mat taljan u meta tħalliet il libertà tal istampa naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit taljan kien fattur li poġġa lil malta fi klassi oħra ta territorji maħkuma mill ingliżi malta kellha l klassi politika tagħha il qrati tagħha reliġjon organizzata u bażi infrastrutturali ta marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż żmien żgur li din tal aħħar flimkien mas serħan tal moħħ li l maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom kienu ġibda li żammew lill imperu brittanniku f malta dak iż żmien tajjeb li naraw li għalkemm il klassi mgħallma tal pajjiż kienet żgħira fl għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man nies kollha din ma kinitx karatteristika lokali biss tassew din kienet qagħda li wieħed seta jqabbel ma bnadi oħrajn tal ewropa ta nofsinhar bħal fi sqallija u fl italja t isfel fejn ftit kienu n nies li kellhom aċċess għat tagħlim l element ta konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l ekonomija u l kummerċ tjiebu u dan ġara b mod speċjali meta faqqgħet il gerra tal krimea u meta nfetaħ il kanal ta sueż li poġġa l malta fil mogħdija ewlenija tal imperu britanniku il preżenza militari ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta nies saħħet is snajjiet tradizzjonali marbuta mal industriji tal marsijiet iżda daħlet snajja ġodda u tagħlim ġdid fil mekkanika f kelma waħda żdied il kuntatt mal ingliżi tant li l ilsien ingliż għax qabel ekonomikament u l quddiem politikament ukoll bdiet tinbet bħala t tieni lsien wara t taljan din tal aħħar kienet taħkem fost il professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in nies bla tagħlim il popolin qajla kellu aċċess għat tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellu rwol f dan il kuntest ta żvilupp lingwistiku dak iż żmien il kostituzzjoni repubblikana ta malta kapitlu i artiklu tgħid hekk l ilsien nazzjonali ta malta huwa l ilsien malti l ilsien malti u l ilsien ingliż u dawk l ilsna l oħra li jistgħu jiġu preskritti mill parlament b liġi mgħoddija b mhux anqas minn żewġ terzi tal membri kollha tal kamra tad deputati ikunu l ilsna uffiċjali ta malta u l amministrazzjoni tista għall finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l ilsna iżda kull persuna tista tindirizza ruħha lejn l amministrazzjoni f kull wieħed mill ilsna uffiċjali u t tweġiba tal amministrazzjoni għal hekk tkun b dak l ilsien l ilsien tal qrati jkun l ilsien malti iżda l parlament jista jagħmel dak il provvediment għall użu tal ilsien ingliż f dawk il każijiet u taħt dawk il kundizzjonijiet li jista jippreskrivi il kamra tad deputati tista meta tirregola l proċedura tagħha tistabbilixxi l ilsien jew l ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari kapitlu vi artiklu jgħid hekk ħlief kif provdut xort oħra mill parlament kull liġi għandha ssir kemm bl ilsien malti kif ukoll bl ilsien ingliż u jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it test malti u t test ingliż ta xi liġi it test malti għandu jiġi minn fuq interessanti huwa l għadd dejjem jikber ta xogħlijiet letterarji maltin ta nies bħal oliver friggieri li l kotba tiegħu ta proża u poeżija ġew maqluba għall bosta ilsna oħra u għadd kbir ta kittieba żgħażagħ l iktar tliet kittieba maltin magħrufa fid dinja huma francis ebejer drammaturgu dun karm psaila il poeta nazzjonali u oliver friggieri ara wkoll lista tal poeti tal ilsien malti dizzjunarju ingliż malti malti ingliż dizzjunarju universali tal malti dizzjunarju bażiku malti malta magħrufa uffiċjalment bħala r repubblika ta malta hija repubblika konstituzzjonali żviluppata ewropew fi ħdan l unjoni ewropea il pajjiż jikkonsisti minn arċipelagu ta seba gżejjer li jinsabu fil baħar mediterran fl ewropa t isfel km mill kosta ta sqallija l italja km fil lvant tat tuneżija u km fit tramuntana tal libja dawn il gżejjer igawdu minn klima mediterranja matul l istorja il pożizzjoni ta malta fil baħar mediterran kellha sinjifikat strateġiku minħabba dan il fattur numru ta qawwiet fosthom il feniċi ir rumani l għarab l isqallin il kavallieri ta san ġwann u l ingliżi lkoll ħakmu lil malta malta kisbet l indipendenza mir renju unit fl u għaxar snin wara fl saret repubblika per xorta baqgħet membru tal commonwealth tan nazzjonijiet attwalment hi membru tal unjoni ewropea wara s sħubija fl u wkoll tan nazzjonijiet uniti il lingwa maltija hija l unika lingwa semitika li hija lingwa formali tal unjoni ewropea malta hi magħrufa għas siti ta patrimonju tal umanità bl aktar prominenti jkunu t tempji megalitiċi li huma fost l aktar siti qodma li għadhom weqfin fid dinja kif ukoll il fortifikazzjonijiet tal ordni ta san ġwann u dawk brittaniċi skont il ktieb mill bibbja tal atti tal appostli san pawl innawfraga fuq din il gżira komunità storika lhudija għadha tinsab f malta minn żmien l imperu ruman il belt kapitali ta malta hi l belt valletta il lingwi uffiċjali tal pajjiż huma l malti u l ingiż fejn dan tal aħħar ħa post it taljan fl malta għandha konnessjoni qawwija mal kattoliċiżmu ruman li tkompli tkun bħala r reliġjon uffiċjali u l aktar waħda prattikata f malta id definizzjoni tal kelma etimoloġija tista tiġi deskritta bħala l istudju tal oriġini preċiża tal kliem semantiku tifsir preżenti f lingwa l oriġini tat terminu malta hu inċert u l varjazzjoni moderna hi derivata mil lingwa maltija l aktar etimoloġija komuni hi li ġejja mill kelma griega meli għasel il griegi kienu jsejħu lill gżira melite li tfisser għasel jew għasel ħelu possibilment minħabba l produzzjoni unika ta għasel f malta speċi endemika ta naħal tgħix f din il gżira fejn minħabba f hekk li ngħatat il laqam ta l art tal għasel mhux biss li l influwenza griega fuq il gżira kienet sas sena qk imma aktar tard il gżira waqgħet f idejn l imperu biżantin bejn is sena u s sena imperu li kien iħaddan l istess ilsien grieg etimoloġija oħra hi l kelma feniċa maleth l isem tal feniċi għal dawn il gżejjer li tfisser marsa bħala referenza għall plajjiet u l qaliet ta malta ghall ħabta tas sena q k fuq gżiritna kienet tiddomina ċiviltà preistorika li tiftaħar bl eqdem strutturi kkostruwiti mill bniedem neolitiku il feniċi għamlu minn malta kolonja qrib it seklu qk u kienu propju huma li sejħu lill gżira prinċipali malat dan peress li malat tfisser kenn sigur mhux ta b xejn allura li malta għandha ħafna portijiet tajbin għall ħabta tas sena qk il gżejjer waqgħu taħt il kmand tal kartaġiniżi li jistgħu jitqiesu bħala l eredi tal feniċi mhuwiex veru li l kartaġinżi ġew malta għall ħabta tas seklu sitta qk jekk mhux ftit qabel u fil fatt kienu tal istess razza etnika tal feniċi jew inkella tal kananej kif kienu magħrufa wara l gwerer puniċi il gżejjer spiċċaw f idejn l imperu ruman li għamlu lil malta u lil għawdex muniċipalitajiet bl obbligu li joħorġu l flus għalihom f dan iż żmien skont l atti tal appostli san pawl ġie malta u beda t tagħlim tal kristjaneżmu fis sena wk meta l imperu ruman inqasam fi tnejn malta waqgħet f idejn il biżantini l hekk imsejħa rumani tal lvant is snin ta wara l waqgħa tal imperu ruman tal punent kienet mqallba ħafna teżisti ftit xiehda konkreta tà x ġara effettivament għalkemm xi storjografi jemmnu li malta setgħet spiċċat taħt il vandali li wara tkeċċew mill ġeneral biżantin beliżarju dawn tal aħħar ġew megħluba minn forza għarbija fis sena il ġens għarbi rnexxielu jinfluwenza l lingwa tal poplu malti u għalhekk l għarbi jista jitqies bħala l pedament tal malti minkejja l influwenzi ewropej li ġew wara dan iż żmien ilsien il poplu baqà tà nisel semitiku l għarab xerrdu t twemmin iżlamiku fost il maltin u daħħlu wkoll metodi ġodda fl agrikoltura per t tagħlim nisrani tà san pawl ma ntesiex fl in normanni taħt il konti ruġġieru attribwew l gżejjer maltin taħt it tmexxija tagħhom u għalhekk minkejja li bosta għarab kienu għadhom fuq il gżejjer nistgħu ngħidu li kull ma beda jmur malta bdiet issir iktar ewropea kien proprju f dan iż żmien li nbena l ewwel katidral fl imdina għax dan kien waqa b terremot fl u għalhekk reġgħet twaqqfet ir reliġjon nisranija mill ġdid f dawn iż żminijiet malta kienet tinbiegħ b fewdu lil xi sinjuri mill ħakkiema tal gżejjer sakemm fl wara ħafna intriċċi fil familji rjali tal ewropa il gżejjer maltin saru parti mill imperu spanjol f dawn iż żminijiet malta kien ikollha ħafna ħbit mill furbani misilmin li mhux l ewwel darba li ħabtu sabiex jipprovaw jerġgħu jieħdu l kmand tal pajjiż fl il gżejjer ingħataw lill ordni tal kavallieri ta san ġwann mill imperatur karlu v dawn il kavallieri ta demm nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tilfu t tieni assedju ta rodi fl f dan l assedju per tant kienu wrew kuraġġ li tħallew jitilqu mill gżira b kull unur militari mill mexxej tal ottomani meta l kavallieri waslu f malta sabu art niexfa b poplu mifrux sewwa sew madwar dawn il gżejjer ċentrali u b żewġ imkejjen biss li kellhom ħjiel ċkejken ta difiża l imdina bis swar tagħha u l birgu bil castrum maris illum il fortizza ta sant anġlu il kavallieri għażlu li joqogħdu fil birgu peress li dan il lokal kien fejn il baħar u kellu port eċċezzjonali żewġ assi importanti għall kavallieri li kienu ilhom imdorrijjin għall ħajja ta kursara kattoliċi wara dan l ordni bdiet issaħħaħ il birgu bi swar u kien ġie deċiz li kellhom jittellgħu swar fuq l isla bil fortizza ta san mikiel kif ukoll fortizza biex tiddefendi d daħla tal port il kbir il fortizza ta sant iermu tkun illużjoni iżda jekk wieħed jaħseb li mad daħla tal ordni malta tbiddlet f fortizza felħana l attakki tal furbani misilmin żdiedu u sa waslu biex fl taħt il kmand ta dragut ħabtu għal għawdex u kaxkru l għawdxin kollha ħlief ix xjuħ u l morda wieħed irid jinnota iżda li l għan ta dan l attakk kien li jidħlu fil birgu għan li falla minħabba l potenza tal ordni din is saħħa tpoġġiet taħt sforz kbir fl ewwel assedju ta malta msejjaħ l assedju l kbir li beda fit ta mejju tal fejn malta spiċċat tiġġieled mas saħħa kbira tal imperu ottoman fit ta settembru ġurnata li sal lum għadha titfakkar b festa nazzjonali l ottomani wara iktar minn tlett xhur ta taqbid indunaw li kienet waslet għajnuna minn sqallija li wasslithom għat telfa tagħhom fjum il vitorja din ir rebħa waħħdet l ordni ma malta u dawn baqgħu magħrufin bħala il kavallieri ta malta wara din il vittorja huma bnew iktar fortifikazzjonijiet speċjalment madwar il port il kbir bnew ukoll il belt kapitali valletta u elevaw il livell ta għajxien tal poplu inġenerali il ħakma tagħhom waslet fit tmiem tagħha meta napuljun akkwista il gżejjer fl il maltin qamu għall franċiżi u bdew imblokk grazzi għall għajnuna tar renju taż żewġ sqallijiet u tal gran brittanja l ingliżi ħadu l gżejjer bħala protettorat fl u ħatru lil sir alexander john ball bħala gvernatur bl għan li l gżejjer jerġgħu jaqgħu f idejn l ordni wara l gwerer napoljoniċi dan it tir ma tantx dam fl bħala parti mit trattat ta pariġi malta ufficjalment saret parti mill imperu brittaniku u bdiet tigi uzata bħala stazzjon bażi navali kif ukoll bħala s sede uffiċċjali tal flotta navali mediterranja ingliża sakemm din ittieħdet f lixandra fl eġittu minhabba l fatt li malta kienet qrib wisq l italja belliġerenti malta kellha rwol importanti ħafna fit tieni gwerra dinjija minħabba li kienet imminenti tar rotot navali tal forzi tal assi u mhux eżaġerazzjoni li wieħed jgħid li malta sofriet it tieni assedju tagħha meta giet iddefinita bħala wahda mill iktar postijiet ibbumbardjati fid dinja fil blitz tal forzi tal ajru ġermaniżi u sa ċertu punt taljani wara t tieni gwerra dinjija malta ngħatat l indipendenza tagħha fil ta settembru malta baqgħet membru tal commonwealth u saret repubblika fl f referendum f april il votanti wrew ir rieda tagħhom biex malta tidħol fl unjoni ewropea biex b hekk malta saret membru sħiħ fl tà mejju uħud minn dawn il festi huma marbuta ma diversi tradizzjonijiet fosthom ir regatta fil port il kbir nhar jum il ħelsien u jum il vitorja minn barra dawn il ħames festi hemm ukoll għadd ta festi pubbliċi marbuta mar reliġjon u t tradizzjonijiet li ssawru magħhom fosthom insibu l imnarja ta ġunju santa marija t awissu il miġja ta san pawl f malta ta frar u l festa tal immakulata kunċizzjoni ta diċembru malta hija repubblika parlamentari b kap tal gvern il prim ministru u kap tal istat il prim ministru li jaħtar lill president li r rwol tiegħu huwa l aktar ċerimonjali il pajjiż huwa maqsum f reġjuni kull wieħed għandu l kumitat reġjonali tiegħu li jservi bħala intermedjarju bejn il gvern lokali u nazzjonali malta hi repubblika li s sistema parlamentari u l amministrazzjoni pubblika hi mmudellata fuq is sistema westminster mill sal skont l istatistika li nġabret fl elezzjonijiet tal kunsilli lokali malta kellha t tieni l ogħla rata fid dinja ta nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw u l ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja il kamra tad deputati tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari madanakollu meta partit jikseb il maġġoranza tal voti imma mhux tas siġġijiet il partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari il kostituzzjoni ta malta tgħid li l president għandu jaħtar bħala prim ministru dak il membru tal kamra li hu l aktar kapaċi li jmexxi l maġġoranza fil kabinett l istess president normalment jaħtar fuq rakkomandazzjoni tal prim ministru il ministri li għandhom imexxu kull dipartiment tal gvern kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil maġġoranza tal voti li jkunu ġabu fl elezzjoni preċedenti il president tar repubblika jiġi elett kull ħames snin mill kamra tad deputati il president bħala l kap tal istat huwa meqjus bħala l figura simbolika tar repubblika ta malta il partiti politiċi prinċipali huma l partit nazzjonalista li hu partit demokratiku kristjan u l partit laburista li hu partit soċjal demokratiku il partit laburista jinsab attwalment fil gvern bil prim ministru jkun robert abela il pn jinsab fl oppożizzjoni apparti dawn iż żewġ partiti wieħed jistà jsib il partiti msejħa żgħar minħabba n nuqqas tà sapport li dawn għandhom mill pubbliku attwalment dawn il partiti m għandhomx rappreżentazzjoni parlamentari ħlief il partit demokratiku li tela fuq il lista tal partit nazzjonalista u għandu żewġ siġġijiet sat tieni gwerra dinjija il politika maltija kienet iddominata bil kwistjoni tal lingwa li kienet immexxiha mill partiti pro taljani u pro ingliżi li aktar tard iffurmaw fil partit nazzjonalista u l partit laburista rispettivament il politika wara l gwerra dawret ħaristha fuq kwistjonijiet kostituzzjonali fuq ir relazzjonijiet mal ingilterrra l ewwel bl integrazzjoni u wara l indipendenza u eventwalment ir relazzjonijiet mal unjoni ewropea mill malta ġiet maqsuma fi kunsill lokali b kull kunsill ikun responsabbli għall amministrazzjoni tal belt jew raħal tiegħu ir responsabbiltà amministrattiva hi distribwita bejn il kunsilli lokali u l gvern ċentrali m hemm l ebda livell intermedjarju bejn il gvern lokali u dak nazzjonali u l livelli tas sitt distretti ħamsa fuq il gżira ta malta u tat tliet reġjuni tnejn fuq il gżira ta malta iservu primarjament għall bażi ta statistika l att tal kunsilli lokali att xv tal ġie ppublikat fit ta ġunju fejn qasam lill gżejjer maltin f kunsill lokali f malta u f għawdex l abitanti li huma eleġibbli għall votazzjoni jeleġġu l kunsill kull tliet snin is sindku hu l kap tal kunsill lokali u r rappreżentant tal kunsill b kull effett taħt l att is segretarju eżekuttiv li jiġi appuntat mill kunsill hu l kap eżekuttiv amministrattiv u finanzjarju tal kunsill il kunsilliera l oħra eletti mill elezzjoni tal kunsill jieħdu d deċiżjonijiet flimkien mas sindku il kunsilli lokali huma responsabbli għall ħarsien u tisbieħ tal lokalità allokazzjoni tal gwardjani lokali u ġbir ta skart huma wkoll jesegwixxu doveri amministrattivi għall gvern ċentrali bħal ġbir ta fondi u kirjiet tal gvern u jirrispondi għall ilmenti tal pubbliku il gżejjer maltin huma arċipelagu li jinsabu sewwa sew f nofs il baħar mediterran fil baċir tal lvant madwar km fin nofsinhar tal gżira taljana ta sqallija it tliet l ikbar gżejjer dik ta malta għawdex u kemmuna huma l uniċi li huma abitati il gżejjer iż żgħar bħal filfla kemmunett u l gżejjer ta san pawl huma inabitati numru ta bajjiet iżewqu l kosti tal gżejjer li jipprovdu wkoll portijiet tajbin il gżejjer tal arċipelagu ġew iffurmati mill ogħla uċuħ tal pont li kien hemm bejn sqallija u l afrika ta fuq u li dawn saru iżolati meta l livell tal ilma tela wara l aħħar era tas silġ l arċipelagu jinsab f tarf il platt tettoniku afrikan bil konfini tiegħu jmissu mal platt ewroażjatiku il pajsaġġ tal lum il ġurnata huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b għelieqi mtarrġin l ogħla punt hu ta dmejrek fil gżira amministerjali ta malta li jinsab metru l fuq qrib ħad dingli minkejja li meta jkun hemm preċipitazzjoni għolja jinħolqu xi xmajjar żgħar f malta m hemm l ebda xmara jew lag permanenti madanakollu xi passaġġi tal ilma jinstabu madwar il gżira li jkollhom ilma frisk kull sena postijiet bħal dawn huma l baħrija l imtaħleb u san martin waqt li f għawdex nistghu nsibu l wied tal lunzjata in nofsinhar ta malta mhuwiex il punt l iktar estrem fin nofsinhar tal ewropa fejn hi l gżira griega ta gavdos li għandha din id distinzjoni fitoġeografikament malta tappartjeni għall provinċja ligura tirrenika tar reġjun meditteranju fi ħdan ir renju boreali fil ta diċembru malta implimentat it trattat ta schengen kontrolli mal konfini baqgħu jsiru fl ajruporti sa marzu tal il gżejjer prinċipali abitati min nies tal pajjiż huma malta kemmuna u għawdex gżejjer oħra li jiffurmaw parti mill arċipelagu jinkludu lil kemmunett inabitata filfla riserva naturali inabitata il ġebla tal ġeneral inabitata il gżira manwel li hi magħquda mar raħal tal gżira permezz ta pont u l gżejjer ta san pawl inabitati iċ ċentru tal gvern il kummerċ u ċ ċentru primarju għall kultura hi l belt kapitali ta valletta li tinsab fuq il kosta tal lvant ta malta il gżejjer maltin huma dawn is segwenti il klima hi waħda mediterranja bi xtiewi moderati u umdużi u sjuf sħan u xotti m hemm l ebda staġun sħun fejn il pjanti jorqdu minkejja li l iżvilupp tal pjanti jista jiġi osservat xi ftit f xitwa b kesħa li ma tkunx normali u s sħana u l aridità tas sajf jistgħu jikkawżaw biex il veġetazzjoni jsiru dgħajfa huma f żewġ staġuni partikulari li fihom it turisti jiġu attratti lejn dawn il gżejjer speċjalment matul ix xhur umdi madanakollu irjieħ qawwija jistgħu jdawwru ż żmien tar rebbiegħa għal wieħed kiesaħ il provista tal ilma toffri sfida għal malta hekk kif fiż żmien sħun tas sajf il preċipitazzjoni tkun waħda minima waqt li dan ikun ukoll iż żmien fejn l ilma jkun l aktar użat din il problema tinħass ukoll matul ix xitwa minħabba li x xita qawwija li tagħmel ħafna drabi din tkompli nieżla fil baħar minflok tippenetra qalb l art malta tiddependi fir riservi ta taħt l art tal ilma frisk li jinġieb minn sistema ta mini tal ilma msejjħin bħala l galleriji ta kandja b fond ta madwar metru aktar minn nofs l ilma potabbli ta malta huwa prodott permezz tad desalinazzjoni li twassal għal aktar użu ta kombustibbli fossili u tniġġis l inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid ta frar ġewwa l belt valletta meta t temperatura niżelet għal c waqt li l ogħla waħda laħqet it c f awwissu tal fl ajruport internazzjonali ta ħal luqa l inqas temperatura inuffiċjali hi dik ta c taħt iż żero li seħħet fl ta frar fil kamp tal avjazzjoni ta ta qali b evidenza ta silġ mal art kienu ftit l okkażżjonijiet fejn ġie reġistrat xi xita ta borra b dawn ikunu fi frar tal f jannar tal u fil ta jannar fl aħħar ġurnata tal xi silġ għatta xi partijiet tal gżira bil lejl segwenti tiġi reġistrata l unika ġlata fl istorja ta malta li seħħet f ta qali il bidla fil klima wasslet biex id differenza li hemm bejn l ogħla u l inqas temperaturi tiżdied li ħafna drabi jwasslu għal staġuni b temp instabbli dawn l aħħar snin kienu reġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta borra u silġ li laqqtu lill gżejjer l uniku riżors naturali ta malta hija l ġebla per f malta teżisti popolazzjoni produttiva ħafna li rnexxielha togħli l istandard tal għajxien tal maltin grazzi għal ħafna sforzi li jixhdu kemm il maltin huma kapaċi malta tipproduċi biss daqs tal ikel li għandha bżonn waqt li r riżorsi tal ilma naturali huma ferm limitati għalhekk dawn huma mejgħuna minn sorsi ta ilma magħmulin mill bniedem fejn l ilma tal baħar jiġi desalinizzat biex jiġi tajjeb għax xorb f malta m hemm l ebda sors t enerġija domestika l ekonomija tiddependi ħafna fuq il kummerċ u l investiment barrani bl użu tal gżejjer bħala port manifattura speċjalment elettronika u tessuti u fuq kollox it turiżmu riċentement ġew privatiżżati xi korporazzjonijiet li kienu kkontrollati mill istat u ġew ukoll illiberaliżżati s swieq bit tneħħija ta ħafna taxxi li kienu jipproteġġu l manifatturat malti dan seħħ biex malta tkun ippreparata għal sħubija sħiħa mal unjoni ewropea li seħħet fl ta mejju l aktar setturi importanti tal ekonomija ta malta fl kienu l kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali u l arti id divertiment u r rikreazzjoni attivitajiet ta servizzi oħrajn attivitajiet domestiċi u ta organizzazzjonijiet u korpi extraterritorjali il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet ta malta il ġermanja l italja u franza filwaqt li barra mill ue jmorru kemm f singapor kif ukoll fil ġappun f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue l italja u l ġermanja filwaqt li barra mill ue jiġu miċ ċina u mill indja qabel l malta kellha vera ftit industriji apparti dik tal qoton it tabakk u tat tarnzi it tarzna kienet iżjed tard użata mil inglizi għal skopijiet militari fi żmien tal gwerer l ekonomija ta malta marret tajjeb minħabba il pożizzjoni strateġika ta dawn il gżejjer waqt il gwerrer napoleoniċi l ekonomija ta malta marret tajjeb u saret iċ ċentru ta bejgħ u xiri fl żewġ terzi tat tgħabbija konsenjata minn malta marret lvant u l eġittu iktar tard nofs it tgħabija kienet ġeneralment destinanta għal triest it tgħabbija kienet tikkonsisti minn prodotti manufatturati l ingilterra jew fil kolonji l ekonomija ta malta gawdiet minn dan in negozju u ħafna nies tas sengħa bħan nissieġa sabu xogħol fil portijiet fl waqt il battalja ta navarino li kienet fil greċja l armata ingliża kien ibbażata f malta fl il kumpaniji ġiganteski pacific and orient p o u l east india company kienu jużaw il port malti waqt il vjaġġi lejn l eġittu u l lvant fl malta gawdiet mill ftuħ tal kanal tas suez u kien hemm żieda massiva fil vapuri li kienu jidħlu malta l ekonomija maltija kienet daħlet f fażi speċjali il mediterran ġie deskritt bħala highway tan negozju tad dinja u numbru ta vapuri kienu jidħlu malta għal faħam u munizjon ieħor qabel ikomplu bil vjaġġi tagħhom lejn l oċean indjan u l orjent bejn l u l ħaddiema sabu xogħol fit tarzni u numru ta banek fetħu f malta sal malta kienet laħqet il quċċata f dak li jirrigwarda il qasam ekonomiku per l ekonomija malti ma tantx damet fil quċċata ftit qabel it tmiem ta seklu l ekonomija bdiet tmur għall għar u fl erbgħinijiet kienet fi kriżi serja din kienet primarjament minħabba l invenzjoni tal vapuri kbar li kienu jaħdmu biż żejt allura ma kellhomx għalfejn jidhlu fil port il kbir biex jerġghu jimlew il fjuwil il gvern ingliż kellu jestendi t tarzna sa minn tmiem it tieni gwerra dinjija l importanza tal pożizzjoni strateġika ta malta kien laħaq livell verament baxx it teknoloġija tal ajruplani tal gwerra u l invenzjoni tal bomba atomika biddlu l importanza ta din il bażi militari l inglizi tilfu l kontroll tal kanal tas suez u ma baqgħux fit tarzna navali minflok saret tarzna kummerciali għal bini u t tiswija tal vapuri b madwar abitant għal kull kilometru kwadru malta tista titqies bħala wieħed mill iktar pajjiżi b densità tal popolazzjoni fid dinja parti kbira mill popolazzjoni hija ta dixxendenza taljana partikolarment sqallija franċiża spanjola u brittanika il kattoliċiżmu ruman huwa ddikjarat it twemmin uffiċjali tal gżejjer maltin huwa stmat li madwar tal popolazzjoni huma kattoliċi għalkemm madwar biss huma prattikanti malta għandha żewġ lingwi uffiċjali il malti u l ingliż għalkemm it taljan huwa wkoll mifhum sewwa u hu mitkellem minn ħafna l aktar minħabba l influwenza tal media taljana u r rabtiet storiċi bejn iż żewġ pajjiżi fil passat hemm membri fil parlament ewropew minn malta fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill gvern ta malta skont il qasam ta politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi maltin jan ġun il kummissarju nominat minn malta għall kummissjoni ewropea hi helena dalli li hi responsabbli għall ugwaljanza il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza malta għandha rappreżentanti fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri malta għandha rappreżentanti fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue tar rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue malta tikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tagħha fi brussell bħala l ambaxxata għall ue ta malta il kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali il flus imħallsa fil baġit tal ue minn malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent l etna huwa vulkan fi sqallija għoli metru li żbroffa bil qawwi kemm il darba b periklu għall eqreb belt kbira katanja dan il vulkan jista jidher minn malta huwa wiehed mill aktar vulkani attivi tad dinja l ewwel żbroff irreġistrat tal etna seħħ fis seklu qk għalkemm studji ġeoloġiċi juru li l vulkan kien attiv sa minn qabel dak il perjodu minn dak iż żmien il hawn nafu li żbroffa darba u l iktar waħda devastanti kienet dik tal dan l iżbroff qered il belt ta katanja u ħa miegħu ruħ waqt li f ieħor li seħħ fl mietu mal aktar reċenti fis sena żewġt irħula ntradmu kważi għal kollox minn xmara ta lava u fl frott l attività vulkanika ffurmaw żewġ krateri ġodda l etna żbroffa wkoll fl l l u fl meta l lava ġiet ikkontrollata permezz ta splussiv immonitorjat fl seħħ numru ta ċaqliq li laħaq il qofol tiegħu f lulju u fl ewwel nofs ta awwissu meta xmajjar ħomor nar gelglu lejn il belt ta nicolosi b dawn l eruzzjonijiet infetħu sitt xpakkaturi li alteraw l għamla ta dan il kon ġebli l aħħar żbroff reġistrat kien dak ta april li wasal sabiex partijiet fin nofsinhar ta malta ġew affettwati bi trab iswed il vesuvju huwa stratovulkan fil lvant tal belt ta napli fl italja huwa hu l uniku vulkan fuq il kontinent ewropew li sbroffa f dawn l aħħar mitt sena minkejja li attwalment mhuwiex jisbroffa iż żewġ vulkani l oħra fl italja l etna u stromboli jinsabu fuq gżejjer ta sqallija il vessuvju huwa famuż għal l isbruffar fis sena wk li qered il bliet rumani ta pompej u ercolano il vesuvju għandu tradizzjoni storika u letterarja twila kien meqjus bħala divinità tat tip genius fiż żmien tal iżbroff ta ad tidher taħt l isem miktub vesuvius bħala serp fl affreski dekorattivi ta ħafna lararia jew santwarji tad dar li jibqgħu ħajjin minn pompej iskrizzjoni minn capua għal iovi vesvvio tindika li kien meqjum bħala poter ta ġove jiġifieri vesuvju ġupiter ir rumani kkunsidraw il muntanja vesuvju bħala devota għal erkule l istoriku diodorus siculus għandu x jaqsam ma tradizzjoni li erkule fit twettiq tal hidma tiegħu għadda mill pajjiż ta cumae fil viċin fi triqtu lejn sqallija u sab hemm post imsejjaħ il pjanura phlegraeana pjanura tan nar minn għoljiet li fil passat irremettu n nar issa jissejjaħ vesuvju kien abitat minn banditi ulied id dinja li kienu ġganti bl għajnuna tal allat hu pacifija reġjun u kompla il fatti wara t tradizzjoni jekk hemm għadhom mhux magħrufa bħalma jagħmel ukoll jekk herculaneum ġie msemmi wara epigramma mill poeta martial fl wk tissuġġerixxi li kemm venere il patruna ta pompej kif ukoll hercules kienu jaduraw fir reġjun meqrud mill iżbroff tal il belt valletta magħrufa min nies tal gżejjer maltin bħala l belt hi l belt kapitali ta malta il belt għandha popolazzjoni ta il ruħ sal qiegħda fil parti tal lvant ċentrali tal gżira ta malta il belt valletta għandha karattru barokk per fiha xi elementi ta manneriżmu neoklassiku u xi partijiet għandhom xejra ta arkitettura moderna il belt valletta sofriet mill attakki tat tieni gwerra dinjija minkejja l gwerra ħalliet ferita kbira fil belt hi ma tilfitx il karattru barokk fl il belt valletta ġiet imsemmija mill unesco bħala sit ta wirt dinji l isem uffiċjali li l ordni ta san ġwann ta lill belt kien humilissima civitas valletta il belt l aktar umli ta valletta madanakollu bil bini ta swar u ta fortifikazzjonijiet u flimkien mas sbuħija tal bini barokk mat toroq tagħha din saret magħrufa bħala superbissima l aktar kburija fost is sovrani tal ewropa fost il maltin il belt valletta hi sempliċiment magħrufa bħala il belt alfred zammit huwa s sindku tal belt valletta u ilu jmexxi l kunsill lokali tal belt mill zammit huwa l ewwel sindku tal belt li ġie elett mill partit laburista pl li hu partit affiljat mas soċjalisti u d demokratiċi ewropej sd li għandu l maġġoranza fil kunsill lokali bejn l u is sindku kien alexei dingli li ġie elett f isem il partit nazzjonalista pn li hu partit affiljat mal partit popolari ewropew l ewwel ġebla tal belt valletta tpoġġiet fit ta marzu mill gran mastru tal ordni ta san ġwann jean parisot de la valette l ordni li kienet ilha għal ħafna żmien tmexxi kemm lill belt u anki lill gżira iddeċidiet li tibni l belt il ġdida fil peniżola ta xiberras ftit wara t tmiem tal assedju l kbir tal biex b hekk issaħħaħ il pożizzjoni tal ordni f malta dan effettivament assigura l permanenza tal kavallieri fuq il gżira l arkitett li ddiżinja l pjanta tal belt kien francesco laparelli li ntbagħat mill papa piju v meta laparelli ħalla l belt xogħlu komplieh l assistent tiegħu ġlormu cassar li pproġetta wkoll il kon katidral ta san ġwann u parti mill fortifikazzjonijiet fit ta marzu ġie inawgurat il bini tal belt b la valette stess ipoġġi l ewwel ġebla fejn illum hemm il knisja tal vitorja il pjanta tal belt kienet kemxejn ġdida għall gżejjer maltin hekk kif waqt li l bliet u l irħula l oħra maltin kellhom toroq irregolari u sqaqien il belt il ġdida kellha disinn rettangulari taħt forma ta gradilja mingħajr ebda collacchio li hi żona ristretta biss għal bini importanti it toroq kienu wiesgħa u dritti b dik tan nofs li tibda minn putirjal u tispiċċa fil forti sant iermu fuq in naħa l oħra sfortunatament la valette qatt ma ra l belt kompluta hekk kif miet f età ta sena fil ta awwissu hu kien ġie midfun fil knisja tal vitorja imma wara li nbena l kon katidral ta san ġwann il fdalijiet tiegħu tpoġġew hemmhekk it tebut tiegħu hu mdawwar minn diversi twiebet oħra tal gran mastri wara l kavallieri u perjodu qasir taħt il franċiżi il wasla tal ingliżi wasslet biex għal darb oħra jiffjorixxi l bini ħafna bini ġie demolit u nbena għal darb oħra id djar ġew imkabbrin u twettqu proġetti ċiviċi madanakollu il belt kollha u l infrastruttura tagħha sofrew ħafna ħsara kawża tal bombi li ntefgħu matul it tieni gwerra dinjija fejn fosthom iġġarraf it teatru rjal li nbena fid daħla tal belt fis seklu illum il ġurnata il belt valletta tilqa fi ħdanha għadd ta dipartimenti u ministeri governattivi kif ukoll eluf ta ħaddiema minħabba l konċentrazzjoni ta uffiċini u ħwienet li hemm f din il belt tinsab ukoll il berġa ta kastilja minn fejn jopera l prim ministru kif ukoll il palazz tal gran mastru fejn jiltaqa l parlament il peniżola ta valletta mdawra minn żewġ portijiet naturali il port ta marsamxett u l port il kbir dan tal aħħar hu l iktar port importanti ta malta bil baċiri fil marsa li jservu biex tinħatt il merkanzija f dawn l aħħar snin inbena terminal għall kruċieri fl istess port il kbir il belt għandha diversi binjiet ta importanza storika fosthom insibu l kon katidral ta san ġwann magħruf qabel bħala l knisja konventwali tal kavallieri ta malta li jħaddan fih l ikbar xogħol waħdieni ta michelangelo merisi da caravaggio l uniku xogħol iffirmat tiegħu kif ukoll kollezzjoni imprezzabli ta arazzi tas seklu sbatax tul triq ir repubblika il berġa ta kastilja u len li qabel kienet isservi bħala d dar tal kavallieri ta malta li kienu provenjenti mill komunità awtonoma ta kastilja u len fejn illum insibu l uffiċċju tal prim ministru ta malta il palazz maġisterjali mibni bejn l u l li qabel kienet ir residenza tal gran mastru tal kavallieri ta malta waqt li llum jospita l parlament malti u l uffiċini tal president ta malta faċċata tal pjazza tal palazz tul triq ir repubblika il mużew nazzjonali tal arti palazz fuq stil rokok li jmur lura għas snin li serva bħala residenza uffiċjali tal kmandant tal flotta mediterranja matul l era brittanika mill il quddiem fi triq in nofsinhar il mużew nazzjonali tal arkeoloġija magħruf qabel bħala l berġa ta provenza fi triq ir repubblika it teatru manoel li kien inbena f għaxar xhur biss fl b ordni mill gran mastru antonio manoel de vilhena u wieħed mill eqdem teatri fl ewropa dar il mediterran għall konferenzi magħruf qabel bħala s sacra infermeria mibni fl fejn kien wieħed mill aktar sptarijiet rinomati matul iż żmien tal kavallieri ta malta u l istess fortifikazzjonijiet mibnija mill kavallieri bħala serje ta bastjuni u ravellini b għoli ta madwar metru iddiżinjati biex jiddefendu lill belt mill attakki tul parti mill ħitan tal fortifikazzjonijiet tal belt valletta hemm żona b akkomodazzjonijiet soċjali fejn jgħixu n nies li ma jistgħux jifilħu jħallsu għal residenza tagħhom fil pjanijiet oriġinali l ordni riedu qala magħmula mill bnedmin biex tospita lill qawwa navali madanakollu din ma tkomplietx u b hekk din ż żona saret magħrufa bħala il mandraġġ din iż żona ġiet f idejn in nies mingħajr saqaf fuq rashom u dan irriżulta f diversi bini b passaġġi mudlama u b kundizzjonijiet sanitarji ħżiena il mandraġġ kien ġie demolit parzjalment fis snin ħamsin biex tinbena żona għad djar fil belt valletta din il parti xorta baqgħet mhux rispettabli minkejja li hi aħjar milli kif kienet qabel il popolazzjoni tal belt valletta naqset drastikament matul is snin u illum il ġurnata l kwota naqset għal madwar terz mill perjodu bl akbar popolazzjoni dan il proċess aċċelera aktar wara t tieni gwerra dinjija hekk kif żvilupp ġdid fis subborgi ra lill popolazzjoni timxi l barra mill belt kapitali per l belt xorta baqgħet u għadha ċ ċentru amministrattiv u kummerċjali ta malta fl prattikament il belt valletta kollha bil fortifikazzjonijiet u l monumenti kollha tagħha ġiet iddikjarata sit ta wirt dinji mill unesco il belt kapitali ta malta għandha rabta sfiqa mal istorja tal ordni tal kavallieri ta san ġwann għalkemm il gżejjer maltin diġà kienu ġew maħkuma qabel mill feniċi mill griegi mill kartaġiniżi mir rumani mill biżantini u mill għarab il belt valletta għandha monument kollha fi spazju ta ettaru u b hekk hija waħda mill iktar żoni storiċi b konċentrazzjoni ta monumenti fid dinja il belt valletta ġiet iddikjarata sit ta wirt dinji minħabba l valur universali straordinarju tagħha abbażi ta żewġ kriterji tal għażla tal unesco minn għaxra fi kliem ieħor abbażi ta terz tal kriterji kulturali dawn il kriterji huma l kriterju i jiġifieri rappreżentazzjoni ta kapulavur frott il kreattività tal bniedem u l kriterju vi jiġifieri assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma avvenimenti jew ma tradizzjonijiet ħajjin ma ideat jew ma twemmin jew ma xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta valur universali straordinarju il belt valletta ġiet iddikjarata sit ta wirt dinji abbażi tal kriterju i peress li hija prevalentement kreazzjoni idealistika tal aħħar tar rinaxximent bi pjanta urbana uniformi ispirata mill prinċipji neoplatoniċi bi swar u b fortifikazzjonijiet mad dawra kollha tad daħliet naturali tagħha u b diversi monumenti f postijiet strateġiċi min naħa l oħra il belt valletta ġiet iddikjarata sit ta wirt dinji abbażi tal kriterju vi minħabba r rabta tagħha mal ordni tal kavallieri ta san ġwann li bnewha fl u li ħadu ħsiebha u sebbħuha għal kważi żewġ sekli u nofs b hekk il belt valletta hija assoċjata mal istorja ta waħda mill ikbar forzi militari u morali tal ewropa moderna il belt hija mibnija fuq peniżola dejqa mdawra bl ilma b hekk il perimetru tal belt baqa prattikament l istess mit tluq tal kavallieri l hawn bi ftit żviluppi moderni f dawn l aħħar snin id daqs tagħha u l integrità tal bini u tal monumenti tagħha kienu biżżejjed biex l unesco tagħraf li għandha valur universali straordinarju minkejja xi proġetti tal kostruzzjoni fis seklu u l ħsarat li ġarrbet il belt valletta fit tieni gwerra dinjija proporzjon kbir tal bini u tal monumenti oriġinali kif ukoll in nisġa urban tal madwar ġew ippreservati sa żminijietna jew ġew irrestawrati bir reqqa l iżvilupp tal bini u l materjali li ntużaw matul is snin ma biddilx wisq mill pajsaġġ urban tal belt speċjalment meta wieħed joqrob lejha mill baħar madankollu il valur universali straordinarju tagħha jiddependi wkoll fuq dan l element tal pajsaġġ urban għalhekk il proċess biex jinstab bilanċ tajjeb bejn dan l element u l ħtiġijiet ta belt ħajja huwa proċess kontinwu l unesco kemm il darba tintervjeni biex twissi lill awtoritajiet li jieħdu ħsieb il ġestjoni ta sit ta wirt dinji meta tħoss li xi proġett jista jipperikola xi waħda mill kriterji tal għażla tagħha fl l ngo lokali din l art ħelwa ħasset il ħtieġa li twassal it tħassib tagħha lill awtoritajiet maltin li jekk il pjanijiet ta lukanda ta sular f tign jitwettqu dan jaf iwassal biex il belt valletta saħansitra titlef l istatus ta sit ta wirt dinji minħabba li l proġett ikerrah il pajsaġġ urban li baqa ftit li xejn mittiefes minn żmien il kavallieri l hawn koordinati ir rabat jew città vittoria hija l belt kapitali tal gżira t għawdex gżira tal arċipelagu malti fil baħar mediterran il belt għandha popolazzjoni ta novembru u b din il popolazzjoni din il lokalità hi l ikbar waħda f għawdex din il belt hi msejjħa ukoll bl isem victoria li ġie mogħti fl mill gvern brittaniku fl okkażjoni tal ġublew tad deheb tar reġina vittorja minn rikjesta tal arċisqof ta malta mons pietru pace madanakollu din il belt hi xorta magħrufha fost l għawdxin bl isem antik tar rabat il belt victoria hi l akbar lokalità f għawdex u taqa taħt ir responsabbiltà tal kunsill lokali tar rabat is sede tal kunsill hi l banca giuratale bini mibni matul il ħakma tal kavallieri tal ordni ta san ġwann l ewwel elezzjoni għall kunsill saret fis ta april il kunsill preżenti ġie elett fl elezzjonijiet ta marzu u hu ffurmat minn fil belt victoria insibu plejgrawnd għar residenti kif ukoll ġnien fost oħrajn f din il belt insibu faċilitajiet sportivi hekk kif il belt victoria għandha fi ħdanha l akbar numru ta klabbs sportivi f għawdex dawn huma dawn kollha jitħarrġu fil grawnds rispettivi tagħhom il belt victoria bħala l belt kapitali ta għawdex fiha l akbar numru ta binjiet governattivi u amministrattivi ta għawdex fosthom f din il belt jiġu ċċelebrati żewġ festi prinċipali dik ta san ġorġ li l festa liturġika tiegħu taħbat nhar it ta april iżda tkun iċċelebrata fit tielet ħadd ta lulju kif ukoll dik ta santa marija nhar il ta awwissu dik ta san ġorġ toħroġ mill bażilika iddedikata lill istess qaddis filwaqt li dik ta santa marija toħroġ mill katidral ta għawdex il festi esterni huma organizzati mis soċjetà filarmonika la stella u leone rispettivament iż żewġ baned prinċipali huma l banda la stella u l banda leone li jieħdu ħsieb il festi ta san ġorġ u santa marija rispettivament iż żewġ baned għandhom is sede tagħhom fiż żewġ teatri ewlenin tal gżira it teatru astra tas soċjetà filarmonika la stella u t teatru aurora tas socjetà filarmonika leone dawn iż żewġ baned jorganizzaw ukoll kunċerti varji matul is sena kif ukoll fiż żewġ teatri jittellgħu l opri li ta kull sena jattiraw mijiet ta maltin il villa rundle hu l ġnien prinċipali tal belt kif ukoll tal gżira dan il ġnien iservi għal attivitajiet reġjonali fosthom il wirja tradizzjonali tal bhejjem li tittella kull sena għall festa ta santa marija ġo dan il ġnien wieħed isib bosta monumenti u bustijiet ta personalitajiet li taw sehem fl iżvilupp tal belt victoria u ta għawdex l italja uffiċjalment magħrufa bħala r repubblika taljana huwa pajjiż li jinsab fin nofsinhar tal ewropa il fruntiera tal italja tmiss ma fruntieri ta pajjiżi ewropej oħra ngħidu aħna bħal franza l iżvizzera l awstrija u s slovenja tul l alpi li jservu ta fruntiera naturali in nofsinhar ta dan il pajjiż huwa ġej fil forma ta peniżola dan għax din il parti hija mdawra mill baħar mediterran f din il parti tal italja wieħed jista faċilment jilloka l gżira maġġuri ta sqallija il gżira ta sardinja u l izgħar stati indipendenti li huma fi ħdan ir reġjun taljan dawn huma san marino u l belt tal vatikan it territorju taljan ikopri xi kilometru kwadru u huwa influwenzat direttament minn klima moderata u staġjonali b miljun abitant l italja huwa l ħames l iktar pajjiż ippopolat fl ewropa u jġorr it titlu tat l iktar pajjiż b densità għolja fid dinja ruma hija l ikbar u l belt kapitali tal italja qabel l italja ma kinitx stat unit iż żona kienet magħmula minn grupp ta stati indipendenti li kienu kkmandati minn pajjiżi oħra bħal l awstrija franza u spanja f nofs is seklu il konti ta cavour kien il kap tal gvern tal istat ta sardinja dan ipperswada lill awstrijaċi li kienu qegħdin jgħixu fil lombardija u f veneta biex joħolqu l stat tal italja ta fuq imbagħad stati oħra mill italja ċentrali u tan nofsinhar taljan issieħbu mal pjemonte sabiex ikun jista jinħoloq stat akbar fl giuseppe garibaldi rnexxielu jirbaħ il gżira ta sqallija u wara ħafna ġiri madwar l ewropa fl garabaldi ħoloq ir renju tal italja vittorio emanuele ii sar ir re tar renju l ġdid fl lazio u veneto kienu għadhom mhux parti mill italja għaliex kienu meqjusin bħala l proprjetà tal papa li kien qiegħed jipproteġi lill awstrija bit tarka tal kristjaneżmu għaliex il papa ma riedx ikun kompliċi fil kunflitt li kellu jseħħ bejn dawn il pajjiżi nsara voldieri l italja u l awstrija veneto saret parti mill italja fl eżattament wara gwerra qalila kontra l imperu awstrijak is suldati taljani ħadu lazio fl mingħand il papa issa l italja kienet verament magħquda u dan ma setax ikun possibbli li kieku ma kienx għal dawk il bosta personaġġi li ħadu sehem f din il battalja għall unità tal italja taħt l istat ta pjemonte l italja ħadet sehem fl ewwel gwerra dinjija bħala alleata tal gran brittanja franza u r russja kontra l poteri ċentrali kważi l ġlied kollu tal italja kien fuq fruntiera tal lvant ħdejn l awstrija wara t telfa ta caporetto it taljani ħasbu li tilfu l gwerra iżda fl il poteri ċentrali ċedew u l italja kisbet ir reġjun ta venezia tridentina trentino u alto adige li qabel kien tal awstrija fl kien gvern ġdid taljan taħt benito mussolini il mexxej tal faxxiżmu fl italja dan sar kap tal gvern u dittatur u sejjaħ lilu nnifsu duce li tfisser mexxej bit taljan sar ħabib tad dittatur ġermaniż adolf hitler u daħal miegħu fit tieni gwerra dinjija italja daħlet fil gwerra fl bħala alleata tal ġermanja u l ġappun kontra franza gran brittanja u r russja matul il gwerra l italja kkontrollat l parti l kbira tal baħar mediterran fil ta lulju mussolini tneħħa mill kunsill il kbir tal faxxiżmu u fit ta settembru badoglio iddikjara li l gwerra tal italja bħala alleata tal ġermanja kienet intemmet l italja bdiet tiġġieled mal alleati li kienu franza u r renju unit iżda s suldati taljani ma kinux jafu fuq min jisparaw fl italja ta fuq twaqqaf moviment jismu resistenza biex jiġġieled kontra l invażuri ġermaniżi mussolini pprova jwaqqaf stat ieħor faxxista fl italja ta fuq ir repubblika tal sal imma dan falla fil ta april l italja saret ħielsa l istat sar repubblika fit ta ġunju u għall ewwel darba in nisa setgħu jivvutaw il poplu taljan temm id dinastija ta savoia u adotta gvern repubblikan fi frar tal l italja ffirmat trattat ta paċi mal alleati u tilfet il kolonji kollha u xi żoni territorjali istria u partijiet mid dalmaztia l italja ssieħbet fin nato u l komunità ewropea bħala membru fundatur u saret wieħed mill akbar ekonomiji industrijali fid dinja l italja hija peniżola fis sens li hija mdawra mill baħar min naħat kollha minbarra waħda tat tramuntana tagħha l italja ta fuq hija separata minn franza l iżvizzera u l awstrija bil katina ta muntanji tal alpi mont blanc monte bianco bit taljan jew il muntanja l bajda bil malti l ogħla muntanja fl ewropa tal punent tappartjeni għal din il katina il tieni katina ta muntanji importanti fl italja hi dik tal appennini li huma fl italja ċentrali u tan nofsinhar il belt kapitali tal italja hija ruma fost il bliet importanti l oħra fl italja insibu torin firenze napli u venezja il pajjiż għandu numru ta gżejjer l akbar huma sqallija u sardinja li jintlaħqu bil vapur jew bl ajruplan ix xmara po hija meqjusa bħala l itwal xmara fl italja ix xmara tevere tgħaddi minn ġol belt ta ruma l italja ta fuq għandha wħud mill akbar lagi fil pajjiż bħal lag ta garda il lag ta como il lag maggiore u l lag iseo billi hija mdawra bil baħar l italja għandha kosta twil ħafna kilometri li ġġib it turisti minn madwar id dinja kollha it turisti jmorru l italja wkoll biex jaraw il ħafna postijiet storiċi hemm żewġ pajjiżi żgħar ħafna ġewwa l italja dawn huma san marino li hija mdawra mill parti tal italja ta fuq u l vatikan li jinsab ġewwa l belt kapitali ta ruma il popolazzjoni tal italja tammonta għal ftit aktar minn sittin miljun ruħ madwar miljuni minnhom jgħixu f ruma u miljuni f milan wieħed jista jqis lill italja bħala kompletament kattolika kristjana infatti ftit huma dawk in nies li għandhom twemmin ta natura differenti l ilsien uffiċjali tal italja huwa t taljan per f xi żoni żgħar wieħed jista saħansitra jisma l ġermaniż is sloven jew il franċiż xi nies jitkellmu wkoll lingwi bħall isqalli u s sardu li huma simili ħafna għat taljan allura jistgħu jitqiesu bħala żewġ djaletti li ġew mnissla mil ilsien taljan il poplu taljan hu parzjalment imnissel mir rumani antiki l italja għandha aktar siti ta patrimonju dinji minn kull nazzjon ieħor fid dinja dawn is siti huma kulturalment importanti u ta valur skont il unesco madwar tax xogħlijiet tal arti tad dinja kollha jinsabu fl italja l italja hija wkoll produttur kbir tal inbid fl ipproduċiet aktar minn ħames miljun tunnellata metrika l italja għandha sistema moderna ta għajnuna soċjali is suq tax xogħol huwa relattivament b saħħtu b ħafna barranin speċjalment mir rumanija jaħdmu fl italja fejn il pagi huma ħafna ogħla iżda seta kien hemm ħafna iktar ħaddiema fis suq billi l irġiel u n nisa jirtiraw fl età ta ir rata tal qgħad hija relattivament għolja is soċjetà moderna tal italja hija mibnija fuq is self u issa l pajjiż għandu d dejn katastrofiku ta tal pgd totali tal pajjiż il xibka tal ferrovija fl italja tammonta għal kilometru mil is l itwal fid dinja il ferroviji li hums ta veloċità għolja jinkludu l ferroviji tal klassi etr li jivvjaġġaw bit kilometru fis siegħa il kap tal istat huwa giorgio napolitano li l kompitu tiegħu beda f mejju tal u jintemm f mejju ta il president tar repubblika jibqa għal snin napolitano huwa l ħdax il president tar repubblika taljana u kien preċedut minn carlo azeglio ciampi l ewwel president kien enrico de nicola u llum il ġurnata l kap tal gvern huwa mario monti l italja kienet waħda mill ewwel membri tal unjoni ewropea u fl flimkien ma ħdax il pajjiż ewropew ieħor bidlet il munita tagħha u bdiet tuża l ewro bħala l munita uffiċjali tagħha qabel kienet tintuża l lira taljana li kienet bdiet tintuża fl ħafna nies fl italja huma kattoliċi iżda l knisja kattolika m għadhiex uffiċjalment ir reliġjon tal istat tal poplu jgħidu li huma kattoliċi waqt li madwar terz biss jgħidu li huma membri attivi hemm ukoll gruppi kristjani oħra fl italja aktar minn elf huma insara ortodossi tal lvant elf minnhom jappartjenu għall knisja ortodossa griega hemm madwar elf mislem li jgħixu fl italja ħafna minnhom huma emigranti tal popolazzjoni totali u elf biss huma ċittadini taljani barra minn hekk hemm xi ħamsin elf buddist kif ukoll sebgħin elf ind fl italja l italja hija maqsuma f għoxrin reġjun regione bit taljan u kull reġjun huwa maqsum f provinċji mill għoxrin reġjun differenti ħamsa minnhom għandhom status speċjali huma msejħa awtonomi dan ifisser li dawn jistgħu jagħmlu ċerti liġijiet lokali aktar faċilment dawn ir reġjuni huma mmarkati b asterisk hawn taħt koordinati il mellieħa huwa villaġġ fit tramuntana ta malta jokkupa l peninsula li ħafna jirreferu għaliha bħala d denb tal ħuta minħabba l forma tagħha l etimoloġija ta l isem mellieħa possibilment hi dik ta nisel grieg peress illi melleca li tittraduċi bħala għasel jirrappreżenta industrija antika f din il parti tal pajjiż alternattiva oħra hija x xebħ mal kelma melħ kelma t oriġini semitika peress illi fil mellieħa probabbilment kien jinġabar il melħ minn salini li kien hemm mal kosta fil medjuevu u anke qabel ġeografikament dan il villaġġ igawdi minn varjeta ta pajsaġġi bi ħdura u msaġar żgħar bħal tal miżieb u ta l aħrax ir riserva naturali ta l għadira li probabbilment hi l unika roqgħa ilma naturali eżistenti s sena kollha fil pajjiż li hi żona protetta l irdumijiet fil lvant tax xquq qrib il prajjet imsejjaħ popeye village bl ingliż u fil punent tal madonna ta l aħrax insibu wkoll l ikbar ammont ta xagħri fil gżejjer maltin fejn jikber ħafna sagħtar li minnu jinġabar għasel imfittex ħafna naraw ħafna widien tant fertili b ilma ġieri s sena kollha bosta siġar tal frott u raba saqwi insibu wkoll numru ta bajjiet mrammla bħar ramla taċ ċirkewwa paradise bay l armier kif ukoll l akbar bajja ramlija ġewwa malta il bajja tal mellieħa jew kif inhi aħjar magħrufa mal maltin l għadira instabu diversi traċċi preistoriċi mxerrdin mal mellieħa illi juru biċ ċar illi din il lokalita kellha preżenza ta nies li kellhom livell ta żvilupp snajja u xi forma ta twemmin reliġjuż minħabba n numru ta fdalijiet rumani u puniċi fil viċin tal mellieħa bħall banjijiet rumani f għajn tuffieħa is salini u san pawl milqi f burmarrad wieħed jista jimmaġina illi fil mellieħa seta kien hawn xi forma ta abitanti illi kienu nvoluti fl agrikoltura bħall produzzjoni taż żejt taż żebbuġa u għasel u forsi anke s sajd huwa mifhum li fil medju evu il popolazzjoni tal mellieħa kienet waħda limitata meta kkomparata ma dik ta villaġġi u bliet l bogħod mit tramuntana tal gżira l aktar dawk qrib iċ ċentru u madwar il port il kbir hu wkoll possibbli li din iż żona setgħet kienet diżabitata għal medda ta snin jew forsi abitata biss temporanjament matul ċerti staġuni dan jirrefletti realtajiet ekonomiċi diffiċli f perjodi meta d distanzi il mezzi tat trasport u l kommunikazzjoni kienu ristretti jekk mhux ineżistenti għal kollox kien lejn l aħħar parti tal preżenza f malta tal kavallieri ta san ġwann fis seklu xvii illi l mellieħa esperjenzat interess probabbilment minħabba l pożizzjoni loġistikament favorevoli tagħha għal dawk illi jivvjaġġaw regolarment minn lejn il gżira t għawdex u għal dawk illi xtaqu jesplojtaw il potenzjal agrikolu ta din iż żona fertili kien hemm ukoll fattur ieħor ferm importanti dak tas sigurtà illi malta akkwistat ftit ftit hekk kif il piraterija li kienet industrija ewlenija tal kavallieri assistiti minn bosta maltin u għawdxin spiċċat fix xejn u magħha naqsu l invażjonijiet pjuttost frekwenti mis sibbien f dawn l inħawi il bogħod mill protezzjoni tas swar ta l ibliet kien f dan il perjodu illi l popolazzjoni rabbiet il kunfidenza neċessarja biex tistabilixxi kolonji ta maltin u anke għawdxin fil lokalita melleħija kien wara dan iż żmien ukoll illi naraw l istituzzjoni tal parroċċa tal mellieħa wara li ma baqatx taqa taħt dik tan naxxar fuq bażi aktar permanenti il preżenza ta l ingliżi f malta kompliet tinkoraġġixxi t tkabbir tal mellieħa l aktar matul it tieni gwerra dinjija meta l perikli kontinwi ta l attakki mill ajru tal ġermaniżi u taljani fiż żona tal port il kbir u ċ ċentru u n nofsinhar ta malta ħeġġeġ aktar nies sabiex jerħu r residenzi tagħhom fl ibliet u jimxu lejn it tramuntana tal gżira fejn il periklu u l attakki kienu ferm inqas wara t tieni gwerra dinjija il mellieħa rat żviluppi notevoli b aktar bini titjib ta toroq u fl infrastruttura bħas sistemi tad dawl elettriku drenaġġ u ilma u l bini ta l iskola tal gvern il mellieħa kienet lokalità pijuniera fis settur turistiku lokali għaliex fil bidu tas snin sittin rat investiment f bini ta lukandi qrib il kosta u aktar tard ristoranti u ħwienet relatati ma din l industrija għall popolazzjoni taż żona illi pjuttost ma tantx kienet gawdiet mill industriji tal port u tarznari kif ukoll mix xogħol maħluq mis servizzi militari ingliżi it turiżmu kien opportunita li ħalliet marka profonda fuq il lokal sal ġurnata tal lum mhux biss mill aspett ekonomiku iżda wkoll dak soċjali u ambjentali ħafna mill melliħin antiki dawk illi kien ilhom residenti f din il lokalita sa minn qabel il gwerra kellhom artijiet agrikoli jew konnessjonijiet oħrajn mal biedja trobbija ta l annimali tkabbir ta frott u ħxejjex eċċ dan l istil ta ħajja inqered kważi għal kollox lejn it tmiem tas seklu xx għaliex l orjentazzjoni ekonomika tal mellieħa saret waħda ibbażata fuq it turiżmu u servizzi relatati it turiżmu u l progress ekonomiku nazzjonali ġab l ispekulazzjoni ta l artijiet tal lokalita lejn l aħħar tas snin tmenin u l bidu tas snin disgħin din l ispekulazzjoni wieħed jista jiddeskriviha bħala evidenza ta stat ekonomiku affluenti dan ta l aħħar kien effett sekondarju tal progress in ġenerali f malta li wieħed seta josserva f partijiet oħra tal pajjiż speċjalment ġo tas sliema f buġibba u saħansitra f għawdex mill aspett ambjentali ħafna esprimew li dan sarraf ukoll f rigress ambjentali l aktar minħabba l istili ta bini adottati bil liġi illi tobbliga l użu tal ġebla tal franka fil bini tal faċċati fis snin sebgħin f malta u l bini illegali fl hekk imsejħa green areas insibu l garaxxijiet kmamar ta villeġġjatura li tfaċċaw mil lejl għan nhar f ħafna żoni mal kosta sfortunatament ftit hemm rimedji għal din is sitwazzjoni ambjentali llum il ġurnata fil futur bl impenn tal kunsill lokali hu mistenni kontroll aktar strett fuq il permessi għal bini ġdid il mellieħa tilfet ukoll ħafna mill karatteristiċi rurali li jiftakru sew dawk imwielda qabel is snin sebgħin illum din il lokalità hija raħal imdaqqas b popolazzjoni illi tvarja darbtejn fis sena b medja ta madwar persuna bejn novembru u april u medja ta madwar fix xhur sajfin bejn mejju u ottubru post tajjeb biex tghum ateiżmu hija l assenza ta twemmin dwar allat jew it twemmin li ma jeżistux allat il prefiss a jfisser mingħajr u teiżmu jfisser twemmin f alla jew allat differenti mill agnostiċiżmu fejn persuna tħossha inċerta dwar jekk jeżistux allat imma xorta tagħżel li temmen jew ma temminx li jeżistu jeżistu żewġ forom prinċipali ta ateiżmu l ateiżmu sikwit huwa assoċjat ma l umaniżmu sekulari għalkemm l atei ġeneralment ma jemmnux anqas f anġli xjaten irwieħ jew ħajja wara l mewt dan mhux neċessarjament il każ fil fatt jeżistu reliġjonijiet fosthom il buddiżmu u t taoiżmu li m għandhomx il kunċett ta alla kif jiftiehem fil punent u għalhekk jistgħu ikunu atei filwaqt li jemmnu f kunċetti oħra sopranaturali stampa karmpsaila jpg thumb lemin px dun karm psaila bil korteżija tal dun karm psaila ħaż żebbuġ t ottubru valletta t ottubru magħruf sempliċiment bħala dun karm kien wieħed mill aqwa poeta malti ta kull żmien u huwa rikonoxxut bħala l poeta nazzjonali ta malta huwa kiteb l innu nazzjonali ta malta magħruf bħala l innu malti fl sakemm kellu sena huwa kiteb biss bit taljan u l poeżija tiegħu bit taljan kienet ukoll ta livell għoli u ssemmiet b tifħir mill kontemporanji tiegħu fl daħal fis seminarju minuri u tliet snin wara f dak maġġuri sabiex jibda t triq tas saċerdozju dun karm studja l filosofija fl u t teoloġija fl fl università ta malta dun karm ġie ordnat qassis ta sena fl taħt il bixra serja tiegħu bis suttana twila u sewda hemm bniedem li baqa tifel ċajtier u ferrieħi fis seminarju baqa jilgħab il ballun kif kien jagħmel meta kien għadu tifel fil ħin tal mistrieħ kien joqgħod idoqq il mandolina u jieħu sehem f reċti fuq il palk il karattru ferrieħi tiegħu kien jagħmlu ħabib ta kulħadd hekk ukoll baqa wara li sar qassis bejn l u l għallem bosta suġġetti fis seminarju fosthom it taljan il latin l ingliż l aritmetika il ġeografija il kożmografija l istorja tal knisja u l arkeoloġija kristjana fl ġie nominat kanonku onorarju tal kapitlu tal katidral fl istess sena inħatar assistent librar fil librerija nazzjonali u sentejn wara direttur tal libreriji ċirkolanti pożizzjoni li żamm sa meta rtira fl fl dun karm sar l ewwel direttur spiritwali tal leġjun ta marija kien ukoll ħabib tas saċerdot qaddis dun ġorġ preca meta f nofs is snin erbgħin preca kellu l ħsieb li s soċjetà tal mużew ikollha skola ddedikata lil san mikiel talab lil dun karm jiktiblu innu għat tfal ta din l iskola imma qabelxejn qallu x kienu l prinċipji li fuqhom riedha tkun mibnija din l iskola jiġifieri d dixxiplina l imħabba il ferħ u li kollox isir f ħinu u f waqtu dun karm ikkuntentah u kitiblu tliet strofi sempliċi fuq mużika tal maestro ġuż abela scolaro bejn l u l hu kien joqgħod fis seminarju fejn kien jgħallem fl hu u sħabu kollha l professuri li kienu jgħallmu fis seminarju kellhom iħallu l kamra personali tagħhom li fiha kienu jgħixu u jorqdu mar joqgħod f dar numru triq l ifran il belt fejn għex għal sena sħaħ f dan iż żmien il poeta għadda minn solitudni kbira imbiegħed mir raħal minn ħutu u minn sħabu kien iħossu midfun ħaj f din id dar fl telaq mill belt u mar joqgħod tas sliema bejn ġunju tal u mejju tal minħabba l attakki tat tieni gwerra dinjija dun karm telaq mid dar ta tas sliema u niżel f raħal twelidu ħaż żebbuġ dun karm għex l aħħar parti ta ħajtu f tas sliema fis ta ġunju dun karm telaq minn daru f tas sliema u daħal l isptar tax xjuħ tal blue sisters fit ta ottubru dun karm miet fl ta filgħodu fl età ta sena neqsin biss ħamest ijiem nhar il ħadd t ottubru sar il funeral fil knisja arċipretali ta ħaż żebbuġ u ndifen f kappella mibnija apposta għalih fiċ ċimiterju tal qalb ta ġes f raħal twelidu ħaż żebbuġ bil korteżija tal qabel l meta kien għadu student dun karm kiteb biss bit taljan l ewwel poeżija ippubblikata magħrufha tiegħu hi la dignita episcopale fl ħareġ l ewwel ktieb ta versi bit taljan foglie d alloro ġabra ta sebgħa u tletin poeżija li kiteb bejn is sbatax u l erbgħa u għoxrin sena ta ħajtu wara ppubblika wkoll versi kollezzjoni oħra ta poeżiji bit taljan huwa beda sunett li qatt ma temm miktub lid dittatur taljan benito mussolini huwa kompla jikteb bit taljan sal meta wara laqgħa li kellu ma mons pawl galea u ġuż muscat azzopardi beda jikteb bil malti fil perjodiku il ħabib l ewwel poeżija tiegħu bil malti kienet quddiem xbieha tal madonna waħda mill isbaħ dun karm innifsu jirrakkonta hekk f mejju dehret l ewwel ġabra ta il poeżija bil malti ta dun karm bl isem ta l ewwel ward jew ġemgħa tal poeżijiet li ktibt bil malti fis sensiela tal mogħdija taż żmien għadd li kien jippubblika alfons marija galea f settembru ħareġ ġabra ta poeżija oħra biex juri kemm l ilsien malti meta mħaddem tajjeb mhu xejn inqas minn ilsna oħrajn dan il ktieb jismu ward ieħor jew ġabra oħra ta poeżijiet bil malti u kien iddedikah lil ommu li kienet mietet fl fis sena kiteb il poeżija lil ħuti maltin biex ifakkar l għoti tal kostituzzjoni li iżda xxandret fl minħabba li l poeta ma riedx jiċċappas mal preġudizzji politiċi ta dak iż żmien fil poeżiji tiegħu dun karm kien jesprimi ruħu l aktar f mumenti ta solitudni li dejjem kienu akkumpanjati b sens ta spiritwalità il poeżija tiegħu tixhed ħafna l ħajja fl irħula u tiddeskrivi wkoll il kampanja u l ambjent rurali ta żmienu fi kliemu dun karm jirnexxielu joħroġ il kultura maltija bit tradizzjonijiet tagħha u l identità tal maltin flimkien mal kultura letterarja bbażata l aktar fuq ir romantiċiżmu taljan l ewwel xogħlijiet tiegħu bit taljan jixhdu żgħożija ta sliem u kalma wara l mewt ta ommu beda jgħix fis solitudni meta ddeċieda li jibda juża l malti biex jesprimi ruħu esplora poetikament l istorja ta malta biex jikkonferma l kultura u l identità nazzjonali fl istess ħin uħud mill isbaħ poeżiji tiegħu juru vjaġġ interjuri fl esperjenzi u s sentimenti tal poeta b hekk irnexxielu jgħaqqad kemm li jħoss hu u l esperjenzi tiegħu flimkien ma dawk ta pajjiżu u niesu dun karm iħares kemm lejn in naħa personali kif ukoll dik nazzjonali tal poeżiji tiegħu minn għajn reliġjuża ħafna il kriżi spiritwali fil jien u lil hinn minnu hi analizzata b mod universali għall bniedem li tagħti dawl fuq l eżistenza tal bniedem u tinsisti fuq il misteru tar relazzjoni bejn alla u l bniedem ħlief għall fatt li l bniedem jaċċetta b mod sħiħ il qawwa moħbija ta dan alla a j arberry qaleb madwar poeżija ta dun karm għall ingliż ġuż delia qaleb il vjatku għall ispanjol u laurent ropa qaleb il jien u lil hinn minnu għall franċiż karmenu mallia qaleb il jien u lilhinn minnu u il musbieħ tal mużew flimkien ma poeżiji żgħar oħra fosthom l innu malti u s sunett lil mikiel anton vassalli fl esperanto yevgeniy vitkovskiy qaleb ħerba kewkbet is safar u wied qirda għar russu ukoll vladislav rezvij qaleb roma immortalis għar russu dawn huma wħud mill innijiet l aktar magħrufa ta dun karm psaila fl dr a v laferla id direttur tal edukazzjoni talab lil dun karm biex jikkomponi xi versi għal biċċa mużika tal mro robert samut l innu li ħareġ kien l innu malti li ndaqq għall ewwel darba fl fl dan l innu ġie rikonoxxut bħala l innu uffiċjali ta malta u riaffermat t hekk anki fil kostituzzjoni tal indipendenza tal il kitbiet ta dun karm jinkludu traduzzjoni ta rumanz maqlub għall malti fl mir rumanz taljan gli angeli del perdono ta domenico caprile minbarra dawn kiteb ukoll xi xogħlijiet kritiċi kiteb ukoll dizzjunarju bejn l u l fi tliet volumi dizzjunarju ingliż u malti kiteb ukoll poeżija waħda bl esperanto penso printempa ħsieb għar rebbiegħa fl t april fl ukoll dun karm kien wieħed mill membri fundaturi tal għaqda tal kittieba tal malti u mal mewt ta ġuż muscat azzopardi fl ġie elett president tal għaqda u mbagħad editur tal organu uffiċjali il malti kompla f din il pożizzjoni sal fejn ġie nominat president onorarju għal ħajtu ta din l għaqda bħala rikonoxximent għall kontribut tiegħu fil letteratura maltija ingħata d dottorat fil letteratura honoris causa mir royal university of malta fl l ewwel darba li l università tat dan l unur lil xi ħadd sena wara ġie mogħti il midalja tad deheb ġuż muscat azzopardi ir reġina eliżabetta ii iddekoratu bit titlu ta kmandant tal ordni tal imperu ingliż fl fl il gvern malti tah pensjoni ex gratia bħala rikonoxximent tas servizzi tiegħu fil letteratura maltija matul ħajtu ġie wkoll onorat bħala l poeta nazzjonali ta malta fl a j arberry professur tal għarbi f pembroke college cambridge mar iżur lil dun karm f daru u kiteb hekk fl antoloġija tiegħu dun karm poet of malta fil ktieb dun karm bejn il vatikan id duċe u l kuruna il kittieb mario azzopardi jistaqsi għaliex dun karm baqa sieket quddiem il miżerja tal maltin liema tbatija kitbu u nbagħdu għaliha john marks manwel dimech u juann mamo mario azzopardi kkontesta bil qawwa r reputazzjoni ta dun karm fuq il bażi li l poeta saċerdot dejjem ħeba d destin tal fqar u l ispossessati fi żmien meta dawn kienu jgħixu f miżerja kbira minflok dun karm irromantiċizza lir raħħala u lill bdiewa b sentimenti folkloristiċi li kienu jgiddbu r realtà filwaqt li kien kontra s sinjali tal progress bħal meta kiteb biex iċanfar lin nisa tal belt kontroversja oħra li ġieli nqalgħet dwar dun karm hi dwar l innu malti li għandu versi li jitkellemu dwar is sid u l ħakkiem u jitlobhom biex ikollhom ħniena mill ħaddiema dawn huma wħud mill poeżiji l aktar magħrufa ta dun karm psaila poeżiji oħra stampa ppsaydon jpg thumb lemin px pietru pawl saydon bil korteżija tal il professur pietru pawl saydon ta lulju ta marzu kien saċerdot kattoliku u studjuż kbir tal ilsien malti tal ilsna semitiċi u tal bibbja għamel żmien president tal għaqda tal malti fl università ta malta jibqa magħruf l iktar għall kontribut kbir li ta lill ilsien malti meta qaleb waħdu l bibbja mill ebrajk għall malti imwieled iż żurrieq fl ta lulju pietru pawl saydon ħa l ewwel edukazzjoni tiegħu fl iskola primarja tar raħal u minn hemm għadda għas seminarju fl beda l kors preparatorju tal letteratura fl università u ta għoxrin sena kiseb il b litt fl iggradwa fil liġi kanonika u d dottorat fit teoloġija billi ġie l ewwel wieħed fl eżamijiet u għadda lill istudenti tal fakultajiet kollha ingħata borża ta studju mill gvern biex seta jissokta l istudji tiegħu barra minn malta fl istess sena ġie ordnat saċerdot u s sena ta wara telaq lejn ruma l istituto biblico minn fejn fl kiseb il liċenzjat fl iskrittura mqaddsa hekk kiteb saydon fil kelmtejn qabel għall ktieb tal ġenesi l ewwel ktieb tal bibbja li qaleb għall malti fl il professur pietru pawl saydon għamel miraklu meta rnexxielu jittraduċi l iskrittura sħiħa waħdu mill oriġinal xogħol li kull meta sar dejjem sar f tim magħmul minn diversi studjużi din it traduzzjoni swiet lil saydon tletin sena sħaħ ta ħidma u dedikazzjoni bejn l u l traduzzjoni li warajha saydon tilef għaqlu u li għaliha huwa ddedika r riżorsi tiegħu kollha kemm intellettwali kif ukoll finanzjarji billi ħareġ minn butu l ispejjeż kollha tal pubblikazzjoni bħala professur tal iskrittura fl università ta malta saydon ħa sehem attiv f diversi kungressi internazzjonali li laqqgħuh ma studjużi bibliċi ta fama mondjali kattoliċiżmu protestantiżmu u lhud bejn l u l attenda mhux inqas minn sbatax il kungress bibliku fl aqwa universitajiet ruma brussell pariġi ruma u norfolk kopenħagen cambridge u louvain birmingham strasburgu munich brussell louvain u oxford dublin kien il fundatur tal għaqda biblika maltija membru tal international association for the study of the old testament u membru tas society of biblical literature tal istati uniti tal amerika fost l oħrajn saydon ikkumenta sitt kotba tat testment il qadim f kummentarju ċelebri taħt l awspiċi tal knisja kattolika ingliża dan il catholic commentary on holy scripture ġie ppubblikat f londra u edinburgu fl minkejja li saydon kien l uniku wieħed kwalifikat għall kattedra tal iskrittura mqaddsa fl università fl inħatar ħaddieħor minfloku ir rettur tal università għażel lill patri ugo callus studjuż għaref tal filosofija iżda mhux tal bibbja għal saydon kienet l akbar weġgħa li minnha ma kelli nistejqer qatt iżda x xewqa ġusta ta saydon inqatgħet seba snin wara meta fl callus telaq lejn oxford il kattedra żvojtat u saydon inħatar minfloku hekk fl meta saydon kien għad kellu biss sena inħatar professur tal iskrittura mqaddsa tal lhudi u l grieg bibliku fl università ta malta u baqa f din il kariga għal sena sakemm irtira bl età fl ma kinitx l unika okkażjoni fejn saydon inqabeż minn min kien jaf inqas minnu meta kkonkorra għal lettorat tal kapitlu tal kattidral l għażla kienet diġà saret minn qabel għal dun nerik dandria li qatt ma studja l iskrittura iżda li kellu forza politika timbuttah l awtoritajiet ekkleżjastiċi maltin damu ħafna biex għarfu l merti ta saydon minkejja li fl ingħata t titlu ta monsinjur u ġie offrut kanonikat il katidral saydon ma aċċettax dan il kanonikat għax fi kliemu xogħli hu l istudju u mhux id dmirijiet marbutin ma xi postijiet għolja fil knisja il professur saydon qatt ma ġera wara unuri iżda bħal kulħadd fil qalba ta qalbu dejjem stenna r rikonoxximent xieraq għall ħidma tiegħu hekk kiteb f il malti tal dawk il maltin li għexu s snin sittin jassoċjaw bla ma jridu lil saydon mal kwistjoni politiko reliġjuza bejn il knisja u l partit laburista għal ħafna il professur saydon huwa iktar figura kontroversjali milli studjuż kbir u traduttur tal bibbja nhar is ta marzu fl ewwel jum tal votazzjoni tal elezzjoni ġenerali tal saydon f intervista ma l orizzont kien qal li fil pastorali dwar l elezzjonijiet mhemm l ebda dnub imsemmi u għalhekk min jivvota labour ma jagħmilx dnub kulħadd għandu jivvota skond kif tgħidlu l kuxjenza fl istess jum l arċisqof mikiel gonzi issospenda lil saydon mid dmirijiet saċerdotali f dan iż żmien saydon ġie mgħajjar miġnun skumnikat u xiżmatiku u sofra ħafna anke minn nies li ħlief ġid ma kienx għamel magħhom ġieli tbiegħed minn malta biex jeħles mill azzjonijiet ħżiena li spiss kienu jsirulu minn xi wħud iżda saydon ma kienx bniedem tal politika dawn kienu biss inċidenti marġinali fil ħajja tiegħu minkejja li sfortunatament xi nies għadhom jiftakruh biss għalhekk it sena li għamel fil kariga ta professur kienu snin ta ħidma sfiqa u bla waqfien b riżq it tagħlim u r riċerka mal istudenti kien imur tajjeb professur żagħżugħ xejn imkabbar ma setax ma jisraqx il qalb tal istudenti żgħażagħ li dlonk inġibdu lejh u ħabbewh il ħbiberija sinċiera bejn saydon u l istudenti ma kinitx biss fil klassijiet tal università kemm il darba stedinhom biex iqattgħu ġurnata għandu fid dar ta villeġġatura li kellu f bengħajsa l interess ta saydon fil malti beda meta ntlaqat mix xebh bejn il malti u l lhudi kien konvint li fiż żmien tad diżappunt li kellu wara li wasal mill istudji tiegħu f ruma ma ntgħażilx professur tal iskrittura fl università ta malta sab żvog fil kontribut kbir li ta lill għaqda tal malti università li kienet għadha kif twaqqfet miż żewġ tobba poeti rużar briffa u ġuż bonnici meta briffa rriżenja minħabba l istudji tiegħu barra l pajjiż saydon intgħażel president tal għaqda kien żmien il kwistjoni tal lingwa fl il gvern ipprova jerġa jdaħħal it taljan u ordna li l malti kellu jinkiteb u jkun mgħallem b mod li seta jkun ta għajnuna għat taljan saydon f isem l għaqda tal malti università bagħat ittra ta protesta lill ministru tal edukazzjoni nerik mizzi l għaqda ma tħallietx aktar tagħmel il laqgħat tagħha fl università bl iskuża li kienet motivata politikament iżda sena wara ngħatat raġun u fil ta novembru reġgħet bdiet tiltaqa fil bini tal università fl saydon flimkien mal prof ġuż aquilina ippubblika ward ta qari malti antoloġija tal aqwa xogħlijiet ta proża u poeżija fil malti bħala kittieb letterarju saydon għandu wkoll l importanza tiegħu huwa kiteb numru ta novelli mill aqwa fosthom ġmajru u l karozzi l istedina tas sinjura betta bejn l erba ħitan tad dar u esejs bħal fuq il monti tieġ f raħal u fil ħemda tal lejl il prof karm sant jistqarr li dak li għamel dun karm psaila fil qasam tal poeżija għamlu saydon fil qasam tal proża saydon kien devot kbir tal qaddisa patruna taż żurrieq santa katerina u kiteb id dramm reliġjuż fi tliet atti santa katarina fit ta novembru l università rjali ta malta tatu d dottorat tal letteratura honoris causa bħala għarfien tax xogħlijiet kbar tiegħu il ħidma pastorali ta saydon ma kinitx tagħti fil għajn izda kienet ta fejda għan nies ta bengħisa ħafna minnhom bdiewa kien iqaddsilhom fl a m iqarar u spiss iżur il morda fi djarhom saydon dejjem ħabb il ħajja sempliċi u l kumpanija ta rjus kbar u mkabbrin b għerfhom dejjem stmerrha laqgħat soċjali kien jaħrabhom iżda l hena tiegħu kienet meta kien isib ruhu mdawwar mill istudenti tiegħu jifraħ u jiċċajta magħhom jew mat tfal u l membri tal museum ta sikwit kien imur jgħallem it tfal tal museum taż żurrieq u kemm il darba għen lill museum finanzjarjament saydon kellu ammirazzjoni kbira għall fundatur ta din is soċjetà f dan is saċerdot twajjeb u qaddis li kien l uniku wiehed li għenu biex ibigħ it traduzzjoni tiegħu tal bibbja saydon kien jara ċerta sempliċità l aktar fi kliemu fl il papa piju xii għamlu cameriere secreto bit titlu ta monsinjur saydon ħalla d drittijiet kollha tal istampa tat traduzzjoni tiegħu tal iskrittura lis soċjetà tal museum li fl ħarġet l ewwel volum tat testment il qadim tal bibbja saydon it tieni u t tielet volum ħarġu fl u fl fl reġgħet ippubblikat it tieni edizzjoni tal iskrittura kif maqluba minn saydon bin noti riveduti ta dun karm sant fl saydon tah attakk ta puplesija fl aħħar snin ta ħajtu kien darbtejn rikoverat fl isptar ta ħ attard il prof pietru pawl saydon miet fid dar tiegħu ż żurrieq raħal twelidu nhar it ta marzu fl għomor ta sena huwa twieled għex u miet fir raħal taż żurrieq wara mewtu ġie mfakkar billi ssemmew skola sekondarja u triq għalih f raħal twelidu inkixef ukoll monument f ġieħu fl okkażjoni taċ ċentinarju mit twelid tiegħu fit ta novembru quddiem l iskola sekondarja taż żurrieq hemm monument ieħor tiegħu fil junior college tal imsida wieħed mit teatri ewlenin tal università huwa wkoll msemmi għalih il bibbja mill grieg jew bibla li tfisser kotba hu l ktieb mqaddes tar reliġjon lhudija u tar reliġjon nisranija dawk li jemmnu li nkitbet taħt ispirazzjoni divina jsejħulha wkoll il kitba mqaddsa jew l iskrittura sagra hi magħmula minn kotba differenti fl oriġni forma u kompożizzjoni miktubin fuq firxa twila ta żmien preċeduti minn tradiżżjoni orali ftit jew wisq twila jekk ngħoddu wkoll il proċess ta kodifikazzjoni tal kanoni bibliku it testi bibliċi ħadu iżjed minn elf sena biex jinkitbu mal bibbja lhudija l kristjaneżmu żied bosta kotba tant li l bibbja kellha tinqasam fit testment il qadim jew rabta l qadima li t testi tiegħu inkitbu qabel il ministeru ta ġes kristu u t testment il ġdid jew rabta l ġdida li jiddeskrivi l aħbar tajba tal miġja tal messija il terminu bibbja lhudija s soltu jintuża biex ifisser it testi mqaddsa tar reliġjon lhudija per dan mhux sewwa għax l etimologija ta bibbja hi griega kotba u dan it terminu mhux aċċettat mis segwaċi tal monoteiżimu lhudi it terminu li jużaw dawn hu tanak li mhux kelma bl ilsien lhudi imma akronimu t n k magħmul mill inizjali tal partijiet li fihom inġabru is ktieb il kotba kollha tal bibbja lhudija nkitbu bil lhudi ħlief xi partijiet żgħar li inkitbu bl aramajk fost il lhud ta l antik xi friegħi in partikulari is sadduċej kienu jqisu it torah biss bħala qaddisa u mill qedem is samaritani kellhom pożizzjoni simili u kienu jqisu bħala kanoniċi il pentatewku u l ktieb ta ġosw biss il komunitajiet lhudin antiki tal lingwa griega issa estinti kienu jsegwu minflok kanoni iżjed miftuħ mill kanoni lhudi ta issa dak li jgħidulu l kanoni alessandrin li ġej mill verżjoni tas sebgħin tal bibbja fl ewwel seklu wk il kanoni palestiniż iżjed ristrett minn dak alessandrin kien meqjus definittiv il bibbja nisranija fiha it testment il qadim u t testment il ġdid li hu speċifikament nisrani jiġifieri għandu x jaqsam ma ġes kristu u t twelied tal knisja appostolika il parti l kbira tal knejjes protestanti għat testment antik isegwu il kanoni lhudi waqt li l knisja kattolika u l knejjes ortodossi jsegwu minflok il kanoni alessandrin b xi differenzi li fih kotba bil lhudi kif ukoll bill grieg il kotba li ma jappartienux għall kanoni tal bibbja lhudija jgħidulhom dewterokanoniċi mill kattoliċi u apokrifi mill protestanti li ħafna drabi idaħħluhom bħala appendiċi separati bejn iż żewġ testmenti anki għat testment il ġdid miktub bil grieg ħlief forsi l evanġelju ta mattew li jista jkun li nkiteb bil lhudi jew aramajk fl antik kien hemm differenzi bejn il knejjes fuq in numru tal kotba li aċċettaw bħala ispirati in partikulari kien hemm xi dubbji fuq l epistoli mhux attribwiti ta pawlu ta tarsu u fuq l apokalissi il kotba kontroversjali tat testment il ġdid kienu jgħidulhom antilegomena it taqsim tradizzjonali nisrani hu f ħames partijiet jiġifieri il pentatewku il kotba profetiċi ta kmieni kotba storiċi u tat tard profetiċi proprja kitba jew kotba ta l għerf dewterokanoniċi in numru tal kotba jvarja skond il kanoni diversi lhudi protestant kattoliku ortodoss fit tabella barra l ordinazzjoni lhudija nżommu ordni loġiku it testi li l protestanti jgħidulhom apokrifi ma jikunsidrawhomx bħala kanoniċi imma ssoltu jżiduhom bħala appendiċi mal bibbji pereżempju il bibbja ta luteru jew il bibbja tar re ġakmu ta l ingilterra biex għalkemm ma jistgħux ikunu ta sisien għall fidi jistgħu ikunu utli biex isaħħu l pjetà ta l insara f ħafna edizzjonijiet moderni per l iżjed f edizzjonijiet iżjed kompatti u ekonomiċi iħalluhom barra għal kollox it testment il ġdid li jagħmel parti mill bibbja nisranija biss kien miktub oriġinarjament bil grieg b ħafna semitiżmi hu magħmul mill erba evanġelji l ittri ta l appostlu pawlu l ittri kattoliċi l atti ta l appostli u l apokalissi b total ta ktieb hemm qbil sostanzjali bejn id diversi konfessjonijiet insara kattolika ortodossa protestanta fuq in numru u l ordni tal kotba bl unika differenza li fl ordni luteran l aħħar kotba huma d dewterokanoniċi jiġifieri l ittra lil lhud l ittri ta ġakbu u ta ġuda u l apokalissi jiġifieri l ittra lil lhud hi separata mill ittri l oħra pawlini u l ittri ta ġakbu u ta ġuda huma mifrudin mill ittri kattoliċi il bibbja fiha bosta forom letterarji differenti il kelma biblia forsi qiegħda fil plural biex tindika din il varjetà ta forom letterarji fil bidu t trasmissjoni tal ġrajjiet kienet bil fomm u fil periklu li tintilef infatti nafu li ngħaqdu flimkien iż żewġ tradizzjonijiet tat tramuntana u ta nofsinhar tal palestina u l influwenza tal kulturi orjentali li kellhom kuntatt magħha l ewwel kittieba fil babilonja ma nistgħux ninjorawha il forom litterarji preżenti fil kotba bibliċi jistgħu jitqassmu bejn wieħed u ieħor f dawn li ġejjin hu impossibbli li nagħtu definizzjoni univoka tal messaġġ teoloġiku tal kotba bibliċi minhom infatti ħarġu numru kbir ta konfessjonijiet reliġjużi ta ereżiji kull waħda tiġġustifika ruħha b qari u interpretazzjoni tat test bibliku ma dan kollu meta nfittxu kunċetti fundamentali teoloġiċi komuni għad diversi konfessjonijiet nistgħu insibu nukleji li fuqhom hemm qbil fit testment il ġdid aċċettat mill insara imma mhux mil lhud hemm kunċetti oħra kif nifhmu l bibbja il mod kif naqrawha u l interpretazzjoni tagħha dixxiplina li tissejjaħ ermenewtika tal bibbja u fatt teoloġiku jiġifieri jiddependi mid diversi komunitajiet reliġjużi din hi differenti mill eżeġesi li din tikkonsisti f li toħroġ is sens minn parti tat test bl għajnuna ta dixxiplini bħall filoloġija u l istorja waqt li l ermenewtika tfittex li tagħti u tispjega s sens iżjed wiesa li l awtur ried jagħti l publiku tiegħu pereżempju fit testment il ġdid u in partikulari fil kitba ta pawlu insibu ermenewtika ġdida tal kitba mqaddsa lhudija għalhekk l ewwel differenza kbira fl ermenewtika tal bibbja hi bejn il lhud u l insara għalkemm hemm affinità parzjali bejn iż żewġ reliġjonijiet għaliex għandhom parti mill kanoni tal bibbja fil komuni huma żviluppaw tradizzjonijiet differenti tal fidi u għalhekk metodi interpretattivi u ermenewtiċi differenti għat testment il qadim lhudi id dokumenti l izjed antiki huma dawk tar rotli tal baħar mejjet li nstabu fl u fihom frammenti ftit jew wisq sħaħ tat testi kollha tal bibbja lhudija b kollox ġejjin minn perijodu twil li jmur mill q k sat ad id dokumenti l iżjed awtorevoli miktuba mill mażoreti u li jaqblu sostanzjalment mar rotli tal baħar mejjet huma it test kritiku jiġifieri li jieħu kont tad diversi dokumenti ewlenin li daż żmien jintuża bħala mudell għat test lhudi hu dak tal biblia hebraica stuttgartensia bhs ibbażat fuq l miktub fl minn karl ellinger u w rudoph tad deutsche bibelgesellschaft ta stuttgart għalhekk l isem għat testment il ġdid u t testment il qadim bil grieg id dokumenti l iżjed antiki huma xi papiri li ġejjin mis seklu ii ad hemm xi ħamest elef manuskritti oħra konservati l iżjed awtorevoli minnhom huma dawn it test kritiku jiġifieri li jieħu kont tad diversi dokumenti ewlenin li daż żmien jintuża bħala mudell għat test tat testment il qadim bil grieg inklużi l kotba dewterokanoniċi hi l edizzjoni ppublikata fl mill filologu ġermaniż alfred rahlfs it test kritiku li daż żmien jintuża bħala mudell għat test grieg tat testment il ġdid hu dak ta the greek new testament gnt minn k aland m black b m metzger a wikgren carlo maria martini b aland united bible societies edizzjonijiet u fost l eluf tat traduzzjonijiet tat test bibliku għal lingwi kollha tad dinja ta min isemmi dawn li ġejjin dawn il fatti huma meħuda mill artiklu l istorja tal bibbja bil malti ta paul mizzi u hemm bżonn referenzi il fenomenu tal hekk imsejħa bloggs blogs bl ingliż huwa pjuttost riċenti fejn dan il mezz ta komunikazzjoni qed jiġi kkunsidrat minn ħafna bħala s soluzzjoni għall vojt li tħalli l medja tradizzjonali il blogg innifsu m huwa xejn ħlief tip ta sit f format ta ġurnal djarju fejn l aħħar kitbiet jidhru fil quċċata filwaqt li dawk iktar antiki jiġu arkivjati il fenomenu tal bloggs jaf l għeruq tiegħu l amerika fejn ħa spinta partikolari fl aħħar elezzjonijiet presidenzjali amerikani meta delegazzjoni ta bloggers kienet mistiedna ssegwi mill viċin l andament tal kampanja elettorali il blogg jikkonsisti f serje ta kitbiet magħrufa ahjar bħala posts li jikteb perjodikament l awtur ħafna mill bloggs jippermettu li l qarrejja jħallu l kummenti tagħhom u jirreaġixxu għal dak li ntqal fil kitba oriġinali hija użanza popolari ħafna wkoll li diversi kitbiet jiġu kkwotati fil bloggs tal qarrejja nnifishom biex b hekk jagħmlu l kummentarju fil bloggs rispettivi tagħhom minflok ma jħallu l kumment fil blogg fejn ġiet diskussa t tema partikolari l ewwel darba blogg ħafna drabi jinkludi wkoll lista ta bloggs oħrajn li l awtur iħobb jaqra magħrufa bħala blogroll u wkoll generalment xi informazzjoni dwar l awtur nnifsu li tinstab fil profil tiegħu jeżistu primarjament żewġ tipi ta bloggs dawk b kontenut simili għal djarju fejn l awtur magħruf aħjar bħala il blogger jikteb dwar ħajtu kif ukoll dawk il bloggs fejn l awtur jikteb dwar temi u suġġetti partikolari fosthom il politika is suċċess preżenti tal bloggs jaf il bidu tiegħu bil furur li kien hawn internazzjonalment fl fejn fiha l espansjoni tal bloggosfera kienet waħda mir revelazzjonijiet tas sena għalkemm lokalment din l isplużjoni ta popolarita saret notevoli aktar tard fl ewwel ftit xhur tal il bloggosfera maltija bdiet tikber bilmod il mod hekk kif ħafna maltin bdew joħolqu l blogg tagħhom waħda mill kawżiet ta dan kien blogg ġdid bl isem ta miktub minn robert micallef fejn fih l awtur jagħmel sforz sabiex jiskopri u jikteb dwar bloggs ġodda fil bloggosfera lokali hemm ħafna diskussjonijiet għaddejjin fuq l etika u d drittijiet tal bloggers li huma magħrufa li ma tantx jaħsbuha darbtejn qabel jgħidu dak li jħossu parzjalment dan iseħħ minħabba l liberta li l internet jippermetti kif ukoll minħabba l fatt li s sid tal blogg ikun qed jikteb liberament mill pożizzjoni tiegħu għall kuntlarju tal ġurnalisti li jkunu qegħdin jiktbu f isem aġenzija tal medja tradizzjonali u allura jkunu obbligati li josservaw ċertu etika blogger mill banda l oħra għandu l liberta li jaffronta kwalunkwe tema bi kliem iċ ċittadin fit triq ħafna drabi mingħajr ir restrizzjoni tal korrettezza politika li ġurnalist għandu d dmir li josserva it teknoloġija tal bloggs imxiet ħafna l quddiem u wieħed ma jridx iħalli barra teknoloġiji relatati li jimxu id f id mal bloggs fosthom l rss il fenomenu tal bloggs qajjem ukoll kuxjenza dwar aspetti ohra tal internet fosthom ċertu standard ta kumpatibbilita bejn is siti wieħed hawnhekk isemmi l importanza tal xhtml ħafna bloggs saru b hekk il kanvas artistiku għal xi bloggers li jehdew japplikaw il kreattivita tagħhom sabiex jikkreaw diżinji u formati personalizzati għall bloggs tagħhom billi jużaw l imsemmija standards ġodda il kelma bloggosfera tirreferi għall kommunita ta bloggs minħabba n natura tal bloggs hemm diversi mezzi ta kif l awturi jistgħu jikkomunikaw ma xulxin u din toħloq sens ta kommunita is sezzjoni tal kummenti taħt kull post teżisti biex il qarrejja jkunu jistgħu joffru l kummenti tagħhom dwar dak il post minflok jiktbu ittra elettronika lill awtur kemm l awtur u kemm il qarrejja l oħrajn jistgħu mbagħad jikkummentaw fuq il kummenti diġa miktubin u b hekk ġieli jsiru kemm diskussjonijiet u kemm argumenti fis sezzjoni tal kummenti dawn iservu mhux biss biex il qarrejja jew bloggaturi jikkommunikaw ma xulxin imma wkoll ġieli jsiru jafu b xi bloggatur ġdid għax ikun ħalla kumment x imkien isir ukoll l abbuż tal kummenti f diversi modi pereżempju meta xi ħadd jikteb xi ħaġa kontroversjali u ma jiktibx ismu jew jikteb biss biex jagħmel xi forma ta riklam spam jew biss joqgħod jgħajjar wieħed jista ukoll jikkummenta fuq blogg ieħor billi jikteb fil blogg tiegħu stess dan ukoll iservi bħala riklam għall blogg l ieħor u jgħin ikabbar in nisġa tal bloggosfera ħafna drabi jekk bloggatur jieħu pjaċir jaqra blogg ieħor hu jpoġġi ħolqa permanenti fuq il blogg tiegħu fis sezzjonali msejħa blogroll ħalli min jaqra tiegħu jsir jaf bl ieħor hemm l użanza ta ħolqa reċiproka meta wieħed isir jaf li hemm xi ħadd jagħmel ħolqa għal miegħu fil bloggosfera maltija nsibu diversi tipi ta nies li jkollhom xi konnessjoni ma malta jeżistu ċerti distinzzjonijiet jekk huma maltin jew le jekk jgħixu malta jew le u jekk jiktbu bil malti jew le tista ukoll tħares lejn jekk jiktbu dwar malta u l politika jew b mod iktar personali bħalissa fil bloggosfera maltija minbarra maltin jgħixu malta insibu diversi maltin li bħalissa joqogħdu pajjiżi oħrajn fl ewropa xi barranin li huma studenti jistudjaw l universita u dan l aħħar ukoll barranin li ma joqogħdux malta iżda għandhom konnessjonijiet magħha u għalhekk jiktbu dwarha il kitba bil malti fil bloggs għandha tiffaċċja xi problemi l ikbar tnejn huma l użu ta ittri maltin ċ ċ ġ ġ ħ ħ ż ż u l użu ta kliem tekniċi li għandhom x jaqsmu mat teknoloġija tal bloggs is soltu meta wieħed jikteb bil malti fuq kompjuter juża word processor b karattri maltin imma l kitba ta bloggs is soltu jsir direttament ġo navigatur tal internet fejn m hemmx għażla ta karattri barra minn hekk jekk blogger juża l karattri maltin fuq il blogg tiegħu dan ser jidher sew biss fuq kompjuters li ukoll għandhom il karattri maltin hemm min jevita din problema billi juża ittri ingliżi biss c c g g h h z z permezz tat tastiera maltija wieħed jista jikteb b karattri maltin b mod faċli u l karattri li jiġu użati huma tal unicode li għalhekk ser jidhru kif suppost fuq kwalunkwe kompjuter din is soluzzjoni taħdem biss fuq windows biss u bloggers li jużaw sistemi operattivi differenti jkollom jsibu metodi oħrajn biex idaħħlu l karattri maltin jistgħu jdaħħluhom wieħed wieħed billi jikkupjawhom mill character map jew jistgħu jużaw scripts bħal dan li hemm fis sit għat tieni problema tal użu ta kliem tekniku il blogger jista juża kliem ingliż bħal website blog internet u forsi jagħmilhom kursivi peress li mhumiex bil malti inkella jkollu jista juża l ekwivalenti bil malti website tiġi sit tal web blog tiġi blogg net tiġi xibka jekk bloggers oħrajn jaqblu ma xi ħaġa li jivvinta wieħed jaddottawha huma wkoll per eżempju mark vella beda juża l kelma blogg li issa saret aċċettata u użata fil bloggosfera maltija il bloggosfera maltija qiegħda tipprovdi diversi benefiċċji lil min isegwiha per eżempju ġieli tagħti u tifrex aħbarijiet qabel il gazzetti tipprovdi post għall kittieba sabiex juru u jaqsmu x xogħol tagħhom tlaqqa nies minn oqsma differenti tal ħajja li s soltu ma kienx hemm ċans isiru jafu l xulxin u ġieli tiffunzjona bħala forum għal diskussjonijiet dwar il qagħda ta malta skont il kostituzzjoni ta malta il bandiera nazzjonali għandha żewg strixxi weqfin u ndaqs bl istrixxa tan naħa tax xellug tkun bajda filwaqt li l oħra ħamra fil kantuniera ta fuq fin naħa tax xellug tal bandiera hemm il george cross b bordura ħamra li jirrappreżenta l unur li ngħata lill poplu malti mir re ġorġ vi tal ingilterra fil ta april għall qlubija li wera fit tieni gwerra dinjija il wisa tal bandiera għandha tkun darba u nofs daqs it tul tagħha l emblema ta malta hija bbażata fuq il bandiera għalkemm l oriġini tal bandiera maltija m humiex aċċertati ħafna jsostnu li l ilwien abjad u aħmar bdew jintużaw minn żmien il ħakma tal konti ruġġieru i ta sqallija li ħa l gżejjer minn taħt l għarab fl l innu malti hu l innu nazzjonali ta malta inkiteb bħala forma ta talba lil alla dan l innu ġie kompost mill mro robert samut bil lirika toħroġ mill pinna tal poeta nazzjonali malti dun karm psaila minn nofs is seklu dsatax sas snin tletin malta kienet għaddejja minn bidla fuq il lat patrijottiku b ħafna ħassieba jħossu li malta għandha jkollha l innu nazzjonali tagħha fl ġan anton vassallo kkompona innu lil malta li kien jintuża f diversi manifestazzjonijiet u laqgħat politiċi maltin fl il professur mro robert samut ikkompona melodija qasira sena wara dr a v laferla kap tal iskejjel primarji f malta ġietu f idejh din il kompożizzjoni hekk kif hu xtaq li jkollu innu li jista jiġi kantat mill istudenti fl iskejjel maltin laferla staqsa lil dun karm psaila biex jikteb il kliem li jkun jista jaqbel mal melodija ta samut dun karm psaila kien magħruf għall ħsibijiet reliġjużi u patrijottiċi li kien jikteb fil poeżiji tiegħu u fil versi li kiteb ma naqasx li jdaħħal dawn l elementi l innu kien diġà beda jindaq f diċembru tal ħafna drabi fl iskejjel tal istat l ewwel darba li nstama fil pubbliku kien fis ta diċembru u darb oħra fis ta jannar waqt żewġ kunċerti fit teatru manoel madanakollu matul dawn iż żewġ dehriet tbiddlu xi versi mill ewwel stanza din irrabjat lil dun karm li pprotesta għal din permezz ta artiklu f gazzetta lokali minn dakinhar il quddiem l ebda kelma ma nbidlet fit ta frar żewġ kunċerti oħra saru fit teatru manoel bil parteċipazzjoni ta tfal minn tas sliema li kantaw il versi oriġinali ta dun karm l innu ndaqq mid duke of edinburgh s band tal birgu fit ta frar il gvern malti ddikjara l innu bħala l innu uffiċjali ta malta il kostituzzjoni tal indipendenza tal ikkonfermatu bħala l innu nazzjonali ta malta li llum jirrappreżenta wieħed mis simboli tal identità maltija ġrajja interessanti seħħet fil ta marzu waqt logħba futbol bejn malta xi u t tim jugoslav ta hajduks li ntlagħbet fil grawnd tal gżira f dak iż żmiem malta kienet għadha taħt l ingliżi u l gvernatur brittaniku kien preżenti qabel il logħba il banda daqqet l innu tal jugoslavja u wara l innu tal gran brittanja minħabba li malta kienet għadha stat kolonjali hekk kif il gvernatur kien se jpoġġi in nies kollha qamu u bdew ikantaw l innu malti il gvernatur minkejja li kien imbarazzat baqa bilwieqfa sal aħħar tal innu l innu jindaqq kuljum fuq il mezzi tax xandir u anki waqt il qadi uffiċjali tal president ta malta tal prim ministru ta malta u dawk tal personaġġi statali oħra fl iskejjel u waqt attivitajiet nazzjonali importanti l innu malti jindaqq ukoll air malta hija l linja nazzjonali tal ajru ta malta l air malta twaqqfet fil ta marzu wara li ġiet iffurmata minn riżoluzzjoni fil kamra tad deputati u saret kumpanija fit tax xahar fid tal istess xahar din il linja tal ajru ġiet provduta ċertifikat li forniha bi drittijiet biex topera fuq servizzi internazzjonali minn malta dan iċ ċertifikat ġie ffirmat mill prim ministru bil patt u l kundizzjoni li l air malta tobdi ċerti regoli imposti minnu l air malta bdiet topera fl ta april b żewġ boeing mikrija b titjiriet lejn ruma tripli londra manchester frankfurt u pariġi mill ajruport ta malta fl l air malta ffirmat kuntratt ta xiri mal kumpanija boeing biex b hekk din il kumpanija tal ajruplani mill amerika ta fuq forniet tliet mudelli boeing lill air malta dawn kienu fil fatt l ewwel ajruplani ġodda li kellha l air malta u tlestew lejn il bidu tal fl l air malta ordnat żewġ boeing ġodda u fl ordnat l ewwel airbus a filwaqt li biegħet iż żewġ boeing li kellha fil flotta fl l air malta xtrat airbus a ieħor u iktar tard fl ordnat żewġ boeing oħra dik is sena ġew ordnati wkoll erba avro rj biex ikunu jistgħu jintużaw f rotot minn malta għal katanja għall ajruport internazzjonali ta palermo u għal destinazzjonijiet ġodda bħal tuneż u monastir it tnejn fit tuneżija wara l ftuħ tal ajruport internazzjonali ta malta fl l air malta ħolqot il cargosystems li tikkonsisti f servizzi li jinkludu trasport bl ajru ta merkanzija fuq ajruplani tal air malta għal dan il għan fl l air malta inawgurat ċentru apposta fl ajruport fl ahhar tal inbeda process ta restructuring fl air malta ghax bdiet taghmel it telf u hemm biza li tfalli ir rizultat tal process ghandu ikun imhabbar lejn l ahhar ta jannar jista jkun ikollhom jitnaqqasu xi ajruplani u anke xi haddiema biex il kumpannija tigi profittabbli minkejja kollox wiehed ma ghandux inaqqas mill importanza ta linja tal ajru nazzjonali ghal gzira bhal malta fix xitwa tal l air malta operat f iktar minn destinazzjoni lejn l ewropa l afrika ta fuq u l lvant nofsani fi frar l air malta ħabbret żieda fid destinazzjonijiet lejn l ingilterra cardiff east midlands bristol u newcastle u franza nantes u toulouse il flotta tal air malta tikkonsisti f dawn l inġenji tal ajru il perit duminku mintoff magħruf aħjar bħala dom mintoff bormla ta awwissu ħal tarxien ta awwissu kien politiku malti li serva ta prim ministru ta malta għal erba leġiżlaturi huwa kien ukoll l uniku prim ministru laburista li serva bħala prim ministru f iktar minn leġiżlatura waħda u huwa l iktar prim ministru malti li dam fil kariga il sena bejn l u l huwa kien il mexxej tal partit laburista l iktar mexxej li dam sena ta sena hu kien l iżgħar mexxej ta partit meta laħaq serva għal sena bħala deputat fil parlament malti bejn l u l meta ma kkontestax l elezzjonijiet ġenerali li saru f dik is sena duminku mintoff kien l iktar wieħed li kien elett drabi il darba f kull elezzjoni mill sal dom mintoff jibqa msemmi bħala figura kontroversjali lokalment u internazzjonalment maħbub minn ħafna u kkritikat minn ħafna jibqa mfakkar għal ħafna miżuri li introduċa fosthom is servizzi soċjali u li wasslu biex f malta jinqered il faqar u għal kisbiet kostituzzjonali importanti bħat twaqqif ta malta repubblika u l kisba ta ħelsien sħiħ mir renju unit bin wenzu u concetta imwielda farrugia duminku mintoff kien it tielet wild fost disa aħwa u l ikbar wieħed mis subien missieru kien jaħdem fuq il baħar man navy ingliża u aktar tard kien kok fil berġa ta kastilja duminku kien imur jgħin lil missieru f kastilja meta l binja kienet tal ingliżi u fiha kien jamministra lord louis mountbatten wara li mintoff kien daħal fil politika u sar mexxej tal partit laburista l istess mountbatten kien sar ħabib personali kbir tiegħu u mintoff sar prim ministru bl uffiċju tiegħu f kastilja ommu mara ta karattru sod kellha influwenza kbira fuqu twieled f irish street bormla f ambjent fqir sempliċi iffullat u storbjuż din id dar kienet fl aħbarijiet f jannar meta chris agius membru parlamentari laburista talab lill awtoritajiet biex din ma titwaqqax mal bini antik f bormla li kien hemm il ħsieb li jitwaqqa mill gvern iktar tard il familja mintoff marret toqgħod f dar oħra bormla qrib st helen s gate tgħammed fil knisja kolleġġjata tal kunċizzjoni ta bormla u ngħata l isem duminku mhux biss minħabba li l familja tiegħu kienet partitarja ta san duminku tal birgu imma għax għax ommu wara li kellha żewġt ibniet xtaqet tifel u kienet għamlet wegħda lil san duminku meta twieled kien ukoll il jum li fih twieled kienet titfakkar il mewt ta dan il qaddis silvia abela li tgħix f parti mid dar fejn twieled mintoff meta intervistata minn the times qalet li ommha carmena silvio kienet tgħix f dawk l inħawi u meta kienet żgħira kienet tigħab ma mintoff tirrakkonta kif ommu kienet tgħajjat miegħu biex jistudja imma hu kien ikun irid jibqa jilgħab imbagħad kien imur vera tajjeb fl eżamijiet mintoff ħa l edukazzjoni tiegħu l ewwel fl iskola tan nuna f bormla u wara għand il freres fil kottonera is seminarju tal furjana u fil liċeo tal belt u ggradwa mill università ta malta fl fil b sc u sentejn wara fl iggradwa bħala perit b e a c e fuq dak iż żmien ta student fl università ta malta mintoff jirrakkonta inċident partikulari f dik is sena ingħata wkoll borża ta studju mill fondazzjoni sir cecil rhodes u pproċeda f hartford college fl università ta oxford fil vjaġġ tiegħu għamel waqfa f napli u hemm irċieva telegramma li biex jidħol fl università ta oxford ried ikollu ċertifikat li jikkonferma li kien b saħħtu u għalhekk mar ifittex tabib sab lit tabib giuseppe moscati li mbagħad fl kien ġie ddikjarat qaddis li wara li għamillu ċ ċertifikat ma ħadlux flus u minflok qallu mur u agħmel il ġid fl ġab l m a fix xjenzi u inġinerija huwa pprattika l professjoni tiegħu l ingilterra sal u f dik is sena rritorna lura lejn malta fejn ipprattika l professjoni tiegħu ta perit minn uffiċċju fil blata l bajda li kien jieħu ħsiebu ħuh raymond mintoff f dan iż żmien ukoll mintoff beda jieħu interess fil politika maltija u beda jikteb artikli fil gazzetta chronicle f wieħed mill artikli tiegħu fil chronicle dom mintoff kien qal f malta l politika fiha ħafna bjuda u jekk nagħmlu xi taqtira roża ma tagħmel xejn ħażin anzi tiswa ta ġid fl istess żmien mintoff kien iltaqa mal anti faxxista taljan umberto calosso li kien jinsab malta calosso kien ħa sehem fil gwerra ċivili ta spanja u kif din intemmet kien ġie malta u kien jgħallem fil kulleġġ ta st edwards u wara kien ħa ċ ċittadinanza ingliża calosso kien soċjalist u l gvern ta mintoff tas snin sebgħin kien semma l kulleġġ tas snajja f santa vene ra għalih mintoff daħal fix xena politika fl bħala assistent segretarju tal każin tal partit laburista ta bormla inħatar segretarju ġenerali tal partit laburista fl iżda fl kellu jirreżenja biex ikun jista jkompli l istudji tiegħu barra minn malta ta sena mintoff kien diġà jikteb fl istampa lokali dwar ideat ġodda għall politika maltija f artiklu li kien deher fil ġurnal daily malta chronicle mintoff kiteb tr malti malta għandha bżonn ta membri ġodda b ideat godda li jkunu jistgħu jgħaqqdu l elementi progressivi kollha u tbiddel is sistema soċjali medjevali f sistema li tkun l għira tal bqija tad dinja mar ritorn tiegħu mill ingilterra fl mintoff reġa nħatar segretarju ġenerali tal partit laburista iżda rriżenja minn din il kariga wara li ġie elett bħala deputat mexxej tal partit matul it tieni gwerra dinjija il politika f malta ħadet pawsa u kull entużjażmu li seta kien hemm għosfor possibilment l iktar avveniment politiku importanti fi żmien it tieni gwerra dinjija kien it twaqqif tal general workers union gwu minn reggie miller fl l għanijiet ta din l unjon kienu kważi identiċi għal dawk tal mlp fil fatt iktar il quddiem fl istorja il gwu kellha rwol importanti fil politika ta malta fejn flimkien mal mlp iffurmat alleanza magħrufa bħala l moviment tal ħaddiema b żewġ fergħat dik politika u dik industrijali matul il gwerra il partit laburista kien jifforma parti mill kunsill tal gvern fit ta frar ir rappreżentant laburista pawlu boffa irriżenja mill kunsill wara li ġie kkritikat talli ppropona l introduzzjoni ta taxxi biex jiġu mibdija s servizzji soċjali f malta għall kuraġġ u l perseveranza tal maltin matul il gwerra il gvern ingliż wiegħed kostituzzjoni awtonoma lill poplu malti hekk kif tintemm il gwerra mat tmiem tat taqbid kontra l għadu il maltin ma damux wisq qabel reġgħu bdew bit taqbid politiku ġiet iffurmata l assemblea nazzjonali taħt it tmexxija taċ chairman contino l preziosi li l għan tagħha kien il formazzjoni ta kostituzzjoni ġdida il membri li kienu jirrappreżentaw il korpi kostitwiti kollha kienu jiltaqgħu fil palazz tal gvernatur kien fit ta settembru tal li mintoff tkellem għall ewwel darba fil meeting li kien sar f bormla fil kumpanja elettorali għall kunsill tal gvern fl elezzjoni ta novembru li għaliha vvutaw bejn wieħed u ieħor biss tal votanti eliġibbli il partit laburista ġab il maġġoranza ta siġġijiet b kollox minn mintoff ikkontesta b suċċess din l elezzjoni u ġie elett flimkien ma pawlu boffa il kap tal partit laburista li ġie wkoll maħtur kap tal kunsill robert bencini ġuż cassar turu colombo godwin ganado anthony schembri adami john raimondo u karmenu vassallo għall partit laburista għall ewwel darba fl istorja tal partit laburista fil programm elettorali ma kien hemm l ebda referenza għar reliġjon mintoff ingħata permess biex jifforma parti mill kunsill eżekuttiv fl ta awwissu wara pressjoni qawwija mit tabib pawlu boffa fuq il gvernatur ta dak iż żmien fit ta settembru id disa membri tal partit laburista irriżenjaw bħala sinjal ta protesta kontra is sensji li ngħataw lill ħaddiema tat tarzna kif ukoll kontra l fatt li membri eletti maltin fil kunsill tal gvern ftit kellhom poter dan kien iseħħ skont il kostituzzjoni macdonal li kienet tipprovdi tmien membri uffiċjali tnejn nominati mill gvernatur u għaxra oħra eletti mill poplu din il kostituzzjoni kienet tpoġġi r rappreżentanti tal poplu f minoranza peress li l gvernatur ingliż jew ir rappreżentant tiegħu kellu wkoll id dritt għall vot sadanittant ġiet fis seħħ il kostituzzjoni macmichael li kienet tippermetti self government lill maltin fl ta settembru c r f douglas il gvernatur u l kap kmandant commander in chief ta malta iddikjara pubblikament li l kostituzzjoni kienet ser tidħol fis seħħ fit ta settembru f din il kostituzzjoni is senat ġie abolit u minnflok nħoloq korp leġiżlattiv ta membru elett mill poplu permezz ta din il kostituzzjoni malta kien ser ikollha organu wieħed ta leġislazzjoni l assemblea leġislattiva din il kostituzzjoni l ġdida kienet pass importanti ukoll mill lat ta ugwaljanza bejn is sessi għaliex issa in nisa ngħataw il vot u fl elezzjoni ġenerali li seħħet f ottubru setgħu anki joħorġu bħala kandidati għall assemblea leġislattiva bħalma għamlet agatha barbara fl f ottubru il partit laburista rebaħ l elezzjonijiet b maġġoranza assoluta ta siġġu il partit laburista mmexxi minn pawlu boffa kiseb rebħa kbira elettorali meta ġab vot u tella deputat fl assemblea leġislattiva il partit nazzjonalista ġab vot u tella deputati id democratic action party kiseb vot u tella deputati il partit t għawdex ġab vot u tella tliet deputati filwaqt li l partit ta jones ġab vot u tella żewġ deputati vot marru għall kandidati indipendenti li ħadd minnhom ma ġie elett is sinjorina agatha barbara f isem il partit laburista saret l ewwel mara eletta fl assemblea leġislattiva it tabib paul boffa ġie dikjarat prim ministru ta malta u mintoff nħatar deputat prim ministru u ministru tax xogħol u r rikostruzzjoni u baqa jżomm din il kariga sa settembru dan il gvern laburista kien il gvern li ntroduċa t taxxa fuq id dħul income tax u l pensjoni tax xjuħ f malta peress li mintoff kien ukoll id deputat mexxej tal mlp mmexxi minn boffa huwa kien jifforma parti minn kull delegazzjoni li kienet titla l ingilterra biex tipprova takkwista sussidji għajnuna finanzjarja u garanziji għall futur ta malta il gvern britanniku iżda kien idu tqila u ma kienx lest li jgħin lil malta il gvern malti ħass li għas sehem kruċjali tal gżejjer fit tieni gwerra dinjija malta kellha tingħata sehem mill assistenza li l istati uniti kienet qed tagħti lill ewropa f dak iż żmien l għan ta din l assistenza magħrufa aħjar il pjan marshall marshall plan marshall aid kien ir rikostruzzjoni tal ewropa u tal ekonomija ewropea għas sehem kruċjali tagħha fit tieni gwerra dinjija malta ma ngħatat l ebda għajnuna finanzjarja dan kollu wassal biex fl boffa kellu jippreżenta memorandum miktub minn mintoff lill gvern ingliż liema memorandum kien approvat unanimament mill kabinett f dan il memorandum malta heddet li jekk sat t awwissu tal istess sena l ingilterra ma tkunx talbet għall marshall aid f isem malta il gvern malti kien ser jistaqsi lill istati uniti stess biex tipprovdi għajnuna lill pajjiż u bi tpattija l istati uniti kienu ser jitħallew jużaw tal gżejjer bħala bażi id delegazzjoni li sejħet dan l ultimatum kienet immexxija minn mintoff flimkien mas sur dwardu ellul u l prim ministru boffa il gvern ingliż irrifjuta li jiltaqa mad delegazzjoni maltija jekk dawn ma jirtirawx il memorandum u għal din ir raġuni boffa ddeċieda li ma jippreżentax il memorandum min naħa tiegħu mintoff ma aċċettax li jirtira l ultimatum u dan wassal għall problemi interni kbar fi ħdan il partit laburista li eventwalment kienu l kawża ta qasma fil partit mintoff iddeċieda li jirtira u rriżenja mill kabinett dom mintoff li kellu s sostenn ta numru kbir ta laburisti iżda mhux tal kabinett beda jorganizza għad ta mass meetings u pubblikament ikkritika lil boffa u l kabinett tiegħu fil ta settembru ltaqgħet il konferenza ġenerali tal partit laburista u beda jidher biċ ċar li l politika ta boffa bdiet tidher inutili f għajnejn ħafna laburisti fid t ottubru ġie deċiż li boffa kellu jirreżenja kemm minn mexxej tal partit laburista kif ukoll minn prim ministru ta malta ta dawk preżenti vvutaw favur din id deċiżjoni filwaqt li ivvutaw kontra dom mintoff inħatar mexxej tal partit laburista fis t ottubru mintoff kellu jibqa jżomm din il kariga għal sena sħaħ sakemm irriżenja fit ta diċembru boffa li kien ilu jmexxi l partit laburista sa mill iddeċieda li joħloq partit ieħor il malta workers party flimkien mas sostenituri tiegħu dan il partit irnexxielu jibqa fil gvern sas sajf tal grazzi għas sostenn ta ħafna partiti żgħar kien propju f dan iż żmien li mintoff beda juża slogans politiċi ta ċertu qawwa fid diskorsi tiegħu fosthom il famuża malta l ewwel u qabel kollox għajta li kellha tintuża ħafna fis snin li segwew mintoff kien jemfasizza ħafna fuq il ġlieda għall libertà nazzjonali ta malta bi frażijiet bħal jew bħall ingliżi jew mhux mal ingliżi u aħna m aħna ser inkunu qatt skjavi u servi f pajjiżna stess fis ta ġunju il gvern ta boffa tilef il vot tal budget għas sena u sir gerald h creasy gvernatur u kap kmandant ta malta xolja l parlament fit ta ġunju kmieni f settembru issejħet elezzjoni ġenerali li fiha mintoff reġa ġie elett l mlp ibbaża l kampanja elettorali tiegħu fuq ir relazzjoni ekonomika u kostituzzjonali mal gran britannja f din l elezzjoni l ebda partit li kkontesta ma rnexxielu jikseb il maġġoranza dan wassal biex il partit nazzjonalista li kellu vantaġġ numeriku wara konsultazzjoni mal partiti l oħrajn biex jipprova jifforma gvern nazzjonali spiċċa biex minnflok ifforma gvern ta minoranza f diċembru dan il gvern kien magħmul biss minn deputati nazzjonalisti taħt it tmexxija tal avukat nerik mizzi mizzi miet f diċembru u minfloku laħaq in nutar ġorġ borg olivier fl il partit labruista ingħaqad mas socialist international organizzazzjoni soċjal demokratika u storikament anti komunista l mlp kien deċiż li jiżviluppa l ekonomija ta malta fl inqas żmien possibbli u joħloq welfare state sabiex il livell t għixien tal poplu ikun jista jiżdied f jannar u frar borg olivier tilef no confidence motion u kellha ssir elezzjoni ġenerali oħra f mejju f din l elezzjoni ġara li bħal l elezzjoni preċedenti l ebda partit ma rnexxielu jikseb il maġġoranza u fit ta ġunju ġie ffurmat gvern ta koalizzjoni bejn il partit nazzjonalista u l malta workers party taħt it tmexxija ta borg olivier mintoff inħatarkap tal oppożizzjoni sadanittant mintoff bir riedni tal partit laburista f idejh beda ħidma intensiva biex jorganizza l partit il gvern ta koalizzjoni tilef budget motion f ottubru u kellhom isiru elezzjonijiet ġodda f nofs diċembru liema elezzjonijiet reġgħu intrebħu mill gvern ta koalizzjoni mmexxi minn borg olivier wara qasma fil malta workers party f novembru il gvern ta koalizzjoni bejn in nazzjonalisti u boffa ġie xolt fuq adjournment motion eventwalment sa nofs il ħamsinijiet il workers party ta boffa kien spiċċa mix xena politika maltija minn vot u il siġġu fil parlament fl l appoġġ għal dan il partit naqas għal vot u siġġijiet fl dan wassal biex fl elezzjonijiet li segwew fi frar il malta labour party taħt it tmexxija ta mintoff irnexxielu jegħleb il koalizzjoni bejn il partit nazzjonalista ta borg olivier u l malta workers party ta boffa il partit laburista kiseb vot u akkwista mill siġġu fl assemblea leġislattiva filwaqt li l partit nazzjonalista kiseb il vot u il siġġu fl assemblea il ħidma ta mintoff fi ħdan il partit laburista bdiet tagħti l ewwel frott tagħha b hekk mintoff ġie maħtur prim ministru ta malta għall ewwel darba fil kabinett tiegħu kien hemm l awtur famuż ġuż ellul mercer li kien inħatar ministru tax xogħol u agatha barbara ministru tal edukazzjoni li żmien wara kellha ssir president ta malta il kwistjoni tal assistenza britannika biex tiġi mmodernizzata malta u r relazzjoni mal kolonjalisti ingliżi kienu il prijoritajiet ewlenin fl aġenda politika tal mlp il partit laburista flimkien mal general workers union ried li jinqatal kolonjaliżmu f malta akkost ta kollox u ppropona bis sħiħ l integration mintoff kien jemmen li l uniku mod kif il kundizzjoni soċjo ekonomika f malta setgħet titjieb kien b assistenza finanzjarja qawwija mill ingilterra il partit ukoll saħaq dwar l għan tiegħu li joħloq u jipprovdi xogħol għal kulħadd matul il kampanja elettorali mintoff kien spjega dan il pjan ta integrazzjoni dan kien ifisser li malta kienet tista tiġi ikkunsidrata bħala parti mir renju unit u għal daqstant kienet tibbenefika minn assistenza finanzjarja konsiderevoli iċ ċittadini maltin u għawdxin kienu jibdew jitqiesu ċittadini ingliżi u b hekk igawdu bl istess livell t għajxien u l istess benefiċċji soċjali bħaċ ċittadini ingliżi malta iżda kienet ser tibqa tgawdi minn awtonomija fil materji interni tagħha dan il pjan kien jinkludi dawn il kundizzjonijiet fost oħrajn f dik l istess sena mintoff stess mexxa delegazzjoni lejn londra biex f konferenza tiġi diskussa l integrazzjoni ta malta mal ingilterra f lulju il prim ministru ingliż sir anthony eden waqqaf round table conference komposta mit tliet partiti prinċipali tar renju unit biex jiġu kkunsidrati mistoqsijiet kostituzzjonali mqajma mill proposti ta malta għall assoċjazzjoni u rabta akbar bejn iż żewġ pajjiżi partikolarment il proposta li malta kellha tiġi rappreżentata fil parlament ta westminster sir anthony ppropona li l konferenza kellha tibda f nofs settembru tal istess sena wara konsultazzjonijiet f londa u f malta f diċembru ġie ppubblikat ir rapport tal konferenza fejn dan kien jgħid li l poplu malti kien intitolat għall ugwaljanza politika u rappreżentanza f westminster b hekk f malta ġie msejjaħ referendum fi frar sadanittant f ittra pastorali konġunta mill arċisqof ta malta u l isqof t għawdex dawn esprimew li kwalunkwe bidla fil kostituzzjoni kellha tiggarantixxi bil miktub l istatus quo tal knisja f malta huma stqarru li ma setgħu qatt jaqblu ma proposta li kienet ser tipperikola ir reliġjon kattolika indirettament din il proposta kienet qed tirreferi għall proposta ta integrazzjoni mal ingilterra għall ħabta tar referendum kien hemm ukoll ħafna organizzazzjonijiet reliġjużi li kienu qed jopponu l integrazzjoni fuq programm radjofoniku l arċisqof mikiel gonzi għamilha ċara li l integrazzjoni kienet ser tkun ta dannu r reliġjon kattolika u l morali tagħha u għalhekk kien id dmir tiegħu li jopponiha il partit nazzjonalista iddeċieda li jibbojkottja r referendum fuq l argument li l integrazzjoni kienet ser tirriżulta f dominanza tal protestantiżmu fuq il kattoliċiżmu fid dħul taż żwieġ ċivili divorzju eċċ il partit immexxi minn mabel strickland bint lord gerald strickland il progressive constitutionalists appella lill maltin biex jivvutaw le l alternattiva tal labour għall integrazzjoni kien self determination li iżda ma kienx ikkunsidrat bħala pass ekonomikament vijabbli dawk kollha li kienu jappoġġjaw lill gvern ingliż jew jirrifjutaw l integrazzjoni malli rrealizzaw li l pjan ta mintoff kien qiegħed jikseb l appoġġ tan nies ħadmu iktar biex jippruvaw iwasslu l messaġġ tagħhom u jfixklu il pjanijiet tal mexxej laburista fost ħafna raġunijiet li taw kien hemm li r reliġjon kattolika ma kinitx ser tibqa r reliġjon dominanti f malta li l logħob tan nar kien ser jinqata li s suldati maltin kellhom immorru jiġġieldu fi gwerer barranin u jmutu barra minn xtuthom li l kultura maltija ser tintilef li ħaddiema ingliżi kienu ser jieħdu post il ħaddiema maltin fit tarzna min naħa l oħra il partit laburista appella lill votanti biex jivvutaw iva fir referendum peress li l appoġġ tal mlp kien ġej mill parti l kbira mill klassi tal ħaddiema li ħafna minnhom kienu jiddependu mill ingliżi għax xogħol proposti li kienu jiggarantixxu xogħol u livelli t għixien bħal dawk tal ingliżi setgħu jsibu ħafna appoġġ fit ta frar intemm ir referendum dwar l integrazzjoni li fih tal elettorat ħareġ jivvota il figuri uffiċjali juru li ivvutaw favur l integrazzjoni filwaqt li ivvutaw kontra kien hemm vot invalidu u votant li ma ħarġux jivvutaw numru kbir ta dawk li astjenew kienu għamlu dan biex jobdu d direttivi tal partit nazzjonalista li kien qed jagħmel bojkott kontra l pjan ta integrazzjoni dan ir riżultat qajjem ħafna kontroversji u l prim ministru ingliż sir anthony eden stqarr fil house of commons li malta kellha tiġi rappreżentata fil house of commons wara li l maltin juru x xewqa tagħhom f elezzjoni ġenerali jista jkun li l gvern ingliż ma aċċettax dan ir riżultat għax l integrazzjoni ma baqgħetx attraenti għall ingilterra minħabba l fjaski tal kanal tas swejs li qatel darba għal dejjem il pretensjonijiet ingliżi ta status bħala potenza dinjija li wkoll ġabet magħha konsegwenzi ekonomiċi diżastrużi il gvern ingliż ukolll irrealizza li dak li mintoff ma kienx irnexxielu jakkwista mill marshall plan għad danni kien qed jipprova jakkwistah b dan il pjan ta integrazzjoni mar renju unit sadanittant qam xi tilwim bejn il gvern malti u dak ingliż rigward il futur tat tarzna u l assistenza finanzjarja ingliża fit ta diċembru il parlament malti gie msejjaħ b urġenza biex jikkunsidra mozzjoni tal prim ministru mintoff il parlament malti għadda b vot unanimu din ir riżoluzzjoni li kienet thedded ir relazzjonijiet mal ingilterra b vot unanimu biex tiġi evitata din saru xi diskussjonijiet kemm f malta kif ukolll fl ingilterra iżda dawn ma ħallewx il frott mixtieq għax fost il ħafna proposti li ġew diskussi ma ntlaħaq l ebda ftehim rigward l iktar tnejn li possibbli kienu jaħarqu l integrazzjoni u t tarzna issa beda jsir iktar evidenti li kambjamenti fil policies tad difiża ingliżi kienu ser jirriżultaw f rundowns massivi tal preżenza britannika f malta kien hemm bżonn li jiġi mplementat pjan ta żvilupp ko ordinat biex tiġi diversifikata l ekonomija ta malta fl ta marzu il gvern laburista immexxi minn mintoff rriżenja mill kariga b sinjal ta protesta u ddikjaraw lilhom infushom favur malta newtrali u politikament indipendenti f mass meeting fil furjana fis ta april mintoff stqarr li l ingliżi ma kienx jimpurtahom mill maltin u t tbatijiet tagħhom għalhekk la bil kelma t tajba u negozjati ċivili ma kienu ser jaslu mkien huwa ħeġġeġ lill maltin biex jinżlu fit toroq u jsemmgħu leħinhom mit toroq u l pjazez eventwalment sar strajk ġenerali storiku fit ta april fost irvellijiet u vjolenza u intimidazzjoni mill pulizija u l forzi militari ma tħallewx isiru meetings pubbliċi u dimostrazzjonijiet u l partit laburista adotta reżistenza passiva sussegwentament l oppożizzjoni nazzjonalista rrifjutat li tifforma gvern ta minoranza u irriaffermaw il policy tagħhom favur dominion status fi ħdan il commonwealth ftit jiem wara l ingliżi rrevokaw il kostituzzjoni u b hekk it tmexxija ta malta waqgħet f idejn gvernatur ingliż sir robert laycock dawn l avvenimenti ġabu magħhom żmien ta tensjoni kbira fil pajjiż b konsegwenza il gvernatur iddikjara stat ta emerġenza fid ta novembru mintoff mexxa delegazzjoni tal mlp lejn londra biex tiġi diskussal introduzzjoni tas self government u b hekk din kienet l ewwel rikjesta uffiċjali għall indipendenza ta malta din iżda ma ħalliet l ebda frott fl ewwel mass meeting laburista fl mintoff stqarr li l partit tiegħu kien ser ibiddel l ekonomija ta malta minn waħda distruttiva għal waħda bbażata fuq ħbiberija u paċi f artiklu bl isem new plan for malta li deher fir rivista new statesman mintoff elabora fuq il viżjoni tiegħu ta malta huwa qal li malta għandha ssir port newtrali fejn il libertà tagħha kellha tkun garantita mill kunsill tal ġnus magħquda fi kliemu tr malti bħala żona mhux nukleari b soċjetà ħielsa u stabbli aħna mal ewwel niżviluppaw fi svizzera fil qalba tal mediterran din l analoġija ta svizzera fil mediterran kellha terġa tagħmel ritorn kważi sena wara meta l gvern laburista mmexxi minn alfred sant użaha biex jispjega l kunċett tiegħu ta partnership mal unjoni ewropea opposta għall veduta nazzjonalista ta sħubija sħiħa fl unjoni ewropea mintoff ippropona li malta kellha tkun parti mis suq komuni ewropew u li kellha wkoll tadotta rbit kummerċjali simili mal pajjiżi għarab ġirien ta malta tr malti aħna nippossjedu l kapaċità is saħħa u l kapital soċjali biex nibnu malta ġdida il punt fejn l unità u l kummerċ bejn il konttinent ewropew u n nazzjonijiet għarab jiltaqgħu is slogan ta mintoff malta l ewwel u qabel kollox beda jintuża f mod frekwenti ħafna fil kitbiet u d diskorsi ta mintoff ta dak iż żmien ir retorika ta mintoff kienet waħda simili ħafna għal bosta movimenti anti kolonjali ta dak iż żmien bħal gamal abdel nasser tal eġittu u makarios iii ta ċipru fi frar il kostituzzjoni tal ġiet irtirata u minflok kostituzzjoni temporanja ġiet fis seħħ fil ta april malta għal darb oħra kienet mingħajr il parlament tagħha u l gvern kien magħmul mill gvernatur assistit minn grupp ta konsulenti dan ġie magħurf bħala malta constitution order in council għalkemm il ħajja tal gvern laburista tal kienet pjuttost qasira f dan iż żmien twettqu bosta riformi soċjali li kienu l pedament li fuqu inbena l welfare state fis snin sebgħin u tmenin f dan iż żmien il gvern ta mintoff bena skola ġdida bosta oqsma residenzjali u saħansitra raħal ieħor ġdid kif ukoll l ewwel qasam industrijali f malta fis snin sittin il knisja kattolika maltija mmexxija mill arċisqof mikiel gonzi kompliet topponi lill malta labour party il knisja kienet determinata li ma tħallix lil mintoff jakkwista l poter partikolarment minħabba l politika soċjalista li kien iħaddan u l pjanijiet sekularisti tiegħu f ittra pastorali maħruġa fl il knisja għamlitha ċara li ħadd ma jista jkun soċjalist tajjeb u nisrani sinċier fl istess ħin min naħa tiegħu l mlp kien jinsisti li mhux minnu li l partit hu kontra l knisja u kien jisħaq li l politika soċjalista kienet sinonima mat twemmin nisrani iżda kien kollu għalxejn lorry sant trade unionist militanti editur tal gazzetta laburista the struggle u iktar l quddiem ministru laburista ġie mogħti l interdett mill awtoritajiet tal knisja talli kkritika l ittra pastorali tal arċisqof f wieħed mill artikli tiegħi f mass meeting f ħaż żabbar bħala risposta għad deċiżjoni tal knisja mintoff stqarr li eventwalment fl il knisja kattolika maltija ddikjarat sanzjonijiet reliġjużi kontra mintoff u l kollegi tiegħu tal eżekuttiv nazzjonali tal partit kif ukoll kontra partitarji attivi tal partit laburista daħal l interdett u nies bi twemmin laburista ġew imċaħħda milli jattendu funzjonijiet reliġjużi kienu ħafna dawk li kellhom jiżżewwġu fis sagristija minħabba dawn is sanzjonijiet mingħajr funzjoni propja jew inkella ma ngħatawx assoluzzjoni mill qrar il knisja waslet ukoll sabiex iddikjarat li partitarji laburisti ma setgħux jiġu midfuna fil parti kkonsagrata taċ ċimiterju iżda f fossa waħda mhux ikkonsagrata magħrufa bħala l miżbla bejn l u l mietu seba attivisti laburisti fosthom il kittieb prolifiku u l eks ministru ġuż ellul mercer li kollha ġew midfuna fil miżbla il parti mhux ikkonsagrata taċ ċimiterju tal addolorata il quċċata tal kwistjoni politiko reliġjuża min naħa tal knisja waslet fl elezzjonijiet ġenerali tal fejn il knisja iddikjarat li kull appoġġ bħal pereżempju l attendenza fil meetings u l qari tal gazzetti laburisti u vot lejn l mlp kien ser jiġi ikkunisdrat bħala dnub mejjet ħarġet tgħid ukoll lin nisa miżżewġa li jekk jaħilfu lil żwieġhom li huma kienu vvutaw lill partit laburista anke jekk dan fil verità ma jkunux għamluh dan l att ma kienx ser jiġi kkunsidrat bħala ġurament falz huwa magħruf ukoll li ħafna qassisin li ma kinux jaqblu ma dawn il miżuri ġew sfurzati biex iħallu l pajjiż bl iskuża li kienu ser jingħataw xogħol ta missjunarji f pajjiżi mbiegħda l iktar każ li baqa magħruf għalkemm mhux l uniku kien dak tal istudjuż bibbliku ta fama internazzjonali l professur pietru pawl saydon nhar is ta marzu fl ewwel jum tal votazzjoni tal elezzjoni ġenerali tal saydon f intervista ma l orizzont kien qal li fil pastorali dwar l elezzjonijiet mhemm l ebda dnub imsemmi u għalhekk min jivvota labour ma jagħmilx dnub kulħadd għandu jivvota skond kif tgħidlu l kuxjenza fl istess jum l arċisqof mikiel gonzi issospenda lil saydon mid dmirijiet saċerdotali f dan iż żmien saydon ġie mgħajjar miġnun skumnikat u xiżmatiku u sofra ħafna anke minn nies li ħlief ġid ma kienx għamel magħhom ġieli tbiegħed minn malta biex jeħles mill azzjonijiet ħżiena li spiss kienu jsirulu minn xi wħud waqt attivitajiet tal partit laburista kienu jindaqqu l qniepen tal knejjes kif ukoll kien ikun hemm min idoqq is sfafar biex itellfu d diskors apparti l partit nazzjonalista il christian workers party in nationalist democratic party il progressive constitutional party u l christian democratic party kienu skjerati kontra l partit laburista fl elezzjonijiet tal il programm elettorali tal partit laburista ippropona fost oħrajn politika ta libertà tal kuxjenza drittijiet ugwali u d drittijiet sovrani tan nazzjon jiffurmaw parti mill ġurisdizzjoni maltija fl istess linja maċ charter tal ġnus magħquda il partit laburista fil ħamsinijiet u s sittinijiet saħaq kemm il darba li ma kienx ser imur kontra l prinċipji kattoliċi u li kien favur it tneħħija ta privileġġi li kienu qed iżommu lura il progress soċjali u ekonomiku il partit laburista ibbaża l pretensjonijiet tiegħu dwar ir relazzjoni bejn l istat u l knisja fuq sitt punti kruċjali dawn kienu il partit laburista ried is separazzjoni bejn stat u knisja l ugwaljanza bejn reliġjonijiet differenti ir rikonoxximent legali taż żwieġ ċivili dan daħal fl minn gvern laburista u anki d divorzju għal min kien jemmen fih dan daħal b referendum fl it taghlim tar religjon fl iskejjel tal istat li jingħata biss lil min jixtiequ li l iskejjel privati jgħaddu min proċess ta spezzjoni qabel jikkwalifikaw għall fondi mill gvern is servizzi soċjali jingħataw lil kulħadd mingħajr diskriminazzjoni anki lil tfal imwielda barra ż żwieġ li l knisja tagħti kontribut finanzjarju u l privilegum fori jkun ristrett iċ ċensura fuq l arti tkun ħielsa mill influwenza tal knisja u li l knisja ma tindaħalx fl affarijiet tal istat fl elezzjonijiet ta frar avolja kien hemm sanzjonijiet reliġjużi ħorox l mlp xorta irnexxilu jakkwista l akbar numru ta voti indirizzati lejn partit dawn il partit beda jsejħilhom suldati tal azzar iżda dawn ma kinux biżżejjed biex jissuperaw il voti li ġabet l koalizzjoni tal partit nazzjonalista ma erba partiti politiċi oħra il partit laburista rnexxielu jirbaħ il siġġu minn u tal voti in nazzjonalisti rebħu siġġu u ġorġ borg olivier reġa sarprim ministru ta malta fis sittinijiet bdew diskussjonijiet formali mal ingilterra bl iskop li tinkiseb l indipendenza il malta labour party għamel bosta proposti u emendi għall kostituzzjoni iżda ħafna minnhom ġew injorati ħafna minn dawn il proposti kienu immirati biex iġibu rikonċiljazzjoni mal knisja kif ukoll riformi demokratiċi iktar moderni dawn kienu jinkludu fost oħrajn ir rikonoxximent tal reliġjon kattolika bħala r reliġjon uffiċjali ta malta ugwaljanza bejn kull ċittadin quddiem il liġi libertà tal kuxjenza żwieg ċivili edukazzjoni reliġjuża fl iskejjel statali drittijiet umani fundamentali libertà tal espressjoni u t tmiem tal prattiki korrotti b riferenza għall libertà tal persuna li tivvota kif jidrilha hi mingħajr interferenza minn reliġjon l ingilterra ħadet din l opportunità biex tinnegozja trattat li kien jiffavorixxi l interessi tagħha f kull aspett filwaqt li l gvern malti deher li kien ser ikollu poter amministrattiv totali fuq il gżira s setturi l iktar importanti tal pajjiż inklużi id difiża il port il kbir it tarzna il kommunikazzjoni l ajruport kif ukoll parti sewwa tat territorju nazzjonali xorta kienu ser ikunu kkontrollati mill ingliżi mintoff iġġieled kontra dawn it trattati mingħajr suċċess iżda wiegħed reviżjoni hekk kif il partit laburista jitla fil poter eventwalment bejn it u l ta mejju sar ir referendum dwar l indipendenza fost ħafna kontroversja f dawk iċ ċirkustanzi partikolarment dawk li jittrattaw mal kostituzzjoni il partit laburista iddikjara li r referendum ma kienx wieħed ħieles u li malta ma kienitx sejra takkwista indipendenza ta veru tal votanti tal elettorat ivvotaw favur l indipendenza u b hekk malta ngħatat l indipendenza fil ta settembru fl elezzjonijiet ġenerali tal il knisja għal darb oħra lagħbet rwol importanti peress li s sanzjonijiet imposti fuq il partit laburista u s sostenituri tiegħu kienu għadhom fis seħħ iż żminijiet kienu qed jinbidlu u l knisja kattolika indunat b dan għalhekk din id darba is sanzjonijiet ma kienux proklamati b mod ferventi pubblikament bħalma ġara fl elezzjonijet ta qabel iżda dan ma jfissirx li kienu inqas effettivi infatti kien għad hemm ħafna qassisin li waqt l omeliji tagħhom minn fuq il pulptu kienu jgħaddu kummenti kontra l partit laburista kif kien mistenni l elezzjonijiet intrebħu mill partit nazzjonalista iżda l partit laburista mar aħjar mill elezzjonijjiet preċedenti tal u żied konsiderevolment l ammont ta voti il partit laburista rebaħ siġġu minn u tal voti it siġġu l ieħor intrebħu kollha mill partit nazzjonalista bil partiti ż żgħar ma jirnexxielhom itellgħu kandidat ġorġ borg olivier b hekk baqa prim ministru sar ċaqliq fir relazzjonijiet bejn il knisja u l partit laburista meta ntbagħat f malta l isqof emmanuel gerada li kien jifforma parti mill korp diplomatiku tal vatikan infatti f april wara ħafna diskussjonijiet iż żewġ naħat laħqu ftehim u mons gerada iffirma trattat mal partit laburista li kien jgħid li l knisja ma kellix tindaħal iktar fi kwistjonijiet politiċi u li kellhom jiġu wkoll irtirati s sanzjonijiet kollha kontra l partit laburista b hekk il partit laburista seta fl aħħar jikkonċentra biss fuq kwistjonijiet politiċi minflok jinħela fi ġlied żejjed kontra l knisja iktar l quddiem l isqof għawdxi ġużeppi mercieca kellu jieħu post l arċisqof gonzi bħala kap tal knisja kattolika f malta intant is sitt punti msemmija mill partit laburista rigward ir relazzjoni bejn l istat u l knisja kienu iktar il quddiem inklużi fil kostituzzjoni repubblikana tal lejn l aħħar tas snin sittin ftit qabel l elezzjonijiet tal l oppożizzjoni laburista immexxija minn mintoff flimkien mall general workers union bdew ipoġġu pressjoni fuq il gvern nazzjonalista biex jinsisti għall trattament aħjar mill ingliżi u bdew jorganizzaw ħafna azzjonijiet industrijali li kien jinkludi ukoll kwistjoni dwar it tarzna li damet seba xhur fl elezzjonijiet ġenerali tal l mlp u l gwu ippreżentaw programm konġunt imsemmi malta maltija fil paċi u l progress il programm kien definit bhala wieħed soċjal demokratiku u il wegħdiet prinċipali kienu jinkludu it twaqqif ta ftehim dwar forzi militari barranin f malta l introduzzjoni ta leġislazzjoni soċjali bħal ġimgha ta siegħa il paga minima riforma fuq it taxxa tad dħul u pjan ekonomiku li kien jemfasizza fuq l edukazzjoni l industrija agrikoltura u sajd turiżmu housing children s allowance u forom oħrajn ta welfare il programm emfasizza ukoll fuq id drittijiet ugwali mingħajr distinzjoni ta razza kulur jew twemmin kif ukoll id dover li jwaqqaf it tbatija u s sofferenza li tirriżulta minn nuqqas ta ugwaljanza bejn is sinjur u l fqir il partit laburista wiegħed ukoll parteċipazzjoni tal union fit tmexxija tat tarzna sabiex tkun tista tiġi rranġata is sitwazzjni ekonomika għall elezzjonijiet ġenerali tal il partit laburista iddeċieda li jiġġieled l elezzjoni ġenerali fuq il kwistjonijiet li kienu qed jifnu l pajjiż f dak iz zmien il korruzzjoni il qagħad u l emigrazzjoni ta min isemmi li ftit xhur qabel eluf ta maltin kienu emigraw lejn il kanada u l awstralja biex ifittxu ħajja u futur aħjar il kampanja elettorali kienet pjuttost kwieta l mlp rebaħ l elezzjonijiet bi siġġu minn fil parlament u tal voti kontra it tal voti mirbuħa minn nazzjonalisti u l tal progressive constitutionalists il partit laburista rnexxielu jirbaħ l elezzjonijiet għalkemm għamel dan b maġġoranza minima ta siġġu wieħed biss fil parlament din il maġġoranza ta siġġu wieħed kienet perikoluza għall partit laburista xi individwi ippruvaw jikkorompu mp laburista biex jaqsam il kamra il ħatja eventwalment ġew arrestati u mhux talli l pjan fallielhom talli kien mp nazzjonalist li qasam il kamra b hekk il partit laburista issa kellu maggoranza ta tliet siġġijiet iktar l quddiem d deputat laburista paul carachi talab lill ispeaker tal kamra għal siġġu fin nofs sabiex ikun jista jkollu status indipendenti issa li kien fil poter il gvern laburista seta jimbarka fuq il proġett ta industrijalizzazzjoni tal pajjiż l ewwel ħaġa li għamel mintoff mal ħatra tiegħu bħala prim ministru kienet li neħħa lil sir maurice dorman minn gvernatur ta malta u minn floku laħħaq malti sir anthony mamo fl sir anthony mamo ġie maħtur bhala l ewwel president tar repubblika ta malta vapuri tal gwerra amerikani ma tħallewx jużaw il portijiet maltin u l kmandant tan n a t o ġie ddikjarat persona non grata u għalhekk kellu jitlaq minn malta bil kwartieri tan n a t o jiġu magħluqa sadanittant mintoff laħaq bosta ftehim ma pajjiżi barranin bl intenzjoni li jattira investiment lejn malta u jingħata għajnuna finanzjarja l iktar għajnuna konkreta waslet mill libja u l pajjiżi komunisti bħall unjoni sovjetika u ċ ċina fil ta jannar il gvern laburista mmexxi minn mintoff stabbilixxa relazzjonijiet diplomatiċi mar repubblika tal poplu taċ ċina dan wassal ghall kummerċ bejn iz żewġ pajjiżi u bl għoti ta għajnuna finanzjarja mingħajr interessi miċ ċina seta jinbena baċir kbir ta tunnellata fit tarzna ta malta kif ukoll il bini ta breakwater fil port ta marsaxlokk bdew isiru ukoll xi skambji fuq livelli edukattivi u kulturali bejn studenti ċiniżi u studenti maltin kif ukoll skambji ghal skopijiet militari bejn il forzi armati taz żewġ pajjiżi dawn saru apparti bosta ftehim iehor f oqsma diversi bhas saħħha mediċina turiżmu trasport xjenza u teknoloġija mintoff kien ukoll wieħed mill ewwel mexxejja ta pajjiżi tal punent li żar iċ ċina ta mao mossa li kienet pjuttost kontroversjali dak iż żmien fis ta marzu il ftehim ta difiża għal snin ġie iffirmat bejn il gvern laburista rappreżentat minn dom mintoff u l gvern ingliż lord carrington permezz tiegħu malta kienet ser tirċievi il miljun lira fis sena mill pajjiżi tan n a t o biex l ingilterra tkun tista iżżomm il bażi militari tagħha f malta dan il ftehim kellu jintemm f marzu meta malta kellha tkun ħielsa mill forzi militari ingliżi barra minn dan malta kienet ser tirċievi miljun lira fis sena f għajnuna ekonomika u żewġ miljuni u nofs oħra f għajnuna mingħand l italja dwar it tarzna fejn il partit laburista wiegħed li jintroduċi parteċipazzjoni tal union fit tmexxija mintoff iddeċieda li jattwa miżuri ta razzjonalizzazzjoni qabel dik il proposta tiġi fis seħħ f meeting li għamel għall ħaddiema tat tarza fil ta marzu fi pjazza gavino gulia f bormla mintoff wera d diżapprovazzjoni tiegħu għan nuqqas ta ħeġġa tal ħaddiema u tahom tliet għażliet ir riżenja tiegħu il falliment tat tarza jew inkella li mintoff jieħu r riedni f idejh għall sitt xhur il ħaddiema ivvutaw għat tielet proposta b turija ta idejn mintoff imbagħad beda jispjega bosta proposti li kellu għat tarzna fosthom t tneħħija tas sistema tax shifts din wasslet biex għall ewwel darba fl istorja tagħha it tarzna tagħmel qliegħ liema żmien dam sejjer għal seba snin nhar l ta settembru is sultan idris tal libja kien imneħħi b kolp ta stat immexxi minn kurunell tal armata ta sena jismu muammar gaddafi l armata rivoluzzjonarja neħħiet il monarkija u pproklamat il ġamaħarija libjana għarbija soċjalista tal poplu b kunsill rivoluzzjonarju fil kmand tal pajjiż b gaddafi jkun iċ chairman tiegħu għal għomru qabel l elezzjoni tal mintoff kien wiegħed li jekk jitla hu se jġib għajnuna mil libja il partit nazzjonalista u mabel strickland kkritikaw ir rabtiet ta mintoff mal libja kif mintoff rebaħ l elezzjoni mill ewwel bdew it taħdidiet mal libja il libja tat lill gvern ta mintoff miljun lira maltija kif telqet il marina ingliża minn malta bil kundizzjoni li l faċilitajiet militari ta malta qatt ma jerġgħu jintużaw biex jintbagħtu supply missions lil israel kif gaddafi allega li kien ġara fil kriżi tal kanal tas swejs tal u l gwerra tal mill mintoff beda politika ta rapprochement kulturali bejn iż żewġ pajjiżi li mintoff kien isejħilhom aħwa mid demm blood brothers beda x xogħol fuq moskea f kordin immexxija minn fondazzjoni libjana il world islamic society infetħu istituti kulturali libjani f tas sliema u l belt u mijiet ta maltin sabu impjiegi fil libja dak li għal sena kien is st michael s training college f ta ġiorni fejn il freres ta de la salle kienu jħarrġu lill għalliema rġiel sar skola libjana al fateh meta l prezz internazzjonali taż żejt għola fil kriżi tal mintoff laħaq ftehim mal libja li kellha tagħti lil malta ż żejt kollu li kellha bżonn għall ekonomija tagħha bi prezz preferenzjali fl gaddafi wiegħed appoġġ totali lil malta hekk kif l aħħar suldati ingliżi telqu minn malta għaċ ċerimonja ta jum il ħelsien gaddafi kien l uniku mexxej ta pajjiż preżenti b delegazzjoni kbira ħafna il media oċċidentali spekulat fuq il possibiltà li malta tallinea ruħha militarment mal libja imma dan qatt ma ġara fl inqalgħet tilwima bejn il libja u malta meta saipem rig taż żejt taljan ikkummissjonat mit texaco biex ifittex iż żejt f isem il gvern malti kien avviċinat minn gunboats u sottomarin libjani u mġiegħel jieqaf iħaffer fil medina bank mil nawtiku fix xlokk ta malta iż żewġ pajjiżi jgħidu li għandhom il ġurisdizzjoni territorjali fuq dik iż żona tal pjattaforma kontinentali u fl il kwistjoni marret quddiem il qorti internazzjonali fil ħag minkejja dan bejn l u l ir relazzjonijiet kulturali u ekonomiċi bejn iż żewġ pajjiżi komplew jikbru iċ ċertifikat matrikulari f livell ordinarju fl għarbi sar obbligatorju biex tidħol l università ta malta ġie ffirmat trattat ta ħbiberija u koperazzjoni bejn iż żewġ pajjiżi li kien jinkludi protokoll ta sigurtà li bih il forzi libjani riedu jħarrġu u jarmaw lis suldati maltin u l libjani ma kellhomx bżonn aktar ta visa biex jidħlu malta mintoff baqa ħabib ta gaddafi u tal libja anke fis snin ta wara fiż żjara tal president eddie fenech adami fil libja fl gaddafi staqsa fuq saħħet mintoff u karmenu mifsud bonnici fl mintoff kien assenti waqt vot importanti li kellu jittieħed fil parlament għax kien il libja u l prim ministru alfred sant ikkritikah fuq dan il fatt nhar id ta ġunju mintoff fil parlament qal hekk mintoff minn dejjem saħaq fuq il ħtieġa ta paċi fil mediterran fil konferenza ta helsinki tal l pajjiżi ewropej l istati uniti il kanada u l unjoni sovjetika kienu qegħdin jiddiskutu f helsinki fil finlandja ftehim għall paċi mintoff kien qal fil konferenza li ma jistax ikun hemm paċi fl ewropa jekk ma jkunx hemm paċi fil mediterran huwa ried li fid dikjarazzjoni finali tal laqgħa jkun hemm kapitlu dwar il mediterran u qalilhom ukoll li hu ma kienx lest li jiffirma d dikjarazzjoni qabel ma jidħol fid dikjarazzjoni l kapitlu dwar il mediterran mintoff qanqal ir rabja tal istati uniti kif ukoll tal unjoni sovjetika li stagħġbu kif stat tant żgħir bħal malta kien qiegħed iżomm ix xogħol ta din il konferenza internazzjonali il gvern ta mintoff kien iddikjara wkoll li malta tkun stat newtrali u li tkun tagħmel parti mill moviment tal pajjiżi mhux allineati din id dikjarazzjoni kienet intbagħtet u ġiet depożitata fl organizzazzjoni tal ġnus magħquda u nbagħtet ukoll lill potenzi ewlenin tal ewopa u tad dinja fl malta ssieħbet fil moviment non allineat li kien jinkludi bosta pajjiżi tat tielet dinja bħall indja kuba u l alġerija malta saret ukoll membru tal grupp tas biex jiddefendu l istat ta newtralità ta malta il gvern ta mintoff kien għamel patt u ftehim mal italja ieħor mal libja u ieħor mal unjoni sovjetika f dawn il pattijiet kien maħsub ukoll li dawn il pajjiżi jgħinu finanzjarjament u ekonomikament lil malta il gvern ta mintoff ried ukoll jagħmel patt ukoll mal istati uniti iżda din ma qablitx fil ta marzu il parlament malti approva mozzjoni tal prim ministru laburista dom mintoff biex titwaqqaf kumpanija nazzjonali tal ajru l air malta l air malta ġiet imwaqqfa bl assistenza tal gvern tal pakistan il kumpanija nazzjonali irċiviet ħafna kritika mill oppożizzjoni nazzjonalista li ppreferew jagħmlu użu minn kumpaniji tal ajru barranin milli dik lokali fit ta marzu gie mhabbar il ftuh tal bank of valletta l ewwel bank kollu kemm hu malti ftal ishma fil bank kienu ser ikunu f isem il gvern malti filwaqt li l l ohra kienu ser jinbiegħu lil pubbliku malti il gvern ta mintoff waqqaf bosta miżuri fosthom il gvern laburista kien jemmen fl intervent tal istat fl ekonomija tal pajjiż speċjalment fejn is settur privat kien jonqos milli jieħu l inizzjattiva fit ta diċembru malta saret uffiċjalment repubblika u għalhekk ġiet introdotta kostituzzjoni ġdida din il kostituzzjoni li bħal dik taljana kienet tiddikjara li malta kienet repubblika bbażata fuq ix xogħol introduċiet bosta artikli bħal dak li kien jippermetti d dritt għall vot lil persuni ta il fuq minn il sena fl elezzjonijiet ġenerali il gvern immexxi minn dom mintoff kompla bil ħidma tiegħu u bena għadd kbir ta oqsma residenzjali kif ukoll ħadem biex itejjeb l infrastruttura inbena sptar ġdid ħdejn l isptar eżistenti l isptar san luqa fl saru l ewwel elezzjonijiet ġenerali taħt il kostituzzjoni tar repubblika ta malta il programm elettorali tal partit laburista intitolat lejn malta soċjalista l quddiem fis sliem poġġa emfasi fuq il kredenzjali tal gvern laburista li kien jemmen fis soċjaliżmu demokratiku ġie dikjarat ukoll li malta setgħet tevolvi f familja kbira soċjalista kif ukoll li x xogħol kien il mezz kif il bniedem seta jikseb l emanċipazzjoni fost ħafna proposti kien hemm ukoll il partit labruista reġa rebaħ l elezzjonijiet b tal voti u siġġu fil parlament filwaqt li n nazzjonalisti kisbu u siġġu din it telfa kienet l aħħar waħda għal dott borg olivier li ġie rimpjazzat minn dott eddie fenech adami fl il gvern ta mintoff kompla bit twettiq tal politika soċjalista tiegħu iżda ta min jinnota li f din il leġislatura kien hemm żieda kbira fid diżgwid industrijali u vjolenza politika f dan iż żmien mintoff beda juża frażi oħra popolari min mhux magħna kontra taghna fl meta l uffiċju tal prim ministru ħareġ ċirkolari li stqarr li avolja l gvern kien jirrikonoxxi d dritt tal ħaddiema għall istrajk id dritt għall azzjonijiet industrijali parzjali ma kienux ser jibqgħu rikonoxxuti f dan iċ ċirkolari kien hemm imniżżel ukoll illi dawk kollha li kienu jirrifjutaw li jaħdmu s sahra ma kienx ser ikollhom iktar sahra sal aħħar tas sena ovvjament dan iċ ċirkolari ġab miegħu diversi azzjonijiet industrijali u protesti b risposta għal dawn il gvern issospenda u ttrasferixxa xi ħaddiema tal gvern il gvern ta mintoff ukoll hedded lill impjegati tal banek li jekk ma jaċċettawx id direttivi tal management kienu ser jiġu likwidati iż żewġ banek kummerċjali ta malta u posthom jieħdu bank wieħed din l azzjoni kienet tfisser telf kbir ta impjiegi l azzjonijiet industrijali li segwew ġabu magħhom is sospensjoni ta numru ta ħaddiema każ simili seħħ ukoll fit telemalta illum maltacom fejn numru ta ħaddiema ġew sospiżi għal numru ta xhur f dan il każ il gvern għamel użu mill korpi tax xogħol li kienu suġġetti għal dixxiplina militari bħala strike breakers fl aħħar tas sebgħinijiet il gvern ta mintoff kellu kwistjoni kbira mal assoċjazzjoni tat tobba ir raġunijiet ewlenin kienu tnejn l ewwel waħda kienet illi l gvern obbliga lill istudenti li jiggradwaw bħala tobba kellhom jagħmlu perjodu ta reġistrazzjoni ta sentejn fl isptar it tieni kienet id deċiżjoni tal gvern li jbiddel l istatus u l poter tal kunsill mediku bosta tobba rrikorrew għall azzjonijiet industrijali u bosta minnhom ġew imkeċċija mill isptarijiet tal gvern immedjatament dan wassal biex ħafna tobba jiġu mkeċċija minn fuq il post tax xogħol u kellhom eventwalment iħallu l pajjiż biex itaffi għan nuqqas ta tobba maltin fl isptarijiet il gvern malajr impjega tobba barranin biex jirrimpjazawhom dan l aġir wassal għal ħafna kritika minn bosta assoċjazzjonijiet mediċi bħal assoċjazzjoni medika dinjija kien f dan iż żmien propjament f diċembru tal li kienet intbgħatet ittra bomba lill futur ministru laburista il professur edwin grech li kien rrifjuta li jieħu sehem fl azzjonijiet industrijali u minflok aċċetta li jaħdem l isptar din l ittra infetħet minn bintu karin li mietet mal isplużjoni fil qasam tas saħħa mintoff ġiegħel lill isptarijiet privati biex jagħlqu u minflok introduċa servizzi mediċi b xejn fl barra minn hekk bosta polikliniċi infetħu fl il gvern laburista ta mintoff ukoll implimenta diversi tibdil fis sistema edukattiva ta malta fl ġew riintrodotti l eżamijiet għal dawk it tfal minn seba snin il fuq fl daħlet fis seħħ sistema edukattiva li biha kuntrarju għal dak li seħħ fl l istreaming ġie intensifikat dan ġara partikolarment minħabba l fatt li twaqqfu il junior lyceums li kien ser jibda jkollhom attendenza ta studenti l fuq minn il sena li kienu għaddew minn eżami ta ammissjoni fejn tidħol l università il gvern daħħal sistema ta student ħaddiem fejn l istudenti kienu obbligati li apparti li jkollhom il kwalifiċi neċessarji kellhom ukoll jalternaw bejn perjodi ta studju u oħrajn ta xogħol id dħul fl universita beda jiei determinat mhux biss fuq il bażi tal kwalifiċi tal istudenti iżda wkoll fuq in neċessità tal impjegaturi ġie imwaqqaf bord li kien jiddeċiedi liema studenti ħaddiema kellhom jiġu magħżula barra minn hekk bosta korsijiet ġew imwaqqfa u l fakultà tal arti u x xjenza ngħalqu konsegwentement bosta għalliema u studenti ħallew l università bosta akkademiċi u studenti urew id diżapprovazzjoni tagħhom għal dawn ir rigormi u s soċjoloġista ralf dahrendor li ġie mqabbad mill gvern bħala konsulent stqarr illi dawn ir riformi ma kienux ser jgħinu l edukazzjoni għaliex kienu qed jipproduċu ħaddiema imdejjqa jew studenti mhux kwalifikati biżżejjed fit ta novembru fil ġurnata tal gradwazzjoni l istudent universitarju michael frendo indirizza lil dawk preżenti u emfasizza fuq il bżonn li l iggradwati jiddistingwu bejn il verità u l propaganda is sinċerità u l ipokrezija l intergrità u l opportuniżmu il libertà u l iskjavit dan id diskors qajjem bosta konfronti il president tar repubblika u l ministru tal edukazzjoni ħarġu l barra miċ ċerimonja u bosta sostenituri laburisti daħlu fuq il kampus u fis sala u bdew jintimidaw lil dawk preżenti fost dawn il partitarji kien hemm dennis sammut is segretarju amministrattiv tal malta labour party u joe debono grech mp laburista xi partitarji daħlu bil forza f dar l istudent iżda mijiet ta studenti opponewhom f dawn il konfronti ħadd ma ġie arresta iżda frendo ġie mgħoti libell għal difamazzjoni minn żewġ uffiċjali għolja eventwalment ġie dikjarat mhux ħati sena wara fil ta ottubru pulizija u partitarji laburisti sawtu grupp ta studenti li kienu qed jirritornaw lejn l università wara li attendew rally biex jikkomemmoraw il ġurnata tal istudenti fil ta marzu iż żewġ komponenti tal malta labour movement jiġifieri il malta labour party u l general workers union ġew statutory partners b hekk l alleanza tagħhom irċiviet status formali il ftehim li ntlaħaq kien jixbah il ftehim ad hoc li ntlaħaq bejn l union u l partit fil leġislatura tal mintoff kien ukoll jistieden bosta trade unions oħra biex jingħaqdu mal partit laburista pereżempju f meeting fil blata l bajda fit t april mintoff stieden lill dawk li kienu jiffurmat parti mill konferderazzjoni tat trade unions ta malta ta min jinnota imma li ħadd ma aċċetta din l istedina fl malta kisbet il ħelsien mill forzi militari ingliżi il ġurnata tal ta marzu ġiet proklamata bħala jum il ħelsien u l gvern ta mintoff kien jagħtiha importanza ferm iktar mill indipendenza miksuba fi żmien il partit nazzjonlista mmexxi minn borg olivier infatti biex tfakkar l okkazjoni ġiet mibnija għolja artifiċjali b monument fuqha din l għolja magħrufa aħjar bħala l għolja tal ħelsien inbniet ix xatt tal birgu ftit metri l bogħod minn fejn l aħħar truppi ingliżi kienu ser jimbarkaw l aħħar vapur ingliż li kellu jħalli l malta l h m s london iċ ċelebrazzjonijiet uffiċjali laħqu l quċċata f nofs il lejl tal ta marzu fejn eluf ta maltin sfidaw il kesħa u inġabru lejn il kottonera biex jassistu għaċ ċerimonja li fiha mintoff telgħa l għolja tal ħelsien u assista ghall inżul tal bandiera ingliża minn baħri ingliż u t tlugħ tal bandiera maltija minn ħaddiem malti imbagħad dom mintoff flimkien mal mexxej tal general workers union ġorġ agius xegħlu t torċa kommemorattiva mad tokki tal qniepen ta nofs il lejl dak il lejl it truppi ingliżi baqgħu abbord l h m s london li ħalliet malta l għada filgħodu bil president tar repubblika dott anton buttigieg ixejjer lill bastiment minn fuq is swar tal belt valletta faċċata tal port il kbir it tluq tal ingliżi minn malta kien ukoll ifisser it tmiem tal assistenza finanzjarja mill ingilterra minn dakinhar malta kellha tiddependi biss minnha nnifisha ghall ghixien ara wkoll jum il ħelsien f dan iż żmien malta assistiet għal eskalazzjoni ta vjolenza politika fil t ottubru ġurnata mlaqqma bħala black monday xi hadd pprova attentat ta qtil fuq il prim ministru dom mintoff u dan inzamm mis segretarji tal kastilja stess li kien sar attentat fuq hajjet il prim ministru dom mintoff kienet biss storja biex jinhbew il perpetjuri li holqu il vjolenza ta dak inhar filghodu fatt li hadd ma jista jinnegah ghax l inkjesta muscat azzoppardi kixfet kollox karm grima mill mosta mar kastilja biex izomm appuntament ma dom mintoff habib kbir tieghu u biex iwassallu informazzjoni miktuba fuq ittra li kien jaf dan grima fuq ministru kontroversjali minn ta madwar mintoff informazzjoni kunfidenzjali hafna u li dak inhar filghodu stess dan il ministru kien gie infurmat li se jinkixef u ghalhekk ta ordni biex grima jigi moqtul fuq il post biex jinghalaq halqu u jehel bil vjolenza ta dik il gurnata wara li iddahhal f kamra maghluqa biex ghal ta parsi gej mintoff ghax dom mintoff kien minuti boghod maqful mad delegazzjoni nord koreana sal pm mil bieb imbexxaq ta din il kamra xirfu tlitt idejn bil pistoli f kull wahda u bdew jisparaw indiskriminalment lejn id direzzjoni ta grima infatti dan grima intlaqat bi tlitt bullets mid disgha li gew sparati wara x hin indunaw li ma mietx dahlu fuqu u komplew ituh bil butt tal pistoli sakemm grima waqa ma l art u hasbuh mejjet harbu x hin semghu l passi tal cameraman tat times li x hin wasal fuq il post minflok ghajjat ghall ghajjut u hadu lil grima l isptar fejn gie ikkurat u ghamlulu punt f rasu imma l bullets baqghu f gismu sa kemm miet xi il sena wara fuq grima dan il ministru infami ma waqafx hemm imma ordna li grima jinqatel u saru erba attentati ohra fuq hajjet grima imma gie salvat fl ahhar bl intercessjoni stess tal perit mintoff li minn fuq ir radio ghamel stqarrija li min imiss lil grima irid jghati kont lilu dom mintoff innifsu u hekk l uniku triq li kien ghad fadlilhom il familjari ta grima kienet li jaccettaw li missierhom imur ghomru monte carmeli fuq tlitt certifikati medici foloz ordnati mil ministru tas sahha ta dak iz zmien u il frame up orkestrat minn l avukat ta grima stess dr guido de marco ghax hekk kienet l ahjar ghazla f dawk iz zmenijiet hekk kattivi ara inkjesta filletti l inkjesta muscat azzoppardi li dr eddie fenech adami ghamel fil imma hbija fl istrong room tal parlament ghax kixfet li kemm il pn u kemm l mlp kienu imdahhla f dan il frame up fahxi fuq karm grima eventwalment din l inkjesta seraqha minn tlitt postijiet differenti u fl istess hin dr alfred sant biex jinhbew il ministri taz zewg nahhat ara mist parl ta dr a gatt sed jew google taht carmel grima karm grima fuq illum malta today times of malta wara dan madwar partitarju daħlu fir residenza privata tal mexxej nazzjonalista fenech adami fejn aggredew lill mara tiegħu u għamlu ħerba fid dar tiegħu f dik il ġurnata stess l istess partitarji laburisti daħlu fil bini tal progress press u fl uffiċini tal gazzetta the times u kissru l makkinarju u għamlu ħafna danni fil bini il parlament ewropew kif ukoll bosta mexxejja ewropej iddeploraw dawn l inċidenti tlett ijiem wara dawn l avvenimenti mintoff kiteb lil mabel strickland il propjetarja tal progress press fejn esprima is sogħba tiegħu għal dak li kien ġara mintoff ukoll kien ikkundana dawn l atti vjolenti f intervista mal gazzetta taljana panorama fil ta novembru avolja s sitwazzjoni politika u industrijali fit tieni nofs tas sebgħinijiet ma kinitx mill aħjar peress li eddie fenech adami ma halliex l investituri barranin jinvastue f malta xorta sal il gvern immexxi minn mintoff irnexxilu jirdoppja il prodott gross domestiku ikkumparat ma dak tal kien hemm tnaqqis fir rata tal qagħad għal u kien hemm żieda ta impjiegi ġodda minħabba l espansjoni fis settur tal manifattura u t turiżmu fil leġislatura il politika barranija tal gvern laburista kienet pjuttost xettika u tikkritika l gvernijiet tal pajjiżi tal punent u tas suq komuni ewropew għalkemm xi mdaqqiet kienet turi l oppost fl mintoff kien għamel żewġ stqarrijiet interessanti fil parlament mintoff ukoll uża din l analoġija f forum ewropew fi strasburgu iżda avolja kien xettiku mill ewropa mintoff qatt ma warrab il possibiltà li eventwalment malta tingħaqad u ssir parti mill komunità ewropea fi kliemu t malti illum qd ngħidu l ewropa biex nilħqu ftehim mal għarab kif għamilna aħna issaħħu biżżejjed biex teħilsu mill bażijiet militari amerikani u sovjetiċi meta jirnexxielkhom tagħmlu dan ningħaqdu magħkhom f intervisti oħrajn mintoff spjega li ma riedx li malta tispiċċa ballun f idejn iż żewġ superpotenzi huwa ried ukoll jilħaq ftehim mal italja u franza minn naħa u l libja u l alġerija minn naħa l oħra huwa stqarr ukoll illi filwaqt li l italja u franza bi kliemhom urew l interess li jgħinu kienu il libja u l alġerija li offrew għajnuna konkreta sadanittant il gvern kien ukoll laħaq ftehim importanti ta newtralità u stabilixxa protokoll finanzjaru mal gvern taljan fl fit ta jannar il qrati tal ġustizzja ġew sospiżi mill gvern dawn ġew magħluqa għal aktar minn xahar u ġew rikostitwiti meta l gvern introduċa parliamentary bill li affettwat drastikament id drittijiet ta ċittadin biex ifittex il gvern għal danni kif ukoll introduċiet kummissjoni tal qrati tal ġustizzja l kienet ukoll sena kontroversjali ħafna partikolarment minħabba l elezzjonijiet ġenerali ta dik is sena il malta labour party u l general workers union ikkontestaw l elezzjoni flimkien taħt l isem ta malta labour movement kontra il partit nazzjonalista mmexxi minn eddie fenech adami il programm elettorali konġunt tal partit laburista u l gwu kien intitolat mit tajjeb għall aħjar u kien approvat mid delegati taż żewġ organizzazzjonijiet rispettivi fil konferenzi ġenerali u nazzjonali il partit laburista kien jappella għall għaqal u l bżulija tal ħaddiema maltin u għawdxin biex itejbu s sitwazzjoni tal pajjiż il proposti tal programm elettorali kienu jinkludu rekord ta tal elettorat ħareġ jivvota fl elezzjonijiet u l partit laburista avolja ġab minoranza ta voti irnexxilu jirbaħ iktar siġġijiet parlamentari min nazzjonalisti li rnexxielhom jirbħu tal voti b hekk l mlp rebaħ l elezzjonijiet ġenerali għat tielet darba konsekuttiva ir riżultat ġie meqjus bħala wieħed pervers u filfatt mintoff ried li jsiru elezzjonijet ġodda dik is sena stess biex isolvu din il polemika iżda l ministri tiegħu ma ridux u b hekk din baqgħet ma saritx din l anomalija fis sistema elettorali kienet ikkawżata mill kostituzzjoni tal indipendenza tal u għalkemm kien hemm xi diskors biex fil kostituzzjoni tar repubblika din tiġi emendata dan baqa ma seħħx il partit nazzjonalista rreaġixxa billi ddikjara l gvern laburista bħala wieħed ta minoranza u akkuża l gvern b jerrymandering dan wassal għal ħafna tensjoni fil pajjiż fis snin ta wara l ebda mp nazzjonalista ma attenda l parlament għal tliet snin sħaħ u dan apparti n numru ta bojkotts li kienu jsiru fost dawn kien hmem il bojkott tat televiżjoni tal istat li dak iż żmien kien l uniku stazzjon televiżiv lokali kif ukoll f ċerti retail outlets in numru ta theddid minn nazzjonalisti u laburisti u tqegħid ta bombi ma djar ta nies prominenti żdied u dan inevitabilment ġab miegħu instabbilità kbira fil pajjiż nhar il ta ġunju f santa venera bomba qawwija splodiet mad dar tal ispettur tal pulizija gejtu pace fis ta lulju fil belt splużjoni qawwija qerdet kważi għal kollox l uffiċċju tal libyan arab airlines f misraħ il ħelsien fis ta lulju f ħal luqa bomba qawwija splodiet fil kurutur tal flats fejn kien joqgħod il kummissarju tal pulizija lawrence pullicino fis ta ġunju f birkirkara bomba bil miċċa taqbad tpoġġiet taħt il karozza tal maġġur alexander grech li kien kummissarju elettorali ewlieni nhar l ta awwissu fin naxxar bomba splodiet mad dar ta joe zammit uffiċjal għoli tad dipartiment tal kummerċ nhar it ta mejju f san ġiljan bomba splodiet mal faċċata tad dar ta albert mizzi chairman tal air malta nhar il ta settembru instabet bomba fuq l għatba tal bieb tal palazz tal arċisqof fl imdina li ma ħaditx nhar it ta settembru bomba splodiet wara l bieb tal arċipriet tal furjana nhar it ta ottubru f tas swatar ħad dingli bomba qawwija splodiet fiċ ċentru tal kompjuters bi ħsarat kbar fil computer room u fl operations section fil ta ottubru splodiet bomba li tpoġġiet f wieħed mill ventilaturi tad dar ġenerali tal museum fil blata l bajda fil ta ottubru fil furjana bomba splodiet qrib il karozza tal kummissjoni għolja ingliża f malta fis ta novembru bomba splodiet mal koxxa tal bieb tal ambaxxata taljana fil furjana fid ta novembru bomba splodiet ħ attard mad dar ta mons francesco canalini rappreżentant tal vatikan f malta nhar it ta dicembru bomba splodiet mal istitut kulturali libjan f misraħ il palazz l għada bomba splodiet mal għassa tal pulizija tal qrendi erbat ijiem wara bomba tal ġelatina tpoġġiet mal għassa tal pulizija tal imqabba imma ma ħaditx l għada ta diċembru bomba qawwija splodiet mal għassa tal pulizija ta tas sliema żewġ pulizija korrew gravi u żewġ pulizija oħra u tifla zgħira sofrew ġrieħi ħfief il pn beda jaħdem biex iġib sostenn mis setturi tas soċjetà maltija kif ukoll mill alleati politiċi barra l pajjiż kif kien mistenni id demokristjani u l konservattivi ewropej taw l appoġġ tagħhom lill partit nazzjonalista anki l president tal istati uniti ta dak iz zmien ronald reagan irrifjuta kontinwament l invit għal żjara uffiċjali mingħand il president ta malta agatha barbara mintoff kien ippropona li karmenu mifsud bonnici jinħatar deputat mexxej tal partit u fil fatt dan ġie elett bħala deputat mexxej fid ta mejju fil t ottubru karmenu mifsud bonnici inħatar mexxej tal malta labour party wara mozzjoni minn dom mintoff huwa ġie co opted fil parlament fit ta mejju u nħatar ministru tal edukazzjoni fil budget tal il friża fuq il pagi u l prezzijiet kienu probabilment l iktar temi diskussi u li sabu oppożizzjoni fl kien hemm kontroversja oħra wara dik li nqalgħet bejn il knisja u l gvern fejn tidħol l edukazzjoni il gvern ried li ssir reviżjoni tal pagi tal għalliema dan wassal għal bosta strajks ordnati mill mut malta union of teachers splodiet ukoll bomba ħdejn bini li kien jappartjeni lil xi qraba tal president tal union intant fl ta ottubru il konfederazzjoni tat trade unions ta malta ordnat strajk ġenerali bħala turija ta simpatija lejn għalliema kien hemm ukoll kritika internazzjonali mill konfederazzjoni ewropea tat trade unions u bosta organizzazzjonijiet u unions internazzjonali fit ta diċembru mintoff irriżenja minn prim ministru ta malta u minn floku laħaq karmenu mifsud bonnici dom mintoff żamm is siġġu tiegħu fil parlament wara r riżenja tiegħu minn prim ministru u xorta baqa attiv politikament avolja ma baqax il mexxej tal partit beda jissuġġerixxi li jsiru emendi kostituzzjonali rigward is sistema elettorali u l presidenza mintoff issuġġerxxa li minflok presidenza kostituzzjonali kif inhi fil preżent tiddaħħal sistema simili għal dik fl istati uniti u franza jiġifieri presidenza ezekuttiva minħabba dawn is suġġerimenti ħafna kienu dawk li ħasbu li mintoff kien qed iwitti t triq u jippjana r ritorn tiegħu bħala president ta malta dan imma ma seħħx fl ta diċembru intlaħaq ftehim bejn iż żewġ partiti u sar il bdil neċessarju dom mintoff reġa ikkontesta l elezzjonijiet tal u tal li kellha tkun l aħħar waħda tiegħu u xorta baqa jgawdi minn sostenn enormi avolja kien għadda ħafna żmien minn l ewwel elezzjoni li kkontesta lura fl bejn l u l mintoff kien deputat tal gvern laburista immexxi minn alfred sant avolja kellu iktar minn sena mintoff reġa kien fl aħbarjiet fl meta fil parlament ivvota kontra l mlp fuq proġett relatat mal iżvilupp tal kottonera propost mill prim ministru ta dak iż żmien dr alfred sant din il mossa min naħa ta mintoff kienet daqqa ta ħarta lill partit fil gvern peress li dan kellu biss maġġoranza ta siġġu wieħed fil parlament l għada li l gvern kien tilef vot importanti fil parlament dwar il proġett tal kottonera nhar id ta ġunju fix xatt tal birgu il prim ministru alfred sant ta konferenza tal aħbarijiet li fiha qal li mintoff għandu jirriżenja mill parlament u sejjaħlu traditur din il frażi baqgħet tikkundizzjona r relazzjoni bejn mintoff u sant tant li d diversi attentati ta medjazzjoni bejn it tnejn fallew wara li sant rabat vot ta fiduċja mal vot fuq il proġett tal kottonera u dan m għaddiex wara li mintoff ivvota kontra sant ma kellu l ebda triq oħra ħlief li jsejjaħ elezzjoni ġenerali prematura wara biss xahar ta tmexxija liema elezzjoni ġiet mirbuħa mill partit nazzjonalista mmexxi minn dr edward fenech adami mintoff ma kienx ikkontesta fl elezzjoni tal u lanqas f dik ta warajha tal għalkemm ta min jgħid li sadanittant flimkien ma karmenu mifsud bonniċi beda moviment magħruf bħala front maltin inqumu fmi li kien involut f kampanja sħiħa indirizzata kontra s sħubija ta malta fl unjoni ewropea nhar l ta ottubru meta mistoqsi mill pbs fuq l avvenimenti politiċi li kienu wasslu għall waqgħa tal gvern laburista ħdax il seba qabel alfred sant qal li dakinhar ma setax joqgħod għar rikatt ta mintoff u li mintoff kien qed jiġi immanipulat mhux finanzjarjament mill partit nazzjonalista kif skond sant deher ċar fil budget tal fil mozzjoni dwar l ue meta sparixxa l libja meta kien hemm vot kruċjali huwa qal li f dak li ġara fl kien hemm ħafna fatti li għadhom ma ħarġux u jikkonfermaw dak li qed isostni hu sant qal li ma jħossx rimors għal dak li għamel fl iżda jħoss li għamel żball f deċiżjonijiet li ħa qabel l mistoqsi jekk ħafirx lil mintoff alfred sant qal li din mhix kwistjoni ta maħfra jew apoloġija għaliex il fatti huma fatti qal li m għandux iħares lura iżda jkompli miexi l quddiem għalkemm mintoff qatt ma tkeċċa jew ġie sospiż mill partit laburista huwa qatt ma ħa sehem fl attivitajiet tal partit mill sal f ġunju il partit laburista għażel mexxej ġdid dr joseph muscat wara r riżenja ta alfred sant ġimgħa wara l elezzjoni tiegħu muscat stieden lil mintoff iżur il kwartieri ġenerali tal partit nhar il ta marzu mintoff attenda għaċ ċele b razzjonijiet tat sena ta jum il ħel sien organizzati mill partit laburista fil birgu nhar il ta dicembru dom mintoff għamel żjara fiċ ċentru naz zjonali laburista l ħamrun l ewwel darba li mintoff daħal f dan il bini li ilu jservi ta kwartieri tal partit laburista sa mill mintoff intlaqa fiċ ċentru minn muscat imbagħad kellhom laqgħa privata flimkien fl uffiċċju ta dr muscat wieħed minn ħut mintoff huwa patri franġiskan patri dijonisju mintoff li qabel daħal patri kien jismu pawlu awtur u fundatur tal laboratorju tal paċi waħda minnu ħutu kienet soru ta sant ursola tal belt valletta swor bernadette li qabel daħlet soru kien jisimha marija assunta hija mietet fl bin ħuh daniel l imħallef wenzu mintoff kien elett mal partit laburista fl huwa tkeċċa mill partit fl u fforma l alternattiva demokratika iżda kien reġa lura fil partit laburista fl meta fis snin erbgħin mintoff kien qed jistudja l ingilterra huwa ltaqa ma moira de vere bentinck imwielda bħalu fl barunessa ta dixxindenza nobbli ingliża u olandiża u żżewwġu fl meta moira mintoff mietet fis ta diċembru il priministru alfred sant ħareġ stqarrija li fiha qal li bil personalita kwieta u soda tagħha moira mintoff għamlet snin twal f ħidma moħbija ta filantropija waqt li tat kontribut ħiemed imma importanti lill ħajja soċjali u politika ta pajjiżna għalkemm imwielda u mrobbija fl ingilterra għarfet tul ħajjitha ssir tifhem tħobb u tkun parti sħiħa minn malta f isem il gvern laburista u f ismi nagħti l kondoljanzi profondi lill perit duminku mintoff li miegħu għaddiet minn snin twal ta sagrifiċċji personali li ġġib magħha l ħidma politika lit tfal tagħhom anne u yana u lill familjari kollha tagħhom duminku u moira mintoff kellhom żewġ ulied bniet anne u yana anne imwielda fl hija ekonomista fl iżżewġet lill amerikan bernard mckenna u kellhom tifla emma fl yana imwielda fl kient attivista ekonomista u edukatriċi illum tmexxi skola fl amerika katherine anne porter school charter school f wimberley texas baqgħet magħrufa għal meta fl meta kellha sena kienet ġiet arrestata għax tefgħet boroż bil ħmieġ taż żwiemel fil house of commons biex tipprotesta kontra l preżenza militari tal ingliżi fl irlanda ta fuq fl iżżewġet lill amerikan david bland u kellhom żewġ ulied ċetta sian u daniel xandru fl ikkontestat l elezzjonijiet ġenerali f malta f isem il partit laburista iżda ma kinitx eletta mintoff huwa magħruf bħala il perit u għal xi żmien kien magħruf bħala tal pipa minħabba li kien iħobb ipejjep il pipa jew tal bokkla miħabba l bokkla kbira biż żiemel li kien iħobb jilbes fil mass meetings dilettant taż żwiemel tal boċċi tal qari u tal għawm kellu dar ħal tarxien u dar magħrufa bħala l għarix f delimara li kienet suġġett ta kontroversja wara li l gvern nazzjonalista ta fenech adami bena l powerstation ħames metri biss bogħod minnha fil bidu tas snin disgħin mintoff kien tella l gvern il qorti u ħa kumpens ta eur jew lm nhar is ta settembru dom mintoff iddaħħal l isptar mater dei b urġenza wara li tah attakk ħafif ta puplesija fir residenza tiegħu f ħal tarxien huwa kien rikoverat fit taqsima tal kura intensiva fejn il qagħda tiegħu ġiet deskritta bħala kritika imma stabbli ħamest ijiem wara il mexxej laburista joseph muscat wara żjara li għamillu l isptar ġie infurmat mill qraba ta mintoff li ma kienx se jibqa iżjed fit taqsima tal kura intensiva imma kien se jittieħed f sala oħra tal isptar mater dei hekk kif il kundizzjoni tiegħu qalbet għall aħjar nhar it ta settembru ġimgħa u nofs wara li kien daħal l isptar mintoff ġie rilaxxat għal kollox mill isptar u rritorna f daru ħal tarxien iżda nhar l ta novembru mintoff reġa ddaħħal l isptar fejn wara li ngħata l ewwel kura fid dipartiment tal emerġenza inżamm fil critical coronary care unit cccu skont stqarrija uffiċjali maħruġa mid dipartiment tal informazzjoni mill eżamijiet mediċi li saru rriżulta li l perit mintoff kien qiegħed ibati minn kundizzjoni tal qalb u deidratazzjoni kien spjegat li għalkemm il kundizzjoni tiegħu kienet tjiebet xi ftit hu kien għadu f qagħda kritika it tim mediku li qiegħed jieħu ħsieb il kura tal perit mintoff irrakkomanda li dan jibqa taħt osservazzjoni kontinwa huma enfasizzaw ukoll il ħtieġa li jistrieħ fi frar reġa ddaħħal l isptar mater dei mitluf minn sensih imma ftit wara rkup ra tajjeb tant li reġa beda joħroġ b mod normali nhar is ta awwissu meta mintoff għalaq sena il ġurnal l orizzont irraporta li mintoff mistenni jqattal ġurnata fid dar tiegħu fil kum panija ta wliedu u n neputi jiet li jingħad se jqattgħu dan is sajf f malta jirriżulta lil dan il ġurnal li minkejja l anzja nità il perit kif baqa magħ ruf sal lum għadu jżomm lilu nnifsu informat sew u matul il ġurnata jaqra regolarment inklużi l gazzetti lokali għalkemm kellu jċedi għal wieħed mill akbar passatempi li kellu l għawm u li kien sinonimu miegħu li jippratti kah anke fix xhur kesħin jir ri żulta li nhar il ħadd li għadda huwa qatta xi ħin fiċ ċentru laburista ta marsaxlokk jiddiskuti anke ma dawk li nzer taw fil post ilbieraħ il mexxej laburista joseph muscat żar ukoll lil mintoff f daru fejn ilu l aħħar xhur jirkupra sew saħħtu wara li fl aħħar tal kien daħal għat tieni darba fi ftit xhur għall kura l isptar mater dei nhar it ta ottubru mintoff iddaħħal b emerġenza fl isptar ġenerali ta għawdex f qagħda kritika iżda aktar tard il kundizzjoni tiegħu kienet waħda stabbli għalkemm gravi mintoff kien qiegħed għawdex biex jistrieħ kif ukoll biex ikellem speċjalista dom mintoff miet filgħaxija fir residenza tiegħu f ħal tarxien fl età ta sena erbatax il jum wara li għalaq sninu f bormla il belt li fiha twieled mintoff immedjatament kif inħarġet l aħbar mill ewwel saru s sinjali tal viżtu fosthom ċfuf suwed mal bibien ta postijiet pub bliċi għal xi ħinijiet tard filgħaxija fir residenza ta ħal tarxien kien hemm ħuh patri dijonisju mintoff u diversi qraba oħra tiegħu quddiem ir residenza tiegħu inġabru għadd ta persuni li damu hemm għal ħinijiet twal fost dawn kien hemm xi wħud minnhom jgħidu r rużarju oħrajn jitkellmu fuq il faqar li neħħa u oħrajn bid dmugħ f għajnejhom ir residenza kienet qed tkun mgħassa minn żewġ pulizija ftit wara li tħabbret il mewt tal perit mintoff twaqfet il fundazzjoni duminku mintoff issa marufa għaqda duminku mintoff mill professur josef grech is sit soċjali facebook kien invażat b għadd ta kummenti mingħand ammiraturi tal perit mintoff l għada l bnadar madwar il pajjiż ittajru mezza lasta f xandira straordinajra fuq l istazzjon one ftit minuti wara li tħabbret il mewt tal perit mintoff ta l ewwel reazzjoni tiegħu l kap tal oppożizzjoni u mexxej laburista joseph muscat hu ddeskriva lill perit mintoff bħala wieħed mill ġganti l kbar tal istorja ta malta muscat li kien għadu kif kien ġej mid dar tal perit mintoff qal li kienu ilhom jafu x xhur u anke snin li saħħtu kienet sejra lura dan l aħħar daħal ħafna drabi l isptar iżda dejjem irkupra per naħseb li mintoff miet kif xtaq f daru fil paċi imdawwar flimkien ma wliedu illum tlifna l perit ta malta ħielsa filwaqt li ddeskriva lil mintoff bħala wieħed mill ġganti tal istorja ta malta joseph muscat qal li l figura tal eks mexxej laburista forsi kienet tqajjem kontroversja iżda taqbel jew taqbilx ma mintoff kulħadd jaqbel li mingħajr dan il bniedem malta ma kinitx tkun fejn hi llum muscat qal li mintoff kien bniedem li kontra kull kurrent poġġa lil malta fuq il mappa tad dinja żied jgħid li sirt naf lil mintoff fl imbagħad meta kont qed nagħmel it teżi tiegħi fid dottorat kelli diskussjonijiet miegħu fit tul meta kont nitkellem miegħu kont ninduna li l imħabba tiegħu għal pajjiżu u għal ħaddiem kienet xi ħaġa bla preċedent qal li l perit mintoff bena monument ħaj madwaru is servizzi soċjali fosthom is saħħa u li n nisa għandhom drittijiet daqs l irġiel qal li fl aħħar snin kien hemm żminijiet diffiċli bejn mintoff u l pl iżda nista ngħid b so disfazzjon li f dawn l aħħar erba snin dan il kapitlu ngħalaq għalhekk illum aħna lkoll inħossuna orfni u llum nibkuh kif jixraq dakinhar filgħaxija inħarġet stqarrija mid dipartiment tal informazzjoni li qalet li f isem il gvern u l poplu malti il prim ministru lawrence gonzi jsellem il memorja tal eks primn ministru duminku mintoff il prim ministru qal li l perit mintoff hu personalità ewlenija fil ħajja pubblika maltija minn wara t tieni gwerra dinjija sa tmiem is seklu għoxrin il ħidma kbira tiegħu immarkat profondament l istorja riċenti ta pajjiżna fuq il livelli politiċi ekonomiċi u soċjali l impenn u d determinazzjoni tiegħu wasslu għal żviluppi u bidliet profondi li jimmarkaw lil malta u għawdex wara li ta l kondoljanzi tiegħu lil uliedu il prim ministru gonzi offra u l familja aċċettat li l gvern jagħti funeral statali lill eks prim ministru mintoff rapporti dwar l aħbar tal mewt tiegħu dehru mhux biss f ġurnali prominenti ta pajjiżi ewropej bħal la repubblica fl italja il u l bbc news tal ingilterra iżda saħansitra f ġurnali influwenti amerikani bħal new york times u the washington post rapporti oħrajn dehru f diversi siti popolari bħal reuters u yahoo news ir rapporti kollha li dehru fil midja barranija għamlu refe renza għall fatt li mintoff kien politiku dominanti fix xena politika maltija li ġġieled kontra l forzi konservattivi u l kolonjaliżmu u li wassal biex tingħalaq il bażi militari f malta fl jiddeskrivi lil mintoff bħala mexxej soċjalista li għalaq il bażijiet tan nato f malta u li kellu konfrontazzjoni mal ingliżi iżda kellu relazzjonijiet tajbin mal libja u ċ ċina the new york times tgħid li mintoff kien jidher minn xi uħud bħala bniedem li ma tis tax tipprevedi x se jagħmel u misterjuż filwaqt li għall ammiraturi tiegħu hu meqjus bħala missier malta moderna il ġurnal amerikan kompla jgħid li matul il karriera tiegħu mintoff iġġieled biex malta ma tkomplix tkun sfruttata mill barrani terġa tikseb id dinjità filwaqt li ħadem biex malta stabbilit rabtiet ekonomiċi u diplomatiċi biex tikseb l istatus tagħha bħala stat newtrali min naħa tagħha the new york times tat ħarsa dettaljata lejn ħajjet mintoff mit twelid tiegħu fl meta sar prim ministru għall ewwel darba fl meta reġa ġie elett fil po ter fl u anke meta rreżenja minn prim ministru fl il ġurnal ta ħarsa wkoll lejn il kisbiet ta mintoff fl isfera internazzjonali fosthom meta fl reġa nnegozja t trattat tad difiża mal gvern ingliż ir relazzjonijiet li kellu mal gvern libjan u anke maċ ċina fl artiklu ta the new york times kien hemm kumment li kien ta mintoff lill istess gazzetta fis snin sebgħin fejn kien qal meta ħadna l gvern kellna gvernatur ingliż reġina ingliża munita ingliża u l banek tagħna mmexxijin mill ingliżi kellna wkoll il pulizija mmexxijin minn kummissarju li qal fl apert li l lealtà tiegħu kienet lejn il gvern ingliż dan kien tmien snin ilu issa malta hi repubblika inbidel kollox m għad fadal xejn aktar ingliż għamlet refe renza għall kisbiet li għamel mintoff matul il karriera politika tiegħu fosthom it twaqqif ta malta repubblika fl u l għeluq tal bażijiet militari f malta fl the washington post għam let referenza għall konfronti li mintoff kellu tul il karriera politika tiegħu fosthom mal ingliżi u mal knisja dwar mintoff irrapportat ukoll l aġenzija tal aħbarijiet ingliża fejn iddeskrivietu bħala bniedem dominanti fl istorja politika ta malta speċjalment wara l kisba tal indipendenza fl il bbc għamlet referenza għar relazzjoni li mintoff kellu mal gvern ingliż li eventwalment wasslet biex tintemm il bażi f malta fl f dan il perjodu malta saret repubblika fl ingħad li f dan iż żmien mintoff daħħal għadd ta servizzi soċjali li wasslu biex il maltin jibdew jgħixu ħajja aħjar fis sit tal bbc deher ukoll fuq mintoff il funeral statali tal perit mintoff sar is sibt t awwissu u kien wieħed mill akbar funerali jekk mhux l akbar li qatt rat malta in nies bdew jinġabru sa minn kmieni fit toroq tal belt valletta biex isibu post minn ta quddiem ħafna minnhom kienu bil kamera f idejhom ma naqsux ir ritratti tal perit fl idejn u l għajjat mintoff mintoff viva s salvatur ta malta grazzi perit ta dak kollu li għamilt magħna grazzi perit talli għallimtna u bħalek ma jkun hawn qatt kemm meta t tebut kien miexi mill palazz sal kon katidral u anke wara l quddiesa fejn it tebut mexa sal monument tal vittmi tal gwerra fil floriana l aħħar vjaġġ tal perit mintoff beda mill palazz presidenzjali sal kon katidral ta san ġwann fejn ingħata bidu għall quddiesa kkonċelebrata mill arċisqof mons pawlu cremona il ġisem bla ħajja ta mintoff kien ilu espost għall qima tal pubbliku sa mill ġurnata ta qabel infatti matul il ġurnata tal ġimgħa mijiet ta nies iffurmaw serbut twil li f xi waqtiet infirex minn misraħ san ġorġ għal triq ir repubblika u għaldaqstant uħud minn dawk preżenti kellhom jistennew għal ċertu tul ta ħin sakemm miss lilhom biex daħlu jagħtu qima lill eks prim ministru u mexxej laburista għall ħabta tal am tas sibt inġabru għadd ta suldati quddiem il palazz tal president libsin l uniformi bajda ftit tal minuti wara it tebut tal perit mintoff li kien imgeżwer bil bandiera maltija deher ħiereġ mill palazz tal president bl ewwel għajta tal folla numeruża preżenti tkun viva l perit duminku mintoff minn hemm hekk staff sergeants tal forzi armati li kienu mmexxijin mill istaff sergeant patrick barbara għabbew it tebut fuq l ispallejn u hekk kif it tebut kien miexi bil mod lejn il kon katidral ta san ġwann il folla kompliet iċċapċap u tgħajjat mintoff mintoff fl istess waqt għadd ta persuni preżenti bdew ifittxu post tajjeb biex ikunu jistgħu jsegwu l quddiesa minn fuq big screen li kien hemm barra l kon katidral fost il personalitajiet distinti li attendew għall funeral statali kien hemm il prim imħallef silvio camilleri membri parlamentari miż żewġ naħat tal kamra l eks prim ministru u mexxej laburista karmenu mifsud bonnici l ispeaker michael frendo u eks ministri laburisti fil kabinett ta mintoff vincent moran joe grima u reno calleja magħhom kien hemm preżenti wkoll alex sciberras trigona u joe debono grech kien hemm preżenti wkoll il presidenti emeritus eddie fenech adami u ugo mifsud bonnici hekk kif it tebut tal perit mintoff daħal fil knisja għall ħabta tal am il folla nfexxet f ċapċipa kbira u tgħajjat mintoff mintoff il qraba ta mintoff li dehru kommossi għall aħħar bil merħba kbira li ngħata l perit poġġew fl ewwel erba fillieri fuq in naħa tal lemin fuq talba li saret mill familja stess fejn il qraba poġġa l mexxej laburista joseph muscat flimkien ma martu michelle flimkien magħhom kien hemm persuni oħrajn li ħadmu fil qrib ma mintoff fosthom is segretarju personali joe camilleri u x xufier tiegħu fl omelija tiegħu l arċisqof pawlu cremona qal li dwar il perit duminku mintoff nixtieq insemmi żewġ sinjali li huma marbutin ma ħajtu l ewwel sinjal huwa l interpretazzjoni tal kmand ta ġes li nħobbu lill proxxmu tagħna l aktar lill fqar li għaqqadha mal ħajja politika tiegħu it tieni sinjal huwa l imħabba tiegħu lejn art twelidu fost is silenzju perfett ta dawk preżenti l arċisqof beda biex jgħid li f dawn il ġranet il gazzetti kienu mimlija bl istess aħbar il mewt tal perit duminku mintoff bir raġun li jiġri hekk għax dan il bniedem għal aktar minn sena kien protagonist ewlieni fix xena politika maltija min jaf kemm għad irid jinkiteb aktar dwar ħajtu u dwar il kisbiet tiegħu l arċisqof kompla jgħid li madankollu fil knisja l aspett tal bniedem jittieħed minn perspettiva oħra dik tal eternità u l ħajja ta dejjem qal li meta bniedem imut ir relazzjoni tiegħu magħna ssir fi kristu dan huwa mument meta l ħajja fuq din l art tispiċċa u mbagħad inħallu f idejn alla li huwa biss jagħmel il ġudizzju kompla jgħid l arċisqof cremona għaldaqstant l arċisqof saħaq li omelija ta funeral qatt m għandha tkun eloġju ta persuna għax minn issa l quddiem dik il ħajja qiegħda f idejn il mulej madankollu l arċisqof mons pawlu cremona tenna li jixtieq jagħmel referenza għal żewġ sinjali li huma marbutin mal ħajja tal perit duminku mintoff imbagħad l arċisqof cremona semma t tieni sinjal l imħabba li l perit duminku mintoff kellu lejn art twelidu qal li din ġagħlitu biex meta jkun f diskussjonijiet ma pajjiżi ferm akbar minnha mintoff jiġġieled għall aħjar ġid ta pajjiżna l arċisqof kompla jgħid li hija virt li tħobb lil pajjiżek għax dik hija espressjoni ta mħabba lejn iċ ċittadini tal pajjiż il perit mintoff tkellem ma pajjiżi ħafna ikbar minna biex nakkwistaw l aħjar kundizzjonijiet possibbli fl aħħar tal quddiesa nqara messaġġ ta kondoljanzi li ntbagħat lill president ta malta mill papa benedittu xvi fil messaġġ li kien iffirmat mis segretarju tal istat il kardinal tarcisio bertone il papa ta l kondoljanzi għall mewt ta mintoff filwaqt li qal li se jaħseb fih fit talb tiegħu hekk kif inqara dan il messaġġ tal papa il folla preżenti fil kon katidral u anke barra infexxew f ċapċipa kbira ma naqasx l għajjat mintoff mintoff anke fil kon katidral ta san ġwann kemm x ħin it tebut kien dieħel u anke x ħin kien ħiereġ wara li ntemmet il quddiesa iżda fuq kollox l aktar ħaġa li spikkat kienet l emozzjoni tan nies li ħafna minnhom hekk kif raw it tebut jinġarr mis suldati nfexxew jibku wara li l folla kantat l innu malti b mod spontanju quddiem il kon katidral u t tebut beda miexi il maġġoranza kbira ta nies baqgħu isegwuh bil pass sal monument ħafna minn dawk preżenti speċjalment l anzjani filwaqt li kienu qegħdin jagħtuh l aħħar tislima bdew jirrakkontaw bejniethom stejjer dwar il perit b sens kbir ta nostalġija u waqt li jagħmlu dan bdew iħarsu lejn ir ritratt tiegħu li ġarrew magħhom kollox wasal fi tmiemu hekk kif it tebut tal perit tgħabba fil hearse fejn minn hemm hekk tkompla b mod privat b ħafna minn dawk preżenti jinstemgħu jgħidu saħħa perit itlob għalina f ottubru tnieda l ktieb mintoff il bniedem u l istorja sks b kitba ta natura letterarja differenti miktuba minn ġurnalisti ekonomisti qassisin tobba edukaturi storiċi avukati politiċi riċerkaturi antropologi attivisti filantropi filosfi artisti letterati akkademiċi u oħrajn fih għadd kbir ta ritratti editjat minn mario cutajar f novembru horizons ippubblikaw il ktieb duminku mintoff bejn storja u miti dan il ktieb huwa ġabra ta kitbiet dwar il perit duminku mintoff ġabra li saret minn sergio grech f diċembru quddiem il parlament kien imniedi il ktieb duminku mintoff u malta fi żmienu ktieb ta josef grech li fih iktar minn elf paġna u numru kbir ta ritratti u karikaturi bil firma ta mintoff tad deheb fil faċċata tiegħu f april kien imniedi l ktieb mintoff għada miġbur minn karmenu mifsud bonnici u sammy meilaq huwa ġabra ta dokumenti u ittri awtentiċi ta mintoff stess lil nies prominenti bħall president tal parlament ewropew ta żmien il kwistjoni tad dħul ta malta fl unjoni ewropea lill president tal kummissjoni ewropea li dak iż żmien kien romano prodi u lill president amerikan george w bush fl ħareġ l elf lewn ta mintoff ta claire xuereb grech il ktieb fih għadd kbir ta intervisti interessanti ma nies minn bosta oqsma tal ħajja nies ta fehmiet politiċi differenti li jitkellmu dwar mintoff dwar meta ġew f kuntatt dirett miegħu dwar kif jarawh mill għajnejn tagħhom biex hekk joħorġu l elf lewn tal personalità kumplessa tiegħu kif ukoll ix xejriet bla qies ta karattru uniku li biddlu l bixra ta wiċċ malta fl okkażjoni tad anniversarju tal festa ta jum ir repubblika fit ta diċembru l għaqda duminku mintoff nediet l ewwel mafkar f malta bl isem duminku mintoff il perit ta malta repubblika li sar mill iskultur sergio gauci il mafkar huwa magħmul minn blokka tal franka u jinsab ħal tarxien dan il monument xogħol noel galea bason u kkumissjonat mill partit laburista jinsab fi pjazza paolino vassallo f bormla u kien inawgurat f lejlet l anniversarju ta jum ir repubblika nhar it ta diċembru dan il monument xogħol fil bronż ta noel galea bason u kkummissjonat mill gvern malti jinsab fi pjazza kastilja fil belt valletta u kien inawgurat nhar il ta mejju linji prinċipali wżati preżentament hawn monopolju fis settur tat telefonija fejn l unika kumpanija li toffri s servizz hija l maltacom li tifforma parti mill maltacom group sistema awtomatika tissodisfa ir rekwiżiti normali domestika cable taħt il baħar u microwave radio relay bejn malta u għawdex internazzjonali cables taħt il baħar u satellite earth station intelsat oċean atlantku is servizz tat telefonija ċellulari huwa pprovdut minn żewġ kumpaniji dawn huma n numri ta abbonati matul l aħħar għaxar snin wieħed jista jinnota l qabża fin numru ta klijenti minn meta ġie lliberat is suq permezz ta l introduzzjoni tat tieni kumpanija malta amateur radio league madwar radio amateur liċenzjat f malta u għawdex dan is settur jaqa taħt l awtorità tax xandir dan is settur jaqa taħt l awtorita tax xandir insibu żewġ sevizzi prinċipali dak ta l aerial pprovdut mill pbs public broadcasting services u dak tal cable ipprovdut mill melita cable plc għalkemm ħafna huma dawk li huma abbonati għas servizz tal cable titħallas liċenzja fis sena lill pbs fuq kull sett tat televiżjoni anke jekk ma jagħmilx użu mis sistema l antika ta l aerial amateur tv repeater callsign hatv installat l mdina mill malta amateur radio league jittrażmetti fuq il frekwenza ta ghz u jirċievi fuq ghz u juża s sistema tat televiżjoni pal internet service providers isps abbonati ta l internet kodiċi tal pajjiż top level domain tld mt ara wkoll malta giuseppe cal valletta ta awwissu valletta ta marzu kien pittur malti ta nisel naplitan ta bejn is sekli u li pinġa ħafna pitturi reliġjużi fil knejjes ta malta u għawdex giuseppe kien iben raffaele xenografu fit teatru rjali u giovanna padiglione li kienet mezzo sopran il ġenituri tiegħu kienu t tnejn naplitani ġie mgħammed fil knisja ta portu salvu l belt valletta fost familtu kien hemm ukoll żewġ artisti li setgħu wasslu sabiex cal irawwem fih imħabba lejn l arti fl iżżewweġ lil perennia pace mill isla u kellu għaxart itfal fosthom ramiro cal li kien ukoll pittur sa minn età żgħira cal kien wera potenzjal u talent kbir ta sbatax il sena mar jistudja l arti taħt in neoklassiku giuseppe mancinelli fl accademia delle belle arti f napli l akbar xogħlijiet tiegħu li għadhom meqjusa bħala fost l aqwa kapulavuri tiegħu huma il mewt ta dragut fil mużew tal arti il belt valletta u dik ta san ġlormu li tinstab fil knisja tas sacro cuor f tas sliema cal kien għamel impatt immedjat fuq is soċjetà maltija ta dak iż żmien u ismu kien sar magħruf sew kien magħruf għall pittura b mod partikulari tal wiċċ beda jaħdem fuq ħafna xogħol kummissjonat għal dekorazzjoni ta djar privati veduti kif ukoll ritratti ta suġġetti maltin l ewwel xogħol b tema reliġjuża ta cal kien il kwadru intitolat il verġni tar rużarju li kien maħdum għall knisja parrokjali tal mosta numru kbir ta knejjes f malta jagħtu xhieda tas sengħa u l versatilità ta dan il pittur prolifiku kien ukoll il fundatur tal iskola moderna tal arti maltija il kapaċità u l virtwożit ta cal jidhru sew fil kwadru titulari ta san duminku għall knisja parrokjali tal belt valletta ddedikata lill madonna ta porto salvo il profeti fil knisja tal mosta ir ritratti tan negozjant agostino cassar torregini u l maġistrat carbone it tre rome u natività fil parroċċa ta ħal luqa l apoteosi ta san franġisk fil knisja ta san franġisk fil belt valletta hija ukoll xhieda tal virtwożità kbira ta dan il pittur hemm għajdut li kien magħruf bħala ix xitan tal pinzell għall ħeffa u l kilba li kellu għax xogħol barra li kien pittur kien ukoll skultur minjaturista u kif ukoll ritrattista giuseppe cal miet il belt valletta fl ta marzu fl eta ta sena huwa ġie kommemorat mir repubblika ta malta b sett ta erba bolol fl u b munita fl l isem ta giuseppe cal hu isem marbut mal knejjes maltin uħud mix xogħlijiet tiegħu jinkludu alfred sant guido de marco alfred sant sliema ta frar huwa politiku ekonomista awtur u kien prim ministru ta malta bejn l u l huwa kap tad delegazzjoni tal ewroparlamentari laburisti maltin fil parlament ewropew fl elezzjonijiet ewropej tal huwa kien l iktar kandidat li ġab voti vot it tieni l aktar li ġab voti fl istorja tal elezzjonijiet ewropej kollha bin joseph u josephine imwielda mizzi alfred sant twieled tas sliema nhar it ta frar alfred sant kien l akbar fost ħamest aħwa erba subien u tifla kienu joqogħdu f appartament żgħir isfelnett f bini ta xi ħames sulari fil ponta ta tign fejn dak iż żmien kienu għadhom stazzjonati s suldati ingliżi fil barracks li llum twaqqgħu u minflokhom qed jinbnew appartamenti ta lussu meta kellu tmien snin marru joqogħdu birkirkara minn fejn kienu ommu u missieru missieru proprja kien mill imsida fejn missieru kien jaħdem bħala skarpan iżda hu għex ħafna ma zijuh f birkirkara missieru kien skrivan fiċ ċivil bħala żagħżugħ fis snin tletin missieru xtaq jidħol l università iżda peress li missieru in nannu ta alfred sant kellu ħafna tfal u kien bżonn il flus daħal jaħdem mal gvern b ħafna sagrifiċċju fl missieru bena dar f birkirkara f parti mill ġnien ta dar li kienet tal familja ta omm alfred meta marru joqogħdu birkirkara minħabba t tħeġġiġ ta ommu għamel żmien jattendi għal laqgħat ta għaqda mmexxija mill ġiżwiti fil kulleġġ san alwiġi mhux bogħod minn fejn kienu joqogħdu iżda hu kien jippreferi jibqa d dar jaqra u jilgħab ma ħutu sant ħa l edukazzjoni tiegħu fl iskola tas sorijiet franġiskani tas sliema li kellhom fergħa fi triq manwel dimech u fergħa għall primarji fis savoy bl isem ta st elizabeth school u l iskola tal gvern f tas sliema minn fejn għamel l eżami għad dħul fil liċeo fl beda fil liċeo ftit wara li kien fetaħ fil ħamrun u għamel ħames snin li wassluh għall eżami tal o level fl kien mixħut l aktar għal lingwi iżda kienet bdiet tiżdied l importanza tax xjenza bħala dixxiplina li fuqha kellha tkun imsejsa s soċjetà tal futur missieru ħajru li fis sixth form jidħol għaliha għamel hekk u prattikament kellu jibda ħafna affarijiet mill qiegħ bħal fil matematika u fil fiżika matul is sentejn sixth form fil liceo trawwem sew fix xjenza mingħajr ma nesa l ġibda li kellu għal letteratura wara s sixth form daħal l universita ta malta fil kors tax xjenza ħaseb li se jkun fih għal sena biex wara jkompli fil kors tal inġinerija ċivili iżda baqa sal aħħar tal kors tal bacellerat tax xjenza fiżika u matematika u wara daħal għal sena oħra li wasslitu għall grad ta m sc fil fiżika studja l amministrazzjoni pubblika u d diplomazija fl institut international d administration publique ta pariġi u ġab id diploma tal i i a p sant kiseb m b a summa cum laude mill universita ta boston fl u dottorat d b a mill harvard business school fl bejn l ul sant kien second secretary u first secretary sant speċjalizza fl affarijiet ewropej u fir relazzjonijiet bilaterali ma pajjiżi tal ewropa tal punent fil missjoni ta malta mal komunita ekonomika ewropea fi brussel li kienet isservi wkoll bħala ambaxxata mal benelux il ġermanja tal punent franza u spanja sant kien konsulent għal negozji privati u għas settur pubbliku bejn l ul kellu l kariga ta deputat chairman tal malta development corporation wara kien chairman tal bortex u tal metalfond bejn l sant kien il korrispondent minn malta ghall economist intelligence unit u bejn l u l korrispondent għal the european review daħal fil politika meta nħatar chairman tad dipartiment tal informazzjoni tal malta labour party fl u fl laħaq president tal partit kariga li żamm sa l fl ġie co opted fil parlament wara l mewt ta joseph sciberras u ġie elett fil kamra tar rappreżentanti fl elezzjonijiet tal wara r riżenja ta karmenu mifsud bonnici li kien propona lil george vella bħala mexxej tal partit u dan ma aċċettax sant kien elett mexxej tal partit laburista mill konferenza ġenerali tal partit nhar is ta marzu f elezzjoni li għaliha kkontestaw ukoll l eks ministri lino spiteri u joe brincat tmien snin wara lino spiteri allega li f din l elezzjoni kien hemm min bagħbas fil voti biex ma jitlax hu tbagħbis li spiteri qal alfred sant ma kellux x jaqsam miegħu u lanqas kien jaf bih sant ħa l ġurament bħala kap tal oppożizzjoni fi żmien it tmexxija ta alfred sant il partit laburista bena kwartieri ġodda fil ħamrun fetaħ stazzjon tat televixin super one tv iktar tard one tv u beda joħroġ ġurnal ġdid kullħadd il partit laburista mmexxi minn alfred sant u d deputati mexxejja george vella u george abela rebaħ l elezzjonijiet tal b maġġoranza ta vot żieda ta il vot fuq l elezzjoni ta qabel u nhar is ta ottubru alfred sant ħa l ġurament bħala priministru kien ġab maġġoranza ta vot iktar mill partit nazzjonalista imma kellu biss siġġu wieħed iktar immedjatament kif kien wiegħed qabel l elezzjoni sant ħareġ lil malta mill partnership for peace tan nato u beda l proċess biex titneħħa l vat li fil fatt tneħħiet u minflokha daħlet taxxa bl isem cet fi żmien il gvern ta sant inħatret l ewwel speaker mara fl istorja tal parlament malti l avukat miriam spiteri debono inħatret ukoll l ewwel mara bħala kap ta agenzija tal gvern meta nħatret sina bugeja bħala kap eżekuttiv ta sedqa alfred sant kien l ewwel prim ministru laburista li ħa sehem fiċ ċelebrazzjonijiet nazzjonali tal indipendenza fil ta settembru f april il gvern ta sant ospita l konferenza ewro mediterranja li fiha seħħet laqgħa importanti bejn il mexxej palestinjan yasser arafat u l ministru tal affarijiet barranin iżraeljan david levy fit xahar li dam il gvern ta sant ħatar numru ta kumitati u kummissjonijiet il gvern ta sant għamel il proġett ta buġibba irrestawra l berġa tal baviera u l palazz vilhena tnaddaf u ġie rranġat wied il fiddien il moll ta lazzarett sar il pavimentar ta triq ir repubblika fil belt saret l ewwel fażi tal proġett ta chadwick lakes sar proġett ta tisbiħ f wied il għajn marsaxlokk birżebbuġa ħaġar qim fil bajja tal ġnejna madwar il ġonna ta san anton fil bajja tar rinella il magħluq f wied il għajn li fih inbena teatru grieg u ddikjarat riserva naturali u ġnien gdid fil baħrija il prim ministru sant ikkummissjona żewġ rapporti fuq it tarzna li t tnejn urew il qagħda ħażina li kienet fiha sant ra l ħtieġa ta sehem dirett fit tmexxija tat tarznari mill gvern f isem il poplu li kien qiegħed iħallas għat telf li nġema u l ħtieġa ta ristrutturar tal operat tat tarznari il kunsill tat tarzna sar kompost minn erbgħa membri magħżula mill gvern erbgħa magħżula mill ħaddiema u chairman magħżul mill gvern il gvern ta sant daħal fi ftehim mal isptar capua palace sabiex operazzjonijiet tal qalb li ma setgħux isiru st luke s jibdew isiru privat fetaħ unit gdid f st luke s għal kirurgija mhux maġġuri biddel il pjanti għall isptar tal qroqq li iktar tard issemma mater dei biex dan ikun sptar ġenerali xi ħaġa li l gvern nazzjonalista ta wara żamm fetaħ dipartiment tal emerġenza ġdid fl isptar ġenerali t għawdex inbniet dar għall anzjani f bormla infetaħ day care centre għall anzjani f tas sliema u ieħor fiż żurrieq infetaħ uffiċjalment il kumpless għal taħriġ gġall adulti b diżabilità f wied il għajn iddaħħlu regolamenti ġodda ta rmunkar u clamping sar il proġett tat traffiku tal marsa beda jsir il breathalyser test fuq is sewwieqa tal vetturi u daħlet fis sehh is sistema tal vrt ghall karozzi tħabbar l ewwel ombudsman għall università bdiet skema tal education business industry fejn edukaturi setgħu jitħarrġu dwar l aħħar teknoloġija u proċessi industrijali fis sajf tal sar xogħol ta manutenzjoni fi skola tal gvern infetah ir rinella movie park f settembru twaqqfet l orkestra nazzjonali ta malta l ewwel ma beda jberraq kien meta rriżenja lino spiteri minn ministru tal finanzi ħames xhur biss wara l ħatra tiegħu li wara ħareġ li ma kienx qabel mat tneħħija tal vat f novembru george abela irriżenja minn konsulent tal priministru imma l ewwel problema kbira għall gvern kienu l estimi finanzjarji il budget tal li f ħafna minnhom dom mintoff astjena u kellhom jgħaddu bil casting vote tal ispeaker il kwistjoni kienet l iktar fuq it tariffi tad dawl u l ilma proposti mill gvern fit ta ġunju dom mintoff ivvota kontra l proġett għall iżvilupp tal kottonera kif propost mill prim ministru alfred sant l għada li l gvern kien tilef dan il vot importanti fil parlament fix xatt tal birgu il prim ministru sant ta konferenza tal aħbarijiet li fiha qal li mintoff għandu jirriżenja mill parlament u sejjaħlu traditur din il frażi baqgħet tikkundizzjona r relazzjoni bejn mintoff u sant tant li d diversi attentati ta medjazzjoni bejn it tnejn fallew nhar id ta lulju saret konferenza ġenerali straordinarja tal partit laburista li ddiskutiet mozzjoni proposta mill priministru sant li tikkundanna l aġir ta mintoff u li tissejjaħ elezzjoni ġenerali fl iqsar żmien possibbli wara li sant rabat vot ta fiduċja mal vot fuq il proġett tal kottonera u dan m għaddiex wara li mintoff ivvota kontra sant ma kellu l ebda triq oħra ħlief li jsejjaħ elezzjoni ġenerali prematura nhar it t awwissu sant mar għand il president ugo mifsud bonnici biex xolja l parlament u ħabbar id data tal elezzjoni għall ta settembru wara biss xahar ta tmexxija liema elezzjoni ġiet mirbuħa mill partit nazzjonalista mmexxi minn dr edward fenech adami nhar l ta ottubru meta mistoqsi mill pbs fuq l avvenimenti politiċi li kienu wasslu għall waqgħa tal gvern laburista ħdax il seba qabel alfred sant qal li dakinhar ma setax joqgħod għar rikatt ta mintoff u li mintoff kien qed jiġi immanipulat mhux finanzjarjament mill partit nazzjonalista kif skond sant deher ċar fil budget tal fil mozzjoni dwar l ue meta sparixxa l libja meta kien hemm vot kruċjali huwa qal li f dak li ġara fl kien hemm ħafna fatti li għadhom ma ħarġux u jikkonfermaw dak li qed isostni hu sant qal li ma jħossx rimors għal dak li għamel fl iżda jħoss li għamel żball f deċiżjonijiet li ħa qabel l mistoqsi jekk ħafirx lil mintoff alfred sant qal li din mhix kwistjoni ta maħfra jew apoloġija għaliex il fatti huma fatti qal li m għandux iħares lura iżda jkompli miexi l quddiem wara l elezzjoni bikrija tal sant reġa ġie kkonfermat mexxej tal partit b iktar minn tad delegati tal konferenza ġenerali tal partit laburista f mejju lino spiteri allega li fl elezzjoni għall ħatra ta mexxej ġdid tal partit fl pawlu muscat sindku laburista ta bormla kien bagħbas fil voti biex ma jitlax hu tbagħbis li spiteri qal u anke muscat qal alfred sant ma kellux x jaqsam miegħu u lanqas kien jaf bih muscat kien tressaq quddiem il bord ta viġilanza u dixxiplina tal partit laburista u rtira dak li kien qal meta l gvern nazzjonalista ħabbar referendum għat ta marzu dwar is sħubija ta malta fl unjoni ewropea fl sant sejjaħ bojkott parzjali fuq ir referendum u talab lil laburisti biex jew jivvutaw le jew inkella jastjenu jew iħassru l vot lejlet ir referendum tat ta marzu il priministru fenech adami fl aħħar intervent tiegħu fl aħħar dibattitu televiżiv allega li sant bħala chairman tal bord tal għażla tal università ta malta intervista lill iben fenech adami u ċaħħdu milli jidħol bħala student l università f sentenza tal qorti tal intqal hekk il qorti tiddikjara li waqt id dibattitu politiku mxandar fuq television malta nhar il ħamis ta marzu tas sena il konvenut għamel allegazzjonijiet foloz u malafamanti fit terminu tal artikolu tal kap fil konfront tal attur bil għan li jtellef jew inaqqas ir reputazzjoni tiegħu meta allega li bħala chairman tal bord tal għażla tal università ta malta intervista lill iben il konvenut u ċaħħdu milli jidħol bħala student l università il qorti żiedet tgħid li fenech adami kellu l mezzi kollha disponibbli biex jivverifika jekk l indikazzjonijiet li ngħatawlu kienux minnhom iżda ma jirriżultax li għamel dan sant m aċċettax ir riżultat tar referendum li kien ivvutaw iva u ivvutaw le ħafna analisti politiċi jgħidu li dan ta sant kien żball li ma aċċettax ir riżultat tar referendum kien hemm elf ruħ li ma ġabrux il vot u kważi elef li ħassru l vot mid pajjiżi li fl kienu qed jagħmlu referendum biex jidħlu malta kien l iktar pajjiż li vvutaw nies kważi imma l iktar li ma riduhiex meta tħabbar ir riżultat sant wissa lill unjoni ewropea biex tieħu kont tar riżultat tar referendum fejn biss ta dawk eliġibbli biex jivvutaw kienu favur sħubija sħiħa u qal li l gvern nazzjonalista għandu jsejjaħ elezzjoni ġenerali minnufih l għada tar referendum fenech adami ħabbar elezzjoni bikrija għat t april li l partit laburista tilifha bi vot inqas mill partit nazzjonalista sant irreżenja mill kariga ta mexxej tal partit għall ewwel ma kienx se jikkontesta imma mbagħad ikkonvinċewh mod ieħor u fil fatt fis ta mejju sant reġa rebaħ l elezzjoni għat tmexxija tal partit b mod konvinċenti b tal voti fl istorja politika ta malta din kienet l ewwel darba li l mexxej attwali ta partit politiku kien ikkontestat meta kien għadu fil kariga iż żewġ kontestanti l oħra anġlu farrugia u john attard montalto kisbu u tal voti rispettivament fl il partit laburista immexxi minn sant għamel attakk qawwi fuq il priministru eddie fenech adami għall maħfra presidenzjali li kienet ingħatat fuq parir tiegħu lil joseph fenech magħruf bħala żeppi l ħafi fil każ tal attentat fuq il ħajja tal assistent personali tal priministru richard cachia caruana fit ta ġunju il partit laburista mmexxi minn alfred sant rebaħ l ewwel elezzjonijiet ewropej li saru f malta u ġab iktar minn tal voti vot iktar mill partit nazzjonalista u ħa siġġijiet minn fil parlament ewropew joseph muscat li erba snin wara sar mexxej tal partit louis grech u john attard montalto fl alfred sant kien strumentali biex il konferenza ġenerali tal partit laburista tappoġġja l kostituzzjoni ewropea opposta minn karmenu mifsud bonnici eks mexxej tal partit din imbagħad ġiet ratifikata unanimament fil parlament malti il partit laburista kien mistenni ħafna jirbaħ din l elezzjoni għall kampanja elettorali tal ippreżenta programm pjan għal bidu ġdid taħt l għajta għall bidla fil tmexxija tal pajjiż f diċembru ftit qabel il kampanja elettorali sant daħal l isptar għal operazzjoni serja il programm elettorali kien fih bosta affarijiet kontroversjali fosthom il proposta ta reception class li ħolqot ħafna kontroversji matul il kampanja tnaqqis bin nofs tas surcharge tad dawl kif ukoll l ebda taxxa fuq l overtime matul il kampanja sant ikkampanja bil kbir kontra l korruzzjoni speċjalment il każ tal mistra minkejja dan f marzu il partit laburista tilef l elezzjoni għat tielet darba konsekuttiva bl iżgħar marġini ta differenza fil voti vot il partit nazzjonalista ġab tal voti u l partit laburista sant irreżenja minn mexxej tal partit l għada tat telfa iżda xorta żamm postu bħala membru fil parlament malti u sakemm inħatar il mexxej il ġdid tal partit huwa baqa kap tal oppożizzjoni filwaqt li charles mangion kien aġent mexxej tal partit nhar it ta mejju alfred sant li kien għadu kap tal oppożizzjoni għalkemm mhux iktar mexxej tal partit laburista għamel diskors bi tweġiba għad diskors tal president ta malta fil ftuħ ta leġislatura ġdida sant reġa tkellem dwar l iskandlu tal mistra u qal li dan mhux xi każ iżolat imma parti minn sistema ta pjaċiri u arranġamenti ta gvern nazzjonalista semma maħfra ta flus dovuti f income tax matul is snin maħfra ta vat dovuta u multi relatati mal vat u oħrajn kif ukoll laxkezza fil prosekuzzjoni ta każi fil qrati li għandhom x jaqsmu ma pussess jew użu ta artijiet tal gvern jew f każi ta kuntratti mal gvern fl istess diskors dr sant tkellem dwar dawk li ġew jivvutaw minn barra minn malta fl elezzjoni tal huwa qal li l kostituzzjoni hi ċara dwar dan fejn tgħid li jistgħu jivvutaw fl elezzjoni dawk iċ ċittadini li fl aħħar sentejn ikunu ssodisfaw ċerti regoli dwar kemm ikunu damu joqogħdu fil pajjiż tal inqas sitt xhur sant qal li matul l aħħar snin il gvern żarma s sistemi li bihom setgħu jsiru verifiki dwar kemm qed tiġi rispettata din ir regola numru ta ċittadini daħlu fir reġistru elettorali jew baqgħu fuqu meta ma kellhomx dritt bil kostituzzjoni għax ma tistax issir verifika serja dwar kemm jissodisfaw ir regoli dwar residenza sant qal li d demokrazija f pajjiżna qed tiffaċċja theddida ġdida għax infirxet fostna xibka ta poter magħmula minn nies li ħafna minnhom għall inqas fid deher mhumiex fil quddiem tax xena politika imma li għandhom kontroll fuq mezzi kbar pubbliċi u privati ffukati biex id deċizjonijiet il kbar fil pajjiż jittieħdu skond l għanijiet u l interessi tagħhom nhar l ta ottubru waqt il programm tal pbs dissett alfred sant bħala eżempju ta pjaċir politiku qabel l elezzjoni semma l każ tal gunner matthew psaila li miet mgħerreq waqt taħriġ fiċ chadwick lakes nhar it ta frar il familja ta psaila għamlet protest ġudizzjarju li fih ċaħdu li kien hemm xi nuqqas politiku billi matthew kien daħal suldat wara u mhux qabel l elezzjoni u li l fatt li kien jew ma kienx jaf jgħum mhux rilevanti billi dan ma kienx wieħed mir rekwiżiti għall ingaġġ ta suldati il kap tal oppożizzjoni joseph muscat stqarr li din kienet opinjoni ta sant u mhux tiegħu jew tal partit laburista nhar it ta novembru alfred sant kien mistieden bħala eks priministru biex jagħti diskors f berlin bl isem ta f konferenza li saret biex tfakkar l sena mill waqgħa tal ħajt ta berlin imtella mill institute for cultural diplomacy bit titlu a world without walls an international congress on soft power cultural diplomacy and interdependence nhar it ta diċembru alfred sant bagħat ittra lill ispeaker tal parlament dr michael frendo li fiha akkuża lill gvern b disprezz lejn il parlament b referenza għall ħlas tal onorarja lill membri parlamentari fl ittra sant qal li aktar minn sentejn u nofs qabel il gvern bla ma nforma lill kam ra tar rappreżentanti żied l onorarja tad deputati huwa qal li din id deċiżjoni ġiet implimentata b mod immedjat biss għall ministri u s segretarji parlamentari qal li deċiżjoni li ttieħdet daqstant żmien ilu fir rigward tad deputati kienet għadha fil proċess li tiġi implimentata sa novembru sant qal li parlamenti oħrajn għandhom proċessi tras parenti u anke stabbiliti b ri żoluzzjonijiet parlamentari dwar kif jiġu determinati l ħlasijiet lid deputati huwa minnu li dan qatt ma eżista kif messu ġara fis sistema parlamentari maltija madankollu qatt qabel il parlament ma ġie trattat b dan il mod l ispeaker wieġeb fit ta jannar u qal li ma jħossx li dak li ġara huwa an act or ommision which obstructs or impedes the house of parliament in the performance of its functions kif jgħid l erskine may partikolarment fid dawl tal fatt li sal lum qatt ma kienet il prassi tal parlament li l ħlasijiet lid deputati jiġu ddeterminati b ri żoluzzjoni parlamentari iżda b deċiżjoni tal eżekuttiv min naħa tiegħu sant li f risposta li bagħatlu lura ddikjara li wara li qara l ittra tiegħu b kull attenzjoni din kienet l ewwel darba kemm ilu membru tal kamra tar rappre żen tanti li qed iħossu jistħi jgħid li huwa deputat filwaqt li rriserva d dritt li aktar il quddiem jirrispondi fid dettal għall ittra tal is peaker sant iddikjara li bħala ġest personali biex jesprimi s sentiment tiegħu iddeċieda li l għada ta jannar ma jattendix għas seduta tal parlament li se tiġi indirizzata mill president tal pe jerzy buzek u dan bl ebda sens ta disprezz lejh jew lejn il persuni l oħra li se jindirizzaw il kamra żied jgħid li dan se jkun il mod tiegħu kif juri tħassib kbir għal kif l aqwa istituzzjoni tad demo krazija kostituzzjonali qed tiġi mżebilħa u m minata u qisu ma ġara xejn intant l ispeaker sostna li huwa obbligat u marbut li japplika t terminu disprezz lejn il kamra kif definit min normi viġenti tal kamra fiċ ċir kos tanzi kollha tal każ madankollu michael frendo ddikjara li huwa anomalu kif id deċiżjoni tal kabinett dwar iż żieda fl onorarja baqgħet ma ġiet notifikata bl ebda mod lill istituzzjoni tal parlament inkluż lilu bħala speaker qabel mal ministru tal finanzi tonio fenech fit ta novem bru li għadda ħtieġlu jwieġeb mistoqsija li saritlu fejn kellu jispjega d deċiżjoni tal kabinett meħuda fil ta mejju u l mod tal implimentazzjoni tagħha waqt li saħaq li dan m għandux isir l ispeaker qabel ma dak li qallu d deputat sant fl ittra tiegħu li parlamenti oħrajn għandhom pro ċessi trasparenti u anke stabbiliti b riżoluzzjonijiet par la men tari dwar kif jiġu ddeterminati l ħlasijiet lid deputati għaldaqstant filwaqt li tenna li sal lum żidiet fl onorarja saru b deċiżjonijiet tal eże kuttiv u mhux tal parlament l ispeaker sostna li dan kollu jitfa dawl ċar fuq il ħtieġa għal awtonomija tal parlament inġenerali materja li tqajmet minn diversi speakers ta qablu u dan partikolarment fuq il ħtieġa li affarijiet bħall onorarja tal mps jiġu l quddiem regolati bi proċeduri tal kamra fl aħjar interess tad demokrazija parlamentari ta pajjiżna fl elezzjonijiet ewropej ta mejju huwa kien l iktar kandidat li ġab voti vot it tieni l aktar li ġab voti fl istorja tal elezzjonijiet ewropej kollha huwa ntagħżel bħala kap tad delegazzjoni tal ewroparlamentari laburisti maltin fil parlament ewropew alfred sant kien membru fundatur fil grupp ta teatru sperimentali xsenuru wara li fl rebaħ l ewwel premju fl ewwel konkors għall kitba ta drammi televiżivi b min hu evelyn costa u fl l ewwel premju f konkors nazzjonali għall kitba ta radjudrammi b meta tqum il principessa kien ukoll membru tal moviment qawmien letterarju sant kien editur tal magazine ferment fis snin sittin tar rivista ta kull xahar tomorrow society u editur fil magazine letterarju bil malti ta kull tliet xhur neo kien jikteb regolarment artiklu ta kull ġimgħa fil malta news it torċa u fit times għal numru ta snin kien jieħu ħsieb is sensiela kotba soċjalisti fuq il kitbiet ta sant frans sammut jgħid hekk alfred sant huwa awtur ta seba rumanzi dan ir rumanz kien inqara minn charles arrigo fuq ir rediffusion sena wara u għamel skandlu għax tqies bħala laxk iżżejjed fl istess sena kien pubblikat f faxxikli fi it torċa dan ir rumanz kien jimmira biex jidher bħala l ewwel rumanz dwar in negozju bil malti fit tradizzjoni letterarja amerikan il ġeneru tal business novel hu wieħed stabbilit ħafna u dan ħajru alfred sant alfred sant rumanz miktub fl istil ta kummiedja sewda jien u naqra r rumanz ma stajtx inżomm lili nnifsi milli ninfaqa nidħaq quddiem kulħadd kiteb kummentatur il vampiri il problemi tal ħxuna inċidenti farseski ta sess bejn il protagonisti in negozju fid droga il ħajja fl università il korruzzjoni fost suġġetti oħra kollha jidħlu b xi mod fl istorja tar rumanz li jagħti stampa panoramika tas soċjetà maltija tal lum kritiku letterarju faħħru għall mod kif lejn l aħħar tiegħu ir rumanz jgħaqqad flimkien it trufijiet kollha tal istorja fi tmiem kiefer mimli orrur meta intervistat sant qal hekk f ġunju ir rumanz ħareġ għall bejgħ f edizzjoni ġdida għal kollox did darba bl ingliż bit titolu the iscariot field jidher li din hi l ewwel darba fl istorja tal pubblikazzjoni f malta li rumanz li jkun inbiegħ kollu jerġa jinħareġ b dal mod dan hu l ewwel rumanz bil malti li tista tibdieh u tkomplih minn fejn trid taqra minn fejn taqra mill bidu jew min nofs jew mit tmiem u tispiccah kif trid bħal f dizzjunarju twelid tfulija imħabba skola xogħol tradiment vjaġġi mewt dak kollu li ngħixu tul ħajjitna twila jew qasira bħal f dizzjunarju jdaħħalna fir rakkont ta ħajjet anglu debono hekk kif għexha skont xewqatu bil ħlewwiet u bl imrar tagħha bil hena u t thewdin li jitgerbu fiha miegħu ngħixu kwazi hamsin sena minn dak li gara f malta sal lum nagħmlu dan mhux bl arloġġ nagħmluh hekk kif kull episodju minn hajtu jitpoġġa quddiemna skont il kelma li biha għadu jitqanqal fil memorja grupp ta terroristi internazzjonali jlestu pjan ħalli jassassinawh eċitament tensjoni avventuri bla waqfien waqtiet farseski u xeni finali mimlija tensjoni barra minn george bush innifsu il karattru prinċipali hi vonnie b investigatriċi privata ta esperjenza tingħata kuntratt biex tinvestiga żewġ kumpaniji li kienu qed jibagħtu messaġġi elettroniċi suspettużi dwar iż żjara ta bush malajr vonnie tispiċċa fil mira ta skwadra mibgħuta biex joqtluha hekk kif tiskopri konfoffa mill aktar sofistikata biex il qtil ta bush isir avveniment globali mxandar fuq l internet hi vonnie nnifisha li tirrakkonta l istorja permezz tax xhieda li tagħti insegwu l wasla tal eks president fl ambaxxata amerikana l attakk fuq il kumpless tal ambaxxata u l miżuri ddisprati li jittieħdu biex jipproteġu lil bush fl aħħar mumenti terribbli ta din il ħidma jiskattaw żviluppi splussivi u tal waħx huma jispiċċaw jibdlu għal dejjem l ambjent ġeografiku malti sant isejjaħ dar rumanz divertiment u jsegwi l istil ta rumanz ieħor tiegħu li kiseb suċċess enormi erba snin qabel l għalqa tal iskarjota dak ir rumanz kien waddab dawl komiku għall aħħar fuq il qagħda ta malta fi żminijietna waqt li ppreżenta storja mill aktar stramba fejn komputers u firien rifsu fid dinja tal okkult u s supranaturali fil fatt uħud mill karattri memorabbli ta dak ir rumanz jagħmlu dehra qasira bħala mistiedna f george bush f malta din id darba jidher li alfred sant esperimenta bir rumanz f forma ta thriller dwar l ispjunaġġ biex jikkummenta dwar id dinja tal lum rappreżentanti ewlenin tas settur tal bini tal qrati tal pulizija tas servizzi sigrieti tal knisja u tas servizz pubbliku tal indafa jidħlu fl avventura u magħhom rappreżentanti oħra tas soċjetà kontemporanja maltija fi blogg sant kiteb hekk alfred sant ippubblika ġabriet ta drammi b dan id dramm sant kien rebaħ l ewwel konkors li qatt sar f malta għal drammi bil malti għat tv bil ħamsin lira li rebaħ siefer għall ewwel darba fis sajf tas sena ma tlieta minn ħbiebu mar il ġermanja jaħdmu f razzett dan id dramm kien kitbu boston fis sebgħinijiet u kien rebaħ it tieni premju f konkors għad drammi organizzati mill gvern kien tellgħu joe friggieri fi produzzjoni li sant innifsu ma laħaqx raha għax saret fl università tal qroqq xi ġimagħtejn qabel wasal lura malta dan id dramm kien ħa l ewwel premju f konkors organizzat mill madc u ntwera snin wara fl fl sant iżżewweġ lil mary darmanin u kellhom tifla marta huma isseparaw fl f diċembru sant daħal l isptar fejn ġie operat b suċċess minħabba kanċer fil musrana alfred sant it torċa settembru alfred sant għandu website personali b artikli politiċi soċjali ekonomiċi u kulturali guido de marco valletta ta lulju tas sliema ta awwissu kien politiku malti li serva bħala l president ta malta bejn l u l kien ukoll viċi prim ministru u ministru tal intern u tal ġustizzja u wara tal affarijiet barranin fejn kien strumentali biex malta ssieħbet fl unjoni ewropea bejn l u l kien ukoll president tal assemblea ġenerali tal ġnus magħquda guido de marco twieled il belt valletta nhar it ta lulju l uniku iben ta emanuele u giovanna mwieleda raniolo ħa l edukazzjoni tiegħu fl iskola sekondarja ta san ġużepp fil kulleġġ ta san alwiġi u aktar tard fl università ta malta mill università ggradwa fil baċellerat tal arti fl fil filosofija l ekonomija u t taljan u fl bħala duttur tal liġi għal xi żmien serva bħala avukat tal gvern fit ta marzu de marco fl aħħar diskors tiegħu bħala membru tal parlament kien qal hekk hu daħal fix xena politika fl l ewwel mal partit demokratiku nazzjonalista ta herbert ganado fi żmien ta tensjoni ta qabel l indipendenza u kkontesta għall ewwel darba l elezzjoni ġenerali imma ma telax bejn l u l serva bħala l avukat tal kuruna tal gvern malti fl ikkontesta t tieni elezzjoni tiegħu l ewwel waħda f isem il partit nazzjonalista pn fl fejn kiseb tal voti mill ewwel distrett u tal voti mit tmien distrett b hekk ġie elett għall ewwel darba fil parlament malti f april tal fejn baqa jiġi elett sal fl il kamra tad deputati ta malta eleġġiet lil de marco bħala wieħed mir rappreżentanti tagħha fl assemblea parlamentari tal kunsill tal ewropa fejn baqa jżomm din il pożizzjoni għal għoxrin sena fl inħatar segretarju ġenerali tal pn fl ikkontesta l elezzjoni għal kap tal partit tiegħu flimkien ma eddie fenech adami fejn dan tal aħħar rebaħ din l elezzjoni interna bi guido de marco jieħu l post ta deputat mexxej f din il kariga serva sal wara l elezzjoni ta mejju beda jservi ta deputat prim ministru u ministru tal intern u l ġustizzja fiż żmien li kien iħaddan dan ir rwol il professur de marco introduċa numru ta abbozzi fil parlament li kienu jinkorporaw ġo fihom konvenzjonijiet importanti bħall konvenzjoni ewropea tad drittijiet tal bniedem bħala ministru tal intern hu wassal għal riformi u l imodernizzar tal korp tal pulizija u waqqaf l akkademja tal pulizija f mejju tal inħatar ministru tal affarijiet barranin u fost l ewwel impenji tiegħu kien hemm li ressaq l applikazzjoni ta malta biex tissieħeb fil kommunità ewropea fi brussell nhar is ta lulju hu kompla jippromwovi u jsegwi l prinċipju li d djalogu ewro mediterranju kien element bażiku sabiex jinħolqu strutturi li jikkonsolidaw is sigurtà u l kooperazzjoni reġjonali ħidmietu wasslet biex malta issieħbet f numru ta organizzazzjonijiet internazzjonali bħall ġnus magħquda l osce il kunsill tal ewropa u l commonwealth tan nazzjonijiet kien il professur de marco wkoll li bħala deputat prim ministru u ministru tal affarijiet barranin reġa rreattiva l applikazzjoni ta malta biex tissieħeb fl unjoni ewropea nhar il ta settembru wara l iffriżar ta din l istess applikazzjoni mill partit laburista tul il karriera parlamentari tiegħu huwa rrappreżenta lill parlament malti għal kważi sena fl assemblea parlamentari tal kunsill tal ewropa fejn serva f ħafna kumitati nhar it ta settembru il professur de marco ġie elett president tal ħamsa u erbgħin sessjoni tal assemblea ġenerali tal ġnus magħquda l ogħla kariga li persuna maltija qatt ħadet fil kamp internazzjonali hu ħa bosta inizjattivi b risq il paċi u biex il ġnus magħquda tkun organizzata aħjar il ħatra tiegħu f din il kariga wasslet ukoll fi żmien ta tensjoni wara l invażjoni tal iraq fil kuwajt bħala l president huwa żar numru ta kampijiet ta refuġjati fit territorji okkupati u fil ġordan l etjopja u l albanija f mejju tal żar ir repubblika demokratika popolari tal korea u r repubblika tal korea għal laqgħa li wasslet għall ammissjoni tagħhom fin nazzjonijiet uniti bejn l u l serva bħala shadow minister fl reġa ġie appuntat bħala deputat prim ministru u ministru tal affarijiet barranin fejn żamm din il kariga san nominazzjoni tiegħu bħala president ta malta bejn jannar tal u diċembru tal kien ċermen tal fondazzjoni tal commonwealth nhar it ta marzu de marco għamel l aħħar diskors tiegħu bħala membru tal parlament din hija silta minnu fl ta april guido demarco nħatar bħala s sitt president ta malta fejn issuċċeda lil ugo mifsud bonnici il presidenza tiegħu damet sal ta april nhar is ta awwissu waqt intervent regulari f qalbu żviluppaw ċerti kumplikazzjonijiet il kundizzjoni tiegħu kienet definita bħala waħda kritika imma stabbli mill kap tal kura intensiva tal isptar mater dei erbat ijiem wara inħareġ mill isptar minkejja li t tim mediku kompla xorta jsegwi l istat ta qalbu madanakollu jumejn biss wara li kien irritorna lura d dar nhar it ta awwissu guido de marco ittieħed b urġenza l isptar wara li ħassu ħażin fir residenza tiegħu ġewwa tas sliema fejn aktar tard ġie ċċertifikat li kien miet fl età ta ta sena stqarrija mid dipartiment tal informazzjoni ħarġet li hu miet fil ħin tal ta wara nofsinhar fejn aktar tard ħareġ li kien miet waqt l irqad u kienu għalxejn it tentattivi li saru sabiex isalvawlu ħajtu il funeral tiegħu sar fis ta awwissu ġewwa l kon katidral ta san ġwann preseduta mill arċisqof ta malta pawlu cremona il gvern nazzjonali ħabbar tliet ijiem ta luttu nazzjonali nhar is sibt ta awwissu mill isptar materi dei telaq korteo bit tebut ta guido de marco fejn għadda minn quddiem id dar ċentrali tal partit nazzjonalista qabel ma mbagħad wasal fil palazz tal president fejn ġie espost il katavru mikxuf għall qima tal pubbliku immedjati kienu l messaġġi ta kondoljanzi li nħarġu mill president tar repubblika mill partit nazzjonalista mill partit laburista u entitatjiet u korpi diplomatiċi oħra il kondoljanzi waslu wkoll min naħa tal president tal parlament ewropew jerzy buzek li stqarr guido de marco kien iħaddan l aqwa kwalitajiet bħala politiku modern hu kien patrijott tassew li ħabb lil pajjiżu u lil niesu u kien bniedem ta moħħu miftuħ u statista ewropew kommess li kien rispettat bil kbir madwar l ewropa kollha reazzjonijiet oħra kienu jinkludu dak tal president emeritu ugo mifsud bonnici li ddeskrivieh bħala persuna determinat li qatt ma qata qalbu minn xejn u dejjem ottimist tal ministru tal affarijiet barranin u viċi prim ministru tonio borg li ddeskrivieh bħala patrijott li pajjiżu dejjem sabu meta kien hemm bżonn u meta kien meħtieġ rikonċiljazzjoni u tal eks prim ministru alfred sant li stqarr kif it telfa ta guido de marco kienet telfa ta protagonista tal istorja moderna tal pajjiż f messaġġ lill president george abela il president tal kummissjoni ewropea jos manuel duro barroso tkellem dwar kif il kummissjoni u jien nibqgħu niftakruh għall kburija li kellu li kien malti u l isforzi kbar li għamel sabiex iressaq lil malta qrib l unjoni ewropea hu kien miżżewweġ lil violet imwielda saliba fejn kellhom tifel mario u żewġt ibniet gianella u fiorella ilkoll membri tal professjoni legali fl demarco ippubblika l awtobijografija tiegħu bl isem ta the politics of persuasion sena wara ħarġet it traduzzjoni tal ktieb bil malti ta charles abela mizzi bl isem il politika tal persważjoni fit ta settembru inkixef il monument f ġieħ il president guido de marco quddiem il bini tal qorti huwa pjaċir u unur għalija li qiegħed hawn illum biex nagħtu ġieħ lill memorja tal president guido de marco wieħed mill akbar statisti ta pajjiżna qal il prim ministru joseph muscat fil bidu taċ ċerimonja kien fl isfond ta teżi li kont qed nagħmel li ltqajt mal professur de marco fil bini tal parlament it tema li xtaqt inkellmu dwarha kienet pjuttost dejqa ridt nistaqsi kif wieħed jista jiddefinixxi lil pajjiżna u ridt nara x jaħseb dwar definizzjonijiet bħalsmall state city state micro state tbaqbaq mhux ħażin fuq kull waħda minn dawn id definizzjonijiet u argumenta li kulħadd jaf id daqs ta pajjiżna u minħabba f hekk wieħed m għandux juża kategoriji u definizzjonijiet li jistgħu jċekknu r rilevanza tagħna f għajnejn ħaddieħor il monument hu magħmul mill bronż xogħol l artisti alfred u aaron camilleri cauchi u turi lil guido de marco b id waħda qisu biex jieħu b idejn lin nies u f id l oħra qed iżomm kopja tal bijografija tiegħu li għandha t titlu il politika tal persważjoni preżenti għall inawgurazzjoni kien hemm uliedu mario giannella u fiorella il kap tal oppożizzjoni simon busuttil il presidenti emeriti george abela eddie fenech adami u ugo mifsud bonnici l ispeaker anġlu farrugia membri parlamentari dinjitarji u persuni distinti oħra l isla senglea tinsab fin nofsinhar ta malta din il belt hija waħda mit tlett ibliet it tnejn l oħra huma l birgu u bormla li jiffurmaw iż żona tal kottonera l isla hija magħrufa wkoll bħala città invicta minħabba l fatt li din il belt baqgħet mhux mirbuħa fl assedju l kbir ta l l isem ta din il belt huwa derivat mill kelma taljana isola li tfisser gżira dan minħabba li l art ta l isla fil fatt hi penisola fi żmien il kavallieri ta san ġwann l isla kienet tintuża wkoll bħala riserva għall kaċċa iżda maż żmien il gran mastru de la sengle li minnu ħadet l isem bit taljan senglea iddeċieda li jibdilha f belt abitata biss tajjeb insemmu illi għalkemm ħafna jaħsbu illi l isem l isla huwa il verżjoni bil malti ta senglea dan mhux minnu fil fatt dan kien l isem li dan il gran mastru ta lil din il belt li ried isemmi għalih innifsu għall iktar informazzjoni dwar din il belt wieħed jista jżur is sit tal kunsill lokali li hija www islalocalcouncil com michelangelo vella ta novembru ndash ta diċembru kien kompożitur organista u pedagogu malti li twieled l isla charles clews ta settembru ndash ta jannar attur twieled l isla l artista grafiku olandiż maurits cornelis escher magħruf għall inċiżjonijiet fl injam il litografiji u l mezzitinti tiegħu sikwit ispirati mill matematika għamel inċiżjoni fl injam bi tliet kuluri ta veduta tal isla juan bautista azopardo ta frar ndash ta ottubru suldat kursar u kurunell twieled l isla il president ta malta huwa l kap tal istat kostituzzjonali tar repubblika ta malta bil poter jibqa f idejn il prim ministru il president jiġi elett mir riżoluzzjoni tal kamra tad deputati għal mandat ta ħames snin il president ta malta huwa l gwardjan tal kostituzzjoni ta malta fejn hu biss li jieħu dan il ġurament quddiem il kamra jekk il president jiddubita fuq kemm il kostituzzjonalità ta liġi anke jekk l avviż tal avukat ġenerali jgħid li timxi skont il kostituzzjoni dan jista jistaqsi għal aktar kjarifika il president jifforma parti kemm b mod dirett u dak indirett tat tliet fergħat tal istat jifforma parti tal parlament kapitolu vi sezzjoni jaħtar il ġudikatura kapitolu viii sezzjoni u l awtorità eżekuttiva hi eżerċitata mill president kapitolu vii sezzjoni din il kariga inħalqet l ewwel darba fit ta diċembru meta malta saret repubblika fost il commonwealth l aħħar gvernatur ġenerali is sur anthony mamo sar l ewwel president tar repubblika biex ħa post ir reġina eliżabetta ii bħala l kap tal istat mamo serva bħala president sal l ewwel mara li laħqet din il kariga għolja kienet is sinjorina agatha barbara li kienet ministru fi żmien il gvern preċedenti laburista mill il mandat tal president beda u spiċċa fl ta april attwalment il president ta malta huwa t tabib george vella sal ma kienet teżisti l ebda bandiera għall president ta malta u għalhekk kienet tintuża l bandiera nazzjonali iżda f dik is sena eżattament fit ta diċembru ġiet introdotta bandiera ġdida din tikkonsisti mill arma fuq sfond blu u s simbolu tas salib ta malta b kulur id deheb f kull rokna din il bandiera tperper fuq ir residenzi u l uffiċini uffiċjali tal president fuq il vettura tiegħu u f kull okkażjoni fejn hu preżenti l uffiċċju uffiċjali tal president huwa l palazz tal gran mastru fil belt valletta residenzi presidenzjali oħra jinkludu il polonja magħrufa uffiċjalment bħala r repubblika tal polonja rzeczpospolita polska hi pajjiż fl ewropa ċentrali mi kwd hi d l ikbar pajjiż fid dinja u d wieħed fl ewropa b popolazzjoni ta miljun ruħ dan il pajjiż hu l pajjiż l aktar popolat fid dinja u fost l iktar wieħed mill membri tal unjoni ewropea il polonja huwa stat unitarju magħmul minn sittax il provinċja li jissejħu wojewdztwo bl ilsien pollakk varsavja hi l belt kapitali tal polonja u tinsab fil provinċja ta mazowieckie il polonja hi wkoll membru tal unjoni ewropea tan nato tan nazzjonijiet uniti tal organizzazzjoni dinjija tal kummerċ u tal organizzazzjoni għall kooperazzjoni u l iżvilupp kummerċjali oecd il polonja hija repubblika parlamentari b kap tal gvern il prim ministru u kap tal istat il president l istruttura tal gvern hija ċċentrata fuq il kunsill tal ministri il pajjiż huwa maqsum f il provinċja l aktar fuq il bażi tar reġjuni storiċi tal pajjiż l awtorità amministrattiva fil livell provinċjali hija kondiviża bejn gvernatur maħtur mill gvern assemblea reġjonali eletta u eżekuttiv elett mill assemblea reġjonali l aktar setturi importanti tal ekonomija tal polonja fl kienu l kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l industrija u l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet tal polonja il ġermanja iċ ċekja u franza t tnejn li huma filwaqt li barra mill ue jmorru kemm fir russja kif ukoll fl istati uniti f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue il ġermanja in netherlands u l italja filwaqt li barra mill ue jiġu miċ ċina u mir russja hemm membru fil parlament ewropew mill polonja fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti tal gvern pollakk skont il qasam tal politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi pollakki lul diċ il kummissarju nominat mill polonja għall kummissjoni ewropea hu janusz wojciechowski li hu responsabbli għall agrikoltura il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza il polonja għandha rappreżentant fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri il polonja għandha il rappreżentant fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue tar rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue il polonja tikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tagħha fi brussell bħala l ambaxxata għall ue tal polonja il kompitu ewlieni tagħha huwa li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali ċifri tal għall polonja il flus imħallsa fil baġit tal ue mill polonja jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent din hija lista ta kodiċi telefoniċi magħrufa wkoll bħala international direct dialing idd codes li jiġu wżati biex wieħed ikollu aċċess għal servizz internazzjonali tat telefon in numru huma assenjati mill unjoni internazzjonali tat telekomunikazzjoni fi standard e in numri huma kodiċi prefiss sabiex l ebda numru ma jkollu l parti inizzjali li tkun numru ieħor eżistenti il kodiċi jiġi wżat biex wieħed iċempel fil pajjiż speċifikat kull pajjiż għandu wkoll prefiss internazzjonali li jiġi wżat biex wieħed ikun jista jċempel barra l pajjiż ċerti pajjiżi per eżempju il ġermanja u r renju unit jirrikjedu li min iċempel ma jużax iż li jkun fil bidu tal kodiċi nazzjonali meta użat internazzjonalment dan għaliex iż żero huwa indikazzjoni li warajh hemm prefiss nazzjonali u mhux sempliċi numru lokali dan huwa simili għal użu ta trunk code f pajjiżi bħall istati uniti li tuża l fil bidu biex tindika li warajh hemm kodiċi nazzjonali għal telefonati internazzjonali il prefiss nazzjonali huwa dejjem użat allura t trunk code m għandux użu per eżempju biex iċempel lil xi ħadd il ġermanja bin numru nazzjonali tat telefon xi ħadd minn barra l ġermanja jkollu iċempel fejn il ifisser il prefiss internazzjonali din iżda ma tappellax għal kull pajjiż e ż l italja żero mhux assenjat l albanija uffiċjalment magħrufa bħala r repubblika tal albanija albaniż republika e shqipris huwa pajjiż fl ewropa tax xlokk dan huwa mdawwar mill montenegro għall majjistral il kosovo għall grigal il maċedonja lejn il lvant u l greċja lejn in nofsinhar u l lbiċ il kosta tiegħu tmiss mal baħar adrijatiku lejn il punent u l baħar joniku fil lbiċ huwa inqas minn km mi mill italja madwar l istrett ta otranto li jgħaqqad il baħar adrijatiku lejn il baħar joniku l albanija hija demokrazija parlamentari b ekonomija fi stat ta transizzjoni fil belt kapitali albaniża tirana joqgħodu mill popolazzjoni tal pajjiż ta ir riformi tas suq ħieles fetħu l pajjiż għall investimenti barranin speċjalment fl iżvilupp tal enerġija u fl infrastuttura tat trasport l albanija ġiet magħżula bħala l ewwel destinazzjoni fil lista tal lonely planet minn għaxar pajjiżi l applikazzjoni tal albanija għas sħubija fl ue ġiet ippreżentata fl ta april fis ta novembru il kunsill approva l applikazzjoni tal albanija u stieden lill kummissjoni ewropea biex tressaq l opinjoni tagħha fid ta novembru il kummissjoni vvalutat li qabel ma jkunu jistgħu jinbdew formalment in negozjati l albanija kienet għad trid tikseb livell meħtieġ ta konformità mal kriterji ta sħubija f ottubru il kummissjoni ewropea rrakkomandat li l albanija tista tingħata l istatus ta kandidat għall ue soġġett għall finalizzazzjoni ta miżuri f ċerti oqsma l albanija ngħatat status ta kandidat fl f april il kummissjoni ewropea ħarġet rakkomandazzjoni biex jinfetħu n negozjati tal adeżjoni mal albanija f ġunju il kunsill adotta konklużjonijiet li fihom qabel li jwieġeb b mod pożittiv għall progress li għamlet l albanija u stabbilixxa t triq biex jinfetħu n negozjati tal adeżjoni f ġunju skont il progress li jkun sar f ċerti oqsma ewlenin bħar riforma ġudizzjarja u l ġlieda kontra l korruzzjoni u l kriminalità organizzata f ġunju il kunsill iddiskuta l komunikazzjoni tal kummissjoni ewropea tad ta mejju dwar il politika tat tkabbir tal ue u r rapport dwar l albanija fid dawl taż żmien limitat disponibbli u l importanza tal kwistjoni huwa ddeċieda li jerġa lura sa mhux aktar tard minn ottubru għall kwistjoni tal ftuħ tan negozjati tal adeżjoni mal albanija bil ħsieb li tintlaħaq deċiżjoni ċara u sostantiva fil ta ottubru il kunsill iddiskuta t tkabbir u l proċess ta stabbilizzazzjoni u ta assoċjazzjoni fir rigward tal albanija u r repubblika tal maċedonja ta fuq wara d diskussjoni il presidenza ħarġet konklużjonijiet proċedurali fejn innutat li l kunsill ser jerġa lura għall kwistjoni wara l kunsill ewropew ta ottubru il kunsill ewropew tas u t ta ottubru iddeċieda li jerġa lura għall kwistjoni tat tkabbir qabel is summit ue balkani tal punent f zagreb f mejju fl ta marzu il ministri għall affarijiet ewropej qablu politikament li jinfetħu n negozjati tal adeżjoni mal albanija u mar repubblika tal maċedonja ta fuq fil ta marzu il konklużjonijiet dwar it tkabbir u l proċess ta stabbilizzazzjoni u assoċjazzjoni ġew formalment adottati bi proċedura bil miktub fis ta marzu il membri tal kunsill ewropew approvaw il konklużjonijiet is slovenja hija pajjiz fl ewropa li jmiss mal italja il kroazja l ungerija u l awstrija hi pajjiż li jitqis bħala wieħed alpin għalkemm hemm minn iqisu bħala pajjiz slav kisbet il ħelsien politiku fl wara li ħarġet mill federazzjoni jugożlava il belt kapitali tagħha hija ljubljana belt mhux daqstant kbira b popolazzjoni ta elf ruħ is slovenja hija repubblika demokratika parlamentari b kap tal gvern il prim ministru u kap tal istat il president li hu elett direttament il gvern għandu l awtorità eżekuttiva u amministrattiva il prim ministru u l ministri huma eletti mill parlament is slovenja m għandhiex reġjuni iżda hija subdiviża f il muniċipalità l aktar setturi importanti tal ekonomija tas slovenja fl kienu l industrija il kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet tas slovenja il ġermanja l italja u l awstrija filwaqt li barra mill ue jmorru kemm fis serbja kif ukoll fil bożnija ħerzegovina f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue il ġermanja l italja u l awstrija filwaqt li barra mill ue jiġu mit turkija u miċ ċina hemm membri fil parlament ewropew mis slovenja fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentantifittex it traduzzjonijiet disponibbli tal link preċedentien tal gvern sloven skont il qasam tal politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi sloveni jan ġun il kummissarju nominat mis slovenja għall kummissjoni ewropea hu janez lenari li hu responsabbli għall immaniġġar ta kriżi il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza is slovenja għandha rappreżentanti fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri is slovenja għandha rappreżentanti fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue tar rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue is slovenja tikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tagħha fi brussell bħala l ambaxxata għall ue tas slovenja il kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali il flus imħallsa fil baġit tal ue mis slovenja jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent il bulgarija bulgaru ipa barij uffiċjalment ir repubblika tal bulgarija huwa pajjiż li jinsab fl ewropa tax xlokk dan huwa mdawwar mir rumanija fit tramuntana is serbja u l maċedonja lejn il punent il greċja u t turkija fin nofsinhar u l baħar l iswed lejn il lvant b territorju ta kilometru kwadru mi kw il bulgarija hija l l akbar pajjiż fl ewropa il qagħda tagħha jagħamilha salib it toroq storiku għaċ ċiviltajiet differenti u għalhekk insibu hemm xi xogħol tal metall oġġetti reliġjużi u kulturali mill aktar bikrija fid dinja il bulgarija hija repubblika parlamentari il kap tal gvern il prim ministru għandu l aktar pożizzjoni b saħħitha tas setgħa eżekuttiva il kap tal istat il president primarjament għandu setgħat rappreżentattivi kif ukoll setgħat limitati tal veto il bulgarija hija stat unitarju bi struttura ċentralizzata tikkonsisti minn provinċja u provinċja kapitali metropolitana sofija grad il gvernaturi reġjonali huma maħtura mill gvern l aktar setturi importanti tal ekonomija tal bulgarija fl kienu l industrija il kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet tal bulgarija il ġermanja l italja u r rumanija filwaqt li barra mill ue jmorru fit turkija u fiċ ċina f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue il ġermanja l italja u r rumanija filwaqt li barra mill ue jiġu mir russja u mit turkija hemm il membru fil parlament ewropew mill bulgarija fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti tal gvern bulgaru skont il qasam tal politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi bulgari jan ġun il kummissarju nominat mill bulgarija għall kummissjoni ewropea hi mariya gabriel li hi responsabbli għall innovazzjoni ir riċerka il kultura l edukazzjoni u ż żgħażagħ il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza il bulgarija għandha il rappreżentant fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri il bulgarija għandha il rappreżentant fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue tar rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue il bulgarija tikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tagħha fi brussell bħala l ambaxxata għall ue tal bulgarija il kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali ċifri tal għall bulgarija il flus imħallsa fil baġit tal ue mill bulgarija jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent ir rumanija rumen romnia hi pajjiż li tinsab fl intersezzjoni tal ewropa ċentrali u l ewropa tax xlokk bi fruntiera mal baħar l iswed ir rumanija għandha fruntiera komuni mal ungerija u s serbjalejn il punent l ukrajna u l moldova għall grigal u l lvant u l bulgarija fin nofsinhar b kilometru kwadru mi kw ir rumanija hija t tmien l akbar pajjiż tal unjoni ewropea mill erja u għandha s seba l akbar popolazzjoni tal unjoni ewropea b persuni ottubru il belt kapitali u l ikbar belt hija bukarest li hija s sitt l akbar belt fl ewropa il prinċipalitajiet uniti ħarġu meta t territorji tal moldavja u wallachia kienu magħquda taħt il prinċep alexander ioan cuza fl fl il prinċep karl tal hohenzollern sigmaringen kien imsejjaħ għat tron bħala l prinċep renjanti tal prinċipat rumen u fl kien finalment inkurunat bħala re carol i l ewwel monarka tar renju tar rumanija l indipendenza mill imperu ottoman kienet iddikjarata fid ta mejju u kienet internazzjonalment rikonoxxuta fis sena ta wara fl aħħar tal ewwel gwerra dinjija it transilvanja bukovina u bessarabja ngħaqdu mar renju tar rumanija ir rumanija hija repubblika semi presidenzjali b kap tal gvern il prim ministru u kap tal istat il president il funzjonijiet eżekuttivi huma miżmuma kemm mill gvern kif ukoll mill president il pajjiż huwa maqsum f kontea u l muniċipalità ta bukarest kull kontea hija amministrata minn kunsill tal kontea responsabbli għall affarijiet lokali u minn prefett responsabbli għall amministrazzjoni tal affarijiet nazzjonali fil livell tal kontea l aktar setturi importanti tal ekonomija tar rumanija fl kienu l industrija il kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet tar rumanija il ġermanja l italja u franza filwaqt li barra mill ue jmorru fit turkija u fl istati uniti f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue il ġermanja l italja u l ungerija filwaqt li barra mill ue jiġu miċ ċina u mit turkija hemm membru tal parlament ewropew mir rumanija fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentantifittex it traduzzjonijiet disponibbli tal link preċedentien tal gvern rumen skont il qasam tal politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi rumeni jan ġun il kummissarju nominat mir rumanija għall kummissjoni ewropea hi adina ioana vlean li hi responsabbli għat trasport il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza ir rumanija għandha il rappreżentant fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri ir rumanija għandha rappreżentanti fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue ta rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue ir rumanija tikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue premezz tar rappreżentanza permanenti tagħha fi brussell bħala l ambaxxata għall ue tar rumanija il kompitu ewlieni tagħha hu li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti bl aktar mod effettiv possibbli fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali ċifri tal għar rumanija il flus imħallsa fil baġit tal ue mir rumanija jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent il moldova uffiċjalment ir repubblika tal moldova moldovan rumen republica moldova hu pajjiż interkjuż li jinsab fl ewropa tal lvant bejn ir rumanija lejn il punent u l ukrajna lejn it tramuntana lvant u n nofsinhar il belt kapitali hija chiinu il moldova ddikjarat lilha nnifsa stat indipendenti bl istess konfini bħar repubblika sovjetika soċjalista moldovana fl bħala parti mix xoljiment tal unjoni sovjetika fid ta lulju ġiet adottata kostituzzjoni ġdida tal moldova strixxa tat territorju rikonoxxut internazzjonalment tal moldova fuq il bank tal lvant tax xmara dniester ilha taħt il kontroll de facto tal gvern mifrud ta transnistrija mill mill waqgħa tal unjoni sovjetika il piż relattiv tas settur tas servizzi fl ekonomija tal moldova bdew jikbru u bdew jiddominaw il pgd issa madwar bħala riżultat ta tnaqqis fl industrija u l agrikoltura madankollu il moldova għadha pajjiż fqir fl ewropa il canto degli italiani il kant tat taljani huwa l innu nazzjonali taljan il kliem inkiteb minn goffredo mameli filwaqt li l kompożitur kien michele novaro l innu huwa aħjar magħruf bħala fratelli d italia aħwa tal italja frażi meħuda mill ewwel vers xi drabi anki inno di mameli jew canto degli italiani jiġu użati biex jirreferu għalih fl il poeta goffredo mameli kiteb il canto degli italiani dil poeżija kienet tesprimi il ġlieda għall unifikazzjoni u l indipendenza tal italja u għalhekk nfirxet u saret popolari immens fi żmien ir riżorġiment lit qawmien il proċess tal unifikazzjoni tal italja fis seklu wara l unifikazzjoni l innu tal familja tas savoja kien ukoll użat bħala innu nazzjonali meta fl l italja saret repubblika la canzone degli italiani ntgħażlet biex isservi ta innu nazzjonali temporanju ta min jinnota li din l għażla baqgħet ma ġiet qatt riveduta u la canzone degli italiani ilu innu nazzjonali temporanju għal aktar minn ħamsin sena fratelli d italia l italia s desta dell elmo di scipio s cinta la testa dov la vittoria le porga la chioma che schiava di roma iddio la cre stringiamoci a coorte siam pronti alla morte siam pronti alla morte l italia chiam stringiamoci a coorte siam pronti alla morte siam pronti alla morte l italia chiam noi fummo da secoli calpesti derisi perch non siam popolo perch siam divisi raccolgaci un unica bandiera una speme di fonderci insieme già l ora suon uniamoci uniamoci l unione e l amore rivelano ai popoli le vie del signore giuriamo far libero il suolo natio uniti per dio chi vincer ci pu dall alpi a sicilia dovunque legnano ogn uom di ferruccio ha il core ha la mano i bimbi d italia si chiaman balilla il suon d ogni squilla i vespri suon son giunchi che piegano le spade vendute già l aquila d austria le penne ha perdute il sangue d italia il sangue polacco bev col cosacco ma il cor le bruci reċentement fl itajla kien hemm diskussjonijiet dwar jekk għandux jintgħażel innu ieħor minflok fratelli d italia ħafna nies kemm nies komuni kif ukoll esperti jaħsbu li l mużika ta fratelli d italia hija pjuttost fqira speċjalment meta tikkumparaha mat tradizzjoni rinomata tal mużika klassika taljana bħal ngħidu aħna giuseppe verdi jew giacomo puccini il lirika mhix universali u tirreferi għal episodji speċifiċi fl istorja taljana filwaqt li kienu adattati għas seklu illum il ġurnata tilfu ħafna mis sinifikat tagħhom iżda allavolja hemm dawn l argumenti kollha kontra fratelli d italia dan l innu daħal fil qlub ta ħafna u mhux daqshekk probabbli li jinbidel kif ġieb u laħaq lawrence gonzi pietà ta lulju huwa avukat u kien priministru ta malta u kap tal partit nazzjonalista mill sal kien ukoll speaker tal kamra tad deputati għal żewg leġislaturi bejn u bin luigi u ineż lawrence gonzi huwa ukoll in neputi tal arċisqof mikiel gonzi u huwa miżżewweġ lil catherine magħrufa bħala kate u għandhom tliet ulied david mikela u paul gonzi qatta ħafna mit tfulija tiegħu fl azzjoni kattolika huwa kien student fis seminarju tal arċisqof ir rabat minkejja li zijuh l arċisqof gonzi ħeġġu biex isir saċerdot lawrence gonzi għażel li jkompli l istudji tiegħu billi jidħol għall kors tal liġi fl università ta malta fejn eventwalment laħaq avukat fl waqt il kors gonzi beda jinteressa ruħu fil politika huwa beda jipprattika l professjoni tiegħu f kumpanija privata u ftit wara ħadem ta avukat għal mizzi organisation fejn serva ta ċermen tal grupp mill sal ftit wara il gradwazzjoni tiegħu gonzi beda jieħu sehem fis settur volontarju partikularment fis settur relatat mad diżabilità u l mard mentali huwa kien ukoll president tal moviment azzjoni kattolika ta malta bejn l u l lawrence gonzi ikkontesta għall ewwel darba l elezzjonijiet ġenerali fl bla suċċess mal partit nazzjonalista intgħażel speaker tal kamra tad deputati fl u wkoll fl gonzi ikkontesta b suċċess l elezzjonijiet tal bħala membru parlamentari fl oppożizzjoni serva bħala shadow minister għas sigurtà soċjali matul iż żmien hu serva bħala segretarju parlamentari għall grupp parlamentari nazzjonalista whip tal partit nazzjonalista u segretarju ġenerali tal partit fl elezzjonijiet tal u l reġa ġie elett bħala membru parlamentari u serva bħala ministru tas sigurtà soċjali u wara li fl guido de marco laħaq president tar repubblika gonzi ikkontesta b suċċess il kariga ta viċi kap tal partit ftit wara inħatar viċi prim ministru ta malta u leader of the house tal kamra tad deputati wara r riżenja tal eks prim ministru u kap tal partit nazzjonalista eddie fenech adami gonzi rebaħ l elezzjoni għat tmexxija tal partit nazzjonalista f elezzjoni li saret fi frar hu laħaq prim ministru f marzu tal istess sena mill huwa żamm il ministeru tal finanzi f idejh bħala ministru tal finanzi huwa rnexxielu jġib lil malta fil pożizzjoni biex tikkwalifika għall kriterji ta maastricht sabiex tidħol fiż żona ewro u tadotta l munita ewlenija ewropea l ewro gonzi kellu jiffaċċja l ewwel elezzjoni bħala kap tal partit u prim ministru ta malta fl waqt il kampanja elettorali gonzi ta importanza kbira lill ambjent fejn jara l ambjent l akbar sfida li malta għandha tiffaċja fit ta marzu il partit nazzjonalista rebaħ l elezzjoni ġenerali b distakk minimu ta kważi vot fuq il partit laburista immexxi minn alfred sant li wara din it tielet telfa konsekuttiva irriżenzja minn kap tal partit jumejn wara din ir rebħa gonzi ġie konfermat mill ġdid bħala prim ministru kif kien stqarr qabel l elezzjoni gonzi ma baqax fil kariga ta ministru tal finanzi fil fatt huwa żamm l awtorità tal ippjanar u s settur tat turiżmu taħt l uffiċċju tiegħu direttament nhar l ta marzu filgħodu tħabbar li l partit laburista għamel waħda mill akbar rebħiet elettorali fl istorja politika ta malta meta rebaħ l elezzjonijiet ġenerali b maġġoranza ta jew vot gonzi mill ewwel ikkonċeda t telfa u feraħ lill priministru l ġdid joseph muscat huwa ħabbar li kien se jirriżenja minn kap tal partit u kien se jibqa fil kariga sakemm il partit jagħżel kap ġdid kif fil fatt għamel fit ta mejju fis ta lulju irriżenja ukoll is siġġu tiegħu ta deputat tal kamra u rtira mill ħajja politika alternattiva demokratika hija partit politiku ekoloġista malti affiljat mal partit ewropew tal ħodor alternattiva demokratika ad twaqqfet fl il president tal malta labour party toni abela kif ukoll il whip tal partit wenzu mintoff irriżenjaw mill karigi rispettivi tagħhom bħala protesta għall mod kif kien qed jitmexxa l partit ta dan kienu tkeċċew mill partit abela u mintoff ingħaqdu ma numru ta attivisti ambjentali u waqqfu l alternattiva demokratika mintoff żamm is siġġu parlamentari tiegħu u nħatar l ewwel chairperson tal partit l ad ikkontestat l ewwel elezzjonijiet ġenerali tagħha fl meta kisbet ta l ewwel preferenzi l aħjar riżultat tagħhom s issa iżda l ebda siġġu fl elezzjonijiet suċċessivi u is sehem tal vot tagħhom naqas dejjem sa fl wara r riżultat ta l abela u mintoff telqu u marru lura fi ħdan il malta labour party mintoff fil fatt ikkontesta l elezzjoni għall parlament ewropew fl f isem il malta labour party fl l ad ikkampanjat għall iva fir referendum ta dik is sena fl il partit ppreżenta lil prof arnold cassola bħala kandidat għall parlament ewropew fejn kiseb riżultat tajjeb ta ta l ewwel preferenzi dan iżda ma kienx biżżejjed biex jeleġġi mpe l unjoni ewropea abbrevjata bħala ue hija unjoni politika u ekonomika ta stat membru li jinsabu prinċipalment fl ewropa l ue ġiet stabbilita taħt l isem attwali permezz tat trattat ta maastricht tas ta frar li daħal fis seħħ fl ta novembru liema stati aderenti ġew miżjuda wara t triq twila tal komunitajiet ewropej li kienu jeżistu qabel l organi prinċipali tal ue jinvolvu lill kunsill denominazzjoni li ħadet post dik tal kunsill tal ministri mid dħul fis seħħ tat trattat ta maastricht il kummissjoni il qorti tal ġustizzja il parlament il kunsill ewropew u l bank ċentrali ewropew il membri tal parlament ewropew huma eletti kull ħames snin miċ ċittadini ewropej il belt kapitali de facto tal ue hija brussell l ue żviluppat suq komuni permezz ta sistema standardizzata ta liġijiet li japplikaw fl istati membri kollha fi ħdan iż żona schengen li tinkludi stat tal ue u stati non ue kontrolli fuq il passaport ġew aboliti il politiki tal ue jassiguraw il moviment ħieles ta nies merkanzija servizzi u kapital jiddekretaw leġiżlazzjoni fil ġustizzja u l affarijiet interni u jżommu politiki komuni għall kummerċ l agrikoltura is sajd u l iżvilupp reġjonali fil preżent l unjoni ewropea hija l aktar organizzazzjoni reġjonali potenti f ċerti postijiet fejn l istati membri ttrasferew ammont ta sovranità lill unjoni l ue tidher tixbah iktar lil xi federazzjoni jew kofederazzjoni iżda l istati membri jibqgħu jikkontrollaw it trattati jiġifieri l unjoni m għandhiex is setgħa li tieħu l poter minn fuq il pajjiżi mingħajr il kunsens tagħhom dan apparti l fatt li l pajjiżi membri jibqgħu jħaddnu l politika tagħhom f dawk l oqsma ta importanza nazzjonali bħal relazzjonijiet barranin u d difiża din l istruttura unika probabbilment iġġiegħlek tħares lejn l unjoni ewropea iktar bħala entità sui generis l istat attwali u futur tal ue huwa s suġġett ta ħafna battibekki politiċi fost il pajjiżi membri il bażi ġuridika tal unjoni ewropea hija sekwenza ta trattati bejn il pajjiżi membri dawn ġew emendati ħafna drabi tul is snin b kull trattat ġdid jemenda u jissupplimenta dak ta qablu l ewwel trattat li seħħ kien it trattat ta pariġi tal li stabbilixxa l komunità ewropea tal faħam u l azzar european coal and steel community ecsc bejn grupp oriġinali ta sitt pajjiżi ewropej li kienu jinkludu lil franza il belġju il pajjiżi baxxi il lussemburgu l italja u r repubblika federali tal ġermanja minn dak iż żmien l hawn dan it trattat skada u l funzjonijiet tiegħu ġew meħuda minn trattati oħra li ġew warajh minn naħa l oħra it trattat ta ruma tal għadu jgħodd sal lum avolja ġie emendat partikolarment bit trattat ta maastricht tal li stabbilixxa l unjoni ewropea taħt dan l isem it trattat ta ruma kien essenzjali biex tiġi stabbilità l komunità ekonomika ewropea european economic community eec kif ukoll l komunità tal enerġija atomika ewropea european atomic energy community eaec jew euratom il ħolqien ta suq komuni kellu jkun wieħed mill għanijiet ewlenija tal unifikazzjoni tal ewropa għal ħafna żmien l aħħar modifiki li saru fuq it trattat ta ruma ġew miftiehma bħala parti mit trattat tal adeżjoni ta stati membri ġodda li ġie implimentat fl ta mejju reċentement l istati membri tal ue qablu mal kontenut ta trattat kostituzzjonali li jekk jiġi ratifikat mill pajjiżi membri għandu jkun l ewwel kostituzzjoni uffiċjali tal ue li tirrimpjazza t trattati kollha preċedenti b dokument wieħed f każ li t trattat tal kostituzzjoni ma jiġix ratifikat mill membri kollha tal ue ikun hemm bżonn li jerġgħu jinfetħu n negozjati fuqu ħafna politiċi u uffiċjali jaqblu li l istrutturi prekostituzzjonali huma ineffiċjenti għal unjoni ta stat membru li qiegħda dejjem tikber maż żmien politiċi f ċerti pajjiżi membri partikolarment fi franza issuġġerew li jekk ikun hemm biss ftit pajjiżi li ma jirratifikawx it trattat il bqija tal unjoni għandha tinjorahom u timxi mingħajrhom dan l aġir pjuttost kontroversjali jista possibbilment joħloq unjoni oħra iktar avant garde ta pajjiżi li impenjaw ruħhom għal dan it trattat ġewwa l unjoni preżenti ara wkoll l ue m għandha l ebda kapitali uffiċjali u l istituzzjonijiet tagħha huma mifruxa f ħafna bliet l ue għandha numru ta agenziji speċializzati u deċentralizzati b mandat sabiex ikunu ta għajnuna għall istati membri tal ue aġenziji tal politika komuni tal affarijiet barranin u s sigurtà cfsp aġenziji komunitarji aġenziji tal pulizija u l kooperazzjoni ġudizzjarja fi kwistjonijiet kriminali aġenti eżekuttivi aġenziji u entitajiet tal euratom artikli prinċipali pajjiżi membri tal unjoni ewropea tkabbir tal unjoni ewropea pajjiżi ġirien li jdawru l unjoni ewropea il kriterji tal isħubija sa mill ta mejju l unjoni ewropea tikkonsisti f pajjiż membru l erja totali ta dawn il pajjiż hija kmsup kieku kienet pajjiż l ue kienet tkun is seba l akbar pajjiż fid dinja mid daqs in numru ta ċittadini tal ue kull ċittadin ta pajjiż membru tal ue skont it termini stipulati fit trattat ta maastricht fil stat jammonta bejn wieħed u ieħor million marzu din il figura hija it tielet l akbar fid dinja wara ċ ċina u l indja fl is sitt pajjiżi fundaturi tal ue kienu il belġju franza il ġermanja tal punent l italja il lussemburgu u l pajjiżi l baxxi minn dakinhar il pajjiż ieħor ingħaqdu mal ue fi tkabbir sussegwenti bħalissa hemm tliet stati li jissejħu kandidati dawn huma s serbja it turkija ma dawn l istati in negozjati għadhom għaddejjin u l ex repubblika jugoslava tal maċedonja il pajjiżi li applikaw biex isiru membri tal unjoni huma l albanija l islanda u l montenegro iktar informazzjoni fuq tkabbir futur jista jinsab fl artiklu tkabbir tal unjoni ewropea xi pajjiżi bħan norveġja u l isvizzera li fil preżent mhumiex membri tal ue xorta għandhom ftehim speċjali mal unjoni ara l artiklu dwar relazzjonijiet ta terzi pajjiżi ma l ue ħafna mill membri tal efta european free trade association huma sħab mat trattat tal eea european economic area li jfisser li dawn il pajjiżi jistgħu jipparteċipaw ukoll fis suq komuni ċerti postijiet għandhom konnessjonijiet jew assoċjazzjonijiet mal istati membri tal ue minħabba l passat kolonjali tagħhom rabtiet kulturali jew ġeografiċi għar relazzjoni tal ue ma groenlandja l isle of man l ażores u madejra fost oħrajn ara l artiklu dwar territorji ta stati membri speċjali u r relazzjoni tagħhom mal ue il liġijiet tal unjoni ewropea jinkludu numbru kbir ta strutturi legali u istituzzjonali li huma sovvrapposti fuq xulxin dan huwa r riżultat tal ħafna trattati internazzjonali suċċessivi li seħħew maż żmien fi żminijiet riċenti saru ħafna sforzi konsiderevoli biex jiġu konsolidati u simplifikati dawn it trattati li fl aħħar mill aħħar wasslu għall abbozz tat trattat li jistabbilixxi kostituzzjoni ewropea jekk dan it trattat propost jiġi adottat dan jispiċċa biex jieħu post it trattati l oħra li attwalment jiffurmaw il kostituzzjoni tal ue storikament l unjoni ewropea żviluppat l attivitajiet ta politika reġjonali tagħha u ddistribwit il fondi tal politika ta koeżjoni permezz ta proċess ta sħubija li jinkludi kontribuzzjoni sinifikanti mill istati membri il ħidma tas sħubija tkopri l proċess ta programmazzjoni sħiħ mill istadju preparatorju matul l implimentazzjoni sal valutazzjoni tar riżultati dan l approċċ għandu jwassal għal riżultati aħjar tal programm u jiżgura li l flus mill fondi strutturali u ta investiment ewropej fsie jintnefqu b mod effiċjenti fil perjodu ta programmazzjoni tal il prinċipju ta sħubija ġie msaħħaħ aktar u jinkludi mhux biss lill istati membri iżda anke lill partijiet interessati bħat trade unions l impjegaturi l organizzazzjonijiet mhux governattivi ngos u korpi oħrajn li jippromwovu pereżempju l inklużjoni soċjali l ugwaljanza bejn is sessi u n nondiskriminazzjoni il kummissjoni fasslet kodiċi ta kondotta ewropew dwar is sħubija li l istati membri jridu jikkonformaw miegħu fit tħejjija u l implimentazzjoni tal programmi operazzjonali tagħhom barra minn hekk kull stat membru adotta ftehim ta sħubija mal kummissjoni ewropea li jistabbilixxi kif l awtoritajiet nazzjonali jippjanaw li jużaw u jiddistribwixxu l finanzjament mill fsie fil perjodu ta programmazzjoni tal l istati membri tal ue jikkontribwixxu għal baġit tal ue komuni sabiex jilħqu objettivi komuni l istati membri jikkontribwixxu direttament fuq il bażi tad dħul nazzjonali gross dng tagħhom id dazji doganali u r riċevuti tal vat jipprovdu dħul addizzjonali il limitu massimu tal baġit fil preżent huwa stabbilit għal tal ue dng f termini tal proċedura tal baġit il kummissjoni ewropea tipproponi abbozz ta baġit li jirrifletti l objettivi prinċipali tal politika tal ue bħat tkabbir u l impjiegi ir riċerka it tibdil fil klima u l enerġija l istati membri mbagħad jidħlu f negozjati mal parlament ewropew sabiex jemendaw l abbozz u jadottaw il baġit il kummissjoni hija responsabbli wkoll biex tiżgura li l baġit tal ue jintnefaq skont ir regolament finanzjarju tal ue il qafas tal baġit attwali jkopri l perjodu il pjanijiet tal baġit annwali jagħtu dettalji speċifiċi dwar l infiq matul dan il perjodu il fondi strutturali u ta koeżjoni sejrin jirċievu madwar tal baġit globali ekwivalenti għal madwar eur biljun fil prezzijiet tal francis ebejer ħad dingli ta awwissu san ġiljan ta ġunju kien drammaturgu ewlieni matul it tieni nofs tas seklu huwa kiteb iżjed minn ħamsin dramm għall palk televiżjoni u radju li fil maġġoranza tagħhom kienu bil malti fix xogħlijiet innovattivi tiegħu introduċa introspezzjoni profonda tas soċjetà maltija permezz ta stil eleganti li jixhed is sengħa kbira li kellu ebejer fil mod kif kien juża l lingwa maltija francis ebejer twieled u trabba ħad dingli kien l ikbar fost sebat aħwa kemm missieru kif ukoll ommu kienu għalliema missieru ġuż kien is surmast tal iskola primarja f ħad dingli waqt li ommu kienet għalliema tal matematika fl iskola sekondarja ċentrali fil belt valletta studja fl iskola primarja tal gvern u fil liċeo ebejer studja l mediċina fl università ta malta bejn l u l imma telaq biex jaħdem bħala interpretu tal ingliż taljan mal th army tal forzi brittaniċi fit tripolitanja l afrika ta fuq ħa sena kors tal letteratura fl università ta malta imbagħad mexa fuq il passi ta missieru u sar għalliem tal ingliż u wara sentejn taħriġ f st mary s training college f middlesex l ingilterra hu nħatar kap tal iskejjel primarji tal gvern fejn baqa sal kien kap tal iskola primarja tas siġġiewi u mbagħad taż żurrieq sadanittant bejn l u l huwa ngħata l fulbright travel grant għall istati uniti fejn dam tmien xhur sal ebejer kiteb biss bil lingwa ingliża ix xogħlijiet tiegħu jikkonsistu f poeżiji novelli artikli u saġġi fl ippubblika novella fil woman s own ebejer kiteb ir rumanzi kollha tiegħu bl ingliż barra wieħed il ħarsa ta rużann l aħħar rumanz the malta baron and i lucian kien ippubblikat fl disa snin wara mewtu dan jista jitqies bħala tewmi ma requiem for a malta fascist iż żewġ rumanzi jittrattaw il faxxiżmu u t tieni gwerra dinjija dawn is suġġetti kienu importanti ħafna fil ħajja tiegħu ir rumanzi ta ebejer ġew ippubblikati fl ingilterra fl amerka u f malta rumanzi bl ingliż ebejer kien id drammaturgu prinċipali f malta fit tieni nofs tas seklu id drammi oriġinali tiegħu miktubin bi stil eleganti li juri sengħa kbira fl użu tal ilsien malti ippruvaw idaħħlu introspezzjoni iżjed profonda fis soċjetà maltija fis snin ħamsin kien jikteb l iżjed għar radju beda l karriera tiegħu permezz ta drammi fuq ir radju televiżjoni u stejjer qosra li kienu ppubblikati fi new york bejn l u u oħrajn imxandra fuq il bbc beda jikteb bil malti fl meta daħal għall kompetizzjoni tal malta drama league għar rediffusion ir radjudramm ċpar fix xemx rebbħu l ewwel premju aktar tard ġie ppubblikat f leħen il malti minn hawn il quddiem ir radjudrammi kotru bis sħiħ fost l oħrajn ta min isemmi bwani sefora is sejħa ta sarid dawra durella majjistral ix xorti ta mamżell u il bidu jintemm is snin sittin raw lil ebejer issa iżjed matur jikteb ix xogħlijiet teatrali importanti tiegħu it tliet opri kbar tiegħu vaganzi tas sajf boulevard u menz li ttellgħu fit teatru manoel kisbu suċċess immedjat għax offrew lill pubbliku xi ħaġa li kienet nieqsa fis soċjetà maltija ta dak iż żmien il kunċett ta drama intellettwali vaganzi tas sajf li għalih ingħata l ewwel premju fl ewwel kompetizzjoni għad drammi organizzati mill kumitat tat tmexxija tat teatru manoel inqaleb għall franċiż għat taljan u għall ġermaniż u ġie ippubblikat fi franza fl italja u f malta min naħa l oħra d dramm menz ittella fi spanja f tokyo u anke f venezja l aħħar dramm ta francis ebejer kien il ġaħan ta binġemma miktub fl għas sena internazzjonali taz żgħażagħ u li kien dirett għall ministeru tal edukazzjoni minn mario azzopardi f dan il ktieb huwa jirnexxielu jidħol fil qalb tal ġrajjiet ta malta u jifli sewwa t tradizzjoni ir reliġjon u l kultura waqt li jgħaqqad dan kollu taħt il maġija sublimi ta ġaħan is suppost baħnan li m hu baħnan xejn imma l iktar wieħed għaref il ktieb huwa ta valur storiku u antroplogu imma l valuri l iktar importanti tiegħu huma mill aspett filosofiku u għall estetika tal letteratura jekk tqabblu max xogħlijiet letterarji tal ħassieba tad dinja ebejer kiteb ukoll xi drammi bl ingliż fosthom bloddy in bolivia u the golden tutkif ukoll the cliffhangers li mbagħad qalbu għall malti bħala l imwarrbin fost l aqwa drammi bl ingliż li kiteb insibu summer holidays li ġie tradott għall franċiż taljan u ġermaniż ebejer kiteb dwar temi universali imma applikahom għall ambjent malti huwa kien jitħasseb dwar il futur kulturali ekonomiku u ġeopolitiku tal mediterran spiss jorbot l imgħoddi mal preżent bħala mod kif jingħaraf il ġejjieni il karattri tiegħu huma studjati b mod psikoloġiku u jirrappreżentaw it tiftixa tan nazzjon għall identità ebejer jesplora l ħtija it tpattija il libertà il kuxjenza l impotenza id destin is solitudni id delużjoni u t tiftixa falluta għall verità drammi bil malti ebejer fl istejjer u d drammi tiegħu jirrifletti ħafna fuq il ħajja personali tiegħu il fatti u disfatti li għadda minnhom f ħajtu fuq l ambjent li kiber fih u li serva bħala l bażi tal personalità tiegħu fil fatt l ossessjoni għall għeruq tiegħu jinħassu fil biċċa l kbira tax xogħlijiet ta ebejer ossessjoni oħra li tinħass f ħafna fil kitbiet ta ebejer hija dik tal fertilità ebejer juża l mara bħala simbolu tal fertilità mod speċjali l mara tradizzjonali maltija li għal ebejer hija simbolu tal ġabra ta min jaħdem b mod altruwistiku mingħajr kundizzjonijiet din il mara maltija li l figura tagħha tidher ta sikwit fix xogħol tiegħu toffri kuntrast qawwi mal figuri femminili l oħra li jidhru fid drammi tiegħu hemm per eżempju il mara isterika li tirrappreżenta lill klassi artifiċjali u li tipprova ċċekken il figura tar raġel din ukoll tagħmel parti mill bijografija intima tal awtur insibu wkoll ħafna burdati differenti fix xogħlijiet ta ebejer kultant naraw burdata serja drabi oħra sarkastika drabi oħra xewqa kbira għat tisfija mid dnubiet hemm ukoll sens kontinwu ta tfittxija dan joħroġ mill kuntrast li jagħmel l awtur bejn il mixi u l waqfien li jbeżża il ħajja tal awtur tkompli toħroġ minn dawn il kuntrasti u konflitti parodiji u ironiji li jagħmlu parti mit teatru ta ebejer daqs kemm jagħmlu minn ħajtu ebejer kien membru tal p e n l għaqda internazzjonali tal awturi president onorarju tal moviment letterarju malti u membru tal kunsill tal akkademja tal malti mill sal kien ukoll membru onorarju tal accademie de vaucluse ta franza ebejer rebaħ bosta premjijiet u unuri għax xogħlijiet teatrali kif ukoll televiżivi tiegħu huwa rebaħ il premju letterarju malti erba darbiet iċ cheyneh award for the best producer fl il phoenicia trophy for culture fl u fl u l premju città di valletta fl fl irċieva il medaille d honneur de la ville d avigona fi franza għal wieħed mid drammi tiegħu li ġie tradott għall franċiż fl huwa ingħata ġieħ ir repubblika wara mewtu xi xogħlijiet tiegħu nqalbu għat taljan olandiż franċiż ġermaniż ungeriż ċek żvediż u saħansitra għall ġappuniż ebejer miet ħabta u sabta ta sena fir residenza tiegħu fis swieqi fl u ndifen fil ċimiterju ta ħad dingli għall funeral tiegħu f ħad dingli attendew ħafna membri parlamentari atturi produtturi tal palk u pubblikaturi monument f ġieħu maħdum mill iskultur anton agius ġie inawgurat f raħal twelidu ħad dingli mill president guido de marco f diċembru ħuh huwa l isqof walter michael ebejer li kien isqof ta unio da vitria fil brażil bejn l u l huwa erba snin biss iżgħar minn francis ebejer il premju francis ebejer huwa kompetizzjoni nazzjonali ta kitba għat teatru u r radjudrammi fl il premju francis ebejer għadda minn eżercizzju ta ristrutturar li kien jinkludi taħriġ għall kittieba u huwa mmirat lejn kittieba ġodda u stabbiliti biex jaqsmu xogħlijiethom ma udjenza wiesgħa u joffri pjattaforma b saħħitha għal iktar skritti promettenti bil malti il premju ma jinkludix biss premji fi flus iżda wkoll għajnuna biex id drammi rebbieħa jittellgħu u jiġu ppubblikati il premju francis ebejer huwa miftuħ għal kittieba ta kull età grad ta esperjenza u nazzjonalità u l ilsien ewlieni li fih jinkitbu l iskritti għandu jkun il malti bħala parti mir ristrutturar tal premju fl ġie ffurmat core group biex jiddiskuti l futur tal premju u t taħriġ meħtieġ biex jiġu żvilupatti skritti ta kwalità golja ruġġieru i ta sqallija li kien l iżġħar iben ta tankredi ta altavilla kien mexxej fi sqallija goffredu malaterra is segretarju u bijografu ta ruġġieru i kiteb fuqu hekk kien żaġħżuġħ mibni sabiħ u għaref fil kliem u l pariri li jagħti u jħares lejn il futur u gwerrier qalbieni wasal l italja t isfel qrib is sena qasam il konkwista ta kalabrija fl italja ma robert guiscard u fl bi trattat li għamlu qasmu kull belt tar reġjun bejniethom wara xi żmien invada sqallija u rebaħha minn taht il ħakma tal misilmin kellu kuntatti mas santa sede fejn kien jinnomina l isqfijiet fid djoċesijiet ta sqallija ta mexxej għaref ħalla fil libertà lil misilmin li jagħmlu kummerċ u jipprattikaw ir reliġjon tagħhom ħafna gwerriera li kellu kienu magħżula minn fost il misilmin fl istorja ta malta hu magħruf bħala l konti ruġġieru meta fl niżel malta u ħadha minn taħt idejn l għarab jingħad ukoll li l konti ruġġieru ta bidu għall bini tal ewwel katidral fl imdina kull sena fl ta novembru fil katidral issir quddiesa ghal ruħ il konti ruġġieru leġġenda maltija tgħid kif meta niżel l art il konti ruġġieru sab xi maltin jilqgħuh u li riedu jgħinuh jikseb il gżejjer u talbuh jagħtihom bandiera il konti qabad l istandard tieghu li jingħad li kien jikkonsisti f kaxxi bojod u ħomor qasmu minn nofs u rregalah lil maltin il maltin baqgħu jżommuh bħala l bandiera tagħhom u għadha l bandiera nazzjonali sal lum jingħad ukoll li dak ir raġel li ħa l bandiera kien jismu ben said fir rabat il banda tas soċjetà ta san pawl hi msemmija għall konti ruġġieru il kelb tal fenek ġej minn razza ta klieb li tiklassifika bħala membru tal familja tal hound jew pariahs din ir razza ta klieb aktarx hija mrawma mill istess linja ta klieb li ġew minnha r razzez ta klieb bħal ibizian hound castellano podenco ibicenco català ca eivissenc li għandu forma tixbah lill kelb tal fenek imma b kulur abjad u ftit kannella u s sicilian greyhound cirneco dell etna li hu iżgħar mill kelb tal fenek il kelb tal fenek hu kollu kemm hu kannella ħamrani jeżistu klieb tal fenek b dabra bajda fuq rashom ftit abjad fuq il ponta ta denbhom tarf ta saqajhom jew fuq żaqqhom id dilettanti tal kaċċa tal fniek jippreferu kelb kollu kannella biex il kelb ma jiġix milmuħ mill fniek meta d dawl tal qamar jirrifletti fuq l abjad tal kelb fost ir raħħala kelb tal fenek bl abjad huwa magħruf bħala faċċol minn analiżi tad dna fuq ir razza li saret riċentament fl amerika instab li l kelb tal fenek mhix razza ta klieb antika bħalma kien maħsub iżda razza li żviluppat fi żminijiet iktar riċenti b dan nifmhu kemm hu żbaljat l isem bl ingliż pharaoh hound meta din ir razza hi purament maltija u m għandha x taqsam xejn mal klieb irjali tal fargħuni holqa bl ingliż it tim nazzjonali tal futbol ta malta hu t tim nazzjonali tad dixxiplina sportiva tal futbol ta malta u hu kkontrollat mill malta football association iffurmat fil bidu tas seklu għoxrin it tim naqas li javvanza għal xi fażi finali ta kompetizzjoni internazzjonali sa settembru in nazzjonal malti rnexxielu jikseb biss erba rebħiet kompetittivi minkejja prestazzjonijiet qalbiena kontra timijiet iktar kwotati speċjalment matul is snin sebgħin u tmenin ir rendiment tat tim fis snin riċenti naqas drastikament b malta titlef diversi postijiet fil klassifika dinjija tal fifa bl aħħar aġġornament ippoġġieha fil post l infiltrazzjoni tal logħba tal futbol ġewwa l gżejjer maltin taf il bidu tagħha matul iż żmien meta malta kienet kolonja brittanika jidher li l ewwel partita ntlagħbet fl ta marzu bejn is suldati tal gwarniġjon u l inġiniera rjali aktar ma bdew jintlagħbu logħbiet flimkien mal fundazzjoni ta klabbs ġodda bħall floriana u st george s dan kollu għen biex il futbol ikompli jikseb ċerta popolarità wara li l federazzjoni maltija tal futbol ġiet stabbilita biex tkun tista tikkontrolla l attivitajiet sporitvi li jikkonċernaw il futbol din il federazzjoni tat il ħajja lit tazza nazzjonali iż żmien ta qabel it tieni gwerra dinjija jibqa mfakkar għan numru ta klabbs prominenti li żaru l gżejjer matul iż żmien tal milied għat turnej li ġew ospitati f malta is snin ħamsin raw id debutt tat tim nazzjonali malti fix xena internazzjonali meta malta lagħbet l ewwel partita internazzjonali kontra l awstrija nhar il ħadd ta frar il federazzjoni maltija ħatret lil joe griffiths bħala l kowċ nazzjonali għal dan l ewwel konfront u għamlet stedina lir referi internazzjonali taljan vincenzo orlandini li kien irrefja l finali tat tazza tad dinja tal sabiex jikkontrolla l logħba quddiem attendenza uffiċjali ta persuna ġewwa l empire stadium tal gżira it tim malti mar minn taħt bi tnax il minuta mit tmiem rimonta fl aħħar minuti wassal biex malta tnaqqas id distakk għal gowl wieħed biss b żewġ gowls fi tliet minuti ta tony cauchi u sammy nicholl finalment l awstrijaċi irreżistew l aħħar assalti biex ħarġu rebbieħa wara serje ta partiti ta ħbiberija li fost oħrajn kienu jinkludu l pari prestiġjużi ta u mat tim nazzjonali tuneżin u dak norveġiż rispettivament flimkien mar rebħa ta kontra l istess tuneżija il federazzjoni maltija ssieħbet mal assoċjazzjoni internazzjonali tal fifa u mal uefa dawn is sħubiji taw stampa ġdida lill futbol malti malta applikat biex tieħu sehem fil kampjonati ewropej u d debutt f kompetizzjoni internazzjonali wasal il ħamis ta ġunju meta lagħbet kontra d danimarka bis sistema wżata dakinhar kienet dik ta żewġ partiti barra u ġewwa darek bir rebbieħ jgħaddi għar rawnd suċċessiv malta sofriet f kopenħagen telfa ta waqt li ġewwa l gżira malta tilfet bl iskor minimu ta id danimarka għaddiet għar rawnd tal aħħar sittax bi skor aggregat ta it tim nazzjonali malti kellu jistenna tmien snin oħra biex jidher għal darb oħra fix xena internazzjonali dan wasal dejjem fil fażi ta kwalifikazzjoni għall kampjonati ewropej din kienet l ewwel darba li malta ħadet sehem f fażi tal gruppi li kienet ġiet adottata mill uefa għall ewwel darba fil kwalifiki għall edizzjoni tal malta spiċċat fi grupp tqil li kien jinvolvi lill qawwa tal ingilterra li kienet għadha kemm ġejja minn eliminazzjoni fil kwarti tal finali fit tazza tad dinja il greċja li bħal malta kienet qatt ma dehret f ebda fażi finali u l iżvizzera li minkejja li fil kwalifiki tat tazza tad dinja kienet dejjem tkun fost dawk kwalifikati f dik ewropea dejjem ħassitha diffiċli l ewwel sett ta tliet partiti taw riżultati prestiġjużi fejn minkejja li kisbet biss punt wieħed laqtet biss erba gowls u skorjat tnejn per l folja nbidlet mal bidu tat tieni rawnd hekk kif malta sofriet tliet telfiet u laqtet tnax il gowl mingħajr ma tagħti ebda risposta malta spiċċat l aħħar b punt wieħed biss miksub fl ewwel partita kontra l griegi din kienet l ewwel parteċipazzjoni ta malta f fażi ta kwalifikazzjoni għat tazza tad dinja bil fażi finali kienet se tiġi ospitata fil ġermanja malta ittellgħet fi grupp a flimkien mal awstrija l iżvezja u l ungerija din il kampanja ma tantx kienet ta suċċess hekk kif malta ma ġabet ebda punt u skurjat gowl wieħed fl aħħar logħba it tielet parteċipazzjoni ta malta fil fażi preliminarja tal kampjonati ewropej waslet għall edizzjoni tal il grupp ta malta kien jinvolvi lill ġermanja tal punent li kienet għadha kemm ġejja mit trijonf fit tazza tad dinja tal u aktar qabel ir rebħ tal kampjonati ewropej tal u kif ukoll għat tieni darba konsekuttiva f din il kompetizzjoni mal greċja u l bulgarija din il fażi tibqa memorabbli għal malta fejn minbarra prestazzjonijiet tajbin ġewwa darhom huma rnexxielhom jiksbu l ewwel rebħa kompettiva fl istorja u din waslet nhar it ta frar kontra l griegi kienet f din il fażi wkoll li malta sofriet telfa umiljanti kontra l ġermanja tal punent li sa dakinhar kienet l ikbar telfa sofferta minkejja serje ta telfiet f dawn il fażijiet preliminarji malta ġewwa darha wriet li kienet taf iżżomm l avversarju tagħha għal darb oħra fil grupp ta kwalifika għat tazza tad dinja malta spiċċat fil grupp flimkien mal awstrija u anki mal ġermanja tal lvant u t turkija it tim nazzjonali malti ma rnexxielux itejjeb ir rekord deludenti li kellu f din il kompetizzjoni fejn baqa jsofri u ma jirrispondix lura ndash jispikkaw l iktar iż żewġ telfiet indentiċi ta sofferti kontra l ġermanja tal lvant u l awstrija malta spiċċat fi grupp tal fażi ta kwalifika fejn għat tieni darba konsekuttiva kellhom jaffaċċjaw lill ġermanja tal punent u lit turkija u għall ewwel darba ma wales ġewwa darhom il maltin irnexxielhom iżommu riżultati rispettabbli per sofrew bil kbir barra minn darhom fost dawn kien hemm it telfiet deludenti ta fl ewwel partita kontra wales u telfa oħra kbira kontra l ġermanja tal punent din id darba wara li fil gżira malta kienet irnexxielha tikseb pari prestiġjuż kontra dan tal aħħar fi grupp magħmul minn tliet timijiet malta reġgħet impressjonat ġewwa darha imma sofriet barra minn darha fl ewwel partita li ntlagħbet fil belt valletta kontra l polonja din kellha tiġi abbandunata wara problemi ta ġlied fil grawnd u dan il konfront ġie abbandunat bil polonja fil vantaġġ il forma barra minn darhom dehret fiż żewġ konfronti li kellha kontra l ġermanja tal lvant u l polonja malta sofriet ħdax il gowl u skurjat biss gowl wieħed għat tieni darba infila malta spiċċat fi grupp tal fażi ta kwalifikazzjoni għall kampjonati ewropej tal li kienu se jsiru fi franza barra malta kien hemm spanja friska mill ospitazzjoni tal aħħar edizzjoni tat tazza tad dinja l olanda li minkejja li kienet naqset li tikkwalifika għat tazza tad dinja li saret fi spanja kienet għadha bit togħma tal finali mitlufa tat tazza tad dinja u tat tielet post fil kampjonati ewropej l irlanda u l iżlanda iż żewġ timijiet l oħra li kienu jkomplu l grupp kienu għadhom ma waslux sal fażi finali ta ebda kompetizzjoni internazzjonali malta bdiet din il kampanja bl aqwa tal modi b rebħa ta fuq l iżlanda partita li ntlagħbet ġewwa messina b din ir rebħa tkun it tieni waħda kompetittiva fl istorja fil partita ta wara sitt xhur wara din ir rebħa storika malta ngħatat lezzjoni mit tim olandiż li ġewwa aachen fil ġermanja ħareġ rebbieħ il prestazzjonijiet tat tim nazzjonali malti ġewwa daru bdew kull ma jmorru jitjiebu u kellu jkun gowl fid minuta ta francis stapleton li xellef il konfront f favur l irlandiżi ġewwa ta qali wirja oħra ta kuraġġ intweriet ġewwa ta qali fejn il viżitaturi spanja ħarġu trijunfanti b rebħa ta fejn sas minuta malta kienet qed tiggwida l partita b doppjetta tal leġġendarju carmel busuttil per wara l pari gowl fl minuta ta rafael gordillo ta t tliet punti u r raba rebħa minn erba partiti lit tim spanjol il partita ta ritorn kontra l iżlanda rat lill iżlandiżi jieħdu t tielet punt f din il fażi b rebħa ta l aħħar tliet partiti raw waqgħa fil forma tat tim malti fejn barra minn daru safa ddominat u umiljat wara t telfa ta kontra l irlandiżi ġewwa dublin ġewwa rotterdam malta sofriet telfa oħra ta kontra l olanda per nhar il ta diċembru it tim nazzjonali malti kellu jsofri l ikbar telfa ta kull żmien spanja kellha bżonn li tirbaħ bi ħdax il gowl biex jegħlbu d differenza tal gowls u l medja tal gowls tal olanda biex jassiguraw kwalifikazzjoni ġewwa sivilja wara l ftuħ tal iskor minn santillana u l gowl tal pari tal maltin minn michael degiorgio spanja rat il ħolma li jilħqu t tazza tad dinja issir aktar reali b santillana u hiplito rincn jiskorjaw erba gowls kull wieħed bil partita tintemm f telfa ta il logħob interni tat tim nazzjonali malti jintlagħbu ġewwa l grawnd nazzjonali ta ta qali preċedentament kien jiġi wżat l empire stadium impjant ġewwa l gżira li kien jesa madwar spettatur fih ospita numru ta logħbiet importanti fosthom l ewwel logħba uffiċjali tan nazzjonal kontra l awstrija tal ta frar l art ramlija ta dan il grawnd hija sinonimu mal era inizzjali tat tim nazzjonali aktar tard bil bini tal grawnd nazzjonali l empire stadium ospita l aħħar logħba fih fl it plejers li ġejjin kienu msemmija għall logħba ta kwalifika tat tazza tad dinja kontra d danimarka fis ta settembru preżenzi u gowls huma korretti sal ta awwissu dawn il plejers ġew imsejħa fl iskwadra maltija fl aħħar il xahar plejers miktubin btipa ħoxna juri li għandhom attivi plejers bl istess numru ta preżenzi huma klassifikati skont min għamel l ewwel dehra trevor żahra iż żejtun ta diċembru hu kittieb malti trevor zahra twieled iż żejtun fis ta diċembru bin walter u ġuża nee caruana trevor huwa t tielet minn erba aħwa huwa studja fl iskola sekondarja teknika ta raħal ġdid u fil liċeo fl daħal jaħdem għal żmien qasir ma l istazzjoni tat tv lokali bħala script writer kien ukoll jipproduċi programmi għat tfal u jagħmel xogħol ta presentation officer fl daħal il kulleġġ tal għalliema fejn wara kors ta sentejn beda jgħallem il malti u l arti fl iskejjel sekondarji illum huwa jinsab irtirat wara karriera ta sena trevor iżżewweg lil stella nee agius fl u kellhom żewgt itfal ruben u marija stella mietet fl u llum trevor huwa armel ta eta żgħira beda jinteressa ruħu fil kitba u l arti ippubblika l ewwel poeżiji tiegħu f the children s own fil ġurnal il berqa u f għadd ta rivisti bejn is snin u d il sena membru ta l azzjoni kattolika taż żejtun fejn bħala tifel kien attiv ħafna fil palk jirreċta ipinġi x xenarju u jikteb il fares idoqq fi grupp ta mużika pop kif ukoll kien jeditja rivista ċkejkna bejn il membri fost l ewwel kitba tiegħu li għad fadal minn dan il perijodu nsibu il praspar ta kunċett u marinton li bosta minnhom żahra kitibhom meta kien fir raba sena ta l iskola sekondarja fl ippubblika l ewwel ktieb tiegħu il pulena tad deheb dan il ktieb kiseb suċċess immedjat u żahra minnufih inxteħet fil qasam tal kitba għat tfal b impenn kbir iżda huwa qatt ma waqaf mill kitba adulta fl ippubblika l ġabra ta poeżiji eden fl ippubblika l ewwel rumanz tiegħu is surmast rumanz li għoxrin sena wara żahra adattah għall palk u ġie ppreżenta b suċċess kbir fit teatru manoel għal sentejn wara xulxin fl ippubblika r rumanz taħt il weraq tal palm li kien rebaħ l ewwel premju f konkors imniedi mill klabb kotba maltin minn dak iż żmien l hawn żahra baqa jippubblika simultanjament kemm kotba għat tfal kif ukoll għall kbar żahra ppubblika l ewwel workbooks għat tfal għat tagħlim tal malti il kotba tiegħu bejn kotba ċkejknin għat tfal iż żgħar traduzzjonijiet kif ukoll letteratura għall kbar llum ilaħħqu l fuq minn żahra jillustra ifassal u jipproduċi l kotba kollha tiegħu u minħabba dan il kotba tiegħu huma magħrufin għall produzzjoni attraenti li fihom esebixxa wkoll għadd ta illustrazzjonijiet tiegħu f wirjiet internazzjonali u attenda wkoll seminars fil fillandja u fl awstrija dwar il media u l produzzjoni tat textbooks dan l aħħar kien ukoll mistieden jagħmel workshops fil ġermanja dwar il kitba kreattiva għat tfal żahra huwa rebbieħ ta bosta premjijiet letterarji prestiġjużi biżżejjed insemmu li rebaħ il premju letterarju mniedi mill gvern seba darbiet f diċembru l eċċ t il president ta malta tah il midalja għall qadi tar repubblika bħala rikonoxximent għall ħidma tiegħu b riżq il letteratura għat tfal l iżjed kotba riċenti ta żahra huma sħab ktieb għall adolexxenti u il kitba kreattiva dwar il proċess kreattiv fil kitba aktar tard fis sena hi mistennija l gabra gdida ta novelli sepja l awstrija ġermaniż sterreich uffiċjalment ir repubblika tal awstrija ġermaniż hi repubblika federali u pajjiż interkjuż ta madwar miljun ruħ fl ewropa ċentrali tal lvant il pajjiż jaqsam fruntiera maċ ċekja u l ġermanja lejn it tramuntana l ungerija u s slovakkja lejn il lvant is slovenja u l italja fin nofsinhar u l iżvizzera u l liechtenstein lejn il punent it territorju tal awstrija jkopri kilometru kwadru mi kw u għandhu klima moderata u alpina it terren tal awstrija huwa ferm muntanjuż minħabba l preżenza tal alpi hekk kif biss tal pajjiż huwa metru ft l isfel u l ogħla punt huwa ta metru ft il maġġoranza tal popolazzjoni lokali titkellem bid djaletti bavarjani tal ġermaniż bħala l lingwa nattiva tagħhom u l ġermaniż fil forma standard tiegħu huwa l lingwa uffiċjali tal pajjiż lingwi uffiċjali lokali oħra huma l ungeriż il kroat burgenland u s sloven l awstrija hija repubblika parlamentari federali b kap tal gvern il kanċillier u kap tal istat il president il pajjiż hu magħmul minn stati bundeslnder il gvernijiet reġjonali u federali t tnejn li huma jeżerċitaw setgħa eżekuttiva il parlament federali jikkonsisti minn ikmamar il kamra inferjuri nationalrat eletta direttament u l kamra superjuri bundesrat eletta mill parlamenti reġjonali l awstrija hi maqsuma f stati federati ġermaniż bundesland plural bundeslnder li mbagħad huma maqsumin f distrett bezirk plural bezirke u il belt għandhom satut awtonomu statutarstadt plural statutarstdte l distrett huma maqsumin f komun gemeinde plural gemeinden l aktar setturi importanti tal ekonomija tal awstrija fl kienu l kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l industrija u l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet tal awstrija il ġermanja l italja u s slovakkja filwaqt li barra mill ue jmorru fl istati uniti u fl iżvizzera f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue il ġermanja l italja u ċ ċekja u n netherlands filwaqt li barra mill ue jiġu mill iżvizzera u miċ ċina hemm il membru tal parlament ewropew mill awstrija fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill gvern awstrijak skont il qasam ta politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi awstrijaċi lul diċ jan ġun lul diċ il kummissarju nominat mill awstrija għall kummissjoni ewropea huwa johannes hahn li hu responsabbli għall baġit u l amministrazzjoni il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza l awstrija għandha il rappreżentant fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri l awstrija għandha il rappreżentant fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue tar rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue l awstrija tikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tagħha fi brussell bħala l ambaxxata għall ue tal awstrija il kompitu ewlieni tagħha huwa li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali ċifri tal għall awstrija il flus imħallsa fil baġit tal ue mill awstrija jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent żgur li kull wieħed u waħda minna matul il ġurnata jisma biċċa mużika il mużika hija ħaġa li l bniedem ma jistax jgħix mingħajrha f kull ġurnata minn fuq il mezzi tax xandir tisma l mużika ta għamla differenti dik klassika dik romantika dik moderna u ta tipi oħra madwar id dinja kollha eluf ta nies jattendu għal kunċerti minn gruppi orkestri baned u għal spettakli kbar mużikali bħal opri operetti u balletti imtellgħa min nies professjonali kull ġens u kull razza ħalqu l mużika tagħhom il mużika folkloristika kull ġens u razza għandha l melodiji marbuta magħha il mużika li hi rifless sħiħ ta l emozzjoni tal bniedem hi mezz ta komunikazzjoni ta ħsibijiet u idejat biss dan il fenomenu li sar hekk integrali mal ħajja tagħna l bnedmin minn fejn kellu l bidu l ewwel mużika li ġiet ispirata f moħħ il bniedem żgur li waslet permezz ta l elementi tan natura ir riħ ir ragħad it tfaqqiegħa tas sajjetta it tħaxwix tal weraq u l għana tal għasafar dawn il ħsejjes saħħru lill bniedem u l bniedem ried li jaħkimhom b hekk insibu li l ibgħad missirijietna bdew jirriproduċu l ħsejjes li kienu jixbħu dak li jisimgħu fil wileġ fuq l għoljiet u fil widien meta d dinja kienet għadha kif ħalaqha alla naraw bl infieħ tagħhom fi zkuk vojta f bebbux u fi qrun ta annimali infetħet it triq għall istrumenti tan nifs naraw li mill qaws l ibgħat missirijiet fetħu t triq għall istrumenti tal korda u li mill ġlud ta l animali mill ġebel u mill metall ħalqu l istrumenti tal perkussjoni bħal f kull ħaġa oħra meta l bniedem ikollu ħaġa f idu malajr jibda jesploraha sakemm minn dik ix xi ħaġa jirnexxielu joħloq ħaġa ġdida b hekk il bniedem ma damx ma ntebah li zokk vojt li kien jonfoh fih seta jbiddel il ħoss tiegħu kemm il darba jkollu toqob fil ġnub tiegħu u li meta dawn jiġu mgħottija jipproduċu ħsejjes differenti u b hekk insibu l ewwel għamliet ta flawti sa żmien l imperi taċ ċina u l eġittu kienu jeżistu ħafna varjetajiet ta dawn l istrumenti u b hekk il bniedem beda jipproduċi l mużika u jgħaqqadha ma l attivitajiet tiegħu bħall gwerra l adorazzjoni u l imħabba eżempju ċar ta dan narawh fit testment il qadim tal bibbja fejn niltaqgħu mal parti li kellha l mużika fil maġija fl adorazzjoni u f affarijiet oħra biss mill bibbja nintebħu li mal mużika ngħaqdu żewġ affarijiet oħhra li bħall mużika huma espressjoni tas sentimenti umani iż żfin u l kant fil fatt niltaqgħu mas salm ta david li għadhom sallum użati fis servizzi reliġjużi tal lhud u tal kattoliċi għalkemm il griegi ħallewlna wirt kbir tista tgħid fl oqsma kollha ta l arti ftit għad baqgħalna tifkiriet tal mużika tagħhom biss din kienet parti ntegrali mill ħajja tagħhom fil fatt nafu li fl olimpijadi miżmuma fil greċja l antika kienu jsiru konkorsi ta daqq u ta kant barra minn hekk f bosta drammi griegi niltaqgħu mall kor li kellu jkanta siltiet mid dramm fi żmien l imperu ruman il mużika bdiet tiġi wżata wkoll għad divertiment u b hekk naraw li bosta kantanti u daqqaqa kienu jagħtu wirjiet fl arena u f villel privati b hekk insibu li fi żmien il papa girgor il kbir twaqqaf il kant gregorjan u bdiet tinkiteb l ewwel mużika is sistema wżata kienet li marki żgħar imsejjħa neumes ġew imqegħdin fuq il kliem li kellu jiġi kantat biex ifissru lill kantat in noti tal melodiji aktar il quddiem fil kitba tal mużika ngħata aktar spazju sabiex jiġu murija n noti baxxi u noti għoljin għal bosta snin il mużika nkitbet fuq erba linji b sinjali ta tipa sewda li kellhom l għamla ta kwadri imqaret u tawwalin sadanittant il mużika kompliet tiġi żviluppata u naraw li madwar l ewropa tfaċċaw it trubadori li kienu jivvjaġġaw ma l ibliet ikantaw u jdoqqu tfaċċaw ukoll l ewwel kompożituri u kompliet ġiet żviluppata s sistema kif tinkiteb il mużika żvilupp importanti fil kitba tal mużika kien li għal xi żmien din inkitbet fuq għaxar linji li mbagħad tnaqqsu għal ħamsa u ħarġet is sistema taż żewġ staffi dik ta chiave di basso u l oħra ta chiave di violino ma dan l iżvilupp inħolqot is sistema tat talja liger lines li tgħin biex mużikant jagħraf il post tan nota matul l erbatax u l ħmistax il seklu il palazzi fl italja fi franza fil ġermanja u fl ingilterra kienu ċentri għall attivitajiet mużikali ħafna min nobbli kienu mużiċisti ta ħila u kienu jimpjegaw ukoll nies sabiex idoqqu u jkantaw waqt ikliet u festi mogħtija fil palazzi tagħhom f dan iż żmien kompliet tiġi wżata u żviluppata l mużika popolari fil festi pubbliċi għall foqra u għar raħħala fl wieħed taljan bl isem ta petrucci stampa l ewwel mużika u din l invenzjoni ħolqot rivoluzzjoni għaliex kullħadd seta jgawdi l mużika li qabel kienet magħluqha fil monasteri u fil palazzi waqt dan l iżvilupp fil kitba tal mużika kompla sar żvilupp kbir fl istrumenti u naraw varjeta sħiħa u strumentali tal korda varjeta oħra ta strumenti tan nifs u l istess nistgħu ngħidu għat taqsim tal perkussjoni barra minn dan fi żmien ir renju ta eliżabetta i ġewwa l ingilterra tfaċċa l istrument magħruf bħala virginal li kien qisu pjanu fiċ ċokon il kant sar aktar raffinat u tfaċċaw ukoll kompożituri li komplew għenu fl iżvilupp tal mużika fis seklu sbatax ġewwa franza tfaċċaw l ewwel opri fejn stejjer sħaħ bdew jiġu mużikati kantanti u akkumpanjati miż żfin f dan iż żmien ukoll ġewwa l italja tfaċċa strument li seraq il qlub ta kulħadd il vjolin mall bidu ta l opri bdiet it triq ukoll għall orkestri għaliex kien f dawn l opri li l ewwel vjolini flawti obori u fagotti instemgħu barra minn hekk l ouvertures ta dawn l opri taw il bidu għall mużika orkestrali li nisimgħu llum fil kunċerti bħalma l opra kompliet tikber biex saret il punt fejn oqsma diversi tal arti tal pittura xenarji fl arti tal kitba libretti fl arti tal poeżija arji u romanzi fl arti tal mużika daqq u kant jiltaqgħu hekk kompla l iżvilupp ta l orkestra fejn strumenti li oriġinaw minn familji diversi ltaqgħu biex jistgħu joffru melodiji mill isbaħ kien f dawn iż żminijiet ta żvilupp li bdew jitfaċċaw il kompożituri l kbar bħal bach handel haydn mozart beethoven mendelssohn debussy berlioz verdi wagner rossini u tant u tant oħrajn li kollha ħallewlna xogħlijiet mill akbar biss parti minn dan l iżvilupp li donnu jidher li ħa xejra kbira f dawn l aħħar mitejn sena kien l iżvilupp ta l istrumenti li permezz tiegħu nħolqu l kompożituri u l mużikanti l kbar il pjanu il pjanu ġie żviluppat fl italja fl minn wieħed cristofori biss dan ma ġiex milqugħ iżda għall ħabta tal meta l mużika kienet waslet fi stat fejn f biċċa mużikali trid noti baxxi ferm u oħrajn għoljin ferm il pjanu kiseb popolarita kbira l iżvilupp kompla wkoll mhux fil kitba u l kant biss iżda wkoll fiż żfin b hekk insibu li ġew żviluppati bosta tipi ta żfin għal ma tip partikulari ta mużika bħall valzer minwetti eċċ ġie żviluppat ukoll il ballet storja mwassla permezz ta żfin u tal mużika li takkumpanja nistgħu ngħidu li l ballet sab l iżvilupp sħiħ tiegħu fir russja fejn meta wieħed isemmi lil ajkovskij bil balletti kbar bħal is sbejħa rieqda il lag taċ ċinji u il kissiera tal lewż u lil stravinsky bil balletti petruxka u l għasfur tan nar naraw kemm dan hu minnu insibu wkoll il mużika li tappella aktar għall poplu kollu u li ħadet il ħajja fi tmiem is seklu l ieħor u f dan is seklu bħall operetti eżempju l armla ferrieħa ta franz lehr il kummiedji mużikali eżempju il prinċep student ta romberg u dawk li huma magħrufa bħala musicals bħal oklahoma u sound of music south pacific ta rogers u hammerstein rose marie ta o harbach u hammerstein u l firefly ta friml il mużika kompliet l iżvilupp tagħha u mit tieni gwerra dinjija dan l iżvilupp kompla għaddej bħal qatt qabel meta ġew żviluppati tipi ta mużika bħall jazz li kien diġa beda jinstema qabel il gwerra rock n roll u tant oħrajn dawn ukoll ġabu magħhom ismijiet kbar bħal louis armstrong the beatles elvis presley u rolling stones illum il mużika wkoll għadha tgħix magħna u aħna ninsabu xxurtjati li permezz tad diski kompatti u l cassettes nistgħu nisimgħu kull tip ta mużika li nixtiequ mill aħjar gruppi baned orkestri u kantanti li hawn fid dinja minn dak li rajna il mużika għexet u qed tgħix mal bniedem u żgur li se tibqa tgħix miegħu l iżvilupp tagħha fejn se jwassalha x mużika se tinstema u kif se tkun dik ta mitt sena oħra u ta mitejn sena oħra tkun kif tkun żgur li bħal tal imgħoddi u bħal tal lum se tirrifletti l karattru u l emozzjoni tal bniedem ta kull razza u ta kull ġens il greċja bil grieg magħrufa uffiċjalment bħala r repubblika ellenika huwa pajjiż fl ewropa tal lvant il belt kapitali hija ateni li hija wkoll l ikbar belt tal pajjiż skont ċensiment tal il popolazzjoni tal greċja hija ftit inqas minn il miljun il greċja tinsab fil konfini tal ewropa l asja u l afrika u bħala fruntieri għandha lill albanija ir repubblika tal maċedonja ta fuq u l bulgarija fit tramuntana u t turkija fil grigal il baħar eġew jinsab fuq il lvant tal grigal il baħar jonju fuq il punent u l baħar mediterran fin nofsinhar bi km il greċja għandha l ħdax l itwal kosta fid dinja u tinkludi numru kbir ta gżejjer madwar li minnhom jgħixu n nies fihom fosthom kreta iċ ċikladi u l gżejjer jonji tmenin fil mija tal greċja hija muntanjuża liema l muntanja olimpu hija l ikbar b tul ta il metru hi waħda mill membri fundaturi tal ġnus magħquda ilha mill membru tal unjoni ewropea u taż żona ewro mill u membru mill tan nato il greċja huwa pajjiż żviluppat b ekonomija avvanzata u ta qliegħ b livell ta għajxien għoli ħafna l ekonomija griega hija wkoll l ikbar waħda fil balkani ċipru grieg tork kbrs uffiċjalment ir repubblika ta ċipru grieg tork kbrs cumhuriyeti hi pajjiż gżira fil baħar tal lvant tal mediterran ċipru hija t tielet l akbar u t tielet l aktar popolata fil mediterran u stat membru tal unjoni ewropea hija tinsab fil lvant tal greċja fin nofsinhar tat turkija fil punent tas sirja u l libanu fil majjistral tal iżrael u l medda ta gaża u fit tramuntana tal eġittu ċipru huwa repubblika presidenzjali il president huwa l kap tal istat u tal gvern minkejja li ssieħeb fl ue bħala gżira maqsuma de facto ċipru kollu kemm hu huwa territorju tal ue iċ ċiprijotti torok li għandhom jew huma eliġibbli għal dokumenti tal ivvjaġġar tal ue huma ċittadini tal ue il liġi tal ue hija sospiża f żoni fejn il gvern ċiprijott il gvern tar repubblika ma jeżerċitax kontroll effettiv ċipru għandu żewġ ilsna uffiċjali il grieg u t tork il grieg biss huwa lingwa uffiċjali tal ue l aktar setturi importanti tal ekonomija ta ċipru fl kienu l kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali u l attivitajiet professjonali xjentifiċi u tekniċi l attivitajiet amministrattivi u ta servizz ta appoġġ il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet ta ċipru il greċja u l italja filwaqt li barra mill ue jmorru fil gżejjer cayman u fil libja f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue il greċja u l italja filwaqt li barra mill ue jiġu mill korea t isfel u mill iżrael hemm membri tal parlament ewropew minn ċipru fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentantifittex it traduzzjonijiet disponibbli tal link preċedentien mill gvern ta ċipru skont il qasam ta politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue id dati tal presidenzi ċiprijotti lul diċ il kummissarju nominat minn ċipru għall kummissjoni ewropea hi stella kyriakides li hi responsabbli għas saħħa u s sikurezza tal ikel il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza ċipru għandu rappreżentanti fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri ċipru għandu rappreżentanti fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue tar rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue ċipru jikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tiegħu fi brussell bħala l ambaxxata għall ue ta ċipru il kompitu ewlieni tagħha huwa li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali ċifri tal għal ċipru il flus imħallsa fil baġit tal ue minn ċipru jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent enċiklopedija hija xogħol ta referenza jew kompendju li jipprovdi sommarji ta għarfien jew mill fergħat kollha jew minn qasam jew dixxiplina partikolari l enċiklopediji huma maqsuma f artikoli jew entrati li ħafna drabi huma rranġati alfabetikament skond l isem ta l artikolu u xi kultant skond kategoriji tematiċi l entrati tal enċiklopedija huma itwal u aktar dettaljati minn dawk fil biċċa l kbira tad dizzjunarji ġeneralment b differenza mill entrati tad dizzjunarju li jiffokaw fuq informazzjoni lingwistika dwar kliem bħall etimoloġija it tifsira il pronunzja l użu u l forom grammatikali tagħhom l artikoli tal enċiklopedija jiffokaw fuq informazzjoni fattwali li tikkonċerna s suġġett imsemmi fit titlu tal artiklu l enċiklopediji ilhom jeżistu għal madwar sena u evolvew b mod konsiderevoli matul dak iż żmien fir rigward tal lingwa miktuba f lingwa internazzjonali ewlenija jew lingwa vernakulari id daqs ftit jew ħafna volumi l intenzjoni preżentazzjoni ta firxa globali jew limitata ta għarfien perspettiva kulturali awtorevoli ideoloġika didattika utilitarja awtur kwalifiki stil qarrejja livell ta edukazzjoni sfond interessi kapaċitajiet u t teknoloġiji disponibbli għall produzzjoni u d distribuzzjoni tagħhom manuskritti miktuba bl idejn edizzjonijiet żgħar jew kbar stampati internet verżjonijiet stampati sabu post prominenti f libreriji skejjel u istituzzjonijiet edukattivi oħra bħala sors ta informazzjoni affidabbli miġbura minn esperti il wasla ta verżjonijiet diġitali u open source fis seklu bħall wikipedija espandiet bil kbir l aċċessibilità l identità tal awturi it tip ta qarrejja u l varjetà ta entrati enċiklopediċi il kelma enċiklopedija encyclo pedia ġejja mill grieg koine magħruf ukoll bħala grieg bibliku transliterat bħala enkyklios paedia li tfisser edukazzjoni ġenerali mill enkyklios li jfisser ċirkolari rikurrenti meħtieġa regolarment ġenerali u paedia li tfisser edukazzjoni trobbija ta tfal flimkien il frażi litteralment tittraduċi bħala istruzzjoni sħiħa jew għarfien sħiħ madankollu iż żewġ kelmiet separati tnaqqsu għal kelma waħda minħabba żball skribali minn kopjisti ta edizzjoni manuskritta latina ta quintillian fl il kopjisti ħadu din il frażi bħala kelma griega waħda enkyklopaedia bl istess tifsira u din il kelma griega falza saret il kelma latina l ġdida encyclopaedia li minnha ġiet il kelma bl ingliż u lingwi oħra nkluż il malti minħabba din il kelma magħquda il qarrejja tas seklu ħmistax u dawk li ġew warajhom spiss u b mod żbaljat ħasbu li l awturi rumani quintillian u pliny iddeskrivew ġeneru antik fis seklu sittax kien hemm ċertu ambigwità dwar kif tuża din il kelma ġdida kif juru bosta titli ma kienx hemm kunċett kostanti dwar l ortografija tiegħu u lanqas l istatus tiegħu bħala nom pereżempju margarita philosophica encyclopaediam exhibens ta jacobus philomusus l encyclopedia orbisque doctrinarum hoc est omnium artium scientiarum ipsius philosophiae index ac divisio ta johannes aventinus lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia ta joachimus fortius ringelbergius encyclopaedi seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon ta paul skalich margarita philosophica ta gregor reisch intitolat mill ġdid encyclopaedia fl u cyclopaedia paracelsica ta samuel eisenmenger hemm żewġ eżempji ta l eqdem użu vernakulari tal kelma magħquda madwar l franciscus puccius kiteb ittra lil politianus fejn irringrazzjah tal miscellanea tiegħu u sejħilha enċiklopedija b mod aktar komuni franois rabelais huwa msemmi għall użu tiegħu ta dan it terminu fpantagruel diversi enċiklopediji għandhom ismijiet li jinkludu s suffiss p a edia biex jimmarkaw it test bħala li jappartjeni għall ġeneru ta enċiklopediji eżempju huwa banglapedia dwar kwistjonijiet rilevanti għall bangladesh bil malti il kelma enċiklopedija tintuża komunament mingħajr varjanti ortografiċi bl ingliż il kelma hija l iktar komunement miktuba encyclopedia għalkemm encyclopaedia minn encyclopdia tintuża wkoll fl ingliż brittaniku l enċiklopedija moderna ġiet żviluppata mid dizzjunarju fis seklu storikament kemm l enċiklopediji kif ukoll id dizzjunarji ġew riċerkati u miktuba minn esperti edukati tajjeb u infurmati sew iżda huma differenti fl istruttura b mod sinifikanti dizzjunarju huwa xogħol lingwistiku li jiffoka primarjament fuq elenkar alfabetiku tal kliem u d definizzjonijiet tagħhom kliem sinonimu u dawk relatati mas suġġett jinstabu mxerrdin mad dizzjunarju u ma jagħtu l ebda post ovvju għal trattament fil fond għalhekk dizzjunarju tipikament jipprovdi informazzjoni limitata analiżi jew sfond għall kelma definita filwaqt li jista joffri definizzjoni jista jħalli lill qarrej nieqes milli jifhem it tifsira is sinifikat jew il limitazzjonijiet ta terminu u kif it terminu jirrelata ma qasam usa ta għarfien enċiklopedija teoretikament mhix miktuba sabiex tikkonvinċi għalkemm wieħed mill għanijiet tagħha huwa tabilħaqq li jikkonvinċi lill qarrejja mill veraċità tagħha stess biex tindirizza dawn il ħtiġijiet artiklu ta enċiklopedija tipikament mhuwiex limitat għal definizzjonijiet sempliċi u mhux limitat għad definizzjoni ta kelma individwali iżda jipprovdi tifsira aktar estensiva għal suġġett jew dixxiplina minbarra li jiddefinixxi u jelenka termini sinonimi għas suġġett l artikolu huwa kapaċi jittratta t tifsira aktar estensiva tas suġġett f aktar fond u jwassal l iktar għarfien akkumulat rilevanti dwar dak is suġġett artiklu ta enċiklopedija spiss jinkludi wkoll bosta mapep u illustrazzjonijiet kif ukoll dettalji bibljografiċi u statistika erba elementi ewlenin jiddefinixxu enċiklopedija is suġġett tagħha l ambitu tagħha il mod kif inhi organizzata u l metodu ta produzzjoni tagħha xi xogħlijiet intitolati dizzjunarji huma fil fatt simili għall enċiklopediji speċjalment dawk li għandhom x jaqsmu ma qasam partikolari bħad dizzjunarju tal medju evu id dizzjunarju tal vapuri tal ġlied navali amerikani u d dizzjunarju tal liġi ta black hemm xi differenzi sinifikanti bejn enċiklopediji u dizzjunarji fost l aktar notevoli nsibu li artikoli ta enċiklopedija huma itwal aktar sħaħ u jidħlu aktar fil fond minn entrati fil biċċa l kbira tad dizzjunarji ġenerali hemm differenzi fil kontenut ukoll ġeneralment id dizzjunarji jipprovdu informazzjoni lingwistika dwar il kliem infushom filwaqt li l enċiklopediji jiffokaw aktar fuq il ħaġa li għaliha jintużaw dawk il kliem għalhekk filwaqt li l entrati tad dizzjunarju huma marbutin sew mal kelma deskritta l artikoli tal enċiklopedija jistgħu jingħataw isem xi ftit jew wisq differenti hekk l entrati tad dizzjunarju ma jistgħux jiġu tradotti għal kollox f lingwi oħra iżda jistgħu jkunu artikoli ta enċiklopedija fil prattika madankollu id distinzjoni mhix konkreta peress li m hemm l ebda differenza ċara bejn informazzjoni fattwali enċiklopedika u informazzjoni lingwistika bħalma tidher fid dizzjunarji għalhekk l enċiklopediji jista jkun fihom materjal li jinstab ukoll fid dizzjunarji u viċi versa b mod partikolari l entrati tad dizzjunarju spiss ikun fihom informazzjoni fattwali dwar il ħaġa msemmija mill kelma l enċiklopediji zviluppaw sew mill forma miktuba li kellhom fl antik għal dik stampata fi żminijiet moderni illum jinstabu wkoll f ambjenti elettroniċi wieħed mill ewwel xogħlijiet enċiklopediċi li baqgħu ħajjin sa żminijiet moderni huwa n naturalis historiae ta plinju l anzjan statist ruman li għex fl ewwel seklu wara kristu huwa ġabar xogħol ta kapitlu li jkopru l istorja naturali l arkitettura il mediċina il ġeografija il ġeoloġija u aspetti oħra tad dinja ta madwaru fid daħal tiegħu jgħid li ġabar fatt minn xogħol minn aktar minn awtur u żied ħafna oħra mill esperjenza tiegħu stess ix xogħol ġie ppubblikat madwar is sena għalkemm plinju aktarx li ma spiċċax din il biċċa xogħol qabel mewtu fl iżbruffar tal vesuvju fis sena ad isidru ta sevilja wieħed mill iprem studjużi tal medju evu bikri huwa rikonoxxut bħala l kittieb tal ewwel enċiklopedija tal medju evu l etymologiae l etimoloġiji jew l oriġini madwar is sena li fiha ġabar għadd imdaqqas ta tagħlim disponibbli fi żmienu kemm antik kif ukoll kontemporanju dan ix xogħol fih kapitlu f volum u huwa ta valur kbir minħabba l kwotazzjonijiet u frammenti ta testi minn awturi oħra li kienu jintilfu kieku ma ġabarhomx l iktar enċiklopedija popolari tal era karolingjana kienet id de universo jew de rerum naturis ta rabanus maurus miktuba madwar is sena din kienet ibbażata fuq etymologiae l enċiklopedija tas suda enċiklopedija biżantina enormi mis seklu kellha entrata ħafna li meħudha minn sorsi antiki li issa ntilfu u spiss ġejjin minn kompilaturi kristjani medjevali it test kien irranġat alfabetikament b xi ftit devjazzjonijiet mill ordni komuni tal vokali fl alfabet grieg il ġabriet bikrija ta għerf musulman fil medju evu kienu jinkludu bosta xogħlijiet komprensivi madwar is sena l aħwa tal purità ta basra kienu qed jaħdmu fuq l enċiklopedija tal aħwa tal purità xogħlijiet notevoli f dan il kuntest jinkludu l enċiklopedija tax xjenza ta abu bakr al razi il produzzjoni prolifika tal mutazilite al kindi f ktieb u l enċiklopedija medika ta ibn sina li kienet xogħol ta referenza standard għal sekli sħaħ notevoli wkoll huma xogħlijiet ta storja universali jew soċjoloġija minn asharites al tabri al masudi l istorja tal profeti u s slaten minn muhammad ibn jarir al tabari ibn rustah al athir u ibn khaldun li fil muqadimmah iwissi dwar kemm nistgħu nafdaw ċerti sorsi xi ħaġa li għadha applikabbli anke illum ix xogħol enċiklopediku enormi fiċ ċina ta l erba kotba l kbar tal għanja miġbur fis seklu matul id dinastija song bikrija kien biċċa xogħol letterarja enormi għal dak iż żmien l aħħar enċiklopedija minn dawn l erbgħa tammonta għal miljun karattru ċiniż f volum miktub il perjodu tal enċiklopedisti jifrex mill għaxar sas sbatax il seklu u matulu l gvern taċ ċina impjega mijiet ta studjużi biex jiktbu enċiklopediji kbar ħafna l akbar waħda minnhom hija l enċiklopedija yongle li tlestiet fl u kienet tikkonsisti fi kważi volum ta folji f forma ta manuskritt tard fil mejdjuevu bosta awturi fl ewropa kellhom l ambizzjoni li jiġbru l għerf kollu tal bniedem f oqsma partikolari jew b mod ġenerali pereżempju bartholomeus anglicus vincent ta beauvais radulfus ardens sydrac brunetto latini giovanni da sangiminiano u pierre bersuire xi wħud kienu nisa bħal hildegard ta bingen u herrad ta landsberg l iktar magħrufa minn dawk il pubblikazzjonijiet kienu l speculum maius il mera l kbira ta vincent ta beauvais u d de proprietatibus rerum fuq il propjetajiet tal oġġetti minn bartholomeus anglicus matul il medju evu dan tal aħħar ġie tradott jew adattat għall franċiż provenzal taljan ingliż fjamming anglo norman spanjol u ġermaniż it tnejn inkitbu f nofs is seklu l ebda enċiklopedija medjevali ma kellha t titlu encyclopaedia ħafna drabi kienu jissejħu fuq in natura de natura de naturis rerum mera speculum maius speculum universale jew teżor trsor l enċiklopediji medjevali kienu kollha kkupjati bl id u għalhekk disponibbli l aktar għal patruni sinjuri jew irġiel monastiċi kienu jiswew ħafna flus u ġeneralment miktuba għal dawk li jiddilettaw fl ġbir tal għerf aktar milli għal dawk li juqrawh każwalment matul ir rinaxximent l invenzjoni tal istampar ippermetta it tifrix usa tal enċiklopediji u kull studjuż li ried waħda seta jkollu kopja personali id de expetendis et fugiendis rebus ta giorgio valla ġie stampat wara mewtu fl minn aldo manuzio f venezja dan ix xogħol segwa l iskema tradizzjonali tal arti liberali madankollu valla żied it traduzzjoni ta xogħlijiet griegi qodma dwar il matematika l ewwelnett minn archimedes li kienu għadhom kemm ġew skoperti mill ġdid u tradotti għal latin il margarita philosophica ta gregor reisch stampata fl kienet enċiklopedija sħiħa li tispjega s seba arti liberali it terminu enċiklopedija iddaħħal mill umanisti tas seklu li qraw ħażin kopji tat testi ta pliny u quintilian u għaqqdu ż żewġ kelmiet griegi enkyklios u paedia f kelma waħda il frażi enkyklios paedia intużat minn plutarka u l kelma latina encyclopaedia ġiet minnu l ewwel xogħol intitolat b dan il mod kien l encyclopedia orbisque doctrinarum hoc est omnium artium scientiarum ipsius philosophiae index ac divisio miktub minn johannes aventinus fl it tabib u filosfu ingliż sir thomas browne uża l kelma enċiklopedija fl fid daħla biex jiddefinixxi l pseudodoxia epidemica tiegħu xogħol ewlieni fir rivoluzzjoni xjentifika tas seklu browne qassam l enċiklopedija tiegħu fuq l iskema stabbilita fir rinaxximent l hekk imsejħa skala ta ħolqien li titla mid dinja minerali veġetali annimali umana planetari u dik kożmoloġika pseudodoxia epidemica kien best seller ewropew tradott għall franċiż l olandiż u l ġermaniż kif ukoll il latin b kollox kien hemm mhux inqas minn ħames edizzjonijiet tiegħu kull waħda riveduta u miżjuda bl aħħar edizzjoni tinħareġ fl fatturi finanzjarji kummerċjali legali u intellettwali biddlu d daqs tal enċiklopediji matul ir rinaxximent il klassijiet tan nofs kellhom iktar ħin biex jaqraw u l enċiklopediji għenuhom jitgħallmu aktar il pubblikaturi riedu jżidu l produzzjoni tagħhom u għalhekk xi pajjiżi bħall ġermanja bdew ibigħu kotba mingħajr ċertu partijiet tal alfabet biex jippubblikawhom aktar malajr il pubblikaturi ma setgħux jaffordjaw ir riżorsi kollha waħedhom u għalhekk il pubblikaturi kienu jingħaqdu flimkien biex joħolqu enċiklopediji aħjar meta l pubblikazzjoni saret finanzjarjament impossibbli introduċew sistemi ta abbonamenti u pubblikazzjonijiet maqsuma b partijiet li jinħarġu minn żmien għal żmien dan kien riskjuż għall pubblikaturi minħabba li kellhom isibu nies li jħallsu kollox bil quddiem jew bin nifs meta dawn irnexxew il kapital tal pubblikaturi żdied u kien ikun hemm dħul kostanti għall produzzjoni tal enċiklopediji aktar tard ir rivalità kibret u bdew intalbu d drittijiet tal awtur minħabba liġijiet dgħajfa f dan il qasam xi pubblikaturi kienu jikkopjaw ix xogħol ta pubblikatur ieħor biex jipproduċu enċiklopedija aktar malajr u bi prezz orħos b hekk il konsumaturi ma kienx ikollhom iħallsu ħafna u l pubblikaturi jbiegħu aktar l enċiklopediji għamluha possibli li nies tal klassi tan nofs setgħu bażikament ikollhom librerija żgħira f darhom stess ħafna nies fl ewropa kienu qed isiru aktar kurjużi dwar is soċjetà tagħhom u f dawk ta madwarhom u b hekk anke qamu kontra l gvern tagħhom l idea moderna ta enċiklopedija ġenerali taf il bidu tagħha qabel l enċiklopedisti tas seklu madankollu chambers cyclopaedia magħrufa wkoll bħala universal dictionary of arts and sciences u l encyclopdie ta denis diderot u jean le rond d alembert maħruġa mill il quddiem kif ukoll l encyclopdia britannica u l conversations lexikon ta brockhaus kienu l ewwel li ħadu l forma t enċiklopedija kif nafuha llum b ambitu komprensiv ta suġġetti diskussi fil fond u organizzati b mod aċċessibbli u sistematiku fl chambers segwew mal lexicon technicum ta john harris maħruġ fl u l edizzjonijiet sussegwenti dan ix xogħol kien bit titlu u l kontenut tiegħu a universal english dictionary of arts and sciences explaining not only the terms of art but the arts themselves enċiklopediji popolari u bi prezz raġonevoli bħall harmsworth s universal encyclopaedia and the children s encyclopaedia dehru fil bidu tas snin tas seklu fl istati uniti is snin ħamsin u sittin raw l introduzzjoni ta diversi enċiklopediji kbar ħafna drabi mibjugħa bin nifs l iktar magħrufa minn dawn kienu l world book u funk wagnalls daqs inbiegħu bieb bieb fil ktieb tiegħu you could look it up jack lynch jgħid li l bejjiegħa tal enċiklopediji tant kienu komuni li anke ċajt beda jintqal dwarhom huwa jiddeskrivi l għajta tal bejgħ tagħhom hekk ma kinux ibiegħu kotba imma stil ta ħajja futur wegħda ta mobbiltà soċjali f reklam tal world book tal jingħad li għandek il futur tal familja tiegħek f idejk issa waqt li turi idejn femminili li jżommu l formola biex tordna it tieni nofs tas seklu ra wkoll il proliferazzjoni ta enċiklopediji speċjalizzati li ġabru suġġetti f oqsma speċifiċi prinċipalment biex isostnu industriji u professjonisti speċifiċi din it tendenza kompliet sa żmienna enċiklopediji ta mill inqas volum wieħed fid daqs issa jeżistu għall biċċa l kbira tad dixxiplini akkademiċi kważi kollha jekk mhux kollha inklużi suġġetti speċjalizzati ħafna bħalma huma l bijoetika ma tmiem is seklu l enċiklopediji kienu qed jiġu ppubblikati fuq cd rom għall użu fuq kompjuters personali l encarta tal microsoft ippubblikata bejn l u l kienet eżempju importanti f dan il qasam peress li ma kellha l ebda ekwivalenti stampat f dawn it tiġ ta enċiklopediji ħafna mill artikoli kienu akkumpanjati minn fajls tal vidjo kif ukoll awdjo kif ukoll bosta stampi ta kwalità tajba teknoloġiji diġitali u crowdsourcing onlajn ippermettew li l enċiklopediji jinqatgħu mil limitazzjonijiet tradizzjonali ta daqs sew fl ammont ta artikli kif ukoll fl approfondiment tas suġġetti koperti il wikipedija enċiklopedija onlajn b xejn b liċenzja miftuħa u multilingwistika appoġġata mill fondazzjoni wikimedia mingħajr skop ta qligħ u s softwer open source mediawiki dehret għall ewwel darba fl b differenza għal enċiklopediji kummerċjali onlajn bħal encyclopdia britannica online li huma miktuba minn esperti il wikipedija hija maħluqa u miżmuma b mod kollaborattiv minn edituri voluntiera organizzati minn linji gwida miftiehma b mod kollaborattiv u rwoli tal utenti ħafna kontributuri jużaw psewdonimi u jibqgħu anonimi il kontenut huwa għalhekk rivedut iċċekkjat miżmum jew imneħħi abbażi tal valur intrinsiku tiegħu stess u sorsi esterni li jappoġġjawh l affidabbiltà tal enċiklopediji tradizzjonali min naħa tagħhom tiddependi fuq l awturi u l kompetenza professjonali tagħhom ħafna akkademiċi għalliema u ġurnalisti rrifjutaw u jkomplu jirrifjutaw enċiklopediji miftuħa li joriġinaw mill folla speċjalment il wikipedia bħala sors affidabbli ta informazzjoni u l wikipedija fiha nnifisha mhix sors affidabbli skont l istandards tagħha stess minħabba l mudell ta crowdsourcing u l fatt li hija apertament modifikabbli b mod anonimu studju min nature fl sab li l artikoli tax xjenza tal wikipedia kienu bejn wieħed u ieħor komparabbli fl eżattezza għal dawk ta encyclopdia britannica li fihom l istess numru ta żbalji serji u madwar aktar ineżattezzi fattwali żgħar iżda li l kitba tal wikipedia kellha t tendenza li tkun konfuża u inqas faċli biex tinqara l encyclopdia britannica ċaħdet il konklużjonijiet ta l istudju u qieset li l istudju kien difettuż b mod fatali fi frar tal il wikipedija kellha il biljun żjara fuq il paġni tagħha minn kważi miljun viżitatur uniku kull xahar il kritiċi jargumentaw li l wikipedia turi preġudizzju sistemiku hemm diversi enċiklopediji iżgħar ġeneralment aktar speċjalizzati fuq diversi temi xi drabi ddedikati għal reġjun ġeografiku speċifiku jew perjodu ta żmien eżempju wieħed ta dan hemm l istanford encyclopedia of philosophy mill bidu tas snin l akbar enċiklopediji huma dawk ċiniżi bl isem baidu baike il miljun artikolu u hudong baike il miljun segwit mill wikipedji bl ingliż miljuni il ġermaniż miljun u l franċiż miljun aktar minn tużżana wikipedia oħra għandhom miljun artiklu jew aktar ta kwalità u tul varjabbli il kejl tad daqs ta enċiklopedija bl artikoli tagħha huwa metodu ambigwu peress li l enċiklopediji ċiniżi onlajn imsemmija hawn fuq jippermettu aktar minn artiklu wieħed dwar l istess suġġett filwaqt li l wikipedji jaċċettaw artikolu komuni wieħed biss għal kull suġġett iżda jippermettu ħolqien awtomatizzat ta artikli kważi vojta storja huwa terminu li jirreferi kemm għall informazzjoni relatata ma azzjonijiet fil passat kif ukoll għall użu ta relatar ta ħrejjef u ideat bil kelma meta din il kelma tintuża bħala isem ta kamp tal edukazzjoni il kelma storja tirreferi għall istudju u l interpretazzjoni tat tifkiriet tas soċjetajiet umani il kelma storja ġejja mill kelma griega historia li tfisser relatar ta dak li ntqal din il kelma taqsam l etimoloġija tal kelma storja peress li l malti assimilaha mil latin skond l encyclopdia britannica tal l istorja f sens wiesa hi dak kollu li ġara mhux biss bħala fenomenu ta ħajja umana iżda bħala storja tad dinja naturali waħidha din tinkludi dak kollox li jinbidel u kif turi x xjenza moderna m hemm xejn li hu fiss u allura l univers kollu u dak kollox li jifforma parti minnu għandu l istorja tiegħu l istorjografi għandhom ħafna sorsi differenti ta informazzjoni dawn jinkludu dawk miktuba u dawk li m humiex intervisti u arkeoloġija tipi differenti ta ideat jirreferu għal perijodi differenti u għalhekk l istudju tal istorja jinbidel maż żmien avvenimenti li seħħew qabel ma l bniedem kellu metodi ta kif jikteb u jarkivja jissejħu avvenimenti preistoriċi l għarfien ta l istorja jikkomprendi kemm l għarfien ta ġrajjiet passati kif ukoll metodi ta kif jaħseb l istorjografu il kritika ta l istorja bħala xjenza kienet wisq ikkonċentrata fuq eventi politiċi jew fuq individwi partikolari tibdiliet profondi li jaffetwaw l ideat it teknoloġija il ħajja tal familja u l kultura rċevew ftit attenzjoni żviluppi riċenti fl istorjografija qiegħdin jibbilanċjaw din il problema huwa importanti li jiġi nnutat li l istorja ma tintużax biex timmappa ħajjet l ispeċi umana fit totalità ta l istorja tagħha iżda biss lejn eventi li seħħew wara r rivoluzzjoni agrikolturali u l iżvilupp ta l ewwel ċiviltajiet bejn wieħed u ieħor f dawn l aħħar sena avvenimenti li seħħew qabel din id data jiġu klassifikati bħala preistorja li tifforma taż żmien tagħna fuq din l art anki jekk ma seħħ l ebda tibdil fl istruttura ġenetika tar razza tagħna antonio sciortino ħaż żebbuġ ta jannar ta awissu huwa skultur malti li xogħlu jirrefletti ħafna movimenti artistiċi fosthom ir realiżmu l influwenza ta auguste rodin u l futuriżmu studja u ħadem ruma l aktar fl akkademja brittanika l iskultur żviluppa stil originali li ġibdet l ammirazjoni ta ħafna u ġabitlu ordnijiet ta xogħol mir russja il brażil u l istati uniti sciortino kien direttur tal akkademja brittanika ta l arti f ruma u mill sa mewtu kien kuratur fil mużew ta l arti malta sa minn meta kien għadu tifel ta l iskola sciortino wera ġibda lejn l iskultura il ħabib tiegħu pawlu grech jiftakru jnaqqax bil mus fuq xi biċċa ġebla figuri ta nies u annimali it talent tiegħu ġie mħeġġeġ kmieni minn zitu vittorina sciortino u minn lazzaro pisani li kien pittur ta fama stabbilita f malta kien propju bl inkuraġġiment ta pisani li sciortino iddeċieda li jidħol fl iskola ta l arti fil belt valletta fejn għal sentejn ħa t taħriġ meħtieġ il familja strickland għenet lil sciortino jikseb borża ta studju mingħand il gvern għal kors f ruma fejn ta tnejn u għoxrin sena mar jissokta l istudji tiegħu ruma huwa studja fl istituto reale di belle arti u għal sentejn tħarreġ fl inġinerija u l arkitettura monumentali wara li kiseb diploma bl ogħla unuri fetaħ studju ta l arti f via margutta fil qalb tat tradizzjoni artistika rumana kien propju hawn li ironikament sciortino ddeċieda li jinqata mit tradizzjoni imitattiva u jaqbad stil artistiku personali il filosfo huwa xogħol ta studju fl iskultura li bih stabilixxa ruħu bħala artista oriġinali kif ukoll ġibed l attenzjoni tal kritiċi ta l arti din l iskultura flimkien ma studju ieħor magħruf bħala testa di vecchio ġew esibiti f wirja bl isem promotrice di roma fl iskultura studio di donna sciortino tbiegħed mid drawwa prevalenti tar rappreżentazzjoni femminili kif kienet trattata mill iskulturi franċiżi u ppropona adattament ispirat mill istil grieg fl istess sena sciortino ħadem les gavroches xogħol ta skultura li saħħaħ il fama tiegħu dan il kumpless tal bronż juri tlett itfal f xogħol li ġie mnebbah minn novella famuża ta victor hugo les miserables fejn jiddeskrivi l ħajja ta tlett itfal foqra jiġġerrew fit toroq ta pariġi fi żmien ir rivoluzzjoni franċiża tal din l iskultura inġiebet malta fl u għadha sal lum meqjusa bħala l ewwel xogħol artistiku kbir ta sciortino l abbozz tal istatwa llum il ġurnata jinsab ġewwa buckingham palace wara li ingħata bħala rigal f isem il poplu malti mill gvern lill prinċipessa eliżabetta waqt li din kienet fuq żjara f malta fl il fama ta sciortino ħarġet mill kapitali taljana u nfirxet f ċentri artistiċi oħra fl ewropa antonio sciortino rebaħ diversi kompetizzjonijiet internazzjonali li għamlu ismu magħruf fl amerka fir russja il ġappun u l afrika t isfel fejn jinsabu uħud mil aqwa xogħlijiet tiegħu is sehem tiegħu fil wirjiet internazzjonali qajjem interess f ruma u fir royal academy f londra dan is suċċess wassal għan nomina tiegħu bħala direttur ta l akkademja brittanika ta l arti f ruma kariga li żamm għal ħamsa u għoxrin sena fl sciortino rebaħ il kompetizzjoni għall monument lil sir adrian dingli li inkixef f april ta l fil preżenza tar re dwardu vii u r reġina alexandra fil ġnien tal mall ftit taż żmien wara ingħatatlu kummissjoni għal skultura li tirrapreżenta il lavoratore għall casa del popolo f ruma fl sciortino ħadem l irredentismo li ġiet esibita ġewwa venezja sas sena ħadem żewġ xogħlijiet oħra germinando un idea u remorse it tnejn jirriflettu l influwenza ta auguste rodin waqt żjara f pariġi sciortino ħadem bust ta leo tecktonius kompożitur u pjanist amerikan dan ix xogħol impressjona lil rodin li talbu jaħdimlu forma u li jiltaqa miegħu personalment din il laqgħa tat bidu lill ħbiberija dewwiema ta bejniethom fl antonio sciortino ipparteċipa f kompetizzjoni internazzjonali għall monument b tifkira ta l imperatur russu alessandru ii id disinni u l mudelli tiegħu rebħu l ewwel premju iżda il premju ma ingħatax għal raġuni formali madanakollu it tzar nikola ii affaxxinat bil proġett xtara id disinni minn jeddu fl sciortino daħal għal kompetizzjoni għall bini ta monument lill poeta ukrain shevchenko id disinni gew aċċettati u l iskultur rebaħ l ewwel post dan il monument maħdum mill granit u l bronż hu għoli metri u jirrapreżenta lill poeta f att ta meditazzjoni bilqiegħda fuq zokk ta siġra liebes l ilbies nazzjonali ukrain fuq il pedestall hemm grupp ta figuri li jirrapreżenta l poplu ta l ukraina fl sciortino xtaq jidħol mar iżda fuq parir ta l eks gvernatur ta malta lord grenfell baqa għaddej b ħidmietu ġewwa ruma biex jagħti bidu għal xogħol fuq mafkar għall ewwel gwerra dinjija għal tliet snin sħaħ sciortino kien mehdi bil ħsieb tħażżiż u l immudellar ta dan il monument vast u imponenti li kellu jkun magħruf bħala t tempju ta l imperu ingliż għall eroj mhux magħruf sciortino irrealizza dan ix xogħol f mudell tat tafal fuq skala ta jingħad li l idea ta mafkar f ġieħ is suldat mhux magħruf hi ħolqien ta l artist malti bħala tifkira ta l erbgħa w għoxrin kungress ewkaristiku internazzjonali li sar f malta fl sciortino ġie imqabbad ilesti monument dan ix xogħol imsemmi kristu re ġie mikxuf fil furjana fit ta diċembru fi ħdan ta ċeremonja reliġjuza li għaliha inġabru madwar malti l istatwa ta kristu redentur hija figura tal bronż għolja metri li tiddomina fuq pedestall tal granit u tesprimi maestà u kobor ta sultan malta hija rapreżentata bħala figura femminili għarkuptejha taħt il pedestall f att ta sottomissjoni waqt talba għall barka il figura tfakkar ukoll ir rebħiet mgħodija fuq l egħdewwa ta kristu oriġinarjament sciortino ippjana il monument b figura ta kristu biss għaliex l għan ewlieni kienet rappreżentazzjoni tat transubstanzjazzjoni il kunċett tal preżenza reali ta kristu fl hekk imsejħa ewkaristija mqaddsa għalekk il figura ta malta ma tħarisx lejn il wiċċ ta kristu iżda qiegħdha tbaxxi rasha f att ta reverenza iġġib quddiem għajnejha ix xbieha tal ġisem u demm ta kristu fuq kummisjoni tal poplu tal crimea crimean autonomous soviet socialist republic sciortino kellu ilesti mafkar għall kittieb russu anton pavlovich chekhov biex jiġi imwaqqaf f rostov fuq ix xmara don l abbozz tal ġibs tlesta fl iżda il monument tal bronz ma ġiex imseħħ minħabba tumulti fir russja wara il mewt ta lenin fl illum l abbożż tal ġibs jinsab fil bitħa tal mużew nazzjonali ta l arti fil belt valletta bejn u sciortino temm rhythmii vitae xogħol meqjus bħala wieħed mill aqwa tiegħu fil bronż u li ġie esebit fl akkademija rjali londra ħadem bust ta carmen sylva fuq stetina tal familja rjali tar rumanija u ħoloq monument imponenti b tifkira tal proklamazzjoni tal brażil bħala repubblika f dan iz zmien ħadem ukoll il bust tal markiża godi de godio fit ta mejju ġie mikxuf monument kbir ieħor ta sciortino f malta il monument ta l assedju l kbir li jinsab quddiem il qorti tal ġustizzja qabel ma twaqqat fit tieni gwerra dinjija kien hemm il bini tal berġa ta l alvernja dan il monument ifakkar il qlubija u l eroiżmu tal maltin fl assedju ta l il monument huwa kompost minn tlett figuri li jirrapreżentaw il kuraġġ il fidi u iċ ċiviltà fl abbozz ta sciortino għal monument ekwestri tal ġeneral simon bolivar ħa it tieni post bejn u bħala preparazzjoni għal wirja mil kummisjoni amerikana għall arti sciortino lesta numru ta xogħolijiet ta forom artistiċi u suġġetti differenti b kollox wieħed u għoxrin biċċa skultura fil ġibs bronż u l irħam fost dawn insibu lindbergh on eagle courage of future generation arab horses in the jungle detachment of the soul from humanity speed madonna protecting navigators dangerous sport consolation late first kiss laughing surprised smiling u oħrajn dawn huma kollha xogħolijiet li jesprimu vitalità u entużjażmu minħabba il mewt ta frank pedry iċ chairman tal kummissjoni ir reċessjoni ekonomika li kienet għaddejja minnha l amerika u il ġrajjiet politiċi internazzjonali il wirja ma setgħatx issir fil l akkademja brittanika ta l arti ġewwa ruma kellha tagħlaq minħabba kunflitti politiċi ma l italja fuq il gwerra ta l abbesinja illum l etjopja dan wassal biex sciortino jirriżenja mill kariga li kellu fi ħdan l akkademja u b hekk irritorna malta fejn fit ta mejju inħatar kuratur fil mużew ta l arti l aħħar xogħol ta sciortino kien il monument ta lord gerald strickland imwaqqaf fl fil ġnien tal barrakka ta fuq il belt l istil ta sciortino jgħaqqad elementi tar realiżmu u tal futuriżmu huwa ta nteress x wassal u x kiteb l iskultur fuq din is sintesi sciortino ħassu miġbud ħafna lejn l iżvilupp tekniku u l inġinerija ftit hu magħruf dwar kif l artist kien jinterpreta l iżvilupp tat teknoloġija bħala arti dan hu suġġett li l arti tittratta ħafna aktar tard aspett ieħor huwa r rwol tar reliġjożità u l ispirtu li fiħ ħadem l istatwa ta kristu re barra mir rwol artistiku ta sciortino bħala malti kożmopolitan ta ċittadinanza brittannika li fil bidu tas seklu għoxrin għex għal kważi tletin sena fil belt kapitali ta l italja huwa ta interess kbir għall istorja soċjali maltija x ħaseb fuq l identità il personalità u l lingwa maltija dan speċjalment minn bniedem f pożizzjoni ta perspettiva iktar wiesgħa u konsegwentament b oġġettività akbar huwa żamm kuntatt ma pajjiżu għalkemm ir raġunijiet eżatti m humiex magħrufa ġietlu offruta ċ ċittadinanza taljana iżda għażel li jżomm dik ingliża kif kien jaħsibha sciortino fuq il faxxiżmu taljan hu li għex it twelid ta dan il moviment u kif kien jassoċjah u jaħsibha fuq il moviment nazzjonali malti ta nteress hija il lealtà lejn l ingilterra dan meta tqabblu ma ħafna studenti ta l arti maltin li fl aħħar snin li sciortino kien ruma kienu qed imorru jistudjaw hemm fuq boroż ta studju mogħtija mill gvern taljan ħafna minnhom fil fatt ħassew ġibda kbira lejn il faxxiżmu u lejn l italja hu ta nteress jekk sciortino kellux kuntatt ma dawn l istudenti li kienu jiltaqgħu fl għaqda tar regia deputazione per la storia di malta cf herbert ganado rajt malta tinbidel ktieb iii kap xxxi apparentement teżisti intervista ma sciortino hemm xi dokumenti miktubin minn sciortino nnifsu ittri jew fixme speeches lectures talks tħaddit lingwa awżiljari internazzjonali magħrufa ukoll bħala lingwa awżiljari fil qosor ial hija lingwa maħluqa għall komunikazzjoni bejn nies ta nazzjonijiet differenti li m għandhomx l istess lingwa biex tiġi mitkelma bħala t tieni lingwa ta għajnuna komunikattiva internazzjonali għalkemm idea antika ħafna l ial tqieset għall l ewwel darba fuq bażi teoretika serja mil lingwisti edward sapir u otto jespersen fil bidu tas seklu li għadda b mod speċjali il ħsibijiet ta sapir għadhom siewja sa llum l argumenti tal filosofija konstruttivista ikomplu jsaħħu dawn il ħsibijiet dan l artiklu jagħmel emfasi fuq ir rwol tal krejattività konxja fil lingwa fl istess waqt irid jingħadd li minħabba il kumplessità tal lingwa il lingwisti saru joqgħodu ħafna aktar attenti li ma jagħmlux dikjarazzjonijiet daqshekk ġenerali fil fatt ħafna kliem użat hawn huwa problematiku per eżempju għadd mhemmx definizjoni ċara fuq x inhi sempliċità u loġika fil lingwa ara evalwazzjoni l ewwel parti ta dan l artiklu jittratta l bażi teoretika it tieni parti għad irid jitlesta jagħti lista ta lingwi artifiċjali li sostnu statut ta ial skond sapir il lingwa hija il kapaċità mentali li tordna u tistruttura l ammont kbir ta esperjenzi li ngħaddu minhom kif ukoll il kapaċità li ssawwar il kunċetti u tagħtihom forma konkreta f tifsir fil qosor il lingwa hija l kapaċità mentali li tagħmel possibbli il ħsieb din l idea għandha il bidu tagħha fil filosofija ta wilhelm von humboldt il lingwa hija l organu li jsawwar il ħsieb f salus fil fatt l idea għandha similaritajiet kbar mal prinċipji tar relattività lingwistika li jsostnu relazzjoni intima bejn il kategoriji lingwistiċi u l ħsieb fuq il livell ta kull lingwa drechsel individwi jaħsbu fl istrutturi jiġifieri fil grammatika tal lingwa tagħhom din ir relazzjoni bejn il lingwa u l ħsieb dwar il fatt li il kategoriji imposti mil lingwa jikkanlizzaw u jistrutturaw il ħsieb hi magħrufa bħala l ipoteżi ta sapir whorf meta sapir studja bir reqqa l grammatika ta diversi lingwi wasal għall konklużżjoni li kull grammatika għandha ċerti nuqqasijiet fl istruttura konsekwentament in nuqqasijiet f kull lingwa jistgħu jikkawżaw dgħjufijiet fil ħsieb minkejja dan huwa xorta jsostni li kull lingwa fiha innifisha hija suffiċjenti cf il forma magħquda ta kull lingwa naturali u ż żewġ argumenti m humiex f kuntradizzjoni ċertu nuqqas ta loġika narawħ f dan l eżempju bl ingliż li tgħid it rains huwa grammatikament korrett madanakollu il grammatika ingliża titlob li ikun hemm suġġett overt f kull sentenza dana jikkawża ċerti kontradizzjonijiet fil fatt is suġġett it m għandu l ebda tifsira in konnessjoni mal verb peress li it mhiex qed taqdi l iskop regolari li tindika oġġett fenomnu jew persuna is suġġett it f din is sentenza jikkostitwixxi irregolarità għaliex kull sentenza bl ingliż tista tinbidel f mistoqsija billi tpoġġi interrogattiv who jew what flok is suġġett madanakollu brains u snows dana mhux possibbli rains mingħajr ebda suġġett ma taqdix il ħtiġijiet kollha grammatikali ta l ingliż għaliex kif għedna kull sentenza fl ingliż teħtieġ suġġett għalekk l it li tissostitwixxi is suġġett en dummy subject hija restrizzjoni ta regola grammatika b mod indirett sitwazzjonijiet bħall dawn jistgħu jimponu fuq il ħsieb ta l individwu nuqqas ta loġika jista jwassal għall ħsieb inqas ċar l ewwel pass biex wieħed jevita li dgħjufija fil grammatika tiġi trasferita għall ħsieb hi li wieħed jakkwista sens ta inkongruwenzi fil lingwa li wieħed juża li persuna li tuża lingwa bħala l istrument tal ħsieb teżamina l istess lingwa hu paradoss fih innfisu kif jista strument jeżamina lilu innifsu sapir jissuġġerixxi li wieħed jeżamina l istrutturi ta lingwi naturali oħra b loġika u grammatika diversa biex isir aktar konxju ta l istrutturi tal lingwa tiegħu jissuġġerixxi wkoll li wieħed iqabbel il linġwa tiegħu ma lingwi oħrajn anki artifiċjali u sistemi li josservaw loġika assoluta dawn is sistemi għandhom ikunu loġiċi fil kunċetti is simboli u l kombinazzjoni tas simboli li jużaw minbarra li jkun mezz konvenjenti biex wieħed jagħraf difetti strumentali fil lingwa fuq bażi ta dan l istudju wieħed ikun ukoll f pożizzjoni li jsawwar lingwa internazzjonali awżiljari li taqdi numru ta skopijiet sapir hu kontra l idea li waħda mil lingwi naturali popolari bħal ma hu l ingliż jew il franċiz tieħu post ta l ial peress li dawn ma jissodisfawx il ħtiġijiet li jenħtieġ taqdi l ial edward sapir jissokta isemmi ħames kwalitajiet ta ial min ikun qiegħed jitgħallem il lingwa jeħtieġ li jkun kapaċi juża l istruttura ta l espressjoni li diġa akkwista bħala paradigmi u jibni espressjonijiet ġodda jekk ngħidu aħna wieħed ġa tgħallem minn espressjoni partikolari li il passat sempliċi ta verb fl ingliż jinħadem billi jżid is suffiss ed hu għandu jkun kapaċi jaħdem il passat sempliċi tal verbi l oħra billi jżid ed l idea ta krejattività testendi għal setturi oħra u timplika illi meta wieħed jitkellem irid ikun kapaċi a bażi ta strutturi l aktar sempliċi regolari u loġiċi li ġa akkwista joħloq kliem jew għaqda ta kliem ġdid skond il ħtieġa minbarra l vantaġġi prattiċi li toħloq ial biżżejjed wieħed isemmi tnejn vantaġġi ekonomiċi u l vantaġġ ta l ebda telf ta informazzjoni fit traduzzjoni sapir isemmi wkoll xi vantaġġi psikoloġiċi li tuża lingwa li tinħass li hi magħmula mil bnedmin tnissel sens ta kontroll fuq il lingwa flok il jasar ta l istrutturi u l irqaqat hu jkompli jgħid li wieħed ikollu inqas inibizzjonijiet meta juża lingwa internazzjonli artifiċjali peress li b hekk jista jserraħ moħħu li m hux ser joffendi l xi ħadd billi jmur kontra l etiquette ta l ilsien ta xi wieħed mis semmiegħa din l osservazzjoni tista tinstema daqxejn skabruża fl istess ħin meta wieħed jinnota kemm jimbarazzaw rwieħom migranti ta ċertà età meta ma jirnexxilhomx jaddataw għal kulturi ġodda bl iżvantaġġi soċjali li jinqalgħu l argument isir tassew relevanti lingwa perfettament loġika mibnija fuq bażi ta reflessjoni konxja u mifruxa sewwa ma l erbagħt irjieħ tkun aktar strument fin u adekwat minn kull lingwa naturali bi strutturi inkongruenti lingwa bi struttura aktar loġika twassal għal ħsieb aktar loġiku il prodott il ħsieb jikber skond kemm tippermetti il lingwa sapir il ħolqien ta ial jenħtieġ li jkun bażat fuq grammatika ta lingwi naturali billi jislet il partijiet li jagħmlu sens u jwarrab dawk difettużi f dan is sens lingwa awżiljari mibnija bil għaqal hija rikostruzzjoni ta strutturi ġa eżistenti f lingwi naturali rikostruzzjon bħal din tippresupponi li wieħed ikun imħarreġ tajjeb fil grammatika tal lingwi naturali u għalhekk nikkonkludu illi li wieħed ikun imħarreġ fl istrutturi grammatikali tgħin lill moħħ jirfinħom u peress li d dinja li ngħixu fiha hi soġġetta għall grammatika wieħed jista jkompli jargumenta u jgħid li it tagħlim tal prinċipji grammatikali li jħaddnu u jsawwru ir realtajiet soġġettivi kollha iġiegħlu l moħħ ikompli jtejjibhom dejjem aktar din hi opinjoni tipikament konstruttivista il motivazzjoni ta sapir nibtet minn xewqa ġenwina li jkun hemm ftehmin bejn il popli mill istudju profond li għamel sapir dwar id diversi lingwi indigeni amerikani sar jaf tajjeb ir rikkezza tal lingwi ż żgħar minn dan l istudju sar ferm konvint li wieħed ma jistagħx jgħid li lingwa hija superjuri għal oħra sapir jargumenta li jekk lingwa tipprovdi mezzi li bihom tkun kapaċi tesprimi kwalunkwe kunċett allura li wieħed jgħid li lingwa hi aktar grammatikali jew li għandha forma magħquda aktar minn oħrajn hu assoluttamant bla sens sapir fil ġabra ta l artikli tiegħu ippublikata fl sapir jargumenta illi b lingwa mitkellma min nies ta kultura primittiva wieħed għandu mezz jesprimi teżi astratta filosofika ġaladarba l istrutturi ta dawk il lingwi kapaċi jesprimu ideat ta struttura komplessa anki jekk il vokabularju tal lingwa ikun insuffiċjenti li ħsibijiet ta dan it tip għadhom qatt ma ġew espressi f dawn il kulturi hu sempliċiment għaliex għadhom mhumhiex avvanzati biżżejjed biex jinterressaw rwieħhom fuq livell astratt u filosofiku sapir findpage fi kliem ieħor il forma magħquda ta kull lingwa tfisser aktar min ħaġa oħra li it tħaddim tagħha hu bla limitu harris kull lingwa għandha il prinċipji grammatikali tagħha li jiddettaw x informazzjoni trid tingħata f sentenza u x inhu permess li wieħed iħalli barra fil ġermaniż u l ingliż ngħidu aħna in numru hu obligatorju fil waqt li l kwaikutl ma jeħtieġx informazzjoni bħal din madankollhu il kwaikutl hu formalment mgħadud peress li joffri lil minn jitkellmu xi possibilità biex jesprimi in numru tan nom franz boas jargumenta fuq linji simili naturalment l eskimiż jista jesprimi jekk raġel hux marid issa imma l forma grammatikali tas sentenza tiegħu ma teħtieġx li jagħti relazzjoni ta temp boas dawn l ideat illum daqs qabel għadhom avantgardisti u fl istess ħin diskutibbli ħafna huwa fatt aċċettat illi komunitajiet li ma jitkellmux waħda mil lingwi ekonomikament importanti qegħdin fi żvantaġġ huwa fatt ukoll li l biċċa l kbira tal ewropej għad mgħandhomx meżż kif jikkomunikaw direttament mal biċċa l kbira tal asjatiċi u l għarab dan ifisser telf kbir ta tagħrif dwar veduta differenti tad dinja sal ġurnata ta llum qħad m hemmx implementazzjoni ta ial fil veru sens tal kelma m hux faċli li wieħed jimplementa il ħtigijiet li semmejna aktar il fuq il ħtigijiet infishom huma diskutibbli għall aħħar mis sittinijiet l hawn il lingwisti bdew joqgħodu lura milli jagħmlu dikjarażżjonijiet fuq is semplicità u il loġika fil lingwa l istess japplika għal dikjarazzjonijiet bħal ngħidu aħna il mod kif il lingwa tħares lejn id dinja huwwa soġġett għall grammatika wieħed sempliċiment jaċċetta l possibbiltà iżda m hemm l ebda ċertezza assoluta fuq dan wieħed ma jridx jinsa punt ieħor sistema mibnija b mod ideali llum mhux bilfors ser tibqa valida maż żmien time stability of language systems jekk nikkunsidraw dak kollhu li nafu fuq it tibdil fil lingwa maż żmien anke sistema ideali taddatta u tiddeforma bħal kull lingwa oħra madanakollu insibu nies li kibru fl lingwa kostruwita bħal ngħidu aħna l esperanto jew f lingwi rikostruwiti bħal ma hu l ebrew modern punt diskuttibli ieħor forsi hu wkoll il fatt li visti views u tradizzjonijiet huma mħaddna fil lingwa stess u jiġu mgħoddija minnħa konsekwentamet jekk nadottaw ial ekklettika dawna jintilfu madankollu ir riċerka fl istorja turina li ħafna tradizzjonijiet ġew kostrutti konxjament b għanijiet politiċi u ekonomiċi wieħed jista jargumenta li triq realistika għal ial tista tintleħaq bir riċerka tal lingwistika ġenerattiva u it teorija tal prinċipji ul patrametri l ewwel prova prattika ta ial li kienet mifruxa sew ġiet żviluppata min negozjanti anżejatiċi din għandha tkun paġna ta referenza għall grammatika maltija biex titħaddet fuq il grammatika maltija mur fuq il paġna tad l alfabett malti fih ittra li huma vokali u konsonanti dawn huma l istorja tal alfabett hi kkaratterizzata mhux biss minn varjetà ta simboli għal kull ittra imma wkoll minn varjazzjoni fl ordni tal ittri waħda mill bidliet fis sekwenza hija tal ittra għ li minflok bejn il g u l h tiġi bejn in n u l o ara lingwa maltija a a e e i i o o u u ie ie il vokali tal leħen tidħol f kelma biex inkunu nistgħu nlissnuha tajjeb din tidħol quddiem ilbiesi nilagħbu nisirqu ridt iddur riedet iddawwar irrid immur eżempji żewġt itfal tlitt ibniet erbat iħbieb ħamest idjar sebat ibliet tmint ifran disat iklieb għaxart iħmir l iskola l ixkupi l istejjer il konsonanti huma b ċ d f ġ g għ ħ h j k l m n p q r s t v w x ż z fil malti l konsonanti huma importanti għax jifformaw l għerq tal kelma eż raġel għandha għerq r ġ l il konsonanti jistgħu jkunu l assimilazzjoni issehh meta konsononati jinstemgħu mod differenti milli kif jinkitbu l assimilazzjoni tal konsonanti tinqasam fi tnejn shiha meta l assimilazzjoni tkun tidher ezempju ix xemx mhux il xemx ghax x hija konsonanta xemxija parzjali meta il bidla tkun tinstema biss u ma tinkitibx din tinqasam fi tnejn rigressiva meta l ittra ta wara tinfluwenza lil dik ta quddiema u ghalhekk tinstema mod iehor ez dħul tinstema tħul progressiva meta l ittra ta quddiem tinfluwenza lil dik ta warajha u tbiddel il hoss ez ġkieket instema ġgieget kif tiftakarhom il verbi irregolari huma dawk li ma jimxux għal kollox mal konjugazzjoni tal verbi l oħra sħabhom dawn huma ġie kiel ra ħa idda emmen mar iżża ta qal jaf kellu waqaf jisem ta imperfett nagħti tagħti jagħti tagħti nagħtu tagħtu jagħtu perfett tajt tajt ta tat tajna tajtu taw imperattiv agħti agħtu partiċipju passat mogħti mogħtija mogħtijin is forma imperfett ningħata tingħata jingħata tingħata ningħataw tingħataw jingħataw perfett ingħatajt ingħatajt ingħata ingħatat ingħatajna ingħatajtu ingħataw ħa imperfett nieħu tieħu jieħu tieħu nieħdu tieħdu jieħdu perfett ħadt ħadt ħa ħadet ħadna ħadtu ħadu imperattiv ħu ħudu partiċipju passat meħud meħuda meħudin ra imperfett nara tara jara tara jaraw taraw jaraw perfett rajt rajt ra rat rajna rajtu raw imperattiv ara araw partiċipju passat perifrastiku milmuħ milmuħa milmuħin p p ta lemaħ m hemmx iktar qal imperfett ngħid tgħid jgħid tgħid ngħidu tgħidu jgħidu perfett għedt għedt qal qalet għedna għedtu qalu imperattiv għid għidu partiċipju passat ġie imperfett niġi tiġi jiġi tiġi jiġu tiġu jiġu perfett ġejt ġejt ġie ġiet ġejna ġejtu ġew imperattiv ejja ejjew partiċipju passat partiċipju attiv ġej ġejja ġejjin mar imperfett immur tmur jmur tmur immorru tmorru immoru perfett mort mort mar marret morna mortu marru imperattiv mur morru partiċipju passat idda imperfett niddi tiddi jiddi tiddi niddu tiddu jiddu perfett iddejt iddejt idda iddiet iddejna iddejtu iddew imperattiv iddi iddu partiċipju passat iżża imperfett niżżi tiżżi jiżżi tiżżi niżżu tiżżu jiżżu perfett iżżejt iżżejt iżża iżżiet iżżejn iżżejtu iżżew imperattiv iżżi iżżu partiċipju passat miżżi miżżija miżżijin emmen imperfett nemmen temmen jemmen temmen nemmnu temmnu jemmnu perfett emmint emmint emmen emmnet emminna emmintu emmnu imperattiv emmen emmnu partiċipju passat emmnut emmnuta emmnuti kellu imperfett ikolli ikollok ikollu ikollha ikollna ikollkom ikollhom perfett kelli kellek kellu kellha kellna kellkom kellhom imperattiv partiċipju passat waqaf jisem imperfett niekol tiekol jiekol tiekol jieklu tieklu jieklu perfett kilt kilt kiel kielet kilna kiltu kiltu imperattiv kul kulu partiċipju passat mikul mikula mikulin pronomi magħżulin huma dawn jiena inti hija huwa ahna intom huma pronomi mehmużin jum it tifkira memorial day huwa festa pubblika fl istati uniti li tiġi ċċelebrata fl aħħar tnejn ta mejju fiż żmien kienet magħrufa bħala jum l onorefiċenza decoration day il festa tikkommemora l irġiel u n nisa membri tal forzi armati li mietu fis servizz ta pajjiżhom il festa bdiet għal ġieħ is suldati ta l unjoni nord li mietu matul il gwerra ċivili amerikana wara t tieni gwerra dinjija t tifsira ta din il festa kibret u saret tinkludi ukoll lil dawk in nies li mietu f kull gwerra jew azzjoni militari matul is snin illum ħafna amerikani jużaw jum it tifkira biex jagħtu ġieħ lill qraba mejtin tagħhom is servizzi reliġjużi il ħadd qabel jum it tifkira xi drabi jinkludu qari ta l ismijiet tal membri li jkunu mietu matul dik is sena ħafna nies josservaw il festa billi jżuru l oqbra u l monumenti fit tlieta ta wara nofsinhar jiġi osservat mument ta tifkir nazzjonali tradizzjoni oħra hi li titniżżel il bandiera mezz asta mis sebħ sa nofsinhar ħin lokali l indja uffiċjalment ir repubblika tal indja hi pajjiż li tinsab fin nofsinhar tal asja u tkopri l parti l kbira tas subkontinet indjan ħafna rotot storiċi u merkantili jgħaddu minnha l indja għandha kosta ta aktar minn sebat elef kilometru u għandha fruntieri mal pakistan iċ ċina il birmanja il bangladexx in nepal il butan u l afganistan is sri lanka il maldivi u l indoneżja huma gżejjer nazzjonijiet fil qrib l indja hija it tieni pajjiż l aktar popolat fid dinja b popolazzjoni ta aktar minn biljun ruħ u ġeografikament is seba l akbar pajjiż l indja hija l benniena taċ ċiviltajiet l aktar antiki u tat ukoll it twelid lil erba reliġjonijiet l induiżmu il buddiżmu il ġeiniżmu u is sikiżmu il pajjiż kien parti mill imperu brittanniku qabel ma kiseb l indipendenza fl fl aħħar għoxrin sena l indja kibret sew fl ekonomija u fir rwol militari u internazzjonali l isem indja ġej mill kelma hindu fil persjan antik li hi nnifisha ġejja mill kelma sindhu sanskritu l isem storiku għax xmara indus il kostituzzjoni tal indja u l użu ġenerali jirrikonoxxu wkoll l isem bharat hindi li kien l isem fis sanskritu tar re antik hindu isem ieħor huwa hindustan hindi jew l art tal hindus fil persjan li ntuża miż żminijiet mughal għalkemm dan l isem mhux użat kullimkien illum vande mataram hija l għanja nazzjonali indjan l għanja nkitbet minn bankim ċandra ċatterġii f forma sanskritizzata tal lingwa bengaliża flimkien mal innu nazzjonali għandha tifsira simbolika kbira għall indja edward sapir lbork ta jannar new haven ta frar kien antropologu u lingwista amerikan wieħed mill mexxejja importanti fil lingwistika strutturali flimkien ma benjamin whorf hu kien il moħħ wara li dik li illum tissejjaħ l ipoteżi ta sapir whorf sapir twieled f lauenburg il prussja fis ta jannar fl iggradwa mill università ta columbia fi new york bi grad fil lingwi ġermaniċi iżda l interessi lingwistiċi tiegħu kienu jħaddnu skopijiet ħafna usa fis sentejn li segwew għamel studji diretti fuq il lingwi wishram u takelma tal amerikani nattivi waqt li kien f columbia iltaqa mal antropologu franz boas li probabbilment kienet il persuna li l aktar tagħtu spinta biex jistudja il lingwi amerikani għallem fl università ta chicago u aktar tard l università ta yale fejn laħaq kap tad dipartiment tal antropoloġija kien wieħed mill ewwel li esplora r relazzjonijiet bejn l istudji lingwistiċi u l antropoloġija fost l istudenti tiegħu insibu lil fang kuei li u benjamin whorf sapir ippropona ħarsa ġdida lejn il lingwa fl billi sostna li l lingwa tinfluwenza l mod kif jaħsbu in nies l idea ta sapir ġiet adottata fl erbgħinijiet minn whorf u eventwalment saret tissejjaħ l ipoteżi ta sapir whorf fl artiklu the psychological reality of the phoneme ir realtà psikoloġika tal fonema li ppubblika fl kien l ewwel li sostna b mod ċar ħafna li l fonema kategorija astratta ġenerali tal ħoss hija psikoloġikament reali u tikkategoriżża l mod kif nagħrfu fost il lingwi amerikani l ispeċjalitajet tiegħu kienu il lingwi athabaskan fost il lingwi u kulturi oħra li studja sapir ngħoddu il wishram chinook navajo nootka paiute takelma u yana għalkemm magħruf għal xogħol tiegħu fil lingwistika amerikana kien produttiv ħafna f materji tal lingwistika ġenerali kif naraw fil ktieb tiegħu language li jipprovdi kollox minn klassifikazzjoni tipoloġika grammatikali ta lingwi li jkopru miċ ċiniż san nootka sa spekulazzjonijiet fuq il fenomenu tat tibdil fil lingwa drift u l arbitrarjetà tal assoċjazzjonijiet bejn il lingwa r razza u l kultura sapir miet fl ta frar b problemi tal qalb herbert ganado furjana ta april ta april avukat president tal azzjoni kattolika editur politiku u kittieb hu twieled fis subborg tal furjana fis ta april tal isem ganado jintrabat ma ħafna ħidma sfuża favur malta u l maltin hemm diversi sferi pubbliċi fejn ganado nħass fis seklu għoxrin aktarx li l iktar tnejn huma l ġurnaliżmu u l politika it tnejn li huma kienu jistrieħu fuq dak li hu essenzjali biex jiftiehem il karattru ta herbert u biex fuq kollox tkun apprezzata l ħidma tiegħu il konvinzjonijiet reliġjużi tiegħu li hu ma kien jibdilhom ma xejn jekk tneżża lil ganado mit twemmin tkun tlift kollox u l kwadru jittappan ħajtu hija katina sħiħa ta episodji fejn hu niżel jikkumbatti bl enerġija tiegħu lil min deher li ried jeqred ir reliġjon li ġab pawlu ta tarsu fis sena sittin wara kristu dawn il konvinzjonijiet ġabuh biex jaħdem id f id mal arċisqof mikiel gonzi ganado kien sar l alleat tiegħu f kull sens kellu qima lejh u ħadem għalih kemm fl istampa kif ukoll fil politika il ġurnaliżmu u l politika tawh l ispazju perfett fejn jikkumbatti għall prinċipji tiegħu ganado studja l liċeo u l università ta malta illawrja bħala avukat fl bħala student kien president tal kunsill studenti universitarji bejn l u l kien president ta l azzjoni kattolika din l għaqda offrietlu spazju fejn jimmilita għall kristjaneżmu sforz il biża li kellu li r reliġjon għad tispiċċa minn malta mbarka ruħu fl istampa billi beda jeditja leħen is sewwa u wara l eżilju krudil fl uganda daħal fil politika fil leħen is sewwa fi żmien il gwerra ċivili spanjola ganado kiteb artikli favur id dittatur franco l iktar artiklu kontroversjali tiegħu fuq il waqgħa ta madrid bit titlu dħalna madrid kif ukoll is simpatija tiegħu lejn l italja faxxista wasslu sabiex fl jiġi internat u fl eżiljat lejn l uganda l artiklu għen immens biex il miżien jimxi favur l internament hu nnifsu kien stqarr li kien privileġġ għalih li jbati għal leħen il fażi tiegħu bħala editur kien żmien eċitanti ganado l editur ma dabbar l ebda libel u fuq kollox kellu viżjoni miftuħa kien jinteressah x inhu jiġri lilhinn mis swar l istorja ta l internament hija waħda mill ikreh faċċati tas seklu għoxrin fejn grupp ta maltin inkluż dr ganado ġew ittrattati mill ingliżi daqs li kieku kienu kriminali dawn ġew internati mill ingliżi mingħajr ġuri jew sentenza tal qrati azzjoni li ħafna jarawha bħala ironika meta wieħed jikkunsidra li l ingilterra kienet meqjusa bħala l omm tal parlamenti dawn is suppost kriminali maltin ma kienu xejn għajr nies entużjasti wħud minnhom anki ffissati fil kultura taljana ganado kiteb li fl uganda kienu sabu ruħhom f wieħed minn dawk il kampijiet tal priġunieri li naraw fil films ganado ħa miegħu l uganda numru ta kotba fosthom l oxford book of english verse u d divina commedia ta dante alighieri ganado irnexxielu jirbaħ it trawma tal kamp u kif jgħid hu stess hu flimkien ma oħrajn kienu ddeċidew li ma nintelqux u nsibu rkaptu tal post fl ġie lura mill uganda u ntefa b ruħu u ġismu fil partit nazzjonalista id deċiżjoni li jipparteċipa fil politika b mod attiv u fl ewwel persuna trid tkun studjata fid dawl tal fatt li l knisja fis snin ħamsin kienet qed tibża mill effetti li seta jkollha l integration fuq ir reliġjon u ftit wara minħabba l paniku li laqat il gżira li dom mintoff kien ser idaħħal il kommuniżmu tant hu hekk li ganado jagħmilha ċara li fl telaq lill partit ta nerik mizzi u ugo mifsud li dil ħabta kien immexxi minn giorgo borg olivier fuq żewġ punti ewlenin il p n ma kienx qed jiġġieled biżżejjed lil mintoff u għax il p n kien imexxi minn dittatur nies midħla tal p n jsostnu wkoll li ganado kellu ambizzjonijiet li jsir il mexxej hu tal p n flok borg olivier ganado kien ukoll kontra l integrazzjoni u l indipendenza ganado kien avangardist fi ħsiebu kien jitkellem dwar l ewropa u lil malta riedha hemm f april ta l ganado kellu laqgħa ma patri feliċjan bilocca patri kapuċċin li kien awtortita fis soċjoloġija li fiha bilocca kien insista kemm felaħ li malta teħtieġ it tielet partit li jkun kapaċi jostakola lill mintuffjani u bilocca kien wegħdu li lest li jgħinu f każ li jkun bi ħsiebu jagħmel il pass fit twaqqif tal partit tiegħu ganado kellu taħdidiet ukoll ma monsinjur mikiel azzopardi li hu magħruf mal poplu malti l iżjed għat twaqqif tad dar tal providenza konnessjoni bejn it tnejn tista tkun spjegata anki mill fatt li t tnejn li huma kienu attivi fl azzjoni kattolika hekk twieled il partit demokratiku nazzjonalista li ma kien xejn għajr satellita tal kurja il partit twaqqaf fl is sena li fiha l gvern ingliż reġa ta l jedd lill maltin li jieħdu sehem f elezzjonijiet politiċi wara sospensjonijiet ta erba snin li hu interessanti li dawn id dettalji huma nieqsa għal kollox mill kitbiet ta ganado imma huma rreġistrati fid djarji ta bilocca ganado kkontesta żewġ elezzjonijiet dik ta l u ta l l ewwel waħda saret meta l ġlieda politiko reliġjuża tas snin sittin kienet għadha fl aqwa tagħha u f dik l ewforija l partiti ż żgħar kollha marru mhux ħażin u l mexxeja tagħhom kollha telgħu inkluż l avukat ganado il ħarsien tar reliġjon kienet fuq l aġenda tagħhom lkoll element li seta għen lil ganado kien il fatt li hu kellu appoġġ mhux ħażin ta diversi qassisin patrijiet u sorijiet diversi qassisin kienu wkoll imsieħba fil partit ganado fl kiseb erba siġġijiet hu nnifsu tela minn żewġ distretti imma ma għaddiex mill eżami elettorali ta l li hu ironiku hu li f dik il kampanja elettorali kien sostna li l p n ma kienx ser ikun f kundizzjoni li jmexxi gvern waħdu il profezija altru li ma seħħitx għax ganado nnifsu baqa l art u dan kien ifisser li l partit tiegħu sfuma kulma kiseb il partit demokratiku nazzjonalista fl kien ta l elettorat waqt li erba snin qabel kien ħa warajh ta l elettorat il p n fl kien kiseb sitt siġġijiet iktar mill partit laburista u dan jerġa jikkonferma kemm ganado kien żbaljat fil previżjonijiet tiegħu darba li ganado kisirha mal p n kien sar ħabib kbir ta mabel strickland li wkoll kienet tara lil dom mintoff bħala l għerq tal problemi ta malta milli jidher tant kienet tirrispettah lil ganado li victor griffiths professur tal mediċina jsostni li f okkażjoni minnhom jiftakar lil mabel introduċiet lil herbert ganado ma politiċi għolja sew ingliżi u ammiralli dan il bniedem ħa jkun il prim ministru ta malta li jmiss il profezija tagħha imma baqgħet ma seħħitx l ikbar rigal ta ganado lil maltin ħutu hu l awtobiografija tiegħu rajt malta tinbidel magħmula minn erba volumi li fiha tkellem dwar il familja tiegħu dwar artu u dwaru nnifsu tkellem b mod dettaljat dwar sehmu fil politika fid daħla tat tielet volum kiteb li nistħajjel li jiena kont l ewwel wieħed li kelli l kuraġġ jew il wiċċ tost kif tgħidli marti li nikteb ħajti kollha bl istorja intima tagħha din l awtobijografija hija wkoll fonti importanti ta l istorja soċjali maltija mill sa l wara mewtu ġew ippubblikati jien inħobb nitkellem magħkom ġabra ta artikli li huwa kiteb matul is snin fil leħen is sewwa herbert ganado huwa wkoll iz ziju ta l awtriċi kontemporanea maria grech ganado michelangelo merisi da caravaggio ta settembru ta lulju magħruf sempliċiment bħala caravaggio wara belt twelidu viċin milan kien pittur tal barokk taljan li għamel ħafna xogħlijiet reliġjużi ta qaddisin u figuri mill bibbja bħala nies komuni għalkemm dawn ix xogħlijiet kienu ta kontroversja kbira fil knisja inxtraw minn ħafna nies sinjuri għat teknika spettakulari tagħhom għall oriġinalità u ukoll għall aspett omoerotiku tagħhom ta il sena caravaggio safa orfni daħal jagħmel apprentistat ma simone peterzano ġewwa milan mar ruma bejn l u l kien jaqlagħha u jikolha beda jgħix fil faqar kien dejjem jirreżisti t tradizzjonijiet u jirribella għal kollox il kardinal francesco del monte impjega lil caravaggio u ħadu taħt il protezzjoni tiegħu il kardinal tah kenn u pensjoni sakemm daħal taħt il protezzjoni tal kardinal del monte caravaggio kien ġa lesta madwar pittura li b xi mod jew ieħor nistgħu ngħidu li baqgħu famużi meta kellu sena caravaggio ġie ikkummissjonat imqabbad bil ħlas biex ipitter il kappella contarelli parti mill knisja san luigi dei francesi ġewwa ruma hawn pitter tliet pitturi kbar dwar il ħajja ta san mattew caravaggio dam kważi snin jagħmel din il kappella ġie li kellu jibdel xi pitturi minħabba indħil mill kanonċi tal knisja din il biċċa xogħol għamlitu famuż u d domanda għax xogħlijiet tiegħu bdiet tiżdied caravaggio beda jxellef difrejh mal ġustizzja insibu li sawwat pittur fera suldat tefa l ġebel lill gwardjani rumani inqabad bl armi fuqu kellu xi jgħid minħabba l maħbuba tiegħu u fl aħħar fl qatel lil ranuccio tomassoni allura kellu jaħrab minn ruma caravaggio l ewwel mar napli imbagħad malta il gran mastru wignacourt innota l ġenju tal pittur laqgħu bl unuri kollha ta xi ħadd famuż l ikbar biċċa xogħol ta caravaggio f malta tibqa l qtugh ir ras ta san ġwann il battista fl il kavallieri ta malta għamluh kavallier tal ġustizzja caravaggio reġa spiċċa arrestat mill kavallieri ma nafux għaliex jew reġa għamel xi ħaġa gravi jew inkella xi ħadd informa lill kavallieri bil passat kriminali tiegħu allura caravaggio reġa ħarab mar sqallija messina imbagħad palermo fejn kompla jpitter il papa biss seta jaħfer lil caravaggio biex dan ikun jista jerġa jibda jgħix mingħajr il biżgħa li jkun arrestat xi ħadd qabeż għal caravaggio quddiem il papa il maħfra tal papa waslet tlett ijiem wara l mewt ta michelangelo merisi di caravaggio il ġebla ta majmuna magħrufa wkoll bħala il ħaġra ta majmuna hija waħda mill iktar sejbiet arkeoloġiċi mportanti f malta assoċjati ma żmien il ħakma ta l għarab dan il kapulavur fil kalligrafija kufija ġie magħmul bħala tifkira ta tifla għarbija li mietet nhar il ħamis ta marzu u fuqu hemm talba ta missier biex jingħata s saħħa spiritwali sabiex jaffronta t telfa ta bintu għal ħafna snin ingħad li l ġebla ta majmuna nstabet għawdex viċin ix xewkija jew is sannat tant hu hekk li f għawdex stess hemm post li għadu jġib l isem ta majmuna madanakollu m hemm l ebda evidenza bil miktub li ssaħħah din l ipoteżi fil fatt l oriġini tal ġebla m humiex ċari l iskrizzjoni hija mnaqqxa fuq biċċa rħam minn fdalijiet rumani din kienet prattika komuni ħafna fl afrika ta fuq fejn fdalijiet rumani kienu jiġu misruqa għall ġebel u l irħam tagħhom b hekk huwa wkoll possibbli li dil ġebla oriġinat minn xi pajjiż fl afrika ta fuq għal ħafna żmien il ġebla kienet ikkunsidrata bħala evidenza li malta minkejja t tmiem tal ħakma għarbija mal wasla tal konti ruġġieru fl xorta waħda baqgħet influwenzata b mod konsiderevoli mill kultura għarbija dan l argument per ma jidhirx li għandu bażi soda f din is sejba fl din il lapida ġiet f idejn il familja xara u mingħandhom għaddiet f idejn il baruni giuseppe maria de piro li fl taha lil librerija pubblika l interpretazzjoni korretta tal kitba kienet sfida kbira speċjalment minħabba l fatt li ħafna interpretazzjonijiet kienu bbażati fuq illustrazzjonijiet ħżiena eventwalment ġiet iddeċifrata mir russu pollakk andrej jakovlevic italinski magħruf ukoll bħala andrea italinski u l konti italinski li kien diplomatiku tat tzar fl imperu tork minn sa illum il ġurnata il ġebla ta majmuna hi mħarsa fil mużew ta l arkeoloġija fiċ ċittadella ir rabat għawdex din il kitba tal ħaġra ġiet maqluba għall malti minn temi zammit fuq bażi ta traskrizzjoni b ittri latini li kien fisser grabjiel d aleppo patri kapuċċin l għana hi l mużika tradizzjonali ta malta il versi li jitkantaw fl għana għandhom melodija li tistħajjilha ballata sqallija b laqta medjo orjentali infatti l għana tista jitqies bħala l eku tal passat storiku ta malta li jinkludi ħafna influwenzi għarab u ewropej grazzi għad diversi ħakkiema li ħakmu lil malta u l maltin l għana minn dejjem kien ikkunsidrat bħala l mużika tan nies komuni tal bdiewa tar raħħala u tan nisa tad dar f kelma waħda l għana kien jappartjeni lill klassi l baxxa tal ħaddiema forsi huwa propju għal dawn l assoċjazzjonijiet li l għana llum f malta għad għandu ċerta stmerrija u jiġi mwarrab minn bosta nies malta llum il ġurnata titqies bħala pajjiż ewropew u fil maġġorparti kattoliku u allura huma ħafna dawk li jippreferu ifarfru l passat storiku tagħhom għax jidentifikaw ruħhom iktar ma l ewropa kristjana milli l afrika islamika guz cassar pullicino studjuż rinomat tal folklor malti isostni li l ewwel għana tmur lura lejn l jiġifieri fi żmien il kavallieri ta san ġwann kavallier franċiż bl isem ta f e de saint priest ippubblika ktieb jismu malte par un voyageur franois malta minn vjaġġatur franċiż li fih jinkludi tliet għanjiet kif ġew irrakontati lilu minn librar malti gioacchino navarro waħda minn dawn l għanjiet kienet fi żminijiet imgħoddija l għana kienet tiġi kantata mill ħaddiema komuni kif ukoll minn nisa li jkunu qed jagħmlu l faċendi ta kuljum bħall ħasil u l inxir tal ħwejjeġ bejjiegħa ukoll kienu jużaw l għana biex ibiegħu il prodotti tagħhom bl għana sservi ta riklam dwar kemm huwa tajjeb u superjuri il prodott tagħhom kif ukoll kemm huwa aħjar minn tal bejjiegħa l oħra mhux magħruf jekk kienx jirnexxielhom ibiegħu iktar mill kompetituri li ma jgħannux imma li huwa żgur huwa li kienu jiġbdu ħafna iktar l attenzjoni tax xerrejja l għana minn dejjem kien iktar popolari lejn in nofsinhar tal gżira u allura ma jistax jonqos li ħafna għannejja jiġu minn dawk l inħawi pereżempju miż żejtun ħarġu ħafna għannejja ta fama bħal ngħidu aħna mikiel abela il bambinu li miet fl u frans baldacchino il budaj li miet ħesrem fl età ta sena nhar it ta ġunju li se jibqa mfakkar bħala għannej popolari u l akbar esponent ta l għana f malta jeżistu ħafna tipi ta għana differenti u kollha għandhom il karatteristiċi partikolari tagħhom fost dawn insibu l għana spirtu pront u bil qasma l għana fil għoli l għana tal fatt u l makjetti f seduta tipika ta għana spirtu pront ikun hemm grupp ta tliet kitarristi jakkumpanjaw l għannejja normalment ikunu erbgħa b wieħed minnhom magħruf bħal il prim jew prejjem il kitarrist prim jibda jdoqq l introduzzjoni biex b hekk juri lill għannejja kemm it temp tad diska kif ukoll it tonalità filwaqt li l kitarristi l oħrajn li normalment ikunu tnejn għalkemm ġieli ssib iktar idoqqu l akkumpanjament ibbażat fuq żewġ kordi wara l introduzzjoni l ewwel għannej jimproviżża għanja fuq dawk l istess żewġ kordi fuq melodija tradizzjonali erba versi tat tmienja vers ta tmien sillabi ottonarju bir rima imqabbża jiġifieri a b ċ b il vers tat tmienja huwa wkoll magħruf sew bħala l vers tal popolin wara li l ewwel għannej jispiċċa l kwartina tiegħu ikun hemm interludju bil kitarrist prim idoqq varjazzjoni fuq dawk iż żewġ kordi bażi bl istess ammont ta ħin tal istanza normalment kemm il kwartina kantata kif ukoll l varjazzjoni strumentali ikunu maqsumin f erba frażijiet melodiċi tnejn fuq l ewwel korda tonic major chord u tnejn fuq it tieni dominant chord din l istruttura hija mbgħad ripetuta minn kull wieħed mill għannejja b bejn wieħed u ieħor l istess struttura metrika u rima sezzjoni ta għanja spirtu pront taf tibqa għaddejja hekk kważi siegħa u xi imdaqqiet anki iktar normalment is sessjoni tikkonkludi b kadenza li tkun tikkonsisti f xi żewġ stanzi peress li l kwartini ta din it tip ta għana jkunu improviżżati dak il ħin stess għalhekk spirtu pront l għannejja jridu jkunu kapaċi jaħsbu malajr kif ukoll iqabblu l versi b rima tajba jekk ikun hemm erba għannejja involuti normalment l ewwel għannej jindirizza l kwartina tiegħu lejn it tielet għannej filwaqt li t tieni għannej jindirizza lir raba wieħed biex b hekk jingħata ċ ċans lill għannejja biex jilħqu jaħsbu l kwartina tagħhom normalment l għannejja jitrattaw temi ħfief jew umoristiċi għaldaqstant l użu ta proverbji idjomi esaġerazzjonijiet u puns ma jonqsux fl għana spirtu pront ta min jgħid ukoll li f għana spirtu pront il messaġġ għandu jingħad b mod sottili mingħajr kjarifiċi żejda l għana spirtu pront normalment ikun kompost fuq l iskala ta a la iżda l prim normalment ikun intonat ton fuq il kitarri l oħra jiġifieri g sol tradizzjonalment il kitarristi jintonaw l istrumenti tagħhom b dan il mod l għana spirtu pront juri biċ ċar kemm il maltin iħobbu jargumentaw u jilletikaw il pika li f dan il każ tkun waħda ċajtiera hija l ingredjent prinċipali f dan it tip ta għana peress li l għana spirtu pront jirrifletti l karattru nebbiexi tal maltin dan seta kien fattur determinanti biex dan it tip ta għana jiżviluppa u ma jintesiex bħal ċertu tipi ta għana bħal ngħidu aħna l għana fil għoli u l għana tal fatt infatti wieħed jista jgħid li x xena ta l għana llum il ġurnata hija totalment iddominata mill għana spirtu pront dan it tip ta għana jixbah lil dik spirtu pront iżda l kwartini huma maqsuma bejn żewġ għannejja minflok kantati minn għannej wieħed fi kliem ieħor l ewwel għannej ikanta l ewwel żewġ versi tal kwartina filwaqt li t tieni għannej jirrispondih b żewġ versi sabiex hekk jikkonkludi dik il kwartina l ewwel żewġ versi tal kwartina li jmiss imbagħad jiġu kantati mill għannej li jkun kanta l aħħar żewġ versi tal kwartina preċedenti l għana fl għoli jew kif inhu magħruf aħjar bħala għana la bormliża jiġifieri mill belt ta bormla hu pjuttost rari u ftit li xejn għad fadal għannejja li jipprattikawh l għana fil għoli hu mżewwaq b laqtiet medjo orjentali u b melodiji pjuttost arabiċi il fatt li dan jissejjaħ fil għoli jagħti x jifhem li dan it tip ta għana kien jitkanta b vuċi għolja jew falsetto infatti huwa probabbli li dan it tip ta għana kien u għadu kkunsidrat bħala rari propju minħabba l fatt li mhux kulħadd huwa kapaċi jilħaq it ton għoli rikjest minn dan it tip ta għana jidher ukoll li l għana fil għoli kien probabbilment l iktar għana popolari man nisa l oriġini tal isem la bormliża huwa pjuttost oskur bormla fi żminijiet antiki kienet port importanti u kienu ħafna dawk il vapuri tal merkanzija għarab li kienu jidħlu fil port normalment b xi tagħbija qoton allura jista jkun li l maltin addottaw il melodiji li kienu jisimgħu mill baħħara għarab u minnhom ħolqu dan it tip ta għana ta min jgħid imma li din l ipoteżi qatt ma kienet ikkonfermata l għana fil għoli jirrikjedi tip ta prejjem differenti minn l għanjiet l oħra fil fatt ix xogħol tal prejjem f dan il każ għandu jkun li jtawwal kemm jista jkun it transizzjoni bejn korda u oħra sabiex l għannej ikun jista jżomm in nota kantata għal ħin itwal u b hekk juri l kapaċitajiet mużikali tiegħu kif ukoll is sbuħija tal vuċi tiegħu dan it tip ta għana jista jiġi kantat kemm minn għannej wieħed kif ukoll bejn żewġ għannejja dejjem bl istess struttura metrika u armonija imma bi frażijiet melodiċi itwal u iktar imżejna il kliem jista jiġi improvviżat bi stanza li tkun kantata minn għannej wieħed u n nofs l ieħor mit tieni għannej bħalma jiġri fl għana bil qasma l għana tal fatt hu normalment kantat minn għannej wieħed u juża bejn wieħed u ieħor l istess struttura ta l għana spirtu pront għalkemm il melodiji ikunu aktar mżewwqa u l kliem ma jkunx improviżżat avolja jintuża wkoll il vers tat tmienja u r rima mqabbża a b ċ b it temi ta dan l għana jvarjaw minn stejjer u leġġendi tradizzjonali li jmorru lura anki sal medju evu sa avvenimenti storiċi jew oħrajn ta importanza partikolari dawn normalment ikunu stejjer ta diqa u swied il qalb fejn jiddominaw l imħabba mitlufa il mewt delitti u traġedji oħra l użu ta l iskali minuri biex jinħolqu l melodiji jgħin sew biex tinħoloq l atmosfera neċessarja biex l għannej jirrakkonta b mod effettiv dawn l għanjiet pjuttost malinkoniċi din normalment tieħu l forma ta storja żgħira b laqta umoristika il mibki fredu abela il bamboċċu kien rinomat ħafna għal dan it tip ta għana fejn probabbilment jibqa magħruf l aktar għall makjetta tiegħu taxi mary illum il ġurnata l kitarra saret l iktar strument użat fl għana għalkemm ta min jgħid li qabel kienu jintużaw wkoll strumenti oħra fosthom iż żaqq iż żafżafa it tanbur l argunett kif ukoll il kunċertina riċentament l għana żviluppa minn mużika tan nies komuni għal wieħed aktar professjonali l għannejja maltin huma rikjesti fi programmi radjufoniċi u televiżivi kif ukoll f serati ta għana u l famuża lejla maltija li tista tgħid li tiġi organizzata f kull raħal malti matul is sajf apparti minn hekk mhux l ewwel darba li għannejja stabbiliti jżuru pajjiżi barranin bħal ngħidu aħna l kanada l ingilterra u l awstralja u jmorru jgħannu hemm ta min jinnota li dawn il pajjiżi għandhom storja ta immigrazzjoni maltija u dan ikompli juri kemm il maltin huma konservattivi fejn jidħlu drawwiet u tradizzjonijiet nazzjonali frans baldacchino il budaj jista jingħad li għamel l għana aktar aċċessibbli lin nies u fetaħ orizzonti ġodda lill għana malti saħansitra wasal biex introduċa l għana bħala rappreżentazzjoni teatrali il budaj għamel ukoll isem barra minn malta u anke rrekordja cd u ppubblika ktieb forsi fattur li għenu ħafna fil ħidma tiegħu favur l għana huwa l karattru sempliċi tiegħu u l kariżma li għandu frans baldacchino kellu wkoll xi xogħol mal banda folkloristika etnika u dan għen biex tkompli tinfirex il popolarità ta l għana kemm f malta u kemm barra mill pajjiż minbarra l budaj hemm ukoll nies oħra fosthom il maestro charles camilleri li għenu biex iżidu l popolarità ta l għana dan ta l aħħar infatti għamel arranġamenti klassiċi ta melodiji użati komunement fl għana li ġew ukoll irrekordjati fuq cd ir rabat huwa wieħed mill akbar lokalitajiet li hawn f malta u wkoll wieħed mill aktar qodma dan is subborg jibda sewwa sew minn taħt is sur tal belt il qadima u kien jiġbor tista tgħid il belt il qadima rumana kollha taħt bosta mit toroq tar rabat hemm midfuna sehem kbir mis swar li darba kienu ta din il belt l għarab kienu ċekknuh iżda s sisien baqgħu hemm biex isostnu dak li kienu jaħsbu l istoriċi moħbija taħt bosta mit toroq dojoq hemm miktuba l ġrajja twila ta dan is subborg li trid titbiegħed wisq lura biex tkun tafha sew u ssir taf meta nkitbet l ewwel paġna tal istorja tagħha ir rabat hija lokalita qadima li fiha xxeklet ċivilta bikrija mar rabat insibu magħquda l baħrija sa ftit żmien ilu dan kien biss raħal ċkejken ħdejn il baħar iżda llum il ġurnata kiber ħafna ir rabat huwa l kunsill li għandu l akbar konfini insibu wkoll l imtaħleb bl istorja tiegħu ta miġra ferħa f dan il post l antiki tal imdina kienu jiġu sabiex jiddevertu hawn skont it tradizzjoni l insara laqgħu l konti ruġġieru meta ġie malta biex jeħlishom minn taħt l għarab il feniċi semmew biċċa art ftit l isfel mir rabat il fiddien li tfisser żmien iż żebbuġ u hu maħsub li hawn kienu jgħasru ż żebbuġ biex jagħluh żejt fuq in naħa l oħra tar rabat insibu l imtarfa għolja arjuża ħafna li kienet ittieħdet mill militar li fuqha nbena sptar illum l imtarfa hija lokalita għaliha bil kunsill lokali tagħha u hija wkoll parroċċa għaliha mal miġja tal ordni ta san ġwann f malta ir rabat kompla jisbieħ ferm tant li bosta kienu l kbarat li bnew djar kbar palazzi u vilel mill isbah ir rabat hu wieħed mill aktar lokalitajiet li fih x tara f dawk li huma fdalijiet u patrimonju ta missirijietna naraw ukoll ħafna kampanja sabiħa tajjeb li ngħidu li tat turisti li jżuru l pajjiżna jiġu r rabat ukoll il popolazzjoni tar rabat hija l fuq minn ġan anton vassallo valletta ta ġunju valletta ta marzu kien poeta malti meqjus bħala l aqwa poeta tas seklu hu jibqa miftakar għall poeżija tiegħu tifħira lil malta bin vincenzo u marija vassallo twieled il belt valletta fost l għalliema tiegħu kellu lil dun pietru pawl psaila u dun ġużepp zammit brighella vassallo kien jaf tajjeb il lingwa maltija malti it taljan u l latin barra l franċiż l għarbi u xi ftit ingliż beda l kors tal liġi fl università ta malta fl u ggradwa fl fl beda jgħallem it taljan fil liċeo u fl laħaq professur tat taljan fl università vassallo miet qasir il għomor fit ta marzu u jinsab midfun fil knisja tal karmnu il belt valletta vassallo beda jikteb il poeżija sew bil malti u kemm bit taljan fl kiteb ħafna bijografiji ta nies maltin fl arte u la storia di malta raccontata in compendio f nofs is seklu vassallo eleva l poeżija maltija għal livell għoli fi żmien meta l ilsien malti kien kważi injorat huwa refa l vers popolari il vers tat tmienja għal livell letterarju bejn l u l huwa kiteb lirika mimlija tqanqil il qalb u metri varjati vassallo jdaħħal ħafna l personalità mnikkta tiegħu u l kumpless ta persekuzzjoni li kien ibati bih fil versi kif jidher f poeżiji bħal żgħożija tifkir tal biki lapsi u żgħorija li tibda bil vers magħruf o żmien ħelu kif għaddejtli il ħajja għalih kienet tfisser taħbit u inkwiet biss erba aspetti li joħorġu mill poeżija tiegħu huma poeżija epika li tuża l ġrajja ta sebgħin ilsir malti nisrani li jaħtfu ġifen tork wara ġlieda mat torok u jsalpaw lejn malta dawn jagħmlu pellegrinaġġ lejn il mellieħa biex jirringrazzjaw lill madonna vassallo jigglorifika lill maltin u jipprova jnissel fiduċja fil maltin ta żmienu u sens ta nazzjonaliżmu billi jinqeda bil ħakkiema u jgħid li ħabba fina l maltin huma ġabu l glorja tagħhom b qalbenin dejjem aħna huwa jgħaqqad il preżent mal imgħoddi u hekk iseddaq in nazzjonalità tal maltin il poeżija hija simbolu tal ġrajja ta malta tul iż żminijiet il ġifen huwa l gżira ta malta u l ilsiera huma l insara maltin ix xewqa perpetwa tal maltin li jeħilsu mill għadu mhux nisrani importanti f kull epika huwa l intervent divin f dan il każ bl interċessjoni tal madonna f kull epika hemm eroj imma f il ġifen tork mhuwiex bniedem wieħed iżda l kotra l għaqda fost il maltin li titqabad flimkien u titlob flimkien u tirbaħ flimkien kontra għadu qawwi permezz ta din il poeżija vassallo juri wkoll il kapaċità tal ilsien malti li jogħla għal livelli għoljin il poeżija fiha il sestina b vers miktuba bil vers tal ħdax irrimata vassallo juża kliem arkaiku hija mqassma fi tliet kanzunetti pietru caxaro m l imdina ir rabat malta huwa magħruf fil letteratura maltija bħala l ewwel poeta li kiteb bil malti pietru caxaro iben ljuni u żuna twieled l imdina fil bidu tas seklu xv kien nutar pubbliku u jħobb it tagħlim u kien ukoll meqjus bħala poeta filosfu u oratur ta ħila wara l istudji tiegħu hawn malta mar palermo biex jagħmel l eżami quddiem il protonutar u fl ta april laħaq nutar pubbliku għall gżejjer maltin imma jidher li ftit ħadem ta nutar għax f ġunju ta l istess sena nħatar mħallef għal għawdex sadattant ġieli għamilha ta mħallef għal malta wkoll u fil qrati tal gvern u ta l isqof u kienu bosta l okkazzjonijiet bejn l u l meta kellu jagħmilha ta ġurat fil kunsill poplari ta malta pietru caxaro kien ukoll wieħed mill kunsillieri ta l imdina bejn l u l u għamel ħabta segretarju tal kunsill ta l imdina għalkemm għall ħabta ta l kien tħajjar jiżżewweġ lill armla francha de biglera jidher li baqa għażeb meta miet fis sajf tal indifen fil kappella tal madonna tas sokkors li nbniet bi flusu fil knisja tad duminkani tar rabat pietru caxaro huwa magħruf fil letteratura maltija bħala l ewwel poeta li kiteb bil malti dan minħabba li fl patri mikiel fsadni op waqt li kienu qed jirriċerka fuq ħwejjeġ storiċi sab poeżija fl atti notarili ta brandano de caxario miżmuma f reġistru ta sal huwa xandar is sejba tiegħu mal professur godfrey wettinger fl il poeżija ġiet imsejħa xidew il qada jew cantilena fejn brandan jgħid li pietru caxaro kien qaribu u kitibha kif kien jiftakarha hu għaldaqstant nistgħu ngħidu li din il poeżija hija l eqdem test letterarju bil malti eżistenti ta min jinnota wkoll li caxaro kien juża xi kliem mill latin imħallat ma dak semitiku għalkemm dan ta l aħħar jidher li kien predominanti oliver friggieri tgħallem fl iskola primarja tal furjana fis seminarju tal arċisqof fejn kien seminarista u fl università rjali ta malta fis seminarju minuri kien student ma albert marshall u louis galea huwa ġab il baċellerat tal arti fil malti taljan u filosofija fl il masters fl u d dottorat fl fil letteratura maltija bit teżijiet ta kritika komparata la cultura italiana a malta storia e influenza letteraria e stilistica attraverso l opera di dun karm u la cultura italiana del romanticismo e la poesia maltese li t tnejn ħarġu bħala kotba fl italja friggieri kiteb għadd kbir ta kotba ta ħafna ġeneri maħruġa f malta kif ukoll u f ħafna pajjiżi barranin ir rumanzi in novelli u l poeżiji tiegħu nqalbu f ħafna ilsna kotba tiegħu dehru bl ingliż taljan franċiż maċedonjan sloven serbo kroat grieg romen għarbi bengali urdu russu l istudji tiegħu bl ingliż u bit taljan dehru f għadd ta rivisti akkademiċi madwar id dinja ħa sehem f iktar minn sittin kungress internazzjonali tal letterarura u rebaħ diversi premjijiet internazzjonali qaleb għall malti bosta xogħlijiet mil latin ingliż u taljan bħalissa hu lecturer fl università ta malta fil letteratura maltija din li ġejja mhijiex il lista kompluta tax xogħlijiet letterarji ta oliver friggieri jekk tifhem x jgħidu l kwiekeb lill qamar tul il lej jekk tagħraf minn fejn telaq is sħab fejn sejjer fej jekk tirfes kull mogħdija u tterraq kullimkien jekk tkellem lil kull ħlejqa li tikber fil ħolqien jekk togħdos fl ibħra kollha u tmiss qiegħ l oċean jekk titla kull muntanja u titfi kull vulkan jekk tifhem lil kull siġra u tkellem lil kull fjur jekk torqod ma kull dudu u tqum ma kull għasfur jekk tgħodd in numri kollha u taf kull alfabett jekk tħott kull teorema u żżarma kull kunċett jekk togħxa b kull tbissima u tokrob b kull uġigħ jekk toftoq il kliem kollu u ssib is sens li fih jekk taf kif kien il bidu u kif se jkun it tmiem jekk taf kull fuq kull isfel kull wara kull quddiem jekk taf għaliex kull għabex iżelleġ kull żerniq jekk taf kemm hija twila kemm twila twila t triq jekk taf għaliex l iżbalji u taf x inhu perfett jekk taf għax serp jitkaxkar u għax itir farfett jekk ittawwalt iżżejjed fuq xifer il ġibjun tal qalb biex issa ttella bis satal x hemm midfun jekk il maltemp sikkittu u lill irjieħ raqqadt jekk l ilmijiet nixxitfhom u lin nirien qabbadt jekk fhimt kull mistoqsija u jekk kull ħalfa ħlift u jekk kull rebħa rbaħtha u jekk kull telfa tlift waqgħulek minn idejk dan l univers itektek inqasam hemm f riġlejk il ħajja mistoqsija miġbura f elf għaliex u ssirlek poeżija jekk int ma tweġibhiex hekk biss ikun poeta għax hekk ikun poeta jitkellem bi tbissima iħoss b qalb tikwi nar u jaħraq dinja sħiħa bi mħabbtu lejl u nhar iweġġa bla ma jsawwat jissawwat bla jiqliel il ġid jislet mill ħażen fil kruha jara l ġmiel ibaħħar fl oċejani u jogħdos f qiegħ id dmugħ b testment bla flus iħalli il kliem teżor tar ruħ iżomm ma xofftu l kalċi bla ma jitilqu qatt ilaqqat l aħħar qatra bla ma jintebaħ ħadd u jolfoq bla jinstema ibati taħt sigriet bid dmugħ jidlek il ġrieħi bix xejn jimla x xewqiet f deżert ta solitudni bil pass ta nkiss inkiss iterraq sa ma jasal f riġlejn il kurċifiss il golgota twelidu il golgota xortih il golgota li tkissru il golgota li tqawwih hekk biss ikun poeta ara ukoll il poeżija karin u raymond wiki hu sit tal web li jħalli l utenti tiegħu iżidu ibiddlu u jħassru l kontenut permezz ta navigatur tal web bl użu ta lingwaġġ ta markatura semplifikat jew editur tat test fuq il linja fi kliem ieħor hu ġabra ta dokumenti ipertestwali li jiġu aġġornati mill utenti u li l kontenut tagħhom jiżviluppa bil kollaborazzzjoni ta dawk kollha li jaċċessawh kontenut ġenerat mill utenti il modifika tal kontenut hi miftuħa fis sens li t test jista jiġi modifikat mill utenti kollha xi minn daqqiet reġistrati u xi minn daqqiet anonimi li jikkontribwixxu mhux biss billi jżidu kif jiġri s soltu fil forums imma jbiddlu u jħassru dak li kienu kitbu l awturi ta qabel kull bidla tiġi reġistrata f kronoloġija biex f każ ta bżonn it test jista jinqaleb għall verżjoni ta qabel l għan hu l informazzjoni titqassam titpartat tinħażen u tittejjeb b mod kollaborattiv i terminu wiki jista jfisser ukoll is software kollaborativ użat biex jinħoloq is sit tal web wiki wiki ġejja minn kelma bil lingwa ħawajijana li tfisser mgħaġġel kultant wikiwiki jew wikiwiki jew wikiwiki jintużaw minnflok wiki ward cunningham missier l ewwel wiki kien imnebbaħ mill isem wiki wiki użat għal karozza navetta tal ajruport ta honolulu wiki kienet l ewwel kelma li sema matul l ewwel żjara tiegħu fil gżejjer ħawaji meta wieħed inkarigat stiednu biex jieħu karozza wiki wiki li taħdem bejn it terminali tal ajruport cunningham qal għażilt wiki wiki bħala sostituzzjoni allitterattiva ta quick mgħaġġel u hekk evitajt li nsejjaħ dil ħaġa quick web wikiwikiweb hu terminu użat kultant biex jirreferi b mod speċifiku għal portland pattern repository l ewwel wiki li qatt eżista dawk li bdew dan il wiki issuġġerew li għall wikis in ġenerali għandha tintuża w żgħira is software wiki twieled bħala soluzzjoni ġenerali ta problema rikorrenti tal komunità web il kitba u d diskussjoni ta pattern languages l ewwel wiki kien portland pattern repository il kunċett ta ward cunningham li bdieh fl cunningham ivvinta l isem u l kunċett ta wiki u pproduċa l ewwel implementazzjoni ta mutur wiki fl aħħar tas seklu il wikijiet kienu meqjusa bħala mezz promettenti għall iżvilupp tas sisien ta tixrid tal għarfien fil pubbliku u fil privat kien dan il potenzjal li ispira l proġett tal enċiklopedija nupedia mibdija minn jimmy wales ma larry sanger bħala kap editur bl użu tat teknoloġija wiki bħala bażi ta enċiklopedija elettronika wikipedija ġiet varata f jannar oriġinarjament kienet ibbażata fuq is software usemod imbagħad bidlet għal software ta sors miftuħ mediawiki li għadha tuża bħalissa dan ġie adottat minn ħafna wikijiet oħra bħalissa il wikipedija bl ingliż hi l ikbar wiki u t tieni waħda hi l wikipedija ġermaniża permezz ta wiki jistgħu jinkitbu dokumenti kollettivament f lingwaġġ ta markatura sempliċi bl użu ta navigatur tal web billi l parti l kbira tal wikijiet huma bbażati fuq il web it terminu wiki is soltu biżejjed paġna waħda f wiki tissejjaħ paġna tal wiki waqt li s sett ta paġni li s soltu jkunu marbutin ma xulxin jissejjaħ il wiki waħda mill karatteristiki distintivi tat teknoloġija wiki hi l ħeffa li biha l paġni jistgħu jinħolqu u jiġu aġġornati ġeneralment ma jkunx hemm verifika preventiva fuq il modifiki u l parti l kbira tal wikijiet huma miftuħin għall utenti kollha jew almenu dawk li għandhom aċċess għas server tal wiki infatti lanqas ir reġistrazzjoni ta kont mhux dejjem meħtieġa f wiki tradizzjonali hemm tliet rappreżentazzjonijiet possibbli għal kul paġna il kodiċi html hypertext markup language il paġna li tirriżulta meta wieħed jaraha b navigatur tal web u l kodiċi tas sors li l utenti jistgħu jimmodifikaw li minnha s server jipproduċi l html dan il format tal aħħar magħruf bħala wikitext hu miktub b lingwaġġ ta markatura semplifikat li l istil u s sintassi tiegħu jistgħu ivarjaw ma kull implementazzjoni il prinċipju li hi msejsa fuqu din l għażla ta disinn hu li l html bil librerija kbira ta etikettatura li għandu hu komplikat wisq biex jistgħu isiru tibdiliet malajr u għalhekk jiddistratta mill kontenut veru tal paġni barra minn hekk il fatt li l utenti ma jistgħux jużaw il funzjonalitajiet kollha li għandu l html bħal javascript u css hu meqjus ta vantaġġ għax jimponi iktar uniformità fid dehra xi wikijiet riċenti jużaw metodu differenti jipprovdu strumenti ta modifika wysiwyg permezz biss tal kontrolli activex jew tal plugins li jittraduċu l istruzzjonijiet tal formattazzjoni inseriti grafikament bħal tipi ħoxnin jew kursivi fitl etikettura tal html li jikkorrispondu magħhom f dawn l implementazzjonijiet meta utent jissejvja modifika jkun qiegħed jibgħat paġna ġdida tal html fuq is server minkejja li ma jkunx jaf bit dettalji tekniċi u l markatura tiġi ġenerata b mod trasparenti għalih l utenti li ma jkollhomx il plugin relattiv jistgħu jimodifikaw biss permezz tal kodiċi html l istruzzjonijiet ta formattazzjoni li wieħed jista juża fuq wiki jvarjaw ħafna skont il mutur użat fuq wiki sempliċi tista tagħmel biss formattazzjoni elementari waqt li l wikijiet iżjed kumplessi għandhom support għat tabelli xbihat formoli u anki elementi interattivi bħal ħoss u logħob għalhekk bħalissa qegħdin jippruvaw jiddefinixxu markatura standard għall wiki il wikijiet huma mezz għal kollox ipertestwali b struttura ta navigazzjoni mhux linjari tipikament kull paġna jkun fiha numru kbir ta ħoloq għal paġni oħra fil wikijiet ta daqs notevoli jkun hemm ukoll navigazzjoni ġerakika imma mhux bilfors tintuża ir rabtiet ħoloq jinħalqu permezz ta sintassi partikolari msejħa link pattern il parti l kbira tal wikijiet jużaw il mudell camelcase għall ismijiet tal ħoloq skont dan il mudell l ewwel ittra ta kull kelma fi frażi ssir majuskola u jitneħħew l ispazji bejn il kliem it terminu camelcase hu stess eżempju ta camelcase camelcase barra li jiffaċilita l ħoloq iservi biex il kitba tal ħoloq ikollha forma differenti mill ortografija standard il wikijiet ibbażati fuq camelcase malajr jintgħarfu mill ħoloq b ismijiet bħal indiċiġenerali u domandainizjali it terminu camelcase ġej minn dawn il frażijiet li jixbhu xi naqra il profil ta ġemel bl ingliż camel camelcase qajjem ħafna kritiki u l iżviluppaturi tal wiki fittxew soluzzjonijiet oħra l ewwel li introduċa free links ħoloq ħielsa permezz ta format ta ħolqa ħielsa kien cliki diversi muturi tal wiki jużaw parentesi singoli grappetti sottolinjaturi żbarri u karatteri oħra biex jindikaw ħolqa il ħoloq li jgħaqqdu komunitajiet tal wiki differenti huma possibbli bl użu ta mudell speċjali ta ħoloq imsejjaħ interwiki is soltu f wiki paġni ġodda jinħolqu sempliċement billi wieħed idaħħal ħolqa korrispondenti f paġna li tittratta suġġett li għandu x jaqsam jekk il ħolqa ma teżistix normalment tkun murija bħala ħolqa maqsuma broken link meta wieħed jipprova jsegwi dik il ħolqa tinfetaħ tieqa ta modifika li tippermettilu jdaħħal it test tal paġna l ġdida dan il mekkanimu jiżgura li l paġni msejħin orfni jiġifieri li m għandhomx ħolqa li tipponta lejhom jinħolqu rarament u jinżamm livell għoli ta konnessjoni il wikijiet ġeneralment jippruvaw jagħmluha faċli l korrezzjoni tal iżbalji li jistgħu isiru aktar milli jagħmluha diffiċli li jsiru l iżbalji għalhekk il wikjiet barra li huma miftuħin għal kollox jipprovdu bosta mezzi biex jiġu verifikati l modifiki riċenti fil kontenut ta paġna l iżjed importanti u l iżjed użat fil wikijiet kważi kollha hu dik li jsejħulha paġna tat tibdil riċenti li turi kemm numru speċifiku ta tibdiliet riċenti u kemm lista kompluta tal modifiki magħmulin f perjodu ta żmien determinat xi wikijiet iħalluk tiffiltra il listi li semmejna b mod li l modifiki żgħar jew il modifiki magħmulin awtomatikament minn dawk li jissejħu bot kodiċi ta programmazzjoni magħmulin b mezz awtomatiku jistgħu jiġu esklużi mill paġna tal bidliet hemm aċċessibbli żewġ funzjonijiet oħra f kważi l wikijiet kollha il kronoloġija tar reviżjonijet li turi il verżjonijiet preċedenti ta paġna u l funzjonalità qabbel li turi l bidliet bejn żewġ reviżjonijiet il kronoloġija tar reviżjonijiet tipprovdi editur tat test biex wieħed ikun jista jiftaħ u jissejvja verżjoni ta qabel tal paġna u hekk jirristabilixxi l kontenut oriġinali il funzjonalità qabbel tista tintuża biex wieħed jiddeċiedi jekk xi modifika ta qabel hijiex tajba jew le utent regolari tal wiki jkun jista jara u jqabbel bidla mniżla fil lista tal paġna tibdil riċenti u jekk jidhirlu li l aħħar verżjoni mhux aċċettabbli jista jikkonsulta l kronoloġija biex jirristabilixxi verżjoni ta qabel din il proċedura hi ftit jew wisq effiċjenti skont is software tal wiki użat f xi wikijiet fil paġna tibdil riċenti wieħed jista jniżżel sinjal biex jgħid li jaqbel fuq il verżjonijiet li jqis li huma aċċettabbli tavi ta scott moonen għandu bidliet sottoskritti simili għal listi ta kontroll ta wikipedia forma interna ta mmarkar tal paġini li hi użata biex tiġġenera lista ta bidliet riċenti għall konfigurazzjoni ta grupp ta paġni speċifiċi wieħed biex jiġi żgurat li sensiela ta paġni jżommu il kwalità tagħhom kull persuna tista tħalli avviż mal modifiki li tippermettilha tivverifika l validità tal verżjonijiet ġodda faċilment bosta wikijiet pubbliċi ma jeħtiġux reġistrazzjoni per ħafna mill muturi tal wiki l kbar fosthom mediawiki moinmoin usemodwiki u twiki jipprovdu metodi biex jillimitaw l aċċess fil kitba xi muturi tal wiki għandhom il possibbiltà li xi waħdiet ta utenti jkunu interdetti milli jiktbu permezz tal grupp tal indirizz tal ip tagħhom jew jekk ikun disponibbli permezz tal isimhom ta utent imma bosta providers tas servizz tal internet isp jassenjaw indirizz tal ip ġdid għal kull login għalhekk l interdizzjoni tal ip ħafna spiss jistgħu jaħirbuha faċilment biex tiġi evitata din il problema l interdizzjoni temporanja tal ip sikwit tiġi estiża għall grupp ikbar ta indirizzi tal ip l idea hi li dan hu biżżejjed biex inaffar il min jabbuża madankollu hekk jistgħu jiġu interdetti wkoll utenti bla ħtija li jużaw l istess isp matul l interdett ħafna drabi d difiża kontra l vandali persitenti tkun li dawn sempliċement jitħallew iħassru u jbiddlu kemm paġni jridu għax l utenti ġenwini jafu li dawn il bidliet jistgħu jinstabu u jitbiddlu lura faċilment bħala miżura ta emerġenza xi wikijiet għandhom bażi ta data li jista jitqiegħed f modalità ta qari biss meta jkun hemm bżonn u hekk dawk li jkunu reġistrati qabel ċerta data biss ikunu jistgħu jkomplu jiktbu fuq paġna fil bażi ta data madankollu kull ħsara li jagħmel vandalu tista titħassar malajr u faċilment iżjed problematiċi l iżbalji li jidħlu fil paġni mingħajr ma ħadd jinduna bihom pereżempju bidla fid data tal pubblikazzjoni ta album u d diskografiji f każi estremi ħafna wikijiet ikollhom paġni li jistgħu jiġu mħarsin mill modifika il paġni protetti f wikipedija pereżempju jistgħu jimmodifikawhom biss dawk li jissejħu amministraturi li jistgħu wkoll jirrevokaw il protezzjoni din id drawwa hi ġeneralment meqjusa bħala ksur tal filosofija fundamentali ta wikiwiki u għalhekk tiġi kemm jista jkun evitata il parti l kbira tal wikijiet joffru mill inqas tfittix bit titlu u spiss ikun hemm possibbiltà għal tfittix tat test sħiħ li janalizza t test tal kontenuti jekk it tfittix jistax isir b aktar reqqa jiddependi minn jekk il mutur tal wiki jużax bażi ta data bażi ta data indiċizzat hu indispensabbli għal tfittix malajr fuq wikijiet kbar minflok xi minn daqqiet jistgħu jintużaw muturi ta tfittix esterni bħal google fuq wikijiet b funzjonijiet tat tfittix limitati biex jinkisbu riżultati iżjed preċiżi mutur tal wiki hu sistema ta software ta tip kollaborattiv li biha taħdem sistema tal wiki l implementazzjoni tiegħu ġeneralment tikkonsisti f programm installat fuq bosta servers li jimmaniġġaw kontenut is soltu memorizzat f database marbut magħhom xi installazzjonijiet per jużaw direttament il file system tas server ġew żvluppati numru kbir ta implementazzjonijiet b ħafna lingwaġġi ta programmazzjoni differenti minn sempliċi hack li għandhom biss il funzjoni ta bażi sa sistemi ta amministrazzjoni tal kontenut content management system sofistikati ħafna għal min hu interessat li joħloq il wiki tiegħu hemm ħafna wiki farms disponibbli xi wħud minn dawn jimmaniġġaw anki wiki privati protetti minn password il wiki farm l iżjed famuż hi dik ta wikia imwaqqfa fl minn jimmy wales l ikbar wiki huma mniżżlin fil lista ta biggest wiki biex issib wiki fuq suġġett partikolari li jinteressak segwi il wiki node network minn wiki għal ieħor inkella tista tieħu tour tal wikijiet fuq ċertu numru ta termini ġergali ħarġu matul l iżvilupp tal komunità tal wiki wikigremlin il kunċett ta wikignome u wikifairy seta twieled fuq welcome visitors portland pattern repository s wiki fejn insibu definizzjonijiet oħra u iżjed preċiżi minn twelidha il wiki stimula r riċerka xjentifika f bosta ambiti tal għarfien b mod partikolari fl ambitu mediku l ambitu komunikazzjonali l ambitu lingwistiku u soċjoloġiku franza franċiż france uffiċjalment ir repubblika franċiża franċiż rpublique franaise hi pajjiż fl ewropa tal punent il belt belt kapitali tagħha hi pariġi hi membru tal unjoni ewropea franza hi maqsuma f rgions li huma suddiviżi f dpartements il pajjiż ilu wieħed mill potenzi dinjin mill aħħar tas seklu fis sekli u bena imperu kolonjali kbir mifrux mal afrika tal punent u l asja tax xlokk illum dan m għadux jeżisti hu l pajjiż li l iktar iżuruh nies fid dinja madwar miljun turist barrani jżuru kull sena franza hi membru fundatur tal unjoni ewropea għandha l iżjed art kbira fl unjoni franza hi wkoll membru fundatur tal ġnus magħquda u membru tal g u tan nato hi wieħed mill ħames membri permanenti tal kunsill tas sigurtà tal ġnus magħquda għandha armi nukleari inklużi testati attivati u għandha wkoll impjanti nukleari tal elettriku fost il bliet l iżjed magħrufa fi franza insibu l pariġi nizza nancy marsilja bordeaux lille lyon toulouse strasburgu rennes u nantes franza qiegħda fl ewropa tal punent għandha fruntieri mal belġju il lussemburgu il ġermanja u l iżvizzera l italja monako andorra u spanja għandha żewġ katini ta muntanji qrib il fruntieri tagħha l alpi fil lvant u l pirenej fil nofsinhar fit tramuntana u l punent ta franza hemm għoljiet baxxi u widien tax xmajjar fi franza hemm ħafna klimi differenti l atlantiku għandu effett kbir fuq it temp fit tramuntana u l punent dan ifisser it temperatura hi kważi istess matul is sena fil lvant ix xitwa kiesħa b temp tajjeb u s sajf sħun bi maltempati fin nofsinhar ix xitwa friska b ħafna xita u s sajf hu sħun u xott franza għandha t tieni l akbar żona ekonomika esklussiva fid dinja din tkopri kilometru kwadru l istati uniti biss għandha waħda akbar l isem franza ġej mill kelma bil latin francia li letteralment tfisser art il franki il fruntieri ta franza moderna huma bejn wieħed u ieħor l istess bħal dawk tal gallja l antika fejn kienu joqgħodu l galli ċeltiċ ġulju ċesri kkonkwista l gallja u waqgħet taħt ruma fl ewwe seklu qk bilmod il galli adottataw il lingwa tar rumani il latin li minnu evolva l franċiż u l kultura rumana il kristjaneżmu deher l ewwel darba fit tieni u tielet seklu wk u kien stabbilit fir raba u ħames seklu fis seklu wk it tribujiet ġermaniċi prinċipalment il franki invadew il galli hekk beda l isem francie l isem modern franza ġej mill isem tar rejiet kapetinġi ta franza madwar pariġi il franki kienu l ewwel trib tal ewropa wara l waqgħa tal imperu ruman kkonvertew għall kristjaneżmu minflok l arjaneżmu il franċiż kienu jsejħu lilhom infushom ir renju l iżjed kristjan ta franza it trattat ta verdun qasam l imperu ta karlumanju fi tliet partijiet l ikbar parti kienet francia tal punent bejn wieħed u ieħor kienet l istess bħal franza moderna id dinastija karolinġa ggvernat franza sal meta hugues capet sar re ta franza dixxendenti tiegħu il kapetinġi diretti id dar ta valois u d dar ta bourbon unifikaw il pajjiż permezz ta ħafna gwerer u wirt dinatiku il monarkija kienet fl aqwa tagħha matul il seklu fir renju ta lwiġi xiv ta franza dak iż żmien franza kellha l akbar popolazzjoni fl ewropa il pajjiż kellu influwenzata fuq il politika l ekonomija u l kultura ewropea il franċiż sar il lingwa komuni tad diplomazija fl affarijiet internazzjonali ħafna mill illuminiżmu ġie minn franza ix xjenzati franċiżi għamlu skoperti xjentifiċi importanti fis seklu barra minn hekk franza invadiet ħafna artijiet fl ameriki l afrika u l asja franza kellha monarkija sar rivoluzzjoni franċiża fl ir re lwiġi xvi u martu marie antoinette ġew maqtulin fl eluf ta ċittadini franċiżi oħra kienu wkoll maqtula napuljun bonaparte ħa kontroll tar repubblika fl aktar tard għamel lilu nnifsu imperatur tal ewwel imperu l armati tiegħu ikkonkwistaw il parti l kbira tal ewropa kontinentali fl wara l aħħar telfa ta napuljun fil battalja ta waterloo qamet monarkija oħra iktar tard fl louis napuljun bonaparte ħoloq it tieni imperu louis napolon tneħħa wara t telfa fil gwerra franko prussjana tal it tielet repubblika ħadet post ir reġim tiegħu fis sekli u franza bniet imperu kolonjali kbir il imperu kien fih partijiet mill afrika tal punent u l asja tax xlokk il kultura u l politika ta dawn ir reġjuni kienu influwenzati minn franza ħafna eks kolonji għandhom il franċiż bħala lingwa uffiċjali il pajjiż ra l ġlied kemm fl ewwel gwerra dinjija u kemm fit tieni matul l ewwel gwerra dinjija miljuni mietu fit trinek aktar minn miljun minnhom fil battalja tas somme matul il tieni gwerra dinjija in nazisti okkupaw franza l alleati niżlu l art fin normandija fis ta ġunju u nvadew in normandija u bdiet il battalja tan normandija il forzi ġermaniżi tilfu l franza fi ftit xhur franza maqsuma f reġjuni amministrattivi minnhom huma fi franza metropolitana korsika għandha stat differenti mill l oħra fir reġjun metropolitan u msejħa collectivit territoriale franza għandha wkoll ħames reġjuni barra l ewropa dawn ir reġjuni għandhom l istess stat bħal dawk metropolitani imbagħad franza hi maqsuma f dpartement u d dpartements huma maqsuma f arrondissement l arrondissements huma mill ġdid maqsuma f canton u l cantons huma maqsuma f commune fl ta jannar skont l institut national de la statistique et des tudes conomiques kien hemm communes fi franza minnhom fi franza metropolitana u minnhom barra franza għandha sistema ta gvern semi presidenzjali stabbilita mill kostituzzjoni tal ħames repubblika franċiża il kostituzzjoni tiddikjar n nazzjon bħala repubblika soċjali indiviżibbli sekulari u demokratika tipprovdi wkoll għas separazzjoni tal poteri il forzi armati franċiż huma maqsumin f erba fergħat franza għandha madwar ruħ fil militar u tonfoq tal prodott gross domestiku pgd fid difiża dan l ogħla fl unjoni ewropea franza u r renju unit jonfqu mill baġit tad difiża tal ue madwar tal baġit għad difiża ta franza jintefaq fuq l armi nukleari franza hi membru tal ġnus magħquda infatti membru permanenti tal kunsill tas sigurtà tal ġnus magħquda u għandu dritt tal veto hi wkoll membru tal organizzazzjoni dinjija tal kummerċ wto is sedi ċentrali tal organizzazzjoni għall kooperazzjoni ekonomika u l iżvilupp oecd unesco u interpol qegħdin franza franza kienet waħda mill memmbri fundaturi tal unjoni ewropea fis snin franza riedet teskludu r renju unit mill organizzazzjoni riedet tibni l potenza ekonomija tagħha fl ewropa kontinentali u ssir wieħed mill pajjiżi l aktar influwenti fl ue mis snin franza u l ġermanja saru ħafna eqreb fil pulitika tagħhom franza illum hi membru tal organizzazzjoni tat trattat tal atlantiku ta fuq nato madankollu taħt il president de gaulle kienet ħalliet il kmand militari konġunt fl franza ġiet ikkritikata għal provi tal armi nukleari taħt l art fil polineżja franċiża franza kienet għal kollox kontra l invażjoni tal iraq tal franza għad għandha influwenz politika u ekonomika qawwija fil kolonji li kellha fl afrika per eżempju hija pprovdiet għajnuna ekonomika u truppi fil missjoni għaż żamma tal paċi fil cte d ivoire u ċad franza hija membru tal grupp g tal pajjiżi industrijalizzati ewlenin franza għandha it tmien l ikbar konomija fid dinja skont il prodott gross domestiku pgd li jieħu kont kemm iqum biex tgħix fil pajjiżi differenti u rati tal inflazzjoni franza flimkien ma il membru ieħor tal unjoni ewropea nidiet l euro fl ta jannar u bdiet tużaha fl l ekonomija ta franza għandha kważi miljun kumpannija reġistrata il gvern għandu influwenza konsiderevoli fuq id ditti tal ferrovija l elettriku l ajru u t telekomunikazzjont billi hu l proprjetarju ta kumpaniji kbar bħal sncf ferroviji u edf elettriku franza għandha industrija importanti tal ajruspazju disinn tal ajruplani u vetturi spazjali bl industrija airbus fir ras tista wkoll tvara razzi minn guyane franaise franza investiet ħafna fl enerġija nukleari għalhekk franza tipproduċi l inqas dijossidu tal karbonju fost is seba pajjiżi l aktar industrijalizzati fid dinja il impjant nukleari jiġġeneraw il parti l kbira tal elettriku prodott fil pajjiż fl minn biss fl fl u fl franza hija l ikbar produttur u esportatur agrikolu fl ewropa tesporta qamħ tjur prodotti tal ħalib ċanga u majjal hi famuża wkoll għall industrija tal inbid franza rċeviet biljun ewro fl mill komunità ewropea bħala sussidji lill bdiewa il franċiż hi l lingwa uffiċjali ta franza din appartjeni għall grupp ta lingwa rumanzi li jinkludi t taljan u l ispanjol u oħrajn imbagħad hemm ukoll ħafna djaletti reġjonali l alsazjan djalett ġermaniż jitkellmuh f alsace u f partijiet ta lorraine fi franza tal lvant il franċiż kien il lingwa tad diplomazija u l kultura fl ewropa bejn is seklu u u d u għadu użat ħafna xi nies fi franza jitkellmu wkoll bil bask breton katalan korsikan ġermaniż fjamming u occitan franza hi stat sekulari u l kostituzzjoni tiggarantixxi l libertà tar reliġjon il popolazzjoni hi bejn wieħed u ieħor kattolika tan nies huma anjostiċi jew atej huma misilmin jgħidu li huma protestanti u jgħidu li huma lhud huma minn reliġjonijiet oħra jew ma għandhomx opinjoni dwar ir reliġjon skont stħarriġ tal opinjoni fl il letteratura franċiża bdiet fil medjuevu il franċiż kien maqsum f bosta djaletti dak iż żmien u l ortografija kienet tvarja minn awtur għall ieħor matul is seklu l awturi ewlenin kienu pierre corneille jean racine moliere blaise pascal u ren descartes fis sekli u il letteratura franċiża laħqet l aqwa tagħha fis seklu kien raw saġġisti u moralisti bħal voltaire u jean jacques rousseau ħafna mir rumanzi franċiżi famużi inkitbu fis seklu minn awturi bħal victor hugo alexandre dumas u jules verne dawn kitbu rumanzi popolari bħall it tliet muskettieri il konti ta monte cristo għoxrin elf liga taħt il baħar u il ħotbi ta notre dame fost il kittieba tar rumanzi tas seklu insibu l emile zola guy de maupassant thophile gautier u stendhal il bidu tal arti franċiża kien influwnzat ħafna mill arti fjamminga u taljana fi żmien ir rinaxximent l iskola tal pittura ta fontainebleau fir rinaxximent kienet imnebbħa direttament minn pitturi taljani bħal primaticcio u rosso fiorentino li tnejn kienu jaħdmu franza tnejn mill pitturi l iżjed famużi ta żmien il barokk nicolas poussin u claude lorrain kienu jgħixu l italja is seklu kien il perjodu meta l pittura franċiża saret l iżjed prominenti u individwalizzat ruħha permezz tal klassiċiżmu il priminstru ta lwiġi xiv jean baptiste colbert fl waqqaf l akkademja rjali tal pittura u skultura biex tipproteġi dawn l artisti u fl ħalaq l akkademja franċiża f ruma li għadha sejra biex ikun hemm kuntatt dirett mal artisti taljani fis seklu l artisti franċiżi żvillupaw l istil rokoko verżjoni iżjed intima tal istil barokk ta qabel ix xogħlijiet tal artisti appoġġati mill qorti rjali antoine watteau franois boucher u jean honor fragonard huma eżempji mill aħjar ta dan l istil ir rivoluzzjoni franċiża ġabet bidliet kbar billi napuljun kien jiffavorixxi l artisti tal istil neoklassiku bħal jacques louis david u l acadmie des beaux arts li kellha ħafna influwenza stabbiliet l istil magħruf bħala akkademiżmu f din l epoka franza saret ċentru ta ħolqien artistiku u l ewwel nofs tas seklu kien iddominat minn żewħ movimenti wieħed wara l ieħor l ewwel kien ir romantiċiżmu b thodore gricault u eugne delacroix u mbagħad ir realiżmu b camille corot gustave courbet u jean franois millet stil li spiċċa biex żviluppa fin naturaliżmu fit tieni nofs tas seklu l influwenza ta franza fuq il pittura saret saħansitra iżjed importanti bl iżvilupp ta stili ġodda ta pittura bħall impressjoniżmu u s simboliżmu il pitturi impressjonisti l iżjed famużi kienu camille pissarro douard manet edgar degas claude monet u auguste renoir it tieni ġenerazzjoni tal pitturi tal istil impressjonista paul czanne paul gauguin toulouse lautrec u georges seurat kienu wkoll fir ras ta evoluzzjonijiet artistiċi flimkien mal artisti fauvisti henri matisse andr derain u maurice de vlaminck fil bidu tas seklu georges braque u l pittur sspanjol pablo picasso li kien jgħix pariġi żviluppaw il kubiżmu kien hemm pitturi oħra barranin li kienu joqogħdu u jaħdmu pariġi jew fil qrib bħal vincent van gogh marc chagall amedeo modigliani u wassily kandinsky it tiġrija tar roti tour de france li ssir kull lulju hija wieħed mill avvenimenti sportivi l aktar magħrufa din tellieqa tieħu tliet ġimgħat u twila madwar km tgħaddi minn ħafna minn franza u tintemm fiċ ċentru ta pariġi fl avenue des champs elyses il futbol hu sport ieħor popolari fi franza it tim franċiż rebaħ it tazza tad dinja tal futbol fl u l kampjonat ewropew tal futbol fl u fl franza tospita wkoll tiġrija ta siegħa tal karozzi ta le mans il logħob tat tazza tad dinja tar rugby sar franza fl u franza spiċċat ir raba franza kellha x taqsam ħafna mal logħob olimpiku modern fl aħħar tas seklu il baruni pierre de coubertin issuġġerixxa li jibda jsir il logħob olimpiku mill ġdid franza ospitat l olimpjadi tas sajf darbtejn fl u f pariġi franza ospitat ukoll l olimpijadi tax xitwa tliet darbiet fl f chamonix fl f grenoble u fl f albertville il kċina franċiża influwenzat l istil tat tisjir madwar l ewropa kollha u l koki franċiżi jaħdmu fir ristoranti madwar id dinja l haute cuisine bdewha koki famużi franċiżi bħal franois pierre la varenne u l kok ta napuljun marie antoine careme dawn il koki żviluppa stil eħfef ta ikel imqabbel mal ikel tal medjuevu użaw inqas ħwawar u aktar ħxejjex aromatiċi u l krema il kċina franċiża fis seklu zviluppaha l iżjed auguste escoffier li kien ġenju fl organizzazzjoni sab kif għandhom jiġu maniġġati ristoranti kbar bħal f lukanda kbira jew f palazz kif il ħaddiema għandhom jiġu organizzati u kif il menu għandu jitħejja huwa kellu metodi għall kollox l akbar kontribuzzjoni ta escoffier kienet il pubblikazzjoni ta la guide culinaire fl li stabbiliet l fundamenti tat tisjir franċiż escoffier immaniġġa r ristoranti u l kċina fil lukandi savoy u carlton f londra ir ritz f pariġi forsi l iżball ta escoffier kien li ħalla barra ħafna mill karattru kulinari li nsibu fir reġjuni ta franza fis seklu il gastro turiżmu u l gwida michelin għenu biex in nies isiru jafu kemm hi għanja l kċina tal borġeżija u tal gabillotti fil kampanja franċiża il kċina ta gascogne kellha influwenza kbira fuq il kċina tal lbiċ ta franza ħafna platti li darba kienu reġjonali infirxu b varjazzjonijiet mal pajjiż il ġobon u l inbid huma parti ewlenija tal kċina franza ta fuq in nies jippreferu jużaw il butir biex isajru waqt li fi franza t isfel jippreferu ż żejt taż żebbuġa u t tewm franza kull reġjun għandu l platti speċjali tiegħu bħax choucroute f alsace il quiche f lorraine il cassoulet f languedoc roussillon u t tapenade f provence alpes cte d azur f novembru unesco żid il gastronomija franċiża mal lista tal patrimonju kulturali intanġibbli franza hija l akbar destinazzjoni turistika fid dinja fl miljun turist barranin żaru franza spanja it tieni miljun fl u l istati uniti it tielet miljun fl fost l attrazzjonijiet l aktar famużi hemm it torri eiffel u l arc de triomphe f pariġi u mont saint michel fin normandija f subborg fil lvant ta pariġi hemm disneyland ewropeja din l attrazzjoni infetħet fl u saret wkoll destinazzjoni turistika popolari fl ewropa spanja bl ispanjol espaa uffiċjalment renju ta spanja bl ispanjol reino de espaa hija stat demokratiku membru tal unjoni ewropea mill ta jannar u tan nato mill hi organizzata taħt forma ta monarkija parlamentari qiegħda fl ewropa tal lbiċċ u flimkien mal portugall andorra u ġibiltà tifforma il peniżola iberika fix xlokk għandha fruntiera ma franza li hi separata minnha bil katina tal pirenej u andorra u fin naħa t isfel għandha l baħar mediterran u ġibiltà biċċa art żgħira tar renju unit fil kontinent afrikan għandha il bliet awtonomi ceuta u melilla fil marokk għandha xi nuqqas ta qbil mal portugall fuq il belt ta olivenza u l gżejjer salvaġġi li qegħdin bejn madeira u l canarias mar renju unit fuq ġibiltà u mal marokk fuq ceuta u melilla spanja b kondominju ma franza għandha l belt ta llvia imsejħa l gżira tal paguni fix xmara bidasoa spanja għandha erja ta km abitant informazzzjoni tal u tokkupa l fuq minn tat territorju tal peniżola iberika mill barra xi perjodu qasir bejn l u l il belt kapitali hi madrid li b iżjed minn miljun abitant madwar miljuni fl erja metropolitana hi wkoll il belt bl ikbar popolazzjoni il lingwa uffiċjali tal istat hu l kastiljan is soltu msejjaħ spanjol jitkelmu wkoll bil katalan il galizjan u l bask li jgawdu status ta ko ufficjalità garantit mill kostituzzjoni spanjola fit territorji rispettivi fejn huma mitkellma fl istess ħin il leoniża l aragoniż u l araniż djalett tal oċċitan f len aragona u katalonja igawdu ko uffiċjalità mal kastiljan u fil każ tal araniż anki mal katalan il lingwi l oħra li jitkellmu fil pajjiż mhumiex rikonoxxuti uffiċjalment l isem espaa ġej mil latin hispania terminu użat mir rumani mit tielet seklu qk biex jindikaw il peniżola iberika sħiħa u l ġabra tal provinċji li jagħmluha li waqfu huma dan it terminu bilmod ħa post it teminu grieg iberia li mbagħad ħa sal ġurnata tal lum konnotazzjoni purament ġeografika madankollu billi l kelma hispania m għandha l ebda għerq li jista jintrabat magħha fil latin antik u fl indoewropew hemm ħafna spekulazzjoni fuq l oriġini tagħha u ħarġu bosta ipoteżi din l ipoteżi mhux biss l iżjed mifruxa imma anki l iżjed li għandha bażi storika skont din l ipoteżi l etimoloġija ta hispania tista tkun ġejja hemm żewġ konġetturi prinċipali li jagħmlu possibbli d derivazzjoni ta hispania mill grieg antik din hi msejsa fuq dawn l etimologiji il bandiera spanjola saret kif riedha r re karlu iii fl hi magħmula minn żewġ strixxi mimdudin ħomor u strixxa wiesgħa safra fuq ġewwa hemm l istemma nazzjonali magħmula mil stemmi tar renju ta kastilja kastell tad deheb fuq sfond aħmar len iljun rampanti vjola aragona erba strixxi ħomor weqfin fuq sfond tad deheb navarra ktajjen tad deheb fuq sfondo aħmar u granada rummiena bil weraq ħodor taħt kuruna rjali u bejn iż żewġ kolonni ta erkole li jirrappreżentaw il fliegu ta ġibiltà bil mottu distintiv plus ultra li jirreferi għal espansjoni tal imperu spanjol l ewwel xhieda bil kitba dwar il peniżola iberika tiddeskriviha bħala art ippopolata fil parti l kbira mill iberiċi baski u ċelti wara konkwista iebsa il peniżola waqgħet taħt il ħakma ta ruma matul il medjuevu għaddiet għal taħt il ħakma ġermanika imma iżjed tard ġiet konkwistata mill għarab f proċess li ħa mijiet ta snin ir renji żgħar insara tan naħa ta fuq bilmod reġgħu ħadu l peniżola f idejhom l aħħar saltna għarbija waqgħet fl istess sena li kristofru kolombu wasal fl ameriki f dan il perjodu spanja bdiet tibni imperu mondjali u damet potenza ewlenija fid dinja għal seklu u nofs bil gwerer kontinwi u problemi oħra il poter tal imperu spanjol naqas progressivament l invażżjoni napoleonika ta spanja ħolqot straġi fin nazzjon u twieldu ħafna movimenti indipendentisti li qerdu l parti l kbira tal imperu u ħallew il pajjiż politikament instabbli qabel it tieni gwerra dinjija spanja għaddiet minn gwerra ċivili qerrida li wasslet għat twaqqif ta gvern awtoritarju li kkoinċida ma perjodu ta staġnar li per temm b impuls ekonomiku qawwi id demokrazija inbagħad twaqqfet paċifikamente fil forma ta monarkija kostituzzjonali parlamentari fl spanja daħlet fl unjoni ewropea u kellha twelid kulturali ġdid u tkabbir ekonomiku kontinwu ir riċerki arkeoloġiċi ħdejn atapuerca juru li peniżola iberika kienet ppopolata mill ominidi minn miljuni ta snin ilu il bniedem modern wasal fl iberja min naħa ta fuq bil mixi madwar elf sena ilu l oġġetti magħmulin bl idejn l iżjed magħrufin ta dawn l insedjamenti preistoriċi huma t tpinġijiet famużi tal għerien ta altamira f cantabria li saru madwar qk mill bniedem ta cro magnon ix xhieda arkeoloġika u ġenetika tissuġġerixxi li l peniżola iberika serviet bħala wieħed mill ikbar postijiet li minnhom beda r ripopolament tal ewropa ta fuq wara t tmiem tal aħħar żmien is silġ iż żewġ popli storiċi prinċipali tal peniżola kienu l iberi u ċ ċelti l iberiċi kienu jgħixu fuq in naħa tal mediterran mix xlokk għall grigal iċ ċelti bil kontra kienu joqgħodu mal atlantiku fit tramuntana fiċ ċentru fil majistral u l lbiċ tal peniżola il baski kienu jokkupaw iż żona tal punent tal katina tal muntanji tal pirenej u l inħawi ta madwar bejn il qk u t qk il baħrin feniċi u l griegi waqqfu kolonji kummerċjali tul il kosta mediterranja il kartaġiniżi għal żmien qasir kellhom il kontroll tal parti l kbira tan naħa mediterranja tal peniżola sakemm ġew megħlubin fil gwerer puniċi mir rumani matul it tieni gwerra punika l espansjoni tal imperu ruman rebaħ xi kolonji kummerċjali kartaġiniżi matul il kosta mediterranja per r rumani kellhom jieħdu żewġ sekli biex jirbħu l peniżola iberika sħiħa il ħakma rumana ġabet il lingwa il liġi u t toroq il kulturi tal popolazzjonijiet ċeltiċi u iberiċi bilmod ġew romanizzati il mexxejja lokali tħallew jidħlu fil klassi aristokratika rumana spanja kienet tipproduċi kwantità kbira ta qamħ għas suq ruman u mill portijiet tagħha kienu jiġu esportati d deheb is suf żejt taż żebbuġa u l inbid il produzzjoni agrikola żdiedet bl introduzzjoni tal irrigazzjoni l imperaturi trajanu u teodożju i u l filosfu seneka twieldu spanja il kristjaneżmu daħal fil pajjiż fl ewwel seklu u progressivament sar iżjed popolari l imperu ruman tal punent fi spanja beda jmur lura fl meta li iżvevi u l vandali flimkien mal alani qasmu r renu iddevastaw il gallja biex imbagħad il viżigoti imbuttawhom ġo spanja l iżvevi stabbilew renju fejn illum jinsabu galizja moderna u n naħa ta fuq tal portugall il vandali silingi okkupaw ir reġjun li ismu għand għandu parti minn isimhom vandalusja andalusja il biżantini stabbilew tip ta enklavi fin naħa t isfel tal pajjiż bl iskop li jqajmu l imperu ruman fl iberja kollha fl aħħar per spanja ġiet riunita taħt il ħakma tal viżigoti fis seklu l armati misilmin li fil parti l kbira kienu għarab rebħu kważi l peniżola iberika kollha dawn il konkwisti kienu parti mill espansjoni tal kalifat għumawijjad reġjun żgħir muntanjuż fix xlokk biss irnexxielu jirreżisti l invażjoni tal bidu skont il liġi iżlamika l insara u l lhud jieħdu l istatus ta dhimmi jew subordinati dan kien iħalli l insara u l lhud jipprattikaw ir reliġjon tagħhom imma kellhom iħallsu taxxa speċjali u kienu jbatu minn ċertu diskriminazzjoni il konverżjoni għall iżlam bdiet dejjem tiżdied il muladies misilmin ta nissel etniku iberiku jingħad li kienu jagħmlu l maġġoranza tal pipolazzjoni lejn it tmiem tas seklu cordova kienet il belt kapitali tal kalifat u kienet l ikbar belt u l belt l iżjed għanja fl ewropa tal punent il kummerċ fil mediterrane iffavorixxa l iskambju kulturali u t tradizzjoni intellettwali misilmija għanja dakkret parti kbira mill intellettwali ewropej ir reconquista rikonkwista kien perjodu li dam xi sena li matulu r rejiet insara ta spanja espandew il ħakma tagħhom għad dannu tas saltniet għarab ir reconquista bdiet bil battalja ta covadonga fis bir rebħa nisranija twaqqaf ir renju tal asturias matul il muntanji xlokkin tal kosta ftit wara fis il qawwiet misilmin tkeċċew minn galizja li l insara kienu jqisu wieħed mill postijiet l iżjed imqaddsa minħabba li hemm is santwarju ta santiago de compostela l armati misilmin imxew l fuq mill pirenej imma ġew megħlubin mill forzi tal franki fil battalja ta poitiers aktar tard il forzi tal franki waqqfu kontejiet insara fuq in naħa ta isfel tal pirenej f dan ir reġjuni imbagħad twaqqfu ir renji ta navarra ta aragona u ta katalonja għal ħafna sekli il konfini sejrin l hemm u l hawn bejn l artijiet misilmin u l insara kienu jestendu matul il widien tal ebro u tad duero il qabda tal belt strateġikament ċentrali ta toledo li ġrat fl kienet sinjal ta bidla sinjifikattiva fil bilanċ tal poter favur ir renji nsara fis sekli u il fergħa mislilmija tal merjenjewn jew merinidi ġejja mill afrika ta fuq invadiet u stabilit xi enklavi fin naħa ta isfel tal pajjiż imma ma rnexxilhomx jistabilixxu il ħakma misilmija fl iberja u malajr tkeċċew fis seklu ir renju aragoniż ipprova jespandi l influwenza tiegħu mal ġżejjer tal mediterran f sqallija u anki f ateni f dal perjodu twaqqfet l università ta palencia u l università ta salamanca il pesti tal u tal iddevastaw spanja fl il kuruni tar renji nsara ta kastilja u aragona ngħaqqdu biż żwieġ ta iżabella i ta kastilja ma ferdinandu ii ta aragona fl twettqet għal kollox il konkwista tal gzejjer canarias u fl il forzi ta kastilja u aragona ħadu l emirat ta granada u qerdu l aħħar fortizza tal preżenza tal ħakma iżlamika ta sena fl iberja it trattat ta granada iggarantixxa t tolleranza reliġjuża għall misilmin fl istess sena kristofru kolombo wasal fid dinja l ġdida il vjaġġ tiegħu iffinanzjat minn iżabella u l lhud ġew ordnati li jikkonvertu għall kattoliċeżmu bil piena li jitkeċċew mit territori spanjoli matul l inkwiżizzjoni spanjola ftit snin wara wara xi storbju soċjali il misilmin tkeċċew taħt l istess kondizzjonijiet l unifikazzjoni tal kuruni ta aragona u kastilja kienet il pedament li fuqu nbnew spanja moderna u l imperu spanjol biha spanja saret potenza ewropea indisputabbli matul is seklu kollu u matul il parti l kbira tas seklu minħabba l kummerċ u l artijiet kolonjali tagħha matul il perjodu spanja għaddiet minn bosta gwerer u ribelljonijiet fosthom il gwerer tal italja ir ribelljoni tal comuneros dik li hi msejħa il gwerra tat tmenin sena ir ribelljoni tal moriscos u l gwerra anglo spanjola kien perjodu wkoll ta ferment kulturali kbir minħabba l ftuħ ta rotot ġodda l esplorazzjoni tad dinja u l iskambji kummerċjali spanja gawdiet dak li jgħidulu is seklu tad deheb l attività kulturali kellha l epiċentru tagħha fl università ta salamanca fit tieni nofs tas seklu spanja bilmod bdiet nieżla minkejja xi telfiet żgħar ta territorji fi franza żammet l imperu vast li kellha fin naħa l oħra tal oċean sal bidu tas seklu it tnaqqis ta poter sar l agħar fil gwerra tas suċċessjoni spanjola li spiċċat f konflitt kbir internazzjonali u f gwerra ċivili li l spanja qamilha l pożizzjoni li kellha bħala waħda mill ikbar potenzi fid dinja matul din il gwerra ħadet il poter dinastija ġdida ġejja minn franza il bourbons li abolixxiet ħafna privileġġi antiki u l liġijiet reġjonali fis seklu spanja bilmod bdiet terġa tqum fuq saqajha u tikber fil prosperità f parti kbira tal imperu il monarkija borbonika għamlet ħafna xogħol ta modernizzazzjoni fuq l istil tas sistema franċiża rigward it tmexxija amministrattiva u ekonomika l ideat tal illuminiżmu bdew deħlin fost xi membri tal lite tar renju u tal monarkija fl spanja daħlet fi gwerra kontra ir repubblika ġdida franċiża li kienet neħħiet mill poter u ġġustizzjat ir re tagħha lwiġi xvi li kien bourbon spanja tilfet il gwerra u ffirmat trattat ta paċi fl b dan it trattat spanja saret stat klijent ta franza it trattat sigriet ta fontainebleau bejn napuljun u manuel godoy tal li kien popolari xejn inkluda dikjarazzjoni ta gwerra kontra l gran brittanja u l portugall it truppi franċiżi daħlu fir renju bla reżistenza bl iskuża li ħa jinvadu l portugall okkupaw il fortizzi spanjoli u r re spanjol ġegħluh jabdika favur ħu napuljun ġużeppi bonaparte din il monarkija pupa barranija l ispanjoli qisuha bħala disprezz ir ribelljoni tat tieni ta mejju waħda minn ħafna ribelljonijiet nazzjonalisti kontra r regime bonapartista fil pajjiż kollu kienet il bidu tal gwerra tal indipendenza spanjola napuljun kellu jindaħal personalment u kisser bosta armati spanjoli li ma kellhom organizzazzjoni xejn u ġiegħel armata ingliża tirtira madankollu minħabba l qawwa tal ingliżi u l kampanja diżastruża fir russja li kellhom il franċiżi fl l armata franċiża tkeċċiet minn spanja u r ferdinandu vii reġa ħa t tron l invażjonijiet franċiżi qerdu l ekonomija u ħallew lil spanja b instabbiltà politika qawwija il ġlied għall poter tas seklu wasslu għat telf tal kolonji amerikani kollha ħlief kuba u puerto rico minħabba l instabbiltà politika u l kriżi ekonomika li laqtet spanja fis seklu qamu movimenti nazzjonalisti fil filippini u kuba dak iż żmien taħt il ħakma spanjola dawn il movimenti wasslu għall gwerer għall indipendenza li daħħlu wkoll l istati uniti minkejja d determinazzjoni ta bosta fergħat militari l armata spanjola kienet immexxija ħażin fl ogħla livelli u dan wassal għat telfa tal gwerra ispano amerikana din il gwerra intemmet bit trattat ta pariġi tal li bih kuba kisbet l indipendenza u spanja kellha ċċedi l filippini guam u puerto rico lill istati uniti għal miljun dollaru it telfa militari imsejħa el desastre ikkontribwiet għall ispinta li ħa l grupp ta intellettwali spanjol la generacin del li għamel analisi kritika ħafna tas sitwazzjoni tal pajjiż fil bidu tas seklu kien hemm żmien qasir ta paċi fi spanja li matulu kellha rwol żgħir fil kolonjaliżmu fl afrika bil kolonizzazzjoni tas saħara tal punent il marokk spanjol u l gwinea ekwatorjali it telfiet kbar li ġarbet matul il gwerra tar rif fil marokk ikkontribwew biex jimminaw il monarkija kien hemm perjodu ta regime awtoritarju tal ġeneral miguel primo de rivera li ntemm bit twaqqif tat tieni repubblika spanjola ir repubblika tat l awtonomija politika lill pajjiżi baski lil catalunya lil galizja u tat il vot lin nisa f lulju tal bdiet il gwerra ċivili spanjola kienu l forzi nazzjonalisti li kienu kontra r repubblika immexxijin mill ġeneral francisco franco li bdew il gwerra u dawn rebħuha bl għajnuna tal ġermanja nażista u l italja faxxista il gwerra ċivili damet tliet snin u kienet il kawża tal mewt ta ruħ u l emigrazzjoni ta madwar ċittadin li l parti l kbira tad dixxendenti tagħhom illum joqgħodu fil pajjiżi tal amerika latina u minnhom hemm madwar fl argentina biss il gwerra ċivili spanjola hi meqjusa bħala l ewwel battalja tat tieni gwerra dinjija spanja ta franco ddikjarat ruħha newtrali matul it tieni gwerra dinjija imma dan kien fl isem biss għax kellha relazzjonijiet ta ħbiberija mal potenzi tal assi l uniku partit legali taħt ir regime frankista kien it tradicionalista falange espaola y de las j o n s li twaqqaf fl il partit iddikjara ruħu antikomunista kattoliku u nazzjonalista aktar tard il partit ħa l isem ta movimiento nacional wara l gwerra dinjija spanja kienet politikament u ekonomikament marġinali u barra l ġnus magħquda is sitwazzjoni inbidlet fl matul il perjodu tal gwerra bierda meta sar strateġikament importanti għall istati uniti li jistabilixxu preżenza militari fil peniżola iberika għall konteniment ta xi mossa mill urss fl inħawi tal baħar mediterran fl spanja kellha qabża kbira fl ekonomija tagħha dan it tkabbir f daqqa li ressaq in nazzjon lejn ekonomija moderna sar magħruf bħala l miraklu spanjol bil mewt ta franco li ġrat f novembru tal juan carlos laħaq re ta spanja u kap tal istat skont il liġi wara l approvazzjoni tal kostituzzjoni spanjola ġdida fl u wasla tad demokrazija l istat trasferixxa xi poteri lir reġjuni u ħalaq organizzazzjoni interna imsejsa fuq il komunitajiet awtonomi fil pajjiżi baskii in nazzjonaliżmu moderat bask għex ġenb ma ġenb ma moviment radikali nazzjonalista immexxi mill organizzazzjoni armata euskadi ta askatasuna eta il grupp twaqqaf fl matul ir regime ta franco imma baqa sejjer bil kampanja vjolenti anki wara li bdiet id demokrazija u kien hemm grad għoli ta awtonomija reġjonali fit ta frar xi elementi ribelli fost il forzi tas sigurezza għamlu attentat ta kolp ta stat biex jimponu gvern militari ir re juan carlos ħa f idejh personalment il kmand tal forzi armati u ġiegħel lir ribelli jċedu fit ta mejju wara referendum spanja daħlet fin nato u l partit soċjalista partido socialista obrero espaol psoe tela fil poter fl spanja daħlet fil komunità europea fl it tazza tad dinja tal futbol intlagħbet spanja u għenwt biex il pajjiż jerġa jsir magħruf fid dinja wara s snin ta dittatura u ta tranżizzjoni għad demokrazija anki l olimpjadi ta barċellona tal kienu ta ġid għat turiżmu u biex isiru magħrufin il mod ta ħajja u d drawwiet ta spanja l ġdida is snin disgħin tas seklu huma karatterizzati mill gvernijiet ta jos maria aznar tal partit popolari spanjol partido popular b ħafna progress ekonomiku u soċjali fl ta jannar spanja ma bagħetx tuża l peseta bħala valuta u bdiet tuża l ewro li taqsam mas il pajjiż ieħor taż żona ewro l ekonomija ta spanja kibret ħafna iżjed mill medja ewropea imma it tkabbir spiċċa bil kriżi ekonomika kbira li bdiet fl fil ta marzu kien hemm attakki terroristiċi fuq xi treni f madrid wara proċess li dam ħames xhur ġie konkluż li l attakki kienu saru minn grupp militanti lokali mnebbaħ minn al qagħeda l attakki qatlu ruħ u ferew iżjed minn jaħsbu li forsi l attakki saru biex jinfluwenzaw ir riżultat tal elezzjoni ġenerali li kellha ssir tlett ijiem wara li rebaħ il psoe immexxi minn jos luis rodrguez zapatero spanja hi nazzjon fl ewropa t isfel tal punent li tokkupa mill peniżola iberika l erja totali hi ta km li minnhom km huma art u km huma ilma il konfini ta spanja huma maqsuma f km baħar u km art fit tramuntana hemm il baħar ta cantabria golf ta biskaja u fin nofsinar u x xlokk hemm il baħar mediterran u l baħar tal baleares fil punent il portugall u l oċean atlantiku u fil grigal franza u andorra matul il pirenej il kosta mediterranea għandha tul ta km waqt tal atlantika twila km il pirenej jestendu għal km mill baħar mediterran sal golf ta biskaja fit tarf t isfel ta spanja hemm l istrett ta gibiltà li jissepara lil spanja u l bqija tal ewropa mill marokk fl afrika ta fuq il muntanja teide li hi għolja metru l fuq mil livell tal baħar hi l ogħla waħda fi spanja u l ogħla quċċata tal atlantiku kollu hi t tielet l ikbar vulkan tad dinja mill bażi tagħha barra l peniżola iberika hemm numru ta żoni spanjoli oħra il gżejjer baleares fil baħar mediterran il gżejjer canarias fil grigal madwar km fix xlokk tal afrika hemm ħames artijiet oħra ta sovranità spanjola plazas de soberana fuq il kosta tal marokk ceuta melilla islas chafarinas pen de alhucemas u pen de vlez de la gomera it territorju spanjol hu muntanjuż iddominat minn altopjani u ktajjen ta muntanji nistgħu niddistingwu tliet reġjuni ġgeografiċi hemm ħafna xmajjar imma fihom ħafna kurrenti qawwijin u allura l użu tagħhom bħala toroq għall komunikazzjoni hu limitat dawn huma x xmajjar ewlenin ebro turia jucar segura duero tago guadiana guadalquivir fi spanja m hemmx lagi naturali kbar per hemm ħafna għadajjar artifiċjali bl iskop li jiżguraw il bżonn tal enerġija u ilma bl ispanjol jissejħu pantanos jew embalses partikolarment importanti humm l embalses ta alcantara ta torrejn u ta valdecaas fuq it tago u dak ta mequinenza fuq l ebro barra mill fruntiera ma franza andorra ġibiltà u l portugall spanja hi mdawra għal kollox bil baħar l oċean atlantiku fit tramuntana il majjistral u parti żgħira mil lbiċ kif ukoll il baħar mediterran fil lvant il grigal u n nofsinhar sa ġibiltà mal peniżola iberika irridu nżidu wkoll il kanarji kollha kemm huma fl atlantiku u l baleariċi li jinstabu kompletament fil mediterran minħabba t tul enormi tax xtut tagħha u d diversità tal pożizzjonijiet tagħhom spanja għandha tulijiet ta kosta li huma differenti ħafna minn xulxin il kosta atlantika li l parti l iżjed lejn il lvant tissejjaħ il baħar ta cantabria li hi stess hi parti mill golf ta biskaja hi karatterizzata b bajjiet impressjonanti li jalternaw ma sikek impressjonanti magħmulin mir riħ oċeaniku qawwi u mix xita spissa fuq kollox fil parti l iżjed lejn il lvant il kosta hi mħarbta u għandha ħafna fliegi u qaliet twal imsejħin rias tipiċi tal galizja li jidħlu fi xtut mimlijin sikek li diffiċli li tidħol fihom fosthom il famuża costa de la muerte il kosta mediterranja hi differenti għal kollox ħafna iżjed ħelwa u inqas imħarbta ħlief il golf ta valenzja u tal erja tad delta tal ebro u xi promontorji għalkemm fiha wkoll xi tulijiet imsikkin fuq kollox il klima hi ħafna iżjed moderata u adattata għat turiżmu tal għawm fuq il kosta mediterranja insibu bosta bliet famużi bħal barċellona valenzja u malaga barra l lokalitajiet turistiċi bħal lloret de mar u tarifa il kosta mediterranja tinqasam ġeografikament f ħames partijiet l iżjed l fuq hemm il costa brava li testendi mill fruntiera franċiża sa barċellona il costa daurada li testendi mill belt kapitali katalana sa ħalq l ebro il costa del azahar sa dnia eskluża li tinkludi l golf ta valenċja kollu il costa blanca sa cabo de gata u fl aħħar il costa del sol madwar in naħa t isfel kollha ta spanja sal fliegu ta ġibiltà il kosta mediterranja minħabba t turiżmu kbir li fiha hi inqas preżervata mill kosta atlantika u hi magħrufa għal xi abbużi kbar fil bini il gżejjer ewlenin huma maġburin f żewġ arċipelagi il gżejjer baleares u l gżejjer canarias il baleares qegħdin fil mediterran mhux il bogħod mill komunità valenċjana u huma magħmulin minn erba gżejjer prinċipali mallorca menorca ibiża u formentera il canarias min naħa l oħra qegħdin fl atlantiku ma ġenb in naħa t isfel tal marokk u km l hemm mil lbiċ tal peniżola iberika ġeografikament jagħmlu parti mill kontinent afrikan dawn huma kanarja l kbira lanżarote fuerteventura tenerife la palma la gomera u el hierro imbagħad hemm gżejjer żgħar oħra ħafna iċken bħall gżejjer cies nistgħu naqsmu spanja fi tliet żoni klimatiċi prinċipali skont il pożizzjoni ġeografika u l kondizzjonijiet orografiċi barra dawn it tipi prinċipali nistgħu insibu wkoll sotto tipi oħra bħall klima alpina tal pirenej u fis sierra nevada u klima subtropikali tipika fil gżejjer canarias il popolazzjoni hi magħmula fil part l kbira minn spanjoli li jappartienu għal diversi gruppi etniko lingwistiċi kastiljani katalani valenċjani galizjani baski eċċ u minn minoranza ta barranin li fil bidu tal kienet tirrappreżenta ftit iżjed minn tal popolazzjoni globali miljuni minn miljun bejn wieħed u ieħor il komunitajiet fejn hemm l iżjed barranin huma tal katalonja bi l fuq minn miljun ruħ ta madrid b kważi miljun u ta valenċja b madwar ruħ hemm għadd kbir ta immigranti mill ewropa tal lvant l iżjed rumeni li bħalissa jirrappreżentaw il komunità alloġena l iżjed numeruża fil pajjiż afrikani ta fuq li ħafna minnhom huma klandestini impjegati l iżjed fl agrikultura ta spanja t isfel u latinoamerikani id distribuzzjoni tal popolazzjoni mhijiex uniformi għax hi kondizjonata mill forma tat territorju fuq il kosti matul il widien tax xmajjar u fiż żoni li huma ekonomikament iżjed avvanzati u li fihom żviluppaw l agrikoltura u l industrija id densità taqbeż it abitant kull km min naħa l oħra f ħafna erji tal meseta id densità hi taħt id abitant kull km il popolazzjoni urbana dejjem tikber il popolazzjoni totali ta spanja kienet skont l istima tas sena ta abitant b densità medja ta abitant kull km maqsuma mal komunitajiet awtonomi li jagħmlu parti mir renju il fenomenu tal urbanizzazzjoni hu reċenti ħafna u llum tal ispanjoli jgħixu fil bliet li ħafna minnhom żvillupaw b mod mhux ippjanata u bi problemi kultant gravi ta tniġġiż il territorju tal pajjiż hu maqsum f komunitajiet awtonomi li jgawdu ċerta awtonomija skont l istorja tagħhom skont studju reċenti magħmul minn arda insara anjostiċi misilmin atej lhud oħrajn l ilsien uffiċjali hu l kastiljan jew l ispanjol f xi komunitajiet awtonomi xi lingwi huma ko uffiċjali mal kastiljan il katalan valenċjan f katalonja il gżejjer baleares u fil komunità valenċjana il galizjan f galizja u l bask fil pajjiżi baski u navarra l istat spanjol u l amministrazzjonijiet tal periferija jipproteġu u jinkoraġġixxu l użu fil kuntest lokali ta xi lingwi mitkellma li per ma jgawdux l istatus ta ko uffiċjalità bħall asturjan il leoniż id djalett ta estremadura l aragoniż fil wied tal aran mal kastiljan u l katalan hu rikonoxxut ukoll l araniż tip ta gaskon tal grupp lingwistiku oċċitan f concepcin ħdejn ġibiltà in n ies jitkellmu il llanito u l ingliż bħala t tielet ilsien fil bliet awtonomi afrikani ta ceuta u melilla jitkellmu wkoll l għarbi u l berberu u parti mill popolazzjoni titkellem il franċiż bħala t tielet jew ir raba lingwa spanja hi maqsuma f il komunità awtonoma comunidades autnomas al singolare comunidad autnoma li jerġgħu jinqasmu f provinċja hemm ukoll żewġt ibliet awtonomi ceuta u melilla iddesinjati uffiċjalmente bħala plazas de soberana en el norte de frica ceuta melilla u xi gżejjer ċkejknin huma li baqa mill imperu kolonjali vast li kellu l pajjiż il gżejjer fihom xi km u għandhom abitant b kollox spanja għandha territorji ta km fl afrika ta fuq b popolazzjoni ta abitanti meta daħlet is sistema tal komunitajiet awtonomi il poter tal provinċji naqas għadhom jintużaw bħala distretti elettorali għall kodifika postali u bħala riferimenti ġeografiċi hemm sitt komunitajiet awtonomi li huma magħmulin minn provinċja waħda biss asturias il gżejjer baleares cantabria la rioja madrid murcia u navarra il provinċji jerġgħu jinqasmu f muniċipji bl ispanjol municipio bħala r ras tal muniċipju hemm l alcalde jew is sindku skont il kostituzzjoni tal spanja hi monarkija ereditarja parlamentari fejn ir re għandu r rwol li jirrappreżenta l pajjiż imma wkoll li jiggarantixxi l unità u d demokrazija il poter eżekuttiv hu f idejn il kunsill tal ministri consejo de ministros immexxi minn prim ministru bil fiduċja tal parlament il poter legislattiv hu fi ħdan parlament bikamerali il cortes generales b mandat ta erba snin magħmul minn il poter ġudizjarju hu indipendenti l ewwel elezjoni demokratika wara l mewt ta franco saret fil ta ġunju u ntrebħet mill lega tan nofs lemini unin de centro democrtico ucd immexxija minn adolfo suàrez is sistema politika hi msejsa fuq il multipartitiżmu imma minn xi żmien l hawn kien hemm żewġ partiti dominanti il partido socialista obrero espaol psoe tan nofs xellugi u l partido popular pp taċ ċentru lemini iż żewġ partiti dominanti alternaw fil poter imma kważi dejjem minħabba s sistema elettorali kellhom jidħlu f koalizzjoni ma partiti żgħar il partit soċjalista mexxa l gvern mill sal immexxi minn felipe gonzlez u mill sal immexxi minn jos luis rodrguez zapatero il partit popolari mill sal immexxi minn jos maria aznar u mill sal lum immexxi minn mariano rajoy bl arkitettura spsnjola infissru l eżempji kollha tal arkitettura li nbnew maż żmienijiet fi spanja u x xogħliet tal arkitetti moderni spanjoli li nsibu mad dinja kollha minħabba d diversità storika u ġeografika l arkitettura spanjola gawdiet minn ħafna influwenzi perezempju belt importanti bħal cordoba li twaqqfet mir rumani u allura għandha infrastruttura vasta ta dik l epoka saret il kapitali kulturali tad dinastija iżlamika al għumawijjun li bnew fuqha binjiet ta arkitettura fina fl istil għarbi id dinastiji għarab li ġew wara fi spanja żviluppaw arkitettura tal għaġeb dejjem iżjed komplessa u karatteristika bħall famuż kompless tal palazz ta granada fl stess żmien feġġew ir renji nsara li ftit ftit żviluppaw l istil tagħhom li fih integraw il flussi romaniċi u gotiċi l istil gotiku iffjorixxa b mod straordinarju hemm eżempji ta dan l istil mat territorju nazzjonali kollu l istil mudjar li żviluppa mis seklu sas seklu mill għaqda ta mottivi bi stil għarbi ma mudelli tal arkitettura ewropea il parti l kbira tal arkitettura tas seklu hi fl istil tal moderniżmu stil li kellu l epiċentru tiegħu barċellona u f gaud is simbolu tiegħu mill bidu tas seklu spanja kellha rivoluzzjoni fl arkitettura kontemporanea u arkitetti spanjoli bħal rafael moneo santiago calatrava ricardo bofill u ħafna oħrajn kisbu fama mondjali ta miguel de cervantes bit terminu letteratura spanjola infissru x xogħol letterarju kollu miktub bl ispanjol li jinkludi il letteratura bl ispanjol mhux bilfors miktuba minn spanjoli minħabba d diversità ġeografika u generazzjonali il letteratura spanjola kellha ħafna influwenzi u hi diżomoġenea ħafna fiha nsibu wħud mill movimenti letterarji l iżjed importanti miguel de cervantes x aktarx hu l kittieb l iżjed famuż ta spanja u l ktieb tiegħu don quixote hu meqjus bħala x xogħol l iżjed emblematiku fil kanoni tal letteratura spanjola u wieħed mix xogħlijiet klassiċi fundaturi tal letteratura tal punent iċ ċinema spanjola kellha suċċessi importanti internazzjonali fosthom l oscar għall films el laberinto del fauno il labirint tal fawnu u volver fl istorja twila taċ ċinema spanjola ir reġista kbir luis buuel kien l ewwel li kiseb fama internazzjonali warajh kien hemm pedro almodvar tard fis snin fost ir reġisti ta fama spanjoli l oħra insibu l segundo de chomn florian rey luis garca berlanga carlos saura julio medem u alejandro amenbar l ekonomija spanjola reġgħet daħlet fost l ekomonomiji avvanzati tal europa tal punent b mod partikolari fl għaxar snin bejn l u l l ekonomija iberika kienet fost l iżjed dinamiċi fl ewrożona is soċjetà u l ekonomija spanjola għaddew minn perjodu qawwi ta bidla u tikbir matul l aħħar għoxrin sena tas seklu wara li ħareġ mill iżolament politiku u ekonomiku impost mid dittatura faxxista il pajjiż infetaħ għal kummerċ internazzjonali u ssieħeb fl uefl l ekonomija gawdiet ukoll mit twelid ta kumpanniji industrijali ġodda u mid dħul ta kapital barrani li sfrutta il pagi baxxi biex jibdew inizjattivi industrijali u kummerċjali żdiedu wkoll il mezzi ġodda ta komunikazzjoni li għenu biex jiżdied il qligħ tas sistema produttiva is settur terzjarju hu l ikbar wieħed it turiżmu u l agrikoltura l għeneb u ċ ċitru huma żviluppati ħafna madankollu mill bidu tal kriżi finanzjarja kbira li bdiet fl u l kriżi tas sistema bankarja li ġiegħlet il gvern spanjol li jitlob l għajnuna mill bank ċentrali ewropew f ġunju ta minħabba li sfaxxa d dħul mill bejgħ tal bini l ekonomija spanjola daħlet fi kriżi profonda il livell tal qagħad qabeż il u l klassifikazzjoni tad dejn sovran li kienet tripla a tniżżlet mill aġenzija moody s għal baa b prospett negattiv fl ta ġunju ir rata tal imgħax tas self tal gvern għal għaxar snin telgħet għal fis sena matul l aħħar erbgħin sena l industrija tat turiżmu spanjola kibret ħafna tant li saret it tieni l ikbar waħda fid dinja b valur smat ta biljun ewro fl u tagħmel madwar tal pgd il klima ta spanja il monumenti storiċi u kulturali il pożizzjoni ġeografika tagħha flimkien ma infrastruttura moderna jikkontribwixxu biex jagħmluha waħda mid destinazzjonijiet l iżjed imfittxa spanja hi wieħed mill pajjiżi ta quddiem fil livell mondjali fl iżvilupp tal produzzjoni tal enerġija rinnovabbli fl spanja saret l aqwa fid dinja fil produzzjoni tal enerġija solari aqwa mill istati uniti b impjant enormi ħdejn alvarado badajoz spanja hi wkoll il produttur ewropej ewlieni tal enerġija mir riħ fl it turbini tagħha ipproduċew gwh tal enerġija totali prodotta f spagna fid ta novembru l enerġija mir riħ kellha waqt storiku meta laħqet tad domanda tal enerġija elettrika tat terraferma u ġġenerat kwantità ta enerġija ekwivalenti għal il reattur nukleari l enerġiji rinnovabbli l oħra użati fi spanaj huma l idroelettriku il bijomases u l enerġija tal baħar qed jinbnew impjanti is sorsi mhux rinnovabbli ta enerġija użati fi spanja huma in nukleari reatturi operattivi il gass il faħam u ż żejt is sistema tat toroq ewlenin hi ta tip ċentralizzat b awtostradi li jgħaqqdu madrid mal pajjiżi baski ma katalonja ma valenċja ma andalusija tal punent ma estremadura u ma galizja barra minn dawn hemm toroq ewlenin oħra mal kosta tal atlantiku minn ferrol sa vigo f cantabria minn oviedo sa san sebastin u mal kosta tal mediterran minn girona sa cadiz ix xibka tal ferrovija ta veloċità għolja li għandha spanja hi l iżjed mifruxa fl ewropa u t tieni l iżjed mifruxa fid dinja wara ċ ċina f ottobru tal spanja kellha total ta km ta linji ta veloċità għolja li jgħaqqdu malaga sivilja madrid barċellona valenċja u valladolid b treni li jilħqu veloċità ta km h f dak li rigward il puntwalità hi t tieni fid dinja jaslu fil ħin wara shinkansen tal ġappun jekk l objettivi tal programm ambizzjuż ta alta velocidad espaola jintlaħqu sal spanja jkollha km ta linji ferrovjarji b veloċità għolja li jgħaqqdu kwazi il bliet kollha ma madrid f inqas minn sigħat u ma barċellona f inqas minn sigħat fi spanja hemm ajruport pubbliku l iżjed traffikuż minnhom hu l ajruport ta madrid barajas b miljun passiġġier fl l ajruport ta barċellona el prat b miljun passiġġier fl hu importanti wkoll hemm ajruporti kbar oħra f gran canaria malaga valenċja sivilja mallorca alicante u bilbao l interess sportiv fi spanja hu ddominat mill futbol real madrid cf u fc barcelona huma tnejn mit timijiet tal futbol li kellhom l iżjed suċċess it tim nazzjonali tal futbol ta spanja rebaħ il kampjonat ewropew tal futbol fl fl u fl u t tazza tad dinja tal futbol fl il basketball it tennis iċ ċikliżmu il handball il motoċikliżmu u l formula kollha żdiedu fil popolarità u s suċċess li kellhom bis saħħa ta ċampjins spanjoli f dawn l oqsma il logħob olimpiku tas sajf saru barċellona l industrija tat turiżmu ġabet titjib fl infrastruttura sportiva b mod partikolari fl oqsma tal isport akwatiku tal golf u l iskiing rafael nadal li bħalissa hu l aqwa plejer tat tennis spanjol rebaħ diversi titli tal grand slam anki t tim spanjol tat tazza davis kiseb riżultati tajbin ħafna b titli mirbuħa bejn l u l fin naħa ta fuq ta spanja il logħba tal pelota hi popolari ħafna alberto contador hu l aqwa ċiklista spanjol u rebaħ diversi titli tal grand tour fosthom tliet titli tat tour de france imma wara ġie skwalifikat minħabba d drogi twieled f malta fl għal bosta snin leħnu kien sinonimu max xandir f malta fejn ħejja diversi programmi kemm għar radju u għat televixin għal xi snin kien involut ukoll fix xena mużikali lokali permezz tal grupp artwork fost l oħrajn kif ukoll mużika għat teatru sa minn settembru ta l huwa jokkupa l kariga ta lecturer fl iscarborough school of arts new media ta l università ta hull ġewwa r renju unit fejn jikkordina u jgħallem fil programm imsejjaħ media performance fl beda karriera fil qasam tax xandir għall ewwel ħadem fl iskema student ħaddiem mal media education centre u aktar tard daħal għal xogħol fiss ma xandir malta f gwardamangia wara perjodu fl uffiċju tal liċenzji tat televixin u l ħlasijiet għall cable radio ingħata l kariga ta koordinatur editorjali għar rivista il ġimgha li qabel u wara ż żmien li ħadem fuqha hu kienet magħrufa bħala il gwida fis snin li ħadem f xandir malta huwa serva wkoll bħala producer ta diversi programmi għar radju u t televixin fost il programmi tiegħu minn dak iż żmien jistgħu jissemmew kważi kull filgħaxija mill garaxx tvm il fil tat tiġdid mal bid daqq immaġina john lennon radju malta blast tvm tutti frutti tvm u il festival tal kanzunetta maltija għall ewropa f diċembru tal huwa rriżenja minn xandir malta u ftit tal ġimgħat wara aċċetta l kariga ta programme manager ma radio one live stazzjon tar radju b liċenzja biex ixandar programmi mitkellma aktar milli mużika flimkien ma l aħwa joe u godfrey grima il propjetarji ta l istazzjon huwa organizza dak li effettivament kien l ewwel talk radio kummerċjali f malta aktar tard huwa pproduċa wkoll diversi programmi għar radju u t televixin f malta fosthom skoss tv bil maws f idejk bricolage u x inhu għaddej tv għalkemm irtira mix xandir tradizzjonali riċentament awissu toni sant xandar sensiela ta dwar l avvenimenti tal ta settembru aktar tard f novembru ta l istess sena beda sensiela ta poddati dwar ix xena mużikali maltija toni sant attenda l iskola primarja tas sorijiet franġiskani st elizabeth school f tas sliema u l kulleġġ missjunarju ta san pawl fir rabat kif ukoll il liċeo l ġdid fl imsida fejn studja l malti l ingliż u l filosofija fil livell avvanzat tal gce matrikola wara li abbanduna l karriera tiegħu bħala xandar professjonali f malta toni sant beda jsegwi kors universitarju huwa ggradwa fl b a hons fl istudji teatrali mill università ta malta u wara kompla l istudji tiegħu f new york fejn ħa m a fil performance studies fl kif ukoll ph d fl istess materja fl ir riċerka għad dottorat tiegħu kienet dwar l użu kreattiv ta l internet bħala mezz tax xandir u l implikazzjonijiet ekono politiċi kontemporanji parti mir riċerka tiegħu hija ppubblikata ftdr the journal of performance studies matul l istudji tiegħu f new york huwa għażel li jiffoka l attenzjoni tiegħu fuq l internet u l aspetti ta identità kulturali u forom ta spettaklu marbuta miegħu fl huwa waqqaf il kumpanija rreġistrata f malta biex tħaddem numru ta siti b tagħrif dwar u jew minn malta matul is snin il maltamedia online network offra kif ukoll kif ukoll siti oħra dwar u u is sit personali ta toni sant astronomija grieg astronomia astron nomos letteralment liġi tal istilel hija x xjenza ta l osservazzjoni u l ispjegazzjoni ta x jiġri lil hinn mill art dinja u barra l atmosfera din ix xjenza tistudja l oriġini l evoluzzjoni fiżika u kimika ta l oġġetti li jistgħu jiġu osservati fis sema u li huma barra mill atmosfera fi ftit kliem l astronomija hija l investigazzjoni ta dak kollu li jiġri l barra mid dinja hija waħda mill eqdem xjenzi għax nibtet malli n nies bdew jiktbu dwar dak li jaraw fis sema u wkoll hija waħda mill ftit xjenzi fejn id dilettanti għadhom jistgħu jieħdu sehem speċjalment fl iskoperti u l monitoraġġ ta fenomeni transitorji l astronomija m għandhiex tiġi mħallta ma l astroloġija li tassumi li d destin tal bnedmin huwa marbut mal pożizzjoni apparenti ta l oġġetti fis sema għalkemm iż żewġ oqsma jgawdu oriġini komuni huma totalment differenti għax waqt li f l astronomija jintuża metodi xjentifiċi l astroloġija m għandhiex bażi xjentifika fil bidu ta l istorja tagħha l astronomija ħadet biss ħsieb l osservazzjoni u l previżjoni tal mixi tal oġġetti ċelesti tas sema li setgħu jiġu osservati mingħajr l użu ta apparat partikolari ħlief l għajn għera l ewwel astronomi kienu qassisin ta ċertu kult reliġjuż li kienu kapaċi jaqdu lis socjetà bil ħolqien ta l ewwel kalendarji indispensabbli għall organizzazzjoni tal ħajja soċjali u agrikola il griegi kienu l iktar nies li taw kontribut lill astronomija speċjalment ipparku u ewdossju li laħqu l milja tagħhom bix xogħol ta klawdju tolemew klaudios ptolemaios ċa ċa fiż żminijiet tan nofs id dinja tal punent rat staġnar fl iżvilupp ta dix xjenza imma li xi astronomi għarab komplew bl istudju tal korpi ċelesti matul ir rinaxximent nikola koperniku ħadem ħafna biex jippromwovi l idea tiegħu ta sistema eljoċentrika għalkemm ta min jgħid li ma kienx l ewwel wieħed li ħareġ bl ipoteżi ta sistema bix xemx fin nofs imma żgur l ewwel wieħed li argumenta b mod xjentifiku it teorija tiegħu ħidmietu serviet ta bażi soda għax xogħol ta galileo galilei u kepler dan ta l aħħar kien l ewwel astronomu li kiteb liġijiet li jispjegaw korretament id dettalji kollha taċ ċaqliq tal pjaneti madwar ix xemx iżda hu ma tax raġunijiet fiżiċi għas sejbiet tieghu dan kellu jkun ix xogħol ta isaac newton li elabora l prinċipji tal mekkaniżmu ċelesti u l liġi tal gravità universali l astronomija hija maqsuma f ħafna sezzjonijiet dan minħabba l għadd kbir ta kategoriji li jaqgħu taħtha fl astronomija il metodu ewlieni biex tinkiseb informazjoni tirrikjedi ir rilevazjoni u l analiżi ta radjazzjoni elettromanjetika tradizzjonalment l astronomija tinqasam f d diviżjonijiet li jikkorrespondu mar reġjuni differenti ta l ispettru elettromanjetiku osservati l astronomi jistudjaw oġġetti bħal pjaneti kwiekeb novi galassji nebulosi eċċ imma l ebda astronomu ma josserva kull tip ta oġġett suddivisione differenti tista tkun magħmula għal regjuni tal ispazju u tematiċi relatati il baħar mediterran huwa baħar li jifred l ewropa mill afrika ta fuq bl asja fil lvant it tul tiegħu hu ta madwar km mil filwaqt li għandu erja ta miljun kmsup dan il baħar hu magħqud mal oċean atlantiku permezz tal istrett ta ġibiltà mal baħar l aħmar permezz tal kanal tas swejs u mal baħar l iswed permezz tad dardanelli il mediterran ġeneralment jinqasam f diversi ibħra li huma l baħar adrijatiku l baħar eġew l baħar jonju u l baħar tirren għandu xatt ta madwar km li jgħaddi minn tnejn u għoxrin nazzjon magħruf bħala l benniena taċ ċiviltà il mediterran infetaħ għal kummerċ għan negozju għall kummerċf matul l era klassika kartaġni il greċja l etruski u ruma lkoll pruvaw jieħdu l kontroll ta dan il baħar sakemm r rumani rnexxielhom ibiddluh fil mare nostrum iktar tard kien iddominat mil biżantini u mill għarab u matul is sekli tal medjuevu hafna bliet repubbliki u kummerċjanti taljani minn bliet bħal venezja u ġenova kellhom il kontroll tal passaġġi kummerċjali tal mediterran wara l medjuevu il mediterran donnu raqad peress li l baħħara kellhom ħarsthom lejn l ibħra u l oċeani l ġodda din ir raqda damet sal gwerer rivoluzzjonarji u gwerer napoleoniċi meta l ingilterra ntebħet li l mediterran kien importanti ħafna għar rotta lejn l indja il mediterran żviluppa iktar mal ftuħ tal kanal tas swejs fl meta ħafna mil kummerċ mondjali lejn is swieq ewropej kif ukoll il qmuħ mir russja kienu jgħaddu minn ġo fih kontroll tal gżejjer xtut u rotot kummerċjali kien vitali matul il gwerer dinjija u għalhekk kienu ħafna l ideat u pjanijiet ta attakk u difiża f dawn l inħawi forsi l iktar prominenti fosthom huma il gwerra tal krimea l attakk fuq id dardanelli it tieni assedju ta malta u l battalji tal afrika ta fuq il gżejjer prinċipali huma il pajjiżi huma il baħar mediterran huwa magħmul minn dawn l ibħra interni mikiel anton vassalli ħaż żebbuġ ta marzu ndash ta jannar magħruf bħala missier l ilsien malti minħabba l kontribut kbir li ta biex il malti jkun lingwa nazzjonali semmewh mikiel għal missier missieru u anton għal missier ommu fuq tfulitu nafu li meta kien għad kellu sentejn missieru miet fl għomor ta sena u li erba snin wara ommu reġgħat iżżewġet lil gejtan mifsud bin ġużeppi gabillott minn ħaż żebbuġ ukoll nhar it ta mejju mikiel anton għamel il griżma tal isqof waqt żjara pastorali tal isqof pellerano il parrinu tiegħu kien il markiż mikiel apap fl huwa ngħata premju mill iskola tal għarbi ġewwa l belt billi l familja tiegħu riditu jsir qassis bagħtuh is seminarju huwa malajr wera l ħiliet tiegħu u għalhekk issokta l istudji tiegħu f ruma fejn tħarreġ tajjeb fil latin u t taljan iżda l iktar fl ilsna semitiċi li ma damx ma sar professur tagħhom vassalli kien jemmen li l akbar ħtieġa li kellu l poplu malti kienet li jgħolli lilu nnifsu billi jintebah min hu jitgħallem sew ilsienu għax fih jinsab il qofol ta ħajtu u permezz ta lsienu jsir midħla tal ideat progressivi li bihom il ġnus ewropej kienu qed jagħmlu passi ta ġgant il quddiem vassalli fil kitbiet tiegħu ħajjar lill maltin għaldaqstant ħa sehem fit tkeċċija tal kavallieri minn malta favur il ħakma franċiza u għalhekk intefa l ħabs mill kavallieri fil forti rikażli fejn dam sentejn sakemm inħeles minn napuljun li laħħqu ajjutant biex isoddlu ħalqu għall għerf li bih kien imżejjen u għall ħidma li ħadem favur il franċiżi kien ħaqqu jiġi mħallas b xi ħaġa aħjar meta l ingliżi waslu malta tefgħu lil vassalli mill ġdid fil ħabs fuq suspett li hu miftiehem mal għedewwa huwa qatta sena fil qorti kapitanali tal imdina sakemm marad u ħaduh fl isptar tad dumnikani tar rabat jingħad li lanqas fl isptar ma fdawh għax rabtulu siequ b katina tal ħadid mas sodda xahar wara eżiljawh fi franza għal dejjem bħala ġakbin iżda għoxrin sena wara fl vassalli wasal lura malta għajjien u nieqes minn mezzi ta għixien għalih u għal uliedu b xorti tajba vassalli għamel ħbieb ma john hookham frere il president tal kunsill tal università li bis saħħa tiegħu sar l ewwel professur tal malti fl università b riħet frere vassalli sab għajnuna mingħand iċ church missionary society li kienet knisja protestanta u li kienet waqqfet ċentru f malta mnejn tqassam il bibbja f ilsien il poplu vassalli ġie fdat bit traduzzjoni tal vanġeli bil wegħda li jistampawlu wkoll il grammatika riveduta tiegħu tal malti l għan tat traduzzjoni tal vangeli ma kienx reliġjuz iżda biex il maltin isiru midħla tal malti iżda meta miet fit ta jannar il kappillan ma riedx jagħtih difna kattolika minħabba l kolloborazzjoni tiegħu mal protestanti għalkemm vassalli qatt ma sar membru tagħhom kif kitbet l istess knisja protestanta billi ħbiebu l protestanti ma xtaqux li l katavru tiegħu jindifen f post imwarrab li ma kienx jixraqlu ħadu ħsieb huma u difnuh f wieħed miċ ċimiterji tal ingliżi li qegħdin taħt it trunċieri tal furjana li jħarsu faċċata ta lazzarett vassalli emmen b qawwa kbira fil lingwa maltija fejn f waħda mill kitbiet tiegħu hu jistqarr ir romantiċiżmu li nistgħu ngħidu li sar moviment għalih minn madwar nofs is seklu tmintax beda jikxef l identita tal wirt mhux stmat tal poplu introduċa viżjoni radikali tal ħajja li permezz tagħha neħħa kemm seta l qasma bejn iż żewġ espressjonijiet ta poplu wieħed maqsum fi klassi kolta u klassi baxxa ir romantiċiżmu adotta l prinċipju illuministiku tad demokratizazzjoni tal kultura vassalli kellu propju dan l ispirtu illuministiku jew preromantiku iżda kiseb għarfien ukoll mir romantiċi tar risorġiment taljan bħala eroj tagħhom filwaqt li oliver friggieri qiegħed lil vassalli fil kwadru romantiku frans sammut jipproponi l kwadru iżgħar ta l illuminiżmu għad li fl istess ċirku romantiku fi kliem kant l ispirtu tal illuminiżmu jinġabar fil motto sapere aude kun qlubi biżżejjed biex tuża dehnek l għan aħħari kellu jkun l hena tal bniedem fil lexicon vassalli jidher ispirat minn din il filosofija meta jikteb li t trawwim tal ilsien li jittieħed mill omm huwa mmela meħtieġ l ewwelnett għat tagħlim dan hu l għan ewlieni li għandu jkollha nazzjon għaliex fuqu jistrieħ l hena ta kulħadd il konvinzjoni ta locke li l bniedem jitwieled tabula rasa lest biex jitgħallem kollox u li huwa tort tal ambjent li jitwieled fih li wieħed ma jsirx tajjeb kompla għaddab lil vassalli għall ħakkiema li ma ridux jgħallmu lin nazzjon għax kien jaqblilhom iħalluh fil għama fuq kollox ra li t tagħlim seta jseħħ biss f ilsien il poplu jiġifieri bil malti il maltin ma setgħux jagħmlu parti mis seklu li fih l oqsma ta l arti u x xjenzi mxew tant il quddiem jekk ma jitgħallmux ilsienhom għax minħabba f hekk la setgħu jitgħallmu ilsna oħra u lanqas it tagħlim li setgħu jiksbu bihom sehem l intelletwali fil moviment illuninistiku kien fenomenu ġdid għax għall ewwel darba l intelletwali taw sehem ċivili fil ġlieda kontra l ordni soċjali l intelletwali tal imgħoddi kienu jbaxxu rashom għas slaten u jaħarbu f dinja ta ħolm filwaqt li l intelletwali illuminista huwa fittiex tal veritàu tal ħelsien riformatur konxju li qed jagħmel sehem minn klassi li dmirha kien li tmexxi lis soċjeta vassalli ddakkar mill ispirtu ta żminijietu jgħid cremona meta napuljun niżel malta lil vassalli sejjaħlu ġakobin għax kien ħabib tar rivoluzzjoni franċiża li riedet tbiddel lis soċjetà mill qiegħ vassalli bħal kull riformatur ewlieni tas soċjeta f kull żmien ħadha kontra l ħakkiema ta żmienu li kienu l ordni tal kavallieri għamel ħafna ħbieb u ħafna għedewwa u ovvjament pattieha qares ta min jinnota li l ordni tal kavallieri li oriġinarjament kien ordni religjuż ospitalier meta ntebaħ x setgħa u xi privieġġi għandu fuq il gżira u l abitanti tagħha inbidel f reġim despotiku ħabib tal ancien regime u tas slaten tal ewropa frans sammut jistħarreġ u jgħarbel it termini li vassalli juża fil kitbiet tiegħu l aktar id discorso preliminare u stedina fid discorso isejjaħ għall ewwel darba nazione lill maltin bħala poplu u wkoll concittadini terminu repubblikan ir raġuni hija dik li tmexxieh f xogħlu u jistenna li min se jikkritikah jagħmel dan b mod raġunat u mhux biss sempliċiment jopponi iżda biex ipoġġi l verita f dawl aktar ċar vassalli jinqeda bit termini in voga li jieħdu saħħithom mill miti tas seklu biex iċanfar bil qawwa kollha lil min qed iħalli lin nazzjon fl injuranza bħala illuminista u neo klassiċista kif isejjaħlu sammut vassalli ried iħaffer bħalma għamlu l arkeoloġi fl eġittu biex isib nisel il malti fl ilsna orjentali qodma f argumentazzjoni illuministika interessanti vassalli jistaqsi jekk id djaletti tal italja fosthom dak ta ragusa jingħataw importanza mil letterati għaliex il malti le iżda sammut li jqis lil vassalli iktar bħala illuminista milli bħala romantiku jaċċenna għall qasma bejn vassalli u dawk ta żmienu b għeruqhom fil bidu tas seklu dsatax għall fatt li vassalli jħalli barra għal kollox x kien se jfisser djalett wieħed it toskan iżjed tard it taljan għall unifikazzjoni tal italja li ġiet iżjed tard skond sammut aktarx li r romantiċi maltin ma wirtux l ideat mingħand vassalli iżda mxew fuq l eżempju tar romantiċi taljani sammut jagħlaq il kontribuzzjoni tiegħu fil journal of maltese studies billi jsostni li permezz ta vassalli malta ssieħbet għall inqas moralment fl illuminiżmu li ħakem lill ewropa u ħariġha mid dlam tal fewdaliżmu biż zmien tagħlim vassalli qabad l art u minn għeruqu xxittlet siġra li kibret fil ġnien intelletwali tal punent friġġieri jara f vassalli it tnissil ta kuxjenza nazzjonali li fuq kollox hija l qofol tar romantiċiżmu li minnu twieled in nazzjonaliżmu vassalli li studja fl ewropa ta żmienu kien konxju li malta ma tistax tibqa iżjed iżolata għax hija parti mill ewropa il preżenza kulturali taljana f malta ġabet magħha l mewġa tal illuminiżmu u tar romantiċiżmu għall kuntrarju tal illuminiżmu ir romantiċiżmu beda jħares lejn l individwu ċittadin bħala l qofol ta kollox u dan it twemmin fil poplu sar reliġjon u l idejal ġdid tal ħelsien tbiddel fi pjan ta fidwa għan nazzjonijiet mhux ħielsa b hekk twieled in nazzjonaliżmu vassalli huwa l prekursur jew il ħabbar ta din il kuxjenza radikali li iktar tard saret moviment politiku u letterarju in nazzjonaliżmu romantiku ta importanza kbira lill lingwa nazzjonali bħala mezz siewi ta għaqda popolari u għalhekk ma setax jonqos li vassalli jisħaq fuq il bżonn tal ilsien malti u ma jarax fih il valur lingwistiku li nqisu llum iżda valuri politiċi u soċjali għal ħafna kittieba u filosofi romantiċi lingwa kienet tfisser nazzjon u għalhekk l għarfien tagħha ma setax jibqa oġġett privat ta l istudju iżda kellu jinfetaħ u jieħu wkoll xejriet politiċi diretti iżda vassalli bħal kull riformatur ieħor tas soċjeta maltija għal żmien twil kellu jibqa leħen solitarju moħħ akbar minn żmienu u tabilħaqq vassalli immudella r riforma tiegħu fuq esperjenzi ta artijiet oħra bena kollox fuq il kultura li mingħajra m hemmx riforma politika u b kultura kien qiegħed jifhem l aktar l għarfien lingwistiku u letterarju kif jgħid friggieri dan ukoll hu wirt illuministiku u romantiku żewġ kulturi li integraw b saħħa kbira lill kelma u l arti tagħha fil kumpless tal ħajja ċivili u politika qabel ma vassalli seta jibdel l ilsien malti monument ta qedem f emblema ta għaqda fil preżent u fi standard ta kburija storika ried jagħti fiduċja u jispira lill maltin biex iħossuhom nazzjon dan għamlu bid diversi kitbiet tiegħu bit taljan l ilsien tal kultura dwar il malti l ilsien poplari u b hekk beda mixja twila li tkompliet mill kitbiet bennejja tal letteratura maltija li ġew warajh bħal ġan anton vassallo ġuż muscat azzopardi dun karm u ninu cremona li wasslet biex il malti jingħata għarfien uffiċjali isir l ilsien kulturali tal poplu kollu u għodda tajba għal letteratura għall ewwel vassalli beda jiġbor il proverbji qwiel tal maltin biex minnhom joħroġ il bixra storika tal gżejjer maltin fl ippubblika motti aforismi e proverbii maltesi li bihom fittex li jinterpreta l identità popolari skond kif il kotra taħseb u mbagħad tirrifletti bil għaqal f sentenzi li jintirtu minn nisel għal ieħor u li jiġbru fihom l għerf tal poplu li ma jinqediex bil kelma miktuba permezz ta din it tradizzjoni orali ried jasal għal tradizzjoni miktuba bħar romantiċi vassalli ried dinjità u attenzjoni lill wirt qadim iżda mwarrab bħalma kienet l għana il qwiel u l idjomi din il kuxjenza ta għarfien tal kultura popolari fid dawl tal kultura ġdida kienet il kuxjenza li dejjem mexxiet lil vassalli fost il kitbiet tiegħu nsibu l alfabett malti mfisser bil malti u bit taljan alfabeto maltese spiegato in lingua maltese e italiana fuq ktejjeb ta faċċata li kien mibjugħ fl istamperija ta antonio fulgoni vassalli kiteb ukoll l ewwel dizzjunarju malti dan kien magħruf bħala lexicon lessiku li kien ippublikat fl dan id dizzjunarju kien fih madwar tmintax il elf kelma kull kelma kienet spjegata bil latin imbagħad bit taljan riċentament il lexicon reġa ġie ippublikat minn frans sammut u mitbugħ fil marsa press illum il ġurnata mikiel anton vassalli jitqies bħala ħassieb u riformatur kif ukoll bħala ribell u studjuż li lemaħ fil bogħod u sa minn kmieni l qawmien għaqli tan nazzjonalità maltija fl l awtur frans sammut ħareġ ir rumanz il ħolma maltija dwar il ħajja ta vassalli rumanz li ħafna kritiċi jqisuh li huwa fost l aqwa jekk mhux l aqwa rumanz bil malti li nkiteb s issa dawl ġdid fuq vassalli huwa ktieb ieħor li jitratta dwar kitbiet li saru fiż żminijiet li fihom għex mikiel anton vassalli u li setgħu kienu xogħolijiet tiegħu il figura ta vassalli saret l oġġett ta attenzjoni mhux biss akkademika iżda wkoll letterarja u politika numru ta storiċi fittxew tagħrif dwaru bħala bniedem oħrajn l aspetti ta ħidmitu fil politika u l kultura u oħrajn xeħtu dawl fuq il qofol ta ħsibijietu fejn tixref il viżjoni ta nazzjon modern u ħieles fid daħla għal raħal twelidu llum jinsab monument tiegħu quddiem bieb de rohan il poeta nazzjonali kiteb sunett mill isbaħ għal vassalli żebbuġ bħalu vassalli meta ngħarrex ġewwa ħsiebek il ħsieb li kiber ma żgħożitek f ruma u kif fissirtu fit taħdit ma ħbiebek meta lil artek rajt bil ħan maħkuma u n nafra tas sultan li xejn ma ġiebek wara t twissja b għaqal kbir maħduma u l għawġ u l għar li ngabar wara biebek u l ħabs u l ħarba f nofs ta lejl mitmuma mhux għax għallimtna l ġmiel is saħħa il għana tal lsien li tkellmu bih ommok u ommi iżd għax ħabbejtha lil din l art ħanina u kont ewlieni fost in nisel tagħna li ħsibt il jedd li nkunu ġens għalina pawlu boffa ta ġunju ta lulju kien is sitt prim ministru ta malta l ewwel priministru ta wara l gwerra u l ewwel priministru laburista imwieled il birgu bin carmelo u carmela nee serracino studja fl iskola primarja tal birgu fil liċeo u fl universita rjali ta malta fejn iggradwa bħala tabib fl eta ta sena fis ta jannar iżżewweġ lil genoveffa ceci u kellhom erbat itfal hilda melina joseph u vivi fl ewwel gwerra dinjija boffa serva fir royal army medical corps fejn wettaq servizz mediku fuq vapuri li kienu jiġu malta bil feruti tal gwerra il karriera politka ta sir paul boffa bdiet fl meta ngħaqad mal partit laburista u fl ġie elett għall ewwel darba bħala membru fl assemblea leġislattiva għall ħames distrett is sena rat żvilupp importanti fl istorja tal partit laburista fis snin ta qabel il partit laburista kien ipprova jtejjeb il qagħda soċjali tal ħaddiema maltin billi ta l appoġġ tiegħu lill unione politica maltese partit lemini saħansitra kien daħal f koalizzjoni miegħu iżda kien mgħoddi biż żmien u għalhekk ittieħdet deċiżjoni li jsir ftehim ma gerald strickland u sħabu permezz tal compact mal partit kostituzzjonali il partit laburista ftiehem li jagħti l appoġġ tiegħu lill partit politiku mmexxi minn gerald strickland bil patt li meta dan tal aħħar ikun fil gvern jgħaddi leġiżlazzjoni li ttejjeb il qagħda soċjali tal ħaddiema maltin fl it tabib boffa nħatar mexxej tal malta labour party bejn l u l il partit laburista u l partit kostituzzjonali ingħaqdu u kien iffurmat il gvern tal compact kien bis saħħa tal compact li l element progressiv fi ħdan il partit laburista seta jaħdem biex isiru liġijiet ta fejda kbira fil pajjiż biżżejjed li wieħed isemmi l workmen s compensation act li saret mill gvern tal compact fl boffa kien elett fil parlament ukoll fl u fl is snin tletin kienu iebsin ħafna għall partit laburista imdaħħal bla bżonn fil kwistjoni politiko reliġjuża tal minħabba l appoġġ tiegħu lil gerald strickland u l partit kostituzzjonali permezz tal compact il partit laburista ħallas prezz għoli għax tilef ħafna voti riżultat tal kwistjoni mal knisja kien grazzi għat tmexxija tat tabib pawlu boffa u li meta faqqgħet it tieni gwerra dinjija l partit laburista kien għadu ħaj is snin tletin kienu snin tassew iebsa għal kull min kien laburist kienet waslet it telfa kbira elettorali ta ġunju li kienet riżultat tal kwistjoni politiko reliġjuża boffa kien wieħed minn dawk fi ħdan il partit laburista li kien jemmen li l partit ma kellux għalfejn jitlob maħfra lill isqfijiet maltin iżda mhux l istess għamel il mexxej tal partit kostituzzjonali gerald strickland li għamel apoloġija lill isqof u hemm min jaħseb li aktar swietlu ta deni milli ta ġid fl elezzjoni ġenerali tal għax b hekk ammetta pubblikament li kellu tort fil kwistjoni kollha wara kien hemm il każ tas sedizzjoni tal meta ttellgħu laburisti l qorti u tawhom anke l kundanna għaliex qalu li sabulhom materjal hekk imsejjaħ sedizzjuż fil pussess tagħhom u t telfa tal kostituzzjoni tal fl istess sena fl boffa nħatar membru tal kunsill eżekuttiv u fl ġie elett bħala membru tal kunsill tal gvern ġie elett ukoll għat tieni sessjoni tal kunsill tal gvern li saret f novembru boffa kellu sehem importanti ħafna fil laqgħat tal assemblea nazzjonali li x xogħol tagħha kellu jkun it tfassil ta kostituzzjoni ġdida boffa kien wieħed mill kelliema prinċipali tal labour front jiġifieri l general workers union u l partit laburista il kelliema prinċipali l oħra kienu ġuż ellul mercer reggie miller mos gatt indri cilia leli tabone nestu laiviera u turu colombo bis saħħa ta nies bħal boffa u sħabu saru kisbiet kbar għall poplu malti biżżejjed wieħed isemmi li malta ngħatat lura s self government fil ta settembru issa sew l irġiel kif ukoll in nisa li jgħalqu sena setgħu jivvutaw u kull elettur seta jkollu vot wieħed biss għall elezzjoni tal assemblea leġislattiva it tieni gwerra dinjija kien se jkollha effett kbir fuq il politika maltija dan għax il partit laburista kien mess il qiegħ meta bdiet iżda kien f pożizzjoni li jaħseb serjament biex jibda jmexxi l pajjiż meta ntemmet għalhekk nistgħu ngħidu li t tieni gwerra dinjija għamlitha possibbli li f malta jkun hawn l ewwel gvern laburista fl meta waslet l elezzjoni ġenerali ta ottubru il partit laburista kien f pożizzjoni ferm aħjar mill partiti politiċi l oħra biex jirbaħ il poter in nazzjonalisti kienu għadhom ma ħadux ruħ wara l mewt ta sir ugo p mifsud u d deportazzjoni ta nerik mizzi matul it tieni gwerra dinjija il partit kostituzzjonali ħa daqqa ta ħarta kbira bil mewt ta gerald strickland fl u spiċċa fix xejn il partiti politiċi l oħra li kkontestaw l elezzjoni ġenerali tal kienu dgħajfa meta mqabbla mal partit laburista li kien bena reputazzjoni tajba ta xogħol siewi u kisbiet għall poplu malti il mexxej laburista pawlu boffa kien rispettat ħafna minn kulħadd fl il partit laburista rebaħ l elezzjoni u t tabib boffa sar l ewwel prim ministru laburista u baqa f din il kariga sa settembru fl dom mintoff fil parlament qal hekk fost il merti ta boffa hemm il ġlieda tiegħu favur l ilsien malti fl dom mintoff fil parlament qal hekk minħabba f inkwiet fil partit laburista pawlu boffa tneħħa minn mexxej tal partit fl mill konferenza ġenerali iżda huwa għażel li xorta waħda jibqa prim ministru iż żmien bejn ġunju meta waqa l gvern immexxi mit tabib boffa u frar meta l partit laburista kien elett fil gvern kien żmien ta instabilita politika kbira f malta wara l isplit tal boffa fforma l malta workers party biex b hekk ħoloq firda fi ħdan ix xellug f malta dan kien ta vantaġġ kbir għall partit nazzjonalista li mkisser kif kien wara t telfa kbira tal b din il mossa ta boffa ngħata ċ ċans li jerġa jirkupra l pożizzjoni politika li kien tilef għal bosta snin fil fatt fl elezzjoni ġenerali tal minkejja l fatt li bejniethom il partit laburista u l malta workers party ġabu aktar voti u aktar siġġijiet mill partit nazzjonalista kien dan tal aħħar li eventwalment ifforma gvern ta minoranza għaliex baqa ma ntlaħaqx ftehim bejn iż żewġ partiti politiċi tal ħaddiema il gvern nazzjonalista ħa daqqa ta ħarta bil mewt ta nerik mizzi fl ta diċembru u floku laħaq prim ministru ġorġ borg olivier dan per kien imexxi gvern dgħajjef ta minoranza li kellu ħajja qasira tant li f mejju saret elezzjoni ġenerali oħra hawn il partit laburista ġab siġġu anqas min nazzjonalisti iżda kieku ngħata l appoġġ mill malta workers party ta boffa seta jiggverna b sorpriża ta kulħadd per it tabib boffa u l partit immexxi minnu ddeċidew li jidħlu fi gvern ta koalizzjoni mal partit nazzjonalista mmexxi minn borg olivier boffa ngħata l kariga ta ministru tas saħħa u servizzi soċjali il malta workers party kien diġa beda jmajna sewwa fl appoġġ tiegħu mill elettorat u din il mossa li ħafna ħaddiema rawha bħala tradiment tal interessi tagħhom kienet il bidu tat tmiem tal karriera politika ta boffa u tal malta workers party il gvern ta koalizzjoni bejn il partit nazzjonalista u l malta workers party ma damx wisq u f diċembru kellha ssir elezzjoni ġenerali oħra din id darba l partit laburista ġab siġġu aktar mill partit nazzjonalista dsatax għal tmintax iżda l malta workers party bit tliet siġġijiet biss li kien kiseb fl assemblea leġiżlattiva qaleb il bilanċ favur in nazzjonalisti billi reġa fforma gvern ta koalizzjoni magħhom kellu jkun il ministru john j cole li jwaqqa l gvern ta koalizzjoni u għalhekk saret elezzjoni ġenerali oħra fi frar li ntrebħet mill partit laburista mmexxi mill perit duminku mintoff il malta workers party tat tabib pawlu boffa kien spiċċa fix xejn qabel din l elezzjoni ġenerali fl dom mintoff fil parlament qal hekk sir paul boffa rtira mill ħajja politika fit ta jannar f ġunju għall kontribut qalbieni b risq ħutu l maltin ir re ġorg iv ħatar lit tabib boffa bħala uffiċjal tal imperu brittaniku o b e u f jannar kien onorat mir reġina eliżabetta ii bit titlu ta knight bachelor bit titolu sir huwa miet fid dar tiegħu f ħal tarxien fis ta lulju fl eta ta sena malta ilha abitata minn madwar qk u din iċ ċiviltà preistorika baqgħet teżisti fil gżejjer fiż żminijiet bikrin f malta kienu jgħixu diversi komunitajiet dan iż żmien hu msejjaħ preistoriku minħabba li ma kien nkiteb xejn fih u għalhekk m għandna l ebda prova miktuba ta dan il perjodu hawnhekk naraw kif fl iżvilupp tal lingwa it taħdit jiġi qabel il kitba kif jiġi fil ħajja ta kull bniedem meta ġew il feniċi semmew lill gżira prinċipali malat li jfisser irmiġġ sikur l alfabett tal feniċi xtered malajr u n nies bdew jitkellmu bil feniċju u iktar tard bil puniku il gżejjer maltin wara waqgħu taħt il kontroll tal kartaġiniżi fl qk u wara l gżejjer saru parti mill imperu ruman qk meta l imperu ruman inqasam fi tnejn malta waqgħet f idejn il biżantini l hekk imsejħa rumani tal lvant ir rumani kienu jużaw il latin u l grieg biex jikkomunikaw filwaqt li n nies maltin kienu jużaw il puniku u għalhekk il maltin kienu msejħa barbari jigifieri nies li ma jitkellmux bil grieg dawn tal aħħar ġew megħluba minn forza ta għarab fis sena l għarab influwenżaw il lingwa tal pajjiż il malti u dan l element semitiku għadu ħaj sal ġurnata tal lum fl ilsien tal poplu l għarab xerrdu it twemmin islamiku fost il maltin u daħħlu wkoll metodi ġodda fl agrikoltura l għarab għexu u tħalltu mal maltin għal mitejn sena mill sal f dan iż żmien kien hawn maltin li żżewġu lill għarab u anke qelbu r reliġjon fl in normanni ħadu l gżejjer maltin taħt it tmexxija tagħhom u anki jekk l influwenza għarbija baqgħet f malta sa ma dawn tkeċċew għal kollox nistgħu ngħidu li malta bdiet issir iktar u iktar ewropea u reġgħet twaqqfet mill ġdid ir reliġjon kattolika fil gżejjer dawn kienu jitkellmu bil latin jew bl isqalli kien f dan iż żmien li l malti beda jinqata mill għarbi klassiku u jitħallat mal isqalli f dawn iż żminijiet nistgħu ngħidu li hawnhekk twieled l ilsien malti jew il malti bikri wara xi żminijiet il maltin saru parti mill imperu spanjol fl il gżejjer ingħataw lill ordni tal kavallieri ta san ġwann l ordni kien jitkellmu bit taljan dawn in nies tħalltu mal maltin fil postijiet tax xogħol u anke biż żwiġijiet b hekk l ilsien malti għadda minn fażi oħra għax beda jitħallat mat taljan mela l element rumanz wassal għall formazzjoni tal malti nofsani qabel mal kavallieri aċċettaw dawn waqqfu kummissjoni biex jaraw l istat tal pajjiż sabu art niexfa b poplu mferrex madwar il gżejjer kollha u b żewġ imkejjen biss li kellhom ħjiel ċkejken ta difiża l imdina bis swar tagħha u l birgu bil castrum maris illum il fortizza ta sant anġlu il kavallieri għażlu jaċċettaw il proposta tal imperatur karlu v u ddeċidew li joqogħdu fil birgu peress li din il lokalità kienet mal baħar u kellha wkoll port eċċezzjonali żewġ assi importanti għall kavallieri li kienu ilhom imdorrijin għal ħajja ta kursara kattoliċi wara dan l ordni beda jsaħħaħ il birgu bi swar u ġie deċiz li jittellgħu swar fuq l isla bil fortizza ta san mikiel kif ukoll fortizza biex tiddefendi d daħla tal port il kbir il fortizza ta sant iermu tkun illużjoni imma jekk wieħed jaħseb li mad daħla tal ordni malta tbiddlet f fortizza felħana l attakki tal furbani misilmin żdiedu u sa waslu biex fl taħt il kmand ta dragut ħabtu għal għawdex u kaxkru l għawdxin kollha ħlief ix xjuħ u l morda wieħed irid jinnota iżda li l għan ta dan l attakk kien li jidħlu fil birgu għad li falla minħabba s saħħa li bdiet tiżdiet tal ordni din is saħħa tpoġġiet taħt sforz kbir fl ewwel assedju ta malta msejjaħ l assedju l kbir li beda fit ta mejju tal fejn malta spiċċat tiġġieled mal forza kbira tal imperu ottoman fit ta settembru ġurnata li sal lum għadha titfakkar b festa nazzjonali l ottomani wara iktar minn tliet xhur ta taqbid indunaw li kienet waslet għajnuna minn sqallija l hekk imsejjaħ gran soccorso li waslithom għat telfa tagħhom fil jum li baqa mfakkar mal maltin bħala jum il vitorja din ir rebħa waħħdet l ordni ma malta u dawn baqgħu sal lum jissejħu kavallieri ta malta wara din ir rebħa bnew iktar fortifikazzjonijiet speċjalment madwar il port il kbir bnew kapitali ġdida il belt valletta u għollew l istandard tal għajxien tal poplu inġenerali il ħakma tagħhom waslet fit tmiem tagħha meta napuljun rebaħ il gżejjer fl il maltin qamu għall franċiżi u bdew l imblokk grazzi għal għajnuna tar renju taż żewġ sqallijiet u tal gran brittanja l ingliżi ħadu l gżejjer bħala protettorat fl u ħatru lil sir alexander john ball bħala gvernatur bl għan li l gżejjer jerġgħu jaqgħu f idejn l ordni wara l gwerer napoleoniċi dan it tir ma tantx dam fl bħala parti mit trattat ta pariġi malta uffiċjalment saret parti mill imperu britanniku u kienet tintuża bħala stazzjon bażi navali u s sede uffiċjali tal flotta navali mediterranja ingliża sakemm din ittieħdet f lixandra fl eġittu minħabba l fatt li malta kienet qrib wisq l italja belliġerenti malta żvolġiet rwol importanti ħafna fit tieni gwerra dinjija minħabba li kienet qrib ħafna r rotot navali tal forzi tal assi u mhux eżaġerazzjoni li wieħed jgħid li malta sofriet it tieni assedju tagħha meta din saret wiehed mill iktar postijiet bumbardati tad dinja fil blitz tal forzi tal ajru ġermaniżi u sa ċertu punt taljani wara din il gwerra malta ngħatat l indipendenza tagħha fil ta settembru malta baqgħet membru tal commonwealth bil kap tal istat tibqa r reġina eliżabetta ii bħala reġina ta malta u wara saret repubblika fl bi president f referendum li sar f april il votanti wrew ir rieda tagħhom biex malta tidħol fl unjoni ewropea biex b hekk malta saret membru sħiħ fl mejju malta tinsab fuq altipjan sommers li jestendi mill afrika ta fuq sa sqallija miljuni ta snin ilu il gżira sħiħa kienet sommersa kif inhu indikat fil fossili marini li jinsabu fil ġebla maltija fl ogħla nħawi tal gżejjer hekk kif dan l altipjan ogħla u l istrett ta ġibiltà ngħalaq minħabba attività tettonika il livell tal ilma tbaxxa u malta dehret fuq speċi ta pont ta art niexfa li kien jgħaqqad iż żewġ kontinenti imdawra b għadajjar kbar xi għerien f malta wrew fdalijiet t iljunfanti ippopotami u annimali oħra kbar mill kontinent afrikan waqt li oħrajn jixhdu annimali ewropej il bniedem wasal f malta madwar l qk l ewwel komunitajiet ta nies neolitiċi probabbilment waslu minn sqallija madwar mil fit tramuntana u kienu fil maġġoranza tagħhom komunitajiet ta bdiewa u sajjieda bi provi ta attivitajiet ta kaċċa milli jidher dawn kienu jgħixu f għerien u djar miftuħa matul is sekli li segwew hemm evidenza ta iktar kuntatti ma ċiviltajiet oħra li ħalliet effett kbir fuq dawn l ewwel maltin hekk kif jixhdu id disinji fil fuħħar u l kuluri li kienu jintużaw wieħed mill iktar żminijiet li jispikkaw fl istorja ta malta hu ż żmien tal bini tat tempji li jibda madwar l qk dan ifisser li f malta hawn l eqdem binjiet fid dinja ħafna mit tempji għandhom forma ta ħames kmamar semiċirkolari f nofs tond magħqudin fiċ ċentru ġie maħsub li dawn jistgħu jirrappreżentaw ir ras idejn u s saqajn ta alla falz minħabba li waħda mill iktar statwi komuni li jinstabu f dawn it tempji huma statwi ta mara ħoxna simbolu ta fertilità il perjodu tat tempji baqa għaddej sa madwar qk meta iċ ċiviltà li ħolqot dawn it tempji għebet teżisti ħafna spekulazzjoni dwar x seta ġara u jekk dawn kinux maqtula kollha jew jekk in numri tagħhom ma waqgħux tant li ma fadal l ebda traċċa tagħhom wara dawn il perjodi tat tempji wasal żmien il bronzi jimxu f linja dritta l użu preċiż tagħhom mhuwiex magħruf skont ċerti studjużi dawn setgħu jintużaw meta xi annimali tal irmonk kienu jiġbdu ċerti piżijiet u b hekk dawn il kanali kienu jiggwidaw lill annimali f ċerti rotot mingħajr ma jitilfu t triq malta waqgħet taħt l influwenza tal feniċi probabbilment madwar it seklu qk meta l feniċi kienu jiddominaw ir rotot kummerċjali fil mediterran numru ta tempji ta dawn iż żminijiet juru li huma ddedikati lill alla femminili astarte il feniċi kienu jsejħu lil gżira malat li tfisser irmiġġ sikur żewġ kandelabri tal ġebel li nstabu f malta kellhom imnaqqax fuqhom dedikazzjoni kemm bil feniċju oriġinali kif ukoll bil grieg dawn il kandelabri fetħu l bibien biex isseħħ id deċifrazzjoni tal lingwa feniċja malta kienet ċentru tal kulti importanti ħafna għall kult tal alla mara tal fertilità il qima lejn din id divinità kienet ilha hawn sa mir millenju qk stħarriġ arkeoloġiku wera li f malta kien hemm ċentru reliġjuż ħafna qabel dawk f sumer u fl eġittu l istorja miktuba ta malta bdiet ħafna qabel il wasla tal kristjaneżmu oriġinarjament il feniċi u iktar tard il kartaġiniżi waqqfu portijiet u żoni kummerċjali fil gżejjer matul it tieni gwerra punika malta waqgħet f idejn ir rumani u ġiet inkorporata fir repubblika rumana fl qk ir rumani kienu jirreferu għall gżira prinċipali bħala melita probabbilment korruzzjoni tat terminu feniċju malat jeżistu diversi fdalijiet rumani f malta bħal mużajċi ta domus fil belt ta melita illum l imdina u parti mir rabat kif ukoll banjijiet u vilel kbar kien matul dan iż żmien li san pawl wieħed mill figuri prominenti tal kristjaneżmu wasal fuq il gżira meta l ġifen li kien fuqu inkalja f malta meta kien fi triqtu lejn ruma biex jiġi pproċessat dan l avveniment hu deskritt fil bibbja fl atti it tradizzjoni tgħid li san pawl ikkonverta il gżejjer għall kristjaneżmu u li publiju li kien il gvenatur sar l ewwel isqof imma m hemm l ebda fatti li jikkonfermaw din il konverżjoni tal massa l ewwel prova ta kristjaneżmu fuq il gżira hu fir seklu wk inħawi li huma marbuta maż żmien li san pawl qatta malta baqgħu frekwentati mill pellegrini sal lum wara l waqgħa tal imperu ruman malta waqgħet għal ftit żmien f idejn il vandali u f idejn il biżantini sakemm wara waqgħet f idejn għarab sqallin fl wk dan il perjodu ħalla effett qawwi fuq iċ ċiviltà tal inħawi l għarab daħħlu diversi tekniki ta irrigazzjoni xi wħud minnhom għadhom jintużaw sal lum ħafna nħawi ta malta huma wkoll marbuta ma dan il perjodu l imdina li ġiet modifikata estensivament f dan iż żmien tixbah ħafna lil diversi bliet fl afrika ta fuq għerq l ilsien malti hu miġbud minn dan iż żmien il malti lingwa semitika u wara ġie influwenzat b mod estensiv mit taljan u l lingwi rumanzi reċentement beda jinħass ukoll l influss tal ingliż anki jekk issa l malti jinkiteb fl alfabett latin fil fatt huwa l unika lingwa semitika li tinkiteb b dan l alfabett din hi biss żieda reċenti għax matul l istorja kien jinkiteb fl alfabett tal pajjiż ħakkiem fl il konti ruġġieru i ta sqallija pprova jwaqqaf il ħakma normanna f malta u fl ibnu ruġġieru ii ta sqallija irnexxielu minn hawn beda t tmiem tal influwenza għarbija u l gżejjer baqgħu fl isfera ewropea sas seklu f malta xorta baqa element mdaqqas ta misilmin malta kienet appendaġġ ta sqallija għal sena matul dan il perjodu malta kienet mibjugħa lil diversi sidien fewdali u baruni u kienet dominata suċċessivament mill ħakkiema ta bosta territorji ewropej svevja akwitanja aragona kastilja u spanja fl aħħar aragona li kienet qed taħkem il gżejjer ingħaqdet ma kastilja fl u malta saret parti mill imperu spanjol l amministrazzjoni tal gżejjer b hekk waqgħet f idejn in nobiltà maltija ħafna minna b oriġini sqallija jew spanjola li kienu jiffurmaw l università fil bidu tas seklu l imperu ottoman beda jixtered fir reġjun tal mediterran sakemm wasal fix xlokk tal ewropa ir re ta spanja u imperatur tal imperu ruman qaddis karlu v beda jibża li jekk ruma taqa f idejn it torok l ewropa kristjana kienet tispiċċa fl l imperatur ottoman sulejman ii keċċa lill kavallieri ospitallieri ta san ġwann il battista minn rodi dawn tferrxu fil kommanderiji tagħhom fl ewropa biex jipproteġi lil ruma minn invażjoni min nofsinhar fl karlu v ta l gżejjer lil dawn il kavallieri għall sena li jmiss dawn il famużi kavallieri ta malta għamlu lill gżejjer id dar tagħhom bnew bliet u rħula palazzi knejjes ġonna u fortifikazzjonijiet huma sebbħu lill gżejjer b diversi opri tal arti arkitettura u żiedu l wirt storiku ta malta wara ħafna rtirati u bosta telfiet inkluża rodi li kienet fuq l għatba tat turkija l ordni ngħata l gżejjer maltin minn hawnhekk komplew jattakkaw ir rotot kummerċjali tat torok u wara ftit l imperatur ottoman sulejman ii ordna li jsir l aħħar attakk fuq l ordni s issa il kavallieri kienu okkupaw il birgu fejn kien hemm portijiet perfetti biex jiġu bbażati l flotot tal ordni ukoll il birgu kien wieħed miż żewġ inħawi urbani ffortifikati fil gżira ta malta l post l ieħor hu l imdina fejn kienet toqgħod in nobiltà maltija id difiżi tal birgu żdiedu u nbnew fortifikazzjonijiet fuq l ilsien ieħor ta art fil qrib l isla jew senglea inbena forti żgħir fuq l għolja xebb ir ras fejn illum hemm il belt valletta li ssemma forti sant iermu fit ta mejju il logutenenti ta sulejman ii bdew l assedju ta malta sakemm waslet il flotta tal ottomani il kavallieri kienu diġà lestew dak kollu li seta jitlesta l ewwel l ottomani attakkaw il forti l ġdid ta sant iermu u wara xahar sħiħ ta attakki il forti kien imfarrak imma s suldati baqgħu jitqabdu sal aħħar wara dan bdew jattakkaw il birgu u l fortifikazzjonijiet fl isla imma kien kollu għal xejn wara assedju twil fit ta settembru tal istess sena waslet l għajnuna mistennija minn sqallija l ottomani ntebħu bit telfa u telqu minn malta qabel mat tempesti tax xitwa ma jħalluhomx jaħarbu l ottomani kienu qed jistennew li ħa jirbħu fi ftit ġimgħat kellhom madwar suldat kontra l kavallieri u l maltin li kienu jammontaw għal l ottomani ftit li xejn avvanzaw iktar fin nofsinhar tal ewropa u sulejman miet ftit snin wara sena wara l ordni beda l bini ta fortifikazzjonijiet u belt ġdida semmewha valletta għal gran mastru li kien rebbaħ l assedju jean parisot de valette minħabba l fatt li l ottomani qatt ma ppruvaw jerġgħu jattakkaw il fortifikazzjonijiet tista tgħid baqgħu sħaħ u għadhom f kundizzjoni tajba s issa per għax ir raġuni tal eżistenza tagħhom għebet is snin glorjużi tal ordni bdew jgħaddu u jintesew sakemm il kavallieri waqgħu f deklin kemm militari kif ukoll ekonomiku fil fatt tant kien deklin qawwi li meta napuljun wasal f malta fl ħa l ordni ta l gżejjer mingħajr l ebda oppożizzjoni minħabba l fatt li l ordni ma tantx kien qed jinħabb mal maltin dawn bdew iħarsu lejn il franċiżi bħala liberaturi din l illużjoni ma tantx damet fi ftit żmien il franċiżi bdew jagħlqu l kunventi u jisirqu teżori tal knisja il maltin irvellaw u l franċiżi taħt il kmand tal ġeneral claude henri belgrand de vaubois rtiraw fil belt valletta wara ħafna fallimenti il maltin iddeċiedew li jitolbu għal assistenza barranija dik sqallija borbonika u ingliża l ammirall horatio nelson iddeċieda li kien hemm bżonn imblokk totali navali u fuq l art ukoll fl malta saret parti mill imperu ingliż fil bidu malta ma tantx ingħatat importanza iżda l portijiet eċċellenti tagħha saru assi vitali għall ingliżi speċjalment wara l ftuħ tal kanal ta suez malta saret fortizza navali u militari il kwartieri navali prinċipali tal flotta ingliża tal mediterran il maltin per ma tantx kellhom kostituzzjoni liberali u ħafna kienu jbatu l faqar fl saru rvellijiet minħabba din is sitwazzjoni prekarja dan wasal għall amministrazzjoni awtonoma tal gżejjer malta ngħatat sistema b parlament bikameral b senat li tneħħa fl u b assemblea leġiżlattiva eletta anki jekk il kostituzzjoni kienet frekwentement tiġi sospiża qabel il wasla tal ingliżi il lingwa tal maltin ta livell għoli kienet il lingwa taljana imma din bdiet tiġi maqbuża mil lingwa ingliża fl l ingliż u l lingwa maltija ġew dikjarati l uniċi żewġ lingwi uffiċjali f malta billi l ingliżi kienu jassoċjaw it taljan ma mussolini u r reġim faxxista tiegħu fl italja li kien jirreklama t territorjalità ta dawn il gżejjer qabel it tieni gwerra dinjija il belt valletta kienet il kwartieri navali tal flotta ingliża tal mediterran per dan ittieħed f lixandra fl eġittu fis snin tletin meta l italja ddikjarat gwerra fl ta ġunju malta kienet difiża minn suldat b ħames ġimgħat ikel għal popolazzjoni ta ruħ terġa malta kienet difiża mill ajru permezz ta anti aircraft gun kanun tqil u ħfief u ajruplani gloster gladiator bi piloti peress li malta kienet kolonja ingliża viċin sqallija u r rotot tal għadu malta kienet bumbardata mill forzi tal ajru ġermaniżi u taljani malta kienet tintuża bħala bażi għal attakki kontra l flotta taljana u kellha bażi tas sottomarini kienet tintuża wkoll bħala stazzjon biex jiġu interċettati messaġġi tal għadu wara rifornimenti ta ajruplani malta kienet tista tiddefendi ruħha fil ta april ir re ġorġ vi offra lill george cross lil malta bil kliem lill gżira fortizza ta malta niesha u min jiddefendiha il president amerikan franklin roosevelt sejjaħ lil malta fjamma żgħira tixgħel fid dlam fil ta settembru malta saret stat indipendenti din hi ċċelebrata kull sena bħala jum l indipendenza malta minkejja li kienet issa indipendenti baqgħet parti mill commonwealth u kienet tagħraf lir reġina tal ingilterra bħala l mexxeja tal istat ir reġina ta malta l ingliżi żammew taħt il kontroll tagħhom ċerti setturi u partijiet ta malta il lira maltija lm temmet l irbit li kellha mal lira sterlina fis snin sebgħin dom mintoff reġa ġie elett bħala prim ministru fl u beda jħoll l irbit li kien hemm mal ingilterra u jmexxi politika ta non alinjament billi ġie stabbilit kuntatt mal libja malta saret repubblika fit ta diċembru bl aħħar gvernatur ġeneral sir anthony mamo jinħatar bħala l ewwel president fl l aħħar suldati ingliżi telqu l gżejjer f dak li jissejjaħ jum il ħelsien fis snin sebgħin il gvernijiet immexxija minn dom mintoff taw id dritt tal vot liż żgħażagħ li jagħlqu t il sena bdew iċ ċentri tal kindergarten skejjel tas snajja u l junior lyceums daħħlu l paga minima nazzjonali id dekriminalizzazzjoni tal omosesswalità it tneħħija tal piena tal mewt iċ children s allowance leave bi ħlas ta il ġimgħa bonus darbtejn fis sena għajnuna finanzjarja lir romol morda u persuni b diżabilità ħafna mpjiegi minn investiment kbir mill ġermanja dar il mediterran għall konferenzi mitjar ġdid baċir ġdid diversi housing estates is sea malta l enemalta it telemalta l air malta il mid med bank u l bank of valletta l elezzjoni ġenerali kontroversjali tal rat lill pn jġib maġġoranza assoluta ta voti anke jekk il partit laburista rebaħ il maġġoranza tas siġġijiet fil parlament mintoff baqa prim ministru u l partit nazzjonalista immexxi minn eddie fenech adami nieda kampanja għat tibdil fil kostituzzjoni biex tirrifletti l maġġoranza demokratika mintoff irriżenja minn prim ministru fl meta karmenu mifsud bonnici ħa postu għal darb oħra il pn kiseb il maġġoranza fl elezzjoni tal u minħabba t tibdil li kien sar fil kostituzzjoni biex is sitwazzjoni tal ma terġax tiġri il partit nazzjonalista ħa postu fil gvern il gvern il ġdid kellu fil mira li jtejjeb ir relazzjonijiet ta malta mal ewropa tal punent u l istati uniti il partit nazzjonalista immexxi minn eddie fenech adami flimkien mal viċi prim ministru guido de marco ħadmu għal sħubija ta malta fl unjoni ewropea din saret kwistjoni taħraq fil pajjiż bil partit laburista jopponi din l għażla l mlp rebaħ l elezzjoni ġenerali tal u alfred sant li kien qed iservi għall ewwel darba bħala prim ministru ta malta iffriża l applikazzjoni ta malta għal sħubija fl ue madankollu fl il gvern laburista sejjaħ elezzjoni bikrija wara kontroversja interna li qamet mal pm preċedenti u mexxej tal partit laburista dom mintoff il pn rebaħ din l elezzjoni u reġa attiva l applikazzjoni għall isħubija tal ue fl sar referendum biex il poplu malti jivvota jekk malta għandhiex issir membru tal komunità ewropea b maġġoranza ta aktar minn vot favur is sħubija mill ta dawk li kellhom id dritt li jivvutaw malta kienet fi triqitha lejn l ue il partit laburista stqarr li huma mhux se jkun fidili lejn ir riżultat ladarba jerġgħu jitilgħu fil poter fl elezzjoni ġenerali ta dik is sena madankollu il pn rebaħ b maġġoranza assoluta u malta ngħaqdet mal ue f mejju bit trattat ta ateni il progress ta malta qalb il komunità ewropea deher mal ewwel hekk kif f erba snin mis sħubija rnexxielu jilħaq il kriterji biex ikun jista jadotta l ewro dan seħħ f jannar tal sussegwentement il pn rebaħ għat tielet darba konsekuttiva l elezzjoni tal b distakk minimu storiku ta madwar vot fl u fl il partit laburista mmexxi minn joseph muscat għamel żewġ rebħiet elettorali storiċi b differenza ta vot mill partit nazzjonalista kull darba fiż żewġ każijiet il kapijiet tal pn lawrence gonzi u simon busuttil irriżenjaw mill kariga bl insistenza tal oppożizzjoni laburista u ta żewġ deputati dissidenti tal gvern nazzjonalista il poplu vvota għad dħul tad divorzju f malta wara l elezzjoni tal gvern laburista daħħal l unjoni ċivili bejn persuni tal istess sess u l possibbiltà li dawn jaddottaw it tfal għamilha iktar faċli li jsir l ivf b xejn fl isptar pubbliku fost l oħrajn il gvern laburista ta muscat daħħal il liġi tal whistleblower il liġi dwar il finanzjament ta partiti politiċi u l liġi li neħħiet il preskrizzjoni tal politiċi f każijiet ta abbuż u korruzzjoni il ġeografija ta malta bħal kull gżira oħra hija ddominata mill ilma malta hija arċipelagu ta gżejjer ta ġebel sedimentarju korallin fil baħar mediterran malta tinsab madwar kilometru lejn in nofsinhar ta sqallija fl italja u madwar kilometru il fuq mit tramuntana tal afrika it tliet gżejjer maġġuri huma malta għawdex u kemmuna huma l uniċi gżejjer abitati mill poplu malti il pajjiż għandu qies żgħir ħafna madwar km biss ħafna bajjiet li jinsabu madwar il kosta tal gżejjer jipprovdu ħafna portijiet għall ankraġġ il gżejjer huma kkaratterizzati b għoljiet żgħar b għelieqi mtarrġin l ogħla punt ta m hu ta dmejrek f malta il belt kapitali tal gżejjer maltin hija il belt valletta referenza tal mappa dimensjoni komparata ftit inqas mid doppju ta washington dc fruntieri fuq l art reklamazzjoni tal baħar żona maltija xkaffa kontinentali żona esklussiva għas sajd ibħra territorjali mediterranju b xitwiet moderati u bix xita u sjuf sħan u nexfin ħafna mill art hi baxxa ġeblija ċatta bi pjanuri maqsumin b widien ħafna rdumijiet kostali elevazzjoni estremi punt l iktar baxx baħar mediterran m punt l iktar għoli ta dmejrek m fejn ħad dingli riżorsi naturali ġebla melħ art agrikola użu tal art art arabbli uċuh tar raba permanenti pasturi permanenti foresti u boskalji oħrajn art irrigata perikli naturali mhux pervenuti l ambjent problemi kurrenti riżorsi naturali ta ilma limitati użu jiżdied ta desaliniżazzjoni ambjent trattati internazzjonali taderixxi ma trattati fuq tniġġiż tal arja kambju tal klima deżertifikazzjoni speċji li qed jinqerdu liġi tal ibħra rimi marin waqfien ta testijiet nukleari protezzjoni tas saff tal ozon tniġġiż tal ibħra protezzjoni ta paludi iffirmati imma mhux irratifikati bijodiversità kambju tal klima protokoll ta kyoto fil kostituzzjoni tal malta saret demokrazija parlamentari fil commonwealth ir reġina eliżabetta ii tar renju unit kienet ukoll ir reġina ta malta u gvernatur ġeneral kien jeżerċita awtorità eżekuttiva f isimha filwaqt li d direzzjoni totali tal pajjiż u l kontroll tal gvern u l affarijiet tan nazzjon kienu f idejn il kabinett taħt tit tmexxija ta prim ministru malti fit ta diċembru il kostituzzjoni inbiddlet u malta saret repubblika fil commonwealth bl awtorità eżekuttiva mqiegħda fil president ta malta il president jagħżel bħala prim ministru lill mexxej tal partit politiku bil maġġoranza ta siġġijiet fil kamra tar rappreżentanti din hi sistema unikamerali allura mingħajr senat il president jagħżel ukoll wara r rakkomandazzjoni tal prim ministru il ministri individwali li jmexxu d dipartimenti tal gvern il kabinett jintgħażel minn fost il membri tal kamra tar rappreżentanti li hi magħmula minn sa membru eletti skond il prinċipju tar rappreżentanza proporzjonali l elezzjonijiet iridu jsiru kull snin kandidati għal siġġijiet li jitbattlu huma determinati skond il voti ottenuti mil kandidat fl elezzjoni ta qabel il ġudikatura ta malta hi indipendenti il president wara l parir tal prim ministru jagħżel il prim imħallef flimkien ma il imħallef ieħor dawn iridu jirtiraw bilfors meta jkollhom sena teżisti qorti ċivili qorti kummerċjali u qorti kriminali fil qorti kriminali l imħallef ipoġġi flimkien ma ġurija ta disgħa il qorti tal appel tisma appelli mill qrati ċivili u mill qorti kummerċjali il qorti tal appell kriminali tappella għal ġudizzju lill qorti kriminali l ogħla qorti il qorti kostituzzjonali tisma appelli fejn ikun hemm vjolazzjonijiet tad drittijiet umani interpretazzjoniji tal kostituzzjoni u l invalidità ta xi liġijiet għandha wkoll ġuriżdizzjoni fuq każijiet ta disputi f elezzjonijiet parlamentari u prattiċċi elettorali korrotti jeżistu wkoll xi qrati inferjuri preseduti minn maġistrati l att tal kunsilli lokali tal att xv tal kien ippublikat fit ta ġunju u dan l att jaqsam lil malta f kunsilli lokali u lil għawdex f l abitanti jeleġġu kunsill lokali kull snin bħala votanti fir reġistru elettorali tal kunsill lokali l elezzjonijiet isiru skond ir prinċipju tar rappreżentanza proporzjonali u jintuża l vot uniku trasferibbli is sindku hu il mexxej tal kunsill lokali u r rappreżentant tal kunsill għal kull effett taħt dan l att is segretarju tal eżekuttiv hekk kif ikun appuntat mill kunsill ikun il mexxej eżekuttiv amministrattiv u finanzjarju tal kunsill kull deċiżjoni sseħħ kollettivament flimkien ma membri oħra tal kunsill il kunsilli lokali huma responsabbli għal manteniment u s sbuħija tal lokal għal gwardjani lokali ġbir ta skart u jmexxu l amministrazzjoni ġenerali għall gvern ċentrali bħal ġbir ta kiri u flus tal gvern u tweġib ta mistoqsijiet relatati mal operat tal gvern żewġ partiti jiddominaw il politika polarizzata u bbilanċjata f malta il partit laburista pl partit laburista mmexxi mill priministru robert abela u l partit nazzjonalista pn immexxi minn adrian delia l elezzjonijiet jattiraw dejjem iktar minn tal elettorat id differenza bejn iż żewġ partiti hija tant żgħira li persentaġġ ta hu meqjus bħala rebħa qawwija tant li r rebħa tal partit laburista fl elezzjonijiet ġenerali tqieset bħala waħda kolossali għax ġab vot iktar mill pn qabel l elezzjoni ta mejju tal il kostituzzjoni maltija ġiet emendata biex il partit li jkollu tal vot popolari ikollu l maġġoranza ta siġġijiet fil parlament u jkun jista jifforma gvern il partit laburista li dakinhar kien fil gvern għamel din il proposta tal emenda basta li l partit nazzjonalista dak iż żmien fl oppożizzjoni jaqbel ma żewġ emendi oħra fil kostituzzjoni l ewwel waħda tgħid li malta hi stat newtrali u mhux alineat u l oħra tipprojbixxi interferenza barranija fl elezzjonijiet l elezzjoni tal ntrebħet mill pl b maġġoranza ta vot u dawn ħadu post in nazzjonalisti li kienu rebħu fl u fl il votanti kienu tal elettorat bl pl jieħu tal votanti il pn u l alternattiva demokratika assoċjata mal ħodor fl l mlp tilef vot fil parlament u l prim ministru sejjaħ elezzjonijiet bikrija il pn rebaħ din l elezzjoni f settembru b maġġoranza ta vot u kellu maġġoranza ta ħames siġġijiet fil gvern ivvotaw tal elettorat il pn rebaħ l mlp alternattiva demokratika il pn fil gvern għaġġel l applikazzjoni għal sħubija fl unjoni ewropea u din kienet lesta sal referendum fuq il kwistjoni issejjaħ f marzu fejn in nazzjonalisti u l alternattiva demokratika sejħu għal iva filwaqt li l laburisti sejħu lill partitarji biex jivvutaw le jinvalidaw il vot jew ma jivvutawx ivvutaw b jivvutaw iva il pl ma aċċettax dan ir riżultat bl argument li inqas minn tal votanti reġistrati qalu iva il parlament ġie xolt u ġew imsejħa elezzjonijiet biex tiġi risolta l kwistjoni in nazzjonalisti ħadu tal vot u l laburisti alternattiva demokratika ħadu mingħajr ebda siġġu in nazzjonalisti b hekk iffurmaw il gvern u setgħu jiffirmaw it trattat biex malta daħlet fl unjoni ewropea fl elezzjonijiet ġenerali l partit laburista kiseb vot aktar mill partit nazzjonalista li kiseb vot f dik li tista tiġi meqjusa bħala l ikbar differenza għal diversi snin tant li bħala persentaġġi l pl ġab kważi u l pn b dawn il persentaġġi kien ifisser li l partit laburista kien se jkollu siġġu filwaqt li l partit nazzjonalista se jkollu siġġu madankollu meta l voti bdew jiġu trasferiti irriżulta li bħala siġġijiet il partit laburista kiseb siġġu u l partit nazzjonalista siġġu u għaldaqstant id differenza telgħet għal il siġġu madankollu bl emenda kostituzzjonali li saret fl ebda partit ma jista jkollu aktar minn disa siġġijiet fuq l ieħor u għalhekk il partit nazzjonalista se jingħata erba siġġijiet aktar hekk il partit laburista fil gvern se jkollu deputat filwaqt li l partit nazzjonalista se jkollu deputat għax jiżdidulu erba siġġijiet għaldaqstant f din l elezzjoni ġenerali l partit laburista rebaħ disa distretti mill ewwel distrett sat tmien distrett u t tlettax il distrett waqt li l partit nazzjonalista rebaħ erba distretti mid disa distrett sat tnax il distrett fl elezzjonijiet ġenerali l partit laburista reġa ġab kważi u l pn isem tan nazzjon isem twil konvenzjonali repubblika ta malta isem qasir konvenzjonali kodiċi informatiku tip ta gvern demokrazija parlamentari diviżjonijiet amministrattivi malta hi maqsuma fi kunsill lokal elett b kull kunsill responsabbli għal amministrazzjoni ta bliet u reġuni b qisien differenti ir responsabbiltà amministrattiva hi maqsuma bejn il kunsilli lokali u l gvern ċentrali fil belt valletta festi nazzjonali jum il ħelsien ta marzu sette giugno ta ġunju jum il vitorja ta settembru jum l indipendenza ta settembru jum ir repubblika ta diċembru kostituzzjoni tal amendata fl ta diċembru sistema ġuridika il liġijiet ta malta huma bbażati fuq il liġijiet komuni ingliżi u fuq il liġijiet ċivili rumani malta aċċettat il ġuriżdizzjoni tal qrati internazzjonali tal ġustizzja b xi riservi suffraġġ eżekuttiv kap tal istat george vella mill t april kap tal gvern prim ministru robert abela mit ta jannar kabinett magħżul mill president fuq parir mill prim ministru elezzjoni tal president president elett mill kamra tad deputati għal snin wara l elezzjoni il mexxej tal partit fil maġġoranza fl aħħar elezzjoni maġġoranza relattiva jew tal koalizzjoni tal maġġoranza jittella bħala prim ministru mill president għal ħames snin il prim ministru jagħti parir lill president fuq l għażla tal viċi prim ministru leġiżlattiv kamra tad deputati unikamerali is soltu siġġu nota jingħataw siġġijiet lil min għandu l maġġoranza ta voti imma mhux ta siġġijiet total t issa siġġu il membri jittellgħu f elezzjonijiet fuq il prinċipju tar rappreżentanza proporzjonali u jservu snin elezzjonijiet ġenerali l aħħar li seħħu ta ġunju li jmiss riżultati tal aħħar elezzjoni perċentwali pn mlp ad siġġijiet pn pl ad ġudikatura qorti kostituzzjonali imħallfin jintgħażlu mill president fuq parir mill prim ministru qrati tal appell imħallfin jintgħażlu mill president fuq parir mill prim ministru partiti politiċi u mexxejja parteċipazzjoni f organizzazjonijiet internazzjonali c ccc ce ebrd ece eu member from may fao g iaea ibrd icao icc icftu icrm ifad ifrcs ilo imf imo inmarsat intelsat interpol ioc iom osservatur iso korrispondent itu nam opcw osce pca un unctad unesco unido upu wcl who wipo wmo wtoo wtro deskrizzjoni tal bandiera żewġ faxex indaqs ta abjad naħa tal lasta u aħmar fir rokna ta fuq tan naħa tal lasta hemm rappreżentazzjoni tal george cross b burdura ħamra ir riżorsi prinċipali ta malta huma l ġebla il pożizzjoni ġeografika u l prodott tal ħaddiem malti malta tipproduċi madwar ta l ikel li teħtieġ għandha sorsi limitati ta ilma ħelu u m għandha l ebda sors domestiku ta enerġija l ekonomija tiddependi fuq is suq internazzjonali manifatturat speċjalment elettronika u tessuti u fuq kollox it turiżmu it tarzna ta malta li hi kumpanija tal gvern timpjega madwar ruħ fis sena l fuq minn miljun turist żaru l gżejjer il prodott gross domestiku pgd per capita hu ta li jpoġġi lil malta fin nofs tal iskala ekonomika tal unjoni ewropea bejn l istati sinjuri li oriġinarjament iffurmaw l ue u l istati li kienu komunisti tal lvant tal ewropa malta ingħaqdet fl unjoni ewropea fl ta mejju anki jekk kien hemm kwistjoni kbira fuq jekk dan kellux iseħħ id defiċit finanzjarju fil baġit hu problema fl ekonomija tal pajjiż peress li malta għandha ftit riżorsi naturali u suq żgħir l iżvilupp ekonomiku malti kien ibbażat fuq il promozzjoni tat turiżmu u fuq l esportazzjoni tal manifattura li titlob xogħol intensiv sa min nofs is snin l espansjoni f dawn l oqsma kienu il mutur għat tkabbir ekonomiku kbir ta malta investiment fl infrastruttura sa mill stimula żieda fil fortuni turistiċi tal pajjiż iż żieda fit turiżmu u l qliegħ fil kambju tal munita dderivat mit turiżmu sa mid dawra fl kien essenzjali biex tikber l ekonomija maltija u jekk wieħed iqabbel iż żieda minn dik is sena għal dik ta qabilha ta rispettivament u żieda f termini ta dollari amerikani wara l attakki terroristiċi tal ta settembru l industrija tat turiżmu marret naqra lura bl għajnuna tas settur ekonomiku internazzjonali bil preżenza ta xi riżorsi domestiċi u b politika li tgħin lil investiment orjentat lejn l esportazzjoni barranija l ekonomija setgħet tmantni żmien ta żieda fl attività ekonomika matul is snin iż żieda ekonomika maltija baqgħet għaddejja bejn wieħed u ieħor b dan l istess pass kemm id domanda domestika fil parti l kbira konsum u b żieda mill infiq tal gvern u l esportazzjoni ta servizzi u oġġetti ikkontribwixxew għal dawn ir riżultati tajbin grazzi għal dan it tkabbir fl ekonomija il pajjiż żamm livell baxx ta nuqqas ta xogħol il pressjoni fuq is suq tax xogħol żdiedet u nuqqas ta ħaddima abbli biżżejjed saret xi ħaġa komuni anki jekk l immigrazzjoni illegali qed tiżdied u ż żieda fil qligħ reali qed dejjem togħla żieda fid domanda kemm fis settur pubbliku u kemm fil privat għal kreditu wassal biex fl ambitu tar rati tal interess iseħħ kreditu fuq ir razzjonament lis settur privat u l introduzzjoni ta ħlas mingħajr interess lill banek anki b din il pressjoni l inflazzjoni tal prezz tal konsumatur baqgħet baxxa li jirreffletti il politika tar rata tal kambju barranija u l fdal ta kontroll tal prezzijiet il gvern malti qed jipprova jmexxi politka ta privatizazzjoni gradwali jieħu xi passi biex ineħħi d dipendenza tas swieq fuq interventi diretti mill gvern u żieda f aġenziji li jikkontrollaw lis suq imma li jħalluh liberu per meta komparata ma standards internazzjonali l ekonomija għada regularizzata ħafna u tidher li għandha xi xkiel ħabba problemi strutturali antiki hawn bażi soda fis settur tal manifattura fejn jidħlu prodotti li jiġu impurtati hawn malta hu jiġu ri esportati wara li jkun seħħ xi tibdil jew żieda bħal elettronika farmaċewtiċi u tessuti is settur tal manifattura għandu l fuq minn enterpriżi barranin li jesportaw ix xogħol tagħhom it turiżmu jiġġenera tal prodott gross domestiku pgd fejn malta irnexxiela tattira miljun visitur fis sena fis sena l ekonomija kibret b f termini nominali u f termini reali in nuqqas ta xogħol kien tbaxxa għal l iktar livell baxx fi snin ħafna kumpaniji li qabel kienu tal gvern qed jiġu pprivatiżżati u suq qed jinħeles minħabba d daħla ta malta fl unjoni ewropea kellhom jinħelsu s swieq ta esportazzjoni u importazzjoni lejn l istati li jiffurmaw parti mill unjoni ewropea bit tneħħija ta kwoti u tariffi ta importazzjoni malta saret parti ħajja mis suq komun tal unjoni ewropea il politka fiskali bħalissa hi diretta biex jonqos id defiġit fil baġitt probabilment ħalli malta tkun tista tidħol fl euro mill iktar fis possibli id dejn pubbliku żdied minn tal pgd fl għall fl l għan hu ta ratio tad defiċit mal pgd ta madwar fi snin fis sena dan ir ratio kien ta tal pgd nuqqas minn mis sena ta qabel oħrajn elettriku konsum elettriku esportazzjoni elettriku importazzjoni agrikoltura prodotti patata pastard għeneb qamħ xgħir tadam ċitru fjuri bżar aħdar majjal ħalib tiġieġ bajd biljun esportazzjoni affarijiet makkinarju u għodda tat trasport manufatturat esportazzjoni sħab franza stati uniti ġermanja renju unit italja biljun importazzjoni affarijiet makkinarju u għodda tat trasport manufatturat ikel xorb u tabakk importazzjoni sħab dejn barrani miljun għajnuna finanzjarja rċevuta mhux pervenut rati tal kambju lira maltija lm per amerikan jannar sena fiskali ara wkoll malta malta hija waħda mill artijiet li għandhom l ogħla densità ta popolazzjoni b madwar ruħ għal kull kilometru kwadru għal mil kwadru abitata sa minn żminijiet preistoriċi malta kienet l ewwel kolonizzata mill feniċi mill kartaġiniżi ir rumani il biżantini u l għarab iktar tard l ordni tal kavallieri ta san ġwann it taljani u l ingliżi influwenzaw il ħajja u l kultura maltija il maġġoranza tal barranin f malta is soltu ingliżi rtirati jew min jiddependi fuqhom jgħix madwar in naħa ta tas sliema il kattoliċiżmu ruman hu r reliġjon uffiċjali tal pajjiż hekk kif stabbilit fil kostituzzjoni maltija iżda il libertà tal kuxjenza u tar reliġjon huma protetti malta għandha żewġ lingwi uffiċjali il malti l ilsien nazzjonali u l ingliż filwaqt li t taljan jinftiehem ħafna wkoll billi kien ukoll lingwa uffiċjali sal ir rata tal litteriżmu hi ta waqt li fl kienet l iskola hi obbligatorja sal età ta il sena dawn l istatistiki demografiċi huma meħuda minn index mundi jekk mhux indikat il kontra struttura tal età rata tat tkabbir tal popolazzjoni rata ta twelid rata tal mortalità rata netta ta migrazjoni proporzjon tas sessi mat twelid taħt il popolazzjoni totali rata tal mortalità infantili għomor mistenni popolazzjoni totali rġiel rata totali tal fertilità reliġjon kattoliċiżmu ruman litteriżmu popolazzjoni totali rġiel l ikbar bliet fl ta jannar skont stimi ufiċċjali fl iskala tas snin fil lingwa maltija it terminu wk jalludi għall frazi wara kristu u joqrob l iktar lejn it terminu bil latin anno domini li tfisser fis sena ta sidna jew b mod komplet anno domini nostri iesu christi is sena ta sidna ġes kristu din titqassar għal ad jew a d fil malti wk jew w k din hija d deżinjazzjoni użata biex jiġu numerati s snin skond l era kristjana din id deżinjazzjoni llum tintuża kemm fil kalendarju ġuljan u kemm f dak gregorjan din tiddefinixxi epoka skond is sena li hi tradizzjonalment konnessa mat twelid ta ġes kristu snin ilu t terminu a c n ante christum natum latin għal qabel it twelid ta kristu kien jintuża minflok qk anki jekk issa qed jintużaw l iktar it termini qk u wk din is sistema imsejħa l era kristjana hi l unika sistema f użu komuni fil pajjiżi tal punent u s sistema prinċipali għall kummerċ u għax xjenza fil bqija tad dinja fil malti dawn it termini jitqiegħdu wara n numru tas sena pereżempju wk mhux wk l ewropa ċentrali hija r reġjun bejn iż żewġ blokok li jiffurmaw l ewropa tal punent u dik tal lvant dan it terminu beda jintuża iktar wara l waqgħa tal komuniżmu meta spiċċaw ħafna delineazzjonijiet ir reġjun jikkomprendi minn fuq għal isfel mill polonja ir repubblika ċeka is slovakkja l ungerija it transilvanja is slovenja u partijiet mill balkani xi drabi il ġermanja l awstrija u l iżvizzera huma wkoll inklużi f dan ir reġun ewropew storikament m hemmx fruntieri fiżiċi li juru lil dan ir reġun hu iktar kunċett ta storja komuni f għaqda kontra l lvant ikkaratterizzat mill imperu ottoman u mir russja sal ewwel gwerra dinjija fil punent kien hemm preponderanza ta konservattiżmu kontra l ideat liberali moderni meħudin mill kummerċ internazzjonali u fl aħħar mill aħħar mir rivoluzzjoni franċiża wara l ewwel gwerra dinjija u iktar u iktar wara t tieni gwerra dinjija dawn l ideat inġenerali u d demokrazija liberali iktar fil partikulari espandew il fruntieri tagħhom mal ewropa ħielsa kollha il kunċett ta ewropa ċentrali qiegħed jiġi użat ħafna riċentement anki jekk fadal biex jilħaq il kunċetti ta ewropa tal punent u tal lvant f kuntesti storiċi u kulturali l ewropa tal lvant tidher l iktar fejn hemm inħawi li fihom il ġermaniżi għexu u tħawwdu mal islavi u l magjari u fejn il minoranzi tar rom u l lhud għamlu kontribut kulturali qawwi din in nozzjoni tilfet ħafna mill valur tagħha ħabba l gwerer u d diviżjoni fiżika u ideoloġika bil ġermaniżi imqegħdin fil punent kemm politikament u kemm fiżikament dan it terminu qed jerġa jintuża ħafna wkoll minħabba t tkabbir tal unjoni ewropea għawdex hi gżira li tifforma parti mill arċipelagu malti fil baħar mediterran u t tieni fid daqs wara malta għawdex hu differenti minn malta peress li fuq din il gżira wieħed isib aktar abbundanza naturali u ekoloġika għawdex hu magħruf ukoll bħala il gżira ta kalipso isem meħud mill leġġenda ta omeru fl odissea li tirrakkonta kif ulisse sbarka fuq il gżira ta ogigia maħsuba li hi għawdex fejn ħadet ħsiebu n ninfa kalipso il popolazzjoni ta għawdex hi ta bejn wieħed u ieħor għawdxi u għawdxija għawdex hu rikk mhux biss bin natura iżda wkoll bl istorja tiegħu għawdex ilu abitat mill millenju qabel kristu kif inhu pruvat fit tempji megalitiċi tal ġgantija l ewwel nies probabilment ġew minn sqallija l istudjużi jaħsbu li l ewwel abitanti tal gżira kienu joqogħdu f għerien fil post fejn illum hemm ir raħal ta san lawrenz għawdex kien ta importanza kbira anke fiż żmien neolitiku u dan narawh bl eqdem struttura reliġjuża fid dinja it tempju tal ġgantija fil perjodu ruman għawdex kien muniċipju għalih bi flus u tmexxija differenti minn dik ta melita fl il popolazzjoni għawdxija ġiet imkaxkra għalkollox fil jasar minn dragut reis u sinan pasha wara dan l avveniment iswed fl istorja għawdxija għawdex dam ħafna ma żviluppa u reġa beda jiġi abitat f lulju tal l ottomani u s sibbien tal barbarija ħabtu għall gżira għamlu skjavi lill jew abitant u ħaduhom tarħuna fil libja huma ħarbu minn imġarr ix xini l istorja t għawdex tmur id f id ma dik ta malta minħabba li għawdex kien dejjem kmandat minn malta ħlief għall perjodu qasir ta awtonomija bejn l u l waqt l imblokk tal franċiżi avolja gżira żgħira ftit il fuq minn dik ta malta hija mimlija siġar frott u fjuri u aktar għammiela ma hijiex mill bini bħal malta għalkemm l iżvilupp ta kafkaf qiegħed jilħaq lil din il gżira wkoll u biż żmien tirangga wkoll għawdex hu km il gżira għandha popolazzjoni ta elf madwar elef minnhom jgħixu fil kapitali ir rabat magħrufa wkoll bħala victoria hu l bogħod madwar km fil majjistral mill eqreb art ta malta b km tul u km wisgħa il feniċi kienu poplu mill lvant nofsani min naħat ta fuq ta fejn illum hemm l art imqaddsa qalb il pjanuri tax xatt tal libanu u s sirja tal lum il ġurnata iċ ċiviltà feniċja kienet waħda bbażata fuq il kummerċ marittimu li tferrxet tul il baħar mediterran fl ewwel millenju qk anki jekk in nies ta dak ir reġjuni kienu jsejħu lilhom infushom kanaaniti l isem feniċi ntiret mill griegi li kienu jsejħulhom phoiniki phoink il kelma griega għal feniċi kienet sinonimu ta kulur vjola fl aħmar bil grieg phoinix minħabba l fatt li l feniċi kienu jikkummerċjaw żebgħa ta dan il kulur din iż żebgħa kienet tintuża fil kummerċ tat tessuti u kienet mfittxija ħafna il feniċi baqgħu jkattru r rotot kummerċjali tagħhom u kienu jwaqqfu kolonji bħala portijiet matul il vjaġġi tagħhom bħal kartaġni lilybaeum spanja u malta kartaġni bil latin carthago jew karthago bil grieg karkhdn bl għarbi qarj li tfisser belt ġdida huwa l isem ta belt antika fuq ix xaqliba tal lvant tal lag ta tuneż li ilha teżisti għal madwar sena u li illum il ġurnata hija subborg ta tuneż fit tuneżija madwar is sena qk kartaġni nbniet minn kolonji feniċi mill belt ta tiru u ġiet dedikata lil alla melkart fil leġġendi naraw li din il belt twaqqfet minn dido u numru ta stejjer differenti għadhom ħajjin fil letteratura griega u rumana l ewwel snin ta kartaġni kienu kkaratterizzati bi problemi bejn is sidien ta l art u s sidien tal iġfna is soltu minħabba d dipendenza tal belt fuq il kummerċ marittimu is sidien tal iġfna kienu jikkontrollaw il gvern u matul is sitt seklu qk kartaġni bdiet tiddomnina l mediterran tal punent merkanti u esploraturi waqqfu għaqda kbira ta rotot kummerċjali u kartaġni bdiet issir sinjura u b saħħita fil bidu tas seklu qk hanno in navigatur hu maħsub li vjaġġa mad dawra tal afrika jista jkun li wasal sa s sierra leone sadanittant taħt mexxej jismu malchus il belt bdiet tiddomina ix xtut ta fuq tal afrika u l intern tat tuniżija fil bidu tal seklu qk kartaġni kienet iċ ċentru tal kummerċ tar reġjun pożizzjoni li żammet sakemm il belt ġiet attakkata u inkorporata fir repubblika rumana fl aħħar tat tielet gwerra punika kartaġni kienet ħadet il kolonji l qodma tal feniċi kolonji bħal hadrumetum utica u kerkouane flimkien mat tribujiet libjani b firxa minn partijiet tal marokk sal fruntiera mal eġittu l influwenza tagħha kienet xterdet mal mediterran kollu bil kontroll ta sardinja malta il gżejjer baleariċi u x xaqliba tal punent ta sqallija wara l ewwel gwerra punika twaqqfu kolonji f iberia spanja l iktar famuża fostom kartaġena l imperu ruman hu t terminu li jintuża għal għaqda ta artijiet li kienu parti mir repubblika rumana wara li dan ġie riorganizzat taħt it tmexxija ta ottavjanu magħruf aħjar bħala ċesri awgustu anki jekk ruma bħala repubblika rnexxiela tkabbar ammont ta stati tributarji ikun żball jekk wieħed iħawwad dawn iż żewġ entitajiet differenti ir riorganiżazzjoni ta l artijiet rumani minn awgustu baqgħet għaddejja sħiħa mingħajr ħafna tibdil sal wasla ta l imperatur dijoklezjanu dawn ir riformi li saru fl aħħar tat tieni seklu wk dawru l imperu f tetrarkija anki jekk is sistema ta dijoklezjanu ma tantx damet f postha din xorta qasmet l imperu fi tnejn dan il fatt irnexxielu jsalva l imperu ruman għal mitejn sena oħra anki jekk maqsum fl imperu tal lvant u dak tal punent it tmiem ta l imperu ruman tal punent jinżamm tradizzjonalment fis sena wk meta l barbaru odovakru neħħa l aħħar imperatur u bagħat l insinja tal imperatur tal punent lil dak tal lvant wara elf sena oħra fl waqgħet kostantinopli u magħha l aħħar fdalijiet ta l imperu ruman minħabba l fatt li l imperu ruman dam għal daqstant żmien mill qk sa l kien hemm ammont ta ismijiet li ntużaw mill istorjografi biex jiddistingwu bejniet iż żminijiet hemm l imperu biżantin hemm l imperu ruman tal punent u dak tal lvant l influwenza ta l imperu ruman fuq il gvern il liġi il militar u l arkitettura monumentali kif ukoll influwenza fuq il mod ta għajxien ta l ewropej ta llum hi kbira ħafna il griegi biżantini bdew isejħu lilhom infusom bħala rumani ħaġa li għadek issibha f ċerti nħawi tal greċja probabbilment bħala riżultat ta l istatus elevat tagħhom stess fl imperu ruman titli rumani bdew jittieħdu minn ħafna renjanti ewropej bħar rejiet tar renju tal franki l imperu ruman qaddis l ewwel u t tieni imperi bulgari id dinastiji russi ta kiev czar hi korruzzjoni ta ċesri u l imperu ġermaniż kaiser hi korruzzjoni ta ċesri wkoll ġużeppi de piro twieled fit ta novembru fl imdina kien is seba wieħed fost id disat aħwa jekk f dak iż żmien in nobbli kienu jqisuha ħaġa dispreġjattiva li jmorru jaħdmu għalihom jidher li kien aktarx daqshekk ieħor diżonorevoli li jibagħtu lil uliedhom f xi skola għall familja de piro għalkemm waħda ta barunijiet il każ jidher li kien differenti wara li ħa l ewwel edukazzjoni tiegħu fid dar tal familja ġużeppi għadda għal liċeo hemmhekk baqa sakemm qagħad għall matrikola li permezz tagħha daħal l universita rjali ta malta wara kors ta tliet snin fl arti u x xjenza hu beda l istudju għal avukat sa minn tfulitu de piro kellu namra lejn l arti ġużeppi iż żagħżugħ pittur kadett u student kien qiegħed jagħmel l ewwel sena ta studju tal liġi iżda de piro kien fuq kollox żagħżugħ li kellu l għeruq tiegħu f familja fejn kif stqarr l arċisqof pietru pace ma kienx jara fiha ħlief eżempji ta ħajja virtuża de piro kien imtella fit talb u fid direzzjoni spiritwali huwa kien ilu lest għas sejħa minn meta kien għadu tifel żgħir hu nnifsu jesprimi bil kitba tiegħu fit ta mejju wara novena lill verġni ta pompei li fiha jiena tlabtha biex tgħinni nagħraf verament ir rieda t alla għalija jien ħassejt il qawwa li niddeċiedi fis sewwa ċio favur is saċerdozju xejn ma waqqfu milli jsegwi din id deċiżjoni de piro kellu n nobbiltà xi jħalli din kienet tfisser fost l oħrajn it titlu nobiljari ħafna proprjetà mobbli u mmobbli stil ta ħajja lussuża u komdu popolarità fis soċjetà stima awtorità ħafna faċilitajiet eċċ de piro jgħid ukoll x għenu biex waslu biex isir saċerdot fost il ħdax ir raġuni favur is saċerdozju hu jippreżenta waħda li tispjega kollox ix xewqa li ningħata kollni kemm jien lil alla wara li hu bata tant għad dnubiet tiegħi wara li tkellem ma ommu dwar id deċiżjoni tiegħu u ġie mgħarraf l arċisqof pace saru l arranġamenti meħtieġa u ġużeppi mar ruma biex joqgħod fil kulleġġ capranica u jibda l filosofija fl università gregoriana ċertament meta ċaħad għal ġid materjali de piro ma neħħiex minnu l krejattività il kuraġġ l enerġija u d dedikazzjoni li bihom hu kien diġà qed jidħol għal kull biċċa xogħol fil fatt minn ittra li kiteb lil ommu fil bidu ta l istudju tiegħu jidher li hu kien ippjana li jagħmel għaxar snin ruma wara li jlesti l kors istituzzjonali kellu l ħsieb li jkompli l ispeċjalizzazjoni fil liġi kanonika hawnhekk iżda hu mportanti li wieħed jirreferi għal korrispondenza oħra li nkitbet bejn ġużeppi u l familjari tiegħu ħames xhur wara li hu kien beda l filosofija u allura sitt xhur wara li kien kiteb lil ommu dwar il pjan ta studju oħtu tereżina kitbitlu biex tawguralu s suċċess fl istudji li kien qed jagħmel ġużeppi kiteb lil ommu u bla tlaqliq qalilha nosserva l teresina biex ma toqgħodx tagħmilli ċerti awguri b tant serjetà hemm awgurju wieħed li naċċetta bil qalb dan hu li jien nagħraf tajjeb ir rieda ta alla u nagħmilha b mod perfett dan għalija jkun biżżejjed wara li ġie ordnat saċerdot f san ġwann latern fil ta marzu u ġie jagħmel l ewwel quddiesa solenni tiegħu fil katidral tal imdina ġużeppi de piro mar lura ruma biex jispiċċa t tielet sena teoloġija fi tmiem din is sena akkademika hu ġie malta għal żmien qasir ħafna qabel telaq lejn l isvizzera għall kura it talb l għajn ta faraġ u l aqwa akkumpanjament kif stqarr l istess de piro għenuh biex jegħleb il mumenti iebsa fejn kien imċaħħad li jmur san ġużepp u jwettaq il ħidma ta missjunarju qalb is silġ tal alpi u daqshekk il bogħod mill pajjiż fejn ħsibt li npoġġi l proġetti tiegħi fil konkret ma kien baqagħli xejn għajr it talb l aqwa kumpanija għalija u tlabt tlabt tlabt dam hemm sena u nofs fit ta marzu dun ġużepp ġie lura malta il qaddej t alla żamm kuntatt kontinwu m ommu permezz tal ittri din tal aħħar għalkemm kellha wlied oħra kellha fiduċja kbira f binha ġużeppi u spiss kienet tħoss in nuqqas tiegħu meta kien barra minn xtutna okkażjonalment f ruma minħabba raġunijiet akkademiċi u fl isvizzera għall kura minħabba f hekk hu ħa ħsieb li jtaffilha dan id dispjaċir tagħha b korrispondenza regolari din l affettività ma setax jgħixha bl istess mod ma missieru li miet fil bidu tal meta de piro ġie lura malta mill isvizzera fejn kien ingħata kura huwa kien saċerdot żagħżugħ ta sena kien mimli proġetti għall futur fl istess ħin xejn ma eżita li jistenna ftit aktar biex jista jpoġġihom fil prattika fil fatt meta wasal malta flok intefa għax xogħol hu għażel li jmur joqgħod għal xi żmien fid dar li l familja tiegħu kellha fil qrendi hu hemmhekk mar biex ikompli jieħu saħħtu imma fl istess ħin ma qagħadx fil għażż ir reġistri tiegħu tal quddies juru li kien iqaddes ta kuljum fil knisja parrokkjali iżda kien kontribut li de piro almenu kellu l ħsieb li jagħti hawnhekk kien marbut mal formazzjoni kontinwata tal kleru huwa kien ġa ra kif għamel biex ikkuntattja s saċerdoti tal parroċċi qrib il qrendi u ħejja għalihom programm ta laqgħat li kellhom jitmexxew minn saċerdoti oħrajn speċjalizzati fil materji magħżula kienet biss ħidma ġdida li ngħatatlu li waqqfitu milli jpoġġi dan il proġett fil prattika de piro kien ipprefera ħidma sempliċi u fqira fl istitut ta san ġużepp milli jagħmel parti mill korp diplomatiku tal knisja biex wasal għal din l għażla hu niżżel bil miktub ir raġunijiet tiegħu fl istqarrijiet ta de piro toħroġ l umilità safja tiegħu fl akkademia donni nkun qiegħedt ruħi fil għoli biex ħaddieħor jarani ħalli lili jerfagħni għal xi pożizzjoni tajba imma hu tagħlim ċert li ġes għandu preferenza għal dawk li jixtiequ jinħbew diġa jkun infinitament iżjed milli jistħoqqli jekk nasal biex insir saċerdot din l istess attitudni baqgħet fih kontinwament fil fatt daqs għaxar snin wara li għamel l għażla favur san ġużepp de piro kellu quddiemu sfida oħra simili mons vinċenz vassallo li kien id dekan tal kapitlu metropolitan kien qed jikber fl età u allura beda jfittex koadjatur għalih innifsu skont ittra miktuba lil de piro minn dun mikiel anġ pace kappillan tal arċisqof pace kien jidher li l eċċellenza tiegħu kien ħaseb fih f risposta li kiteb lill istess dun mikiel anġ de piro kien ċar ħafna nitolbok twassal lill arċisqof ir radd ta ħajr tiegħi talli ħa ħsiebi u ried jgħollini fil ġieħ agħmilli wkoll pjaċir li twassal lill arċisqof li l ġieħ li ser jiġi offert lili ma jgħoddx għalija minħabba x xogħol li għandi ngħid dan biss mingħajr ma noqgħod insemmi raġunijiet oħrajn għalhekk hu impossibli li naċċetta lill arċisqof hu kitiblu kliem simili imma fir risposta li bagħatlu bil miktub l arċisqof innifsu jidher aktar u aktar x kienet l attitudni ta de piro quddiem l unuri inti qatt ma fittixt la postijiet u lanqas dinjitajiet ilqa għalhekk minn idejn alla din il proposta u aċċettaha bħala att ta ubbidjenza lejja dun ġużeppi de piro spiċċa biex obda u aċċetta li jkun monsinjur u wara anki dekan mons de piro kien bniedem krejattiv ħafna u enerġetiku biżżejjed biex ipoġġi fil prattika dak li kien jaħseb fih dan kien ġa wrieh fl ewwel snin tas saċerdozju tiegħu proprju minħabba f hekk wieħed ma tantx seta jimmaġina li meta l arċisqof mawru caruana ġie malta hu kien sejjer jagħżel wieħed raġel li ħadem u bata fl istess ħin ġużeppi de piro hu kien ħa jagħżlu bħala l ewwel segretarju tiegħu il ħafna volumi ta korrispondenza li kien hemm tul it tliet snin ta segretarjat ta de piro juru biċ ċar li hu kien bniedem verament tad dover għalkemm barra din il ħidma hu kien qed iwettaq diversi xogħlijiet oħra qatt ma kien iħalli bla risposta lil min jiktiblu ir responsabbiltà tiegħu kienet tidher ukoll fil fatt li regolarment hu żamm kopji ta materjal importanti ftit snin wara li de piro ippjana proġett għall formazzjoni tas saċerdoti tal parroċċi fil qrib hu ġie magħżul biex jagħmel parti minn kummissjoni li tieħu ħsieb il formazzjoni tas saċerdoti żgħażagħ kien żmien l ewwel gwerra dinjija l arċisqof kien jinnota li meta s seminaristi kienu jiġu ordnati saċerdoti u joħorġu mis seminarju biex jibdew il pastorali tagħhom huma kienu qegħdin isibu ruħhom fi problemi kbar mawru caruana rrealizza li dawn il qassisin novelli kienu jeħtieġu saċerdoti aktar maturi u ta eżempju tajjeb li waqt li jakkumpanjawhom f dik l esperjenza ġdida għalihom ikunu jistgħu jgħinuhom jgħaddu bil mod il mod mill ħajja tas seminarju għall ftuħ ta l appostolat fid ta lulju l arċisqof ħareġ digriet li fih wera x kellu f moħħu hu kien sejjer ikun dak prinċipalment responsabbli tal proġett imma fost il membri msemmija mons de piro kien qiegħed fl ewwel post fit ta settembru l arċisqof caruana għażel u nnomina lil de piro biex ikun rettur tas seminarju maġġuri fl imdina il kliem tan nomina hu ċar ħafna aħna nafu tajjeb kemm int bniedem ta skola ta ħajja tajba u ta tant merti fid djoċesi speċjalment fl uffiċju tiegħek ta segretarju ġenerali tagħna uffiċju li inti qdejtu billi għoġobt mhux biss lilna imma wkoll lil dawk kollha li kellhom bżonn tas servizz tiegħek għalhekk lilek dun ġużepp nagħżluk u tas servizz tiegħek għalhekk lilek dun ġużepp nagħżluk u ninnominawk rettur tas seminarju maġġuri ta san pawl fl imdina wara li kien ilu sentejn rettur tas seminarju fis ta awissu hu talab lill arċisqof biex jekk dan ma kienx jaħsibha mod ieħor lilu jserrħu mill uffiċċju ta rettur iżda a parti din it talba ir rettur bagħat lill arċisqof relazzjoni ta ħdax il paġna fiha hu jagħti rapport dwar id diversi aspetti tal ħajja tas seminarju maġġuri waqt li għamel hekk lilna kompla jtina ħliel dwar il persuna tiegħu nnifsu kien żmien diffiċli u ta ħafna taħbit iżda de piro wera li jrid jagħmel impenn f ħajtu u f xogħlu wara il ħidmiet kbar ta de piro huwa ġie ppreżentat fost l oħrajn bħala membru ta l assemblea nazzjonali li fl bdiet taħdem għat tifsil ta kostituzzjoni adegwata għal malta f din l istess sena ta sehmu fil kisba tal paċi waqt il kwistjoni tas sette giugno għalkemm de piro kien ikun xi drabi fiżikament assenti mis seminarju hu wera li kien b għajnejh miftuħin għall ispirtu rivoluzzjonarju mifrux mad dinja kollha u li daħal xi ftit anke fis seminarju minħabba tilwima bejn żewġ fratellanzi dwar statwa il vigarju kurat dun nikol aquilina kellu jitlaq mill parroċċa qisu maħrub il paroċċa sfat magħluqa kien hemm saħansitra il kawża l qorti l arċisqof għamel xahar sħiħ jipprova jsib min jista jieħu r responsabbiltà tal parroċċa ċertament f din is sitwazzjoni ħadd ma nstab li jista jmexxi proprju minħabba f hekk l arċisqof ftakar f mons de piro dan is saċerdot sentejn qabel kien talab li jitnaqqaslu x xogħol fid djoċesi speċifikament biex jista jingħata aktar għas soċjetà li kien waqqaf fl issa meta l arċisqof kien qed jurih xewqtu dwar il gudja għalkemm ir responsabbiltajiet mhux naqsu kienu iżda żdiedu hu mhux talli ma rrifjutax imma mar immedjatament u miegħu ħa tnejn mill ftit membri tas soċjetà tiegħu de piro ta kull għajnuna lil dun nikol abdilla il kappillan il ġdid malli l qagħda rranġat xi ftit de piro telaq mingħajr ebda pretensjoni ħidmietu f dik il parroċċa kienet lesta b dak li ġa ingħad u dak li għad irid jissemma wieħed jasal jikkonkludi li mons de piro altru li kien qiegħed jagħti s sehem mistenni minnu fl istess ħin il qaddej ta alla jidher li kien iħoss li ma kienx ikun jgħin biżżejjed il vokazzjoni saċerdotali tiegħu jekk ma jħaddimx il ministeru tal predikazzjoni għad irridu ngħidu li hu pprova jgħix b mod sħiħ il mandat ta ġes kristu morru fid dinja kollha xandru l bxara t tajba fiż żmien meta kien għadu seminarista de piro ma tantx kien juri li kien sejjer ikun kapaċi jippriedka kien ibati minn infjammazzjoni fi griżmejh li barra li kienet qed tikkaġunalu l uġigħ kienet qed toħloqlu diffikultajiet biex jitkellem għalkemm biż żmien hu ħeles minn din il marda meta kien il qrendi bħala saċerdot novell hu kien għadu jbati l konsegwenzi tat t b kien għadu jibża jaċċetta l offerta li kien jagħmillu mons debono id direttur ta l opra tal missjoni biex jingħata għall predikazzjoni fil parroċċi ta malta madankollu meta għadda ftit żmien hu rebaħ din il biża u għalkemm mhux ma mons debono daħal b dedikazzjoni għal dan l appostolat f ħajtu de piro għamel ħiltu biex xogħlu ikun dejjem eżatt u organizatt fil fatt fl arkivji tas soċjetà għad hemm merfugħin priedki li hu kien jikteb diversi drabi mill bidu sa l aħħar qabel jgħaddihom lill udjenza għad hemm sal lum it total ta mitejn u tnax iżda li wħud mill kitbiet mhumiex kompluti juru li magħhom kien hemm aktar materjal oħrajn jagħmlu referenza għal xi waħda li tkun ġa saret imma li fil fatt illum ma tinsabx mal kollezzjoni huwa kien jerfagħhom klassifikati ġo files priniċipalment skond il kwalità tagħhom fuq quddiem tal preidka mhux darba u tnejn kiteb lil min kien ser jagħmilha jew anki jiddedika fejn meta u lil min għalkemm meta jippriedka hu kien juża l malti il preparazjoni miktuba kienet issir bit taljan il lingwa l aktar faċli għal de piro ġeneralment dawn il priedki kienu jkunu marbutin sew mal liturġija tal ħadd kif ukoll mal eżerċizzi tar randan ġieli kien mitlub li jippriedka f okkażżjonijiet aktar speċjali u solenni bħalma kienu l kungress ewkaristiku ta l iċ ċentinarju ta san franġisk t assisi jew sant antnin ta padova peress li l qaddej t alla għex is saċerdozju tiegħu fiż żmien meta l papiet kienu qed jinbuttaw id devozzjoni lejn il qalb ta ġes de piro ħass il ħtieġa li jippridka din l istess devozzjoni fil fatt għandna xejn inqas minn tlettax il priedka dwar il qalb imqaddsa għal dik li hi amministrazzjoni ta sagramenti wieħed ma tantx jista jistenna li jsib dokumenti madankollu xi intervisti li saru fis snin sittin u sebgħin minn membri tas soċjetà lil nies li kienu jafu lil de piro jagħtu xi indikazzjonijiet skont kitba minnhom għall qrar hu kien imfittex ħafna u kien igħaddi s sigħat fil konfessjonarju ġa ngħad li wara li mons de piro ġie magħżul rettur tas seminarju maġġuri ta malta u beda għaddej iż żmien hu beda jħoss li ma kienx possibbli għalih li jwettaq dik ir responsabbiltà sewwa waqt li jibqa jmexxi d diversi ħidmiet li kellu f dak l istess żmien fit talba ta l eżonerazzjoni li hu għamel lill arċisqof fis ta awwissu hu jsemmi l istitut għall missjonijiet barranin imma minn barra s soċjetà reliġjuża missjunarja li hu kien waqqaf u li kien qed jidderieġi kellu ħafna ħidmiet oħrajn fost dawn semmejna s sehem li ta fil ħajja politika ta pajjiżna fit ta novembru it tabib sir filippo sceberras ħa f idejh l organizzazzjoni li kellha tieħu ħsieb dak kollu li kien meħtieġ biex malta tasal ikollha kostituzzjoni it tabib sceberras ma riedx li biċċa xogħol bħal din tiġi f idejn il politiċi allura huwa għamel sejħa lil kull assoċċjazzjoni ta malta u għawdex biex huma jibagħtu r rappreżentanti tagħhom fost l erba monsinjuri li dehru għall kapitlu tal katidral ta malta kien hemm mons de piro l assemblea nazzjonali li sejjaħ sceberras iltaqgħet ħames darbiet bejn il ta frar u s ta marzu imma fis ta ġunju il membri ta l assemblea li kienu jgħoddu mitejn u sebgħin iddeċidew li jintgħażel rappreżentant wieħed għal kull sezzjoni mportanti u dawn jiffurmaw kummissjoni ċentrali dejjem għat tifsil tal kostituzzjoni il membri li ntgħażlu kienu ħmistax biss fost dawn kien hemm mill ġdid mons de piro biex jirrappreżenta l kapitlu tal kattidral ta malta u fl aħħar mill aħħar lill kleru kollu ta pajjiżna din il kummissjoni ltaqgħet erbatax il darba ovvjament bħalma jiġri f laqgħat bħal dawn il ħin ma kien ifisser xejn għax dawn is seduti kienu jieħdu fit tul iżda l impenn ta de piro ma jitfissirx biss mill fatt li hu kien jattendi regolarment kemm għal laqgħat ta l assemblea kif ukoll għal dawk tal kummissjoni ċentrali la kien qiegħed jirrappreżenta l kapitlu tal kattidral allura qabel il laqgħat imsemmija kien jeħtieġlu li jiltaqa mal monsinjuri ħalli magħhom jara x kellu jingħad lill assemblea jew lill kummissjoni wara l laqgħat ta dawn ta l aħħar kien ċertament jerġa jiltaqa mal kapitulari biex jaġġornahom ma dawn ċertament kien irid jagħmel ħafna riċerki waħdu meta twaqqfet is sotto kummissjoni biex tistudja speċifikament ir reliġjon fil kostituzzjoni għalkemm de piro ma kienx membru hu ħa ħsieb li jwassal il proposti tal kapitlu tal kattidral u ressaqhom b dik il ħeġġa kollha li ma kienitx għajr il prodott ta twemmin sħiħ mill ġdid dan kollu kien ifisser ħafna sigħat ta xogħol fil moħbi iżda dawn il laqgħat kollha bil preparazzjoni għalihom u kultant b laqgħat oħra mal kapitlu li hu kien jirrappreżenta ma kinux kollox proprju waqt il laqgħa tas ta ġunju it tieni waħda ta l assemblea daħlet bħal feles l istorja iebsa u delikata tas sette giugno xi uħud mill maltin miġbura fil belt valletta telgħu fis sala tal giovane malta u xtaqu li l mitejn u sebgħin membru ta l assemblea jintervjenu għalihom quddiem il gvern ingliż dan iżda ma seħħx bi ftit ta diffikultà jgħid il konti caruana gatto ġiet iffurmata delegazzjoni il biċċa l kbira tal membri fittxew okkażżjoni biex iwarrbu minn dak ic ċirkolu de piro ma kienx minn dawn ta l aħħar flimkien ma l avukat a caruana gatto nnifsu l avukat serafin vella dun nerik dandria il kunsillier g vassallo u salvu zammit hammet de piro ħabrek bla waqfien u għal tlett ijiem sħaħ biex jinkisbu xi drittijiet li għalihom kienu qed jiġġieldu l maltin u fuq kollox il paċi meta wara dawn il ġrajjiet twaqqfet kummissjoni ta nkjesta biex tisma x xhieda de piro kien wieħed minn dawk li ta l informazzjoni li kellu kien attent li jgħid biss id dritt u s sewwa la ried ixaqleb lejn l ingliżi u lanqas lejn il maltin barra minn hekk meta x xhieda kienet tinvolvi persuni hu qagħad attent li ma jgħid l ebda kelma żejda anke meta dan kien jinvolvi xi inġustizzja li saret lilu personalment hu pprefera li jbatiha u jaħbiha ġo fih bla ma jxandarha meta imbagħad twaqqaf il kumitat pro maltesi morti il e giugno biex jgħin lill familji tal vittmi de piro reġa ta l kontribut tiegħu din id darba bħala kaxxier la l kisba tal kostituzzjoni tal u lanqas l ikkalmar tal kwistjonijiet tas sette giugno ma kienu t tmiem tas sehem li de piro ta fil ħajja politika ta malta f inqas minn għaxar snin wara dawn il ġrajjiet huwa kellu jerġa jidħol f dik li mons dandria qies il gwerra bħala l iżjed ħaġa ħarxa li qatt inqalgħet kontra l knisja u l kleru din waslet ħafna problemi kif ukoll mistoqsijiet il kwistjoni bejn lord strickland u l knisja meta fl strickland il mexxej tal partit kostituzzjonali ħa l gvern f idejh huwa beda juri d disapprovazzjoni tiegħu għall fatt li fl assemblea leġislattiva ta malta kien hemm il qassisin fl din il kwistjoni ħraxet aktar għax iż żewġ saċerdoti li kien hemm fl assemblea vvutaw kontra l budget li ressaq strickland u allura ma għaddiex it tensjoni bejn iż żewġ naħat kompliet tibker wara ħafna problemi u nkwiet reġa daħal de piro huwa kien l bniedem li kiseb il paċi bejn iż żewġ naħat għalkemm għadda ż żmien dan il kontribut favur il paċi baqa mfakkar fil fatt tliet snin wara l ġrajjiet infushom u propjru jumejn wara l mewt tal qaddej t alla waħda mill gazzetti maltin dehrilha li għandha tfakkru billi tirreferi għas sehem f dawn is seħħiet iċ ċertifikat tagħtulu proprju l gazzetta tal partit ta strickland fi żmien li m ihux wisq li għadda kien hawn okkażjoni magħrufa li fiha mons de piro kellu sehem sewwa u ta ġid għal malta hu ta s sehem siewi tiegħu fil qasam politiku b ħidma li bilkemm qatt dehret fil beraħ fil fatt kien prinċipalment bil ħila ħidma u tattika tiegħu li t tilwima politika u reliġjuża waslet biex waqfet bil ħila tiegħu ir relazzjonijiet bejn knisja u stat reġgħu ġew għall istat tradizzjonali tagħhom jiġifieri għal stat ta paċi u kollaborazzjoni sinċiera ħadd daqsu ma kien tant adattat għal dik il biċċa xogħol iebsa ħadd ma kien igawdi iżjed minnu l fiduċja taż żewġ naħat ħadd iżjed minnu ma kellu l kwalitajiet meħtieġa biex jieħu f idejh missjoni tant delikata żgur li ħadd ma kien hemm kapaċi iżjed minnu biex iwassal dik it tilwima għal konklużjoni li ferrħitna minkejja l oppożizzjoni ta strickland għall preżenza tal kleru fil parlament meta fl reġgħet ingħatat il kostituzzjoni lil malta l arċisqof mawru caruana xorta nnomina żewġ saċerdoti biex ikunu membri tas senat fit tielet parlament de piro kien wieħed minnhom id daily malta chronicle qalet x kien li ħajjar lil de piro biex jaċċetta dan ix xogħol meta diġa kellu tant responsabiltajiet għal ftit iżjed minn sena minn mindu nfetaħ il parlament preżenti mons de piro tgħabba b ħidma oħra mal ħafna li kellu hu ntgħażel bħala wieħed mir rappreżentanti tal arċisqof fis senat aħna nħossu li għandna niġġudikaw li hu aċċetta li jidħol għal dik il ħidma għaliex ra li dak kien dmir tiegħu u għaliex qatt ma fittex dak li jaqbillu is sens tad dmir u d dedikazzjoni għall oħrajn fil karattru tiegħu dejjem inħassu li kienu qabel kull ħaġa oħra hu tqabad dejjem mingħajr qatt ma daħal fit tilwim ta bejn partit u ieħor għalkemm kien regolari fl attendenza tiegħu de piro tkellem darba waħda biss fil ta frar quddiem is senat kien hemm każ ta difiża tal moralità pubblika sur president jiddispjaċini ħafna li kwistjoni ta moralità li kulħadd imissu jorbotha ma qalbu u li fiha kien imiss li lkoll kemm aħna nimxu id f id ġiet imkaxkra fil kamp tal politika dwar dak li jmiss lill moralità inħoss li l mozzjoni li llum għandna quddiemna tagħtini l possibiltà u turini li jien fid dmir li niftaħ fommi jiddispjaċini li jkolli niftaħ fommi għall ewwel darba f din l awla proprju dwar din il materja irrid infisser lill onorevoli membri ta dan is senat ix xewqa kbira tiegħi li nara jitbiegħed mill gzira tagħna kull tiġrib ta immoralità imissna naħsbu mhux biss għall imsejkna tfajliet tagħna imma ukoll għall ġuvintur il ħsieb tagħna għandu jkun li ntellgħuhom b saħħithom moralment u fiżikament sabiex il quddiem ikollhom ħila jitqabdu t taqbida tal ħajja li lkoll irridu ngħaddu minnha fra diegu bonanno tal franġiskani minuri fl beda jiġbor madwaru dawk it tfajliet li minħabba diversi raġunijiet kienu jispiċċaw fit toroq ta malta u jitilfu ġieħhom il bidu ta din l inizjattiva kien fqir għall aħħar imma aktar ma beda jgħaddi ż żmien l opra aktar bdiet tikber iżda s snin wasslu wkoll lil fra diegu fit tmiem ta ħajtu hu miet fl ta mejju sħabu l franġiskani għamlu xi żmien jieħdu ħsieb dak l istitut imma wara ftit kellhom iħalluh fil fatt huma għaddewh lid djoċesi fit ta awwissu l arċisqof pietru pace talab il parir ta dun ġorġ buġeja ta san ġużepp dwar min seta jieħu post fra diegu bonanno fit tmexxija tal istitut buġeja ma setax jissuġġerixxi għajr lil dun ġużepp de piro l arċisqof ta każ ta dan il parir tant li nnomina lill qaddej t alla bħala d direttur ta fra diegu mons pace kien intebaħ li dun ġużeppi de piro kien saċerdot twajjeb ħabrieki għaqli imħeġġeġ attiv ingħad li wara li kien ilu sentejn rettur tas seminarju maġġuri fl imdina de piro talab biex jieqaf minn din il ħidma xtaq li jingħata aktar għas soċjetà reliġjuża missjunarja li kien għadu kif waqqaf ftit sin qabel minkejja li l arċisqof kien laqa din it talba tal qaddej t alla sentejn wara l eċċellenza tiegħu ppreżenta lil de piro istitut ieħor dak ta san ġużepp f santa venera riedu jgħaddu ħmistax il sena sabiex de piro ġie magħżul għat tmexxija ta san ġużepp fl istess sena li ngħata san ġużepp hu ġie mgħobbi bir responsabbiltà tal istitut ġes nazzarenu fiż żejtun il kuntatti ma ġużeppina curmi il fundatriċi kienu ilhom li nbdew fl madre curmi xtaqet li de piro jaċċetta li jkun direttur tal istitut li issa kien qiegħed fid dar tal markiż testaferrata bonniċi dejjem fiż żejtun il monsinjur jiktiblu hekk lill arċisqof caruana dik id darba jien ma aċċettajtx ħlief wara li ġejt mitlub mill eċċellenza tiegħek billi n numru tat tfal kien kulma jmur jikber curmi ħasset il bżonn li tibni istitut aħjar fil fatt wara li ssellfet xi flus hi xtrat biċċa art ħdejn san girgor u fl bdiet tibni malli tqegħdet l ewwel ġebla de piro għalkemm mgħobbi b tant ħidmiet oħra tgħabba b ħafna xogħol materjali b risq dak l istitut kien hu responsabbli għall bini fis ta lulju saret l inawgurazzjoni tal ewwel biċċa mill bini id diskors li għamel de piro f din l okkażjoni jitkellem waħdu dwar id direttur minn dik il ġurnata li l barka tas sema niżlet bil ministeru tal eċċellenza tiegħek fuq l ewwel ġebla għaddew fuq ħames snin kienu ħames snin miżgħuda bi qtigħ il qalb u b faraġ inbeda x xogħol ta dan il bini kbir li għadu ma ntemmx għal kollox dak iż żmien li bdejna ir reġistri kienu juru li ma kellna xejn f idejna minkejja dan konna bdejna b rieda qawwija de piro jżied jgħid li l ispiża kellha taqbeż l lira meta mons mikiel gonzi bħala isqof t għawdex bl għajnuna tal kappillani ta din id djoċesi għażel lil de piro biex jibda u jmexxi l istitut il ġdid ta san ġużepp f għajnsielem hu ħareġ digriet li barra li kien id dokument tal erezzjoni kien ukoll ċertifikat sabiħ għall qaddej t alla fih hu jippreżentah bħala bniedem dehen ta tifħir li għandu idejn imħarrġin bl esperjenza u bniedem imfaħħar wara li l isqof gonzi u l kappillani t għawdex kienu iddeċidew li jibdew istitut għat tfal subien f għawdex l isqof gonzi ta l approvazzjoni tiegħu għamel ukoll l istatut meta bdew ifittxu lil min ser jipproponu bħala direttur u ġie aċċettat de piro dan tal aħħar sab id diffikultajiet waħda mill problemi kienet li mons de piro deherlu li jekk kien sejjer jintgħażel bħala direttur hu kellu jkollu ċerta awtonomija u libertà fit tmexxija aktar minn hekk iżda hu ma setax jaċċetta li l istatuti jillimitaw in numru ta tfal fl istitut ried li jkun hemm fiduċja sħiħa fil providenza wara il ħidmiet kollha li de piro kien għamel fosthom direttur ta l istitut fra diegu direttur ta l istitut ta san ġużepp f santa venera direttur ta l istitut ta ġes nazzarenu żejtun u direttur ta l istitut san ġużepp għajnsielem għawdex u sar il fundatur tas soċjeta missjunarju ta san pawl il qaddej ta alla miet ta malajr fis ta settembru wara li ħassu ħażin fuq l artal tal knisja ta san gejtanu waqt il barka sagramentali dan ġara wara li kien mexxa l purċissjoni tad duluri fil ħamrun iżda de piro ma mietx dak li ħejja fil passat huwa l frott ta dak li għedt twettaq is soċjeta is soċjeta baqgħat tikber f artijiet barranin wara malta u l etjopja is soċjeta kompliet tisseddaq fl awstralja fil kanada fil per fil istati uniti fil pakistan fl italja u fil filippini jum il ħelsien hija festa nazzjonali ċċelebrata f malta li tfakkar il ta marzu ġurnata li mmarkat il ħelsien tal gżejjer maltin minn kull qawwa barranija għall ewwel darba fl istorja tagħha minn dakinhar l hawn ma kien hawn ebda bażi militari ta xi nazzjon ieħor f malta u b hekk wara eluf ta snin bħala bażi militari u navali il maltin kellhom fl aħħar is sovranità totali ta arthom dan l avveniment seħħ meta l bażi militari ingliża ngħalqet wara li r renju unit irrifjuta li jħallas iċ ċens dovut lil malta fl u peress li l kuntratt kien jagħlaq fl ta april il forzi ingliżi telqu minn malta ġurnata qabel jum il ħelsien huwa wieħed mill ħames festi nazzjonali li għandha malta flimkien ma jum l indipendenza is sette giugno il vitorja u jum ir repubblika il priministru ta malta dom mintoff fil lejl tal ta marzu xegħel it torċa tal ħelsien fuq il monument tal ħelsien xogħol tal iskultur anton agius quddiem il knisja ta san lawrenz il birgu fost il ferħ u l għajat tal pubbliku preżenti l isparar tal murtali id daqq tal marċi mill baned u d daqq ta qniepen tal knejjes kollha ta malta flimkien mal prim ministru mintoff xegħel id dawl tal ħelsien george agius segretarju ġenerali tal general workers union ftit qabel il bandiera ingliża tniżżlet bil mod il mod u flokha telgħet il bandiera maltija għad daqq tal innu malti u l għajat ta ferħ tal maltin miġburin fit toroq u fuq is swar tal kottonera u fuq in naħa l oħra tal belt valletta il bandiera ingliża tniżżlet mill baħri ingliż david gilchrist ta sena signal man fuq l hms london wara li l pulizija malti richard cauchi ta sena mill ħamrun ta s salut il baħri ingliż imbagħad geżwer il bandiera u ħa b idejn il ħaddiem malti carmel boxall ta sena mill birgu li kien impjegat mad dipartiment tax xogħlijiet pubbliċi imbagħad il bandiera maltija ttellgħet minn alfred xuereb ta sena minn bormla li kien welder it tarzna fost ċapċip kbir kaxxi infernali u daqq tal qniepen tal knejjes wara sar diskors mill president tar repubblika anton buttigieg diskors li xxandar dirett fuq xandir malta radju u televiżjoni dakinhar buttigieg tkellem hekk dan il monument twaqqaf bħala tifkira tal ferħ tagħna u tal ħalfa tagħna lil dawk kollha li jiġu warajna sakemm jibqa jeżisti n nisel malti hija x xorti kbira tiegħi li nkun president tar repubblika llum u li nagħmel dan id diskors lilkom f din l okkażjoni f dan il mument solenni nħoss id demm tiegħi malti jbaqbaq fil vini tiegħi moħħi huwa mixgħul bis sbuħija tad dehra li qed nara madwari u qalbi tfur bl imħabba għal malta ommi u nistħajjel nistħajjel li bħalissa kif aħna miġburin hawnhekk flimkien qegħdin jingħaqdu magħna fl ispirtu mhux biss dawk li qegħdin jarawna fuq it televiżjoni u jisimgħuna fuq ir radju imma dawk il maltin kollha mxerrdin mad dinja nistħajjel li qegħdin jingħaqdu magħna ukoll fl ispirtu missirijietna f qabarhom anke dawk li talbu u offrew sagrifiċċji għal malta fit tempji neolitiċi ta ħal tarxien ħaġar qim u l ġgantija u lil dawn il maltin kollha jiena ngħid ifirħu magħna ingħaqdu magħna f din il ħalfa tagħna niftakar b mod speċjali dawk il maltin li nġabru fit ta settembru f dan il post storiku forsi l aktar post storiku tal gżejjer tagħna fejn għad daqq tal istess qniepen tal knisja ta san lawrenz iżżu ħajr lil alla għar rebħa li kisbu fl assedju l kbir li biha salvaw liċ ċiviltà nisranija fl ewropa iżda għalkemm missirijietna ġġieldu u xerrdu demmhom fuq is swar baqgħu jkunu maħkumin mill barrani fl interessi tiegħu komplew jitgħaffġu minnu komplew jgħixu fil miżerja u fuq kollox pajjiżhom baqa fortizza li minnha l barrani għamel il gwerra fuq il ġirien tagħna fil mediterran min jaf kemm minn hom inqatlu jew ittieħdu lsiera fil battalji fuq il baħar kemm isbaħ hija malta tal lum xebh ma dawk iż żminijiet malta tagħna tal lum hija repubblika ħielsa mibnija fuq ix xogħol u mhux fuq il privileġġi bis saħħa tad demokrazija li tħaddan kull wieħed minn uliedha anke l aktar wieħed umli bħali jista jsir membru tal parlament ministru prim ministru u anke president malta hija repubblika li tirrispetta d drittijiet u l libertajiet fundamentali tal bniedem ewlieni fosthom id dritt ta elezzjonijiet ħielsa il libertà tal kuxjenza il libertà tal kelma u l libertà tal assoċjazzjoni il valuri morali u spiritwali tagħna jkattru għax l imħabba tal proxxmu ma baqgħetx biss imħabba fil qalb imma tbiddlet f għemil ta għajnuna lill fqar lil nies qgħeda lill morda lill inkapaċitati lix xjuħ lir romol lill orfni fil fatt lil uliedha kollha fuq kollox malta llum ħelset lilha nfisha mill bażi militari barranija mhux b mibegħda jew vendetta iżda permezz ta għadd kbir ta fidi għax hija trid twettaq missjoni ġdida ta sliem fil mediterran fl interess tal paċi fid dinja kollha is sliem fuq kollox ifisser li ma jkunx hemm għelm u gwerra u għalhekk it tneħħija tal bażi militari barranija titqies bħala pass kbir il quddiem fis sliem madankollu l kelma sliem tfisser aktar minn hekk il kelma sliem u l kunċett tagħha li aħna writna mill popli semitiċi ma tfissirx biss in nuqqas ta għelm iżda aktar tfisser il ġid l hena u r relazzjoni jiet tajbin bil kliem sabiħ sliem għalik aħna flimkien mal ġnus semitiċi nilqgħu b merħba lil dawk li huma għeżież għalina insellmulhom fi kliem ieħor nixtiequlhom il ġid l hena u relazzjonijiet tajbin dan il kunċett ta sliem insibuh fil kotba mqaddsa dan hu li tfisser il missjoni l ġdida ta malta il ġirien tagħna m għandhomx għalxiex jibżgħu aktar minn attakk mill barrani immexxi minn pajjiżna malta issa ħielsa għal kollox u hija għal kollox f idejna mhux biss m aħniex se naħbtu għalihom iżda rridu naħdmu flimkien magħhom għall ġid u l progress sabiex il mediterran storikament baħar ta gwerra jinbidel f għadira ta sliem din illum hija malta tagħna b ruħ isbaħ milli qatt kellha qabel għal din ir raġuni għalhekk illum huwa l bidu ta żmien ġdid fil ġrajja ta malta ejjew nifirħu lkoll doqqu l qniepen ixgħelu d dwal xejru l bnadar u l istandardi itfgħu l fjuri doqqu l banda u għannu innijiet ta glorja huwa minnu li fuq spallejna jaqgħu responsabbiltajiet akbar imma alla jgħin lil dawk li jħobbu u li jaħdmu għall paċi imberkin dawk li jaħdmu għall paċi qal kristu għax huma jissejħu ulied alla niżżu ħajr lill mistednin barranin tagħna talli ngħaqdu magħna llum u ngħidulhom aqsmu magħna l ferħ tagħna fuq kollox ngħidulhom kunu xiehda għal din il ħalfa li għamilna li qatt iżjed ma jkun hawn bażi militari barranija fuq artna u li malta tibqa għal dejjem repubblika demokratika ħielsa għal kollox immexxija mill maltin għall maltin il president temm id diskors imqanqal tiegħu b qari tal poeżija tiegħu il kappella tal paċi wara huwa tela fuq il monument biex iqiegħed bukkett ta fjuri ħomor u bojod f riġlejn il monument kien akkumpanjat minn żewġt itfal maltin odette buhagiar u garry hurst li ssimbolizzaw il ġenerazzjoni l ġdida li ukoll qiegħdu fjuri f riġlejn il monument wara tela l prim ministru akkumpanjat mis segretarju ġenerali tal gwu li poġġew ukoll il fjuri f riġlejn il monument warajhom telgħu jqegħdu l fjuri l ministri tal kabinett malti imbagħad tela l kurunell muammar gaddafi mexxej tal ġemeħerija libjana li poġġa bukkett fjuri kbir f riġlejn il monument li kien milqugħ b ċapċip kbir mill folol preżenti warajh telgħu jqegħdu l fjuri tagħhom il membri tal korp diplomatiku rappreżentanti tal partit laburista u tal general workers union u rappreżentanti ta għaqdiet u assoċjazzjonijiet li waslu sa fuq il monument tal ħelsien f korteo li telaq minn pjazza gavino gulia bormla aktar kmieni fid daħla ta bejn il birgu u l isla saret ir regatta tradizzjonali tlielaq tal kenuri opri tal baħar u fl aħħar għadd ta skiers daħlu sa quddiem il monument bit torċa tixgħel f idejhom dom mintoff kien ikkummissjona lill kompożitur magħruf mikis theodorakis biex jikkomponi l mużika tal innu lil malta f jum il ħelsien miktub mill poeta malti karmenu vassallo l innu ndaqq għall ewwel darba fil ta marzu mill berlin philharmonic orchestra taħt it tmexxija ta herbert von karajan aħna minn qalbna nsellmulek malta ifraħ u thenna ġenna ta sliem fuqek qatt aktar barrani ma jaħkem ħares ferħana malta l quddiem tlajt sal quċċata minn hemm ħadd ma jniżżlek ġensek iħarsek jibqa sat tmiem aħna minn qalbna nsellmulek malta ommna kont dejjem omm mill aħjar bosta fl imgħoddi rajt għawġ u tbatija bosta doqt f għomrok niket u mrar ħajtek għaddejtha tistabar b min ħakmek ħajtek lejl kienet xitwa mill agħar ifraħ jum ġdid malta sebaħ għalik f artek sultana kulħadd jifraħ bik ħielsa tul għomrok kif int ma kont qatt ġieħek ma ħiltek kif jixraq irbatt wasal sa fl aħħar għalik il ħelsien beda sa fl aħħar għalik l egħżeż żmien mill l quddiem il partit laburista dejjem fakkar din il ġrajja b kommemorazzjoni fuq l għolja tal ħelsien mill sal iċ ċerimonja uffiċjali tal gvern ma baqgħetx issir fuq l għolja tal ħelsien il birgu wara xi inċidenti li kienu nqalgħu fl mill iċ ċerimonja uffiċjali tal gvern reġgħet bdiet issir fuq l għolja tal ħelsien fiċ ċerimonja kommemorattiva tal il mexxej laburista joseph muscat tkellem dwar kif malta tista jimxi l quddiem jekk il maltin iridu li jkun hawn għaqda nazzjonali huwa qal li bħala ġens qatt ma stajna naslu sa hawn kieku ma kienx għall ġrajjiet li sawruna qal li wasal iż żmien li ma nkomplux nitkellmu qisu hemm xi kisbiet tal ewwel it tieni u t tielet klassi huma kollha ġrajjiet li huma katina waħda mit taqbida tas ta ġunju fejn il maltin qamu biex jagħtuna x xogħol u l ħidma u r rebħa u liberazzjoni tal ewropa fil gwerra fit ta settembru għall kisba importanti tal ta settembru fejn ġorġ borg olivier kiseb l indipendenza u wera li jemmen fil ħila tal maltin mill jum rari fit ta dicembru fejn il parlament qabel kważi unanimament li malta għandha tkun repubblika u li l kap tal istat għandu jkun anthony mamo wild art twelidna sal appuntament mad destin tal marzu meta l poplu malti mmexxi minn dom mintoff wera li kiber u sar nazzjon jum il vitorja jew otto settembre hija festa pubblika ċċelebrata f malta nhar it ta settembru u li tfakkar il ġrajja ta żewġ assedji li saru fuq il gżejjer maltin din il ġurnata taħbat ukoll mal kommemorazzjoni tat twelid tal verġni marija magħrufa aħjar bħala l bambina festa li tiġi ċċelebrata fil belt tal isla u l irħula tan naxxar u l mellieħa f malta u x xagħra f għawdex fl wara iktar minn tliet xhur assedju l ottomani li kienu qed jassedjaw lill birgu u lill isla rtiraw u telqu minn dik ix xaqliba tal gżira anki jekk il battalji ma kinux spiċċaw għax kien għad fadal battalja għan naħat ta san pawl il baħar jista jingħad li dan kien l aħħar jum tal assedju l kbir deskritt bħala fost l iktar wieħed imdemmi fl istorja tad dinja u l ikbar assedju fl istorja ta malta jum qabel it ta settembru fis ta settembru wasal il gran soccorso l għajnuna minn sqallija għal malta dan kien daqqa ta ħarta għat torok fl l italja kienet irtirat mit tieni gwerra dinjija u daret kontra l ġermanja li preċedentement kienet alleata tagħha dan wassal għat twaqqif tal bumbardamenti min naħa tat taljani fuq malta u t tmiem tal gwerra għall maltin matul dan il jum isiru diversi avvenimenti minbarra l attivitajiet li jsiru matul il festi l attivitajiet jibdew ġurnata qabel b attività kulturali li ssir f misraħ l assedju fil belt li tinkludi qari letterarju mużika u wirjiet artistiċi fil belt valletta fi triq ir repubbblika issir parata min naħa tal forzi armati ta malta li tgħaddi sakemm tasal quddiem il kon katidral ta san ġwann fil post jingħata salut lill prim ministru ta malta filwaqt li jindaqq l innu malti aktar tard issir quddiesa pontifikali bil preżenza tal ogħla awtoritajiet tal pajjiż f din il ġurnata titqiegħed ukoll kuruna min naħa tal president ta malta fuq il monument tal assedju l kbir wara nofsinhar issir ir regatta tradizzjonali fil port il kbir li hi organizzata mill kunsill malti għall isport fiha jieħdu sehem is soċjetatijiet affiljati ta bormla birgu birżebbuġa il marsa marsamxett il kalkara u l isla f numru ta tiġrijiet bid dgħajjes imqassim f żewġ kategoriji bil klabb rebbieħ jieħu x shield fil gżira ta għawdex iċ ċelebrazzjonijiet jinkludu serata kommemorattiva li ssir fi pjazza indipendenza fir rabat preseduta mill ministru għal għawdex matul din l istess serata minbarra servizz mill banda tal forzi armati jitqiegħdu kuruni fuq il monument tal gwerra kristu re jum l indipendenza hija waħda mill ħames festi nazzjonali li għandha malta flimkien ma jum il ħelsien is sette giugno il vitorja u jum ir repubblika jum l indipendenza ifakkar il kisba tal indipendenza tal gżejjer maltin mir renju unit nhar il ta settembru skont il kostituzzjoni tal malta saret demokrazija parlamentari fi ħdan il commonwealth l għaqda tan nazzjonijiet li kienu jiffurmaw parti mill imperu britanniku wara l indipendenza ir reġina eliżabetta ii baqgħat is sovrana ta malta bit titolu ta reġina ta malta u bil gvernatur ġenerali jeżerċita l awtorità f isimha filwaqt li d direzzjoni u l kontroll tal gvern u tal affarijiet nazzjonali kienu f idejn il kabinett fit tmexxija ta prim ministru malti dakinhar ġorġ borġ olivier sar l ewwel prim ministru ta malta indipendenti u bħala l mexxej il ġdid ta bidu għaċ ċelebrazzjonijiet f dan il jum mill iktar memorabbli fl istorja ta malta f ġunju tas sena borg olivier kien għamel talba formali biex malta ssir indipendenti u f settembru attenda l laqgħa tal prim ministri tal commonwealth fit ta lulju borg olivier mexxa delegazzjoni tal gvern malti fil konferenza dwar l indipendenza ta malta u li fi tmiemha tħabbar li malta ser issir indipendenti kellu diversi taħdidiet mal gvern ingliż il kostituzzjoni għal malta indipendenti għaddiet mill parlament u approvata mill poplu f referendum fi frar tal nhar il ta settembru malta saret pajjiż indipendenti dakinhar borg olivier tkellem hekk fl arena tal indipendenza il furjana huwa u jindirizza lill prinċep filippu duka ta edinburgh l għada it ta settembru sar id diskors mit tron mill prinċep filippu id duka ta edinburgh fl okkażjoni tal ftuħ tal parlament eventwalment taħt gvernijiet laburisti malta saret repubblika fit ta diċembru u kisbet l awtonomija assoluta fit ta marzu fl hekk imsejjaħ jum il ħelsien fl kien ġie deċiż li malta jkollha ħames festi nazzjonali nhar is ta settembru il prim ministru lawrence gonzi ippropona li jum l indipendenza għandu jkun il jum nazzjonali ta malta minflok ma jkollna ħames festi nazzjonali meta intervistat mill ġurnal illum l istoriku henry frendo fisser kif mir riċerki tiegħu jirriżulta li mhux tal istess fehma l professur godfrey pirotta li sostna li ma setax jaqbel mal proposta ta gonzi it ta diċembru imfakkar fil kalendarju malti bħala jum ir repubblika ir reġina tar renju unit ma baqgħatx kap tal istat u minflokha nħatar sir anthony mamo bħala l ewwel president tar repubblika ta malta f dan il jum seħħu ovvjament xi tibdiliet fil kostituzzjoni tal indipendenza li ġew aċċettati miż żewġ naħat tal kamra tad deputati filwaqt li dom mintoff ġie dikjarat l ewwel prim ministru ta malta repubblika fl malta saret stat indipendenti imma skont il kostituzzjoni ir reġina tal ingilterra baqgħat il kap tal istat f malta ir rappreżentant tar reġina f malta baqa l gvernatur ġenerali fl sar tibdil fil kostituzzjoni wara diskussjonijiet bejn iż żewġ partiti l kbar il parlament malti b maġġoranza kbira approva numru ta tibdiliet fil kostituzzjoni fost it tibdiliet kien hemm dik li malta ssir repubblika il presidenti ta malta repubblika kienu dawn il president huwa l kap tal istat huwa jiffirma l liġijiet li jgħaddu mill parlament u jamministra wkoll il community chest fund l uffiċċju tal president jinsab fil palazz tal belt valletta u bħala residenzi għandu l palazzi ta san anton u l verdala ta kull sena f jum ir repubblika il president imexxi ċerimonji fil palazz il belt valletta li fiha jagħti għadd ta onorefiċenzi lil numru ta ċittadini maltin u għawdxin li jkunu taw xi servizz lil malta il gwerer puniċi kienu sensiela ta tliet gwerer miġġielda bejn ir rumani u l belt feniċja ta kartaġni jissejħu puniċi għax ir rumani baqgħu jirreferu għall kartaġiniżi bħala feniċi billi l kelma bil latin għall feniċju għandha l għerq puniceus il kawża prinċipali ta dawn il gwerer puniċi kien il kunflitt ta interess bejn il kartaġiniżi u r rumani kawżat minħabba l espansjoni ta dawn iż żewġ superpotenzi tal mediterran ir rumani kienu interessati ħafna fil portijiet u l kolonji kartaġiniżi fil bidu tal ewwel gwerra punika kartaġni kienet tiddomina l mediterran b imperu marittimu kbir ħafna filwaqt li ruma bdiet issir il mexxejja tal popli latini fl italja fl aħħar tat tielet gwerra punika ruma kienet rebħet l imperu sħiħ tal kartaġiniżi u ħassret lill belt ta kartaġni minn wiċċ id dinja biex b hekk ruma saret l iktar nazzjon potenti fil mediterran l atti tal appostli bil grieg prxeis ton apostlon hu ktieb fil bibbja u hu l ħames wieħed fit testment il ġdid l abbrevjazzjoni fil kwotazzjonijiet bibliċi hi atti l atti huma b mod ġeneriku rakkont storiku ta x ġara matul l ewwel ftit snin tal knisja dan il ktieb jiffoka primarjament fuq l għemil ta pietru u ta pawlu din tirrakkonta kif twaqqfet il knisja f ġerusalemm minn ġakbu l ġust minn bidu ta madwar membru komposti minn lhud u proseliti għal pietru jgħammed lil kornelju li hu tradizzjonalment l ewwel ġentil mgħammed għall kunċilju ta ġerusalemm għal ġakbu jakkuża lil pietru li jrid idawwar il liġi ta mos għall arrest ta pawlu u l vjaġġ tiegħu sa ruma evidenza interna turi li dan il ktieb kien kumpann u tkomplija tal ktieb ta luqa is separazzjoni tiegħu minn dak il ktieb seħħet qabel kull manuskritt li għadu msemmi storikament dan għandu interess qawwi m hemm l ebda ktieb ieħor bħalu fit testment il ġdid jew barra minnu din hi l istorja tal knisja mingħajra il kuntest tal era tal appostolat universali ikun bla ebda pedament il biżantini hu t terminu użat konvenzjonalment lejn il griegi tal imperu ruman tal lvant li kienu jsejħu lilhom infusom rumani matul il medjuevu imperu mibni fuq il belt ta kostantinopli qabel biżanzju illum istanbul m hemm l ebda data speċifika li tgħid meta bdiet l era biżantina xi wħud jibdewha fil perijodu ta dijoklezjanu wk wk minħabba l fatt li qasam l imperu ruman fi tnejn il pars orientis u l pars occidentis oħrajn ipoġġu l bidu fir renju ta teodożju i wk wk u r rebħa tal kristjaneżmu fuq il pagani jew wara mewtu fl wk bil qasma totali tal imperu xi oħrajn ipoġġuha iktar il bogħod fl wk meta l aħħar imperatur ruman tal punent romulu awgustu kellu jabdika biex b hekk iħalli l mandat ta imperatur f idejn l imperatur tal lvant f kull każ il proċess ta ellenizzazzjoni li kien kontinwu u gradwali sal wk meta kostantinu i inawgura l kapitali l ġdida kien ġa beda in normanni korruzzjoni ta l isem northmen jew norsemen poplu tan nofsinhar kienu taħlita ta galli minn franza u invażuri vikingi mmexxijin minn hrolf ganger li adotta l isem franċiż rollo u ħalef li jservi lir re ta franza karlu s sempliċi dawn il vikingi daniżi u norveġiżi bdew jokkupaw in naħa ta fuq ta franza illum magħrufa bħala n normandija fit tieni nofs tas seklu ix fid karlu s sempliċi tagħhom art fil wied tax xmara senna li maż żmien kibret sakemm saret id dukat tan normandija in normanni addottaw il kristjaneżmu u l ilsien gallo romantiku u rnexxielhom joħolqu identità kulturali separata minn ta missirijiethom skandinavi u minn tal ġirien franċiżi il kultura normanna bħall kultura ta ħafna komunitajiet immigranti kienet flessibli u soda għal xi żmien irnexxielhom jokkupaw żoni vasti ta art imferrxin u mhux konnessi ma l ewropa kollha l imperu ottoman kien potenza li kienet teżerċita saħħitha max xtut tal baħar mediterran li beda jeżisti fl jew sal kien wieħed mill ikbar imperi li qatt dehru fuq wiċċ id dinja u meta kien b saħħtu kien jinkludi t turkija il lvant nofsani l afrika ta fuq u l balkani ġie fondat minn tribu ta torok oghuz fil punent tat turkija u kien immexxi mid dinastija osmanl dixxendenti minn dawn it torok f ċirkli diplomatiċi l imperu kien jissejjaħ la sublime porte jew sempliċement porte dderivat mit traduzzjoni franċiża tat terminu bb i l li tfisser il bieb l għolja minħabba ċ ċerimonji ta merħba lill ambaxxaturi barranin mill bieb tal palazz imperjali topkapi ġieli jiġi interpretat bħala riferenza għal qagħda tan nazzjon u speċjalment tal kapitali istanbul fil fatt l imperu kien jidher bħala l bieb bejn l ewropa u l asja fi żmienu l imperu ottoman kien jissejjaħ ukoll l imperu tork jew it turkija minn barranin ewropej imma l isem tal pajjiż tal lum m ghandux jitħawwad ma dak tal imperu ottoman l imperu twaqqaf minn osman i bl għarbi uthmn b hekk l isem tal imperu fis seklu xvi u s seklu xvii l ottomani kellhom wieħed mill iktar imperi kbar u b saħħitom fid dinja u xi pajjiżi ewropej bdew iħossuhom skomdi minħabba l avvanzi tagħhom fil balkani madanakollu l ottomani twaqqfu fl assedju ta malta fil battalja ta lepanto u f dik ta vjenna fl l aħħar fdal tal imperu biżantin sfaxxa meta kostantinopli saret il kapitali ottomana bl isem ta istanbul mill il quddiem is sultan ottoman kien ukoll kaliff tal islam u l imperu ottoman mill sal jew kien sinonimu mal kaliffat l istat islamiku wara l ewwel gwerra dinjija fl istess gwerra li parti kbira tal imperu waqa f idejn l alleati filwaqt li l istat ottoman kien f taħwid kbir xi nazzjonalisti torok ħafna kienu uffiċjali għolja fil militar waqqfu l istat tork permezz tal gwerra tal indipendenza torka kontinwazzjoni tal gwerra bejn il griegi u t torok il maġġoranza fuq art li saret torka fit trattat ta lausanne il kelma ottoman hija anglicisation storika tal isem ta osman i il fundatur tal imperu u tad dar tal gvern ta osman magħrufa wkoll bħala dinastija tal ottomani l isem ta osman min naħa tiegħu kien il forma torka tal isem għarbi uthmn fit tork ottoman l imperu kien imsejjaħ devlet i alye yi osmnye litteralment l istat ottoman suprem jew alternattivament osmnl devleti fit tork modern huwa magħruf bħala osmanl imparatorluu l imperu ottoman jew osmanl devleti l istat ottoman il kelma torka għal ottoman osmanl oriġinarjament kienet tirreferi għas segwaċi tat tribu ta osman fis seklu erbatax u li wara din bdiet tintuża biex tirreferi għall elit militari amministrattiva tal imperu b kuntrast ma dan it terminu turk trk intuża biex jirreferi għall popolazzjoni u ghall popolazzjoni tribali anatolja u kien meqjus bħala terminu ta tqaxxir meta applikat għal individwi urbani u edukati fil perjodu modern bikri kelliem tork b edukazzjoni urbana edukata li ma kienx membru tal klassi amministrattiva militari ħafna drabi ma jirreferix għalih innifsu la bħala osmanl u lanqas bħala trk imma aktar bħala rm jew rumana li tfisser abitant tat territorju tal ex imperu biżantin fil balkani u fl anatolja it terminu rm intuża wkoll biex jirreferi għal kelliema ta tork mill popli musulmani l oħra tal imperu u lil hinn minnha kif applikat għall kelliema torok ottomani dan it terminu beda jintuża mill użu fl aħħar tas seklu sbatax u minflok il kelma saret dejjem aktar assoċjata mal popolazzjoni griega tal imperu fis sens li għadha ġġorrha fit turkija sal lum fl ewropa tal punent iż żewġ ismijiet imperu ottoman u turkija spiss kienu jintużaw b mod interkambjabbli bit turkija tkun dejjem aktar iffavorita kemm f sitwazzjonijiet formali kif ukoll informali din id dikotomija ntemmet uffiċjalment fl meta l gvern tork li għadu kif ġie stabbilit f ankara għażel lit turkija bħala l uniku isem uffiċjali ħafna storiċi akkademiċi jevitaw it termini turkija torok u torok meta jirreferu għall ottomani minħabba l karattru multinazzjonali tal imperu hekk kif is seljuk sultanate ta rum naqas fis seklu l anatolja kienet maqsuma f biċċa ta prinċipati torok indipendenti magħrufa bħala l anatolji beyliks waħda minn dawn il beyliks fir reġjun ta bitynia fuq il fruntiera tal imperu biżantin kienet immexxija mill mexxej tribali tork osman i d figura ta oriġini oskuża minn fejn ġej l isem ottoman is segwaċi bikrija ta osman kienu jikkonsistu kemm minn gruppi tribali torok kif ukoll minn rinnegati biżantini ħafna iżda mhux kollha konvertiti għall iżlam osman estenda l kontroll tal prinċipat tiegħu billi kkonkerra bliet biżantini tul ix xmara sakarya telfa biżantina fil battalja ta bapheus fl ikkontribwixxiet ukoll għall lok ta osman mhux mifhum sew kif il bidu tal ottomani ġew biex jiddominaw il ġirien tagħhom minħabba n nuqqas ta sorsi li jibqgħu ħajjin minn dan il perjodu it teorija tat teżi ta gaża popolari matul is seklu għoxrin ikkreditat is suċċess tagħhom għar rally tagħhom ta ġellieda reliġjużi biex jiġġieldu għalihom f isem l islam iżda issa hija kkritikata ħafna u m għadhiex ġeneralment aċċettata mill istoriċi u m hemmx kunsens dwar in natura tal espansjoni bikrija tal istat ottoman issostitwiha fis seklu wara l mewt ta osman i il ħakma ottomana bdiet tiġġedded fuq l anatolja u l balkani l iben ta osman orhan qabad il belt tal anatolja tal majjistral ta bursa fl u għamilha l kapitali l ġdida tal istat ottoman u ħaqqet il kontroll biżantin fir reġjun il belt tal port importanti ta tessalonika ġiet maqbuda mill venezjani fl u keċċa ir rebħa ottomana fil kosovo fl effettivament immarkat it tmiem tal poter serb fir reġjun li twitti t triq għall espansjoni ottomana fl ewropa il battalja ta nicopolis fl meqjusa b mod wiesa bħala l aħħar kruċjata fuq skala kbira tal medju evu naqset milli twaqqaf l avvanz tat torok ottomani rebbieħa hekk kif it torok kabbru fil balkani il konkwista ta kostantinopli saret għan kruċjali l ottomani diġà wrested il kontroll ta kważi l ex artijiet biżantini kollha li jdawru l belt iżda d difiża qawwija tal pożizzjoni strateġika ta kostantinopli fuq id dejt tal bosforu għamlitha diffiċli biex tiġi konkwista fl il biżantini ġew temporanjament meħlusa meta l mexxej turco mongol timur fundatur tal imperu timurid invada l anatolja ottomana mil lvant fil battalja ta ankara fl timur għeleb il forzi ottomani u ħa lil sultan bayezid i bħala priġunier li jitfa l imperu f diżordni il gwerra ċivili wara magħrufa wkoll bħala l fetret devri damet mill sal hekk kif ulied bayezid ġġieldu wara xulxin dan intemm meta mehmed i ħareġ bħala s sultan u rrestawra l poter ottoman it territorji tal balkani mitlufin mill ottomani wara l inklużi tessalonika il maċedonja u l kosovo aktar tard ġew irkuprati minn murad ii bejn l u l s fl ta novembru murad irrepela l kruċjata ta varna billi għeleb l armati ungeriża pollakka u valaġjana taħt wadysaw iii tal polonja ukoll re tal ungerija u john hunyadi fil battalja ta varna għalkemm l albaniżi taħt skanderbeg baqgħu jirreżistu erba snin wara john hunyadi ħejja armata oħra ta forzi ungeriżi u tal wallachian biex jattakkaw it torok iżda reġa ġie megħlub fit tieni battalja tal kosovo fl it tieni gwerra dinjija kien kunflitt mondjali li involva l maġġoranza tal pajjiżi tad dinja b mod speċjali l pajjiżi l iktar avvanzati maqsumin f żewġ alleanzi militari opposti l alleati u l qawwiet tal assi din il gwerra involviet il mobilitazzjoni ta l fuq minn miljun rekluta militari b hekk hi meqjusa bħala l iktar gwerra mifruxa fl istorja fi stat ta gwerra totali il partiċipanti maġġuri poġġew il kapaċitajiet ekonomiċi industrijali u xjentifiċi għas servizz ta isforz belliku bl injorar tad distinzjoni bejn riżorsi militari u dawk ċivili iktar minn miljun ruħ il maġġoranza tagħhom ċivili inqatlu f dan il konflitt li għalhekk jitqies bħala l iktar imdemmi fl istorja umana in nefqa finanzjarja totali tal gwerra hi stimata li laħqet triljun dollaru amerikan b hekk hi ukoll l iktar gwerra li swiet flus il bidu tal gwerra hu meqjus li hu settembru bl invażjoni tal polonja u d dikjarazzjoni ta gwerra fuq il ġermanja mir renju unit franza u d dominji britanniċi l allejati kienu rebbieħa bil ġermanja ċċedi fit ta mejju u r rebħa fuq il ġappun fit ta settembru l unjoni sovjetika u l istati uniti ħarġu mill kunflitt bħala ż żewġ superpotenzi maġġuri din is sitwazzjoni fetħet il gwerra l bierda li damet sena il ġnus magħquda ġew iffurmati bit tama li jiġi evitat kunflitt ieħor bħal dan l idea ta determinazzjoni nazzjonali imbuttata mill gwerra aċċelerat il moviment ta dekolonizazzjoni fl asja u l afrika filwaqt li fl ewropa tal punent stess bdiet miexja lejn l integrazzjoni wara l ewwel gwerra dinjija it telfa tal ġermanja ffirmata fit trattat ta versailles imponiet fuq dan il pajjiż it telfien ta parti mdaqqsa mit territorju ċaħdet l annessjoni ta stati oħra llimitat id daqs tal forzi armati ġermanizi u imponiet reparazzjonijiet finanzjarji kbar ħafna ir rivoluzzjoni russa tal u l gwerra ċivili li din ikkawżat wasslu għall ħolqien tal unjoni sovjetika li malajr ġiet taħt il ħakma ta joseph stalin fl italja benito mussolini ħataf il poter bħala dittatur faxxist bil wiegħda li joħloq imperu ruman ġdid il partit kuomintang fiċ ċina beda spedizzjoni fit tramuntana bħala programm ta unifikazzjoni nazzjonali kontra sinjuri tal gwerra ċiniżi tas snin għoxrin imma spiċċa mgħarraq fi gwerra ċivili kontra l ex alleati il partit komunista ċiniż fl l imperu ġappuniż li kien ilu ħafna jipprova jespandi l influwenza tiegħu fiċ ċina taħt il kunċett tad dritt li jaħkem fuq l asja uża l inċident ta mukden bħala ġustifikazzjoni biex jinvadi l manċurja iż żewġ nazzjonijiet tqabdu f bosta kunflitti zgħar sad dikjarazzjoni tanggu li ħabbret il waqfien tal gwerra fl in nazzjonal soċjalist adolf hitler sar il mexxej tal ġermanja fl u fis beda kampanja kbira ta riarmament dan ħasseb lil franza u r renju unit li kienu batew ħafna fl aħħar gwerra kif ukoll l italja li rat l ambizzjonijiet territorjali tagħha jiddalmu minħabba dawk tal ġermanja biex jiżgura l alleanza il franċiżi ħallew lill italja ħielsa fl operazzjonijiet tagħha fl etjopja li l italja xtaqet taħtaf din is sitwazzjoni ġiet aggravata fl meta s saarland ingħaqdet legalment mal ġermanja u hitler rrinunzja t trattat ta versailles għaġġel ir remilitarizazzjoni u daħħal il lieva bl isperanza li tinżamm il ġermanja ir renju unit franza u l italja ffurmaw il front ta stresa l unjoni sovjetika mbeżża mill għanijiet tal ġermanja li taħtaf art fil lvant tal ewropa kkonkluda trattat ta assistenza militari ma franza qabel jieħu effett dan il patt franco sovjetiku kellu jgħaddi mill burokrazija tal lega tan nazzjonijiet li spiċċa jagħmlu bla saħħa biex iktar tikkomplika s sitwazzjoni f ġunju tal ir renju unit iffirma trattat navali indipendenti mal ġermanja jħoll ħafna mir restrizzjonijiet ta qabel l istati uniti minħabba l ġrajjiet fl ewropa u l asja għadda l att tan newtralità f awissu f ottubru l italja invadiet l ewropa bil ġermanja tkun l uniku pajjiż fl ewropa li ma kkundannatx dan l att l italja allura neħħiet kull objezzjoni tagħha fuq l għan tal ġermanja li tagħmel mill awstrija stat satellita bi vjolazzjoni diretta tat trattat ta versaille u dak ta lokarno hitler rremilitarizza r rhineland f marzu tal u hawn bilkem irċieva tweġiba mil potenzi l oħra meta bdiet il gwerra ċivili spanjola f lulju hitler u mussolini għenu l fazzjoni faxxista mmexxija minn ġeneralssimu francisco franco u l forzi nazzjonalisti tiegħu fil gwerra ċivili kontra t tieni repubblika spanjola megħjuna mill unjoni sovjetika iż żewġ naħat użaw il kunflitt biex jisperimentaw armi u metodi ta gwerra ġodda bil forzi nazzjonalisti spanjoli jirbhu fl biż żieda fit tensjonijiet bedw isiru sforzi ta konsolidazzjoni ta poter f bosta pajjiżi f ottubru l ġermanja u l italja ffurmaw l assi ruma berlin u xahar wara il ġermanja u l ġappun bil ħsieb li l unjoni sovjetika u l komuniżmu kien l ikbar periklu għalihom iffirmaw il patt anti komintern li l italja daħlet fih sena wara fiċ ċina il kuomintang u l forzi komunisti qablu fuq waqfien mil ġlied biex jippreżentaw front magħqud kontra l forzi ġappuniżi dati oħra li huma kkunsidrati bħala l bidu tal kunflitt jinkludu l invażjoni ġappuniża tal manċurja fl il bidu tat tieni gwerra sino ġappuniża fl jew bosta dati marbutin ma avvenimenti oħrajn xi sorsi jimxu mal idea ta a j p taylor li jemmen li kien hemm żewġ gwerer simultanei il gwerra sino ġappuniża fl asja tal lvant u t tieni gwerra ewropea fl ewropa u fil kolonji tagħha imma dawn ma sarux gwerra dinjija sakemm ma ngħaqdux fl bid daħla fil gwerra tal unjoni sovjetika b hekk il gwerra kompliet sal għat tmiem tal gwerra għandha bosta dati wkoll xi sorsi jgħidu li dan seħħ bl armistizju tal t awwissu minflok fid data li fiha l ġermanja ċediet b mod uffiċjali f diskussjonijiet storiċi ewropej il gwerra ntemmet f jum ir rebħ fl ewropa il v e day it trattat uffiċjali tat tmiem tal gwerra mal ġappun ġie iffirmat biss fl fit trattat ta san francisco f nofs l wara l inċident fuq il pont marku polo il ġappun beda invażjoni sħiħa taċ ċina is sovjetiċi mill ewwel għenu liċ ċiniżi fatt li ħassar il kooperazjoni ċiniża mal ġermanja wara assalt fuq shanghai il ġappuniżi tefgħu lura l qawwiet ċiniżi bil ħtif tal kapitali nanġing f diċembru f ġunju tal iċ ċiniżi żammew l avvanzata ġappuniża billi għarrqu x xmara s safra anki jekk dan ta liċ ċiniżi biżżejjed ħin biex tiġi ffortifikata l belt ta wuħan il belt xorta wagħet f idejn ġappuniżi sa ottubru f dan iż żmien forzi ġappuniżi u sovetiċi ingaġġaw f battalja minuri fuq l għadira khasan f mejju tal dawn ġew involuti f battalja eħrex f khalkhin gol li spiċċat bi qbil ta waqfien mill ġlied fil ta settembru u r restawr tal istat ante bellum fl ewropa il ġermanja u l italja bdew jippreparaw għat taqbid f marzu tal il ġermanja permezz tal anschluss għaqqdet lill awstrija mat territorju tagħha li ma tantx ġabet rekriminazzjonijiet mill poetnzi ewropej inkuraġġat hitler beda jesponi drittijiet ġermaniżi fuq is sudetenland franza u l gran brittanja ħallewh jannessi dawn l artijiet fil qbil ta munich bil wiegħda li din kellha tkun l aħħar domanda territorjali tal ġermanja hitler malajr ħarab mil wiegħda tiegħu f marzu tal il ġermanja u l ungerija okkupaw iċ ċekoslovakkja sħiħa flimkien allarmat u b hitler jiddikjara li ried jerġa jagħqqad lil belt ta danżing u allura kellu pretensjonijiet għal art pollakka franza u r renju unit ħarġu garanzija tal indipendenza tal polonja meta l italja invadiet l albanija f april l istess garanzija ġiet estiża lir rumanija u l greċja l unjoni sovjetika pruvat tallea ruħha ma franza u r renju unit imma ġiet injorata minħabba suspetti fuq il motivi tagħha u l kapaċitajiet militari li kellha ftit wara l garanziji franko britanniċi lejn il polonja il ġermanja u l italja fformalizzaw l alleanza tagħhom bil patt tal azzar bit twemmin li franza u r renju unit ma xtaqux jalleaw rwieħhom mal unjoni sovjetika minħabba l biża li din setgħet tiżviluppa fi gwerra bejn hitler u l urss bil qawwiet tal punent jibqgħu newtrali jew jgħinu lil hitler l unjoni sovjetika ddeċiedet li tidħol fi qbil li ma tattakkax lil ġermanja permezz tal patt molotov ribbentrop dan il patt kien jinkludi qbil sigriet biex l ewropa tal lvant tinqasam bejniethom fl ta settembru adolf hitler ħabbar l invażjoni tal polonja u t tieni gwerra dinjija bdiet franza l gran brittanja u l pajjiżi tal commonwealth ddikjaraw gwerra fuq il ġermanja imma ftit li xejn wettqu operazzjonijiet belliċi apparti attakk zgħir franċiż fis saarland f nofs settembru wara li ġie ffirmat armistizju mal ġappun l unjoni sovjetika bdiet l invażjoni tagħha tal polonja sa l bidu t ottubru il polonja nqasmet bejn il ġermanja u l unjoni sovjetika matul il battalji fil polonja il ġappun beda l ewwel attakk fuq il belt ċiniża strateġikament importanti ta changsha dan l attakk falla sal bidu t ottubru wara l invażjoni tal polonja l unjoni sovjetika bdiet l okkupazzjoni tal pajjiżi baltiċi reżistenza finlandiża għal pressjonijiet mill unjoni sovjetika f l aħħar ta novembru wassal għall gwerra tax xitwa li damet erba xhur u ntemmet bit trattat ta paċi ta moska b konċessjonijiet finlandiżi franza u r renju unit trattaw l attakk tal unjoni sovjetika fuq il finlandja daqslikieku din daħlet fil gwerra fuq in naħa tal ġermanja u rrispondew għal din l invażjoni billi qablu mal espulsjoni tas sovjetiċi mill lega tan nazzjonijiet anki jekk iċ ċina kellha l saħħa timponi l veto fuq din l azzjoni hi la riedet tinqata mill potenzi tal punent u wisq inqas mill unjoni sovjetika u għalhekk iddeċidiet li tastjeni l unjoni sovjetika xorta ma qablitx ma din l azzjoni u ssospendiet kull għajnuna militari għaċ ċina sa ġunju il forzi armati sovjetiċi lestew l okkupazjoni tal istati ta mal baltiku fl ewropa tal punent qawwiet brittaniċi bdew l ewwel jibagħtu l ewwel truppi fuq il kontinent per la l ġermanja u lanqas l alleati ma bdew attakki diretti fuq l għadu f april il ġermanja invadiet id danimarka u n norveġja biex tiddefendi l fornituri ta minerali tal ħadid mill isvezja li l alleati żgur kienu ser jippruvaw iwaqqfu id danimarka ikkapitulat mill ewwel u minkejja s support tal alleati in norveġja intrebħet f inqas minn xahrejn skuntentizza brittanika fuq il kampanja norveġjiża wasslet għall waqgħa tal prim ministru neville chamberlain b winston churchill jieħu postu fl ta mejju fl istess jum il ġermanja invadiet lil franza u l pajjiżi l baxxi l olanda u l belġju ġew assaltati u waqgħu fi ftit ġimgħat permezz tat tattiċi tal blitzkrieg il linja maġinot ffortifikata mill franċiżi ddawret mill ġermaniżi b manuvri fuq il ġenb minn ġol muntanji tal ardennes dawn kienu jitqiesu bħala barriera impenetrabli għall karrijiet armati mill franċiżi truppi brittaniċi kienu sfurzati jevakwaw il kontinent f dunkirk bit telf ta ħafna mill materjal militari li kellhom sa l aħħar tax xahar fl ta ġunju l italja invadiet u ddikjarat gwerra fuq franza u r renju unit tnax il jum wara franza ċediet u mill ewwel inqasmet f żoni ta okkupazzjoni ġermaniza u taljana kif ukoll stat pupazz mhux okkupat taħt ir reġim ta vichy fil bidu ta lulju l qawwiet brittaniċi attakkaw il flotta franċiża fl alġerija biex jipprevjenu li din tingħaqad ma dik franċiża bi franza barra mill kunflitt il ġermanja bdiet kampanja ta superjorita tal ajru fuq l ingilterra bi preparazzjoni għall invażjoni il kampanja falliet u sa settembru l pjanijiet tal invażjoni ġew kanċellati bl użu ta portijiet franċiżi okkupati il flotta ġermaniża gawdiet suċċessi fuq flotta rjali li kienet estiża wisq bl użu ta u boats fil linji ta fornitura navali brittaniċi l italja bdiet l operazzjonijiet fil mediterran billi fetħet assedju f malta f ġunju bir rebħ tas somaliland brittanika f awissu u b inkursjonijiet fl eġittu okkupat mill brittanja fil bidu ta settembru il ġappun żied l imblokk taċ ċina f settembru bil ħtif ta bosta bażijiet navali fit tramuntana tal kolonja iżolata tal indoċina franċiża matul dan iż żmien kollu l istati uniti newtrali ħadu xi miżuti biex jgħinu liċ ċina u l alleati tal punent f novembru tal l att tan newtralità amerikan ġie amendat biex iħalli x xiri ta munizzjonijiet mill alleati fl wara l waqgħa ta franza il qies tal flotta navali tal istati uniti tkabbret ħafna u wara l inkursjonijiet ġappuniżi fl indoċina l istati uniti imblukkaw l esportazzjoni ta ħadid azzar u partijiet mekkaniċi lejn il ġappun f settembru l istati uniti qablu li jpartu ammont ta destroyers qodma għal bażijiet brittaniċi fil karibew fl aħħar ta settembru il patt tripartit bejn il ġappun l italja u l ġermanja fformaliżżaw il qawwiet tal assi il patt stipula li b eċċezzjoni tal unjoni sovjetika kull pajjiż li jattakka l pajjiż tal assi ikollu jidħol fi gwerra ma kull wieħed mill pajjiżi msieħba l unjoni sovjetika wriet interess li tidħol f din l alleanza u f novembru batgħet it test tal patt amendat wara offriet ukoll għajnuna ekonomika li kienet tiffavorixxi ħafna lill ġermanja il ġermanja baqgħet siekta fuq l ewwel proposta iżda qablet mat tieni waħda minkejja dan il patt l istati uniti komplew jgħinu r renju unit u ċ ċina bl introduzzjoni tal qbil lend lease l istati uniti ħolqu żona ta sigurta tikkomprendi madwar nofs l oċean atlantiku bil flotta amerikana teskorta konvojs brittaniċi f ottubru l italja invadiet il greċja imma fi ftit jiem l attakk twaqqaf mill griegi u ġie mbuttat lura fl albanija ftit wara fl afrika qawwiet tal commonwealth bdew attakki fuq l eġittu u l lvant taljan tal afrika sal bidu tal il qawwiet taljani intefgħu lura fil libja mil commonwealth churchill ordna li jintbagħtu truppi biex isaħħu l griegi ir flotta taljana tilfet bosta battalji navali bil flotta rjali taqla tliet bastimenti tal gwerra mill kunflitt b attakk fuq taranto u ħafna bastimenti oħra magħrrqa fil battalja ta kap matapan il ġermanja malajr interveniet biex tgħin lill italja hitler bagħat qawwiet ġermaniżi fil libja fi frar u sat tmiem ta marzu bdew attakk fuq il forzi tal commonwealth mnaqqsin ħabba l isforz fil greċja f xahar il qawwiet tal commonwealth reġgħu intefgħu fl eġittu bl eċċezzjoni tal port mblokkat ta tobruk il commonwealth pruvat teħles mill qawwiet tal assi f mejju u f f ġunju iżda falliet fiż żewġ okkażjonijiet fil bidu t april il ġermaniżi intervjenew fil balkani bl invażjoni tal greċja u l jugoslavja hawnhekk l attakk irnexxa u l alleati ġew sfurzati jevakwaw il greċja u l gżira ta kreta sal aħħar ta mejju l alleati xorta kellhom xi rebħiet importanti f dan iż żmien ukoll fil lvant nofsani qawwiet tal commonwealth l ewwel waqqfu kolp ta stat fl iraq li kellu l għajnuna ta ajruplani ġermaniżi minn bażijiet franċiżi kkontrollati mir reġim ta vichy fil mandat franċiż fis sirja wara bl għajnuna tal forces franaises libres invadiet is sirja u l libanu biex iżomm milli jerġgħu jinqalgħu l istess problemi fl atlantiku il brittaniċi irnexxielhom jgħollu l moral pubbliku billi għerrqu l bastiment amirral tal ġermanja il bismarck forsi l ikbar suċċess f dan iż żmien kien fil battalja tal brittanja fejn ir royal air force irnexxiela tirreżisti attakki mill luftwaffe tant li fl ta mejju hitler ħassar il kampanja tal bombardament fuq l ingilterra fl asja minkejja bosta azzjonijiet offensivi miż żewġ naħat il gwerra bejn iċ ċina u l ġappun ma wasslet suċċessi lil ebda naħa f awissu ta dik is sena il komunisti ċiniżi bdew offensiva fiċ ċina ċentrali b retaljazzjoni il ġappun iddeċiedi li jdaħħal miżuri ta rappreżalja fit territorji okkupati biex iktar tiġi ikkumplikata s sitwazzjoni bdew jiżdiedu t tensjonijiet bejn il qawwiet komunisti u dawk nazzjonalisti fiċ ċina li laħqu l ogħla f jannar tal tant li l koperazzjoni bejn iż żewġ fazzjonijiet ċiniżi waqfet bis sitwazzjoni fl ewropa u l asja bejn wieħed u ieħor stabbli il ġermanja il ġappun u l unjoni sovjetika bdew jippreparaw għal dak li seta jiġri wara is sovjetiċi kienu qed jibżgħu mill espansjoni ġermaniża kif ukoll minn dik ġappuniża fil possedimenti ewropej mogħnija b ħafna riżorsi minerali b hekk l urss u l ġappun iffirmaw qbil ta newtralità f april bil kontra il ġermanja kienet diġa qed tibgħat il qawwiet tagħha fuq il fruntiera sovjetika fl aħħar jiem ta ġunju il ġermanja flimkien ma pajjiżi oħra membri tal assi u l finlandja invadiet l unjoni sovjetika dawn kisbu u okkupaw ħafna artijiet fir russja tal punent u kkaġunaw ħafna mejtin u saħansitra kważi waslu sa moska biss bl ibliet ta leningrad u l sebastopli mhux mirbuħa u wara l linja tal gwerra per bil wasla tax xitwa kiefra fir russja l offensiva tal assi waqfet ħesrem u s sovjetiċi wettqu kontro offensiva bl użu ta truppi u riservi li nġiebu mill fruntiera mal istat satellita tal ġappun il manċukwo wara l attakk ġermaniż fuq is sovjetiċi ir renju unit beda jirkupra f lulju ir renju unit u l unjoni sovjetika ffurmaw alleanza militari kontra l ġermanja u ftit wara invadew l iran biex jiżguraw il kuritur persjan u l fornituri ta żejt iranjan f awissu ir renju unit u l istati uniti ħarġu ċ ċarter atlantiku viżjoni li kienet tiggarantixxi d dritt ta kull poplu li jagħżel il forma ta gvern li ried f novembru qawwiet tal commonwealth bdew kontro offensiva fid deżert u rebħu lura kull avvanz li kienu għamlu l qawwiet ġermaniżi u taljani il ġappun bl isperanza li tgawdi mill kontroll ġermaniż tal olanda għamlet bosta talbiet fostom anke fornitura kostanti ta żejt mill indji olandiżi tal lvant dawn il laqgħat fallew f ġunju f lulju il ġappun ħatfu l kontroll militari tal indoċina tan nofsinhar għax mhux talli setgħet tinfluwenza l olanda aħjar iżda kienet tkompli toħnoq liċ ċina u jekk kien hemm bżonn ta gwerra kienet tipprovdi bosta bażijiet strateġiċi kontra l brittanja u l amerika l istati uniti r renju unit u l pajjiżi l ożra tal punent u l gvernijiet f eżilju wieġbu għal din l inkursjoni ġappuniża bil friża tal assi u l beni ġappuniżi u l istati uniti li waħedha kienet tforni mat taż żejt tal ġappun żiedet iż żejt mal lista ta riżorsi fl imblokk tal ġappun b dan l imblokk mhux mistenni il ġappun kien sfurzat li jew jirtita mill aggressjoni fl asja jew inkella jaħtaf iż żejt li ried b mod dirett il forzi militar ġappuniżi ma kienux jaqblu mal ewwel għażla u ħafna minnhom ikkunsidraw l imblokk taż żejt bħala dikjarazzjoni ta gwerra siekta il kwartierġenerali imperjali ġappuniż iddeċieda li jespandi perimetru ta gżejjer għal ġoċ ċentru tal paċifiku biex jgħin fi gwerra difensiva u fl istess ħin ikun jista jiddisponi mir riżorsi tax xlokk tal asja biex jipprevjeni l agressjoni u allura jiżgura l perimetru kien pjanat li tiġi newtraliżżata mill bidu l flotta tal istati uniti tal paċifiku fis ta settembru il ġappun attakka possedimenti brittaniċi olandiżi u amerikani b offensivi kważi simultanei fl asja tax xlokk u l paċifiku ċentrali fostom attakk fuq il bażi navali amerikana ta pearl harbor dawn l attakki ġiegħlu lill istati uniti r renju unit ċ ċina u l alleati l oħra tal punent biex jiddikjaraw gwerra fuq il ġappun l italja il ġermanja u l membri l oħra tal patt tripartit wieġbu billi jiddikjaraw gwerra fuq l istati uniti f jannar l istati uniti r renju unit l unjoni sovjetika u ċ ċina flimkien ma tnejn u għoxrin stat żgħir jew gvern f eżilju ħarġu d dikjarazzjoni mill ġnus magħquda bl affirmazjoni mil ġdid taċ ċarter atlantiku u l formaliżazzjoni tal alleanza kontra l qawwiet tal assi l unjoni sovjetika ma mexietx bi sħiħ ma din id dikjarazzjoni billi żammet il qbil li kellhom mal ġappun kif ukoll astjeniet mill prinċipju ta determinazjoni poplari il qawwiet tal assi per rnexxew ikomplu l offensivi tagħhom il ġappun kien kważi żataf ix xlokk tal asja sal aħħar t april keċċew l alleati minn burma ħadu ħafna priġunieri fil filippini fil malaja fl indji tal lvant olandiżi u f singapore ibbumbardaw il bażi navali f darwin fl awstralja u għerrqu bosta bastimenti alleati mhux biss f pearl harbor imma wkoll il prince of wales u r repulse fil baħar ċiniż tan nofsinhar fil baħar ta java u l oċejan indjan l uniku suċċessi ta veru kontra l ġappun kienu r rebħa fejn il belt ta changsha fil bidu ta jannar u rebħa psikoloġika bil bumbardament tal kapitali ġappuniża tokyo f april il ġermanja kienet kapaċi tieħu l offensiva mill ġdid ukoll il flotta ġermaniża ndunat bl inesperjenza amerikana fil kamp t gwerra bis sottomarini u rnexxiela tgħarraq riżorsi importanti fejn il kosta amerikana fid deżert bdew offensiva f jannar u mbuttaw il qawwiet brittaniċi lura lejn il linja ta gazala sal bidu ta frar fl unjoni sovjetika il kontro offensiva sovjetika tax xitwa kienet spiċċat sa marzu fid deżert kien hemm kalma mhux tas soltu fl operazzjonijiet li tat ċans lill ġermanja tipprepara għall offensiva li jmiss fil bidu ta jannar il ġappun beda jipprova jaħtaf port moresby permezz t assalt amfibju biex tinqatal linja ta komunikazzjoni bejn l istati uniti u l awstralja l alleati per interċettaw il messaġġ u dawwru lura l qawwiet navali u waqqfu l invażjoni il pjan li jmiss tal ġappun mmotivat mill bombardament ta tokyo kien li jinħataf l atoll ta midway biex jinġibdu l aircraftcarriers amerikani u jgħerrquhom hemm bħala diverżjoni il ġappun kellu jibgħat forzi ta diverżjoni billi jokkupa l gżejjer alewzjani fil bidu ta jannar il ġappun beda jimxi ma dawn il pjanijiet iżda l amerikani li rnexxielhom jiddeċifraw il kodiċi sigrieti navali ġappuniżi kienu jafu b kollox u użaw din l informazzjoni biex jirbħu vittorja deċiżiva fuq il flotta imperjali ġappuniża bil kapaċità tagħhom drastikament mnaqqsa ħabba t telfa f midway il ġappun prova jikkonċentra l attakki tiegħu billi jiffukaw fuq port moresby b kampanja minn fuq l art fit territorju tal papua l amerikani pjanaw kontro attak fuq il ġappuniżi b pożizjonijiet fin nofsinhar tal gżejjer solomon primarjament guadalcanal bħala l ewwel pass biex jinħataf rabaul il bażi navali ġappuniża prinċipali fix xlokk tal asja iż żewġ pjanijiet bdew f lulju per sa nofs settembru il battalja ta guadalcanal ħadet prijorità u t truppi ta new guinea ġew ordnati li jirtiraw minn port moresby għall provinċja ta oro guadalcanal malajr sar punt fokali għaż żewġ naħat b użu ta truppi u materjal f battalja t attrizzjoni sal bidu tal il ġappuniżi tilfu l gżira u rtiraw it truppi f burma qawwiet tal commonwealth bdew żewġ operazzjonijiet l ewwel waħda kienet offensiva fir reġjun tal arakan fl aħħar tal marret ħażin ħafna tant li kellha ssir irtitrata lura fl india sa mejju tal it tieni kienet id dħul ta qawwiet irregolari wara l linji ġappuniżi fi frar li sal aħħar t april kienet kisbet riżultati dubjużi ħafna fuq il front tal lvant tal ġermanja l assi rebaħ f offensiva sovjetika fil peniżola ta kerch u f kharkov u wara bdew l offensiva tas sajf kontra r russja tan nofsinhar f ġunju bl għan li jintrebaħ iż żejt tal kawkażu is sovjetiċi ddeċidew li jwaqqfu l irtirata tagħhom fi stalingrad u sa nofs novembru l ġermaniżi kważi ħadu stalingrad fi ġlied qalil fit toroq meta s sovjetiċi bdew it tieni kontro offensiva tax xitwa bil qtugħ tal forzi ġermaniżi fi stalingrad u attakk fuq il qagħdiet ġermaniżi fi rzhev fejn moska fejn tal aħħar falliet serjament sa l bidu ta frar l armata ġermaniża kienet soffriet telfiet qawwija it truppi fi stalingrad kellhom iċedu u l linja tal front ġiet imbuttata lil hinn minn fejn bdiet l offensiva ġermaniża f nofs frar wara li attakk sovjetiku batta fix xejn il ġermaniżi reġgħu attakkaw kharkov u dawwru l belt russa ta kursk bil qagħdiet tagħhom fil punent bil biża li l ġappun seta juża l gżira ta madagaskar bħala bażi ġiegħel lil brittaniċi jinvadu l gżira f mejju dan is suċċess malajr intesa meta offensiva ġermaniża fil libja imbuttat il qawwiet alleati sa r raħal ta el alamein fejn irnexxielhom iwaqqfu l qawwiet tal assi fil kontinent rejds ta kommandos alleati fuq objettivi strateġiċi fostom ir rejd diżastruż fuq dieppe wrew in nuqqas ta saħħa tal alleati tal punent biex jattwaw invażjoni tal ewropa kontinentali mingħajr preparazjoni bir reqqa materjal aħjar u sigurtà operazjonali f awissu l alleati rnexxielhom jimbuttaw t tieni attakk fuq el alamein u b telf qawwi ħafna rnexxielhom iwasslu munizzjonijiet u għajnuna lill gżira assedjata ta malta ftit xhur wara l alleati bdew attakk tagħhom fl eġittu qalgħu l qawwiet tal assi mit trunċieri u bdew javvanzaw minn ġol libja fuq ix xtajta l oħra tal afrika invażjoni anglo amerikana ta t tramuntana franċiż tal afrika wasslet biex ir reġjun daħlet fil gwerra mal alleati hitler wieġeb għal din il bidla ta naħat billi okkupa l bqija ta franza anki jekk l ammiraljat ta vichy rnexxielu jgħarraq il flotta franċiża biex ma taqax f idejn ġermaniżi il qawwiet tal assi f dawn in naħat irtiraw fit tuniżija li kienet issa imdawra din intrebħet mill alleati sa mejju fl asja kontinentali il ġappuniżi bdew żewġ offensivi serji l ewwel li bdiet f marzu kienet kontra l qawwiet brittaniċi f assam fl indja u malajr wassal biex il qawwiet ġermaniħi jassedjaw il pożizzjonijiet tal commonwealth f imphal u kohima imma sa mejju qawwiet ġappuniżi oħra kienu qed jiġu assedjati f myitkyina minn qawwiet ċiniżi li nvadew it tramuntana ta burma fl aħħar tal it tieni kienet fiċ ċina bl għan li jitkissru l forzi armati ċiniżi jiżguraw il ferroviji bejn it territorju okkupat mill ġappun u l bażijiet tal ajru amerikani sa ġunju il ġappuniżi rebħu l provinċja ta ħenan u reġgħu bdew l attak għal changshafil provinċja tal ħunan wara l kampanja fi guadalcanal l alleati bdew bosta operazzjonijiet kontra l ġappun fil paċifiku f mejju qawwiet amerikani ntbagħtu fil gżejjer alewzjani b risposta għall attakk ġappuniż ftit wara nbdew operazzjonijiet fejn rabaul biex tiġi iżolata din il bażi u attentat biex jinfetaħ il perimetru ġappuniż fil paċifiku fil gżejjer gilbert u marshall sal aħħar ta marzu l alleati kienu laħqu dawn l għanijiet biż żieda tan newtraliżazzjoni ta bażi ġappuniża kbira oħra fil gżejjer caroline f april l alleati bdew operazzjoni biex terġa tittieħed in new guinea tal punent fil mediterran qawwiet alleati bdew invażjoni ta sqallija fil bidu ta lulju l attakk fuq it territorju taljan biż żieda tal ħafna telfiet fil gwerra wasslet għall waqgħa u l arrest ta mussolini iktar tard matul ix xahar l alleati komplew din l azzjoni meta invadew il peniżola taljana fil bidu ta settembru u wkoll iffirmaw armistizju mal italja meta l armistizju ġie dikjarat fit ta settembru il ġermanja wieġbet billi żarmat il qawwiet taljani bil ħtif ta art taljana u l bini ta bosta linji difensivi fit ta settembru qawwiet speċjali ġermaniżi ħatfu l mussolini li waqqaf ir stat satellita ġdid fit territorju taljan okkupat mill ġermanja l alleati ġġieldu bosta battalji u għaddew minn ħafna minn dawn il linja sakemm ma waslu fejn il linja difensiva prinċipali ġermaniża f nofs novembru f jannar l alleati attakkaw il linja fejn monte cassino u pruvaw iduru l linja bi żbarki f anzio sal aħħar ta mejju iż żewġ offensivi rnexxew per bosta diviżjonijiet ġermaniżi ħarbu fl ta ġunju ruma ntrebħet operazzjonijiet ġermaniżi fl atlantiku wkoll soffrew f dan il perijodu sa mejju telfiet ta sottomarini kienu tant għoljin li l attakki kellhom jiġu sospiżi għax il kontro miżuri alleati bdew issiru iktar u iktar effettivi fl unjoni sovjetika il ġermaniżi użaw ir rebbiegħa u l bidu tas sajf tal jagħmlu l preparazzjonijiet għal attakk kbir madwar il belt ta kursk is sovjetiċi bdew ndunaw b din l azzjoni u użaw dak il ħin biex jiffortifikaw dik l area fl ta lulju il ġermaniżi bdew l attakk imma madwar ġimgħa wara hitler ikkanċella l operazzjoni is sovjetiċi kienu kapaċi jibdew kontro offensiva u sa ġunju kienu keċċew il qawwiet tal assi u għamlu inkursjonijiet fir rumanija f novembru franklin roosevelt uwinston churchill iltaqgħu ma chiang kai shek fil kajr u wara ma joseph stalin f tehran fl ewwel konferenza ġie determinat ir ritorn tal artijiet okkupati mill ġappuniżi u fit tieni l alleati tal punent qablu li jinvadu l ewropa kontinentali fl u li l unjoni sovjetika kellha tiddikjara gwerra fuq il ġappun fi tlett xhur mir rebħa fuq il ġermanja wara l avvanzata sovjetika u l ħelsien tal belt ta leningrad fi frar il kontro offensiva inżammetfuq il fruntiera tal estonja għal xhur mill forzi armati ġermanizi megħjuna minn truppi estoni maqbuda bil lieva u bl isperanza li jerġgħu jwaqqfu l istat sovran tal estonja fis ta ġunju magħrufa bħala d day l alleati tal punent invadew it tramuntana ta franza u wara li tmexxew ħafna diviżjonijiet mill italja operazzjoni dragoonin nofsinhar ta franza wkoll matul il bqija tas sena l alleati tal punent imbuttaw il qawwiet ġermaniżi fil punent tal ewropa u fl italja waslu sal l aħħar linja difensiva fit ta ġunju is sovjetiċi bdew attakk fil belarus magħrufa bħala operazzjoni bagration li wasslet għad distruzzjoni totali tal grupp ċentrali tal armata ġermaniża ftit żmien wara offensiva strateġika sovjetika kbira tefgħet it truppi ġermaniżi fl ukrajna lura fil lvant tal polonja assalti oħra kontra l finlandja u r rumanija ġabu suċċessi oħra kbar bil bulgaria r rumanija u l finlandja jiffirmaw armistizji mal unjoni sovjetika u wasslu biex qawwiet ta reżistenza pollakki biex jibdew bosta rvelli fil polonja anki jekk l ikbar wieħed minn dawn f varsavja ġie kondott mingħajr assistenza sovjetika u twaqqaf wara ħafna taqbid mill ġermaniżi f ottubru is sovjetiċi bdew attakk aħrax fuq it territorju ungeriż okkupat mill ġermanja li damet għaddejja sal waqgħa ta budapest fi frar tal sal bidu ta lulju qawwiet tal commonwealth fix xlokk tal asja ħelsu mill assedju ġappuniż t assam u tefgħu lil ġappuniżi lura fix xmara chindwin mentri ċ ċiniżi okkupaw lil myitkyina fiċ ċina il ġappuniżi kellhom iktar suċċessi fejn irnexxielhom jirbħu l belt ta changsha f nofs ġunju u dik ta ħengyang fil bidu t awissu ftit wara dawn daħlu fil provinċja ta guangxi u rebħu bosta battalji kontra qawwiet ċiniżi f guilin u liuzhou f novembru kif ukoll għaqqdu l qawwiet tagħhom fiċ ċina u l indoċina sa nofs diċembru fil paċifiku il qawwiet amerikani komplew jimbuttaw il perimetru tal paċifiku f nofs ġunju fl bdew offensiva kontra l gżejjer mariana u palau u rnexxielhom jagħmlu rebħa kbira fil baħar tal filippini fi ftit ġranet fl aħħar t ottubru qawwiet amerikani invadew il gżira filippina ta leyte ftit wara forzi navali alleati rebħu battalja oħra fil golf ta leyte fis ta diċembru qawwiet ġermaniżi wettqu kontro attakk fl ardennes kontra l alleati tal punent l alleati damu sitt ġimgħat biex iwaqqfu dan l attakk is sovjetiċi attakkaw minn ġol ungerija filwaqt li l ġermaniżi telqu l greċja l albanija u ġew imbuttati minn nofsinhar tal jugoslavja mill partiġġjani fl italja l alleati tal punent baqgħu mwaħħlin mal aħħar linja difensiva f nofs jannar tal is sovjetiċi attakkaw minn ġol polonja u mbuttaw lura kważi sax xmara oder fil ġermanja u ħatfu l prussja tal lvant fl ta frar mexxejja amerikani brittaniċi u sovjetiċi iltaqgħu f yalta dawn qablu fuq l okkupazzjoni tal ġermanja wara l gwerra u kkonfermaw id dħul tal unjoni sovjetika kontra l ġappun x ħin il ġermanja ċċedi fi frar qawwiet tal alleati tal punent daħlu fil ġermanja u waslu sax xmara renu sakemm is sovjetiċi invadew il pomerania u s silesia f marzu l alleati tal punent daru r reġjun industrijali tar ruhr u qatgħu barra ħafna truppi ġermaniżi filwaqt li s sovjetiċi avvanzaw fuq vjenna fil bidu t april l alleati tal punent imbuttaw il quddiem fl italja u daħlu sew fil ġermanja tal punent f dan iż żmien is sovjetiċi daħlu f berlin f jum l elba il t april elementi minn forzi amerikani u sovjetiċi iltaqgħu flimkien fuq ix xmara elba effetivament l alleati kienu qasmu l ġermanja fi tnejn ħafna tibdiliet fit tmexxija tal pajjiżi bdew jiġru f dan iż żmien fit t april miet il president amerikan roosevelt li ġie segwit minn harry truman mussolini inqatel mill partiġġjani taljani fit t april u jumejn wara hitler kkommetta swiċidju u ġie segwit bħala mexxej tal ġermanja minn karl dnitz il qawwiet ġermaniżi ċedew fl italja fid t april u fl ewropa tal punent fis ta mejju imma l ġlied baqa sejjer fuq il front tal lvant sakemm il ġermaniżi ċedew b mod speċifiku lis sovjetiċi fit ta mejju fi praga ir reżistenza ta elementi ġermaniżi baqgħet għaddejja sal ta mejju fit teatru paċifiku qawwiet amerikani bdew javvanzaw fuq il filippini u ħadu l leyte kollha f wara niżlu f lużon f jannar u f mindanao f marzu qawwiet ċiniżi u brittaniċi rebħu lill ġappuniżi fit tramuntana ta burma u minn ottubru sa marzu bdew jimbuttaw sa rangoon li laħqu fit ta mejju qawwiet amerikani bdew jersqu lejn il ġappun u ħadu lil iwo jima sa marzu u okinawa sa ġunju il ħin kollu waqt dawn l avvanzati bombardamenti amerikani mill ajru ħassru bliet ġappuniżi u sottomarini amerikani fgaw l importazzjoni ta kull tip ta prodott lejn il ġappun fil ta lulju mexxejja alleati ltaqgħu f potsdam fejn berlin dawn kkonfermaw il qbil preċedenti fuq il ġermanja u reġgħu tennew li l ġappun kellu jċedi bla ebda kundizzjoni speċifikament bil kliem li l alternattiva għall ġappun kienet distruzzjoni immedjata u kompleta matul din il konferenza ir renju unit żamm elezzjoni ġenerali u clement attlee ħa post churchill bħala prim ministru meta l ġappun kompla jmeri li jċedi bla kundizzjoni l istati uniti tefgħu bombi atomiċi fuq l ibliet ġappuniżi ta ħiroxima u nagasaki fil bidu t awissu bejniet dawn iż żewġ bombi is sovjetiċi invadiet it territorju tal manċurja okkupat mill ġappun kif miftiehem f yalta fil t awissu il ġappun ċeda u l gwerra ntemmet fi sforz biex tinżamm il paċi l alleati ffurmaw il ġnus magħquda li uffiċjalment bdew fl t ottubru minkejja dan l alleanza bejn l unjoni sovjetika u l alleati tal punent kienet diġa bdiet issofri minn qabel ma spiċċat il gwerra u ż żewġ kampijiet malajr waqqfu l isferi t influwenza tagħhom fl ewropa il kontinent kien maqsum fi tnejn il punent u l lvant bil purtiera tal ħadid li kienet tgħaddi mill ġermanja okkupata u l awstrija okkupata fl asja l istati uniti okkupaw il ġappun u amministraw il gżejjer ġappuniżi fil paċifiku filwaqt li s sovjetiċi ħatfu l gżejjer ta sakhalin u kuril iż żewġ superpotenzi emerġenti qasmu l korea bejniethom tensjonijiet bejn l istati uniti u l unjoni sovjetika malajr evlovew fil formazzjoni tal alleanza nato mmexxija mill amerika u l alleanza tal patt ta varsavja mmexxija mill unjoni sovjetika dan kien il bidu tal gwerra l bierda bejniethom f ħafna partijiet tad dinja il kunflitt reġa beda taħt forma oħra ftit wara li ntemm uffiċjalment fiċ ċina il fazzjonijiet komunisti u nazzjonalisti malajr reġgħu bdew il gwerra ċivili tagħhom il komunisti ħarġu rebbieħa u waqqfu r repubblika popolari ċiniża fiċ ċina kontinentali filwaqt li qawwiet nazzjonalisti rtiraw lura fuq il gżira ta taiwan fil greċja bdiet gwerra ċivili bejn qawwiet li jżommu mas sultan megħjuna mill anglo amerikani u l qawwiet komunisti bir rebħa tal qawwiet tas sultan ftit wara li ntemmu dawn il kunflitti bdiet il gwerra tal korea bejn il korea tan nofsinhar megħjuna mill qawwiet tal punent u l korea tat tramuntana megħjuna mill unjoni sovjetika u ċ ċina din il gwerra ntemmet bi qbil ta waqfien t attivitajiet militari imma l ebda trattat ta paċi ma ġie iffirmat wara t tmiem tal gwerra beda żmien twil ta dekoloniżazzjoni fost il bosta potenzi kolonjali ewropej dan ġara minħabba bidliet fl ideoloġiji politiċi għejja ekonomika wara l gwerra u x xewqa tal popli indiġeni li jkollhom rajhom f idejhom fil maġġoranza tald drabi dawn it transizzjonijieti kienu paċifiċi anki jekk kien hemm eċċezzjonijiet bħall indoċina madagaskar indoneżja u l alġerija f ħafna reġjuni seħħu diviżjonijiet minħabba raġjunijiet etniċi jew ta reliġjon minħabba t tluq tal qawwiet ewropej dan ġara b mod prominenti fil mandat tal palestina li wassal għall kreazzjoni t iżrael u l palestina kif ukoll fl indja li ġab miegħu il ħolqien tad dominju tal indja u d dominju tal pakistan l irkupru ekonomiku wara l gwerra kien ivarja fid diversi reġjuni tad dinja anki jekk b mod ġenerali dan kien pożittiv fl ewropa il ġermanja tal punent irkuprat malajr u sas snin ħamsin kienet diġa rdupjat il produzzjoni ekonomika tagħha l italja ħarġet mill gwerra b ekonomija mfarrka imma wkoll sal ħamsinijiet l ekonomija taljana kienet stabbli ferm u kienet qed tikber m mod mgħaġġel l ekonomija tar renju unit kienet fi stat ta rovina u baqgħet tesperjenza deklin ekonomiku relattiv għall għexieren ta snin wara l gwerra franza reġgħet ġiet f tagħha malajr u malajr gawdiet minn tkabbir ekonomiku u moderniżazzjoni l unjoni sovjetika wkoll esperjenzat tkabbir ekonomiku qawwi ħafna fis snin ta wara l gwerra fl asja il ġappun esperjenza tkabbir ekonomiku inkredibbli li wassal biex sas snin tmenin l ekonomija ġappuniża ssir waħda mill potenzi ekonomiċi mondjali sal fiċ ċina r restawrazzjoni ekonomika dehret li laħqet suċċess kbir tant li l produzzjoni kienet diġa laħqet il livelli ta qabel il gwerra dan it tkabbir kompla anki jekk twaqqaf għal żmien qasir minħabba l esperiment ekonomiku tal pass kbir il quddiem sa l aħħar tal gwerra l istati uniti kienu jipproduċu madwar nofs il produzzjoni industrijali mondjali sa l aħħar tas snin sebgħin din id dominazzjoni kienet naqset sew stimi għat total ta mejtin madwar id dinja kollha jvarjaw imma l maġġoranza jsostnu li madwar miljun ruħ mietu fil gwerra bejn wieħed u ieħor miljun suldat u miljun civil ħafna minn dawn tal aħħar mietu minħabba mard ġuħ massakri u ġenoċidji l unjoni sovjetika waħedha tilfet madwar miljun ruħ fil gwerra madwar nofs it total ta mejtin minn dan it total madwar kien telf minn naħa tal alleati il maġġoranza kienu sovjetiċi u ċiniżi u kienu minn naħa tal assi stima waġda hi li madwar il miljun ċivil mietu f kampijiet ta konċentrament nażisti miljun u nofs minn bombardamenti miljuni fl ewropa għal kawżi oħra u miljuni u nofs fiċ ċina għal raġunijiet oħra il figuri totali ta mewtiet u telfien ta ħajja mhumiex magħrufa minħabba l fatt li l maġġoranza assoluta tagħhom qatt ma ġew dokumentati ħafna minn dawn il mejtin irriżultaw minn atti ta ġenoċidju magħmula f territorji okkupati mill assi kif ukoll krimini ta gwerra oħra mill qawwiet ġermaniżi kif ukoll ġappuniżi l iktar atroċità magħrufa u magħmula mill ġermaniżi kien l olokawst il ġenoċidju sistematiku tal lhud f territorji kkontrollati mill ġermaniżi u l alleati tagħhom in nażisti wettqu krimini wkoll lejn popli oħra fosthom ir roma kif ukoll il porajmos l islavi u l omosesswali sterminazzjoni ta madwar ħames miljun ruħ għall ġappun l iktar massakru magħruf huwa l massakru ta nanking fejn bosta mijiet t eluf ċivili ċiniżi inqatlu u ġew abbużati il militar ġappuniż qatel minn miljun sa iktar minn miljun ċivil fil maġġuranza tagħhom ċiniżi użu limitat ta gwerra kimika u bioloġika minn qawwiet tal assi huwa wkoll magħruf it taljani użaw il gass mustarda fil gwerra tal abbisinja filwaqt li l armata imperjali ġappuniża użat varjetà minn dawn l armi fl invażjoni u okkupazjoni taċ ċina u f kunflitti bikrin kontra s sovjetiċi kemm il ġermaniżi kif ukoll il ġappuniżi sperimentaw dawn l armi fuq iċ ċivili u f ċerti każi anki priġunieri ta gwerra filwaqt li bosta krimini tal assi ingħataw prominenza fl ewwel tribunal internazzjonali tad dinja krimini ta gwerra tal alleati ma ġewx trattati bl istess mod eżempji ta dawn l azzjonijiet jinkludu l moviment furzat ta nies fl unjoni sovjetika l internament ta ċittadini amerikani b dixxendenza ġappuniża fl istati uniti il massakru sovjetiku ta ċittadini pollakki u l użu kontroversjali ta bombardamenti strateġiċi ta zoni ċivili f territorju tal għadu fosthom dresden numru kbir ta mewtiet jistgħu jiġu attributi anki jekk parzjalment lill gwerra bħal miżerja fil bengal tal in nażisti kienu responsabbli għall qtil ta madwar sitt miljun lhudi b maġġoranza assoluta minnhom axkenazi kif ukoll żewġ miljun pollakki etniċi u madwar erba miljun oħra li tqiesu mingħajr dritt li jgħixu fosthom diżabbli disturbi mentali priġunieri ta gwerra sovjetiċi omosesswali mażuni xiehda ta jehovah u nies roma bħala parti minn progamm ta sterminazzjoni pjanat u eżegwit mill ġermanja nażista madwar il miljun li l biċċa l kbira tagħhom kienu mil lvant tal ewropa kienu jaħdmu fl ekonomija ġermaniża bħala furzati lil hinn mill kampijiet ta konċentrament nażisti il gulags sovjetiċi jew kampijiet ta xogħol oħra wasslu għall mewt ta ħafna ċittadini ta pajjiżi okkupati bħal polonja litwanja latvja u l estonja kif ukoll priġunieri ta gwerra ġermaniżi u ċittadini sovjetiċi stess li tqiesu li kienu jżommu mal ġermanja sittin fil mija ta priġunieri ta gwerra sovjetiċi mietu fil gwerra kampijiet ta priġunerija ġappuniżi wkoll kellhom rati għolja ta mejtin u ħafna mill priġunieri kienu jintużaw ukoll għal xogħlijiet furzati ir rati ta priġunieri mejtin ċiniżi kien ħafna għola filwaqt li priġunier brittaniku olandiż u amerikan inħelsu wara li l ġappun ċeda in numru ta ċiniżi meħlusa kien biss fid ta frar roosevelt ffirma l ordni eżekkutiv tal istati uniti numru li interna eluf ta amerikani ġappuniżi taljani emigrati fl amerika kif ukoll dawk mill ġermanja u xi emigranti mill ħawaii li ħarbu minn pearl harbor ġappuniż ġew internati mill gvernijiet tal kanada u tal istati uniti u madwar ġermaniż u taljan li kienu residenti fl istati uniti l użu ta xogħol furzat mill alleati sar fil maġġoranza tal każi fil lvant bħal polonja imma iktar minn miljun ġew użati wkoll fil punent sa diċembru tal awtoritajiet franċiżi kienu jistmaw li madwar priġunier ġermaniż kienu qed imutu jew jispiċċaw feruti f inċident ma attivitajiet ta bonifika ta mini fl ewropa qabel il bidu tal gwerra l alleati kellhom vantaġġi kbar fil kampijiet ta popolazzjoni u ekonomija fl l alleati tal punent renju unit franza polonja u d dominji brittaniċi kellhom popolazzjoni ikbar u prodott gross domestiku pgd ta ikbar mill qawwiet tal assi ta dawk iż żminijiet ġermanja u italja jekk jingħaddu l kolonja il vantaġġi għall alleati kienu jiġu madwar f popolazzjoni u madwar fil pgd fl asja iċ ċina kellha popolazzjoni sitt darbiet ogħla mill ġappun imma pgd ogħla biss dan jiġi għal madwar tlett darbiet il popolazzjoni u pgd ogħla jekk wieħed jinkludi kolonji ġappuniżi anki jekk il vantaġġi ekonomiċi u ta popolazzjoni tal alleati ġew fgati bl użu tat tattika tal blitkrieg dawn saru l fatturi deċisivi fl u wara d dħul tal istati uniti u l unjoni sovjetika fin naħa tal alleati il gwerra intefgħet fuq linji t attrizzjoni anki jekk il kapaċità tal alleati li jipproduċu iktar mill assi is soltu titqies li kienet minħabba l ammont ta riżorsi naturali li kellhom l alleati fatturi oħra bħar riluttanza tal ġermanja u l ġappun li jħallu lin nisa jidħlu fis suq tax xogħol il bombardament strateġiku tal alleati u d dewmien biex il ġermanja taqleb għall ekonomija bellika ikkontribwew b mod qawwi ħafna fil gwerra mhux hekk biss kemm il ġermanja u kif ukoll il ġappun qatt ma pjanaw li jiġġieldu gwerra twila u ma kienux ekwipaġġati għaliha biex itejbu l produzjoni tagħhom il ġermanja u l ġappun użaw miljun ta nies bħala skjavi u furzati il ġermanja użat adwar il miljun persuna il maġġoranza tagħhom mil lvant tal ewropa filwaqt li l ġappun uża l fuq minn il miljun ruħ fil lvant imbiegħed fl ewropa l okkupazzjoni territorjali ġiet taħt żewġ forom differenti fil punent fit tramuntana u fiċ ċentru tal ewropa franza norveġja danimarka l olanda u l boħemja u l moravia anessi miċ ċekoslovakkja il ġermanja stabbilixxiet politika ekonomika li ġabret madwar biljun reichmark sal aħħar tal gwerra din is somma ma tinkludix is sakkeġġ ta prodotti industrijali materjali belliċi materja prima u prodotti oħra għalhekk id dħul minn pajjiżi okkupati kien iktar minn tad dħul minn taxxi fil ġermanja figura li wara żdiedet għal tad dħul totali tal ġermanja għat tul tal gwerra fil lvant ir riżorsi naturali u l materja prima mwiegħda mill politika ta lebensraum qatt ma nkisbu minħabba movimenti fil frontijiet tal gwerra u l kunċett sovjetiku li wara irtirati ma jitħalla xejn li seta jintuża mill ġermaniżi bil kontra tat territorji okkupati fil punent il politika razzjali nażista kienet tinkoraġġixi brutalità lejn il popolazzjonijiet slavi tal lvant peress li dawn kienu jitqiesu inferjuri kienu ħafna għalhekk il mejtin f eżekuzzjonijiet tal massa u massakri ta tindif etniku minkejja li gruppi ta reżistenza ġew iffurmati fit territorji okkupati dawn ma tantx fixklu attivitajiet ġermaniżi la fil lvant u lanqas fil punent sa tmiem l fl asja il ġappun kien isejjaħ lil pajjiżi taħt okkupazzjoni bħala parti mill isfera ta ko prosperità asjatika essenzjalment eġemonija ġappuniża f isem il liberazzjoni ta popli kkoloniżati minkejja li l qawwiet ġappuniżi kienu ngħataw merbħa bħala liberaturi minn dominanza ewropea f ħafna territorji il brutalità eċċesiva tagħhom dawret l opinjoni pubblika kontrihom fi ftit ġimgħat fl avvanzati inizjali tagħhom il ġappuniżi ħatfu madwar miljun barmil żejt mitluqin fir ritirata alleata u sal kienu kapaċi jżidu l produzzjoni ta żejt fl indji tal lvant olandiżi għal iktar minn miljun barmil tal produzzjoni tal matul il gwerra l ajruplani komplew fir rwolijiet tagħom tal ewwel gwerra dinjija dawk ta rikonjizzjoni fighters bombardieri u għajnuna tat truppi tal art imma kull kamp ġie avvanzat b mod konsiderevoli żewġ żidiet importanti kienu dawk tat trasport mill ajru il kapaċità li tmexxi matejal militari għodda u truppi anki jekk f numri modesti u l użu tal bombardament strateġiku l użu ko ordinat tal bombardieri biex jattakaw bliet jew ċentri ċivili bl għan li tbaxxi l produzzjoni u twaqqa l moral armi ta kontra l ajru komplew javvanzaw biż żieda ta difiżi bħar radar u artillerija kontra l ajru bħall kanun ta mm ġermaniż ajruplani bi propulsjoni jet raw l ewwel operazzjonijiet tagħhom matul din il gwerra u anki jekk id dħul tard tagħhom fil gwerra ftit li xejn kellu effet fuq ir riżultat il ftit ajruplani li ntużaw matul il gwerra wasslu għal tibdil enormi fil flottot t ajruplani militari u ċivili fil baħar filwaqt li avvanzi saru f kważi kull qasam navali iż żewġ żoni ta żvilupp kkonċnetraw rwieħhom fuq l aircraft carriers u s sottomarini anki jekk fil bidu tal gwerra il qasam militari ajrunawtiku kellu relattivament suċċessi modesti ħafna azzjonijiet f taranto pearl harbor il baħar ċiniż tan nofsinhar u l baħar tal koralli malajr stabilixxew lill aircraft carriers bħala l iktar bastiment importanti fi gwerra iktar mill bastimenti tal gwerra fl atlantiku escort carriers dehru bħala parti fundamentali tal konvojs b żieda drammatika tar radju ta protezzjoni effettiva tal vapuri u billi soddew it toqba fl atlantiku ċentrali lil hinn mill effikaċja tagħhom il carriers kienu ħafna iktar ekonomiċi mill bastiment tal gwerra minħabba r roħs relattiv fil press tal ajruplani u l fatt li ma kellhomx bżonn ta ħxuna fl armaturi ta protezzjoni tagħhom kulħadd stenna li s sottomarini li dehru importanti ħafna fl ewwel gwerra kienu ser jerġgħu joħorġu bħala fundamentali fit tieni waħda il brittaniċi ffokaw fuq l iżvilupp ta miżuri fi sfond ta gwerra anti sottomarina b tattiċi għodda u vapuri bħas sonar u l konvojs il ġermanja ffokat iktar fuq l iżvilupp offensiv ta din l arma b diżinji bħas sottomarin tip vii u t tattika wolfsrudel bilmod il mod teknoloġiji żviluppati kontinwalment mill alleati bħal leigh light qanfud klamar u t torpedos intelliġenti ħarġu rebbieħa fuq l art il gwerra mbidlet b mod drastiku mill frontijiet tal gwerra statiċi tal ewwel gwerra dinjija u saru ħafna iktar fluwdi u mobbli bidla importanti kienet il kunċetti ta armi kkumbinati b kordinazzjoni stretta ħafna bejn elementi differenti fil gwerra it tank li kien diġa ntuża fl għajnuna tal fanterija fl ewwel gwerra evolva biex sar l arma primarja għal dawn il qawwiet fl aħħar tas snin tletin id disinji tat tankijiet tal gwerra kienu diġa avvanzaw ħafna iktar minn dawk tal ewwel gwerra u l avvanzati tkomplew matul is snin tal gwerra b żidiet fil veloċità armatura u qawwa sal bidu tal gwerra ħafna armati kienu jikkunsidraw it tank bħala l aħjar arma kontriha nnifisha u żviluppaw tankijiet għal dak l iskop speċifiku dawn il ħsibijiet ġew negati bl attaki diżastrużi ta tankijiet b armaturi ħfief kontra xulxin u bid duttrina ġermaniża li tevita ġlied dirett bejn it tankijiet dan tal aħħar flimkien mal użu ġermaniż tal armi kkumbinati kienu fost l elementi ta suċċess fit tattika tal blitzkrieg fil polonja u franza intużaw wkoll ħafna metodi biex jitkissru t tankijiet fosthom artillerija indiretta u kanuni disinjati kontrihom kemm miġbudin u mixjin b saħħithom mini u suldati b armi speċjali u tankijiet oħrajn anki jekk ħafna armati kienu mekkaniżati il fanterija baqgħet tifformas saħħa prinċipali tal armati u matul il gwerra ħafna mill armi tal fanterija kienu jixbħu jew disinjati fuq dawk tal ewwel gwerra xi uħud mill avvanzi primarji kienu fl użu ta machine guns mobbli l iktar eżempju famuż fosthom l mg ġermaniż u ħafna submachine guns li kienu tajbin ħafna għal ġlied mill qrib f ġungli jew ċentri urbani l assault rifle kien żvilupp li sar fl aħħar tal gwerra li kien jagħqqad l aħjar fost il vantaġġi tar rifle u tas submachine gun sar l istandard tal armati wara l gwerra fil kamp ta komunikazzjonijiet ħafna mill pajjiżi belliġġerenti kbar pruvaw isolvi l problemi tal kumplessità u s sigurtà preżentati fl użu ta kodiċi fil kriptografija billi ħolqu bosta magni apposta l iktar famuża fosthom il magna enigma tal ġermanja sigint signals intelligence kien il proċess li jħassar id dekriptazjoni bl iktar eżempji magħrufa jkunu l brittanika ultra u d dekriptazzjoni alleata tal kodiċi navali ġappuniżi aspett importanti ieħor tal intelliġenza militari kien l użu t operazzjonijiet ta taħwid tal għadu operazzjonijiet li l alleati użaw għal bosta drabi b ħafna suċċessi fosthom l operazzjonijiet mincemeat u bodyguard li dawwret l attenzjoni ġermaniża mill invażjonijiet ta sqallija u n normandija rispettivament riżultati importanti oħra milħuqa fil kampijiet tal inġinjerija u t teknoloġija li waslu jew matul jew b riżultat tal gwerra jinkludu l kompjuters z colossus u eniac missili gwidati u rokits moderni il proġett manhattan u l iżvilupp tal armi nukleari l iżvilupp ta portijiet artifiċjali u pajpijiet taż żejt taħt il kanal ingliż ħ attard hu raħal fiċ ċentru ta malta b popolazzjoni ta madwar ruħ flimkien ma ħal balzan u ħal lija jifforma parti mit tlett villaġġi ħ attard sar parroċċa fl u il patruna tiegħu hija santa marija raħal arjuż ħafna u jista jitqies bħala sabiħ l aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta min jitgħaxxaq bihom il postijiet ta ċerta importanza i hemm fih huma il palazz ta sant anton u l ġonna tiegħu l istadju nazzjonali kif ukoll il park nazzjonali u l villaġġ ta l artiġjanat f ta qali ħ attard huwa msemmi għall ward u l fjuri li jkabbar kif tixhed il mottu tiegħu floriger rosis halo iffjurit bil ward imfewwaħ koordinati ħal balzan huwa villaġġ fiċ ċentru ta malta flimkien ma ħ attard u ħal lija jifforma parti mit tlett villaġġi ir raħal kien jikkonsisti fi ftit djar u għelieqi iżda maż żmien kiber u fis seklu sar parroċċa fl gew registrati abitant din il knisja parrokkjali mibnija fis seklu tinsab fil qalba tar raħal il barka u t tqegħid tal ġebla tal fondazzjoni seħħew fis ta diċembru fr domenico ellul dak iż żmien kien kappillan in nies tal lokal kienet ilha titlob għal knisja akbar biex takkomoda l popolazzjoni tar raħal li kompliet tiżdied sena wara sena wara ħafna talbiet inkluża petizzjoni uffiċjali ppreżentata minn fr ellul lil vigarju ġeneral mongr cauchi it talb tagħhom intlaqa mons balaguer ikkonferma id decizjoni tiegħu uffiċjali fl ta lulju il forma tal knisja ssegwi r regoli stabbiliti mill knisja fil kunsill ta trent li jiddettaw li jkun hemm il bini fil pjan ta salib in nave huwa maħsub biex iwassal għall altar ewlieni li jiffaċċja l lvant b spazju allokat b mod speċjali għall kor partijiet mill knisja u l faċċati tagħha ġew restawrati f settembru bħala parti mill fondi disponibbli permezz tal fond ewropew għall iżvilupp reġjonali il knisja li naraw illum inbniet fl fuq l insistenza ta rev salvu sammut pullicino li ried jibni knisja fl istil li kien popolari dak iz zmien fit tieni gwerra dinjija l knisja kienet użata bħala dar temporanja għal refuġjati li kienu ħarbu mill kottonera aktar tard din il knisja serviet wkoll bħala spazju ta tagħlim għall istudenti tal liġi tal università ta malta wara l gwerra kienet użata bħala maħżen għall istatwi u dekorazzjonijiet oħra użati fil festa wara li giet restawrata hija serviet bħala kappella dedikata għall adorazzjoni quddiem il knisja nsibu statwa tal madonna li tmur lura għall bidu tas seklu din il knisja tinsab fi triq it tlett knejjes il kappella nbniet fl fl istess sena li kienet fegget il pesta il vittmi ta din il marda ġew midfuna fil knisja il pittura prinċipali fil kappella turi lil santu rokku san pawl u san sebastian it tliet qaddisin protetturi kontra l marda fatali din il kappella żgħira taghmel parti mill kunvent tar ragħaj it tajjeb kienet dedikata lil san ġużepp din ġiet iddisinjata mill perit vincenzo busuttil u l kostruzzjoni tal ġebel thalla f idejn il bennej prim piju ebejer hija ġiet inawgurata fl ta april knisja ħafna akbar inbniet matul il perjodu ta u dan il bini ġdid kien iddedikat lill qalb ta ġes l arċisqof monsinjur peter pace bierek il kappella fis ta frar ta sikwiet niltaqghu ma statwi ismijiet ta toroq nicec u monumenti ohra ta tifkira madwar malta b reverenza lil santu rokku il twemmin huwa li santu rokku huwa l qaddis protettur kontra l pesta u reverenza lejh tipproteġi l abitanti kontra l pesta u kull forma oħra ta mard ta dak iz zmien f ħal balzan hemm knisja triq kif ukoll statwa dedikata lil santu rokku saint roque l istatwa tinsab fil kantuniera tat triq bl istess isem sabiex tissorvelja u tipproteġi n nies li jgħixu fir raħal il birgu hija belt żgħira li kellha rwol kruċjali fl assedju l kbir tal fi tmiem il din il belt kienet tgħodd ruħ li minnhom kien hemm ir raġel u il mara il birgu twaqqaf fuq lsien t art fil port il kbir wara l kenn tal forti sant anġlu magħruf fiż żmien nofsani bħala l castrum maris hu kien iservi bħala l port prinċipali tal gżejjer maltin mal wasla tal kavallieri ta san ġwann fl il birgu sar il bażi tal flotta tal ordni u il kwartieri prinċipali tal kavallieri għaliex il belt kapitali l imdina kienet il ġewwa fil gżira u mhux prattika għal flotta l ordni saħħaħ il forti ta sant anġlu tella swar fuq in naħa ta ġewwa u ffortifika il peniżola fil qrib l isla wara l assedju tal il gran mastru la vallette iddeċieda li jibni belt ġdida fl għolja ta faċċata l għolja xiberras dik li maż żmien saret il belt valletta wara l assedju il belt tal birgu tlaqqmet bħala città vittoriosa il belt rebbieħa bit taljan il knisja parrokjali hi ddedikata lil san lawrenz u l festa ssir fl t awwissu festa oħra hija din ta san duminku koordinati fost in nies magħrufa mill birgu li taw kontribut nazzjonali hemm pawlu boffa prim ministru laburista bejn l u li twieled hawn fit ta ġunju id dar tiegħu fejn twieled u trabba tinsab bħalissa fi stat ta telqa it tim tal futbol vittoriosa stars twaqqaf minn feliċ grima fl għalkemm hemm ħjiel li vittoriosa melita kienu diġa lgħabu fl fl bdew jieħdu sehem fil kampjonat malti għalkemm il vittoriosa stars huma tim minn belt żgħira xorta baqgħu jieħdu sehem anki jekk l unuri kienu l ftit fl rebħu t tieni diviżjoni u s sena ta wara dehru fl għola kampjonat malti wara sena ġew relegati sakemm fl ġew it tieni fit tieni diviżjoni u promossi din id darba rnexxilhom iżommu sentejn mal kbar sakemm fl tilfu posthom illum it tim jilgħab fil format ġdid tal kampjonat premier il każin preżenti jinsab fid dar imsejjħa domus panis celestis illi qabel kienet isservi bħala waħda ta tagħlim reliġjuż tal mużew birkirkara hija belt fiċ ċentru ta malta hija l aktar belt popolata fuq il gżira bit abitant f il madonna tal karmnu santa marija u san ġorġ preca swatar il mottu tal belt huwa in hoc signo vinces b dan is sinjal inti tirbaħ għall viżjoni tas salib li kellu l imperatur kostantinu bin santa elena li wasslet għall konverżjoni tiegħu għall fidi nisranija u l arma għandha salib aħmar sempliċi b kuruna fuqha birkirkara tfisser ilma kiesaħ jew ilma mexxejaxar parroċċi ta malta fil ta diċembru papa urbanu viii waqqaf il kolleġjata elenjana permezz ta bolla papali bl isem sacri apostolatus ministerio dan kien fi żmien il kappillan dun filippu borgia il knisja ta santa elena nbniet f post l aktar ċentrali ta birkirkara u akbar fid daqs minn ta qabilha u hi r raba knisja parrokkjali din bdiet tinbena fl l isqof gaspare gori mancini qiegħed l ewwel ġebla tal knisja taħt l ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta santa elena kif ukoll l ismijiet tal papa u l isqof ta dak iż żmien fl ta ottubru l isqof vincenzo labini ikkonsagra l knisja taħt it titlu tal imperatriċi santa elena fit ta jannar papa piju xii għolla l knisja għall unur ta bażilka minuri bl unuri kollha il knisja ta santa marija magħrufa bħala l knisja l qadima ta birkirkara tinsab il barra miċ ċentru storiku ta birkirkara fuq il naħa l oħra tal wied inbniet għall ħabta tal fuq pjanta ta vittorio cassar iben ġlormu cassar meta vittorio cassar miet fl ix xogħol fuq il knisja tkompla minn tommaso dingli fil post fejn hemm il knisja llum qabel kien hemm knisja medjevali meta l kapitlu iddeċieda li jitlaq mill knisja u jmur fil knisja ta sant elena riedu jwaqqgħu l knisja l qadima wara sena il knisja ingħalqet u ġiet abbandunata dun gejtanu mannarino magħruf għar rewwixta tal qassisin tal indifen f din il knisja matul il pesta l kbira tal f din il knisja ndifnu l mejtin sa madwar l il koppla tal knisja kienet għadha f postha imma partijiet mis saqaf kienu ga waqgħu sa mill fl beda xogħol kbir fuq din l knisja biex tkun tista terġa tibda tintuża wara ħafna snin ta abbandun totali fl l arcisqof ġużeppi mercieca kien ħass il bżonn pastorali li din iż żona ta birkirkara tkun awtonoma jiġifieri indipendenti mill parroċċa ta sant elena nhar it ta mejju iż żona pastorali awtonoma ta santa marija reġgħet saret parroċċa għaliha birkirkara jospita ħafna postijiet importanti il kunsill ta birkirkara jinsab fit tieni sular tac centru civiku f birkirkara il membri tal kunsill presenti huma dawn f birkirkara is st joseph sports club huwa magħruf l aktar għas sezzjoni tal atletika tiegħu iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ ċikliżmuit triathlonl għawmu t team tal futbol li jikkompeti fil kompetizzjoni tal iasc inter amateur soccer competition malta birkirkara f c rebaħ il premier league malti erba darbiet u pparteċipat fl eufa europa league fl koordinati żewġ personalitajiet prominenti mill lokal huma eddie fenech adami u alfred sant li servew bħala prim ministri ta malta għal numru ta snin birkirkara huwa wkoll il post fejn twieled l ewwel president ta malta anthony mamo birkirkara għandha ġemellaġġi ma il kristjaneżmu jew ir reliġjon nisranija tinkludi l knejjes kollha li kienu jiffurmaw parti mill ewwel moviment ta twemmin fil verità u l eżistenza f ġes kristu dawn jissejħu kristjani jew insara ir reliġjon nisranija hija l ikbar reliġjon fid dinja u tinsab fil kontinenti kollha fejn jgħixu n nies iktar minn biljun ruħ huma insara iżda fost dawn l insara jeżistu differenzi uħud minnhom mhux żgħar għalkemm iħaddnu ħafna twemmin komuni li jgħaqqadhom flimkien dan it terminu jintuża qabel xejn għall perjodu tal ewwel elf sena qabel ma seħħew ix xiżmi bejn l insara tal punent li baqgħu mal papa u l insara tal lvant magħquda taħt il mant tal patrijarka ta kostantinopli dan il perjodu jibda mal mewt ta ġesu kristu u jagħlaq fl meta seħħet ix xiżma it terminu kristjani jew insara wara l jista jintuża għal kwalunkwe denominazzjoni tal kristjaneżmu prinċipalment il kattoliċiżmu ruman dawk l insara li żammew lill papa bħala mexxej spiritwali tagħhom l ortodossi dawk li ma xtaqux lill papa u baqgħu taħt il patrijarki tagħhom u wara ftit sekli il protestanti li huma stess huma ssuddiviżi fil luterani il kalvinisti u l anglikani fost l oħrajn jeżistu wkoll ammont ta setet li jsejħu lilhom infushom bħala kristjani imma ħafna mid drabi dawn ma jiġux rikonoxxuti mil friegħi l oħra ħabba konnessjoni ma xi ideat li skont l oħrajn huma ereżiji hekk kif deskritti fil konċilji tal knisja fl ewwel sekli tal eżistenza tagħha waħda mill ewwel stqarrijiet tal fidi hija l kredu hekk imsejjaħ tal appostli stqarrija oħra bikrija ta fidi hija l kredu ta niċea kostantinopli il missier li jista kollox li ħalaq is sema u l art dak kollu li jidher u dak li ma jidhirx u f mulej wieħed ġes kristu iben waħdieni ta alla imnissel mill missier qabel kull żmien alla minn alla dawl minn dawl alla veru minn alla veru imnissel mhux magħmul natura waħda mal missier u bih sar kollox niżel mis smewwiet għalina l bnedmin u għall fidwa tagħna u ħa l ġisem bis setgħa ta l ispirtu s santu minn marija verġni u sar bniedem sallbuh għalina bata taħt ponzju pilatu miet u difnuh u fit tielet jum qam minn bejn l imwiet skond il kotba mqaddsa u tela s sema u qiegħed fuq il lemin tal missier u għandu jerga jiġi bil glorja biex jagħmel ħaqq mill ħajjin u mill mejtin u s saltna tiegħu ma jkollhiex tmiem u fl ispirtu s santu mulej li jagħti l ħajja li ġej mill missier u mill iben li hu meqjum u mweġġah flimkien mal missier u ma l iben hu li tkellem b fomm il profeti u fi knisja waħda qaddisa kattolika appostolika nistqarr magħmudija waħda għall maħfra tad dnubiet u nistenna l qawma mill imwiet u l ħajja taż żmien li ġej amen għall insara kollha il persuna ta ġes kristu hija waħda ċentrali l insara jaqblu li ħajtu għandha tittieħed bħala eżempju u li t tagħlim tiegħu dwar l imħabba u d dixxipulat għandhom ikunu s sisien tar relazzjonijiet bejn il bnedmin dak li nafu dwar ġesu storikament insibuh fl evanġelji tat testment il ġdid fil bibbja kotba oħra tat testment il ġdid jiġbor fil qosor it twemmin tal knisja nisranija tal bidu san pawl ngħidu aħna kien jemmen li ġesu ma kienx biss il perfezzjoni tal ħajja umana iżda li kien ukoll alla ġesu kien isejjaħ lil alla missier u għalhekk l insara jsejħu lil ġesu l iben ta alla il mewt bit tislib u l qawmien mill mewt ta ġesu għamlu mis salib iċ ċentru tal fidi nisranija u s simbolu ewlieni ta l imħabba ħelliesa ta alla l missier din l imħabba fit testment il ġdid u fit tagħlim nisrani hija l iktar attribut kwalita importanti f alla l insara jemmnu li alla huwa omnipotenti ġust infinit u immutabbli iżda fuq kollox li alla huwa mħabba il ħolqien mix xejn tad dinja u l ħolqien tal bniedem kienu espressjonijiet ta dik l imħabba kif kienet ukoll il miġja ta kristu il pożizzjoni speċjali ta kristu wasslet lill ewwel insara biex ipoġġuh flimkien mal missier u iktar tard ma l ispirtu s santu li l missier bagħat fl isem ta ġes kif tinsab fil forma użata fis sagrament tal magħmudija u f ħafna kredi tal ewwel sekli wara ħafna kontroversji u riflessjoni dik l istqarrija ħadet il forma tad duttrina ta alla bħala trinità alla wieħed fi tliet persuni il magħmudija fl isem tal missier u ta l iben u tal ispirtu s santu kienet sa mill bidu l mod kif insara ġodda jidħlu fil knisja ir ritwal l ieħor aċċettat fost l insara huwa l ewkaristija jew l ikla tal mulej li fiha l insara jaqsmu flimkien il ħobż u l inbid li permezz tagħhom jesprimu u jagħrfu r realta tal preżenza ta kristu hekk kif ifakkruh fl għaqda ta dawk li jemmnu l ewkaristija iżda saret ukoll waħda mill iktar kwistjonijiet jaħarqu fost l insara li ma jaqblux dwar il preżenza ta kristu fil ħobż u nbid ikkonsagrat u dwar l effett li tħalli f min jirċeviha aspett fundamentali tal fidi nisranija hija l komunita nisranija nnifisha il knisja kristu wiegħed lid dixxipli li se jibqa magħhom għal dejjem sal aħħar taż żmien u dan seħħ fil ġisem mistiku tiegħu fid dinja il knisja kattolika universali ir relazzjoni ta din il knisja għad diversi forom ta kristjanita madwar id dinja kollha hija l ikbar fattur ta konflitt bejn dawn il forom ta knisja il kattoliċi rumani jemmnu li huma l knisja vera u xi protestanti wkoll jemmnu li huma l knisja vera iżda iktar ma jgħaddi ż żmien iktar l insara ta kull denominazzjoni qed jaħdmu għall għaqda mill ġdid bejn il knejjes insara il moviment ekumeniku huwa moviment li jaħdem għall koperazzjoni u għall għaqda bejn il knejjes insara il kelma ekumeniku ġejja mill grieg oikoumene universali għalhekk il konċilji ekumeniċi tal knisja li l ewwel wieħed sar f niċea fis sena kienu jissejħu hekk għax ir rappreżentanti kienu jiġu mill knejjes ta minn madwar id dinja kollha magħrufa dak iż żmien fis seklu il kelma ekumeniku saret tfisser il ħidma tal knisja kattolika għall għaqda ta l insara u għat tiġdid tal knisja sas seklu ftit li xejn saru sforzi biex l insara jerġgħu jingħaqdu flimkien wara sekli ta firdiet ir riforma protestanta u kwistjonijiet oħra kienu l protestanti li fil bidu tas seklu bdew jaħdmu fil moviment ekumeniku il world missionary conference tal li sar f edinburgh kien il bidu ta l ekumeniżmu kif nafuh illum fl twaqqaf il world council of churches li fil bidu tas snin tmenin kien jinkludi iktar minn knisja f iktar minn pajjiż dan kollu sar mill protestanti sakemm fl il patrijarkat ta kostantinopli ħareġ enċiklika li ssejjaħ lill insara kollha biex jingħaqdu il knejjes ortodossi tal lvant ilhom membri tal world council sa mit twaqqif tiegħu iżda l knisja kattolika baqgħet ma aċettatx dan il moviment għall knisja l għaqda tal knisja kienet tfisser li s setet xiżmatiċi jerġgħu lura lejn il knisja waħda u vera il bidla ġiet fl meta l papa ġwanni xxiii sejjaħ il konċilju il papa ħoloq segretarjat għall għaqda ta l insara għall ewwel darba fl huwa ppermetta li osservaturi kattoliċi jattendu uffiċjalment għall assemblea tal world council of churches meta vatikan ii fetaħ il bibien tal basilika ta san pietru fl l osservaturi protestanti u ortodossi ingħataw postijiet ta unur u ġew inklużi fil ħidma kollha tal konċilju l isqof kattoliku li attendew il konċilju trattaw l għaqda ta l insara id digriet tagħhom li ħareġ fl ma kienx jitkellem fuq xiżmatiċi iżda fuq aħwa mifrudin minna u kkundanna dnubiet kontra l għaqda li saru tul is snin kemm minn kattoliċi kif ukoll minn protestanti is suċċessur tiegħu papa pawlu vi fl kellu laqgħa storika u ta ħbiberija mal patrijarka ortodoss f ġerusalemm l ewwel laqgħa bejn il mexxejja taż żewġ knejjes wara sena fl l arċisqof ta canterbury kap tal knisja anglikana żar lill papa pawlu vi u fl il papa żar lill patrijarka ortodoss fit turkija fit tmeninijiet il moviment ekumeniku ra qbil fuq kwistjonijiet duttrinali li qabel kienu jqajmu ħafna diżgwid u koperazzjoni fil livelli kollha dan sar minħabba diskussjonijiet li kienu saru fis snin sebgħin bejn id diversi knejjes insara anglikani ortodossi protestanti u kattoliċi il kattoliċi u l world council of churches ħadmu flimkien f oqsma bħal ħidma għall pai studji dwar żvilupp dinji u għajnuna għall vittmi tad diżastri dawk li qed jaħdmu għall għaqda bejn il knejjes jagħmluha ċara li huma mhumiex ifittxu għaqda li tinsa d differenzi bażiċi ta twemmin ħafna jsostnu li baqa ħafna ostakli iżda progress jista jsir jekk jagħfsu iktar fuq dak li jgħaqqadhom milli fuq dak li jifridhom koordinati bormla hi belt f malta l ikbar waħda mill grupp ta tlett ibliet li jifformaw il kottonera bormla tissejjaħ ukoll cospicua laqam li jwassal minn żmien il kavallieri probabilment minħabba s swar majestużi tagħha f diċembru kienet tgħodd ir ruħ bormla tinsab bejn il birgu u l isla dawn it tlett ibliet jifformaw żona ta bini fuq xaqliba mill port il kbir faċċata mill belt valletta bormla kienet l aħħar belt minn dawn it tlieta li nbniet il fortifikazzjonijiet tagħha mibnijin mill kavallieri ta san ġwann huma tant kbar u felħana li kif tarahom tinduna bis saħħa u x xogħol li ntefaq fuqhom il festa ta bormla hi fit ta diċembru f unur l immakulata kunċizzjoni l oriġini tal kelma bormla probabilment jiġi mill isem bir mula il bir tal mulej fl il gran mastru zondadari ddikjaraha belt taħt l isem ta ċittà cospicua fl l ordni beda jibni baċir f bormla minn hawn il quddiem bormla kellha tkun marbuta ma l industrija tat tarznari minħabba f hekk bormla kienet milquta bl ikrah fit tieni gwerra dinjija il fgura hija belt fin nofsinhar ta malta u hija wieħed mit kunsill lokali l oriġini tal isem tal lokal mhux ċert uħud isostnu li ġej mill kelma figura b referenza għax xbieha tal madonna tal karmnu li kienet teżisti fil lokal sa mis seklu sbatax u li kienet tissejjaħ il figura tal madonna oħrajn jaħsbu li l isem oriġinali kien tal fgura u jaraw konnessjoni mal istess isem ta post fl gharb għawdex tradizzjoni vokali u ħajja tgħix fl isem tal belt l istudjuż e b vella qabbel fgura mal kelma maltija figura bl ingliż figure dan jirrigwarda d drawwa ta abitanti anzjani ta din il belt li tieqaf quddiem niċċa dedikata lill madonna tal għolja tal karmelu kienet id drawwa li n nies tal fgura jsejħu din l istatwa il figura l istemma tal fgura hija magħmula minn strixxa orizzontali ħamra li fiha tliet stilel tad deheb b ħames ponot iċċentrati fuq sfond abjad jum il fgura ġie stabbilit mill kunsill lokali fl u l ewwel ċelebrazzjoni tiegħu saret fit ta ottubru issa huwa ċċelebrat fl aħħar ħadd ta ottubru il qaddis patrun tal fgura hija l madonna tal karmelu u festa annwali fl unur tagħha tiġi ċċelebrata fit tieni ħadd ta lulju il fgura għandha wkoll waħda mill knejjes ta għamla l aktar partikolari f malta mibnija fil forma ta tinda mill apparenza l fgura tidher belt ġdida mibnija fis sittinijiet iżda minkejja dan hemm oriġini antiki mistura il belt għandha għeruq preistoriċi bosta oqbra fiż żona jixhdu dan u hemm biżżejjed provi sabiex wieħed jissuġġerixxi li kienet abitata fi żmien il feniċi il prova hija li bejn it ta ottubru u l ta diċembru oqbra puniċi instabu fil fgura l aktar fi triq il liedna dawn l oqbra ilhom jeżistu sa mit tielet u r raba seklu q k kollha għandhom forma irregolari u fihom instabu fdalijiet umani fdalijiet tal annimali fuħħar u materjali oħra tal bronż triq partikolari ssemmiet triq is sejba punika bħala tifkira ta din is sejba storika il fgura li tinsab aktar il ġewwa mill kottonera ġiet influwenzata mit tkabbir tat tarzna b mod speċjali wara l ewwel gwerra dinjija il fgura tmiss mal fortifikazzjonijiet tal kottonera fit tramuntana ma ħaż zabbar fin nofsinhar u ma ħal tarxien fil punent illum il ġurnata l fgura għandha waħda mill akbar densitajiet ta popolazzjoni fil pajjiż riċentement din kibret lejn in naħat tal port il kbir u kienet waħda mill ibliet li raw żvilupp mgħeġġel tant li issa waslet biex tintemm l espansjoni tagħha il fgura issa saret waħda mill akbar ċentri kummerċjali fin naħat tan nofsinhar tal gżira l emblema tal fgura hija magħmula minn strixxa ħamra orizzontali bi stilel ta ħames ponot iċċentrata fuq sfond abjad din daħlet mat twaqqif tal kunsill lokali tal fgura fl din l arma ħadet post oħra preċedenti li kien inħolqot bl inizjattiva tal kunsill ċiviku jum il fgura ġie stabbilit mill kunsill lokali fl u l ewwel ċelebrazzjoni tiegħu saret fit ta ottubru din hija issa ċċelebrata fl aħħar ħadd ta ottubru il qaddis patrun tal fgura hija l madonna tal karmnu u tiġi ċċelebrata festa annwali f ġieħha fit tieni ħadd ta lulju il fgura għandha wkoll waħda mill aktar knejjes partikolari f malta minħabba li l knisja hija forma ta tinda fis sena il patrijiet karmelitani tal waqqfu kunvent fl istess lokal il fgura saret parroċċa fl il knisja parrokkjali preżenti nfetħet għall pubbliku fl u kienet ikkonsagrata fl ta frar mill arċisqof joseph mercieca main article our lady of mount carmel parish church fgura il knisja parrokkjali tal fgura nbniet fl u ddedikata lil madonna tal karmelu fl ta frar fuq proġett tal perit victor muscat inglott u l inġinier strutturali godfrey azzopardi mis sittinijiet il knisja parrokkjali hija mibnija fi stil modern tal kunsill post vatikan ii bis saqaf appoġġat f erba punti biex jipprovdi disinn simetriku filwaqt li jżomm pjan kwadru fil bażi fuq iż żewġ assi kien maħsub li jiġi apprezzat bħala struttura wieqfa mdawra minn spazju miftuħ il knisja parrokkjali tal fgura hija inkluża fl inventarju nazzjonali tal tal proprjetà kulturali tal gżejjer maltin taħt id hemm monument fi triq hompesch magħruf bħala il monument tas salib mir residenti tal fgura dan il monument ġie inawgurat mill ministru ugo mifsud bonnici fi frar eżattament meta l fgura ċċelebrat il anniversarju tagħha minn meta saret parroċċa fl dan il monument kien ġie ddisinjat mill iskultur ġanni bonniċi u nbena mill apprentisti tal iskola ġlormu cassar dan il monument tqiegħed fil post eżatt fejn knisja żgħira ddedikata lill madonna tal karmelu nbniet fl minflok niċċa li kienet ilha hemm għal żmien twil bħala tifkira ta din in niċċa nbniet niċċa ġdida fi triq il karmelu il monument jistrieħ fuq erba kolonni u għandhom tifsira sinifikanti tlieta minn dawn il kolonni jirrappreżentaw il bliet li l fgura tmiss magħhom paola tarxien u żabbar ittieħdu limiti minn dawn il postijiet sabiex tkun tista tiġi fformata l parroċċa tal fgura fl l oħra tirrappreżenta l parroċċa tal fgura fil bażi ta dan il monument hemm lapidi dawn jirrappreżentaw il anniversarju minn meta l fgura saret parroċċa l inawgurazzjoni ta dan il monument u waħda hija kopja ta ġebla oħra li kienet tinsab fuq in naħa ta knisja li nbniet fl din il lapida ġiet miktuba bil latin u tgħid l istorja ta din il knisja pjazza reggie miller wesgħa reggie miller huwa spazju miftuħ imżejjen b siġar tal palm fuq in naħa tal lemin tal knisja parrokkjali is sit oriġinali ġie żviluppat fi ġnien li ġiet inawgurata fit ta marzu mill ministru lorry sant reggie miller kien trejdjunjonist u l fundatur tal general workers union l iktar trejdjunjon b saħħtu f malta il ġnien oriġinali kien fih għadira tal ħut u arloġġ tax xemx iddisinjat minn paul ignatius micallef il kunsill lokali tal fgura meta ġie stabbilit fl identifika dan l ispazju bħala wieħed mill ewwel proġetti tiegħu u malajr żviluppah fi pjan kwadru miftuħ għad disinn tal viċi sindku saviour camilleri il pjazza l ġdida ġiet inawgurata fl ta frar fl il kunsill lokali fgura waqqaf monument tal madonna tal karmnu li kien iddisinjat u eżegwit mill iskultur tal fgura alfred camilleri cauchi kunsilli lokali f malta ġew stabbiliti permezz ta leġislazzjoni fil parlament f lulju l ewwel elezzjoni lokali fil fgura saret fis ta april u elezzjonijiet suċċessivi saru kull tliet snin fit sibt ta marzu l ewwel sindku tal fgura kien anthony degiovanni huwa ġie sostitwit minn saviour camilleri fl imma rritorna fil kariga tiegħu fl ta april madankollu anthony degiovanni irriżenja mill kariga fl u warajh ġie darren marmara is elezjoni tal kunsill lokali fgura saru fis ta ġunju is sindku preżenti darren marmara ġie kkonfermat għat darba konsekuttiva madankollu fis ta lulju id deputat sindku anthony degiovanni flimkien mal kunsillieri tal ħaddiema tiegħu ppreżentaw mozzjoni ta fiduċja fis sindku preżenti darren marmara il mozzjoni kellha tiġi diskussa fis ta lulju imma meta l laqgħa tal kunsill lokali kienet waslet biex tibda is sindku irriżenja mill kariga u qal li fil jiem preċedenti hu u l familja tiegħu rċivew diversi theddid ma ngħatat l ebda raġuni uffiċjali għalfejn is sindku ġie mġiegħel jirriżenja laqgħa għall elezzjoni ta sindku ġdid skedata għall ta lulju kellha tiġi posposta sat ta awwissu wara deċiżjoni mid dipartiment tal kunsilli lokali li sabet li kien hemm irregolaritajiet fil mod kif il laqgħa ġiet imsejħa id debuttant byron camilleri student tal liġi ta sena ġie nominat bħala r raba sindku tal fgura byron camilleri ġie kkonfermat is sindku għat tieni mandat wara l elezzjonijiet li saru fid ta marzu byron camilleri kiseb numru rekord ta voti u sar l ogħla kandidat fil punteġġ fl elezzjonijiet ta marzu u kiseb aktar minn voti tal ewwel għadd il kummissjoni festa esterna hija l għaqda ta l armar tal parroċċa tal fgura qabel it twaqqif tal kummissjoni festa esterna fil fgura kien hawn numru sabiħ ta dilettanti li kienu jarmaw it toroq tagħhom fuq bażi separata fost dawn huma r residenti tat triq mater boni consilii u t toroq tal madwar dawn kienu toroq li kienu jintramaw mir residenti nfushom iżda għall ħabta tas sena twaqqaf l ewwel kumitat tal festa f isem il parroċċa kienet fuq l inizjattiva ta p innoċenz zerafa o carm li twaqqaf dan il kumitat min dak in nhar il parroċċa bdiet tieħu ħsieb tarma u tixgħel l inħawi tal knisja u t triq prinċipali kienet ukoll taħseb għal banda il ħadd filgħaxija u n nar ta l art u l ajru iżda kienet fis sena li l parroċċa kienet ħasset il ħtiega li twaqqaf kummissjoni sabiex tieħu ħsieb tarma u torganizza il festa tal padruna tagħna omm u ġmiel tal karmelu din il kummissjoni hija dik preżenti l ewwel kummissjoni festa esterna twaqqfet fil ta marzu u l ewwel prokuratur tal festa kien p adrian cassar pulis o carm f dawn iż żminijiet kienet ukoll inħasset il ħtieġa li jkollha post fejn isiru il laqgħat u jinżamm l armar tal festa iżda ftit żmien wara l kummissjoni akkwistat maħżen fi triq il karmelitani fejn seta jinżamm l armar tal festa f għeluq il snin mit twaqqif tal kummissjoni ġiet imżanżna l arma tal kummissjoni fis sena lahaq it prokuratur tal kummissjoni u dan kien p joe saliba o carm għall festa ta l sar standard tal kummissjoni festa esterna u dan jinġarr fil purċissjoni nhar il festa fis sena il kummissjoni reġa kellha prokuratur ġdid p renald lofreda o carm mit twaqqif tal kummissjoni fil fgura sa llum tista tgħid li l ħidma ma waqfet qatt dan jidher biċ ċar fil jiem tal festa bl armar ġdid kull sena il fgura hija l akbar parrocca li tkun qed tiċċelebra l festa tagħha fit ħadd ta lulju il furjana bl ingliż floriana hija msemmija għall inġinier militari taljan pietro paolo floriani mill belt ta maċerata l inġinier risponsabbli għall bini tas swar tal furjanaa il bini tal furjana kien proġettat mill gran mastru antoine manoel de vilhena fil fatt hi magħrufa bħala borgo vilhena jew città vilhena il knisja tal furjana hija ddedikata lil san publju qaddis malti l ewwel isqof malti u patrun mhux biss tal furjana iżda protettur ta malta dan hu l istess publju msemmi fl istorja tan nawfraġju ta san pawl il banda tal furjana hi msemmija socjeta filarmonika vilhena ad unur tal fundatur tal belt vilhena għal dawn l aħħar snin pjazza san publju fil furjana magħrufa aħjar bħala l fosos kien il post fejn seħħu ħafna avvenimenti storiċi għal malta bħal funzjoni ċċelebrata mill papa ġwanni pawlu ii fejn ġew ibbeatifikati san ġorġ preca injazju falzon u swor maria adeodata pisani merkurju huwa l pjaneta l aktar viċin tax xemx u t tieni l iżgħar pjaneta tas sistema solari merkurju jorbita f inqas minn jum qatt il bogħod wisq mix xemx merkurju xi drabi jista jidher jiddi fil baxx tal punent immedjatament wara nżul ix xemx jew baxx fil lvant eżatt qabel ż żerniq ir rumani semmew dan il pjaneta wara d divinità rumana merkurju possibilment minħabba l moviment pjuttost veloċi tiegħu is simbolu astronomiku ta merkurju huwa ċirku fuq linja qasira vertikali b salib taħt u nofs ċirku fuq iċ ċirku din hija verżjoni stilizzata ta ras id divinità bl elmu tal ġwienaħ qabel il seklu qk dan il pjaneta kellu żewġ ismijiet għax kien għadu mhux magħruf illi dan il pjaneta seta jidher fuq iż żewġ naħat tax xemx b hekk ħoloq ċertu konfużjoni filgħaxija kien magħruf bħala ermes filwaqt li meta kien jidher filgħodu kien magħruf bħala apollo li kien assoċjat ħafna ma l alla grieg tax xemx elios pitagora huwa kreditat talli għaraf li dawn iż żewġ pjaneti kienu fil verità l istess pjaneta il kulturi ċiniżi koreani u ġappuniżi jirreferu għal dan il pjaneta bħala l istilla ta l ilma ibbażat fuq il ħames elementi id densità ta merkurju tixbah ħafna lil dik tal art iżda huwa maħsub li proporzjonalment fiha daqs darbtejn iżjed ħadid mill pjaneti oħrajn il qalba tiegħu hi magħmula minn nikil u ħadid u jestendi għal tar radju tal pjaneta l kamp manjetiku ta merkurju hija baxxa ħafna u minħabba li merkurju jdur fuqu nnifsu bil mod huwa improbbabli li l kamp manjetiku tiegħu hija kkawżata mill moviment rotazzjonali tal qalba likwida tiegħu iżda hu improbbabli wkoll li l qalba għadha likwida għaliex hu pjaneta ta daqs zgħir u viċin wisq tax xemx biex jieħu dak it tul ta żmien biex jagħqad xi astronomi jemmnu li l kamp manjetiku hu kkawżat minn xi ġibda ffriżata ġol qalba l atmosfera tiegħu hija rqiqa ħafna wkoll u tipproduċi pressa ta x ta dik tal art l iktar element komuni huwa l ossiġnu segwit mis sodju u l idroġenu jinstabu ukoll atomi ta potassju u elju l idroġenu u l elju huma maqbudin mir riħ solari l ossiġnu sodju u potassju wisq probbabli kienu meħlusin minn ġebel ivvaporizzat waqt in nifdiet mikrometejorojdjali il wiċċ ta merkurju jsofri mill iktar tibdil fit temperaturi estremi minn kull pjaneta ieħor l atmosfera rqiqa tiegħu ma sservix biex tipproteġġih mis sħana estrema tax xemx minħabba d distanza ravviċinata max xemx it temperatura ta wiċċ merkurju taf tilħaq sa k c f minħabba r rotazzjoni ħafifa fuq l assi tiegħu u l perjodu rotazzjonali mgħaġġel l iljieli jafu jdumu għal xhur sħaħ għaldaqstant it temperaturi fl iljieli ta merkurju jistgħu jkunu baxxi immens k c f wieħed mill iksaħ mkejjen tas sistema solari minħabba li merkurju jdur kważi għal kollox perpendikularment fuq il pjan tal orbita tiegħu hemm reġjuni fil poli fuq l artijiet ta xi krateri li qatt ma jaraw xemx ritratti tar radar reċenti juri li jista jkun li fuq wiċċ merkurju jinstabu depożiti ta silġ magħmul mill ilma s issa vettura spazjali waħda rnexxilha tersaq viċin l ewwel pjaneta fl u l mariner għamel tliet titjiriet f serbut ta km mil imma minħabba l mod kif merkurju jorbita max xemx kien possibli biss li jittieħdu ritratti ta biss ta wiċċu wiċċ merkurju huwa mħaffer u jista jiġi maqsum f għoljiet u xgħajriet l għoljiet huma iżjed mħaffra mix xgħajriet il krateri ta merkurju huma simili għall krateri li jinstabu fuq il qamar u kienu mħaffrin l iżjed mill impatti tal metjoriti kmieni fil ħajja tas sistema solari il ħofor iż żgħar huma għamla ta bowls il ġibda manjetika ta merkurju hija bejn wieħed u ieħor darbiet iktar minn dik tal qamar materjal ejecta li jiġi provokat mill impatti ma jivvjaġġax daqshekk il bogħod bħal fuq wiċċ il qamar l ikbar konsegwenza ta impatti hija il caloris basin b dijametru ta kilometru mil li sar xi sena ilu meta oġġett ta xi km mil ħabat ma merkurju l impatt sismiku vvjaġġa dritt tul il pjaneta kollha u frakkassa l wiċċ fuq il parti opposta il basin huwa mdawwar minn irdum konċentritiku concentric ridges il fuq minn km mil għoljin ix xgħajriet jestendu madwar u fil caloris basin dan seta kien magħmul minn lava maħlula tippenetra l wiċċ merkurju għandu xi għamliet waħdanin bħat tawalin sinwużi għamliet qishom għoljiet magħrufa bħala lobate scraps dawn jestendu mill għoli minn metru għal km mil u mit tul minn sa km sa mil ġew iffurmati meta merkurju kesaħ u għaqad bil mod b hekk ġew maħluqa dawn ix xorta ta tikmix fil magma ssolidifikata din il pjaneta hija msemmija għall alla rumana tal imħabba u għandha isem malti li għadu jintuża xi drabi iż żahrija minħabba li hija ftit biss iżgħar mill art iżda jinstab iżjed viċin tax xemx qabel kienu jaħsbu li venere kienet xi ġenna tropikali infatti hija infern tropikali b temperaturi li jlaħħqu m ogħla s sema atmosfera tossika u xitaaċituża venere hija l eqreb pjaneta tad dinja bħalma hija merkurju venere qatt ma tkun il bogħod ħafna mix xemx filgħodu kmieni u filgħaxijiet tiddi brillantament fuq ix xefaq venere hi ħafna drabi msejħa il kewba ta filgħodu apparti mix xemx u l qamar venere hija l iktar ħaġa brillanti li nistgħu naraw fis sema sal lum bosta titjiriet spazjali ntbgħatu lejn venere ħafna minnhom b suċċess fost il missjonijiet fl ispazju għal din l eqreb pjaneta tagħna hemm il mariner stati uniti tal amerika il mariner stati uniti tal amerika venera eks unjoni sovjetika l iktar vettura spazjli reċenti hija l magellan tan nasa amerikana li rnexxilha timmappa ta wiċċ il pjaneta l istruttura interna ta venere hija wisq probabbli simili ħafna ta dik tal art b qalba tan nikel u ħadid imdawra b mantle tas silicate ma jidhirx li venere għandha ġibda manjetika qawwija ħafna dan jista jkun minħabba li ddur bil mod ħafna fuq l assi tagħha fil fatt venere tieħu biss jum biex ddur jew inkella jista jkun li minħabba li m għandhiex qalba likwida esterna barra li hija bil mod ħafna ir rotazzjoni ta venere hija retrograda fid direzzjoni opposta tal pjaneta l oħra bl eċċezzjoni ta uranju u l pożizzjoni opposta ta kif idur max xemx kawża ta dan jista jkun li kienet impatt enormi li soffra l pjaneta matul l istorja bikrija tiegħu iżda l ebda evidenza ta dan m għadha ġiet skoperta l atmosfera ta venere hija ħoxna immens din testendi minn km mil il fuq mis superfiċi u hija dijossidu karboniku carbon dioxide b ammonti ċkejkin ta nitroġenu u traċċi żgħar ta gassijiet oħrajn id dijossidu karboniku ġie prodott mill attivita vulkanika li kien hemm fuq wiċċ venere fl istadji bikrin tal istorja tagħha id dijossidu karboniku huwa gass li jżomm ir radjazzjoni tar raġġi tax xemx milli toħroġ mill atmosfera iktar komuni magħruf bħala l effet serra wiċċ venere huwa tant jaħraq illi kull tip ta xita ix xita fuq venere hija magħmula minn aċtu tal kubrit sulfer tiġi vvaporizzata qabel ma tilħaq l art jinstabu madwar km il mil ta arja ċara l fuq mill art imbagħad ċpar li jwassal sal bidu tal istrat tas sħab il pressa tal atmosfera ta venere hija darba iktar minn dik tal jiġifieri jekk astronawta jipprova jinżel fuqu jiġi mgħaffeġ minnufih l istrat tas sħab fuq venere jżommna milli naraw wiċċu iżda b tekniki moderni li jużaw il lażer illum nistgħu naraw tal kompożizzjoni tagħha għamliet vulkaniċi jiddomidaw fuq wiċċ venere relattivament xgħajriet vulkaniċi ċatti jgħattu tal wiċċ maqsumha minn kanali jserrpu tal lava l itwal kanal huwa l baltis vallis li jestendi sa km mil l iktar vulkani komuni fuq venere huma dawk li għandhom għamla kważi ċirkulari għat tond vulkani li jitkejlu minn u km u mil fid dijametru ta spiss ikollhom depożiti distintivi ta radjazzjoni mormija minn riħ ċentrali tal lava l għoljiet ewlenija ta venere biex insejħulhom hekk huma l isthar terra u aphrodite terra tal ewwel tinstab fl emisfera tan nofsinhar tal pjaneta waqt lil aphrodite terra nsibuha fil parti t isfel tal pjaneta fuq venere ma narawx krateri daqs kemm naraw fuq il qamar jew fuq il pjaneta merkurju dan għaliex il kwantità kbira ta attività vulkanika li għandha venere dan l artiklu huwa dwar il pjaneta marte għall figura storika rumana mur marte mitoloġija għal tifsiriet oħrajn mur marte marte jinstab iżjed l bogħod mix xemx milli hija l art tagħna u huwa biss nofs id daqs tagħha b densità tixbaħ lil dik tal qamar dan juri li l qalba tal ħadid ta marte għandha volum proporzjonalment iżgħar meta imqabbla ma dawk tal pjaneti terrestri l oħrajn marte għandha kamp manjetiku dgħajjef iżda xi riċerki juru li xi darba dan il pjaneta kellu wieħeda qawwi mhux ħażin l assi tar rotazzjoni ta marte huwa mxeqleb ftit biss iżjed min dak ta l art marte jorbita madwar ix xemx bħall art u jesperjenza staġuni simili wkoll bħalha għalkemm ix xtiewi fin nofsinhar tal pjaneta huma iksaħ u itwal minn dawk tat tramuntana marte għandu il kapep polari bi stati ta silġ ta diossidu tal karbonju staġonali l emisfera t isfel tista żżomm xi diossidu tal karbonju tul is sena marzjali l atmosfera hi rqiqa u komposta primarjament minn diossidu tal karbonju il pressa atmosferika hija biss ta dik tal art jista jkun li fl imgħoddi kienet ikbar iżda l gravità dgħajfa ta marte tfisser li diffiċli għalih li jżomm atmosfera densa billi l atmosfera mhix wiesgħa biżżejjed ma tista żżomm l ebda tip ta effett serra li żżomm il pjaneta sħun għalhekk it temperatura matul il jum rarament titla iżjed minn k c f u bil lejl tinżel bil wisq inqas kien xi darba emnut li fuq dan il korp ċelesti kien hemm xi tip ta ħajja intelliġenti ħlejqiet li jissieltu kontra it tmiem tal pjaneta tagħhom billi jibnu digi u kanali tal ilma biex jipprovduh fejn kien nieqes u jsaqqu l artijiet nixfa marte huwa niexef imma l ebda evidenza ta ħajja ma nstabet il kanali kienu biss illużjonijiet tas sistemi foqra li kienu jintużaw għall osservazzjoni wiċċ marte jista jiġi mqassam fi tnejn bħall pjaneti l oħra għandha l għoljiet u x xagħajriet ta l ewwel jinsabu fil biċċa l kbira fl emisfera tan nofsinhar u għandhom ħafna krateri ix xagħajriet huma inqas imħaffra u għandhom inqas żmien mill għoljiet il krateri ta marte huma bil wisq differenti minn dawk tal qamar il materjal misjub ħdejhom jissuġġerixxi li xi darba kien hemm ilma jew silġ fuq wiċċ il pjaneta għamliet oħra bħal widien li jixbħu xmajjar imnixxfa ukoll iħassbu fi preżenza imgħoddija ta ilma ġieri fuq marte fl mars global surveyor interċetta livelli għoljin ta amatite minerali li normalment jiġi prodott minn ilma li fih ammont sostanzjali ta ħadid msaħħan minn attività vulkanika fuq marte jinsab l ikbar vulkan tas sistema solari l olympus mons li jogħola sa km il mil iktar minn tliet darbiet daqs l everest marte huwa tassew aħmar il lewn huwa ikkawżat mill ossidu tal ħadid simili tas sadid li jgħatti l parti l kbira tal pjaneta ħafna drabi tempesti tar riħ jaħkmu wiċċ il pjaneta kollu wisq probabbli dawn it tempesti huma ikkaġunati mit tibdil fl atmosfera fuq l istrati tas silġ polari u dik ta fuq il blat li huwa iktar sħun partiċelli tat trab fl arja jikkawżaw dik l għamla ħamranija fl atmosfera tal pjaneta l ewwel missjoni lejn dal pjaneta saret fis sena u kien jisimha mariner segwew il mariner u li daru ma marte iżda ma daħlux fl orbita waqt li fl mariner daħlet fl orbita vikings u laħqu l marte fl it tnejn kellhom orbiter u lander u wasslulna informazzjoni għal aktar minn erba snin l orbiters ġibdu ritratti tal wiċċ kollu b riżoluzzjonijiet ta ftit mijiet ta metri fl phobos ħa fotografija tal qamar ta marte li appuntu jġieb l isem ta phobos iżda minħabba ħsarat fis sistema kompjuterizzata il kommunikazzjonijiet intilfu missjonijiet oħra mingħajr suċċess segwew waħda minnhom kienet il pathfinder mission li niżżlet lander fuq is superfiċi fir reġjun chryse planitia fl ta lulju fl istess sena mars global surveyor beda l istudju tal ġeoloġija u l mineraloġija tal wiċċ u skopra l kamp manjetiku dgħajjef ta marte marte għandha żewġ qmura phobos li tfisser biżgħa u deimos li tfisser paniku it tnejn li huma ċkejkna b forma irregolari u t tnejn li huma ġew skoperti fl minn asaph hall ġewwa l osservatorju navali fl istati uniti tal amerika huwa emmnut li kemm phobos u kemm deimos huma asterojdi li ġew miġbuda fl orbita ta marte phobos għandu krater kbir stickney li huwa madwar km mili għat tul dan il qamar idur ma marte fi tmien siegħat u x aktarx se jaqa fuq il pjaneta f inqas minn sena deimos huwa ħafna iżgħar minn phobos u jorbita madwar marte minn aktar bogħod għandu inqas tħaffir u ħafna minnhom jidru li ġew parzjalment mimlija b sediment l akkademja tal malti hija għaqda li taħdem favur it tixrid tal lingwa maltija din twaqqfet fl ta novembru bħala l għaqda tal kittieba tal malti l ewwel ħsieb tal għaqda tal kittieba tal malti kien li jintagħżel alfabett li jkun imħaddem mill kittieba kollha tal malti l alfabett ġie stabbilit b mod finali fit ta diċembru inħasset ukoll il ħtieġa li barra alfabett ikun hemm manwal tal ortografija tal malti dan il manwal deher fl u kien jismu tagħrif fuq il kitba maltija kien ktieb li fl ewwel taqsima kellu regoli tal ortografija u fit tieni taqsima grammatika qasira li tiswa wkoll biex wieħed jifhem u jħaddem tajjeb ir regoli tal ortografija it tagħrif inħadem minn ninu cremona kien stampat mill gvern fl istamperija tiegħu u kien meqjus bħala l manwal uffiċjali tal ortografija tal malti mill membri tal għaqda tal kittieba tal malti u dawk li jaqblu magħhom fl l ortografija tal għaqda tal kittieba tal malti saret l ortografija uffiċjali tal gvern u bil mod il mod ħafna kittieba bdew jimxu fuqha wara l l ortografija mgħallma fl iskejjel kienet dik tal għaqda tal kittieba tal malti iżda billi t tagħrif qatt ma reġa ġie stampat il manwali l aktar komuni kienu ż żewg grammatiki ta cremona waħda qasira għall klassijiet iż żgħar u l oħra itwal għall klassijiet il kbar fl inħasset il ħtieġa li l akkademja tal malti tagħti xi regoli dwar kliem ta nisel rumanz jew ingliż li dwaru kważi xejn ma kien hemm fit tagħrif b hekk ħarġet iż żieda mat tagħrif imbagħad fl l akkademja ħarġet l aġġornament tat tagħrif kemm iż żieda kif ukoll l aġġornament kienu dokumenti qosra it tnejn kisbu l approvazzjoni tal gvern taż żmien li fih ħarġu iżda mhux dejjem waslu f idejn dawk kollha li jiktbu bil malti minħabba f hekk u billi t tagħrif qatt ma kien stampat mill ġdid l akkademja ħasbet li tiġbor ir regoli kollha tal kitba li jinsabu fit tliet dokumenti li semmejna fi ktieb wieħed għall kumdità ta kulħadd għalhekk fl ħarġet din il ġabra f forma ta ktejjeb il litwanja litwan lietuva uffiċjalment ir repubblika tal litwanja litwan lietuvos respublika hi pajjiż fl ewropa ta fuq u l akbar mit tliet stati baltiċi hi tinsab tul ix xatt tax xlokk tal baħar baltiku lejn il lvant tal iżvezja u d danimarka il pajjiż huwa mdawwar mill latvja lejn it tramuntana il bjelorussja lejn il lvant u n nofsinhar il polonja fin nofsinhar u l kaliningrad oblast għall lbiċ il litwanja għandha popolazzjoni stmata ta miljuni u l belt kapitali u l akbar belt tagħha hija vilnius il litwani huma nies baltiċi u l lingwa uffiċjali il lingwa litwana hija waħda minn żewġ lingwi ħajjin flimkien mal latvjan fil fergħa baltika tal familji tal lingwi indo ewropej il litwanja hija repubblika parlamentari b kap tal gvern il prim ministru u kap tal istat il president li jaħtar lill prim ministru il parlament huwa korp leġiżlattiv unikamerali il pajjiż huwa maqsum f muniċipalità b sindki eletti direttament l aktar setturi importanti tal ekonomija tal litwanja fl kienu l kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u s servizzi tal ikel l industrija u l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet tal litwanja il latvja il polonja u l ġermanja filwaqt li barra mill ue jmorru fir russja u fl istati uniti f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue il ġermanja il polonja u l latvja filwaqt li barra mill ue jiġu mir russja u miċ ċina hemm il membru tal parlament ewropew mil litwanja fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentantifittex it traduzzjonijiet disponibbli tal link preċedentien tal gvern litwan skont il qasam tal politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi litwani lul diċ il kummissarju nominat mil litwanja għall kummissjoni ewropea hi virginijus sinkeviius li hu responsabbli għall ambjent l affarijiet marittimi u s sajd il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza il litwanja għandha rappreżentanti fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri il litwanja għandha rappreżentanti fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue tar rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue il litwanja tikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tagħha fi brussell bħala l ambaxxata għall ue tal litwanja il kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali ċifri tal għal litwanja il flus imħallsa fil baġit tal ue mil litwanja jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent napuljun bonaparti magħruf f pajjiżu bħala napolon i ajaccio ta awwissu sant elena ta mejju kien ġeneral franċiż matul ir rivoluzzjoni franċiża mexxej ta franza bħala prim konslu ta l ewwel repubblika franċiża mill ta novembru sat ta mejju kien ukoll imperatur tal franċiżi empereur des franais u re tal italja bħala napoleon i mit ta mejju sas t april u għal darb oħra bejn l ta marzu u t ta ġunju napuljun hu kkunsidrat bħala ġenju militari hu magħruf li kkmanda u rebaħ ħafna kampanji famużi u ta suċċess iżda hu magħruf ukoll għal xi fallimenti spettakolari fi ftit iktar minn għaxar snin akkwista l kontroll ta parti kbira mill ewropa tal punent u dik ċentrali b konkwisti jew alleanzi sakemm tilef il battalja tan nazzjonijiet viċin leipzig f ottubru tal li wasslitu għall abdikazzjoni u l eżilju tiegħu ftit xhur wara hu kien eżiljat fil gżira tal elba irnexxielu jerġa jiġi lura mill eżilju u għamel il kampanja famuża tal mitt jum les cent jours per tilef battalja deċiżiva f waterloo fil belġju fit ta ġunju ftit wara ta ruħu f idejn l ingliżi u spiċċa eżiljat fil gżira ta sant elena gżira ċkejkna li tinstab mili l bogħod fin naħa tal lvant ta fejn illum hemm l angola fl afrika fejn miet barra mir rebħiet militari napuljun jibqa mfakkar għall kodiċi napoleoniku u hu kkunsidrat minn xi wħud bħala sovran imdawwal oħrajn jarawh bħala dittatur tirannikali fejn il karriera tiegħu qatlet il miljuni ta nies napuljun ta ħafna titli monarkiċi lill membri ta familtu il bonaparti anke jekk dawn ir renjijiet ma tantx damu wara l waqgħa tiegħu neputih napuljun iii irrenja lil franza iktar tard fis seklu dsatax fl frans sammut ħareġ il ktieb bonaparti f malta li fih analizza s sitt ijiem li napuljun bonaparti qatta f malta meta l franċiżi rebħu u okkupaw lil malta il ktieb inqaleb għall franċiż fl eliżabetta ii elizabeth alexandra marija twieldet april hija l monarkija kostituzzjonali ta il stat sovran magħrufa bħala l realms commonwealth u territorji tagħhom u d dipendenzi kif ukoll kap tal commonwealth membru tan nazzjonijiet hija gvernatur suprem tal knisja tal ingilterra u f xi realms tagħha twettaq it titolu tad difensur tal fidi bħala parti mill titolu sħiħ tagħha fuq l adeżjoni tagħha fis ta frar reġina eliżabetta saret kap tar regnant commonwealth u reġina ta seba pajjiżi tal commonwealth indipendenti ir renju unit il kanada l awstralja new zealand l afrika t isfel il pakistan u ceylon mill sa l għadd ta realms tagħha jvarjaw minn territorji kisbu l indipendenza u xi realms saru repubbliki fil preżent flimkien mal ewwel erba pajjiżi msemmija hawn fuq ir reġina eliżabetta hija tal ġamajka il barbados il baħamas il grenada papwa gwinea l ġdida il gżejjer solomon tuvalu santa luċija san vinċenz u l grenadini il beliże antigwa u barbuda u san kitts u nevis renju tagħha ta sena bħalissa huwa l itwal tieni għal monarka britanika biss ir reġina victoria kienet issaltan itwal min sena eliżabetta twieled f londra u edukati privatament fid dar missierha aderixxew għall tron bħala george vi fl fuq il abdikazzjoni ta ħuh edward viii minn dak iż żmien kienet il preżuntiva werriet hija bdiet biex iwettqu doveri pubbliċi matul it tieni gwerra dinjija li fihom serviet fis servizz territorjali awżiljarju fl hija miżżewġa prinċep philip duka ta edinburgh li magħha hija għandha erbat itfal charles anne andrew u edward is servizz nkurunat tagħha sar fl u kienet l ewwel li tixxandar ir reġina għamlet żjarat storiċi ħafna u laqgħat li tinkludi ż żjara statali lir repubblika tal irlanda u żjarat reċiproċi lejn u mill papa ir reġina rat bidliet kostituzzjonali ewlenin fl realms tagħha bħall devoluzzjoni fir renju unit u l patriation tal kostituzzjoni kanadiżi żmien ta importanza personali inkludew it twelid u ż żwiġijiet tat tfal tagħha il twelid ta neputijiet tagħha l investitura tal prinċep ta wales u ċ ċelebrazzjoni ta tragwardi bħall fidda tagħha golden u jubilees diamond fl u rispettivament pjaneta huwa korp ċelesti ta massa sinjifikattiva li jorbita madwar stilla u li ma jipproduċix enerġija permezz ta fużjoni nukleari qabel is snin kienu magħrufa biss disa pjaneti kollha fis sistema solari tagħna fl aħħar tal kienu iktar minn pjaneta magħrufa kollha skopruti bħala pjaneti extrasolari il kelma pjaneta ġejja mill grieg mill kelma li kienet tintuża għal vagabond fl astronomija antika il pjaneti vagabondi kienu l korpi ċelesti viżibili li kienu jbiddlu l koordinati ċelesti ekwatorjali dawn kienu l qamar ix xemx merkurju venere marte ġove u saturnu għal sekli sħaħ l astronomi fittxew spjegazzjoni għaċ ċaqliq tal pjaneti li jidhru jivvagabondaw fuq l isfond tal kwiekeb fissi kien fis seklu sbatax meta johannes kepler iddetermina li huma jorbitaw max xemx f orbiti ellitiċi li ċ ċaqliq tagħhom kien kompletament mifhum l astronomi ħafna drabi jsejħu l asterojdi pjanetini pjaneti żgħar u l korpi planetari ikbar dawk li normalment jissejħhu pjaneti pjaneti maġġuri il pjaneti tas sistema solari jistgħu jinqasmu f żewġ kategoriji skond il kompożizzjoni tagħhom dawk li jixbħu d dinja komposti prinċipalment minn ġebel huma magħrufa bħala pjaneti terrestri it terrestri huma relattivament żgħar komposti prinċipalment minn blat u metalli u għandhom atmosferi rqaq l atmosferi differenti jikkawżaw il kundizzjonijiet fuq il wiċċ ta kull pjaneta terrestri biex ivarjaw konsiderevolment id dinja tagħna biss bl oċeani vasti tagħha u bl atmosfera rikka bl ossiġnu u nitroġenu hija kapaċi li żżomm forma ta ħajja avvanzata dawk komposti minn materjal gassuż bħal ġove huma magħrufa bħala ġovjani jew inkella ġganti gassużi l erba pjaneti gassużi huma ġove nnfisu saturnu uranu u nettunu huma komposti l iktar minn idroġenu u elju ġove huwa l ikbar u l iktar pjaneta massiv fis sistema solari iżda anki nettunu l iżgħar mill pjaneti ġovjani għandu dijametru erba darbiet iżjed minn dak tad dinja xi drabi tiġi wżata kategorija oħra għal dawk il korpi bħal plutone komposti prevalentement minn silġ din il kategorija ta pjaneti tinkludi wkoll ħafna korpi non planetari bħal qmura ta pjaneti esterni pereżempju titanju il pjaneti tas sistema solari huma f ordni ta distanza mix xemx sa ftit żmien ilu awissu plutone kien jitqies ukoll bħala pjaneta iżda llum dan m għadux jitqies bħala tali iżda bħala pjaneta nanu bħala l ikbar asterojda tal faxxa ta kuiper il pjaneti kollha tas sistema solari minbarra d dinja għandhom isimhom li ġej mill mitoloġija rumana anki l ismijiet tal qmura ġejjin minn ismijiet ta allat jew ta persunaġġi tal mitoloġija klassika u xi mdaqqiet anki minn karattri tad drammi ta shakespeare l asterojdi jistgħu jiġu msemmija b diskrezjoni ta min skoprihom b isem kwalunkwe bl approvazzjoni tal unjoni astronomika internazjonali ġew proposti ħafna pjaneti ipotetiċi bħal eris iżda dan bħal plutone qed jiġi kkunsidrat bħala pjaneta nanu eris uffiċjalment eris u qabel ub kien skopert minn michael e brown chad trujillo u david rabinowitz fil ta jannar minn ritratti li ġew meħuda fil ta ottubru huma riedu jagħtuha l isem ksina en xena iżda l unjoni astronomika internazjonali l għaqda internazzjonali tal astronomija tatha l isem tal alla grieg tad diżarmonija eris l isem latin hu discordia wieħed mir raġuni għala intgħażel dan l isem hu biex jirrifletti t taħwid u l konfużjoni li hemm fil komunità tal astronomi dwar in natura tal oġġett il pjaneta nana kważi il pjaneti extrasolari kollha dawk barra s sistema solari skoperti s issa għandhom massa daqs jew ikbar minn ta ġove l ikbar pjaneta tagħna l unika eċċezzjoni hija komposta minn tliet pjaneti orbitanti pulsar il bqija ta splużjoni ta supernova dawn huma l uniċi tliet pjaneti extrasolari ta massa simili għad dinja il mottiv huwa derivat minn effett ta selezzjoni li fih l istrumenti tagħna huma kapaċi li jaraw biss pjaneti kbar ħafna u biswit għall istilla tagħhom għax l effetti gravitazzjonali tagħhom huma ikbar u allura iktar faċli li jidhru jeżistu probabilment ħafna iktar pjaneti extrasolari li għadna ma nistgħux niskopru barra minn hekk huwa probabbli li l pjaneti skopruti s issa mhux simili għall ġganti gassużi li nafu għax huma tant viċin l istilla tagħhom li għandhom temperaturi elevati anki sa eluf ta gradi għal xi wħud u spiss ikollhom orbita altament ellittika li twassalhom alternattivament viċin u l bogħod mill istilla tagħhom huwa maħsub li l pjaneti ġew ffurmati fil kollass tan nebulosa stess li kienet l oriġini tal istilla ċentrali il mudelli ta formazzjoni planetarja jipprevedu li fil bidu jiffurmaw biljuni ta korpi żgħar ħafna li eventwalment jingħaqdu u jiffurmaw korpi ikbar meta jaħbtu ma xulxin l esplorazzjoni ta pjaneti oħra huwa tema kostanti tal fantaxjenza speċjalment b rabta ma forom ta ħajja aljeni tnejn mill iktar serje televiżivi fantaxjentifiċi ċelebri star trek u stargate sg huma bbażati fuq is sejba ta pjaneti u ċiviltajiet ġodda ix xemx hija stilla tiddi għax tipproduċi enerġija fiha nfisha fil qalba tagħha ix xemx hija estremament importanti għall ħajja fuq l art kull sħana dawl u enerġija tiġi mix xemx l art torbita madwar ix xemx bħalma jagħmlu bosta korpi oħra fosthom pjaneti asterojdi meteoriti kometi u trab spazjali is simbolu astronomiku tax xemx huwa ċirku b tikka fin nofs unicode il kwiekeb jiffurmaw minn sħab kiesaħ u dens fil medja interstellari is sħab enormi ta trab u gass li jinsabu madwar l istilel il medja interstellari hija magħmula prinċipalment mill idroġenu u l elju iżda meta ġenerazzjonijiet imgħoddija ta kwiekeb għebu tefgħu elementi itqal mill idroġenu u l elju għalhekk kwiekeb zgħar mill l istess żmien tax xemx fihom dawn l elementi il massa tax xemx hi ta madwar kg u hi ħarira iktar elevata minn dik ta stilla medja madwar tal massa tagħha hi magħmula mill idroġenu mill elju u l bqija hu magħmul minn kwantità ta traċċi ta elementi itqal jaħsbu li x xemx għandha xi biljun sena u li tinsab f nofs triq tas sekwenza ta evoluzzjoni ewlenija tagħha matulha reazzjonijiet ta fużjoni nukleari fil qalba tax xemx jgħaqqdu bis sħana l idroġenu ma l elju f temp ta qisu biljun sena oħra x xemx issir nebula planetarja kultant xi stimulu hu meħtieġ biex tibda kontrazzjoni ta sħaba din taf tkun il ġibda gravitazzjonali ta kewkba għaddejja il mewġa ta densita fi ħdan ta galassja spirali jew xokk minn splużjoni ta supernova xi astronomi jsostnu li supernova fil qrib bdiet sħaba u naqset mid daqs sa ma x xemx iffurmat xi sena ilu hekk kif is sħaba naqset mid daqs il pressa u temperatura telgħu fin nofs sakemm tal aħħar saret daqshekk taħraq u l pressa hekk kbira li l fużjoni nuklejari bdiet l fużjoni nuklejari hija l qawwa li kull kewkba għandha u ġox xemx l ammonti vasti ta idroġenu li qed jiġu mibdula għal elju jipproduċu l enerġija kewkba titwieled meta tibda l fużjoni nuklejari tul il ħajja kollha ta kewkba jkun hemm bilanċ sħiħ bejn il gravità li tipprova tnaqqas id daqs tal istilla u l pressa li tipprova tinbuttha l bogħod kewkba tkun l iżjed stabbli waqt li taħraq l idroġenu ġewwa qalbha f dan l istadju hija msejjħa kewkba fis sekwenza ewlenija ix xemx hija attwalment f dan l istadju ta ħajjitha u għandha tibqa taħraq l idroġenu ta qalbha għal jew sena oħra meta l idroġenu kollu tal qalba jintuża ix xemx tibda taħraq l idroġenu ġol atmosfera tagħha qoxra wara qoxra huwa u l font tal enerġija joħroġ il barra ix xemx tespandi u tiksaħ u ssir ġganta ħamra meta l idroġenu jintuża kollu ix xemx tikkrolla il qalba tisħon ħafna iktar sakemm terġa ssir fużjoni nuklejari oħra iżda din id darba huwa l elju li jinħaraq jipproduċi l karbonju l elju jinħaraq f ħafna inqas ħin mill idroġenu għalhekk jiġi kkonsmat f perijodu iqsar meta x xemx terġa tikkrolla issa il qalba ma tisħonx biżżejjed u ma jkunx possibli li sir fużjoni nuklejari oħra ix xemx issir nana bajda tiksaħ gradwalment u tmut il qalba tax xemx hija żona ta madwar tad dijametru solari minn ġol qalba u reġjun li jestendi sa tar raġġ solari l enerġija tiġi rradjata il barra iż żona konvettiva li hi wiesgħa madwar tar raġġ solari tinsab wara dan ir reġjun ir radjazzjoni prodotta f qalbet ix xemx hija forma ta raġġi gamma l iżjed radjazzjoni enerġetika jaħsbu li r radjazzjoni fiha l fotoni li huma pakketti ta enerġija it tip ta radjazzjoni jiddependi fuq kemm għandhom enerġija dawn il fotoni hekk kif il fotoni jimxu l barra jitilfu l enerġija u hekk issiru raġġi x u wara ultravjola viżibbli u infra aħmar foton waħda taf iddum mijiet ta eluf ta snin biex tilħaq il fotosfera għax tiġi kontinwament mifruxa merħija u rijammessa matul il vjaġġ tagħha aħna naraw ix xemx bħal diska ta dawl jiddi qatt m għandna nħarsu lejn ix xemx direttament għax nagħmlu ħsara kbira lill għajnejna dan għaliex aħna evolvejna biex nirrispondu għar radjazzjoni li nsejħu dawl viżibbli ix xemx tarmi tul lis spektrum elettromanjetiku kollu iżda il biċċa l kbira ta dawl viżibbli jiġi prodott fil fotosfera li xi minn daqqiet hi magħrufa bħala s superfiċi jew il wiċċ lil hinn mill fotosfera hemm il kromosfera bejn u km sa mil wiesgħa u iżjed l barra mbagħad insibu l atmosfera ta barra il korona li testendi l barra għal eluf t eluf ta kilometri it temperatura tiżdied tul il kromosfera u tilħaq madwar k grad selsjus grad ferenajt sal qiegħ ta żona ta tranżizzjoni f din iż żona t temperaturi jogħlew bosta eluf ta gradi iżjed ma nifmhux kompletament ir raġuni għaliex il korona għandha tiġi tant imsaħħna iżda avvenimenti ta rikonnessjoni manjetika meta kampijiet manjetiċi jerġgħu jingħaqdu wara separazzjoni temporanja tista tkun ir raġuni splużjoni ta enerġija tiġi prodotta meta linji ta kampijiet manjetiċi jingħaqdu mill ġdid barra milli tipproduċi fotoni il fużjoni nuklejari tikkreja wkoll in newtrini dawn huma partiċelli elementari negliġibbli mingħajr massa jew mingħajr karga ma tantx jinteraġixxu ma materjal ordinarju u ma jeħdux dawk il mijiet ta eluf ta snin biex jaqsmu x xemx anzi kważi mill ewwel jgħaddu minn naħa għall oħra u jiġu emanati bir rata ta x newtrina kull metru kwadru tas superfiċi xemxija fis sekonda huma jgħaddu rapidament ukoll mill art imbnew detectors tan newtrini iżda riżultati juru biss terz ta newtrini mistennija bosta raġunijiet għal dan ġew diskussi iżda l ebda teorija għadha ma ġiet aċċettata jekk inħarsu lejn ix xemx f dawl abjad kultant fuqha jidru bħal tikek skuri dawn it tikek jissejħu tebgħat solari jew tebgħat xemxin u kienu jidhru regolarment fis seklu dsatax it tebgħat huma indikazzjoni ċara tal attivita kontinwa tax xemx ħafna tebgħat juru li kewkba bħax xemx tkun attiva attività tat tebgħat xemxin isseħħu bejn wieħed u ieħor fuq perijodu ta il sena li hu magħruf primarjament bħala iċ ċiklu tax xemx infatti minħabba effenti manjetiċi huwa effetivament ċiklu ta madwar sena li hu magħruf bħala iċċiklu solari manjetiku l kamp manjetiku tax xemx hu simili għal dik tal art iżda ix xemx għandha plasma l idroġenu f temperaturi għoljin bħal k f fiċ ċentru u xi k f fil fotosfera li l elettroni huma imwaddba l barra l atomi tal idroġenu jħallu baħar ta joni kkargati pożittivament u elettroni ikkargati negattivament ġo plasma simili il linji tal kampijiet manjetiċi jkunu magħluqa ġo nassa huma ma jkunx jistgħu jiċċaqalqu liberament ġewwa partiċelli ikkargati għalhekk hekk kif ix xemx iddur u l plasma tiċċaqlaq il linji tal kamp manjetiku jiġu ippakkjati flimkien ġo reġjuni lokaliżati is sħana f dawn ir reġjuni tiġi imrażżna u huma jidhru skuri kontra il bqija tal fotosfera fid dell skur tat tebgħat xemxin it temperatura tista tilħaq sa k c f kampijiet manjetiċi fi ħdan it tebgħat xemxin jafu jkunu darba s saħħa normali tal kamp xemxi ix xemx għandha ġisem dinamiku u turbolenti hi tarmi kontinwament partiċelli ta elettroni u protoni dan jisejjaħ ir riħ solari ix xemx titfa leħħ ta ammonti kbar ta plasma u enerġija ġor riħ solari waqt li dak li jintefa l barra mill korona huma bżieżaq enormi ta plasma li jespandu minn ġol korona u l barra ġo l ispazju ix xemx u l qamar jidru bejn wieħed u ieħor ta l istess qies hemm fuq fis sema iżda l qamar hu xi darba iżgħar mix xemx imma wkoll darba eqreb waqt eklissi totali tax xemx il qamar jgħatti il fotosfera b hekk jinkixfu il kromosfera u l inviżibbli korona li kieku il qamar idur mad dinja bl istess mod li hija ddur max xemx elitiku allura l eklissi totali tax xemx kienet issir kull darba li jkun hemm qamar ġdid madanakollu l orbita qamrija hija inklinata għal xi gradi lejn l elitiku għaldaqstnat il qamar xi kultnat jgħaddi fuq jew taħt ix xemx fis sema huwa biss meta l qamar jinsab fl istess pjan elitiku tad dinja f qamar ġdid eklissi solari hija possibli li sseħħ l orbiti tal art u l qamar mhumiex ċirkulari għalhekk id dijametri angulari tal qamar u x xemx li jidrhu fis smewwiet ivvarjaw hekk si minn daqqiet il qamar jidher iżgħar mix xemx u eklissi anulari ssir ċirku mill fotosfera jdawwar l qamar u l korona tax xemx ma tidhirx għal min josserva huwa possibli li jara eklissi totali tax xemx biss jekk ikun qiegħed taħt l ombra ewlenija tal qamar fid dell penumbrali ikun possibli biss li wieħed jara eklissi parzjali tax xemx il qamar huwa l unika satellita naturali tal art jorbita il pjaneta tagħna minn għal km jakkonpanja l art fit tidwir madwar l istilla sol xemx ġieli jissejjaħ luna mill kelma latina għal qamar jew selene is simbolu tal qamar hu nofs qamar unicode minbarra l kelmtejn qamri u lunari it termini selene seleno u ċinzjan ismijiet l allat selene u ċinzja jirreferu wkoll għall qamar aposelene selenoċentriku selenografija periċinzjan eċċ id dijametru tal qamar huwa madwar kwart ta dak ta l art is satelliti naturali tal pjaneti l oħra huma wkoll msejjħa qmura għall qamar terrestri il qamar huwa l uniku korp ċelesti barra l art li fuqu rifes il bniedem art qamar xbiegħat minn informazzjoni minn il pjaneti m humiex sferi u l orbiti m humiex ċrieki perfetti għalhekk in numri huma biss indikattivi il pjan orbitali tal qamar jippreċedi madwar l art f ta il sena l assi tiegħu jinstab mit tielet liġi ta cassini minkejja li ħafna iżgħar mill pjaneti l oħra il qamar jista jitqies bħala terrestri jista jkun li għandu qalba solida tal ħadid inqas minn km fuq din il qalba insibu l mantell li jesa madwar id tal volum tas satellita in nuqqas ta qalba fluwida jispjega għala l qamar għandu kamp manjetiku dgħajjef il krosta tvarja fil ħxuna minn ftit għexieren ta kilometri taħt il maria għal aktar minn km fil għoljiet fejn hemm fondoq il krosta tant iddgħajfet minn taħt li l mantell tqabbez l barra u kisser qiegħ il fondoq f dawn il punti il materjal tal mantell l iżjed dens jipproduċi il fluttwazzjonijiet fil kamp gravitazzjonali dawn ir reġjuni ta gravità għola huma magħrufa bħala konmas fl atmosfera lunari instabu il ġass elju neon argu u radon billi kważi m għandux atmosfera m hemm l ebda tip ta tħassir fuq is superfiċi lunari il qamar mhux protett la mir riħ solari u l anqas mill impatti mikrometeoritiċi minħabba in nuqqas ta atmosfera is superfiċi qamrija tbati minn temperaturi estremament baxxi bil lejl u dawk estremament għoljin matul il jum jingħad li fil pol tan nofsin nhar fondoq aitken l ikbar u l iktar fondoq għoli magħruf fis sistema solari kollha xi ammonti ċkejkna ta silġ ta l ilma jistgħu jeżistu id dawl tax xemx qatt ma mess il pol tan nofsin nhar fondoq aitken meta nħarsu lejn il qamar minn din l art mingħajr strumenti ottiċi nilmħu reġjuni skuri li huma il maria singular mare bil malti ibħra imħalltin u mferrxin ma reġjuni oħra aktar ċari kien darba maħsub illi dawn il maria kienu ibħra likwidi iżda it teleskopji urew li huma arji ta lava basaltika l iktar fattizzi ovvji tal qamar huma il krateri tal impatti dawn ivvarjaw minn ħofor żgħar magħmula minn mikrometeoriti għall ikbar fondoq ta l fuq minn elf kilometru il materjal li inbeżaq mill impatti ikkrejaw krateri oħra sekondarji xi krateri għandhom kisja ta l eġekta materjal li jifraq għal mijiet ta kilometri mill punt tal impatt il muntanji u għoljiet biswit il ħofor iffurmaw ruħhom minn boċċoċ enormi ta eġekta li ħarġu mill impatti prinċipali ħafna mill krateri huma ċirkulari minn hawn nindunaw illi l materjal mill ispazju miftuħ li kkawża l impatti ġie ivvaporiżżat u kienet din ir raguni li xi krateri ġew imħaffra apparti mill krateri tal impatti fuq il qamar insibu wkoll ħofor li ġew magħmula minn attività vulkanika kmieni fl istorja qamrija fost dawn il fondoqijiet ta minn isemmi summit u rimless iżda l akbar prova ta attività vulkanika bikrija huma il dawn iffurmaw ruħhom meta impatti ġganteski ħabtu fuq is superfiċi lunari u ħallew ħofor kbar sburfaw il vulkani u l lava li ħarġet minnhom imliet il krateri il ġibda gravitazzjonali tal qamar fuq l art tikkawża l frugħ u l mili tal baħar l istess effett fuq il qamar jikkaġuna l qofol tidali il perijodu rotazzjonali tiegħu huwa l istess bħaż żmien li huwa jieħu biex jorbita madwar l art riżultat ta dan aħna naraw dejjem l istess parti ta wiċċ il qamar hekk kif il qamar idur ma l art partijiet differenti minn wiċċu jiġu mdawla mix xemx dan iwwasal għall fażijiet lunari il qamar jista jaffetwa drastikament l iżvilupp u l ħajja fuq l art billi jimmodifika it temp xhieda palejontoloġika u simulazzjonijiet bil kompjuter juru li t tmejjil tal assi terrestri hija stabbilita mill interazzjonijiet tidali mal qamar xi teoristi jsostnu illi mingħajr din l istabbilizzazjoni kontra l koppji applikati mix xemx u l pjaneti lin nefħa ekwatorjali ta l art l assi rotazzjonali jista jkun instabbli għall aħħar bħalma jidher li hu għal marte billi l qamar huwa qrib l art biex jidher kważi daqs tax xemx ix xemx hija darba ikbar mill art iżda l qamar hu darba eqreb u dan jippermetti l eklissi totali u anulari tax xemx l iżjed teorija aċċetta dwar l oriġini tal qamar hija it teorija tal impatt ġgantesk li tgħid li ġie ffurmat minn ħabta ta protopjaneta id daqs ta marte ma l art bikrija din l ipoteżi tispjega flimkien ma affarijiet oħra in nuqqas relattiv ta ħadid u elementi volatili fil qamar u l fatt illi l kompożizzjoni tiegħu hija kważi l istess bħal dik ta wiċċ l art earth moon earth eme hija forma ta kommunikazzjoni bir radju fejn is sinjali mid dinja jintbagħtu lejn il qamar u dawn jiġu riflessi mill wiċċ tal qamar lura lejn id dinja din is sistema tintuża mid dilettanti tar radju bejn wieħed u ieħor kull jum il qamar jagħmel orbita sħiħa ta l isfera ċelesti għal minn josserva mill art jogħod madwar jum minn qamar ġdid għall ieħor li jmiss ara fażijiet lunari dan minħabba l muviment kontemporanju ta l art il qamar jibqa dejjem f reġjun wieħed tas sema li huwa ż żodijaku li jestendi madwar gradi l fuq u l isfel mill eklittika din tiġi maqsuma mill qamar kull ġimagħtejn il qamar iddur dawra sħiħa madwar id dinja kull xahar f dawn il perjodu il ġometrija bejn it tliet iġsma art qamar xemx tinbidel il qamar jidher biss meta id dawl tax xemx jaqa fuqu f qamar mitluf xejn ma jkun jidher mis satellita naturali ta l art għax tkun qiegħda bejnha u x xemx bid dawl kollu tagħha jaqa fuq il parti tas superfiċi lunari li ma tidirx mid dinja l isbaħ għamliet tal qamar jidru fit terminatur il linja bejn il lejl u nhar xi kultant il qamar jgħaddi minn quddiem id dell ta l art dan ma jiġrix kull qamar kwinta għaliex il qamar ma jdurx mad dinja fuq l istess pjan kif hija torbita madwar ix xemx eklittika iżda meta il qamar idur fuq l istess pjan ta l eklittika l eklissi lunari iseħħ sal lum total ta il persuna nieżlet fuq is superfiċi qamrija bejn l u dawn l astronawti żaru sitt reġjuni u ġabu magħhom fuq din l art kg ta materjal lunari qabel il missjoni apollo wiċċ il qamar kien attentament studjat minn vetturi spazjali sovjetiċi u amerikani darba waqt wieħed mid diskorsi tiegħu il president amerikan john f kennedy wiegħed li l bniedem kien se jitla fuq il qamar qabel l minn dak il ħin bdiet il ġirja għall ispazju l ewwel sitt apollojiet intużaw bħala prova b xorti ħażina tliet astronawti tilfu ħajjithom waqt esperimenti fuq l art imma is suċċess fl aħħar wasal meta buzz aldrin u neil armstrong ħarġu barra mill vettura spazjali u rifsu l ewwel passi fuq il qamar fiż żona imsemmija baħar it trankwillità fl apollo niżel ħdejn is sit ta surveyor li kien niżel fl oċejan prosellarum sentejn qabel partijiet mis surveyor ġew irritornati fuq l art għall eżamijiet apollo niżel fl arja ta fra mauro l astronawti ta l aħħar tliet apollijiet koprew ħafna iktar art minn dawk tal bidu dan għaliex kienu megħjuna mir rovers spazjali minn mindu l aħħar bniedem ħalla l qamar fl ma kien hemm l ebda pjanijiet oħra għal iżjed sbarki qamrin qiegħda fil ponta ta l ilsieni ġuż gatt klabb kotba maltin the universe pam spence u iain nicolson publisher harpercollins l ordni tal kavallieri ospitaljeri magħrufin aħjar f malta bħala l kavallieri ta san ġwann hija għaqda li bdiet bħala fondazzjoni benedittina li tieħu ħsieb il kura ta dawk morda fl art imqaddsa fis seklu xi imma ma damitx ma saret ordni kattoliku militari ta kavallieri li kienu jieħdu ħsieb jibnu kastelli u mkejjen iffortifikati matul xi rotot fl art imqaddsa biex jgħinu u jiddefendu l pellegrini ħabba l ħafna battalji u konfrontazzjonijiet li seħħu l ordni beda jispeċjalizza fl assistenza medika u wieħed ma jistgħaġibx meta anke llum jiltaqa mas salib bi ponot fuq xi ambulanza jew bħala stemma ta xi organizzazjoni tal ewwel għajnuna bħala ringrazzjament għal ħafna ħajjiet salvati l ordni beda jirċievi ħafna territorji fl ewropa li bdew jiġu organizzati fi prijurati u kommanderiji u l qliegħ minn dawn l artijiet kien imur għall manteniment tal ordni tal isptarijiet u ovvjament għall armata iktar tard meta l ordni kellu flotta il qliegħ beda jintuża biex jinżammu l iġfna tal pirati tal knisja iktar ma beda jgħaddi żmien iktar bdew jingħataw artijiet u dipendenzi fl art imqaddsa stess u allura flimkien ma ħuthom it templari iktar bdew jiffokaw fuq id difiża militari tal artijiet bil mod il mod l ordni beda jsir b saħħtu u sinjur per il fatt li kienu sinjuri u militarment sodi ma waqqafx lill misilmin milli jkeċċuhom mill art imqaddsa u wara li tkeċċew minn ġerusalemm u akri dawn ħatfu lil rodi minn idejn l imperu biżantin li kien qiegħed jitmermer bil mod f rodi l ordni kien imexxi f sovranità għalih huma kellhom palazzi vilel u swar u l fatt li rodi kienet qrib ħafna t turkija li bdiet issir iċ ċentru tal iżlam kien ifisser li l kavallieri kienu lokati f post eċċellenti biex jaħtfu bastimenti merkantili tal musulmani fl rodi ġiet assedjata għall ewwel darba mill forzi ottomani iżda l ordni rebaħ dan l ewwel assedju l istess ma ġarax fl meta sulejman ii prova jerġa jaħtaf lil rodi u din id darba l ottomani irnexxielhom per tant kienu tqabdu b ħila li sulejman ii ħalliehom jitilqu b kull unur militari u wara seba snin ta vjaġġar l ordni ingħatatlu t tmexxija tal gżira ta malta mill imperatur karlu v f isem il viċi re ta sqallija b ċens ta falkun fis sena wara l assedju l kbir tal l ordni sar ħaġa waħda ma malta kien hawn li twieled l isem kavallieri ta malta b mod differenti minn ħakkiema oħra ta din il gżira l ordni ma kellux dar oħra barra l gżira u allura peress li l gżira issa saret id dar tagħhom huma investew ħafna f malta ħafna iktar minn ħakkiema oħra mhux hekk biss il membri tal ordni kienu kollha minn familji nobbli u bħala ordni kellhom ukoll ħafna kapital u artijiet minn żminijiet li kienu jiddefendu l pellegrini dan il kapital u l qliegħ minn qbid ta bastimenti merkantili iżlamiċi beda jintuża f malta mill kavallieri u l fdalijiet artistiċi u tal arkitettura ta dawn iż żminijiet jibqgħu fost l ikbar fl istorja ta malta b mod speċjali l ġawhra tagħhom il belt valletta damu jmexxu l malta sa ġunju tal meta l ordni kellha ċċedi l gżejjer maltin lil napuljun wara li dan żbarka t truppi tiegħu fuq il gżejjer wara li tkeċċew minn malta l ordni sfaxxa għalkemm wara xi żmien reġa ġie iffurmat bħala l ordni militari sovran ta malta bil kwartieri prinċipali f palazzo malta f ruma il kelma xjenza mnissla mil latin scientia tfisser għarfien sa mill illuminiżmu din il kelma kienet tfisser kwalunkwe sistematika jew rekordjar preċiż tal għarfien huwa għalhekk li x xjenza dak iż żmien kellha l istess tifsir tal filosofija fis sens wiesa tal kelma kien hemm distinzjoni bejn ix xjenzi naturali u x xjenzi morali din tal aħħar ix xjenza ġiet ridotta għax xjenzi naturali biss l oqsma ta studju kemm il darba jinqasmu fix xjenzi hekk imsejħa tqal u fix xjenzi l ħfief dawn iż żewġ termini li mhux dejjem huma kondiviżi minn kulħadd huma ħafna drabi sinonimi tax xjenzi naturali u tax xjenzi soċjali rispettivament il fiżika il kimika il bijoloġija u l ġeoloġija huma lkoll xjenzi tqal fost ix xjenzi l ħfief hemm l antropoloġija l istorja il psikoloġija u s soċjoloġija xjenza pura f sens ġeoloġiku u ġeografiku l ewropa hija peniżola il parti tal punent tal ewrasja xorta hija meqjusa bħala kontinent għal motivi kulturali l ewropa hija kontinent żgħir b km l awstralja biss hija iżgħar minnha imma għandha abitant statistiċi tal li jqiegħduha fit tielet post fil lista ta kontinenti l iktar popolati wara l asja u l afrika bejn wieħed u ieħor fl ewropa tinsab persuna minn kull tmienja tal popolazzjoni mondjali l ewropa influwenzat b mod notevoli l istorja u l kultura tad dinja ċivilizzata andreas kaplan jiddefinixxi l ewropa bħala l akbar diversità kulturali fl iżgħar distanzi ġeografiċi il pożizzjoni ċentrali tal ewropa kuntrarju għall kontinenti l oħra kif ukoll il preżenza tal baħar dejjem iffavorixxew il komunikazzjoni bejn il popli tad diversi reġjuni u l migrazzjoni lejn ir reġjuni l oħra tad dinja il klima xejn kiefra li tinsab fil parti l kbira tal kontinent għenet ukoll biex dan il kontinent jiġi abitat b mod dens il baħar jifforma l parti l kbira tal konfini naturali tal ewropa fit tramuntana hemm il baħar artiku fil punent l oċean atlantiku fin nofsinhar il mediterran il baħar l iswed u l kawkasu fil lvant il baħar kaspju il katina muntanjuża tal urali u x xmara ural l isem ewropa ġej mil lingwa griega bil grieg li tfisser għajnejn kbar u kienet personaġġ tal mitoloġija griega ewropa kienet bint aġenor re ta tiru fejn din kienet belt antika fil kananija u kolonja griega żeus li sar iħobbha ddeċieda li jisraqha u ttrasforma ruħu f barri abjad waqt li kienet qed tiġbor il fjuri max xatt tal baħar ewropa rat il barri li kien qed jersaq lejha kienet daqxejn beżgħana imma l barri niżel għarkubbtejh u ewropa kkalmat meta rat li kien iħalliha toqgħod tmellsu ewropa telgħet fuq dahar il barri u dan wassalha sa kreta żeus reġa sar alla u wrielha mħabbtu huma kellhom tlett itfal minosse sarpedon u radamantu minosse sar re ta kreta u twieldet iċ ċivilità ta kreta li kienet il benniena taċ ċivilità ewropea fl epoka griega u rumana l ewropa kien terminu ġeografiku indefenit art fit tramuntana tal mediterran li ħadd ma kien jaf il konfini nordiċi tagħha fir rikostruzzjoni tal ġeografiku grieg ekateu ta miletu l art kienet tikkonsisti minn żewġ kontinenti maqsumin mill mediterran iċ ċentru tad dinja minn naħa l ewropa kienet tikkonfina mat tramuntana u minn naħa l oħra l asja fejn kienet tinkludi wkoll l eġittu u l libja rari ħafna kienu l awturi latini jiċċitaw it termini ewropa u ewropej l ewwel li uża l aġġettiv ewropew b tifsira aktarx waħda rilevanti hu fis seklu mill patri isidoro pacensis biex jindika li s suldati taħt il gwida ta karlu martell kienu għadhom kemm iġġieldu fi poitiers il battalja kienet tat valur simboliku kbir l oċċident kristjan idealment rappreżentat mill ewropa li kienet waqqfet l espansjoni għarbija u b hekk isidoro għamel użu tal aġġettiv ewropew biex jattribwixxi identità kollettiva għas suldati li kienu waqqfu l invażuri musulmani l ewropa għall ewwel darba saret politika konkreta u reali bl imperatur karlu manju fit tmiem tat tmien seklu u l bidu tad disa seklu wara tmiem ta madwar tletin sena ta gwerra kontra l lombardi l avari is sassoni u s slavi twieldet entità ġdida fejn ingħaqdu l qawwa antika ta ruma l awtorità spirtwali tal papa u l qawwa tal poplu ġermaniż karlu ffonda l ewropa li b espressjoni ġeografika saret imperu kbir li juża l istess munita li adotta il latin bħala l lingwa uffiċjali tal kitba u li għandha reliġjon waħda ġeografikament l ewropa hi parti tas superkontinent tal ewrasja il konfini fuq il lvant tal kontinent jibdew mill muntanji urali fir russja fejn ikomplu max xmara ural u d depressjoni ta kuma manych fin nofsinhar li jisseparah mill asja din il linja ta demarkazzjoni kienet definita miz zar tar russja mill minn bażi ta xogħlijiet ġeografiċi tal ġermaniż philip johan von strahlenberg madankollu mhux kulħadd jaċċetta din il konvenzjoni b hekk aktar mix xmara ural anki l emba tista tintuża bħala konfini u l quċċati tal kawkasu jistgħu jissostitwixxu lix xmajjar ta kuma u manych il baħar l iswed il bosforu il baħar ta marmara u d dardanelli jikkonkludu l konfini mal asja il baħar mediterran fin nofsinhar jissepara l ewropa mill afrika waqt li fil punent il konfini hu mill oċean atlantiku fejn jinkludi lill islanda għadu mhux konkluż id dibattitu fuq fejn qiegħed iċ ċentru ġeografiku tal ewropa dawn il fruntieri fuq il lvant tal ewropa huma biss politiċi ekonomiċi u kulturi imma mhux ġeografiċi b hekk kien hemm il bidu ta diversi interpretazzjonijiet dwar il konfini ewropej u allura fuq it territorju li l ewropa hi magħmula minn fejn jiġu esklużi u inklużi pajjiżi sħaħ kważi kull pajjiż ewropew jagħmlu parti tal kunsill tal ewropa barra l belarus il vatikan il każakistan u l kosovo l idea tal kontinent ewropew per mhijiex aċċettata universalment xi żoni ġeografiċi barra mill ewropa jiġu riferti mal kontinent ewroasjatiku jew jaraw lill ewropa bħala sottokontinent billi mhux kompletament ċirkondat mill baħar fejn hu definit aktar bħala żona kulturali milli ġeografika fil passat din is sottodiviżjoni kienet mħarsa bħala waħda valida minħabba l fatt li jissepara t territorju tal kristjani minn dawk non kristjani ġove hija l ikbar u l iżjed pjaneta massiva fis sistema solari kollha hija għandha madwar darbiet il massa tal pjaneti l oħra kollha f daqqa u l kamp manjetiku enormi tagħha għandha effett fuq korpi oħrajn tas sistema solari il pjaneta ġove hija meqjuma bħala s sultana tal pjaneti mhux ta b xejn issemmiet għal missier l allat rumani il pjaneta ġove hija komposta mill idroġenu u mill elju għandha atmosfera enormi minbarra dan it temperaturi huma estremament għolja dawn tal aħħar jitilgħu l fuq minn k c f bi pressa ta iżjed minn dik ta wiċċ l art f dawn il kundizzjonijiet l idroġenu jittrasforma f metall likwidu u għalhekk jsir konduttur tajjeb tal elettriku huwa ċ ċaqliq veloċi ta dawn ir reġjuni ta metall likwidu li jagħmlu l kamp manjetiku ta ġove daqshekk b saħħtu jista jkun li l qalba ta ġove mhix kbira ħafna u wisq probabbli hija magħmula minn ħadid u silikati teleskopji u probi spazjali space probes juru l quċċata tas sħab ta ġove daqs li kieku għandhom żoni ta disinji ta faxxi skuri li jikkuntrastjaw ma oħrajn ċari huwa maħsub li ż żoni tal ilwien skuri huma r riżultat ta sħab tal ammonju idrosolubbli waqt li l partijiet ċari jikkonsistu l biċċa l kbira minn kristalli tas silġ tal ammonju ġove ddur b ħeffa fuq l assi tagħha stess f perjodu rotazzjonali ta inqas minn sigħat din ir rotazzjoni rapida ġġiegħel l dan il korp ċelesti jespandi xi ftit mill ekwatur waqt li jiċċattja mir reġjuni polari ġove tarmi darbtejn iżjed sħana milli tirċievi mix xemx din l enerġija wisq probabbli hija primordjali mħallija minn meta din il pjaneta ġganteska fformat madwar sena ilu is sistema kumplessa taċ ċrieki ta ġove ġiet skoperta minn voyager fl l ismijiet tat tlett iċrieki huma halo iċ ċirku ewlieni u l gossamer l ikbar karatteristika ta ġove hija l ponta l ħamra li hija ta forma ovali u hija anti ċiklun ta pressjoni għolja kontinwa bla waqfien ilha tiġi osservata tul tliet sekli issa il lonġevità tagħha tista tkun ir riżultat tan nuqqas ta wiċċ solidu fuq ġove li kieku kien iwaqqaf l anti ċiklun billi jfarrku b mewġ il pressa il bordura ta din il ponta ddur kontra l arloġġ f madwar erba jew sitt ijiem bi rjieħ interni ta m s mph il ponta l ħamra l kbira tvarja fid daqs fi żmien il voyager kienet madwar id daqs tad dinja kien magħruf li xi darba l ponta kien fiha madwar għal km għal mil il lewn ħamrani tagħha hu kkawżat minn traċċi tal fosfru il kamp manjetiku ta ġove huwa qawwi ħafna tant li hija xi darba ikbar minn dik tal art u testendi l barra mill pjaneta u żżomm partiċelli maħruġa mill vulkani fuq in naħa ta ġewwa tal qamar ġovjan io ir riħ solari jaħbat mal kamp manjetiku fuq in naħa tax xemx u jiġi mbuttat f denb manjetiku lura man naħa opposta dan id denb majetiku jestendi mill inqas km mil lil hinn mill orbita ta saturnu massiv daqshekk ġove għandu kamp manjetiku li taffettwa l kometi u asterojdi li jgħaddu minn ħdejh wieħed mill eventi l iżjed drammatiċi tal kamp manjetiku kien dak ta lulju tal meta l kometa shoemaker levy ġiet imbuttata lura f biċċa u kull biċċa konsegwentament ħabtet mal pjaneta l arjiet tal impatti kienu viżibbli mill art anki b apparat amatorjali x aktarx ġove mbutta ħafna oġġetti ċelesti l hinn minnu tul is snin b hekk ipproteġa l art u l pjaneti interni mill impatti ta dawn l istess oġġetti huwa wkoll probabbli li ġbid gravitazzjonli bejn ġove u x xemx waqqaf pjaneta oħra milli tifforma f distanza ta au mix xemx fejn tinsab il maġġorparti tal asterojdi ġove għandu qamar u minn tromba normali l ikbar erbgħa minnhom jidhru daqs tikkiet ċkejkna tad dawl kien galileo li osservahom għall ewwel darba fis seklu sbatax u huma magħrufa bħala l qmura galileani io europa ganymede u callisto il qmura ta ġove jorbitaw f erba gruppi barra mill qmura galileani l oħrajn huma żgħar u b forom irregolari metis adrastea amalthea u thebe jorbitaw xi u km u mil miċ ċentru ta ġove leda himalia lysithea u elara xi km mil waqt li anake carme pasiphae sinope u s j l aħħar qamar skoprut fis sena li għadu ma ġiex mogħti isem għandhom orbiti retrogradi madwar u km u mil il qmura galileani ġew osservati sew minn vetturi spazjali io huwa vulkanament attiv ħafna huwa l eqreb qamar tas sultan tal pjaneti huwa maħsub li l qamar europa għandu wiċċ ta silġ tal ilma madwar km mil oħxon li forsi taħtu jinsab ilma likwidu ganymede huwa l ikbar qamar tas sistema solari huwa maħsub li nofsu hu magħmul minn blat u n nofs l ieħor minn silġ tal ilma callisto huwa mħaffer u magħmul ukoll minn silġ akwatiku hu mogħtti minn trab metejoritiku venere latin venus li hija figura fil mitoloġija rumana kien fl oriġini tagħha l ispirtu u d divinità tal ġonna venere kienet ta oriġini italika u ma kinitx tifforma parti mill panteon ruman qabel kull influwenza griega venere kienet iktar relatata mal agrikoltura infatti kienet il protettriċi tar raba għelieqi tagħhom b hekk wieħed jista jgħid li venere tappartjeni lid divinità tan natura fjurita u tar rebbiegħa tipika tal popolazzjonijiet italiċi antiki il kult tagħha beda f ardea u lavinium f latium fit t awwissu q k ġie inawgurat l eqdem tempju ddedikat lilha it t awwissu kienet ġurnata fejn kien isir festival magħruf bħala vinalia rustica fl t april kienet issir ċelebrazzjoni oħra il veneralja ad unur venus verticordia it tempju tagħha inbena fil q k wara t telfa li ġarrbu r rumani fil battalja tal lag trasimene fil q k inbena tempju fuq il kapitol iddedikat lil venere erycina fit t april ta dik is sena ġie inawgurat it tempju u festival magħruf bħala vinalia priora beda jinżamm biex tiġi kkomemorata din l okkażjoni wara l battalja ta farsalo q k ġulju ċesare ikkonsagra tempju lil venere genitrice genetrix fir reliġjon rumana venere ma kellha l ebda legami ma miti ta fertilità u spiċċat ukoll biex sostitwiet anki divinità lokali fosthom murcia cloacina u libitina wara l assoċjazjoni ta venere ma marte diversi veneri oħrajn fosthom il venere felix il venere victrix u l venere salacia identifikata mal allat afrodite fil mitoloġija griega liema identifikazzjoni tidher li oriġinat fi sqallija nord orjentali f erice fejn ir rumani kienu jivveneraw lil venere ericina venere hija wkoll assoċjata ma turan alla etruskana minbarra turan u afrodite jeżistu figuri oħra li possibilment jistgħu jitqabbli ma venere dwn huma venere kienet suġġett popolari fil pitturi u l iskultura skultura fir rinaxximent fl ewropa il figura tagħha meħuda bħala mudell ideali ta sbuħija kienet is suġġett prinċipali ta numru kbir ta opri u ta arti bħala figura klassika in nudità kienet meqjusa bħala l istat naturali tagħha u għalhekk kien soċjalment aċċettabli li venere tiġi rappreżentata mingħajr ħwejjeġ ċertu grad ta sbuħija erotika kien ukoll ġustifikat allura venere kienet tappella ħafna lill artisti u l patruni tagħhom maż żmien venere bdiet tirreferi għar rappreżentazzjoni artistika ta mara għarwiena anki meta ma kien hemm l ebda indikazzjoni li s suġġett kienet l alla venere venere ta milo l imperu kushan ċ seklu i seklu iii kien stat li fl aqwa tiegħu bejn l kien jifrex minn tajikistan sal baħar kaspjan sa l afganistan u l isfel fil wied tax xmara ganges l imperu inħoloq mit trib kushan ta lyuezhi li kien poplu mill xinjiang moderna ċina possibilment relatat mat tocharians kellhom kuntatti diplomatiċi ma ruma persja sassanja u ċina u għal ħafna sekli kienu fiċ ċentru ta skambji bejn il lvant u l punent l isem kushan ġej mill kelma ċiniża guishuang ċ li kienet tiddiskrivi wieħed mill ħames tribujiet ta l yuezhi ċ konfederazzjoni laxka ta popli indo ewropej li jitkellmu verżjonijiet tal lingwa tocharian kienu l indo ewropej li joqgħodu l iktar fil lvant li kienu jgħixu fil baċir tarim fil xinjiang tal lum il ġurnata sakemm ġew imkeċċija lejn il punent mill xiongnu fil q k il ħames tribujiet yuezhi huma magħrufa fl istorja ċiniża bħala xim ch guishuang ch shuangmi ch xidun ch u dm ch il yuezhi waslu fir renju ellenistiku ta greco bactria fit territorju bactrian afganistan u uzbekistan ta fuq fil q k ċirka u rrimpjazzaw id dinastiji griegi t hemmhekk li mxew fil baċir indus illum fil pakistan fil parti tal punent tar renju indo grieg mis seklu iii l quddiem l imperu kushan beda jitfarrak ċirka il vasudeva i miet u l imperu kushan ġie maqsum f żewġ partijiet dak tal lvant u dak tal punent bejn il is sasanians invadew bactria u l indja ta fuq fejn huma magħrufa bħala l indo sassanians għall ħabta tal il kushani tilfu t territorji tagħhom fil pjanura tal ganges fejn ġie stabbilit l imperu gupta ċirka f nofs is seklu iv vassal kushan fil pakistan bl isema ta kidara ħa l poter u kisser id dinastija antika tal kushan huwa ħoloq renju magħruf bħala r renju kidarite avolja hu probabilment kien jikkunsidra lilu nnifsu bħala kushan kif inhu indikat bl istil kushan li adotta għall muniti tiegħu il kidariti jidru li kienu pjuttost prosperużi għalkemm fuq skala iżgħat mill predeċessuri kushani tagħhom il fdalijiet ta l imperu kushan kienu eventwalment imwarrba fis seklu v bl invażjonijiet tal white huns u iktar il quddiem bl espansjoni ta l iżlam norman lowell pietà ta ġunju huwa l fundatur tal moviment politiku malti imperium europa liema moviment ġie fundat fl imperium europa jħaddan politika liberali li taċetta l kulhadd lowell ikkontesta l ewwel elezzjonijiet għall parlament ewropew fit ta ġunju fejn ġab vot mal ewwel għadd riċentement lowell kien involut f kampanji kontra l immigrazzjoni ilegali li qed tiffaċja malta kif ukoll f kampanja favur il libertà tal kelma u l espressjoni fit ta ġunju huwa ġie akkużat b instigazzjoni ta mibgħeda razzjali u razziżmu minħabba l viżjoni politika tiegħu wara xi intervisti li dehru fis sit malti ta satira politika norman lowell huwa bankier kwalifikat espert tal arti marzjali huwa l fundatur ta ch uan shu f malta kif ukoll pittur fl istil dionysian action painting lowell kiteb ukoll żewġ kotba li jitrattaw l ideali politiċi tiegħu dawn huma credo a book for the very few u imperium europa a book that changed the world imperium europa bil malti imperu ewropew huwa moviment politiku malti li twaqqaf minn norman lowell fis sena fl elezzjonijiet tal parlament ewropew tal lowell ikkontesta bħala l uniku kandidat ta dan il moviment u rnexxielu jġib vot mal ewwel għadd u eluf oħra għat tieni preferenza imperium europa iħaddan politika leminija radikali u huwa favur l għaqda tal kontinent u l ġens ewropew taħt bandiera waħda u imperu wieħed maqsum f diversi reġjunijiet li kollha jiffurmaw ewropa waħda il moviment jemmen ukoll li r razez jeżistu u li dawn huma distinti minn xulxin għaldaqstant il moviment bħalissa għaddej b kampanja kontra l mewġa ta immigrazzjoni illegali mill afrika li qed taħkem lill ewropa u b mod speċjali lil malta il motto ta imperium europa huwa magna europa est patria nostra ewropa akbar magħquda hija artna u jħaddnu wkoll messaġġi ta patrijottiżmu viva din l art ħelwa viva malta viva ġensna frankinċens huwa reżina aromatika ottenut mis siġra boswellia thurifera jew b sacra huwa wżat fl inċens frankinċens liema isem jirreferi għall preminenza bħala inċens veru jew frank huwa magħruf ukoll bħala olibanu kelma li ġejja mill għarbi al lubn il ħalib bħala riferenza għas sustanza mħallba estratta mis siġra ta l olibanu frankinċens kien jiġi wżat ħafna f riti reliġjużi skond il vanġelu ta mattew deheb frank inċens u mirra kienu t tliet rigali li s slaten maġi ġabu lil ġes mil lvant l iżvilupp tal kristjaneżmu ħonoq is suq tal frankinċens fir seklu iv deżertifikazzjoni għamlet ir rotot tal karovana li jgħaddu minn rub al khali jew kwartier vojt ta l arabja itkar diffiċli u żieda fil ħtif minn nomadi parthian fil lvant qrib kollha għenu biex nixxfu s suq tal frankinċens wara ċa wk jingħad li l imperatur ruman neruni ħaraq ħażna ta sena ta frankinċens li kien intiż għall belt tar ruma fil funeral ta martu poppaea il belt mitlufa ta ubar xi drabi identifikata ma irem f dak li hu l oman illum il ġurnata huwa mifhum li kien ċentru tas swieq ta frankinċens tul triq ta l inċens li reġgħet ġiet skoperta riċentement ubar kienet ġiet skoperta fil bidu tas snin u attwalment eżkavazzjoni arkeoloġika ġove huwa figura tal mitoloġija rumana u kien l alla tas sema ta l italja u kien personalizzat bil wasla ta l etruski f ruma ismu ġej mill italjanizzazzjoni ta iove ablativ ta iuppiter fil mitoloġija griega huwa l ekwivalenti ta żews flimkien ma ġunone u minerva ġove kien jifforma parti mit triju ta divinità l kbar u għalihom ir rumani bnew tempju fuq il campidoglio b hekk twieled f ruma l kult ta ġove ottimo massimo f liema tempju kienu jmorru l ġenerali waqt it trijonf tagħhom ġove kien b dan il mod kien il protettur fi żmien il gwerra u dak li kien jiggarantixxi il benessere fi żminijiet ta paċi iżżewweġ lil ġunone u kellhom tlitt itfal anki ġove bħal parti l kbira tad divinità rumani m għandux mitoloġija propja u ġie assimilat ma żeus tal mitloġija griega fejn ġie anki assoċjat ma leġġendi li il veru ġove ruman qatt ma ħa sehem fihom ġove normalment jiġi rraffigurat bħala raġel imdaħħal fiż żmien bi spallejn wesgħin u b daqna folta il gżira hija belt li fir reġjun ċentral ta malta u li tinsab bejn tas sliema u l imsida u qrid ta xbiex il popolazzjoni tal gżira hija ta marzu l isem ta din il lokalità ġej mill gżira msemmija għall gran mastru manoel de vilhena ix xatt tal gżira għandu veduti tal belt valletta mdawra bis swar li huma mdawla billejl u joħolqu sfond għall gżira manoel il yacht marina u l ġnien pubbliku f nofs is seklu inbniet villa fil gżira mill kavallier jacob tagliaferro bil mod il gżira bdiet tiżviluppa f subborg tal klassi tal ħaddiema f tas sliema sas snin sebgħin il gżira kellha ħafna bars partikolarment is snake pit il britannia u l granada fil viċinanza tax xatt liema attività ekonomika ntemmet meta s forzi armati ingliżi telqu minn malta fil ta marzu mal qalba tas seklu il gżira rat boom tal propjetà immobbli u bini ġdid l aktar appartamenti jissostitwixxu l bini l antik il gżira llum tospita komunità ta negozju f lukandi ristoranti istituzzjonijiet finanzjarji kumpaniji legali kumpaniji tal imħatri onlajn proprjetà immobbli u uffiċċji qalb għad ta residenti maltin u ta diversi entitajiet oħra il gżira hija magħrufa bħala belt pjuttost multikulturali bi gruppi ta immigranti stabbiliti u integrati sew ir raġuni ewlenija għall popolarità ta din il belt hija li tinsab f naħa pjuttost ċentrali ta malta viċin sew tal università ta malta kif ukoll tal belt kapitali valletta fil gżira hemm it triq d argens li bis saħħa tagħha beda l iżvillupp f tas sliema u san ġiljan l attivitajiet ewlenin tal gżira jinkludu industriji tas servizzi ħwienet kummerċjali u servizzi edukattivi il kumpanija internazzjonali tal imħatri tipbet għandha l kwartieri ġenerali tagħha fi triq sir william reid u t teatru orpheum jinsab ukoll fil gżira l iżvilupp li seħħ fil bidu tas seklu ħa post numru ta djar quddiem il baħar u l karattru li kellha l belt qabel inbidel sew xhieda ta dan huma l faċċati tradizzjonalment maltin li għadek issib fil qalba tal gżira dan jidher sew f għad ta gallariji tal injam u gallariji oħra maħdumin bil ħadid fundut ir rata tal kriminalità fil gżira hija relattivament baxxa u din il belt hija ġeneralment sigura daqs il bqija ta malta u għawdex il popolazzjoni tal gżira kienet pjuttost stabbli matul dawn l aħħar snin f marzu tal kien hemm persuna jgħixu fil gżira il knisja parrokkjali tal gżira hija ddedikata lill madonna tal karmnu il festa annwali tagħha tiġi ċċelebrata fit tieni ħadd ta lulju il knisja parrokkjali tal gżira hija magħrufa lokalment bħala tal ġebla dan b referenza għal inċident li seħħ fil qrib fl ta lulju tliet baħrin brittaniċi fis sakra william walls charles thurbull u john packhun riedu jidħlu f bar li dak il ħin kien magħluq meta karmnu brincat is sid tal bar irrifjuta li jiftaħ il baħrin bdew jitfgħu l ġebel lejn il post waħda minn dawn il ġebel laqat niċċa żgħira b ritratt tal madonna tal karmnu li kien hemm barra l bar il ġebla kissret il ħġieġa tal qafas iżda ma għamlitx kuntatt mar ritratt innifsu li baqa intatt minkejja r riħ il ġebla baqgħet imwaħħla fil ħġieġ imkisser il ġebla tneħħiet minn rev anton manch u ttieħdet fil knisja parrokkjali ta stella maris f tas sliema fejn il kappillan kien ir rev francis vincent manch ħu anton sar talb u servizzi għar riparazzjoni għal tlett ijiem u wara dun anton anton manch rnexxielu jwaqqaf kappella żgħira fil gżira fejn ittieħed dan l inkatru kemm imsejjaħ tal madonna tal ġebla il qafas il ħġieġ imkisser u l ġebla li ntefgħet fuq ir ritratt tal madonna ġew ippreservati u għadhom esebiti f din il knisja sal lum fis ta lulju l isqof pietro pace ddikjara l kappella bħala viċi parroċċa fil ta mejju l isqof mauro caruana ddikjara l kappella bħala parroċċa dun anton manch kien l ewwel kappillan u taħt id direzzjoni tiegħu bejn l u l inbniet il knisja parrokkjali eżistenti it tieni kappillan fl istorja tal parroċċa tal gżira kien dun carlo manch sar kappillan tal gżira fit ta marzu u dam jokkupa din il kariga sal mewtiu fit ta novembru il gżira hija ġemellata ma glyfada fil greċja u wabrzych fil polonja il ħamrun hi lokalita mdaqqsa fiż żona magħrufa bħala ta barra il port il popolazzjoni tal ħamrun kienet diġa kbira hafna meta sar l ewwel ċensiment fl meta l popolazzjoni kienet tlahhaq il il popolazzjoni lahqet il quċċata tagħha wara l gwerra it tieni gwerra dinija fil dik ta minn dak iż żmien il hawn in nies bdiet ħierga mill ħamrun b rata sostanzjali u fl aħħar statistika tal il popolazzjoni tal ħamrun kienet niżlet għal il laqam tan nies tal lokal hu dak tas sikkina din hija lokalita b attività kummerċjali elevata ħafna rinomat għall ħwienet tal għamara u tal ħwejjeġ hawnhekk twieled ukoll il poeta mario azzopardi hi l lokalità tal president emeritu guido de marco u għal ħafna snin għex il qaddis malti san ġorġ preca li kien iqaddes il quddies fil knisja ta san gejtanu il ħamrun ghandu wkoll it tim tal futbol ħamrun spartans fl istaġun lagħab fil premier league wara li rebaħ il kampjonat ta l ewwel diviżjoni ta l il ħamrun huwa maqsum f żewg parroċċi l ikbar u l eqdem hija dik ta san gejtanu mwaqqfa fl fl giet imwaqqfa wkoll il parroċċa tal immakulata kunċizzjoni dawn il parroċċi għandhom fi ħdanhom diversi attivitajiet u għaqdiet fil parroċċa tal immakulata kunċizzjoni giet introdotta għall ewwel darba f malta il mixja neokatekumenali mnejn xterdet ghal parroċċa ohra fil ħamrun hemm madwar tlettax il komunità neokatekumenali f żewġ parroċċi dik tal immakulata kunċizzjoni u ta san gejtanu il ħamrun u l madwar huma magħrufin bħala ċentru ta edukazzjoni fejn hemm numru kbir ta skejjel primarji sekondarji post sekondarji vokazzjonali privati u tal knisja l iklin hu villaġġ modern fiċ ċentru ta malta u l ewwel dar nbniet fl l iklin jinsab bejn birkirkara u n naxxar ammont ta ħwienet u bini kummerċjali nfetħu f dawn l aħħar snin fl instab tempju neolitiku fil villaġġ fil ta awwissu il kanonku karm aquilina inhatar mill arcisqof guzeppi mercieca bhala responsabbli mill pastorali taz zona tal iklin bil mandat li jibni centru pastorali gdid fis ta gunju sar it tberik u t tqeghid tal ewwel gebla ta dan ic centru gdid mill arcisqof mons guzeppi mercieca fid ta marzu l istess arcisqof fetah ufficjalment dan ic centru li jikkonsisti fi knisja mdaqqsa kmamar ghat taghlim tad duttrina sala ghal laqghat ta kull xorta centru ghaz zghazagh u l ufficcju parrokkjali fil ta frar l iklin gie ddikjarat zona pastorali awtonoma bil fakultajiet u l obbligi kollha ta parrocca dakinhar il kanonku karm aquilina ha l pussess bhala rettur taz zona bl obbligi kollha ta kappillan fid ta marzu l iklin gie ddikjarat parrocca taht it titlu tal familja mqaddsa u l kanonku karm aquilina nhatar l ewwel kappillan tal komunita tal iklin teżisti wkoll kappella żgħira ddedikata lil san mikiel u l festa tiegħu hi fl ewwel ħadd qabel id ta settembru fil mitoloġija rumana plutone jew plutun bil latin pluto bil grieg antik plouton kien l alla tad dinja ta taħt l ekwivalenti tiegħu fil mitoloġija griega kien ħajdes hids għalkemm plutone kien inqas aħrax l isem sikwit jiġi konfuż ma diak ta pluto bil grieg antik ploutos l alla grieg tal ġid pluto kien bin saturnu u opi u żewġ proserpina li ħataf biex jiżżewiġha omm proserpina cerere kienet tant milquta li ġiegħlet li ssir ix xitwa il palazz tiegħu jinsab f nofs it tartaru fejn bħala sovran jikkmanda l istat tiegħu u jiddetta l liġijiet inflessibbli tiegħu is suġġetti tiegħu dellijiet ħfief u kważi kollha miżerabbli huma numerużi daqs il mewġ tal baħar u l istilel tas sema dawk kollha li l mewt taħsad mill wiċċ tad dinja jaqgħu taħt ix xettru ta dan l alla jew issiru l priża tiegħu mill jum li ħa s setgħa f idejh ħadd mill ministri tiegħu qatt kiser l ordnijiet tiegħu u l ebda wieħed mis suġġetti tiegħu qatt ipprova jirbella mit tliet allat sovrani li jikkontrollaw id dinja hu biss qatt ma kellu biża ta insubordinazzjoni jew diżubbidjenza u l awroritàa tiegħu hi rikonoxxuta universalment ir rumani bdew pluto mhux biss fost l allat tnax kbir iżda wkoll fost it tmien allat magħżula huma kienu l uniċi li kienu permessi biex jirrappreżentaw fil deheb fidda u avorju f ruma kien hemm qassisin awtur i ddedikata biss għal pluto biss kienu sagrifikati u l hades griegi vittmi skur u dejjem fin numru filwaqt li allat oħra kienu sagrifikati numru fard il sagrifiċċji kienu kompletament imnaqqsa għall irmied u l qassis ma jirriservaw xejn mhux għall poplu jew għalih qabel l immolations fossa kien dug biex jiġbru demm u l inbid jitferra libations matul l sagrifiċċji il qassisin jinżammu kapijiet tagħhom mikxufa u rakkomandati helpers silenzju aktar minn ta rispett għall alla jibżgħu fi sqallija il syracusans lilu kull sena sagrifikati żewġ barrin iswed qrib is sors ta ciane fejn tradizzjoni tefa l istupru ta proserpine f ruma fuq ġunju il jum ta parti tiegħek biss fetaħ il tempju ta pluto huwa kien annimali skur hired sagrifikati nagħaġ jew tal ħnieżer u kien iddedikat għal inflessibbli rabja tiegħu li kollha kienu kkundannati għall mewt tempji u reliġjon malli mount soracte fl italja pluto maqsuma l unuri ta tempju komuni għall apollo għalhekk faliscos ir residenti ħasbu li għandhom jonoraw kemm sħana taħt l art u l orb tal ġurnata l abitanti ta l lazio u madwar croton kienu mogħtija lill king tal underworld l żewġ bħala numru unhappy għall istess raġuni ir rumani ikkonsagrata tieni xahar tas sena u kien maħtur tieni jum speċifikament biex joffru sagrifiċċji character ta l allat pluto kien l aktar bla ħniena u beżgħu mill irġiel li jsejjaħħlu adamastos inflessibbli jew stygeros terribbli huwa beżgħu għall kruha tiegħu u ebusija ta karatteristiċi tiegħu filwaqt li kien inflessibbli kien meqjus l aktar ġusta ta l allat għax renju tiegħu kellhom xi mortali li jaslu tard jew qabel irrispettivament mill klassi rank jew post ta oriġini kien meqjus aktar tard bħala beneficent god dispenser ta ġid skond pausanias epimenides kienu mqiegħda istatwa tiegħu fil tempji tal eumenides u kontra l drawwa tas soltu ġie ppreżentat bil forma u l attitudni pjaċevoli attributi huwa spiss jidhru bil dogskin elmu mogħtija mill cyclops li jagħmel lilu inviżibbli u qatt ħa off huwa wkoll ġeneralment mpinġi ma scepter l attribut li normalment tidher quddiemu huwa l ċipru li l weraq skur jesprimi dwejjaq u uġigħ qassisin tagħhom ġew ippreżentati kuruni u mħawla ħwejjeġ tagħhom fil sagrifiċċji annimali rappreżentant il kelb cerberus u erba żwiemel iswed rappreżentazzjonijiet pluto huwa normalment mpinġi ma beard ħoxna u arja poppa huwa ta spiss jilbes elmu tiegħu rigal mill cyclopes u kellu l poter ta dan inviżibbli kultant jilbes forehead tiegħu ma kuruna ta ebony maidenhair jew narcissus meta hu tpoġġi fuq it tron tiegħu ta ebony jew kubrit twettaq fil lemin tiegħu scepter iswed furketta jew spade kultant ikollok ċwievet fl idejn tagħhom li jindikaw li l bibien ikunu magħluqa għal dejjem ħajja għal dawk li ġejjin fil renju tiegħu huwa wkoll fil chariot tiegħu jsir minn erba żwiemel iswed plutone huwa figura tal mitoloġija rumana l alla tal mejtin u tad dinja l oħra jikkorrispondi għall alla tal mitoloġija griega ade plutone li xi mindaqqiet kienu jsibuh ukoll bħala dite kien miżżewweġ lil proserpina flimkien ma ġove u nettunu plutone għen biex iwaqqgħu lil missierhom saturnu mill poter huma u jaqsmu d dinja bejniethom ġove għażel is smewwiet bħala r renju tiegħu l għażla ta nettunu waqgħet fuq is saltna tal baħar waqt li plutone laħaq ir renjant tad dinja ta taħt oriġinarjament kien meqjus bħala alla aħrax u bla ħniena li la jagħti widen lit talb u wisq anqas lis sagrifiċċji il karatteristiċi twajba u inqas feroċi tiegħu iżda tperrċu fil kulti u fit twemmin popolari fejn deher bħala għajn ta prosperità u providenza għaliex kien irodd ħwejjeġ merfugħin taħt l art bħall minerali u l prodotti tar raba ta spiss il kult tiegħu kien jiġi assoċjat ma dak ta ċerere l ekoloġija hija l istudju xjentifiku tad distribuzzjoni u l abbundanza tal ħlejjaq u kif id distribuzzjoni u l abbundanza tagħhom huma affettwati bl interazzjonijiet bejn dawn il ħlejjaq u l ambjent tagħhom l ambjent ta ħlejqa jinkludi kemm propjetajiet fiżiċi li jistgħu jiġu deskritti bħala t total ta fatturi lokali bħal ngħidu aħna id dawl tax xemx il klima u l ġeoloġija kif ukoll il ħlejjaq li jaqsmu flimkien l abitat it terminu oekologie ġie vvintat fl mill bioloġista ġermaniż ernst haeckel din il kelma tnisslet mill grieg oikos dar u logos studju għaldaqstant ekoloġija tfisser l istudju tad dar tan natura il kelma ekoloġija tintuża ta spiss bħala sinonimu ta l ambjent naturali jew ta l ambjentaliżmu ħafna drabi wkoll il kelma ekoloġiku tittieħed bħala kelma li tfisser favur l ambjent il kelma matematika ġejja mill grieg mthema li tfisser tgħalim jew xjenza mathematiks tfisser wieħed li jrid jitgħallem fid dixxiplina tal matematika nistudjaw problemi dwar il kwantità estensjoni u figuri spazjali moviment tal korpi u l istrutturi kollha fejn nistgħu neżaminaw dawn l aspetti b mod ġenerali il matematika għandha tradizzjoni qadima fil ġnus kollha kienet l ewwel dixxiplina li adottat metodi rigorużi ħafna u b hekk laħqet l istatus ta xjenza progressivament il metodi tagħha żviluppaw u nfirxu ma ħafna oqsma fejn jistgħu ikunu ta għajnuna fil komputazzjoni u l immudellar l analisi matematika bdiet mill formulazzjoni rigoruża tal kalkulu infiniteżmali hija fergħa tal matematika li tikkonċentra fuq l ideja tal limitu il limitu ta suċċessjoni jew il limitu ta funzjoni tinkludi wkoll it teoriji tad differenzazzjoni integrazzjoni u meżura serji infiniti u funzjonijiet analitiċi l istudju ta dawn it teoriji ħafna drabi jsir fil kuntest tan numri reali numri komplessi u funzjonijiet reali u komplessi madankollu nistgħu niddefinixxu u nistudjaw dawn it teoriji f kull spazju ta oġġetti matematiċi li fih hu possibbli li nagħtu definizzjoni ta distanza spazju metriku jew iżjed ġenerali ta qrubija spazju topoloġiku għandna nistudjaw l analisi matematika fil kuntest iżjed wiesa ta l ispazji topologiċi jew spazji metriċi għal żewġ raġunijiet il matematiċi griegi bħal ewdossu u arkimede meta applikaw il metodu ta l eżawriment biex jikkalkulaw l arja u l volum ta xi reġjuni u solidi użaw il kunċetti tal limiti u l konvergenza b mod informali fl indja il matematiku tas seklu bhaskara ġa kellu l ideja tal kalkulu differenzjali u ta eżempji tad derivata flimkien mal propożizzjoni ta dik li nsejħulu llum it teorema ta rolle fis seklu l analisi matematika bdiha madhava ta sangamagrama meqjus bħala l fundatur ta l analisi matematika hu żviluppa idejat fundamentali l iżvilupp ta funzjoni f serje infinita serje ta potenzi is serje ta taylor u l approssimazzjoni razzjonali ta serje infinita żviluppa wkoll is serje ta taylor għall funzjonijiet trigonometriċi tas senu kosenu tanġenti u arktanġenti u stima l iżbal li nagħmlu meta naqtgħu is serje żviluppa l frazzjonijiet kontinwati infiniti l integrazzjoni b termini wara termini l approssimazzjoni b serje ta taylor tas senu u kosenu u s serje f potenzi tar raġġ diametru ċirkonferenza u l anglu id dixxipli tiegħu fl iskola ta kerala baqgħu ikkabru x xogħol tiegħu sas seklu fl ewropa fit tieni nofs tas seklu newton u leibniz independement minn xulxien żviluppaw il kalkulu li bl istimulu ta l applikazzjonijiet matul is seklu rabba ħafna friegħi bħall kalkulu tal varjazzjonijiet l ekwazzjonijiet differenzjali ordinarji u parzjali u l analisi ta fourier f dal perijodu il metodi tal kalkulu ġew applikati biex japprossimaw problemi diskreti b oħrajn kontinwi fis seklu euler introduċa il kunċett ta funzjoni matematika fis seklu cauchy kien l ewwel li stabbilixa l kalkulu fuq pedament loġiku sod bl introduzzjoni ta l ideja tas suċċessjoni ta cauchy beda wkoll it teorija formali ta l analisi komplessa poisson liouville fourier u oħrajn studjaw l ekwazzjonijiet differenzjali parzjali u l analisi armonika f nofs is seklu riemann introduċa t teorija tiegħu tal integrazzjoni f l aħħar terz tas seklu weierstrass li l fehma tiegħu kienet li l argumenti ġometriċi jistgħu iqarqu bina daħħal l aritmetizzazzjoni ta l analisi u introduċa id definizzjoni epsilon delta tal limitu wara il matematiċi bdew jinkwietaw li kienu qegħdin jassumu l eżistenza tal kontinwu tan numri reali mingħajr prova dedekind imbagħad ta kostruzzjoni tan numri reali bil methodu tal qtugħ ta dedekind li bih il matematiċi jikkrejaw numri rrazzjonali li jimlew il vojt bejn in numri razzjonali u hekk joħolqu sett komplet il kontinwu tan numri reali madwar dak iż żmien l isforzi għar raffinar tat teoremi ta l integrazzjoni ta riemann wasslu għall istudju tal qies tas sett tad diskontinwitajiet tal funzjonijiet reali fl istess ħin bdew jinħolqu mostri funzjonijiet mkien kontinwi funzjonijiet kontinwi imma mkien differenzjabbli kurvi li jimlew l ispazju f dal kuntest jordan żviluppa t teorija tiegħu tal meżura cantor żviluppa dik li daż żmien insejħulha it teorija sempliċi tas settijiet u baire ipprova it teorema tal kategoriji ta baire fil bidu tas seklu il kalkulu ġie formalizzat b l użu tat teorija assjomatika tas settijiet lebesgue irriżolva l problema tal miżura u hilbert introduċa l ispazji ta hilbert biex jirriżolvi l ekwazzjonijiet integrali l ideja ta l ispazji vettorjali normati kienet infirxet u f l ijiet tas seklu banach ħoloq l analisi funzjonali l analsi matematika tinkludi dawn l oqsma il kelma analisi klassika s soltu tfisser analisi mingħajr l użu tal metodi tal analisi funzjonali l istudju tal ekwazzjonijiet differenzjali issa huwa mferrex ma friegħi oħra bħas sistemi dinamiċi imma ġħadu mportanti ħafna fl analisi konvenzjonali l alġebra hi waħda mill friegħi prinċipali tal matematika u titratta l istudju ta strutturi alġebrin relazzjonijiet u kwantità il kelma alġebra mill għarbi al ġabr li tfisser ġabra ġejja mill isem tal ktieb tal matematiku persjan għarbi muħammad ibn musa al khwariżmi intitolat al kitab al ġabr wa l muqabala il ktieb tal ġabra u t tqabbil li jittratta ir riżoluzzjoni tal ekwazzjonijiet linjari u kwadratiċi l alġebra elementari li normalment tifforma parti mill kurrikulu ta l iskejjel sekondarji tintroduċi l ideja ta simboli jew varjabbli li jirrepreżentaw kwantitajiet mhux magħrufa nitgħalmu wkoll kif ngħoddu u nimmoltiplikaw dawn il varjabbli fuq il polinomji mibnija minnhom u l fattorizzazzjoni u l kalkulazzjoni tar radiċi per l alġebra hi ħafn usa minn hekk l għadd u l moltiplikazzjoni nistgħu nqisuhom bħala operazzjoniet ġenerali u d definizzjoni eżatta tagħhom twassalna għal strutturi ġodda bħal gruppi ċrieki u kampi l alġebra elementari hija l forma l iżjed bażika ta l alġebra jitgħalmuha l istudenti li m għandhomx tgħalim tal mathematika iżjed avvanzat mill prinċipji bażiċi ta l aritmetika fl aritmetika nsibu biss in numri u l operazzjonijiet aritmetiċi fuqhom bħal fl alġebra in numri spiss nirripreżentawhom bis simboli bħal a x y din ir repreżentazzjoni għandha dawn il vantaġġi l alġebra astratta testendi il kunċetti li nsibu fl alġebra elementari għal oħrajn iżjed ġenerali settijiet minnflok nikkunsidraw biss it tipi ta numri differenti fl alġebra astratta nqisu il kunċett iżjed ġenerali ta sett li hu ġabra ta oġġetti li jgħidulhom elementi li għandhom ċerta propjetà speċifika għas sett pereżempju in numri reali jiffurmaw sett u n numri komplessi sett ieħor eżempji oħra ta settijiet jinkludu is sett tal matriċi ta tnejn bi tnejn is sett tal polinomji tat tieni ordni ax bx c is sett tal vetturi bi dimensjonali u gruppi finiti varji bħall gruppi ċikliċi jiġifieri l gruppi tan numri interi modulo n it teorija tas settijiet hija fergħa tal loġika u teknikament mhux fergħa ta l alġebra operazzjonijiet binarji l ideja ta l għadd nistgħu nagħmluha iżjed astratta biex ittina operazzjoni binarja ngħidu aħna il kunċett ta operazzjoni binarja ma jfisser xejn jekk ma nagħtux is sett li fuqu qed niddefinixxu l operazzjoni għal żewġ elementi a u b f sett s a b ittina element ieħor fis sett dil kundizzjoni ngħidulha għeluq taħt l operazzjoni l għad it tnaqqis il moltiplikazzjoni u d diviżjoni huma operazzjonijiet binarji meta niddefinuhom fuq settijiet addattati kif ukoll l għadd u l moltiplikazzjoni tal matriċi vetturi u polinomji elementi ta l identità il kunċett ta l element ta l identità huwa l astrazzjoni tan numri żero u wieħed żero huwa l element ta l identità għall għadd and u wieħed l element ta l identità għall moltiplikazzjoni għal operazzjoni binarja ġenerali l element ta l identità e irid jissodisfa a e a u e a a għall għadd din hi sodisfatta billi a a u a a u għall moltiplikazzjini wkoll għax a a u a a imma jekk nieħdu in numri naturali pożitivi u l operazzjoni ta l għadd m hemmx element ta l identità elementi inversi minn numri negattivi noħolqu l kunċett ta element invers jew sempliċiment l invers għall għadd l invers ta a huwa a u għall moltiplikazzjoni l invers hu a l element invers ġenerali a jrid jissodifa r relazzjoni a a e u a a e assoċjattività l għadd tan numri interi għandu propjetà li nsejħulha assoċjattività jiġifieri l kumbinazzjoni tan numri li nkunu qed nogħdu ma tbiddilx is somma tagħhom pereżempju fil kuntest generali din issir a b c a b c il biċċa kbira ta l operazzjonijiet binarji għandhom din il propjetà imma t tnaqqis u d diviżjoni le kommutattività l għadd tan numri interi għandu wkoll propjetà oħra li ngħidulha kommutattività jiġifieri l ordni tan numri li nkunu qed nogħdu ma tbiddilx is somma tagħhom pereżempju fil kuntest generali din issir a b b a mhux l operazzjonijiet binarji kollha għandhom din il propjetà l għadd u l moltiplikazzjoni tan numri interi għandhom din il propjetà imma l moltiplikazzjoni tal matriċi le meta niġbru flimkien il kunċetti li rajna qabel ikollna waħda mill iżjed strutturi mportanti fil matematika il grupp grupp jikkonsisti f sett s u operazzjoni waħda li rridu li niktbuha imma li jrid ikolla dawn il propjetajiet jekk grupp hu anki kommutattiv jiġifieri għal kull żewg membri a u b ta s a b hija ugwali għal b a il grupp ngħidu li hu abeljan pereżempju is sett tan numri interi bl operazzjoni ta l għadd huwa grupp f dal grupp l identità hija u l invers ta kull element a huwa n negativ tiegħu a il kundizzjoni ta assoċjattività hi sodisfatta għax għal kull tliet numri interi a b u c a b c a b c imma l interi bl operazzjoni tal moltiplikazzjoni ma jiffurmawx grupp dan jiġri għax in ġenerali l invers moltiplikattiv ta numru interu mhuwiex interu pereżempju huwa interu imma l invers moltiplikattiv tiegħu hu li mhux interu l istudju tal gruppi jsir fit teorija tal gruppi wieħed mir riżultati l iżjed importanti f din it teorija kien il klassifikazzjoni tal gruppi finiti sempliċi li l ikbar parti tagħha ġiet ippublikata bejn xi l u l din tqassam il gruppi sempliċi finiti f xi tip bażiku semigruppi kważigruppi u monoidi huma strutturi simili għall gruppi imma iżjed ġenerali jikkonsistu f sett u operazzjoni binarja magħluqa imma ma jissodisfawx il kondizzjonijiet l oħra neċessarjament semigrupp għandu operazzjoni binarja assoċjattiva imma jista jkun li m għandux element ta l identità monoid huwa semigrupp li għandu identità imma jista jkun li m għandux invers għal kull element kważigrupp għandu l propjetà li kull element jista jinbidel f kull ieħor bi pre jew post operazzjoni unika imma l operazzjoni binarja jista jkun li mhux assoċjattiva il gruppi kollha huma monoidi u l monoidi kollha huma semigruppi il gruppi għandhom operazzjoni binarja waħda biss biex nispjegaw il mekkaniżmu tat tipi ta numri differenti kompletament hemm bżonn li nistudjaw strutturi b żewġ operazzjonijiet l iżjed importanti fost dawn huma ċ ċrieki u l kampi id distributtività tiġġeneralizza l liġi distributtiva tan numri u tiffissa f liema ordni għandna napplikaw l operazzjonijiet ngħidulha l preċedenza għall interi a b c a c b c u c a b c a c b u ngħidu li hija distributtiva fuq ċirku għandu żewġ operazzjonijiet u fejn hu distributtiv fuq taħt l ewwel operazzjoni jifforma grupp abeljan taħt it tieni operazzjoni hu assoċjattiv imma m hemmx bżonn ta identità jew ta invers u allura ma nistgħux niddividu l element ta l identità ta l għadd niktbuha bħala u l inverse ta l għadd ta a jinkiteb a in numri interi huma eżempju ta ċirku kamp hu ċirku b propjetà oħra miżjuda li l elementi kollha barra jiffurmaw grupp abeljan taħt l identità moltiplikattiva niktbuha bħala u l invers moltiplikattiv ta a jinkiteb a in numri razzjonali in numri reali u n numri komplessi huma kollha eżempji ta kampi il kelma alġebra nużawha wkoll għal xi strutturi alġebrin l alġebra nistgħu nsibu l oriġini tagħha fil babilonja antika il babilonjani żviluppaw sistema aritmetiku avvanzat li bih setgħu jagħmlu kalkulazzjonijiet b metodu alġebri permezz ta dan is sistema setgħu japplikaw formoli u jikkalkulaw valuri mhux magħrufa għal klassi ta problemi li daż żmien nirriżolvuhom bl użu ta ekwazzjonijiet linjari ekwazzjonijiet kwadratiċi u ekwazzjonijiet linjari indeterminati għall kontrarju il biċċa kbira tal matematiċi eġizzjani ta dak iż żmien u l biċċa kbira tal matematiċi indjani griegi u ċiniżi f l ewwel millennju qk is soltu kienu jirriżolvu dawn il problemi b metodi ġometriċi bħal dawk imfissra fil papiru matematiku ta rhind sulba sutras l elementi ta ewklidi u id disgħa kapitli fuq l arti matematika ix xogħol ġometriku tal griegi li l elementi huwa eżempju tajjeb ħafna tiegħu ipprovda s sisien għall ġeneralizzazzjoni tal formuli mis soluzzjoni ta problemi partikulari għal sistemi iżjed ġenerali li jistgħu jintużaw għall formulazzjoni u s soluzzjoni tal ekwazzjonijiet il kelma alġebra ġejja mill għarbi al ġabr fit titlu tal ktieb al kitab al muhtasar fi ħisab al ġabr wa l muqabala li jfisser il ktieb fil qosor fi ħsib il ġbir u tqassim dan kitbu il matematiku persjan muħammad ibn musa al khwariżmi għarbi fit il matematiku grieg diofantu grieg t bejn u m bejn u ad hu tradizzjonalment magħruf bħala missier l alġebra imma hemm argument jekk al khwariżmi għandux joħodlu dan it titlu dawk li jżommu ma al khwariżmi jsossnu li ħafna mix xogħol tiegħu fuq il ġbir jew riduzzjoni għadu użat sa llum u li hu ta spjegazzjoni kompleta fuq is soluzzjoni ta l ekwazzjonijiet kwadratiċi dawk li jżommu ma diofantu jgħidu li l alġebra li nsibu f al ġabr hi iżjed elementari mill alġebra fl aritmetika ta diofantu u li l aritmetika hi miktuba fi stil sinkopat waqt li al ġabr hi kollha fi stil retoriku matematiku persjan ieħor omar khajjam persjan t ta mejju m ta diċembru żviluppa l ġometrija alġebrija u sab soluzzjoni ġenerali ġometrika ta l ekwazzjonijiet kubiċi il matematiċi indjani maħavira u baskara ii u l matematiku ċiniż żu xiġje irriżolvew xi każi ta ekwazzjonijiet kubiċi kwartiċi kwintiċi u polinomjali ta ordni ogħla f nofs is seklu kien hemm żvilupp importanti ieħor ta l alġebra dan kien is soluzzjoni alġebrija ġenerali tal ekwazzjonijiet kubiċi u kwartiċi l ideja ta determinant żviluppha l matematiku ġappuniż kowa seki fis seklu u għaxar snin wara gottfried leibniz uża d determinanti biex jirriżolvi sistemi ta ekwazzjonijiet linjari simultanji premezz tal matriċi fis seklu gabriel cramer ukoll ħadem fuq il matriċi u d determinanti l iżvilupp ta l alġebra astratta sar fis seklu fil bidu dan ix xogħol ikkonċentra fuq li daż żmien insejħulha it teorija ta galois u fuq kwistjonijiet tal kostruttibbiltà l istadji ta l iżvilupp ta l alġebra simbolika kienu bejn wieħed u ieħor dawn kronoloġija ta żviluppi kritiċi fl alġebra l ilsien latin huwa membru mis sottofamilja italika tal lingwi indo ewropej minnu nixxew l ilsna rumanzi moderni fost il lingwi indo ewropej il latin hu wieħed mill eqdem ilsna wara s sanskrit u l grieg l alfabet latin modern fiha karattri dawn huma b ittri kbar a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z u ittri żgħar a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z l ordni ta dawn l ittri hija arbitrarja u bla ħsara differenti mill ordni li l alfabett indjan ebda aspett fonetiku settembru hu d disa xahar tas sena fil kalendarju gregorjan kif ukoll wieħed mill erba xhur gregorjani ta ġurnata ix xahar ta settembru jibda fl astroloġija oċċidentali bix xemx fis sinjal tal verġni u jispiċċa f dak tal miżien astronomikament ix xemx attwalment tibda fil kostellazzjoni tal iljun u tispiċċa fil kostelazzjoni tal miżien fil latin septem tfisser sebgħa u septimus tfisser is seba settembru kien fil fatt is seba xahar fil kalendarju ruman sas sena qk meta kienet hemm riforma fil kalendarju settembru jimmarka l bidu tas sena ekkleżjastika fil knisja ortodossa orjentali dan ix xahar jibda fl istess ġurnata tal ġimgħa bħal diċembru kull sena minħabba l fatt li hemm ġurnata li jisseparaw lil settembru u diċembru li hu numru multiplu ta sebgħa in numru ta ġranet f ġimgħa fil mitoloġija griega apollo magħruf ukoll bħala deljan laqam li ġej minn delos il gżira li twieled fuqha huwa iben żeus u leto it tifla ta titan skond il leġġenda omerika apollo kien alla tal profezija u ġieli ta d don tal profezija lill mortali li kien iħobb waħda minn dawn kienet il prinċipessa trojjana cassandra l iktar oraklu importanti tiegħu hu dak ta delfi mużiċista prim apollo kien ipaxxi lill allat bid daqq tal lira kien magħruf ukoll bħala qawwas ħili ferm u bħala atleta l ewwel wieħed li rebaħ il logħob olimpiku oħtu t tewmija artemis kienet il gwardjana tax xebbiet waqt li hu kien iħares il ġuvintur minbarra dan jingħad li apollo kien anke l alla ta l agrikoltura tal merħliet tad dawl u tal verità ġieli ġie mfixkel ma eljos l alla tax xemx u oħtu ma selene l alla tal qamar kien hu li għallem lill mortali l arti tal fejqan frott is sbuħija fiżika tiegħu apollo ġie rraffigurat fl arti antika iktar minn kull divintà oħra l iktar li tpenġa hu bħala żagħżugħ sabiħ kważi dejjem bla leħja u b lira jew b qaws f idejh il venere ta willendorf magħrufa wkoll bħala l mara ta willendorf hija statwetta ta figura femminili għolja ċm pulzier li ġiet skoperta f sit paleolitiku ħdejn willendorf l awstrija fl mill arkeoloġista josef szombathy din l istatwa hija mnaqqxa f ġebla tal ġir oolitika li ma tappartjenix lir reġjun fejn instabet u hi mlewwna bl okra ħamra attwalment il venere ta willendorf hija parti mill kollezzjoni tan naturhistorisches museum fi vjenna għall ħabta ta l wara analiżi akkurata ta l istratigrafija tas sit ġie stmat li l istatwetta ġiet minquxa daqs sena ilu ftit li xejn huwa magħruf dwar l oriġini tagħha kif inħolqot jew dwar is sinjifikanza kulturali tagħha il venere m għandhiex titqies bħala ritratt realistiku tal figura femminili iżda ritratt ideali tal figura il fatt li l vulva is sider u ż żaqq huma minfuħa u prominenti ħafna jissuġġerixxi konnotazjonijiet mal fertilità dirgħajha żgħar huma marbuta fuq sidirha u m għandha l ebda wiċċ viżibbli rasha hija mgħottija b malju twil ta xagħar jew xi tip ta dafra il laqam venere li ġie attribwit lilha fiż żmien meta ġiet skoperta riċentement kien suġġett ta xi kritika dan għaliex l isem iġġiegħlek tagħmel paragun bejn din il figurna u l immaġni klassika ta venere christopher witcombe innota illi l identifikazzjoni ironika ta dawn il figurini bħala venere kienet tissodisfa ċertu assunzjonijiet ta dak iż żmien dwar il primittiv dwar in nisa u dwar il gosti fl istess ħin hemm ukoll ċerta riluttanza professjonali biex din tiġi identifikata bħala l art omm l alla ta l ewropa antika paleolitika xi wħud jissuġġerixxu li f soċjetà ta kaċċaturi u ġemmiegħa il korpulenza u l fertilità ovvja tal mara jistgħu jirrappreżentaw statu għoli sigurtà u suċċess is saqajn ta l istatwa m humiex maħduma b tali mod li jippermettu lill istatwa li żżomm dritta fuq saqajha minħabba f hekk ġie spekulat li din l istatwa kienet maħsuba biex tiġi miżmuma u mhux biex titpoġġa x imkien minflok ikona ta l alla omm xi arkeoloġisti iddeskrivewha bħala amulet għax xorti t tajba oħrajn qajmu l possibbiltà li l istatwa kienet maħsuba bħala amulet għall fertilità billi tiġi inserita fil vaġina mindu nstabet u ngħatat isem il figura ta willendorf instabu bosta statwetti u forom ta arti simili oħra dawn huma kollettivament magħrufa bħala figurini ta venere l ilijade hi ambjentata fl aħħar sena tal gwerra ta trojja dil gwerra hija l plott ċentrali tan nisġa dwar ir rabja tal eroj grieg akille wara li l kap tiegħu agamennone jinsulentah waqt il gwerra akille jitlaq mill kamp tal battalja u jħalli lil sħabu jitqabdu mat trojjani li jegħlbuhom aktar minn darba il ħabib tiegħu patroklu li jitqabbad imexxi t truppi minfloku waqt taqbida minnhom jisfa maqtul bi ħruxija liema bħalha mimli rabja u rimors akille jinfexx b ruħu u b ġismu kontra t trojjani biex ipatti għall kuxjenza tniggżu joqtol lill mexxej tagħhom ettore iben ir re priamu fi ġlieda wieħed kontra wieħed il poema tagħlaq meta akille jagħti l kadavru ta ettore lil priamu għad difna bi ftit simpatija mar re avversarju għaliex it tnejn ġarrbu t telfa ta persuna għażiża għalihom u ġew wiċċ imb wiċċ mal mortalità tagħhom ara wkoll l odissea u omeru l eroj huwa personaġġ raġel jew mara f dak il każ tissejjaħ erojina li ġeneralment jinzerta wkoll il protagonista f numru kbir ta rakkonti fid diskors popolari hu magħruf bħala l artist l eroj ħafna drabi jkun iħaddan abbiltajiet u karratteristiċi nobbli oħra li jisbqu l dawk li jkollu kwalunkwe persunaġġ ieħor b hekk dan il karattru jwettaq azzjonijiet straordinarji li jwasslu għal xi għamla ta ġid u li għalihom jibqa msemmi huma ħiliet fiżiċi kif ukoll mentali huwa l aġent li jaħseb u jwettaq l id daqskemm il moħħ l avversarju ta l eroj hu l antagonista li ħafna drabi hu magħruf sempliċement il kattiv n b kulturi diversi jafu jqisu eroj dak li f kultura oħra huwa l kattiv pereżempju george w bush u osama bin laden jew akille u ettore trojja hija belt ta greċja l qadima km jew mili l bogħod mill baħar eġew u tagħti għad dardanelli fil majjistral tal asja minuri it turkija tal lum twaqqfet fi żmien il bronż aktarx fis sena qk u b kollox instab li għaddiet minn disa fażijiet sa żmien ir rumani din il belt kienet il fus li ddur madwarha l gwerra ta trojja msemmija fil poemi epiċi ta omeru il griegi ta dik l era kienu jagħfuha bħala ilium isem li jmur lura għall fundatur tagħha ilus iben tros mnejn l isem trojja tnissel trojja li għandha sfumatura leġġendarja dlonk tfakkarna fiż żiemel ta trojja l episodju marbut miegħu jappartieni lill mit li jdur madwar il gwerra ta trojja hekk kif irrakkuntat fil poema epika latina l enejde mill pinna ta virġilju wara għaxar snin jassedjaw il belt ta trojja il griegi ħarġu bi pjan mill iktar inġenjuż bnew żiemel tal injam ġgantesk l oċean paċifiku huwa medda ta ilma li tkopri iktar minn terz ta wiċċ id dinja u huwa l ikbar u l ifnad oċean dan l oċean għandu lejn il punent tiegħu l asja u l awstralasja l ameriki lejn il lvant l oċean tan nofsinhar lejn in nofsinhar u l oċean arktiku lejn it tramuntana l oċean paċifiku jmiss l oċean atlantiku fuq linja immaġinarja mpinġija minn cape horn fiċ ċili arġentina li tibqa nieżla l isfel lejn l antarktika u jmiss l oċean indjan fuq linja immaġinarja mpinġija mit tażmanja fl awstralja li tibqa nieżla l isfel sal antarktika ħafna drabi l oċean paċifiku jiġi maqsum fil paċifiku ta fuq u l paċifiku ta isfel skond jekk jinsabx il fuq jew l isfel mill ekwatur rispettivament l isem paċifiku ngħata mill baħħar portugiż ferdinand magellan fl u jfisser l istess bħall aġġettiv ġes jew ġes ta nazaret magħruf ukoll bħala ġes kristu huwa l figura ċentrali tal kristjaneżmu kemm bħala l messija kif ukoll l inkarnazzjoni ta alla l isem ġes hu bbażat fuq il latin iesus traslitterazzjoni tal grieg isos li hi stess ellenizzazzjoni tal aramajk lhudi jexuwagħ li hi stess modifikazzjoni ta wara l eżilju tal lhudi jeħoxuwaħ ġożw taħt l influwenza tal aramajk kristu hi traduzzjoni bil grieg tal kelma lhudija messija kelma li tfisser midluk il kelma saret l isem proprju ta ġes għax għal dawk li emmnu fih kristu temm it tama messjanika ta israel bil missjoni tiegħu ta qassis profeta u sultan ġes kien predikatur lhudi attiv fl aħħar tliet snin ta ħajtu fil provinċja rumana tal lhudija il fonti testwali relativi għal ġes jistgħu jinġabru f erba tipologiji għal dak li jikkonċerna ir riċerka storika ta ħajtu s sorsi ewlenin jinsabu fit testment il ġdid partikolarment fl ittri ta san pawl u fl evanġelji sinottiċi il vangelu ta san ġwann huwa ta għajnuna żgħira bħalma huma wkoll il varji evanġelji apokrafi is sorsi mhux insara l istoriku lhudi ġużeppi it talmud tal babilonja l istoriċi rumani taċitu u svetonju u oħrajn jikkonfermaw l eżistenza u t tislib ta ġes taħt il ħaqq ta ponzju pilatu l evanġelji jirrakkontaw it twelid ta ġes minn marija verġni il predikazzjoni li tisħaq fuq l aħbar tas saltna tas smewwiet u dwar l imħabba tal proxxmu u irrealizzata minn diskorsi u parabboli imsieħba ma mirakli fl aħħar tal evanġelji insibu mbagħad il ġrajja tal passjoni kruċifissjoni qawmien mill imwiet u axxensjoni fis sema l evanġelji u kitbiet oħrajn tat testment il ġdid jidentifikaw lil ġes bħala il messija u bin alla l ittri pawlini jeżaltaw il valur tal ħelsin ta mewtu u l qawmien tiegħu mill mewt it tradizzjoni nisranija ta wara iddikjaratu t tieni persuna tat trinità mqaddsa flimkien mal missier u ma ruħ il qodos u tassew alla u tassew bniedem mill vangeli jidher li l predikazzjoni u l ħidma ta ġes għamlu suċċess minimu fis soċjeta lhudija ta dak iż żmien u l akter li kien mismugħ min nies ta status baxx il perjodu qasir tal predikazzjoni ntemm bil mewt fuq is salib mitluba skont l evanġelji mill awtoritajiet lhud tas sinedriju iżda mogħtija mill awtorità ta ruma li kienet iżżomm għall ilsiera tali xorti fuq deċiżjoni aħħarija tal prefett ruman ponzju pilatu wara mewtu id dixxipli tiegħu sostnew li ġes rxoxta mill imwiet u xerrdu l messaġġ tat tagħlim tiegħu b hekk il figura ta kristu sabet influwenza maġġuri fil kultura tal punent skont ir rakkont tal vanġelu skont san luqa verġni jisimha marija mgħarrsa ma ġużeppi mir razza tar re david irċeviet f nazaret tal galilija fi żmien re erodi viżta ta l arkanġlu gabrijel li ħabbrilha l konċepiment ta ġes lq fil vanġelu skont mattew il konċepiment verġinali ta marija imsemmi biss bil bogħod waqt li l protagonista huwa ġużeppi li jirċievi minn anġlu r rivelazjoni tal konċepiment soprannaturali ta marija mt l insara jemmnu li ġes kristu huwa l iben waħdieni ta alla imnissel mill missier qabel kull żmien alla minn alla dawl minn dawl alla veru minn alla veru imnissel mhux magħmul natura waħda mal missier u bih sar kollox niżel mis smewwiet għalina l bnedmin u għall fidwa tagħna u ħa l ġisem bis setgħa ta l ispirtu s santu minn marija verġni u sar bniedem sallbuh għalina bata taħt ponzju pilatu miet u difnuh u fit tielet jum qam minn bejn l imwiet skond il kotba mqaddsa u tela s sema u qiegħed fuq il lemin tal missier u għandu jerga jiġi bil glorja biex jagħmel ħaqq mill ħajjin u mill mejtin u s saltna tiegħu ma jkollhiex tmiem kredu ta niċea kostantinopli w k l insara jemmnu fi kliem san pawl li meta waslet il milja taż żminijiet alla bagħat lil ibnu imwieled minn mara imwieled taħt il liġi biex jifdi lil dawk li kienu taħt il liġi biex ikollna l adozzjoni ta wlied galatin din hi l bxara t tajba ta ġes kristu l iben ta alla mark alla żar lill poplu tiegħu wettaq il wegħdiet li kien għamel lil abraham u lil nislu ara luqa u temm il wegħdiet magħmulin lil abraham u lil nislu ara luqa u alla għamel dan b mod li ħadd ma kien jistenna bagħat l ibnu l għażiż mark l insara jemmnu u jistqarru li ġes ta nazaret imwieled lhudi minn xebba ta israel f betlehem fi żmien is sultan erodi l kbir u l imperatur ċesri awgustu kellu s sengħa ta mastrudaxxa miet imsallab f ġerusalemm taħt il prokuratur ponzju pilatu fi żmien is saltna tal imperatur tiberju hu l iben etern ta alla magħmul bniedem li ġie minn għand alla ġw niżel mis sema ġw sar bniedem ġw għax il verb sar bniedem u għammar fostna u aħna rajna l glorja tiegħu il glorja li għandu mill missier bħala ibnu l waħdieni mimli bil grazzja u l verità u mill milja tiegħu aħna lkoll ħadna grazzja fuq grazzja ġw skont il ħsieb lhudi ġes kien predikatur iżda mhux il midluk t alla ma kienx iben alla ma għamilx mirakli wara l kruċifissjoni la qam mill imwiet u lanqas tela s sema skont il misilmin ġes kien profeta maġġuri li ġie qabel mawmettu twieled verġinament minn marija wettaq ħafna mirakli għax alla hekk ried ma mietx iżda tela s sema ma mietx fuq salib għalkemm hekk deher quddiem min kien preżenti xi ħadd ieħor miet floku u alla ħa miegħu lil ġesu lejn is sema imma mhux meqjus bħala alla li skont is sura cxii la qatt nissel u qatt ma ġie mnissel fl islam ġes jissejjaħ isa imsejjaħ ukoll masih il messija fil koran u l kelma ta alla il partit nazzjonalista huwa partit politiku malti wieħed miż żewġ partiti ewlenin f malta l ieħor il partit laburista malta u bħalissa jinsab fl oppożizzjoni huwa jiddeskrivi ruħu bħala partit demokratiku nisrani fil fatt huwa affiljat mad demokrazija kristjana internazzjonali mal partit popolari ewropew u l unjoni demokratika internazzjonali il partit nazzjonalista twaqqaf fl minn fortunato mizzi avukat għawdxi bħala l partit anti riformista bil għan li jeħodha kontra d dħul ta miżuri fiskali mill gvern kolonjali u l angliċizzazzjoni tas sistema ġuridika u edukattiva ta malta fuq kollox il partit ried sistema rappreżentattiva ta gvern li kienet tirrispetta x xewqat tal maltin il preżenza ta rifuġjati taljani mir risorġiment taljan ta xejra ta kostituzzjonaliżmu liberali lill partit fl ewwel snin tiegħu li wasslet għall inkwiet bejn mizzi u l knisja kif ukoll marka pro taljana sal ewwel gwerra dinija sal ewwel gwerra dinija il partit kien maqsum bejn astensjonisti u anti astensjonisti tal ewwel kienu lesti li jikkontestaw l elezzjonijiet u jipparteċipaw fil laqgħat tal kunsill tal gvern l oħrajn kienu jikkontestaw l elezzjonijiet u jirriżenjaw malli jiġu eletti bħala protesta għan nuqqas ta rappreżentanti maltin fil kunsill is simpatija lejn l italja swiet bil kbir lill partit nazzjonalista matul it tieni gwerra dinija nerik mizzi kien internat l ewwel f malta mbagħad fl uganda u ugo pasquale mifsud miet wara ħass ħażin li tah fil kunsill tal gvern waqt diskors imqanqal jiddefendi d dritt tal internati il partit lanqas biss ikkontesta l elezzjonijiet tal li għall ewwel darba raw lill partit laburista mmexxi minn pawlu boffa jsir partit ta gvern minflok it tielet partit imma l partit nazzjonalista ma mietx u fl elezzjonijiet tal l ewwel ta wara l gwerra li eleġġew gvern responsabbli ħareġ bħala l akbar partit wara l partit laburista fuq quddiem ta numru ta partiti oħra li ppruvaw joħdulu postu bħala partit ewlieni din il pożizzjoni ssaħħet ftit snin wara meta qasma fil partit laburista fl meta dom mintoff laħaq mexxej rat lill partit nazzjonalista joħroġ bħala l akbar partit fl elezzjonijiet tas sena ta wara b nerik mizzi bħala prim ministru għalkemm mingħajr maġġoranza parlamentari u l mewt ta mizzi u l waqgħa tal gvern ftit xhur biss wara l pożizzjoni tal partit nazzjonalista bħala kontendent għall gvern issa kienet mingħajr dubju kien hemm żewġ elezzjonijiet fl u fl li fihom il partit nazzjonalista fforma koalizzjonijiet li ma tantx damu mal malta workers party ta pawlu boffa l isplinter li ħareġ mill partit laburista tul iż żewġ leġislaturi l prim ministru kien george borg olivier li laħaq kap tal partit wara l mewt ta mizzi il partit imbagħad tilef l elezzjonijiet tal bil malta labour party fil gvern il kwistjoni ewlenija kienet dik tal integration mar renju unit il partit nazzjonalista oppona din il proposta l integration falliet fil biċċa l kbira minħabba li r renju unit tilef l intess fil kwistjoni l aktar wara l fjask ta suez fl u s sensji li kienu bdew jingħataw it tarzna li waslu għal numru ta inċidenti il prim ministru laburista mintoff irreżenja u borg olivier irrifjuta l istedina li jipprova jifforma gvern minħabba f hekk il gvern kolonjali ssospenda l kostituzzjoni fl bejn is sospensjoni tal kostituzzjoni fl u l għoti ta waħda ġdida fl seħħew avvenimenti importanti fix xenarju politiku malti il partit laburista li wara l falliment tal integration kien sar favur l indipendenza politika li anke ħaddan il partit nazzjonalista kien beda jieħu pożizzjoni antagonistika fil konfront tal knisja l aktar minħabba li ra fiha l kawża għall falliment tal integration il partit laburista kien ukoll beda jindieħes ma movimenti indipendentisti tat tielet dinja li knisja rathom bħala fronti għall komuniżmu dan wassal biex il knisja imponiet id dnub il mejjet fuq l eżekuttiv tal partit kif ukoll fuq il votanti tiegħu dan wassal għal qasma fil partit laburista bit tluq ta grupp li fforma l christian workers party taħt toni pellegrini il partit nazzjonalista wkoll sofra qasma meta grupp ta nies li ma kinux jaqblu mal istil ta tmexxija ta borg olivier u li ma kinux tant favorevoli għall indipendenza inqatgħu u ffurmaw il partit demokratiku nazzjonalista taħt it tmexxija ta herbert ganado il partit nazzjonalista ħareġ bħala l akbar partit fl elezzjonijiet tal li fihom il knisja kattolika imponiet id dnub il mejjet fuq min jivvota lill partit laburista u qasma tal kamra assiguratlu maġġoranza parlamentari il partit mexxa n negozjati ta l indipendenza li kienet akkwistata fl il partit reġa rebaħ l elezzjonijiet tal bil kwistjoni bejn il knisja u l partit laburista għadha miftuħa elezzjonijiet li fissru wkoll it tmiem tal partit demokratiku nazzjonalista il partit nazzjonalista tilef l elezzjonijiet tal u reġa tilef dawk tal b marġini akbar bil partit laburista mmexxi minn mintoff fil gvern fl saret elezzjoni għal kap suċċessur li fiha ġie elett eddie fenech adami li qabel kien serva bħala segretarju ġenerali fenech adami ħa t tmexxija tal partit fl borg olivier miet ftit snin wara fl sadattant is sitwazzjoni fil pajjiż kienet qed taggrava b tensjoni dejjem tikber u vjolenza terrur politiku u vandaliżmu dejjem jiżdiedu fl ġiet issakkeġġata d dar ta fenech adami u nħarqet il progress press il partit akkwista maġġoranza assoluta ta voti fl elezzjonijiet tal għall ewwel darba mill imma mhux maġġoranza parlamentari din wasslet għal sitwazzjoni ta kriżi wara li d deputati eletti f isem il partit irrifjutaw li jieħdu posthom fil parlament is sitwazzjoni żblukkat ruħha ftit ta snin wara imma tensjoni u vjolenza komplew matul dawn is snin kien hemm attakki vjolenti fuq il każini kollha tal partit nazzjonalista inkluz l istamperija f tal pietà ġiet attakkata il kurja tal arċisqof fil furjana ġiet attakkata wkoll il qorti fil belt valletta kien hemm skontri vjolenti kull darba li l pn kien jorganizza mass meetings bejn partitarji nazzjonalisti u membri tal korp tal pulizija flimkien ma partitarji laburisti bil mass meeting f tal barrani limiti ta santa luċija fost l iktar li jibqgħu jissemmew il borma faret f daqqa bil qtil kiesaħ u biered ta raymond caruana li nqatel f diċembru tal meta xi hadd f karozza għaddejja spara arma tan nar fuq il każin nazzjonalista fil gudja waqt li kien għaddej fih riċeviment ftit qabel l elezzjoni tal iż żewġ naħat tal kamra qablu li l kostituzzjoni tiġi emendata biex tassigura maġġoranza parlamentari lill partit li jkollu maġġoranza ta voti dan wassal biex il partit nazzjonalista jifforma gvern wara il sena fl oppożizzjoni il gvern nazzjonalista applika biex malta tidħol fis suq komuni ewropew fl sadattant b ekonomija sejra tajba grazzi għall liberalizzazzjoni u investimenti pubbliċi sostanzjali il partit reġa rebaħ l elezzjonijiet tal b mod konvinċenti il partit iżda tilef il konfront tal mal partit laburista taħt il mexxej alfred sant il perjodu fl oppożizzjoni ma kellux idum għax wara biss xahar b maġġoranza parlamentari li ma kinitx għadha fi żgur il gvern laburista sejjaħ elezzjoni bikrija fl u tilef il partit nazzjonalista reġa fforma gvern u immedjatament irriattiva l applikazzjoni ta malta għas sħubija fl unjoni ewropea wara li din l applikazzjoni kienet ġiet iffriżata mill gvern laburista din il leġislatura kienet ikkaratterizzata minn negozjati ta sħubija fl unjoni ewropea sħubija li kienet opposta mill partit laburista dawn in negozjati ngħalqu fl u l partit nazzjonalista ħeġġeġ għal vot iva f marzu tas sena ta wara il vot pożittiv f dan ir referendum kien segwit minn elezzjoni ġenerali ftit ġimgħat wara li l partit nazzjonalista reġa rebaħ fl fenech adami rriżenja minn prim ministru u kap tal partit u ġie elett minfloku lawrence gonzi wara fenech adami sar il president tar repubblika ta malta il partit nazzjonalista kkontesta l elezzjoni ġenerali tat ta marzu għall ewwel darba b dan il mexxej il ġdid lawrence gonzi u mill ġdid rebaħ nhar l ta diċembru id deputat nazzjonalista franco debono flimkien mal oppożizzjoni laburista vvutaw fil parlament kontra l baġit imressaq ġimagħtejn qabel u allura dan m għaddiex b vot kontra l favur u l gvern waqa dan ġiegħel lill priministru gonzi jmur l għada għand il president tar repubblika dr george abela fil palazz il belt biex jissuġġerilu li l parlament jiġi xolt u tissejjaħ elezzjoni ġenerali bil parlament ixolji fis ta jannar waqt li l elezzjoni ġenerali ssir fl istess jum mal elezzjoni tal kunsilli lokali jiġifieri s sibt ta marzu fid ta marzu il partit laburista għamel waħda mill akbar rebħiet elettorali fl istorja politika ta malta meta rebaħ l elezzjonijiet ġenerali b maġġoranza ta vot aktar mill partit nazzjonalista li ġarrab waħda mill ikbar telfiet tiegħu meta kiseb vot hekk il pl ġab kważi u l pn kif kien ħabbar kull stħarriġ li sar qabel l elezzjoni il pl kellu vantaġġ ta disa siġġijiet fil parlament il kap tal partit lawrence gonzi ħabbar li kien se jirreżenja u ma kienx se jikkontesta għall elezzjoni ta kap ġdid fil bidu ta mejju fl istess jum il partit nazzjonalista tilef ukoll l elezzjonijiet lokali li saru fi lokalità il partit laburista żied il voti fuq l elezzjonijiet ta erba snin qabel fl istess lokalitajiet bi biex issa ġab kważi min naħa tiegħu il partit nazzjonalista naq qas il voti bi kważi u ġab f dawn l elezzjonijiet il partit laburista rebaħ għall ewwel darba il kunsill lokali ta birkirkara u kien hemm ħames lokalitajiet oħra li fihom il partit nazzjonalista tilef il maġġoranza l imtarfa tal pietà il mellieħa l imqabba u santa venera hekk fl il partit laburista għandu kważi żewġ terzi tal lokalitajiet kollha f idejh lokalità minn il partit nazzjonalista għandu biss maġġoranza f lokalità nhar it ta mejju simon busuttil inħatar kap tal partit fit ta ġunju il partit laburista reġa għamel waħda mill akbar rebħiet elettorali fl istorja politika ta malta meta rebaħ l elezzjonijiet ġenerali b maġġoranza ta aktar mill partit nazzjonalista li ġarrab waħda mill ikbar telfiet tiegħu hekk il pl ġab u l pn il pl se jkollu vantaġġ ta disa siġġijiet fil parlament il kap tal partit simon busuttil ħabbar li kien se jirreżenja minn kap tal partit flimkien mal amministrazzjoni kollha nhar l ta settembru adrian delia nħatar kap tal partit wara vot mit tesserati l ewwel darba li kap ta partit intgħażel b dan il mod iżda sa mill bidu deher li ma kienx aċċettat minn numru kbir ta membri parlamentari nazzjonalisti li spiċċaw biex sfiduċjawh nhar is ta lulju ġimgħa wara kien sfiduċjat ukoll mill eżekuttiv tal partit delia ried li kollox imur f idejn it tesserati nhar it ta ottubru wara telfa kbira fl elezzjoni għall kap delia rriżenja u nħatar bħala t tmien kap tal partit bernard grech b maġġoranza ta mill voti mixħuta mit tesserati wara l elezzjonijiet il partit nazzjonalista għandu deputat minn fil kamra tad deputati u membri mis sitta li għandha malta fil parlament ewropew edward fenech adami birkirkara ta frar kien l president tar repubblika ta malta bejn l u l wara guido de marco qabel inħatar president kien serva wkoll ta prim ministru bejn l u l u mill sal bin luigi uffiċjal tad dwana u josephine imwielda pace huwa kien miżżewweġ lil mary ne sciberras u kellhom ħamest itfal john beppe michael maria u luigi fenech adami ħa l edukazzjoni tiegħu fil kulleġġ tal ġiżwiti f birkirkara kompla l istudji tiegħu fl università ta malta fejn għall bidu studja l ekonomija u l letteratura klassika u aktar tard il liġi fenech adami ingħaqad mal partit nazzjonalista fil bidu tal huwa daħal għall ewwel darba fil parlament fl fl wara li kien serva f bosta karigi fil partit li jinkludu president tal amministrazzjoni u kunsilli ġenerali fenech adami ġie elett kap tal partit u ħa post ġorġ borg olivier mill fenech adami ġie elett f kull elezzjoni ġenerali u bħala kap tal partit huwa rebaħ erba elezzjonijiet u fl għalkemm il partit nazzjonalista ġabu l maġġoranza tal voti ma rnexxilux iġib il maġġoranza ta siġġijiet fil parlament u għalhekk baqa fl oppożizzjoni tibdil fil kostituzzjoni ta garanzija li l partit li jirbaħ b maġġoranza assoluta ta voti jkollu maġġoranza ta unijiet fil fatt hekk ġara fl bejn l u l fenech adami bħala prim ministru ta malta ikkommetta ruħu għal bidla kbira f malta l infrastruttura tal pajjiż l istrutturi tal qasam tax xogħol u dawk legali ġew leġislati mill ġdid il settur tal kummerċ ukoll ingħata bidu ġdid u ġie meħlus mis settur pubbliku il fergħa tal komunikazzjoni tal bank u servizzi tal finanzi ġew liberalizzati u privatizzati malta bdiet ukoll żmien ta integrazzjoni mal unjoni ewropea malta applikat għall unjoni ewropea fis ta lulju bejn l u l fenech adami reġa serva bħala kap tal oppożizzjoni sakemm il partit tiegħu rritorna fil gvern f settembru fenech adami serva ħames snin oħra bħala prim ministru u kap tal partit tiegħu l applikazzjoni ta malta għall unjoni ewropea ġiet attivata mill ġdid minħabba l gvern laburista ta qablu waqfu l applikazzjoni in negozjati mal unjoni ewropea ġew konklużi f diċembru f april wara rebħa kemm fir referendum dwar is sħubija ta malta fl unjoni ewropea kif ukoll fl elezzjoni ġenerali huwa ġie kkonfermat bħala prim ministru mill ġdid ftit jiem wara fis ta april fenech adami iffirma s sħubija ta malta fl unjoni ewropea flimkien ma kapijiet oħra li kienu se jissieħbu fl unjoni ewropea fl ta mejju bħala prim ministru fenech adami attenda bosta summits tal unjoni ewropea u irrapreżenta lil malta f bosta laqgħat tal commonwealth bħala kap tal partit huwa attenda diversi laqgħat tal partit popolari ewropew f diċembru fenech adami irċieva l premju tal ewropew tas sena il premju kien mingħand il gazzetta famuża european voice għall isforz li għamel sabiex idaħħal lil malta fl unjoni ewropea fis ta frar mal għeluq tas sebgħin sena tiegħu fenech adami irriżenja minn kap tal partit nazzjonalista fit ta marzu huwa irriżenja minn prim ministru kif ukoll ċeda s siġġu parlamentari tiegħu inqas minn ġimgħatejn wara fenech adami nħatar president ta malta fejn ħa post guido de marco bħala s seba president tar repubblika maltija f li huwa ta fl qal hekk ma kontx qed nistennieha u ma ridthiex u l mara ma ridithiex aktar minni is sentiment tagħha kien li konna għamilna biżżejjed għall pajjiż u ma kienx hemm għalfejn naċċettaw din il kariga wkoll niftakar li kien ċempilli l prim ministru lawrence gonzi u qalli li kien wasal iż żmien li ntih risposta iva jew le sejjaħt lill mara u għedtilha li ried risposta u hi baqgħet tinsisti li ma kellix naċċetta fl aħħar qalet iva basta ma mmorrux noqogħdu fil palazz ta sant anton u dan meta jien kont insistejt ħafna li l president ta malta għandu jgħix f dan il palazz min naħa tagħhom it tfal la kellhom reazzjoni pożittiva u lanqas negattiva għall aħbar li kont se nsir president kif jgħidu bl ingliż they took it in their stride fenech adami u l mara tiegħu qatt ma ġarrew għall palazz ta sant anton kienu jgħixu hemmhekk fi tmiem il ġimgħa biss u fis sajf kienu jmorru fil palazz verdala li mary fenech adami kienet tippreferih ħafna mill palazz ta sant anton fenech adami ma jaħsibx li r rwol tal president ta malta għandu jġorr miegħu aktar poteri ir rwol tal president hu stabbilit bħala l ogħla kariga il fuq mill politika partiġjana u naħseb li l presidenti kollha tawh statura bħala kariga rispettata minn kulħadd għax iġorr miegħu element ta għaqda dejjem kont tal fehma li r rwol tal president għandu jibqa mhux eżekuttiv minkejja li l poteri tiegħu jistgħu jidhru limitati fir realtà dawn il poteri jistgħu jkunu ta importanza mhux żgħira f każ ta kriżi politika jista jkun hemm mumenti ta kriżi fejn dawn il poteri jkunu importanti ħafna pereżempju biex xi ħadd jingħata l inkarigu li jifforma gvern din neħduha for granted imma jista jkun hemm każijiet ta qasma f partit jew elezzjoni mhux konklużiva każijiet fejn huwa l president li għandu l poter li jiddeċiedi fenech adami ma jaqbilx lanqas mal proposta li min ikun serva bħala prim ministru ma jistax iservi bħala president president għandu jintgħażel biss abbażi tal idoneità tiegħu irrispettivament minn jekk xi darba serviex bħala prim ministru jew jekk qattx kien involut fil politika wara li fl spiċċa minn president huwa reġa beda jagħti sehmu fil partit nazzjonalista fl aħħar mass meeting tal partit nazzjonalista fuq il fosos tal floriana lejlet l elezzjoni ġenerali tal eddie fenech adami huwa indirizza lill folla fuq stedina tal prim ministru ta dak iż żmien lawrence gonzi huwa iżżewweġ lilmary mwielda sciberrasfl li mietet fl huma kellhom ħames ulied lil john beppe michael maria u luigi beppe u michael komplew fil ħajja politika beppe fenech adami huwa l viċi kap tal partit nazzjonalisti u michael kien sindku ta b kara fi frar ħarġet l awto bijografija tiegħu eddie my journey mill intervisti ta steve mallia ma fenech adami fl eddie fenech adami iddaħħal l isptar b uġigħ f sidru snin qabel kien għamel interventi f qalbu sena dawl plural snin dawl hi unità ta distanza użata fl astronomija sena dawl hi d distanza li jivvjaġġa d dawl fil vojt matul sena ġuljana jiġifieri madwar biljun kilometru għalhekk l ordni ta kobor hi madwar biljun kilometru jew metru is sena dawl hi unità tal kejl tad distanza u mhux taż żmien l għaqda astronomika internazzjonali iddefinietha bħala d distanza li jivvjaġġa foton jew iżjed sempliċi id dawl fil vojt f sena ġuljana jiġifieri jum jew sekonda il veloċità tad dawl fil vojt hi kostanti fissa ta m s madwar km s sena dawl hi eżatt ugwali għal km madwar biljun kilometru li hi ekwivalenti għal petametru pm jew terametru tm f valur arrotondat sena dawl hi ekwivalenti għal pm jew xm it terminu sena dawl jintuża l iżjed fil popolarizzazzjoni tal astronomija biex jesprimi id distanzi interstellari u intergalattiċi billi din l unità tinftiehem faċilment mill popolin minħabba d definizzjoni tagħha bħala d distanza li jivvjaġġa d dawl fiż żmien imsemmi pereżempju proxima centauri l istilla li hi l eqreb għas sistema solari tinsab snin dawl il bogħod minnha il galassja ta andromeda tinsab madwar miljuni snin dawl il bogħod mis sistema solari u r raġġiera ta triq ta sant anna għandha dijametru ta madwar sena dawl l astronomi professjonali rari jużaw it terminu sena dawl għax jippreferu il parsec simbolu pc unità li ġejja mit teknika sperimentali għall kejl tad distanzi permezz tal parallassi anwali tal istilla li jkunu qegħdin josservaw parsec hu d distanza mix xemx ta punt fl ispazju li minnu il linji għad dinja u x xemx jagmlu angolu ta sekonda tal ark hu ekwivalenti għal madwar snin dawl l unità astronomika simbolu ua ibbażata fuq id distanz bejn id dinja u x xemx tintuża sikwit l iżjed għal oġġetti relativament qrib fuq l iskala astronomika unita astronomika hi ekwivalenti għal madwar minuti dawl u sena dawl hi ekwivalenti għal ua irridu noqogħdu attenti li bħalissa hemm valur ieħor li qiegħed jintuża għad distanza sena dawl għaxart elef biljun kilometru dan il valur hu interessanti għax wieħed jista jiftakru faċilment min ikun qiegħed jaqra xi artiklu li juża s sena dawl irid ikun jaf b din id differenza in fatti hemm madwar bejn iż żewġ valuri per fil verità is sena dawl iżjed tintuża biex turi l ordni tal kobor jew id distanzi approssimati u f dan il kuntest id differenza mhux sinjikattiva meta nimmoltiplikaw il veloċità tad dawl b xi ħin li nagħżlu nistgħu niddefinixxu unitajiet oħra li jiġu minn xulxin bħal pereżempju is siegħa dawl li tiġi km ix xahar dawl ma jintużax billi mhuwiex definit preċiżament hemm bżonn ngħidu eżatt jekk ix xahar dawl huwiex pereżempju jum dael jew it tnax il parti ta sena dawl din l unità intrinżikament għandha nuqqas ta preċiżjoni li hi kbira wisq imqabbla mal unitajiet astronomiċi l ohra l istitutizzjonijiet uffiċjali ftit ma tantx jinteressawhom dawn l unitajiet derivati minn sena dawl l assedju ta malta tal magħruf aktar bħala l assedju l kbir ta malta jew sempliċiment l assedju l kbir kien assedju miġġieled fl bejn il qawwa ottomana li kienet assedjat lill kavallieri ta san ġwann gvernaturi tal gżejjer maltin il kavallieri rebħu dan l assedju wieħed mill aktar assedju mdemmi fl istorja u fost l aktar qalil u li fis seklu sittax kien avveniment li biddel wiċċ l ewropa il filosfu voltaire jgħid dwar dan l assedju xejn mhu magħruf aktar mill assedju ta malta din kellha tkun l aħħar theddida ottomana fl ewropa b din il battalja tkun l aħħar wiċċ imb wiċċ għall ġlieda bejn il forzi kristjani u dawk ottomani għall kontroll tal mediterran l assedju fosh meta fuq ix xefaq dehret il flotta ottomana mmexxija minn pijali paxà bħala ammirall paxà bħala ġeneral tat truppi l ottomani niżlu l art b suldat u tellgħu l kampijiet tagħhom fil kampanja l ikbar wieħed kien fil wita tal marsa l ordni tal kavallieri ta san ġwann kien immexxi mill gran mastru jean parisot de la valette la valette kellu madwar raġel taħt l armi li minnhom kienu kavallieri il biċċa l kbira minnhom irġiel maltin mill bidu kien hemm diżgwit bejn il ġenerali ottomani mustafà ried li jieħu lil għawdex taħt idejh billi jirbaħ iċ ċittadella u jokkupa l imdina b hekk jifdal il forti sant iermu il birgu u l isla pijali ma qabilx mal pjan għax ried li l ewwel jikseb port tajjeb u kenni għall flotta għalhekk pijali ried li l ewwel jiġi attakkat il forti sant iermu u wara li jintrebaħ il forti u l flotta tkun sigura fil port ta marsamxett isiru l attakki biex tintrebaħ il gżira meta tniżżlu t truppi u twaqqfu l kampijiet bdew l attakki mill ewwel fuq il forti sant iermu wara ġimagħtejn wasal dragut bil flotta tiegħu u żdiedu l attakki fuq il forti li kien meqjus bħala l iktar wieħed inferjuri mit tlieta il kavallieri u l maltin li kienu fil forti għamlu reżistenza kbira u meta bdew jaqtgħu qalbhom għax kienu waslu fl aħħar u talbu lil la valette biex iħallihom iċedu la valette bagħat risposta li jekk iċedu jmur hu nnifsu b nies oħra fl aħħar wara iżjed minn xahar ġlied il forti sant iermu mfarrak għal kollox waqa f idejn l ottomani fit ta ġunju meta l ottomani daħlu f sant iermu qabdu l katavri tal kavallieri u l maltin fetħulhom sidirhom forma ta salib u wara li rabtuhom mal injam u tefgħuhom fil port lejn in naħa tal birgu u l isla la valette b risposta qata ras il priġunieri kollha u ordna li rjushom jiġu sparati lejn sant iermu li kien f idejn l ottomani l ottomani tilfu mat raġel u lil dragut innifsu li miet b daqqa ta ġebla kumparat mal ammont żghir ta nies li tilfu l kavallieri la valette talab l għajnuna lil viċir ta sqallija għal ħafna drabi wara xi żmien waslu suldat taħt it tmexxija ta don garcia la valette ipprotesta ħafna u qal li ammonti żgħar ta suldati mhux sa jagħmlu differenza la valette biex ibeżża lill ottomani kabbar kemm felaħ din l għajnuna wara li waqa sant iermu mustafà u pijali dawru ħsiebhom lejn il birgu u l isla fejn għamlu diversi attakki fuq iż żewġ postijiet attakk kbir li sar kien fuq l isla meta ġiet attakkata minn mijiet ta suldati minn fuq dgħajjes fil baħar u mill art attakk kbir iehor kien sar fuq il birgu u ġie rtirat meta niżlet il kavallerija tal ordni mill imdina u għamlet ħerba mill kamp tal ottomani fl aħħar waslet għajnuna minn sqallija ta raġel fis ta settembru il ġenerali ottomani ħasbu li x xniegħa li kien hemm dik li ġejja għajnuna kbira minn sqallija kienet seħħet u peress li kien hemm bidu ta imxija fost it truppi ottomani minħabba li l bjar tal ilma viċin il kampijiet kienu ġew imħassra mill maltin jingħad li ntefgħu xi katavri ta annimali mejta fihom u li ukoll kien qiegħed jasal fi tmiemu l istaġun tat tbaħħir iddeċidew li jirtiraw it truppi tagħhom minn malta għalhekk dakinhar ingħatat l irtirata ġenerali u sal għada ta settembru it truppi ottomani ħallew ix xtut tal gżejjer maltin għadhom jissemmew ħafna xi nies maltin li b kuraġġ issieltu fl assedju fosthom toni bajjada li kien jaqsam mill birgu sal belt bl għawm u wara jibqa tiela minn qalb it torok bil messaġġi ta la valette lejn l imdina jissemmew ukoll persuni ta ħila li kienu jbaħħru bejn malta u sqallija jwasslu l aħbarijiet tal gwerra wara foshembru għadha titfakkar kull sena b festa nazzjonali f malta u magħha żdiedet it tifkira ta meta ntemm it tieni assedju ta malta meta fit ta settembru l italja ffirmat l armistizzju din il ġurnata hi magħrufa bħala jum il vitorja id dinja il pjaneta li fiha ngħixu aħna l bnedmin hija it tielet waħda l hinn mix xemx fl ispażju id dinja tidher ta lewn ikħal skur u ovvjament xi linji bojod dejjem jinbidlu li huma l isħab il kulur il blu ġej mill ilma likwidu li jieħu tas superfiċi terrestri il preżenza ta dawn l oċeani għandha effett essenzjali għall ħajja fuq id dinja is simbolu astronomiku tad dinja huwa ċirku u fl intern tiegħu salib il linja orizzontali tirrappreżenta l ekwatur waqt li dik vertikali l meridjan unicode bħall pjaneti l oħra id dinja għandha l qalba din il qalba hija maqsuma fi tnejn dik ġewwinija u dik ta barra il qalba ġewwinija hija magħmula l aktar minn ħadid solidu u xi nikil u fonda biss km mil din il qalba imbagħad hija mdawra bil qalba barranija li hi magħmula minn ħadid imdewweb u hi ħarira inqas densa mill ħadid imdewweb pur billi x aktarx jinsabu xi ta elementi oħrajn bħall kubrit u saħansitra l ossiġenu il qalba hija l iżjed ħaġa densa li tinsab fid dinja u tagħmel terz tal massa tad dinja fuq il qalba hemm iż żona ta tranżizzjoni strat ta bejn u km u mil li huwa magħruf bħala d din id d tvarja kimikament kemm mill qalba kif ukoll mill mantell tad dinja il materjal li hemm fih jista jkun li hu materjal li kien maħlul mill qalba jew inkella skula mill mantell waqt li d dinja kienet għadha qed tifforma il mantell t isfel tagħmel tal massa tad dinja u hu kompost primarjament basalt siliċju u manjeżju u ossiġenu wisq probbabli fiha wkoll xi traċċi ta ħadid kalċju u aluminju bejn il mantell t isfel u dak ta fuq tinsab iż żona ta tranżizzjoni wiesgħa km mil iż żona tikkonsisti primarjament minn kalċju u aluminju il mantell ta fuq hu wisa xi km mil il krosta hi komposta minn minerali ta densita baxxa bħal l ossidu tas siliċju u tvarja mill ħxuna ta km mili krosta oċejanika għal km mil tal krosta kontinentali l iskema li ġejja tiġbor fiha il profonditajiet u l karatteristika prinċipali għad definizjoni tal varji qxur li jagħmlu d dinja id dinja għandha satellita naturali waħda li hija l qamar il qamar huwa satellita li tixbaħ lil pjaneti terrestri id dijametru tiegħu huwa madwar kwart ta dak tad dinja is satelliti naturali tal pjaneti l oħra huma wkoll msejħa qmura għall qamar terrestri il ġibda gravitazzjonali tal qamar fuq id dinja tikkawża l frugħ u l mili tal baħar l istess effett fuq il qamar jikkaġuna l qofol tidali il perijodu rotazzjonali tiegħu u ż żmien li huwa jieħu biex jorbita madwar id dinja huma maqfulin flimkien jiifieri huma l istess min ħabba dan dejjem naraw l istess parti ta wiċċ il qamar hekk kif il qamar jdur mad dinja partijiet differenti minn wiċċu jiddawlu mix xemx u dan iwwasal għall fażijiet lunari il qamar jista jaffetwa drastikament l iżvillup u l ħajja fuq id dinja billi jimmodifika it temp xhieda palejontologika u simulazzjonijiet bil kompjuter juru kif it tmejjil tal assi terrestri hija stabbilita mill interazzjonijiet tidali mal qamar xi teoristi jsostnu illi mingħajr din l istabbilizzazzjoni kontra l koppji applikati mix xemx u l pjaneti lil nefħa ekwatorjali tad dinja l assi rotazzjonali jista jkun instabbli għall aħħar bħalma jidher li hu għal marte li kieku l assi tar rotazzjoni terrestri kellu jilħaq l pjan elitiku kien jirriżulta f temp aħrax u id differenzi ta l istaġuni kienu jkunu estremi wkoll pol wieħed kien ikun dirett lejn ix xemx matul is sajf u direttament l hinn matul ix xitwa ix xjenza planetarja li tisstudja dan l effett tat tmejjil ltad dinja tistqar ili kieku l annimali kbar imutu u ħajjiet il pjanti tkun ħafna iżjed diffiċli milli hi il qamar huwa biżżejjed viċin id dinja li jidher relattivament l istess daqs tax xemx ix xemx hija darba ikbar mid dinja iżda l qamar hu darba eqreb dan jippermetti l eklissi totali u anulari tax xemx l iżjed teorija aċċetta dwar l oriġini tal qamar hija it teorija tal impatt ġgantesk li tgħid li ġie ffurmat minn ħabta ta protopjaneta id daqs ta marte mad dinja bikrija din l ipoteżi tispjega flimkien ma affarijiet oħra in nuqqas relattiv ta ħadid u elementi volatili fil qamar u l fatt ili l kompożizzjoni tiegħu hija kważi identika għal dik ta wiċċ id dinja il krosta flimkien man naħa ta fuq tal mantell tissejjaħ il litosfera qoxra riġida ta madwar sa km sa mil ħoxna din il qoxra hi maqsuma f sensiela ta plakek li jimxu relattivament ma xulxin bir rata ta ftit ċentimetri fis sena u hekk jiġi ikkawżat il mixi tal kontinenti madwar sena ilu il kontinenti kollha kienu magħquda f daqqa għaldaqstant kien jeżisti superkontinent wieħed li jġib l isem pangea hemm tliet tipi ta limiti tal plakek diverġenti jitbgħedu konverġenti jersqu lejn xulxin u jiltaqgħu fejn plakka tindradam fuq oħra konservattivi li waqt li mexjin jgħaddu ma ġemb xulxin biss it terremoti isseħħu fil limiti tal plakek il blat ma jgħaddix ġentilemnt minn ma xulxin u l enerġija tiproduċi iċ ċaqliq ta wiċċ id dinja it terremoti huma l iżjed komuni tul limiti konservattivi u jafu jkunu aktar b saħħithom tul limiti konverġenti fejn jiltaqgħu żewġ plakek kontinentali jiffurmaw il muntanji għax il krosta issir eħxen fiż żona tal kolliżjoni tal blat fejn il blat jitbiegħed materjal minn tal mantell jitla fil wiċċ biex jimla l ispażji hekk tiġi ffurmata kresta oċejanika ġdida dan il materjal jista jkun sparat l fuq b saħħa tremenda bħall vulkani fl islanda vulkani jistgħu sseħħu wkoll fl limiti konverġenti meta il krosta tal plakka tiġi miġbuda l isfel tisħon u ddub bħal fl andi vulkani bħal dawk li ffurmaw il hawaii huma mbegħda mil limiti tal plakek huma jinsabu f punti jaħarqu fejn ikun hemm taqlib fil mantell dawn it tip ta vulkani jinsabu wkoll fuq il pjaneti marte u venere id dinja hi l uniku pjaneta magħrufa li għandha struttura ta plakek wiċċ id dinja qed jiġi kontinwament mibdul minħabba il plakek tettoniċi din hi waħda mir raġunijiet għala il krateri ta impatt ma tantx huma komuni fuq id dinja il krosta oċejanika eżempju iddum biss sena qabel tiġi distrutta b xifer ta plakka konverġenti il krateri huma wkoll mikula mill erużjoni jew midfuna taħt is sedimenti wieħed mill krateri l iżjed magħruf huwa dak tal ariżona usa li żamm preservat sew minħabba li jinsab f art niexfa u huwa pjutost reċenti hu ġie iffurmat biss madwar sena ilu ħafna mill krateri huma viżibbli biss mill ispazju ċiksulub li huwa wiesgħa km mil kien iffurmat madwar sena ilu huwa midfun taħt mijiet ta metri ta sediment ġol messiku dan il krater huwa l evidenza ta impatt enormi li seta kien il kawża tat tmiem id dinożawri l art għandha atmosfera relativament ħoxna magħmula għat ta ażotu għall ta ossiġenu u għal l ta argu u traċċi ta gassijiet oħra bħal biossidu tal karbonju u ilma l atmosfera taqsam is superfiċi terrestri mill ambjent inospitabbli tal ispazju u iżżomm parti kbira ta radjazzjoni solari l atmosfera tinqasam fi strati varji it troposfera l istratosfera il meżosfera it termosfera u l eżosfera it teoriji kurrenti dwar il biosfera jgħidu li twildet ftit mijiet ta miljuni ta snin qabel il formazioni tal pjaneta art minn u miljardi ta snin ilu il biosfera hi maqsuma f varji bjomi fihom jgħixu il flora u l fawna ftit jew wisq simili fuq l art il bjomi huma sseparati prinċipalment skont il latitudni il bjomi fit tramuntana taċ ċirklu polari artiku u fin nofs in nhar taċ ċirku polari antartiku huma relarivament vojta mill ħajja animali u veġetali waqt li dawk l iżjed popolari jinsabu lejn l ekwatur l arja sħuna tad dinja issaħħan it troposfera li issir turbolenta temperaturi ta k c f fuq wiċċ l art jaqgħu għal k c f fil quċċata tat troposfera arja sħuna umda titla u tiksaħ l ilma jikkondensa jifforma is sħab ta qtar ċkejkin jew kristalli jikreja xita silġ u borra l assi tar rotazzjoni terrestri huwa ittiltjat għal din it tiltjatura tikkawża l istaġuni meta emisfera tkun moħbija mix xemx tirċieva inqas dawl u dak id dawl li tirċievi jaqa f anglu li jrid jippenetra iktar atmosfera biex jasal mal art din hija ix xitwa għal dik l emisfera minn naħa l oħra meta emisfera tirċievi iżjed sigħat ta dawl xemxi hemm ikun is sajf l orbita tad dinja mhiex interament ċirkulari infatti waqt ix xitwa tal emisfera tat tramuntana l art hija eqreb lejn ix xemx milli waqt is sajf madanakollu l eċċentriċità orbitali hija minima u li l art tkun eqreb lejn ix xemx għandha effett minuri minn dak tat tilt l art hija post uniku fis sistema solari huwa l uniku pjaneta li għandu ammont ta ilma sinifikanti fuq is superfiċi is superfiċi iżżomm temperaturi tajba biex il ħajja tkun possibli l assi tar rotazzjoni huwa inklinat biżżejjed biex jagħti l istaġuni iżda mhux l estrem tal istaġuni bħal uranu hemm diversi teoriji dwar kif oriġinat il ħajja fuq art fosthom it teorija panspermja il kontenut ta ossiġenu fl atmosfera huma mantnut mill fotosintesi tax xtieli ħodor hekk kif il bnedmin qed jeqirdu il veġetazzjoni il bilanċ bejn id djosiku tal karbonju u l osssiġenu qed jiġi żbilanċat emissjonijiet mill fossili maħruqa qed iħallu ammont dejjem ikbar ta djosiku tal karbonju iktar ma jkun hawn djassiku tal karbonju fl arja l effett serra jikber isaħħan is superfiċi u is silġ polari jdub l istrat tal ożonu fl istratosfera jiproteġġi id dinja mir raġġi ultra vjoletti tax xemx gassijiet magħmulha mill bniedem bħal chlorofluorocarbons ikkisru l ożonu u b hekk radjazzjoni tar raġġi li tagħmel il ħsara tidħol f ammoti akbar iktar ma bnedmin jabbitaw il pjaneta aktar il biosfera il parti ta art arja u ilma qed tkun mhedda il bnedmin għandhom jitgħallmu jirrispettaw il fatturi li jagħmlu l art post li fih hu possibli l ħajja id dinja ddur fuqha nfisha darba kull siegħa b hekk tikkawża l qalba tal ħadid imdewweb taħdem bħala dinamo u toħloq l kamp manjetiku l kamp manjetiku jipproteġi d dinja mir riħ solari il partiċelli ikkargati tar riħ solari jiġu devjati mill kamp manjetiku tad dinja hekk tiġi ikkrejata manjetosfera xi partiċelli jiġu maqbuda mill manjetosfera f żewġ faxxi semi ċirkulari u huma msejħa l faxxi ta van allen partiċelli oħrajn jinżlu spiralment f kamp manjetiku tad dinja fil poli il partiċelli jirrejaġixxu mal atmosfera ta fuq u jikrejaw l awrori jew id dwal tat tramuntana u n nofsinhar suddiviżjonijiet geografiċi maġġuri kontinenti oċejani il linji tal konfini terrestri jammontaw għal km linji tal kosti rivendikazzjonijiet marittimi estremitajiet tal għoli imkejla b rispett għall livell tal baħar huwa stmat li fuq l art jgħixu persuna stima ta novembru l abitat l iżjed għan nord huwa alert ġewwa l kanada l abitat l aktar għan nofs in nhar huwa l stazjon ta amundsen scott f antartide sitwata kważi eżattament fil pol tan nofs in nhar huwa kważi ċert li ma teżisti l ebda ħajja intelliġenti oħra fis sistema solari l astronomi qegħdin iffitxu tip ta ħajja intelliġenti oħra madwar stilel u pjaneti extra solari ix xemx hi biss waħda mill biljuni ta stilel li hemm fil galassja tat triq ta sant anna bl ingliż milky way din il galassja hi biss sistema stellari fi ħdan l univers immens ħajja għandha tinsab x imkien ieħor f dan il kobor ta spazju iżda id distanzi enormi li hemm bejn stilla u oħra u bejn galassja u oħra jagħmluha diffiċli ħafna biex jiġu skoperti forom oħrajn ta ħajja leonardo da vinci leonardo di ser piero da vinci ta april vinci l italja ta mejju amboise franza kien pittur fjorentin u bniedem ta ġenju universali li kien fl istess ħin xjenzjat inġinier inventur anatomista pittur skultur arkitett urbanista botanista mużiċista filosfu u kittieb minn wara tfulitu vinci leonardo studja mal pittur u skultur famuż fjorentin andrea del verrocchio l ewwel xogħlijiet importanti tiegħu saru fis servizz tad duka ludoviku sforza milan wara mar jaħdem ruma bolonja u venezja u qatta l aħħar snin ta ħajtu franza mistieden mir re franġisku i ta franza leonardo da vinci sikwit jiddeskrivuh bħala l arketip u s simbolu tal bniedem tar rinaxximent ġenju universali filosfu umanista osservatur u sperimentatur mogħni b don rari tal intwizzjoni tal ispazju li l kurżita tiegħu kienet tikkompara magħa biss il ħila fl invenzjoni ħafna awturi u storiċi iqisuh bħala wieħed mill aqwa pitturi li qatt kien hemm u ċerti nies jikkonsidrawh bħala l bniedem bl aqwa talent fl ikbar numru ta oqsma differenti li qatt għex l ewwelnett leonardo da vinci hu magħruf bħala pittor tnejn mill pitturi tiegħu la gioconda u l aħħar ċena huma pitturi famużi immens li sikwit isiru koji u parodiji tagħhom u d disinn tiegħu ir raġel vitruvjan hu wkoll użat f għadd kbir ta xogħlijiet derivati xi ħmistax il xogħol biss għadhom jeżistu dan in numru żgħir hu mħabba l isperimentazzjoni konstanti u kultant diżastruża b tekniki ġodda u l prokrastinazzjoni kronika tiegħu per dawn il ftit opri flimkien mal pitazzi tiegħu li fihom disinji dijagrammi xjentifiċi u riflessjonijiet dwar in natura tal pittura jifformaw wirt prezzjuż immens għall artisti ta warajh bħala inġinier u inventur leonardo żviluppa ideat avvanzati ħafna għal żmienu bħall ajruplan l elikotteru is sottomarin u anke l karrozza ftit ħafna mill proġetti tiegħu seħħu jew setgħu iseħħu f ħajtu per xi ftit mill invenzjonijiet żgħar tiegħu bħall magna biex tkejjel il limitu elastiku ta kabil daħlet fil proċess tal manifattura bħala bniedem xjentifiku leonard da vinci għamel progress kbir fl għarfien tal oqsma tal anatomija tal inġinerija ċivili tal ottika u tal idrodinamika leonardo da vinci twieled nhar is sibt ta april fit tielet siegħa tal lejl jiġifieri tliet sigħat wara l ave maria li jiġi l u nofs ta filgħaxija minn relazzjoni ta mħabba illeġittima bejn messer piero fruosino di antonio da vinci nutar kanċillier u ambaxxatur tar repubblika fjorentina u dixxendent ta familja għanja taljana ta kbarat u tfajla ta familja baxxa tar raħal mill villaġġ żgħir toskan ta anchiano xi żewġ kilometri l bogħod minn vinci fit territorju ta firenze studju dattiloskopiku tal jinnota li caterina setgħet kienet ilsira ġejja mill orjent jew għall inqas mir reġjun tal mediterran u mhux raħħala minn of vinci leonardo jew aħjar lionardo skont l isem tal magħmudija għex l ewwel ħames snin ta ħajtu ma missieru fejn kien ittrattat bħala tifel leġittmu fil magħmudija kellu ħames parrini rġiel u ħames parrini nisa kollha mir raħal f dik l epoka il konvenzjoni ta kif jissejħu n nies ma kinitx għadha żviluppata fl ewropa il familji tal kbarat biss kienu jużaw il kunjom tal appartenenza patronimika in nies ordinarji kienu jissejħu b ismhom u b xi żieda li tagħti iżjed preċiżjoni jekk ikun hemm bżonn l isem tal missier il post ta minn fejn huma il kunjom l isem tal imgħallem għan nies tas sengħa eċċ għalhekk l isem tal artista hu leonardo di ser piero da vinci li tfisser leonardo iben ser piero minn vinci per id da għandha ittra majuskola biex turi li dan mhux patronimiku leonardo kien jiffirma x xogħlijiet tiegħu sempliċemente leonardo jew io leonardo jien leonarda allura l parti l kbira tal awtoritajiet jattribwixxu x xogħlijiet tiegħu lil leonardo mingħajr da vinci x aktarx ma kienx juża isem missieru għax kien iben illeġittmu fl meta kellu ħames snin ommu żżewġet lil antonio di piero buti del vacca da vinci fuħħar mill villaġġ li miegħu kellha ħames ulied sadattant missieru żżewweġ lil albieri degli amadori tfajla ta il sena minn familja għanja minn firenze din billi ma kellhiex tfal tefgħet imħabbitha kollha fuq leonarda imma mietet ta età żgħira fit tqala fl missieru minn twelidu kien kien dejjem iqisu apparti mill familja u qatt ma għamlu leġittmu missieru żżewweġ tliet darbiet oħra u kellu għaxar ulied oħra wara leonardo leonardo kien jinġieb mal aħħar mara ta missieru lucrezia guglielmo cortigiani u f nota sejħilha omm għażiża u ħanina zijuh francesco u nannuh antonio da vinci kellhom rwol importanti fit trobbija tiegħu nannuh għallmu l osservazzjoni tan natura kien dejjem itennilu po l occhio iftaħ għajnejk left to himself he received a free education like the other villagers of his age learning between the ages of twelve and fifteen the rudiments of reading writing and especially arithmetic in a scuola d abaco abacus school intended for the sons of shopkeepers and craftsmen no man of letters he did not study greek and latin there he would learn these two languages that had to be mastered by scholars and men of letters only imperfectly as a self educated person at the age of and his chaotic spelling shows this training was not without gaps in any case he could not claim to have studied at university his paternal grandmother lucia di ser piero di zoso a ceramist and close to leonardo is perhaps the person who introduced him to the arts a reported omen says that a kite came from the sky and hovered over his crib the bird s tail touching his face giorgio vasari the sixteenth century biographer of renaissance painters tells in the vite the story of a local farmer who asked ser piero to have his talented son paint an image on a wooden shield to use as scarecrow a buckler leonard bringing together different parts of animals he observed carefully during his wanderings in the countryside painted a picture of a dragon breathing fire so successfully that ser piero sold it to a florentine art dealer who resold it to the duke of milan meanwhile having earned a profit ser piero purchased a plate decorated with a heart pierced by an arrow which he gave to the farmer this anecdote however should be taken with a grain of salt according to paul barolsky because many stories from vite are pure artistic inventions livr à lui mme il reoit une ducation assez libre comme les autres villageois de son ge apprend entre douze et quinze ans les rudiments de lecture d criture et surtout d arithmtique dans une scuola d abaco cole d abaco destine aux fils de commerants et artisans non lettr il n y tudie pas le grec et le latin il apprendra imparfaitement ces deux langues que doivent matriser les savants et les lettrs qu en autodidacte seulement à l ge de ans et une orthographe chaotique montre que cette instruction n est pas sans lacune en tout cas il ne peut prtendre à des tudes universitaires sa grand mre paternelle lucia di ser piero di zoso cramiste et proche de lonard est peut tre la personne qui l initia aux arts un prsage connu rapporte qu un milan venu du ciel aurait fait un vol stationnaire au dessus de son berceau la queue de l oiseau le touchant au visage giorgio vasari le biographe du des peintres de la renaissance raconte dans le vite l histoire d un paysan local qui demanda à ser piero que son talentueux fils peigne une image sur un bouclier de bois utilis comme pouvantail une rondache lonard rassemblant diffrentes parties d animaux qu il observait attentivement lors de ses prgrinations dans la campagne peignit une image reprsentant un dragon crachant du feu si russie que ser piero la vendit à un marchand d art florentin lui mme la revendant au duc de milan entre temps aprs avoir ralis un bnfice ser piero acheta une plaque dcore d un cur transperc d une flche qu il donna au paysan cette anecdote est cependant à prendre avec prcaution car selon paul barolsky de nombreux rcits des vite constituent de pures inventions potiques eklissi verb grieg ekleip tgħib għalkemm derivat mill prefiss ex il bogħod minn u l grieg leipein titlaq huwa avveniment astronomiku li jseħħ meta korp ċelesti jiġi fid dell ta korp ieħor eklissi tintuża ta spiss biex tiddeskrivi l eklissi solari eklissi tax xemx jiġifieri meta d dell tal qamar jiġi fuq wiċċ id dinja jew inkella eklissi lunari eklissi tal qamar meta l qamar jidħol fid dell tad dinja biss eklissi tista tirreferi għal avvenimenti oltr din is sistema tad dinja u l qamar pereżempju pjaneta li jimxi fid dell mitfugħ minn wieħed mill qmura tiegħu qamar li jgħaddi mid dell mitfugħ mill pjaneta tiegħu jew qamar li jgħaddi mid dell mitfugħ minn qamar ieħor eklissi hija tip ta siżiġija eklissijiet huma impossibli fuq il pjaneti merkurju u venere għax dawn m għandhomx qmura il partit laburista pl huwa partit politiku malti ta twemmin soċjal demokratiku affiljat mal internazzjonali soċjalista u mal partit tas soċjalisti ewropej twaqqaf fl u kien fil gvern tal pajjiż disa darbiet minn wara t tieni gwerra dinjija l hawn l ewwel darba fl u l aħħar li kien fl mit tieni gwerra dinjija l hawn kien dejjem wieħed miż żewġ partiti l kbar f malta fl istatut tiegħu il partit laburista jiddeskrivi hekk lilu nnifsu fost il kisbiet tal partit laburista meta kien fil gvern ta malta nsibu d dritt tal vot lill mara id dritt tal vot liż żgħażagħ li jagħlqu t il sena u iktar tard anke lil dawk li jagħlqu il sena li malta saret repubblika u l kap tal istat malti għall ewwel darba kien malti l għeluq tal bażijiet militari u n newtralità ta malta għajnuna finanzjarja għal min iweġġa fuq il post tax xogħol edukazzjoni b xejn u għal kulħadd ċentri tal kindergarten skejjel tas snajja u l junior lyceums servizzi ta saħħa b xejn u għal kulħadd ċentri tas saħħa mferrxin mal pajjiż pensjoni għal min jirtira mix xogħol bl età ħlas lin nisa daqs l irġiel għall istess xogħol il ħatra tal ewwel ministru mara l ewwel speaker mara u l ewwel president tar repubblika mara ġimgħa xogħol ta siegħa il paga minima nazzjonali id dekriminalizzazzjoni tal omosesswalità unjoni ċivili u iktar tard żwieġ bejn persuni tal istess sess it tneħħija tal piena tal mewt iċ children s allowance leave bi ħlas ta il ġimgħa bonus darbtejn fis sena għajnuna finanzjarja lir romol morda u persuni b diżabilità ħafna mpjiegi minn investiment kbir mill ġermanja dar il mediterran għall konferenzi mitjar ġdid baċir ġdid diversi housing estates is sea malta l enemalta it telemalta l air malta il mid med bank u l bank of valletta il partit laburista twaqqaf uffiċjalment bl isem ta la camera del lavoro nhar il ta ottubru elementi importanti fit twaqqif tal partit laburista kienu fil ktieb tiegħu l istorja tal partit tal ħaddiema ġuż bonnici jikteb il partit laburista immexxi mill kurunell william savona ikkontesta l ewwel elezzjoni ġenerali li qatt saret f malta dik tal fiha kiseb tal voti u tella deputati f parlament ta deputat fosthom kien hemm dak li iktar tard sar arċisqof ta malta monsinjur mikiel gonzi fl inħatru l ewwel ministri laburisti wara li għal xhur il partit laburista daħal fi gvern ta koalizzjoni mal unione politica maltese bejn l u l il partit laburista u l partit kostituzzjonali ta strickland ingħaqdu u kien iffurmat il gvern tal compact fl elezzjoni tal il partit laburista kiseb tal voti il ftehim kien li l partit laburista jagħti l appoġġ tiegħu lill partit kostituzzjonali bil patt li meta dan tal ahhar ikun fil gvern jgħaddi legiżlazzjoni u jieħu miżuri favur it titjib tal kundizzjonijiet tal ħajja tal ħaddiema fl elezzjoni tal william savona ma kienx elett u bħala mexxej tal grupp parlamentari ntgħażel il kurunell michael dundon iżda f novembru dan irriżenja minħabba saħħtu u floku laħaq it tabib pawlu boffa fiż żmien il gvern tal compact bl insistenza tal partit laburista għaddiet il workmen s compensation act li kienet waħda mill ewwel liġijiet soċjali f malta li permezz tagħha il ħaddiem kien iħallas sold fil ġimgħa u jekk iweġġa fuq ix xogħol kien jieħu tliet xelini fi ħlas din il liġi daħlet fis seħħ f awwissu twaqqaf ukoll iċ ċentru ta taħriġ għall emigranti u fl nbeda l bini tal isptar san luqa il partit laburista mmexxi minn boffa ħadem biex l ilsien malti jidħol fil qrati minħabba l ewwel kwistjoni politiko reliġjuża ta bejn l u l gerald strickland tilef l elezzjoni ġenerali ta ġunju u l partit laburista mar il baħar wara l elezzjoni tal il partit laburista li kien tella biss siġġu wieħed dak tat tabib boffa kien f riskju li jispiċċa mix xena politika fl żgħażagħ laburisti ġew arrestati bl akkuża li kellhom materjal sedizzjuż u minnhom ġuż orlando wiġi azzopardi karmnu carabott ġanni valvo salvu pulis u joseph storace għaddew ġuri tilfu l impjieg u weħlu wkoll il ħabs fis snin tletin u erbgħin il partit laburista stinka biex jingħata l vot lin nisa u d dritt ta vot wieħed biss għal kull persuna nhar il ta ottubru twaqqfet il general workers union union li dejjem ħadmet viċin il partit laburista nhar is ta settembru dom mintoff ta sena inħatar segretarju ġenerali tal partit laburista fl elezzjoni tal il partit laburista kien ġab biss vot fl elezzjoni tal ivvutaw għall ewwel darba l irġiel kollha li kienu għalqu l sena il partit laburista f din l elezzjoni żied il vot u tella deputati fil kunsill tal gvern fl ivvutaw għall ewwel darba in nisa il partit laburista rebaħ l ewwel darba b maġġoranza assoluta ta tal voti tal poplu malti u ġab vot il partit nazzjonalista kien ġab u d democratic action party vot dan l ewwel gvern laburista fl istorja ta malta kien immexxi mit tabib pawlu boffa li kien ilu mexxej tal partit mill fuq dan l ewwel gvern laburista dom mintoff fil parlament qal hekk ħamsin sena wara fl qabel ma tela l partit laburista fil gvern fil kamp tal għajnuna soċjali ma kien jeżisti xejn ma kienet teżisti l ebda pensjoni kien gvern laburista mmexxi minn boffa li beda jagħti din l għajnuna u għamel l att tal dwar il pensjonijiet għax xjuħ li b kol lox kien jipprovdi dawn il be nefiċċji a pensjoni għax xjuħ b pensjoni għall għomja ċ pensjoni għal nies b diżabilità d allowance għax xjuħ mill ewwel xhur ta gvern laburista beda jinqala diżgwid bejn il prim ministru pawlu boffa u d deputat prim ministru dom mintoff l aktar dwar il mod li l gvern kien qed jimxi mal ħakma ingliża f malta dan wassal għal qasma imsejħa split fil partit laburista fl pawlu boffa twarrab mill konferenza ġenerali u dan min naħa tiegħu beda partit ġdid bl isem ta malta workers party filwaqt li nhar l ta ottubru il perit dom mintoff laħaq mexxej tal partit laburista malti fl eta ta sena u l isem uffiċjali tal partit sar malta labour party nhar l ta jannar twaqqfet fergħa taż żgħażagħ ġdida fil partit bl isem labour league of youth il partit laburista mmexxi minn mintoff rebaħ l elezzjoni tal b tal voti bil proposta ewlenija tkun dik tal integration mar renju unit b hekk mintoff ġie maħtur prim ministru ta malta għall ewwel darba fil kabinett tiegħu kien hemm l awtur famuż ġuż ellul mercer li kien inħatar ministru tax xogħol u agatha barbara ministru tal edukazzjoni li żmien wara kellha ssir president ta malta il gvern ta mintoff wettaq riformi kbar fis sistema edukattiva l iskola saret bla ħlas u obbligatorja sakemm it tfal ikollhom il sena inbnew jew tkabbru skola fil pajjiż bdew jitqassmu kotba b xejn u l istudenti tal kulleġġ bdew jingħataw dak li jissejjaħ pocket money waqt li nfetħu l ewwel skejjel speċjali fosthom għal dawk neqsin mid dawl is smigħ u oħrajn bi problemi mentali il gvern laburista għadda l att tal dwar l għajnuna nazzjonali dan kien jipprovdi dawn il benefiċċji a għajnuna soċjali b għajnuna speċjali għal waqt il qgħad ċ għajnuna għall mard d għoti tal ħalib lit tfal tal is kola e għajnuna dwar il lebbra f għajnuna dwar it tuber ko lożi ġ mediċini b xejn u biex jgħin dawn il benefiċċji kollha il gvern laburista intro duċa għall ewwel darba t taxxa fuq id dħul income tax mintoff ried li malta tkun integrata totalment mal ingliżi biex il maltin kien ikollhom drittijiet u ghixien ahjar ugwali daqs il poplu ingliz it trattati sfaxxaw wara li fl tfaccat il possibilita li tinghalaq it tarzna mill inglizi u dawn tal ahhar ma ridux ukoll jaghtu garanzija kemm se jdumu jaghtu flus lil malta wara dan it trattat il gvern laburista waqqaf in negozjati kollha mal ingilterra u beda jahdem favur malta indipendenti minhabba li l inglizi baqghu ma taw l ebda garanzija dwar il futur tat tarzna il gvern laburista rrizenja u minhabba dan sehhew irvellijiet kbar mill maltin kontra l inglizi fit t april ħafna ġew arrestati fosthom ministri laburisti bertu hyzler u agatha barbara dak iz zmien ministru tal edukazzjoni u li hafna snin wara nhatret l ewwel president mara il knisja mmexxija mill arċisqof mikiel gonzi beżgħet li jekk malta tiġi integrata mal ingilterra malta ma kinitx se tibqa l pajjiż kattoliku li kienet u għalhekk interdettat l eżekuttiv tal partit kif ukoll imponiet id dnub il mejjet fuq min jivvota għall partit jew jaqra l gazzetti tiegħu partitarji laburisti bdew jindifnu f art mhux ikkonsagrata fiċ ċimiterju tal addolorata imsejħa l miżbla membri tal eżekuttiv tal partit laburista bħal lino spiteri u joe micallef stafrace iżżewġu fis sagristiji tal knejjes u l attivisti laburisti ma kinux jingħataw assolazzjoni fil qrar waqt xi meetings tal partit laburista kienu jindaqqu l qniepen tal knejjes dan wassal għal qasma oħra fil partit bil ħolqien tal christian workers party ta pellegrini li dam sa l u telfa elettorali fl li saru taħt kostituzzjoni ġdida fl elezzjonijiet ġenerali tal il knisja għal darb oħra lagħbet rwol importanti peress li s sanzjonijiet imposti fuq il partit laburista u s sostenituri tiegħu kienu għadhom fis seħħ iż żminijiet kienu qed jinbidlu u l knisja kattolika indunat b dan għalhekk din id darba is sanzjonijiet ma kinux proklamati b mod ferventi pubblikament bħalma ġara fl elezzjonijet ta qabel iżda dan ma jfissirx li kienu inqas effettivi infatti kien għad hemm ħafna qassisin li waqt l omeliji tagħhom minn fuq il pulptu kienu jgħaddu kummenti kontra l partit laburista inqala ukoll il każ tal professur pietru pawl saydon kif kien mistenni l elezzjonijiet reġgħu ntrebħu mill partit nazzjonalista iżda l partit laburista mar aħjar mill elezzjonijjiet preċedenti tal u żied konsiderevolment l ammont ta voti il partit laburista rebaħ siġġu minn u tal voti it siġġu l ieħor intrebħu kollha mill partit nazzjonalista bil partiti ż żgħar ma jirnexxilhomx itellgħu kandidat ġorġ borg olivier b hekk reġa nħatar prim ministru sar ċaqliq fir relazzjonijiet bejn il knisja u l partit laburista meta ntbagħat f malta l isqof mons emmanuel gerada li kien jifforma parti mill korp diplomatiku tal vatikan infatti f april wara ħafna diskussjonijiet anke bis sehem ta dak li ħafna żmien wara sar kardinal patri prospero grech iż żewġ naħat laħqu ftehim u mons gerada iffirma trattat mal partit laburista li kien jgħid li l knisja ma kellix tindaħal iktar fi kwistjonijiet politiċi u li kellhom jiġu wkoll irtirati s sanzjonijiet kollha kontra l partit laburista b hekk il partit laburista seta fl aħħar jikkonċentra biss fuq kwistjonijiet politiċi minflok jinħela fi ġlied żejjed kontra l knisja intant is sitt punti msemmija mill partit laburista rigward ir relazzjoni bejn l istat u l knisja kienu iktar il quddiem inklużi fil kostituzzjoni repubblikana tal il partit ipparteċipa fit taħdidiet għall indipendenza il partit laburista ma qabilx ma dak li ġie offrut ghax malta u fil fatt ma kienx ħa sehem fiċ ċelebrazzjonijiet ta l indipendenza fl skond mintoff din kienet indipendenza farsa għax postijiet u istituzzjonijiet importanti ghal malta baqghu mmexxija u okkupati mill inglizi u sahansitra r regina tal ingilterra baqghet il kap tal istat malti fl elezzjonijiet ġenerali tal l mlp u l gwu ippreżentaw programm konġunt imsemmi malta maltija fil paċi u l progress il programm kien definit bhala wieħed soċjal demokratiku u il wegħdiet prinċipali kienu jinkludu it twaqqif ta ftehim dwar forzi militari barranin f malta l introduzzjoni ta leġislazzjoni soċjali bħal ġimgha ta siegħa il paga minima riforma fuq it taxxa tad dħul u pjan ekonomiku li kien jemfasizza fuq l edukazzjoni l industrija agrikoltura u sajd turiżmu housing children s allowance u forom oħrajn ta welfare il programm emfasizza ukoll fuq id drittijiet ugwali mingħajr distinzjoni ta razza kulur jew twemmin kif ukoll id dover li jwaqqaf it tbatija u s sofferenza li tirriżulta minn nuqqas ta ugwaljanza bejn is sinjur u l fqir il partit laburista wiegħed ukoll parteċipazzjoni tal union fit tmexxija tat tarzna sabiex tkun tista tiġi rranġata is sitwazzjni ekonomika għall elezzjonijiet ġenerali tal il partit laburista iddeċieda li jiġġieled l elezzjoni ġenerali fuq il kwistjonijiet tal korruzzjoni il qagħad u l emigrazzjoni ta min isemmi li ftit xhur qabel eluf ta maltin kienu emigraw lejn il kanada u l awstralja biex ifittxu ħajja u futur aħjar il kampanja elettorali kienet pjuttost kwieta l mlp rebaħ l elezzjonijiet bi siġġu minn fil parlament u tal voti b maġġoranza minima ta siġġu wieħed biss fil parlament l ewwel ħaġa li għamel mintoff mal ħatra tiegħu bħala prim ministru kienet li neħħa lil sir maurice dorman minn gvernatur ta malta u minn floku laħħaq malti sir anthony mamo fl sir anthony mamo ġie maħtur bhala l ewwel president tar repubblika ta malta vapuri tal gwerra amerikani ma tħallewx jużaw il portijiet maltin u l kmandant tan n a t o ġie ddikjarat persona non grata u għalhekk kellu jitlaq minn malta bil kwartieri tan n a t o jiġu magħluqa sadanittant mintoff laħaq bosta ftehim ma pajjiżi barranin bl intenzjoni li jattira investiment lejn malta u jingħata għajnuna finanzjarja l iktar għajnuna konkreta waslet mill libja u l pajjiżi kommunisti bħall unjoni sovjetika u ċ ċina il gvernijiet laburisti tas sebgħinijiet ħadu bosta miżuri soċjali fosthom fl elezzjoni tal il partit laburista avolja ġab minoranza ta voti irnexxilu jirbaħ iktar siġġijiet parlamentari min nazzjonalisti li rnexxielhom jirbħu tal voti b hekk l mlp rebaħ l elezzjonijiet ġenerali għat tielet darba konsekuttiva ir riżultat ġie meqjus bħala wieħed pervers u filfatt mintoff ried li jsiru elezzjonijet ġodda dik is sena stess biex isolvu din il polemika iżda l ministri tiegħu ma ridux u b hekk din baqgħet ma saritx il partit nazzjonalista rreaġixxa billi ddikjara l gvern laburista bħala wieħed ta minoranza u akkuża l gvern b jerrymandering dan wassal għal ħafna tensjoni fil pajjiż fis snin ta wara l ebda mp nazzjonalista ma attenda l parlament għal tliet snin sħaħ u dan apparti n numru ta bojkotts li kienu jsiru fost dawn kien hemm il bojkott tat televiżjoni tal istat li dak iż żmien kien l uniku stazzjon televiżiv lokali kif ukoll f ċerti retail outlets in numru ta theddid u tqegħid ta bombi ma djar ta nies prominenti żdied u dan inevitabilment ġab miegħu instabbilità kbira fil pajjiż mintoff ippropona li mifsud bonnici jiġi mlaħħaq deputat mexxej tal partit u fil fatt dan ġie elett bħala deputat mexxej fid ta mejju fil t ottubru dott karmenu mifsud bonnici ġie appuntat mexxej tal malta labour party wara mozzjoni minn dom mintoff huwa ġie co opted fil parlament fit ta mejju u ġie appuntat ministru tal edukazzjoni fit ta diċembru mintoff irriżenja minn prim ministru ta malta u minn floku laħaq karmenu mifsud bonnici dom mintoff żamm is siġġu tiegħu fil parlament wara r riżenja tiegħu minn prim ministru u xorta baqa attiv politikament avolja ma baqax il mexxej tal partit beda jissuġġerixxi li jsiru emendi kostituzzjonali rigward is sistema elettorali u l presidenza fl ta diċembru intlaħaq ftehim bejn iż żewġ partiti u sar il bdil neċessarju fl il partit laburista tilef l elezzjoni fl il whip tal partit wenzu mintoff u l president toni abela tkeċċew mill partit laburista wara li riedu lill mexxej tal partit laburista jiehu responsabbilta politika tal atti vjolenti li saru minn xi partitarji dawn ftit wara bdew partit ġdid bl isem ta alternattiva demokratika imma eventwalment reġgħu ingħaqdu mal partit laburista fl il partit laburista reġa tilef l elezzjoni mifsud bonnici irreżenja minn mexxej wara r riżenja ta karmenu mifsud bonnici li kien propona lil george vella bħala mexxej tal partit u dan ma aċċettax alfred sant kien elett mexxej tal partit laburista mill konferenza ġenerali tal partit nhar is ta marzu f elezzjoni li għaliha kkontestaw ukoll l eks ministri lino spiteri u joe brincat tmien snin wara lino spiteri allega li f din l elezzjoni kien hemm min bagħbas fil voti biex ma jitlax hu tbagħbis li spiteri qal alfred sant ma kellux x jaqsam miegħu u lanqas kien jaf bih sant mill ewwel iċċaqlaq biex jimmodernizza l partit il partit ħareġ mill kwartieri storiċi tiegħu fil maċina bormla għal bini ġodda tal kwartieri tal partit laburista fil ħamrun twaqqaf super one tv u super one radio u inħallet l għaqda statutorja mal gwu u saru emedi sinjifikanti fl istatut mat twaqqif tal kunsilli lokali fl il partit iddeċieda li ma jipparteċipax formalment fl elezzjonijiet pożizzjoni li żamm sa l għalkemm kien jappoġġa lill kandidati indipendenti it tibdiliet li saru kif ukoll it telfien ta popolarità tal partit nazzjonalista wasslu lill partit laburista lura għar rebħ fl elezzjonijiet ġenerali tal l ewwel darba li akkwista maġġoranza assoluta mill il partit laburista mmexxi minn alfred sant u d deputati mexxejja george vella u george abela rebaħ l elezzjonijiet tal b maġġoranza ta vot żieda ta il vot fuq l elezzjoni ta qabel u nhar is ta ottubru alfred sant ħa l ġurament bħala priministru kien ġab maġġoranza ta vot iktar mill partit nazzjonalista imma kellu biss siġġu wieħed iktar immedjatament kif kien wiegħed qabel l elezzjoni sant ħareġ lil malta mill partnership for peace tan nato u beda l proċess biex titneħħa l vat li fil fatt tneħħiet u minflokha daħlet taxxa bl isem cet fi żmien il gvern ta sant inħatret l ewwel speaker mara fl istorja tal parlament malti l avukat miriam spiteri debono inħatret ukoll l ewwel mara bħala kap ta agenzija tal gvern meta nħatret sina bugeja bħala kap eżekuttiv ta sedqa alfred sant kien l ewwel prim ministru laburista li ħa sehem fiċ ċelebrazzjonijiet nazzjonali tal indipendenza fil ta settembru f april il gvern ta sant ospita l konferenza ewro mediterranja li fiha seħħet laqgħa importanti bejn il mexxej palestinjan yasser arafat u l ministru tal affarijiet barranin iżraeljan david levy il gvern ta sant għamel il proġett ta buġibba irrestawra l berġa tal baviera u l palazz vilhena tnaddaf u ġie rranġat wied il fiddien il moll ta lazzarett sar il pavimentar ta triq ir repubblika fil belt saret l ewwel fażi tal proġett ta chadwick lakes sar proġett ta tisbiħ f wied il għajn marsaxlokk birżebbuġa ħaġar qim fil bajja tal ġnejna madwar il ġonna ta san anton fil bajja tar rinella il magħluq f wied il għajn li fih inbena teatru grieg u ddikjarat riserva naturali u ġnien gdid fil baħrija il prim ministru sant ikkummissjona żewġ rapporti fuq it tarzna li t tnejn urew il qagħda ħażina li kienet fiha sant ra l ħtieġa ta sehem dirett fit tmexxija tat tarznari mill gvern f isem il poplu li kien qiegħed iħallas għat telf li nġema u l ħtieġa ta ristrutturar tal operat tat tarznari il kunsill tat tarzna sar kompost minn erbgħa membri magħżula mill gvern erbgħa magħżula mill ħaddiema u chairman magħżul mill gvern il gvern ta sant daħal fi ftehim mal isptar capua palace sabiex operazzjonijiet tal qalb li ma setgħux isiru st luke s jibdew isiru privat fetaħ unit gdid f st luke s għal kirurgija mhux maġġuri biddel il pjanti għall isptar tal qroqq li iktar tard issemma mater dei biex dan ikun sptar ġenerali xi ħaġa li l gvern nazzjonalista ta wara żamm fetaħ dipartiment tal emerġenza ġdid fl isptar ġenerali t għawdex inbniet dar għall anzjani f bormla infetaħ day care centre għall anzjani f tas sliema u ieħor fiż żurrieq infetaħ uffiċjalment il kumpless għal taħriġ gġall adulti b diżabilità f wied il għajn iddaħħlu regolamenti ġodda ta rmunkar u clamping sar il proġett tat traffiku tal marsa beda jsir il breathalyser test fuq is sewwieqa tal vetturi u daħlet fis sehh is sistema tal vrt ghall karozzi tħabbar l ewwel ombudsman għall università bdiet skema tal education business industry fejn edukaturi setgħu jitħarrġu dwar l aħħar teknoloġija u proċessi industrijali fis sajf tal sar xogħol ta manutenzjoni fi skola tal gvern infetah ir rinella movie park f settembru twaqqfet l orkestra nazzjonali ta malta iżda ma damx ma beda jberraq differenzi mal eks mexxej tal partit laburista dom mintoff żieda sostanzjali fit tariffi tad dawl u l ilma u maġġoranza parlamentari ta siġġu wieħed ikaratterizzaw il bidu tas sajf ta l mintoff ivvota kontra l gvern u sant ta parir lill president li jxolji l kamra u jsejjah elezzjonijiet bikrija f nofs leġislatura u maqsuma l partit laburista u tilef l elezzjonijiet wara l elezzjonijiet ta l sant baqa mhux ikkontestat bħala mexxej għalkemm tilef wieħed mid deputati mexxejja tiegħu ġorġ abela din il leġislatura kienet ikkaratterizzata mill kwistjonijiet politiċi madwar l applikazzjoni ta malta biex tissieħeb fl ue xi ħaġa li l partit laburista oppona ghax hass li kien kmieni wisq ghal malta biex taghmel dan il pass in negozjati ngħalqu fl aħħar ta l il gvern sejjaħ referendum f marzu imma l partit laburista ta struzzjonijiet biex il partitarji jastjenu jivvotaw kontra jew iħassru l vot minkejja li maġġoranza ivvotat iva l partit laburista insista li l vot m għaddiex peress li din ma kinitx maġġoranza tal votanti kollha eliġibbli il gvern mill ewwel sejjaħ elezzjonijiet ġenerali li l mlp reġa tilef sant irriżenja u ssejħet elezzjoni għal mexxej sant ikkontesta flimkien ma anglu farrugia u john attard montalto sant ġab tal voti tad delegati u rega gie elett bhala kap tal partit il politika tal partit laburista fil konfront ta l ue inbidlet u kien sant stess li ġab l approvazzjoni tal konferenza ġenerali biex jappoġġa t test tat trattat kostituzzjonali ta l ue ghax accetta dak li rid il poplu fl fl ewwel elezzjoni għall parlament ewropew f malta l partit laburista ġab l akbar ammont ta voti u tella tliet membri parlamentari ewropej dawn kienu joseph muscat john attard montalto u louis grech fl ahhar serje ta elezzjonijiet ghall kunsilli lokali il partit laburita immexxi minn dr alfred sant gab maggoranza assoluta ta voti ukoll f lokalitajiet maghrufin ghall appogg taghhom ghall pn iżda fl elezzjoni tat ta marzu il partit laburista malti reġa tilef l elezzjoni ġenerali għat tielet darba konsekuttiva b tal voti l labour ġab biss vot jew inqas mill partit nazzjonalista wara din it telfa l mexxej alfred sant iddeċieda li jirreżenja fl ta marzu ftit sigħat biss wara il ħruġ tar riżultat uffiċjali wara r riżenja ta alfred sant laħaq bħala aġent kap tal partit charles mangion fil ta ġunju saret l elezzjoni għal mexxej tal partit laburista li għaliha kkontestaw ħames kandidati george abela evarist bartolo marie louise coleiro preca michael falzon u joseph muscat ħadd mill ħames kandidati per ma ġab l maġġoranza tal voti fl ewwel elezzjoni b hekk kellha tissejjaħ elezzjoni l għada is ta ġunju bejn l ewwel żewġ kandidati li ġabu l aktar voti dawn kienu george abela u joseph muscat fl elezzjoni finali joseph muscat inħatar mexxej tal partit b tal voti tad delegati hu sar it tieni l iżgħar mexxej tal partit laburista wara dom mintoff f novembru il malta labour party bidel ismu għal partit laburista bl inizjali pl flok mlp fl il partit laburista reġa rebaħ l elezzjonijiet tal parlament ewropew din id darba b tal voti mitfugħa filwaqt li ġab vot aktar mill pn fl ewwel tliet snin tat tmexxija ta joseph muscat ingħaqdu mal partit laburista persuni li qabel kienu jaħdmu fil kamp nazzjonalista bħal manuel mallia li fl sar il ministru tal intern u sigurtà nazzjonali marisa micallef leyson mario farrugia borg deborah schembri li fl telgħet fil parlament u cyrus engerer li ħiereġ għall elezzjonijiet ewropej tal ħareġ ukoll mal partit laburista għall elezzjonijiet ewropej il professur edward scicluna li qabel ma kienx fil politika u li fl sar ministru tal finanzi u dr konrad mizzi li fl sar ministru għall enerġija lydia abela mart iben il president george abela saret is segretarju eżekuttiv tal partit laburista robert abela bin il president ikkampanja fl elezzjoni ġenerali favur il partit laburista john bundy eks kandidat tal pn beda jippreżenta programm fuq one tv fil konferenza ġenerali tal ħabbru li se joħorġu għall ewwel darba għall elezzjoni mal partit il mużiċista sigmund mifsud l avukat tal general workers union joanne vella cuschieri u t tobba deo debattista li fl tela fil parlament silvio grixti u godfrey farrugia li fl sar ministru tas saħħa f marzu il partit laburista reġa rebaħ l elezzjonijiet tal kunsilli lokali li saru f lokalità bi swing ta fil voti favurih u tnaqqis ta fil voti għall partit nazzjonalista il pl ġab kważi tal voti u rebaħ lokalitajiet li tradizzjonalment dejjem kienu f idejn il pn f san pawl il baħar ħal safi u l qala f lokalitajiet oħrajn tradizzjonalment nazzjonalisti il pl irnexxielu jżid il voti b persentaġġi sostanzjali fosthom f ħal balzan is siġġiewi u san ġiljan fejn żied il voti b b u rispettivament minn lokalità li fihom saru l elezzjonijiet f minnhom il partit laburista ġab maġġoranza tal voti b kollox kien hemm li vvutaw għall partit laburista li vvutaw għall partit nazzjonalista vot għall alternattiva demokratika u għall kandidati indipendenti il pl ġab vot iktar mill pn iktar fl elezzjonijiet ġenerali il partit laburista kiseb vot aktar mill partit nazzjonalista li kiseb vot f dik li tista tiġi meqjusa bħala l ikbar differenza għal diversi snin tant li l pl ġab kważi u l pn kif kien ħabbar kull stħarriġ li sar qabel l elezzjoni f marzu fl istess jum tal elezzjonijiet ġenerali il partit laburista reġa rebaħ l elezzjonijiet tal kunsilli lokali li saru fi lokalità u żied il voti fuq l elezzjonijiet ta erba snin qabel fl istess lokalitajiet bi biex issa ġab kważi min naħa tiegħu il partit nazzjonalista naq qas il voti bi kważi u ġab f dawn l elezzjonijiet il partit laburista rebaħ għall ewwel darba il kunsill lokali ta birkirkara u kien hemm ħames lokalitajiet oħra li fihom il partit nazzjonalista tilef il maġġoranza l imtarfa tal pietà il mellieħa l imqabba u santa venera hekk fl il partit laburista għandu kważi żewġ terzi tal lokalitajiet kollha f idejh lokalità minn fl elezzjonijiet każwali tal elezzjonijiet ewropej li saru f april il partit laburista tella l ewwel membru tal parlament ewropew mara fl istorja politika maltija marlene mizzi li kienet ċermen tas sea malta u ġabet kważi vot nhar l ta mejju muscat iffaċċja l ewwel elezzjoni tiegħu bħala prim ministru sena wara l ħatra tiegħu il partit laburista rebaħ l elezzjonijiet ewropej għat tielet darba b tal voti vot iktar mill partit nazzjonalista li ġab tal voti il partit laburista ġab inqas minn kemm kien ġab fl il kandidat minn fost it tnax li kienu qegħdin jikkontestaw f isem il partit laburista bl akbar għadd ta voti fl ewwel għadd kien alfred sant li kiseb vot tal voti li kiseb il partit laburista fl elezzjonijiet ġenerali il partit laburista kiseb vot aktar mill partit nazzjonalista li kiseb vot f dik li tista tiġi meqjusa bħala l ikbar differenza minn wara t tieni gwerra dinjija tant li l pl ġab u l pn wara r riżenja ta joseph muscat minn mexxej tal partit f jannar nhar it ta jannar robert abela nħatar mexxej tal partit laburista u l għada nħatar prim ministru fl il membru parlamentari robby hamilton tal partit kostituzzjonali li kien f compact mal partit laburista ressaq mozzjoni biex il malti jsir it tielet ilsien uffiċjali madankollu il mozzjoni li kienet issekondata mill partit laburista m għaddietx hamilton kien l ewwel persuna li qatt tkellmet bil malti fil parlament anki jekk spiċċa rredikolat mill avversarji politiċi tiegħu fl bis saħħa ta mozzjoni mressqa mill membru parlamentari laburista turu mifsud il gvern aċċetta li jippubblika l grammatika tal għaqda tal kittieba tal malti it tagħrif fuq il kitba maltija miktub minn ninu cremona u ġanni vassallo sa llum dan il ktieb għadu meqjus bħala l qofol tal ortografija u l grammatika tal malti bil ħidma tal partit laburista saru emendi fl atti li jirregolaw il professjoni notarili li ppermettew li l malti jintuża f kull dokument uffiċjali dehru wkoll l ewwel avviżi bil malti fil gazzetta tal gvern il liġi elettorali ir regolamenti tat traffiku u ċ ċitazzjonijiet tal qorti apparti l verżjoni bit taljan bdew jidhru wkoll bil malti il partit laburista mmexxi minn boffa ħadem bis sħiħ biex l ilsien malti jidħol fil qrati min kien jaf biss bil malti jiġifieri l maġġoranza kbira tal maltin lanqas biss kienu jifhmu x kien ikun qed jingħad fuqhom fl il malti sar lingwa nazzjonali u fl sar il lingwa tal qrati dan qanqal l għadab tal għedewwa tal malti fosthom sir arturo mercieca u l kamra tal avukati fl il malti sar obbligatorju fl università u twaqqfet il katedra tal malti u l lingwi orjentali fl dom mintoff fil parlament qal hekk fuq il ħidma ta boffa fl fi żmien il gvern ta mintoff il malti għall ewwel darba sar il lingwa uffiċjali tal università flimkien mal ingliż għall ewwel darba wkoll id diskors inawgurali tal parlament indirizzat mill gvernatur sir anthony mamo sar bil malti fil kostituzzjoni ta malta repubblika tal il malti kien rikonoxxut għal darba oħra bħala l ilsien nazzjonali fl is sensiela denfil ħadet post is sensiela ġabra ta ward bħala testi ta qari fl iskejjel primarji serje li baqgħet tintuża għal iktar minn tletin sena bejn l u l fuq tvm bdiet tidher b suċċess kbir l ewwel sensiela televiżiva bil malti f baħar wieħed ta lino grech fl il partit laburista beda s sensiela kotba soċjalisti sks li fiha ġew ippubblikati kotba kbar bħal ulied in nanna venut u il ħolma maltija fl istess sena l partit laburista tella l ewwel rock opera bil malti ġensna b lirika ta raymond mahoney u mużika ta paul abela fis snin disgħin il partit laburista beda jorganizza l iljieli mediterranji fil ġonna tal argotti bi musicals oriġinali u ta livell bħal bastilja ulied in nanna venut fl amerika spiru ċefai żeża tal flagship it tfajla tal palazz u manwel manwel il partit laburista dejjem appoġja l għana malti u l kanzunetta maltija fl il partit laburista ħoloq diversi dipartimenti fi ħdanu fosthom id dipartiment tat tagħrif b alfred sant bħala chairman fost inizjattivi ġodda ta alfred sant kien hemm dar tal pubblikazzjoni is sensiela kotba soċjalisti s k s l isem kien ingħata minn anton cassar membru fl istess dipartiment u ġurnalist l ewwel ktieb li ħareġ f din is sensiela kien il ktieb il mixja tal ħaddiema lejn il ħelsien ta frans sammut ippubblikat fis sena warajh ġie ppubblikat il ktieb ta anton cassar meta l għawdxin kienu mxewxa l ewwel ktieb ta alfred sant ippubblikat mal s k s kien fl it ta april il ħobż u l ħelsien u l aħħar wieħed george bush f malta fl sal aħħar tal l s k s kienet ippubblikat ktieb diversi parlamentari u attivisti laburisti kienu awturi u promoturi tal malti fl twaqqfet ix xirka għat tixrid tal ilsien malti minn ġuż bonnici president ġuż chetcuti anton buttigieg ilkoll laburisti flimkien ma ġorġ pisani ftit wara ix xirka bdiet ixxandar programmi letterarji fuq ir rediffusion fost awturi xellugin ħafna minnhom membri jew deputati parlamentari tal partit laburista insibu lil l iktar wieħed li dam mexxej tal partit kien dom mintoff li dam sena u kien l iżgħar mexxej meta laħaq kien priministru erba darbiet u huwa l iktar priministru malti li dam fil kariga il sena kien ukoll l iktar membru parlamentari li dam fil parlament sena u l iktar wieħed li kien elett drabi il darba f kull elezzjoni mill sal l inqas mexxejja li damu kienu l ewwel tnejn savona li dam kważi sentejn u dundon sena u tliet xhur dundon kien ukoll l ixjeħ mexxej meta laħaq kellu sena meta laħaq fost il mexxejja tiegħu il partit laburista kellu tliet avukati savona mifsud bonnici u abela żewġ tobba dundon u boffa żewġ ekonomisti sant u muscat u perit mintoff boffa sant muscat u abela qatt ma kienu deputati mexxejja tal partit qabel ma saru mexxejja skont l istatut tal partit id deputat mexxej għall affarijiet tal parlament iservi ta deputat prim ministru meta l partit ikun fil gvern u deputat kap tal oppożizzjoni meta l partit ikun fl oppożizzjoni huwa jieħu l kariga u jkun responsabbli mill istess xogħol u responsabbilitajiet ta mexxej meta dan ikun assenti minn malta jew ma jkunx f pożizzjoni li jaqdi l funzjonijiet tal kariga tiegħu id deputat mexxej għall affarijiet tal partit fost oħrajn i imexxi u jikkordina l ħidma tal amministrazzjoni u l fergħat tal parti tal kumitati lokali u l amministrazzjonijiet distrettwali ii iżomm kuntatt kontinwu mal kumitati lokali kollha u oqsma oħra tal partit bil għan li jgħinhom kemm jista fil problemi li jinqalgħu u jara li l ilmenti tagħhom jiġu rizolti fi żmien qasir iii jikkordina l ħidma tas sezzjoni kunsilliera id deputat mexxej għall affarijiet tal partit għandu d dritt li jieħu sehem fil laqgħat tal grupp parlamentari il partit laburista għandu one television u one radio stazzjonijiet tat televixin u tar radju rispettivament joħroġ il ġurnal kullħadd kull nhar ta ħadd il partit għandu wkoll sit tal aħbarijiet bl ingliż il maltastar com kif ukoll servizz ta telefonija ċellulari bl isem ta red touch fone l ewwel ġurnal uffiċjali laburista beda joħroġ darba fil ġimgħa il labour opinion f diċembru l editur tagħha kien ġanni bencini il gazzetta għalkemm b isem ingliż kienet bil malti imma kultant kien ikollha suppliment bl ingliż f lulju bencini sar deputat parlamentari u bħala assistent miegħu fil gazzetta kien daħal gino muscat azzopardi pijunier ieħor tal partit laburista inqas minn sentejn wara gino muscat azzopardi sar ukoll editur u sadattant kien beda joħroġ ukoll il gazzetta tiegħu satirika dottor xekkek il labour opinion waqfet fl u flokha il partit beda jippubblika il cotra leħen il ħaddiem malti bl editur gino muscat azzopardi u assistent ġuż ellul mercer fl gino u ġuż bidlu posthom u gino sar assistent ta ġuż fl il gvern ingliż issospenda l kostituzzjoni ta malta u l gazzetta laburista waqfet u kellhom jgħaddu ħdax il sena biex il partit laburista reġa kellu l gazzetta tiegħu the dawn bl ingliż u bil malti bl editur turu colombo u aktar tard l ispiżjar johnny raimondo fl the dawn saret is sebħ kollha bil malti bl editur nestu laiviera fl laiviera sar speaker tal parlament malti u floku bħala editur daħal l istudent ta sena joe micallef stafrace minħabba wieħed mill editorjali stafrace kien weħel erbat ijiem ħabs fl eqqel tal ġlieda mal ingliżi f april meta is sebħ kien sospiż fl bdiet toħroġ gazzetta ġdida il ħelsien b editur mill ġdid nestu laiviera u aktar tard fl b lino cassar l assistent tiegħu sadattant il partit beda joħroġ ukoll the voice of malta darba fil ġimgħa kollha bl ingliż kull nhar ta ħadd u aktar tard bħala magazin darba fix xahar fis snin il partit kien joħroġ ukoll the knight bħala magazin bl ingliż b kitba interessanti minn dom mintoff l editur uffiċjali ta the voice kien anton buttigieg iżda l iktar li kien jieħu ħsiebha kien lino cassar il knisja f mejju tat l interdett lill membri kollha tal eżekuttiv tal partit laburista u imponiet ukoll id dnub il mejjet fuq il gazzetti tiegħu il knisja neħħiet id dnub kmieni fl u kien hawn li il ħelsien waqfet u minflokha bdiet toħroġ il gazzetta iż żmien din id darba b editur lino cassar li sadattant kien beda joħroġ il gazzetta umoristika ix xewka iż żmien waqfet fl u kellhom jgħaddu seba snin oħra biex reġgħet bdiet toħroġ il ħelsien b editur evarist bartolo meta reġgħet waqfet il ħelsien bdiet toħroġ fl il kullħadd kull nhar ta ħadd bl editur felix agius l ewwel darba li ssemmiet l idea li l partit laburista jkollu emblema tiegħu kien fi frar tal waqt laqgħa tal eżekuttiv tal partit il membri ddeċidew li jissejjaħ konkors qalb il partitarji permezz tal labour opinion il ġurnal tal partit ta dak iż żmien fis ta marzu l eżekuttiv wara diskussjoni twila għażel l emblema tiegħu li iżda ma nafux kif kienet imbgħad f jannar reġa ssemma l bżonn ta emblema mos gatt ippropona li jkunu avżati l kumitati distrettwali biex jintbagħtu disinji li kellhom ikunu studjati flimkien ma dawk id disinji li l partit diġà kellu probabbli dawk tal john f marks issekondat minn ġanni bencini ippropona biex isir avviż f il cotra il ġurnal tal partit li kien ħa post il labour opinion u jingħata il jum żmien lil kull min ried jibgħat disinn tal emblema din il proposta ma għaddietx għaddiet minflok il proposta ta mos gatt kienet iffurmata kummissjoni ta tlieta magħmula minn carmelo longo kjeriku egidio galea balzan u giovanni satariano biex jagħżlu mid disinji li ntbagħtu u li issa kellu f idejh il kumitat eżekuttiv il kummissjoni għażlet tliet disinji u fil ta mejju l membri tal eżekuttiv ivvutaw u għażlu d disinn ta alfred gerada meqjus bħala l aqwa karikaturist li kien hawn f malta fl epoka ta qabel il gwerra u anke għal snin wara id disinn kien jinkludi arma ta malta fl isfond u raġel bil mazza simbolu ta enerġija bl iskrizzjoni bil malti mad dawra partit tal ħaddiema il bażi tal arma kien l isfar li jirrappreżenta r reliġjon u l ikħal għax malta kienet parti mill imperu ingliż fiċ ċentru tal arma il ħaddiem għax għall ewwel darba l ħaddiem kien fiċ ċentru tal programm ta ħidma ta partit politiku ladarba ntgħażlet l emblema beda jkun diskuss fil kumitat ġenerali kif kellha tkun il bandiera tal partit kien hemm min ried li l bandiera tkun bajda u ħamra bl emblema fin nofs u kien hemm min ried sfond kompletament aħmar bil badge fin nofs kien deċiż li titħalla sine die u li l kumitati distrettwali jagħmlu l bandiera tagħhom kif jogħġobhom kien hemm każini bħal dak tal isla li fuq il bjut kienu jtajru bandiera ħamra bil badge fin nofs u oħrajn bħal dak tal ħamrun li użaw abjad u aħmar u l badge fin nofs it torċa li llum hija sinonima mal partit laburista dehret għall ewwel darba f diċembru bħala parti mit titlu tal ġurnal tal partit il cotra din ukoll kienet disinn ta gerada l isem li jirrapreżenta l kotra maltija nsibuh imdawwar bil ktajjen tal injoranza u t tbatija l arma tal partit fuq il lemin poġġuta strateġikament biex il ħaddiem jidher jaqtà bil mazza l ktajjen u jiskopri d dawl tat tagħlim li jillibera l kotra biex timxi l quddiem l arma u t torċa kienu marbuta flimkien bit tagħlim setgħet il kotra tillibera ruħha u fl istess ħin kellu jkun il ħaddiem stess permezz tal partit laburista li jaqta l ktajjen tal injoranza wara r riżultat elettorali tal u l effetti tal ġuri tas sedizzjoni il mexxej laburista pawlu boffa beda jwettaq tibdil radikali fil partit fost affarijiet oħra boffa ordna biex ma tibqax tidher u tintuża l bandiera ħamra bidel l isem tal partit minn partit tal ħaddiema għal partit tax xogħol u biddel ukoll l arma tal partit hekk twieldet it tieni emblema tal partit laburista m għandniex provi min kien id disinjatur tal emblema iżda x aktarx kien xogħol ta gerada fejn qabel kien jiddomina l blu issa jiddomina l isfar il kulur kannella jirrappreżenta x xogħol tal art fejn qabel iċ ċentru kien ħaddiem bil mazza issa ċ ċentru kienet flambeau f konferenza f raħal ġdid boffa spjega l emblema l ġdida iċ ċirku isfar qal il mexxej laburista għax aħna kattoliċi appostoliċi rumani bil kliem fuqu partit tax xogħol fin nofs arma maltija fuq fond ikħal għax aħna partit malti taħt il protezzjoni tar renju unit u l flambeau it torċa li tfisser progress dawl intelletwalità u mħabba boffa spjega għaliex inbidlet l emblema l oħra ir raġel tal mazza kien jissimbolizza ħaddiema tal id mentri l partit jgħid boffa jiddefendi lil kull klassi ta ħaddiema l isem inbidel għax il partit kien jirrappreżenta u jiddefendi kwalunkwe xogħol kif ukoll lill kapitalisti li jagħtu x xogħol lill ħaddiema wara l isplit fl inħass il bżonn li l partit isirulu xi tibdiliet fl reġgħet inbidlet l emblema tal partit u l isem minn partit tax xogħol inbidel għal labour party għal darba oħra l artist mhux magħruf għalkemm bosta jsostnu li reġa kien gerada li ddisinja l arma il ġdida il kuluri baqgħu l istess sfond blu li jirrappreżenta l imperu ingliż u hemm min jgħid li jirrappreżenta il mediterran abjad u aħmar tal bandiera maltija u l isfar li jirrapreżenta r reliġjon kattolika fuq iċ ċirku l kelma malta separata b żewġ sinjali żgħar min naħa ta isfel mill kliem labour party it torċa li tirrappreżenta t tagħlim u l progress miżmuma b id għera l id tal ħaddiem li kien għadu batut u li jrid ikun hu permezz tal partit laburista biex jgħin u jerfa lilu nnifsu fis ta april dehret l arma l ġdida bħala parti mit titlu tal ġurnal tal partit is sebħ fl wara li sfaxxa l partit ta boffa il malta workers party bħala sinjal ta għaqda bejn iż żewġ partiti l isem sar malta labour party u ż żewg linji żgħar fl arma tneħħew matul is snin saru wkoll diversi tifsiriet tal kuluri ta din l emblema fosthom dawk relatati man newtralità u l mediterran wara l ħatra ta joseph muscat bħala mexxej tal partit f novembru id delegati tal partit laburista qablu li tinbidel l emblema tal partit laburista matul l saret votazzjoni għall emblema l ġdida tiegħu permezz tat telefon ċellulari b kollox ħadu sehem persuna u daħlu membri ġodda permezz tas sistema ta votazzjoni l emblema li ntgħażlet kisbet tat total ta voti din kienet iddisinjata mill kumpanija internazzjonali tbwa ang waħda mill kumpaniji ewlenin fil qasam tal komunikazzjoni l innu tal partit laburista li huwa forma ta talba inkiteb fl minn manwel pace b kompożizzjoni tal maestro ġuż diacono l innu ġie approvat mill eżekuttiv tal partit laburista nhar is ta april dan l innu ndaqq għall ewwel darba fl ta mejju fit teatru san ġorġ bormla lejn din l għaqda fis nittajru xjuħ u żgħażagħ ħaddemin leħen sbejjaħ lilna jsejjaħ biex ningħaqdu f dan il ħin issa l jum mistenni twieled issa tar tal biża ż żmien bierku s siegħa li aħna fiha rajna d dawl rajna l ħelsien issuktaw f dil ħidma mbierka jibqa demmkom jiġri sħun seddqu talbkom qawwu qalbkom tagħna r rebħa fl aħħar tkun tagħder qalbna l ġuħ u l faqar dmugħna jkun għall imnikktin sew ħilitna kemm saħħitna hienja nagħtu għall fqajrin li bħall ahwa lkoll ninħabbu u li ngħinu lil xulxin sew kif alla b amar ħalla l għaqda jrid tal ħaddemin issuktaw f dil ħidma mbierka jibqa demmkom jiġri sħun seddqu talbkom qawwu qalbkom taghna r rebħa fl aħħar tkun il għasri hu raħal żgħir fil gżira ta għawdex fl kien jgħodd ruħ biss il għasri huwa magħruf għal l għasel tajjeb u bnin sa ftit snin ilu kien għad baqa xi daqqaqa tal qoton il knisja parrokkjali hija ddedikata lil corpus christi din bdiet tinbena fl u ġiet ikkonsegrata fl fis ta diċembru l għasri sar parroċċa ta min jsemmi l bażilka tal madonna tal patroċinju li hija l eqdem waħda f għawdex u t tielet l eqdem fil pajjiż din inbniet fl il fanal ta ġurdan li jinsab fuq għolja f dan ir raħal kien beda jinbena f ġunju u xogħolhu kien li jgħin lill vapuri jew skejjen sabiex jitbiegħdu minn max xtajta jew inkella li jiksbu d dritt li jidħlu fil portijiet maltin taħt l istess għolja hemm ħbula ta raba li jwasslu sa wied il għasri wied dejjaq u tawwali li l ħanek tiegħu huwa ċagħqi mat tul tal wied insibu ħafna qasab imsejjħa bil latin bħala arundo donax u siġar tat tin bejn l għasri u r raħal tal għarb insibu l irħajjel ta għammar li jżomm mitt ruħ ta għammar jagħmel mal kunsill lokali ta l għasri imma bħala parroċċa hu ma l għarb hekk kif taqsam it triq issib il bażilka ta ta pinu is sindku huwa dr daniel attard maħtur f isem il partit nazzjonalista nistgħu ngħidu li fl għasri waħda mill iżjed bini importanti hija l knisja parrokjali tal għasri insibu wkoll il fanal ta ġurdan wied il għasri u l bażilika tal patrocinju l aktar għasri magħruf huwa toni calleja folklorista li ta kull sena jikteb dwar drawwiet u twemmin f dan ir raħal tant ċkejken kull sena joħroġ enċikolpedija dwar dan ir raħal bit titlu korpus jissemmew wkoll il benefattur salvu gambin ġanni saliba ta l għasfur daqqaq tal qoton u ġużepp sultana bejjiegħ ta l ilma żahar ewro huwa l isem tal munita ewropea l ewro simbolu kodiċi bankarju eur il flus ta sittax il pajjiż tal unjoni ewropea li flimkien jissejħu ż żona tal ewro pajjiżi oħra li jinsabu barra ż żona tal ewro iżda jużaw l ewro bħala l munita ta pajjiżhom huma flimkien ma dawn il pajjiżi mhux indipendenti li huma il kosovo l gujana franċiża reunion saint pierre et miquelon guadeloupe martinique u mayotte fil qasam tal flus l ewro ġab riforma sinifikattiva fl ewropa bidla li kontinent kien ilu ma jara bħalha minn żmien l imperu ruman l ewro mhux biss mekkaniżmu li jipperfezzjona s suq uniku ewropew billi jiffaċilita l kummerċ ħieles fost il membri taż żona tal ewro imma hu meqjus mill fundaturi tiegħu bħala pass mill iktar kruċjali fil proġett tal integrazzjoni politika ewropea fl artiklu muniti tal ewro ta malta għandek issib iktar dettall dwar il muniti tal ewro maltin hemm seba karti tal flus tal ewro il ewro l ewro l ewro il ewro il ewro il ewro u l ewro is seba karti tal flus tal ewro huma bbażati fuq tema ta disinn komuni żminijiet u stili ewropej fuq in naħa ta quddiem tal flus insibu t twieqi u l bibien li jissimbolizzaw l ispirtu miftuħ u ta kooperazzjoni fl ewropa it tnax il stilla tal unjoni ewropea jirrappreżentaw id dinamiżmu u l armonija tal ewropa tal lum fuq in naħa ta wara ta kull karta tal flus hemm pont wieħed mis seba perjodi tal istorja arkitettonika ewropea dawn jissimbolizzaw il kooperazzjoni u l komunikazzjoni mill qrib li jeżistu bejn il ġnus tal ewropa u bejn l ewropa u l bqija tad dinja il karti tal flus huma l istess minn wara u minn quddiem fil pajjiżi kollha taż żona tal ewro u bħall muniti ewro huma valuta legali f kull pajjiż ta din iż żona monitarja ewropea fi ħdan l unjoni ewropea l ewro ġie stabbilit bi prova tal permezz tat trattat ta maastricht dwar l unjoni ewropea li sar biex jistabbilixi l unjoni monetarja u ekonomika biex idaħlu din il munita l ġdida l istati membri kellhom jobdu ċerti regoli stretti bħal defiċit tal baġit ried ikun inqas minn tlieta fil mija tal pdg dejn tinqas minn sitta fil mija tal pdg inflazzjoni baxxa u rati ta interess qrib dawk tal ue fit trattat ta maastricht ir renju unit u d danimarka ngħatalhom il permess li jistgħu ma jimxux fuq dan il pass li jwasal għad dħul tal ewro l ekonomisti li għenu biex joħolqu jew jikkontribwixxu l ewro jinkludu lil robert mundell wim duisenberg robert tollison neil dowling fred arditti u tommaso padoa schioppa joe sacco twieled huwa artista tal komiks wkoll magħrufin bħala strixxikli u ġurnalista malti ħa fama internazzjonali fl meta ingħata l american book award għall istrixxiklu palestine huwa wkoll famuż għall istrixxiklu fuq il gwerra tal bosnja bl isem ta safe area gorade sacco twieled malta f ħal kirkop fl missieru kien inġinier u ommu għalliema ta sena il familja tiegħu emigrat lejn l awstralja fejn għadda tfulitu sakemm fl fl età ta il sena flimkien mal familja tiegħu mar l istati uniti los angeles għamel l ewwel esperjenzi fil ġurnaliżmu meta beda jaħdem fil gazzetta ta l iskola sunset high school f beaverton oregon waqt li il ġurnaliżmu kien l interess ewlieni tiegħu dan kien wkoll żmien fejn żviluppa xejra umoristika u satirika iggradwa minn sunset high school fl beda studju tal ġurnaliżmu fl università ta oregon u ggradwa hemm b b a fl wara impjieg qasir mal ġurnal tal għaqda nazzjonali tan nutara amerikani xogħol li biħ b ebda mod ma stagħdar tilef kull xewqa li jisr ġurnalista fl iddeċida li jmur malta f intervista fuq il bbc jgħid i sort of decided to forget it and just go the other route which was basically take my hobby which has been cartooning and see if i could make a living out of that f malta beda jaħdem bħala artista ta komiks romantiċi f sensiela ta strixxikli jisimhom imħabba vera kien proprija b dan ix xogħol li joe sacco beda l karriera tiegħu ta artista tal komiks waqaf jaħdem fuq dan il proġett fl għadd tal pubblikazzjoni meta irritorna lura lejn l amerka is sensiela kienet suċċess aktar minn hekk kienet pass importanti fl iżvilupp tal komiks f malta fl lura fl amerka waqt li kien qiegħed portland oregon ħadem bħala ko editur ta komik li joħroġ kull xahar il portland permanent press kien f dan iż żmien li ġie mqabbad mill fantagraphics books sabiex joħrog l antoloġija tal komiks centrifugal bumble puppy għalkemm din m għamlitx xi suċċess kbir sacco ppubblika l ewwel serje yahoo waħdu bejn l u l din kienet waħda mit titli awtobijografiċi li dehru fi stamperiji tal komiks żgħar ta dan iż żmien iżda l istint ġurnalistiku u l interess vast ta sacco kienu atipiċi yahoo kien jixbaħ bejn wieħed u ieħor il forma libera ta david collier u harvey pekar iżda b ton iktar satiriku u b inqas attenzjoni lokali fost affarijiet oħra huwa akkumpanja rock band u f tour ewropew ossessjona ruħu bil media coverage dwar il gwerra tal golf u kiteb dwar il ħajja ta kuljum ta stripper dik il parti ta yahoo dwar il gwerra tal golf tefgħat lil sacco fi studju dwar il politika tal lvant nofsani mar l israel u fit territorju palestinjan biex jagħmel riċerka għall ewwel xogħol kbir tiegħu palestine hija kollezzjoni ta biċċiet kemm qosra u twal uħud minnhom juru l vjaġġi u l esperjenzi ma palestinjani u xi lhud u xi wħud jiddramatizzaw l istejjer li kien sema palestine ħareġ taħt forma ta serje ta comic book mill sa l u wara ġie ppublikat f diversi ħarġiet fl l ewwel pubblikazzjoni rebħet l american book award aktar tard fi tmiem il gwerra tal bożnija sacco mar sarajevo u gorade u pproduċa serje ta rapporti fuq l istil ta palestine ir rumanz impinġi safe area gorade u the fixer u l kollezzjoni ta l stejjer war s end safe area gorade rebħet l eisner award għal best original graphic novel fl huwa kkontribwixxa xogħlijiet qosra oħra taħt forma ta rappurtaġġ grafiku għal diversi magażins fuq suġġetti li jvarjaw mill ħruxija tal gwerra sal mużika blues sacco li bħalissa jgħix fi new york city ħadem kemm il darba għall american splendor ta harvey pekar aktar riċentement sacco kiteb u penġa żewġ strixxikli fuq l inġustizzji fl iraq ippublikati f the guardian kif wkoll strixxiklu ta il paġna f harper s magazine l imperu brittaniku kien l ewwel potenza mondjali kif ukoll l ikbar imperu fl istorja tad dinja dan l imperu kien il prodott ta sekli ta kolonjaliżmu minn pajjiżi ewropej l iktar prominenti fosthom kienu spanja il portugall il pajjiżi baxxi franza u l gran brittanja sal l imperu brittaniku kien jikkontrolla madwar miljun ruħ bejn wieħed u ieħor kwart tal popolazzjoni mondjali u kien jikkomprendi miljun mil kwadru iktar minn miljun km kważi terz tal art kollha tad dinja anki jekk mis snin sittin l hawn dan l imperu żżarma għad fadal influwenza qawwija fuq bosta pajjiżi u f ħafna sferi bħal prattiki ekonomiċi ġuridiċi u sistemi ta gvern it tixrid ta ħafna sports tipiċi ingliżi bħall futbol kif ukoll it tixrid tal lingwa ingliża l indoewropew hija kostruzzjoni xjentifika ta dik li tissejjaħ protolingwa lingwa prototipika komuni li minnha nissoponu li tnisslu d diversi lingwi tal familja indoewropea illum huwa meqjus aktar preċiż li nitkellmu fuq il proto indoewropew għaliex rikostruzzjoni fis sens ta lingwa li tista tintuża għall komunikazzjoni m hijiex possibli rikostruzzjonijiet ta l indoewropew iwasslu biss għall għerq ta kliem fenomeni fonoloġiċi u strutturi sintattiċi bażiċi il lingwi tal familja indoewropeja jingħad li għandhom relazzjoni ġenetika mhux fis sens darwinistiku biex jigi ikkonstatat jekk lingwa għandhiex relazzjoni ġenetika ma lingwa oħra il lingwi jiġu mqabbla fuq il bażi tar regoli fonetici tagħhom billi jmorru lura f numru ta rikostruzzjonijiet il lingwisti huma kapaci jestrapolaw u jaslu għall protolingwa naturalment ma jeżistux sorsi miktuba ta l indoewropew ta min jiddistingwi bejn l hekk imsejjaħ sprachbund u r relazzjoni ġenetika sprachbund hija kelma ġermaniża li tfisser unjoni għaqda lingwistika u tiġi użata mil lingwisti f diversi lingwi bħala kelma teknika bħala sprahchbund nifhmu grupp ta lingwi li x xebh ta bejniethom hu bbażat fuq kuntatt lingwistiku li seħħ f ċertu punt ta l evoluzzjoni tal lingwa osservata dawn il lingwi ma jistgħux ikunu ġenetikament relatati jekk tassew din tkun relazzjoni mbiegħda ħafna dan huwa dak li jagħżel sprachbund minn familja lingwistika li għaliha ir relazzjoni ġenetika hija essenzjali l indoewropew ma ġiex iffurmat fi sprachbund iżda tnissel minn familja waħda sprachbund tingħaraf mill fatt li relazzjoni bejn żewġ lingwi ma turix xebh fil vokabularju biss iżda xebh fl istruttura wkoll fi kliem aktar ġenerali nistgħu ngħidu li lingwi ta l ewwel tip għandhom l istess omm l oħrajn kienu ġirien għal żmien twil ir repubblika tal irlanda hija nazzjon fl ewropa u tagħmel parti mill gżira tal irlanda il bqija tal gżira jiġifieri l irlanda ta fuq hija parti ntegrali tar renju unit għandha popolazzjoni ta miljun ruħ il belt kapitali tagħha hi dublin li tgħodd nofs miljun ruħ u li tinsab tħares fuq il baħar tal irlanda bliet oħra kbar huma cork b elf ruħ galway b elf limerick b elf u waterford b elf fost l aktar gżejjer magħrufa hemm dawk tal gżejjer aran fl għarb tal gżira u dik ta achill li tintleħaq minn county mayo għalkemm il pajjiż huwa ġar tar renju unit u fil parti l kbira jitkellem l ilsien ingliż kien ma dan ir renju li kellhu l aktar taqbid fl istorja mdemmija tiegħu tant li l element patrijottiku jgħaffas ħafna imqar jekk b mod xejn komplimentuż fuq il passat storiku ta bejniethom dan jidher ċar fil letteratura u l mużika irlandiża meqjusa fost l ifjen fl ewropa ir repubblika tal irlanda twieldet wara li lloyd george f isem ir renju unit u l kuruna brittanika għadda l att tal gvern dwar l irlanda fl dan kien ifisser il ħolqien ta żewġ parlamenti wieħed minnhom għan naħa ta fuq fil parti l kbira f ulster il parti li baqgħet tagħmel mar renju unit saret magħrufa bħala northern ireland l irlanda ta fuq f diċembru ġie ffirmat it trattat anglo irlandiż u b hekk twaqqfet l irish free state din baqgħet magħrufa hekk sal meta ġiet iddikjarata r repubblika tal irlanda li nqatgħet mill commonwealth fl ir repubblika tal irlanda saret membru sħiħ tal ġnus maqgħuda il poplu irlandiż iħaddan fil parti l kbira it twemmin kattoliku dan it twemmin kien l għeruq ta ħafna mit tilwim mar renju unit il muntanja ta croagh patrick f county mayo hija meqjusa bħala waħda sagra u lejn tmiem ta kull lulju eluf kbar ta pellegrini jixxabtu magħha sakemm jilħqu l quċċata bħala parti mis sagriċċju għal dnubiethom san patrizju huwa l patrun tal pajjiż għalkemm ir reliġjon kattolika ma hijiex daqstant b saħħitha daqs ftit tas snin ilu xorta tibqa forża nfluwenti fil ħajja ta kuljum madanakollu filwaqt li d dibattitu dwar l abort jibqa jaħraq ħafna ħarġu numru ta skandli tal ġerarkija tal knisja li tappnulha l istima tagħha fosthom hemm il każ tal magdalene laundries li kienu djar li jilqgħu tfajliet irlandiżi li jinqabdu tqal hawn ġew mikxufa l għadd kbir ta abbużi li saru fuq dawn it tfajliet il film the magdalene sisters ta paul mullan kompla jnaqqas is saħħa tal knisja b akkużi ta ipokrezija fejn jidħlu l morali nsara il kantanta sinead o connor wkoll rikbet fuq il karru tal akkużi fost il kittieba ewlenin li ħarġu mill irlanda nsibu lil jonathan swift oscar wilde william butler yeats samuel beckett james joyce u george bernard shaw huwa ironiku li fost l aqwa kittieba bl ingliż tas seklu għoxrin kienu mnissla mill istess poplu li kien qed jiġġieled għal ħelsien politiku tant li erba kittieba irlandiżi rebħu l premju nobel għal letteratura dawn kienu william butler yeats fl george bernard shaw fl samuel beckett fl u seamus heaney fl kittieba irlandiżi li għamlu isem fl aħħar snin jinkludu lil brendan behan l awtur ta borstal boy fl brian friel li kiteb id dramm dancing at lughnasa fl u neil jordan minn sligo li minbarra l kitbiet bħal nights in tunisia u the dream of a beast qiegħed iħalli impatt fil qasam taċ ċinema l irlanda tat kontribut kbir ħafna fil qasam mużikali brittaniku li jiżboq bil bosta l għadd ta popolazzjoni dan seħħ anki fil qasam tar rokk pop rokk u naturalment fil mużika keltika il grupp the corrs magħmul minn membri tal familja corr minn dundalk kien wieħed li għamel suċċess kbir bil ħoss mexxej u qabbieżi tagħhom fejn tidħol il mużika jidher li ma hemmx differenza jekk l artist huwiex mill irlanda ta fuq jew mir repubblika anki fejn jidħlu temi patrijottiċi u l imħabba lejn art twelidhom mingħajr fruntieri politiċi tant li l kantawtur paul brady li jkanta the island trabba f strabane county tyrone madankollu fir repubblika tal irlanda hemm drawwa li kunċert mużikali imqar jekk ġewwa nitfa ta pabb jispiċċa bl innu nazzjonali the soldier s song fost l aqwa mkejjen sabiex wieħed jisma mużika folk tajba jissemmew westport irlanda f county mayo sligo u letterkenny f county donegal l isports l aktar li jintlagħbu huma r rugby il futbol il gaelic football u l hurling għalkemm ħafna futbolers magħrufa irlandiżi għamlu ħoss jilgħabu fil kampjonati ingliżi il gaelic football jibqa l attivita sportiva li twaqqaf il pajjiż tant illi croke park ġewwa dublin jesa ruħ u jkun mimli daqs bajda waqt logħbiet jaħarqu tal finali all ireland tal istess gaelic football il futbol huwa sport popolari ħafna u r repubblika irlandiża ħadet sehem fit tazza tad dinja tal u kif ukoll fil kampjonati ewropej euro xi drabi b suċċess kbir il kampjonat irandiż huwa ftit jew wisq dgħajjef b ħafna mill plejers tat tim nazzjonali jilgħabu barra l pajjiż l istadju nazzjonali ta lansdowne road bħalissa qed jerġa jinbena mill ġdid u bi ħsiebu jinfetaħ fl huwa se jkun jesa ruħ anton buttigieg qala għawdex ta frar ta mejju avukat viċi priministru poeta u t tieni president ta malta buttigieg kien it tielet tarbija ta salvu u concetta imwielda falzon ħa l edukazzjoni tiegħu fl iskola primarja tal qala fis seminarju ta għawdex issokta bl edukazzjoni tiegħu fil kulleġġ ta san alwiġi f malta u l università ta malta iggradwa fil baċellerat tal arti fl u ħa d dottorat fil liġi fl fi żmien it tieni gwerra dinjija huwa ħadem ta avukat u kien spettur tal pulizija fil kontroll tal ikel wara l gwerra mill sal kien ġurnalist tal qorti mat times of malta kien editur tal ġurnal laburista the voice of malta mill sal l ewwel darba li daħal fil politika kien mal partit kostituzzjonali ta strickland fl ħareġ għall elezzjonijiet tal u l ma dak il partit imma ma ġiex elett fl ġuż ellul mercer ikkonvinċieh joħroġ mal partit laburista għall elezzjoni li saret dik is sena daħal fil parlament fl minflok ġuż flores li sar imħallef kien delegat tal partit għall malta constitutional conferences li saru f londra fl u fl mill sal kien president tal partit laburista fl buttigieg li kien kattoliku konvint ikkontesta mal partit laburista minkejja li dan kien interdettjat mill knisja fi żmien il kwistjoni politiko reliġjuża u kien elett fuq it tmien distrett inħatar deputat mexxej tal partit laburista reġa kien elett fl elezzjonijiet tal u kien rappreżentant tal partit fl assemblea konsultattiva tal kunsill tal ewropa fejn kien elett viċi president fl meta l partit laburista immexxi minn dom mintoff tela fil gvern huwa nħatar ministru tal ġustizzja u tal parlament u deputat priministru fis ta diċembru inħatar bħala t tieni president ta malta repubblika kariga li żamm sal fi żmien il presidenza tiegħu telqu l aħħar suldati ingliżi minn malta fil ta marzu li sar jum nazzjonali magħruf jum il ħelsien sa mill buttigieg beda jippubblika l ewwel ma kiteb kien l insegnamento dei sepolcri fir rivista tal kulleġġ ta san alwiġi fl beda jippubblika l poeżiji fil pronostku malti u rebaħ is sitt premju bil poeżija sajf buttigieg kien wieħed mill membri tal bidu tal għaqda tal malti università fl imwaqqfa minn rużar briffa u ġuż bonnici kien ukoll membru tal għaqda tal kittieba tal malti illum l akkademja tal malti jibqa magħruf bħala l poeta tan natura għal ħafna poeżiji li għandu fuq is suġġett buttigieg kien l ewwel wieħed li uża stili ta poeżija ġappuniża bħat tanka u l ħajku u ppubblika żewġ kotba ta poeziji satiriċi u ċajtiera bl isem ta ejjew nidħku ftit u ejjew nidħku ftit ieħor fihom buttigieg jittratta l kwistjoni politiko reliġjuża b umoriżmu u sarkażmu waħda mill isbaħ poeżiji tiegħu li saret klassika tal letteratura maltija kull fl għaxija kif mal għabex tnin u tmut saħħet il jum jiġi majsi bis sellum u jixgħelli taħt it tieqa fanal ċkejken li tal lejl itaffi d diqa saħħti wkoll qed inħossha tmut kuljum iżda msejkna l poeżija kull fl għaxija dlonk tixxabbat mas sellum u ġo qalbi tixgħel naqra ta fanal illi jtaffi ftit id diqa sa ma jmut ta ħajti l fdal alla ħares ma kienx majsi illi jagħmel ftit tad dija u ma majsi alla ħares ma kenitx il poeżija fuq din il poeżija dr adrian grima jgħid hekk f ġunju il kantanta doreen galea ħarġet cd b poeżiji kantati b mużika ta dominic galea bl isem ommi waħda mill poeżiji hija il kebbies tal fanali fejn leħen galea donnu ngħata l laqta ta raħħala tgħanni u tfaħħar xogħol il kebbies ta sena iżżewweġ l ewwel mara tiegħu carmen mwielda bezzina u kellhom tlett itfal john dr john buttigieg b a ll d m p rose miżżewġa lil dr joe brincat b a lond b sc econ lond ll d m p u manolo buttigieg ll d avukat wara l mewt tal ewwel mara li mietet xhur wara t twelid tat tielet tarbija anton buttigieg iżżewweġ lil connie scicluna fl li iżda sfortunatament tilifha wkoll tliet snin wara f inċident tat traffiku f londra ta sena anton buttigieg iżżewweġ mill ġdid lill iskoċċiża margery helen patterson anton buttigieg miet fl età ta sena nhar il ta mejju ingħata funeral statali u jinsab midfun fiċ ċimiterju tal addolorata nhar il ta mejju ġie inawgurat monument f ġieħu fil blata l bajda quddiem id dar ġenerali tas soċjetà tal museum rużar briffa kien poeta u dermatologu malti daqskemm figura ewlenija fil letteratura maltija studja fl iskola elementari tal gvern f sant iermu u l liċeo tal belt u wara li għadda mill eżamijiet tal matrikola fl beda jgħallem fl iskejjel elementari kellu jkun l ewwel għalliem bil matrikola fid dipartiment ftit xhur wara fl beda l istudju tiegħu fil mediċina fl università ta malta u ssoktah f londra fil venereoloġija u d dermatoloġija fl sar speċjalista tal mard tal ġilda baqa magħruf għall umiltà u l qalb kbira li wera mal morda speċjalment mal lebbrużi skont martu louisette ix xewqa tiegħu fil professjoni medika kienet li jkabbar il ġmiel fil ġilda u jnaqqas il kruha tagħha u dan l aspett jixref sikwit fil versi tiegħu tant li fi żmienu kien magħruf bħala l poeta tas sbuħija lura f malta briffa nħatar tabib anzjan fis sezzjoni tal mard tal ġilda fl isptar ċentrali kien ukoll speċjalista tal marda tal lebbra fl isptar san bartilmew fl imgieret u fl isptar chambray ta għawdex matul il pesta li kellna f malta fis snin ruzar kien jaħdem fl isptar ta lazzarett f manoel island fl kien mar fil lvant imbiegħed fejn ħadem u studja fi sptarijiet f kalkutta gobra bankura u madras matul il gwerra meta kien mar joqgħod san giljan rużar kien speċjalista onorarju tad dermatoloġija fil malta war memorial hospital for children tul l istess żmien kien ukoll supretendent fl isptar blue sisters bejn is snin u rużar kien jgħallem id dermatoloġija u l veneoroloġija fl università ta malta flimkien ma sieħbu ġuż bonnici fl waqqaf l għaqda tal malti università li għadha attiva sal lum u beda joħroġ ir rivista leħen il malti dan kien kliem il poeta nnifsu li deher fl ewwel ġabra ta poeżiji li ppubblika bl isem poeżiji fl grazzi għall insistenza tat tieni mara tiegħu louisette u ta ħabibu p valentin barbara il biċċa l kbira tal poeżiji tiegħu kitibhom fuq folji maqtugħa ta xi ktejjeb tal but jew fuq in naħa ta ġewwa ta pakketti vojta tas sigaretti oħrajn kitibhom fuq karti tar riċetti mediċi fuq boroż insomma fuq kulma kien jiġi għal idejh f waqt ta muża rużar briffa baqa magħruf bħala l poeta taċ ċokon u tas sempliċità għalkemm kiteb ftit briffa kien apprezzat fit tul minn diversi kritiċi letterarji bosta kitbu fuqu dawn huma xi kummenti li hu nnifsu għadda fuq il poeżija bħala interpretazzjoni individwali u bħala espressjoni artistika universali dawn il versi jalludu għall protesta li kienet saret fl empire stadium mis sapporters maltin fit ta marzu qabel ma bdiet il logħba ta ħbiberija bejn malta u t tim jugoslav hadjuk ta split hrvatski nogometni klub hajduk split li dik il ħabta kien magħruf mad dinja kollha l king s own band daqqew kemm l innu nazzjonali jugoslav u kemm il god save the king mingħajr ma daqqew l innu malti il folla maqrusa fil laħam il ħaj qamet bil wieqfa u bdiet tkanta spontanjament il versi ta dun karm fuq mużika ta dr robert sammut dan il waqt emozzjonanti ferm li kien baqa fuq fomm kulħadd għal ġimgħat sħaħ tpenġa permezz tal kelma minn rużar briffa fil poeżija t hawn fuq f din il poezija jidher is sens qawwi ta patrijotizmu tal maltin li qamu mill apatija li kien fiha taht hakmiet barannin hawn jinħass il poeta introvers li bil lirika tiegħu fassal il pedament tal poeżija moderna maltija o madonna tad duluri mhux il ward jiena fittixt ħa nsebbaħ darek u nfewwaħlek lil altarek imma x xewk minn qalb ix xagħri u għollieq marrd musfari o madonna tad duluri dana biss o madonna tad duluri l oħrajn ġew u bid deheb għammru lil darek u bil ħaġar sawru altarek jiena biss kont il barrani mingħajr ward u deheb il għani jiena biss o madonna tad duluri ma stmerrejtx int l imnikket ġewwa darek kollok ħlewwa kollok ħniena serraħt int lill qalb għajjiena inti biss barra bis sħana qiegħda mgħaxxa l ħajja taħt xemx li tikwi l eħrex xemx sajfija u kollox ħiemed bħallikieku l ġrajja waqfu tal jum imbikkma minn did dija fuq għolja bżar żunżan bil qtajja qtajja irewwaħ ġewnħu joħroġ mill ħamrija ħanfus sewdieni bl akbar skiet jissajja ħa jsib il qmuħ imxerrda fil mogħdija ħiemed il mewġ jitniegħes ġewwa l qala il bogħod il bogħod jitriegħex qlugħ bajdani bil mod il mod u donnu le jaf l għala hekk bla taf l għala tħoss il qalb tixxabba minn kulm hu dwarha tikbi lill warrani u mdejqa tnin bix xewqa tal imħabba weħidha fuq l għolja ġeblija imbiegħda mill bqija ta ħutha fil qalb ħadranija tal wied ix xwejħa ħarruba magħtuba mit toqol tas snin qed tħares madwarha ħa tara il għaġla tan nies għaddejjin u taħseb kemm huma mgħaġġlin fejn huma sejrin għal dejjem bla sabar min nieqa sal qabar dal ħalja bnedmin fejn huma l għeruq qatt lilhom ma trażżan il bewsa tar riħ qatt lilhom ma tlajjem is sħana tax xemx għaliex ftit mistrieħ għalihom ma hemmx u l lehma biss tagħhom il ħajja tas suq waħdi tlajt l għoljiet xemxija taż żgħorija ħadd ma qalli x għandi nsib bogħod jew qrib waħdi sibtha l lehma tiegħi dak in nhar li tgħannqet miegħi is sbuħija lejl u nhar ġunju frar kollox xorta mingħalija basta l ħajja dejjem ħajja hekk għaddew leħħu ntfew l isbaħ snin minn ġuf dinja qerredija misruqin tbiddlu d dwal kollox jagħti fis sewdieni aktarx tinsa l lewn ewlieni mma s sbuħija għadha miegħi taqsam ferħ u dwejjaq tiegħi għadni dejjem dejjem jien anke jekk kiebi u għajjien il poeta taż żgħorija il poeta tas sbuħija minn kull ma ħlomt f żgħożiti infittex kollox baħħ il qalb xiħa w għajjiena ma tafx tgħid ħlief aħħ li ħlomt kien kollu ħolma li għext kien ħajja biss aħ kieku t tnejn ingħaqdu il qamar kont immiss issa qasira l ħajja u l ħolm duħħan itir din kienet l aħħar poeżija li kiteb u qniepen qniepen qniepen qniepen viċin il bogħod leħinkom f dell l għaxija minn fomm il għajn jirtogħod funtana misterjuża ta ħolm u ta xewqat għanjiet ta żmien warrani fit tempju ilhom mitfija imma llum minn ġol funtana mill ġdid il liturġija funtana misterjuża ta ħolm u ta xewqat bakkan fiċ ċimiterji fis sħarijiet tal qamar u żfin minn dlam l alkovi titniegħed l għajn bla sabar funtana misterjuża ta ħolm u ta xewqat rużar briffa miet nhar it ta frar il bijografija sħiħa tiegħu dehret fl f xogħol tal professur oliver friggieri ġuż bonnici valletta ta awwissu ta ottubru kien politiku u awtur bin pawlu u ġovanna mwielda debono it tnejn għawdxin ġuż bonnici kien it tieni wild tagħhom ħa l edukazzjoni tiegħu fl iskola primarja tal belt is seminarju t għawdex u l università ta malta minn fejn ġab il b sc u ph c fl fl sar tabib inħatar kap tad dipartiment fl isptar ċentrali fl iżżewweġ lil evelyn testa u kellu tliet ulied ġuż bonnici sar delegat tal partit laburista fl ħames snin wara t twaqqif tiegħu daħal fl eżekuttiv fl fl ħareġ il ktieb l istorja tal partit tal ħaddiema fuq l ewwel għaxar snin tal partit qatt ma kkontesta l elezzjonijiet ġenerali forsi għax miet ħesrem fl età ta sena ġuż bonnici kien wieħed mill fundaturi u l ewwel president tax xirka għat tixrid tal ilsien malti fl waqqaf l għaqda tal malti università ma sieħbu rużar briffa it tnejn studenti tal mediċina bil għan li l malti jingħata l prestiġju li jistħoqqlu fl università bdew ukoll il pubblikazzjoni leħen il malti fl beda jippubblika ġabra ta kitba maltija minn dar tal pubblikazzjoni excelsior li kien xtara minn butu fil belt triq sant ursula u f sentejn ħareġ tnax il ktieb bl għajnuna tal kaptan a v laferla il professur saydon u ġuż chetcuti f din is sensiela kien hemm anġli tan niket ta ġino muscat azzopardi taħt tliet saltniet ta ġuż aquilina leli ta ħaż żgħir ta ġuż ellul mercer san ġwann ta ġuż galea is salib tal fidda ta wistin born u r rumanzi tiegħu stess il qawwa tal imħabba u ħelsien stampa ukoll tliet kotba bil poeżiji ta dun karm kiteb ir rumanzi kiteb ukoll ġuz bonnici ħidmietu u kitbietu hi teżi tal baċellerat fl arti bl unuri li nora sammut għamlet fl università ta malta fl fl ġie stampat id dramm tiegħu imħabba aktar mill ħajja fl f għeluq il sena minn twelidu l għaqda tal malti università ħarġet in novelli in novelli miġbura ta ġuż bonnici saturnu huwa is sitt pjaneta mix xemx huwa ġgant gassus it tieni l ikbar pjaneta fis sistema solari kollha qablu jiġi ġove saturnu għandu sistema ta ċrieki prominenti li prinċipjalment huma komposti minn partiċelli ta silġ b ammonti iċken ta partiċelli ta trab ġebli il pjaneta ġie msemmi għall alla ruman saturnu is simbolu tiegħu huwa il minġel ta l istess divinità unicode il forma ta saturnu hija viżibilment mgħaffġa fil poli id dijametri ekwatorjali u polari ivarjaw kważi b km kontra km din il forma hija riżultat tar rotazzjoni mgħaġġla tiegħu u l kompożizzjoni fluwida tiegħu għaldaqstant faċli biex jiddeforma anki il ġganti gassusi l oħra huma ddeformati bl istess mod iżda b manjiera ħafna inqas evidenti saturnu huwa wkoll dak il pjaneta b densità medja inqas minn dik ta l ilma biss g cm fis sewwa il valur medju hu kumbinazzjoni ta densitajiet baxxi ħafna fl atmosfera tal pjaneta u densitajiet aktar elevati fl intern sikurament aktar mill ilma saturnu jorbita madwar ix xemx f distanza medja ta miljuni ta km u jdum ma jagħmel dawra sħiħa max xemx f sena terrestri l orbita tiegħu hija inklinata rispett l eklittika dawl ix xemx jidher darba inqas intens meta jiġi mqabbel mal kejl effettwat mill art b massa ta darba aktar u volum ta darba aktar minn dak terrestri saturnu huwa it tieni l akbar pjaneta tas sistema solari wara ġove l assi tar rotazioni hu inklinat għal gradi u jirregola il pjaneta għal ċiklu ta staġuni analogu għal dak terrestri u marzjan iżda ħafna aktar twil il perjodu tar rotazjoni ta saturnu fuqu nnifsu ivvarja skond il kwota l istrati superjuri fir regjuni ekwatorjali jieħdu siegħa biex iwwetqu dawra kompluta waqt li l qalba u l mantell idduru f siegħa l atmosfera ta saturnu turi affarijiet simili għal dik ta ġove iżda ħafna iktar dghajfa u iżjed wiesgħa viċin l ekwatur dawn l oġġetti huma tant dgħajfa li qatt ma kienu ġew oservati qabel il wasla tas sondi voyager minn dak iż żmien it teleskopji ta l art tjiebu ħafna li osservazjonijiet regulari tal karatteristiċi atmosferiċi ta saturnu jistgħu issiru faċilment filfatt instabu tempesti ovali ta ħajja twila simili għal dik ta ġove fil it teleskopju spazjali hubble osservata sħaba nube bajda enorme viċin l ekwatur tal pjaneta u oħra kienet osservata fl iċ ċrieki ta saturnu huma magħmula minn partiċelli primarjament ta silġ ilmi huma magħmula wkoll minn oġġetti kbar għexieren ta metri dawn jestendu l barra darbtejn daqs ir radju ta saturnu saturnu għandu tliet ċrieki prinċipali a b u ċ li bejnithom il partiċelli huma madwar ċm u m a u b huma isseparati mid diviżjoni ta cassini li kienu innutati l ewwel darba fl huwa maħsub li d diviżijoni ta cassini kienet ikkawżata minn effett gravitazzjonali ta qamar ta saturnu mimas id diviżjoni hija qasma ta xi bejn wieħed u ieħor km mil skrutinju minn qrib il pjaneta minn voyager juru li din il qasma hija mimlija minn partiċelli fini u kwantità ta ċrieki dgħajfa dan iċ ċirku għandu sensiela kbira ta ċriketti u qasmiet fosthom insibu il fetħa ta enke li hija km mil wisgħa din il fetħa jew qasma hija osservabbli anki b teleskopji amatorjali dan huwa l iżjed wieħed li jiddi miċ ċrieki kollha fil parti ċentrali ta dan iċ ċirku insibu spkes li huma mkejjen mudlama fejn plasma ta partiċelli huma imtella l hemm minn kampijiet manjetiċi mill pjan taċ ċirku stess iċ ċirku ċ jinsab ġewwa ċ ċirku b stess dan iċ ċirku għandu għamla ta kanali u hu magħmul minn ħafna ċrieket ċkejkna fl voyager innota ftit ċrieki joħorġu l barra minn ċirku ċ u jespandu dawn jibqaw ħerġin sa ma jiffurmaw iċ ċirku d dan iċ ċirku hu viżibbli meta tħares lejn iċ ċrieki b mod partikolari il materjal ta dan iċ ċirku jinsab biswit il qamar enkeladu u dan il qamar jista jkun is sors ewlieni tal materjal li jinsab f ċirku e dan kien skopert minn pioneer ii fl dan kien l ibgħad ċirku mill pjaneta saturnu qabel ma ġie skopert l aħħar ċirku g hu ċirku fin u huwa magħmul primarjament minn trab żewġ qmura zgħar jiraw l f prometeju u pandora ta l ewwel jorbita saturnu ġoċ ċirku stess waqt li pandora tinsab barra il perturbazzjonijiet gravitazzjonali ta dawn il qmura iżommu il granelli ta trab tas silġ ġoċ ċirku l iktar ċirku reċenti li ġie skopert huwa g huwa dejjaq xi km mil kien skopert mill vettura spazjali voyager fl saturnu għandu qmura magħrufa ħafna minnhom jinsabu ġewwa iċ ċrieki l akbar qamar ta saturnu titanu kien skopert fl minn christian huygens huwa it tieni l kbar qamar fis sistema solari huwa l uniku wieħed li għandu atmosfera predominanti hu l ammont ta nitroġenu bi traċċi ta idrocarbonju fl il vettura spazjali cassini kienet mibgħuta biex tinvestiga x hemm moħbi wara s sħab ta titanu hu maħsub li jista jkun li jinsabu traċċi ta metanu likwidu fuq wiċċ titanu sors ta metanu misjub fl atmosfera il bqija tal qmura ta saturnu jistgħu jiġu maqsuma f żewġ gruppi dawk ċkejknin u ddeformati u l oħrajn ta daqs ittermedju kesħin hemm qmura zgħar imsemmija sitta minnhom jinfluwenzaw is sistema taċ ċrieki kollha inklużi pan u atlas li jgħinu biex tkun krejata d diviżjoni enċke fiċ ċirku a fobe huwa l iżjed wieħed imbiegħed mill qmura u jorbita ma saturnu f distanza ta iktar minn km mil fost il qmura ta daqs intermedju jinsabu mimas enkeladus tetis dione rea u ipetu rea hija l ikbar minn dan il grupp u hija gravament imħafra ipetu huwa inużwali b tarf skur u emisfera dijuża fl astronomija u n navigazzjoni l isfera ċelesti hija sfera rotazzjonali imaġinarja ta raġġ ġgantesk konċentrika u koassjali ma l art l isfera ċelesti hija dik l sfera fuq liema jidru li huma imwaħla l astri kif narawhom mill art l oriġni ta illużjoni bħal din tinstab fil fatt li iktar l hinn minn ċerta distanza m aħniex kapaċi nivvalutaw sewwa d distanza tal iġsma għalhekk l astri jidru kollha tal istess distanza ħafna mis soċjetajiet antiki kienu jemmnu li l kwiekeb kienu ekwidistanti mill art u li l isfera kienet il mudell veru tal univers dan il mudell huwa asstrazzjoni utli iżda mhux korett l oġġetti kollha li naraw fis sema huma daqshekk il bogħod li d distanza tagħhom hija impossibli biex tikkalkulha billi sempliċiment tħares lejhom peress li d distanzi huma indeterminati kull ma wieħed irrid jagħmel hu biss li jkun jaf id direzzjoni lejn l oġġett biex isibu fis sema f dan is sens il mudell tal isfera ċelesti huwa għodda prattika għal astronomija pożizzjonali waqt il jum żewġ punti tal astri biss huma viżibbli u dawn huma il poli ċelesti pol tat tramuntana ċelesti u pol tan nofs in nhar ċelesti is sema tidher li ddur fuqna mil lvant għall punent u tlesti ċirkwit komplut f siegħa siderali dan il fenomenu iseħħ minħabba id dawrien tal art fuq l assi tagħha l isfera ċelesti tidher għalhekk iddur fuqha nfisha madwar assi mgħoddija mill poli l assi ċelesti hekk kif l art iddur fuq l assi tagħha l oġġetti fuq l isfera ċelesti tagħti l impressjoni li qed iddur madwar il poli ċelesti l ekwatur ċelesti huwa ċ ċirkonferenza massima ekwidistanti mill poli ċelesti li jaqsam l isfera ċelesti fiż żewġt emisferi tramuntana u nofs in nhar dawk li jissejħu stillel fissi il parti l kbira tal astri iżommu l pożizzjoni relativa tagħhom jew aħjar issir varjazzjoni iżda minima u għaldaqstant huma ta riferiment għall isfera ċelesti huma tradizjonalment miġbura f kostellazjonijiet u għalhekk jagħtu riferiment approssimativ għall iġsma ċelesti pożizzjonijiet aktar preċiżi tal astri jistgħu jiġu individwati permezz tal koordinati ċelesti l esitenza tal faxxa ta kuiper kienet issuġġerita sa minn qabel ma ġiet osservata minħabba l fatt li l kometi ta perijodu qasir iduru madwar ix xemx fuq l istess pjan u fl istess direzzjoni bħall pjaneti huwa probabbli li huma joriġinaw mill pjan tas sistema solari f awissu l ewwel oġġett tal faxxa ta kuiper ġie skopert minn david jewitt u jane luu u xi oġġett simili ġew skoperti wara dik id data kien issuġġerit ukoll li ċ ċkejken pluto u qamru karonte x aktarx jagħmlu parti mill faxxa ta kuiper hekk ukoll kif jista jkun li hu tritone l akbar satellita ta nettunu tritone huma satellita barra min normal l orbita tiegħu madwar nettunu hija retrograda kontra l orbita tal oħrajn din l imġieba iġġiegħel lill esperti jaħsbu li oriġinarjament kienet oġġett tal faxxa ta kuiper u ġiet maqbuda mill kamp gravitazzjonali ta nettunu kometa hi boċċa magħmula kważi kollha mis silġ li tivvjaġġa fl ispazju il kometi huma differenti ħafna mill asterojdi fis sistema solari l orbiti tal kometi jaslu iżjed il bogħod minn plutone il parti l kbira huma mbegħdin ħafna mix xemx imma xi ftit minnhom jiġu qrib id dinja biżżejjed biex inkunu nistgħu narawhom billejl għandhom dnub twal għax ix xemx iddewweb is silġ id denb ta kometa ma jitkaxkarx warajha imma jipponta direttament l hemm mix xemx għaliex itajru r riħ solari il qalba iebsa tal kometa tissejjaħ in nukleu hi waħda mill oġġetti l iżjed suwed fis sistema solari meta raġġi dawl ġiet immirata fuq in nukleu tal kometa ta halley il kometa rriflettiet tad dawl lura lejna hemm min ra kometa titkisser f biċċiet il kometa biela kienet waħda minn dawn kien hemm kometa oħra li rawha taħbat ma pjaneta il kometa shoemaker levy ħabtet ma ġove fl l orbiti ta xi pjaneti jimxu flimkien fi gruppi l astronomi jaħsbu li dawn il kometi huma l biċċiet ta oġġett wieħed li tfarrak hemm kometi perjodiċi li jiġu u jerġgħu jiġu u hemm oħrjan li jiġu darba biss il kometi perjodiċi għandħom firxa wiesgħa ta perjodi orbitali minn ftit snin sa mijiet ta eluf ta snin dawk ta perjodu qasir joriġinaw fil faxxa ta kuiper jew fid disk diffuż assoċjat magħha li qegħdin l hemm mill orbita ta nettunu jaħsbu li l kometi ta perjodu itwal joriġinaw fis sħaba ta oort sħaba sferika ipotizzata ta korpijiet tas silġ fin naħa ta barra tas sistema solari il kometi ta perjodu twil jiġu bis saħħa lejn ix xemx mis sħaba ta oort minħaba l perturbazzjonijiet gravitazzjonali kkawżati jew mill pjaneti massivi tan naħa ta barra tas sistema solari ġove saturnu uranu u nettunu jew stilel oħra kometi iperboliċi li huma rari jgħaddu darba min naħa ta ġewwa tas sistema solari qabel ma jintefgħu fl ispazju interstellari matul it trajettorju iperboliku ġew osservati wkoll eokometi kometi l barra mis sistema solari tagħna u jista jkun li dawn komuni fil galassija triq ta sant anna fost il kometi perjodiċi magħrufin kollha dik li tidher l aktar spiss hi l kometa ta encke li kienet identifikata għall ewwel darba fl il perjodu tagħha hu ta elf mitejn u ijiem snin u dan l iqsar li nafu bih l itwal perjodu min naħa l oħra hu tal kometa ta delevan identifikata fl li għaliha l orbita għadha ma ġietx determinata bil preċiżjoni kalkulu approssimattiv ibassar li terġa tidher xi miljun sena oħra il kelma kometa ġejja mill kelma taljana cometa bil latin cometes li hi l latinizzazzjoni tal kelma griega komts li oriġinalment kienet tfisser bix xagħar twil mill kelma kom li tfisser xagħar tar ras il filosfu u xjenzjat grieg aristotle kien l ewwel wieħed li uża l forma mnissla ta biex jiddeskrivi li ra bħala stilel bix xagħar is simbolu astronomiku għall kometi hu magħmul minn diska bi tliet estensjoniet qishom tliet xagħriet fl antik in nies kienu jibżgħu mill kometi ma kinux jafu xinhuma jew mnejn ġejjin kien min kien jaħseb li kienu blalen tan nar mibgħuta fid dinja mix xjanten jew l allat biex jeqirduha kienu jgħidu li kull meta tidher kometa iġġib magħha x xorti ħażina kull meta tidher kometa imut re wieħed minn dawn l eżempji jidher fit tapazzerija ta bayeux meta l kometa ta halley reġgħet dehret kienu jaħsbu wkoll li l kometi jwaqqfu l ġwerer u jġibu l ġuħ kien ir rinaxximent meta x xjenzati bdew iqisu l kometi b inqas suspett u jibbażaw l osservazzjonijiet tagħhom fuq ix xjenza tycho brahe rraġuna li l kometi ma jiġux mid dinja u l kalkuli tiegħu urew li l kometa żgur huma l bogħod sitt darbiet daqs kemm id dinja hi mill qamar edmond halley li l kometa ta halley hi msemmija warajh irraġuna li l kometi huma perjodiċi jiġifieri jidhru kull xi ftit ta mijiet ta snin hekk kien l ewwel wieħed li bassar id dehra ta kometa il kometa ta halley isaac newton ukoll studja l kometi beda jinteressa ruħu meta dehret kometa fix xitwa tal u kiteb dwarha lil john flamsteed induna li l kometi jagħmlu dawra ta u parabola madwar ix xemx qabel newton qal hekk kienu jaħsbu li l kometi jispiċċaw fix xemx imbagħad toħroġ kometa oħra minn wara xemx il buddiżmu hu bbażat fuq it tagħlim ta siddhrtha gautama li għex fl indja bejn u qabel kristu skond dan it twemmin il ħajja ma tintemx mal mewt iżda terga tirrinova ruħha fi twelid mill ġdid l iskop tal buddiżmu hu li l bniedem joħroġ miċ ċiklu tedjanti tat twelid ix xjuħija u l mewt billi jilħaq l istat tan nirvana stat mhux maħkum mil liġi tal bidla kontinwa u s sofferenza fiċ ċentru tat tagħlim buddist wieħed isib l erba veritajjiet nobbli il meditazzjoni tagħmel parti essenzjali fil ħajja ta buddist permezz tal kwiet tal meditazzjoni wieħed isib is serħan il moħħ li jgħin lill individwu fid deċiżjonijiet tal ħajja ta kuljum barra min hekk wieħed jagħmel ħbieb miegħu nnifsu sabiex ikun jista jħobb ukoll lill oħrajn hemm diversi għamliet ta buddiżmu iżda dawn nistgħu naqsmuhom kollha taħt żewg skejjel dik tat theravada li hi l eqdem skola u dik tal mahayana madankollu nsibu wkoll iż żen li xi nies iqisuh bħala dixxendent tal mahayana u oħrajn iqisuh bħala skola separata hemm differenzi sostanzjali bejn it tlett skejjel iżda fil fond tagħhom wieħed isib l istess sustanza l emblema ta malta hija l emblema ta malta l emblema attwali ta malta hija deskritta mill att dwar l emblema u s siġill pubbliku ta malta tal l emblema turi tarka b rappreżentazzjoni eraldika tal bandiera nazzjonali ta malta fuq it tarka tidher kuruna tad deheb donnha magħmula mill ġebel bi tmien turretti għalkemm ħamsa biss jidhru rappreżentati fl emblema li jirrappreżentaw il fortifikazzjonijiet ta malta kif ukoll il fatt li malta hija stat madwar it tarka hemm girlanda b żewġ friegħi dik tal lemin taż żebbuġ u dik tax xellug tal palm dawn huma simboli tal paċi u huma tradizzjonalment assoċjati ma malta dawn il friegħi għandhom kulur naturali u huma marbuta flimkien b żigarella bajda in naħa ta wara taż żigarella huwa ta kulur aħmar fuq din iż żigarella hemm miktub bl iswed repubblika ta malta b ittri kapitali il belġju olandiż belgi franċiż belgique ġermaniż belgien uffiċjalment ir renju tal belġju huwa pajjiż li jinsab fuq il fruntiera bejn il parti tal ewropa fejn hu mitkellem l ilsien ġermaniż u l kultura rumanza hu maqsum fi tliet reġjuni fit tramuntana hemm il fjandri li l popolazzjoni tagħhom titkellem bil lingwa fjamminga varjanti tal olandiż u tagħmel madwar tal popolazzjoni totali u fin nofsinhar hemm il wallonja kważi għal kollox frankofona bl eċċezzjoni ta komunità żgħira li titkellem bil ġermaniż li tagħmel tal popolazzjoni nazzjonali totali fin nofs jinsab ir reġjun tal belt ta brussell bruxelles capitale uffiċjalment bilingwi għalkemm hu kważi għal kollox frankofon u fih tgħix tal popolazzjoni barra minn hekk fuq il fruntiera mal ġermanja fil wallonja hemm il komunità li titkellem bil ġermaniż li hi magħmula mill komuni annessi mal ġermanja nażista fl u li kienet ċediet il ġermanja lill belġju fl il belġju kien fost il membri fundaturi tal unjoni ewropea u l belt kapitali brussell hi s sedi ta bosta istituzzjonijiet komunitarji il pajjiż juri traċċi ċari tal preżenza umana li jmorru lura għaż żminijiet preistoriċi speċjalment fis siti megalitiċi ta oppagne u ta wris fejn jinsabu olmen interessanti l ewwel nies li għexu fil belġju imsejħin belġi kienu magħmula prinċipalment minn tribujiet ċelti li kin jgħixu fil gallja tat tramuntana u kienu megħluba minn ġulju ċesri fl qk kif dan iddeskriva fil ktieb tiegħu de bello gallico kien ċesri stess li nnota l qlubija kbira tal belġi fil battalja hekk li ikteb horum omnium fortissimi sunt belgae jiġifieri fost il popli kollha tal gallja l iżjed qalbiena huma l belġi l isem tal pajjiż ġej mit terminu gallia belgica li kienu jużaw ir rumani f tirlemont tienen hemm xi oqbra rumani msejħa trois tumuli tumuli de grimde fil forma ta tliet għoljiet żgħar hemm siti funerari rumani oħra f guronne u f billemont trou de billemont dawn hu magħmula minn tumuli b kamra sepolkrali u oqbra li jixbħu ħafna lill oqbra etruski u qieshom setgħu kienu nbnew fuq siti ta żminijiet iżjed antiki wara l waqa tal imperu ruman seklu v il tribujiet ġermaniċi invadew il provinċja rumana ta gallja waħda minn dawn ir razez il franki fl aħħar waqqfu renju ġdid taħt il ħakma tad dinastija merovinġja klodovew i kien l aktar famużi minn dawn ir rejiet huwa kkonverta għall kristjaneżmu u kien jiġġverna mit tramuntana ta franza iżda l imperu tiegħu kien jinkludi wkoll il belġju studjużi nsara l aktar il patrijiet irlandiżi ippriedkaw il kristjaneżmu u bdew ix xogħol tal konverżjoni tal invażuri pagani il merovinġi ma kellhomx ħajja twila wisq u warajhom ħadet il poter f idejha d dinastija karolinġja wara li karlu martell waqqaf l invażjoni ta spanja mill għarab battalja ta poitiers ir re famuż tagħhom karlumanju ġabar il parti kbira tal ewropa taħt is sovranità tiegħu u ġie nkurunat imperatur tal imqaddes imperu ruman mill papa milied tat il fewdaliżmu ewropew sar il bażi tal istabilità militari politika u ekonomika il kristjaneżmu iffjorixxa permezz tal protezzjoni ta dawn il mexxejja u permezz tat twaqqif ta komunitajiet reliġjużi u monasteri ta knejjes u pellegrinaġġi ir reġjun wara ingħaqad mal pajjiżi l baxxi u hekk l ewwel għadda taħt id dominju tal borgonja imbagħad ta spanja sakemm il provinċji protestanti iddikjaraw ruhhom indipendenti ara pajjiżi l baxxi wara ġiet il ħakma awstrijaka li bdiet mill paċi ta utrecht u xi għexieren ta snin wara dik franċiża taħt napuljun wara d depożizzjoni ta napuljun megħlub fil battalja ta waterloo fit ta ġunju il belġju reġa ngħaqad mal provinċji tat tramuntana f renju tal pajjiżi baxx sa meta fl ir rivoluzzjoni belġjana wasslet għat twaqqif ta stat indipendenti belġjan rikonoxxut fl ir re belġjan leopoldu i ta sassonja koburgu intgħażel bl għajnuna tal brittaniċi in newtralità tal pajjiż ġiet garantita kontra l aggressjoni militari futura minn barra din in newtralità ġiet miksura fl meta l ġermanja invadiet il belġju bħala parti mill pjan schlieffen id deċiżjoni brittanika li tunura l obbligi tagħha tat trattat kif ukoll tal entente cordiale ma franza spiċċat biex daħħlet ir renju unit fl ewwel gwerra dinjija il belġju pprova jerġa lura għan newtralità fis snin iżda reġa ġie invadut mill ġermanja fl wara it tieni gwerra dinjija il politika ta newtralità ġiet abbandunata u l belġju ssieħeb fin nato u l komunità ekonomika ewropea il belġju kellu kolonja importanti fil afrika matul l istorja tiegħu il konferenza ta berlin tal tat il kongo lir re leopoldu ii bħala proprjetà privata tiegħu u sejjaħlu l istat ħieles tal kongo għalih l stat ħieles kienet primarjament sors ta dħul mill avorju u l lastiku u d djamanti u il popolazzjoni lokali kienet ittrattata bi ħruxija u salvaġġerija kbira minħabba l importanza tal kummerċ tad djamanti il belt belġjana ta antwerpen saret ċentru ta fama dinjija f dan is settur fl il pressjoni internazzjonali kontra l ħruxija tar re leopold tant saret qawwija li leopoldu ii kien imġiegħel jagħti l proprjetà tiegħu lill istat belġjan bħala kolonja minn dakinhar l istat ħieles tal kongo sar il kongo belġjan sakemm kiseb l indipendenza fl l involviment belġjan barra l pajjiż żdied wara l ewwel gwerra dinjija meta żewġ kolonji ġermaniżi l irwanda u l burundi ġew fdati lill belġju mis soċjetà tan nazzjonijiet mill bidu tas seklu xx l istorja tal belġju kienet dejjem iżjed iddominata mill awtonomija dejjem tikber taż żewġ komunitajiet ewlenin tagħha fjamminga u wallona biex jikkonferma dan naraw li minn madwar ma baqgħux jeżistu partiti nazzjonali fil belġju iżda biss partiti fjammingi jew walloni it tentattivi ripetuti biex jitwaqqfu partiti nazzjonali ipproduċew r riżultati f termini ta voti ta inqas minn tal elettorat il partiti ta brussell qatt ma qabdu bħal fil każ tal blauwe leeuwen u tal rode leeuwen tal fjammingi fi brussell jew ingħaqdu ma wieħed mill partiti liberali tal komunità frankofona bħall fdf għalhekk ix xena politika hi waħda ta sistema tewmija li tirrifletti ż żewġ komunitajiet dominanti li hemm wara l elezzjonijiet parlamentari ta ġunju tal dawn il firdiet politiċi marru għall agħar tant li kaxkru l pajjiż fi kriżi kostituzzjonali partikolarment severa f novembru kien hemm dimostrazzjoni popolari fi brussell favur l għaqda tal pajjiż u kontra l pjan biex jinbidel f konfederazzjoni ta stati awtonomi fuq bażi etno lingwistika il belġju jkopri erja ta km u l ikbar wisa tiegħu minn ostend sa arlon hi ta km rigward il fruntieri il fruntiera ma franza fiha km mal pajjiżi l baxxi fiha km dik mal ġermanja fiha km u fl aħħar dik mal gran dukat tal lussemburgu hi twila km b tul totali ta km il pajjiż jinsab bejn u lat tramuntana u bejn u lonġ lvant il belġju jista jinqasam fi tliet reġjuni fiżiċi ewlenin il pjanura tal kosta li tinsab fil majjistral il pjanuri ċentrali u r reġjun bl għoljiet tal ardennes li jasal sax xlokk l istrixxa tal kosta twila km hi baxxa u ramlija ikkaratterizzata minn duni tar ramel u polderijiet polder hu biċċa art qrib jew taħt il livell tal baħar li ttieħdet mill baħar u hi protetta minnu minn digi jew aktar il ġewwa għalqa li tnixxfet mill ilma permezz ta kanali artifiċjali fl intern insibu r reġjun tal pjanuri ċentrali din hi erja li titla bil mod il mod mingħajr qatt ma taqbeż l għoli ta m l fuq mil livell tal baħar ikkaratterizzata minn widien fertili irrigati minn xmajjar numerużi u minn kanali artifiċjali l hemm u l hawn tista niltaqgħu ma żoni ftit eħrex fejn hemm ukoll għerien u goli żgħar ir reġjun tal ardennes li essenzjalment jinfirex man nofsinhar tas sistema tal wied sambre meuse mhux maħdum wisq f din ix xahra għolja bil blat fil wiċċ u mhux tajba għall biedja fil kobor ikkaratterizzata minn foresti xi mdaqqiet folti ħafna id densità tal popolazzjoni hija ħafna inqas minn fl erji tat tramuntana u għalhekk iż żona ġiet ikkonservazzjoni aħjar l ogħla punt insibuh fuq l għoljiet tal ardennes is signal de botrange li hu metru għoli biss il xita kontinwa u l impermjabbilità tal art jiżguraw li l xmajjar belġjani huma ġeneralment mimlijin ħafna bl ilma iżda kważi l ebda waħda minnhom ma tibqa fit territorju tal pajjiż għal kolox il partijiet tal belġju l baxxi u ta għoli medju jitfgħu l ilmijiet tagħhom fl ischeldt xmara tipika tal pjanura ta pendil baxx u passaġġ regolari għalkemm għandha l bidu tagħha fi franza u l fomm fil pajjiżi l baxxi l ischeldt hi x xmara belġjana per eccellenza fis sens li permezz tal friegħi tagħha l ilma ta kważi nofs it territorju jiskolja fiha fin nofsinhar il meuse l ewwel tħaffer widien fondi fil pjanura għolja tal ardennes u mbagħad tidħol f gandott kbir lonġitudinali li jiltaqa fl ewwel parti mas sambre l unika fergħa importanti fuq ix xellug fuq il lemin jinżlu fiha mill ardennes bosta friegħi ftit jew wisq qosra ix xmajjar belġjani huma kważi kollha navigabbli u għalhekk jikkostitwixxu rotot ta komunikazzjoni importanti huma magħqudin flimkien permezz ta sistema kumplessa ta kanali li tinfirex fuq tul totali ta madwar km navigabbli il klima hi tat tip atlantiku ikkaratterizzata fuq il kosta minn umdità għolja u varjazzjoni żgħira fit temperatura fl intern it temperatura tinbidel iżjed u x xtiewi huma eħrex ix xita hi abbondati u regolari il belġju jgawdi klima li b kollox nistgħu insejħulha atlantika iżda sija għaliex l art tidħol il ġewwa fil kontinent u sija minħabba l pjanura għolja tal ardennes hemm differenzi li jinħassu u jiddependu mill altitudni u d distanza mill baħar it temperaturi medji jiżdiedu meta nersqu lejn il kosta it temperatura sajfija medja hi ta c l ogħla tax xitwa hi ta c il minimu u l massimu annwali rrekordjati fl imgħoddi huma c e c il preċipitazzjoni hi nferxa sewwa max xhur tas sena iżda s sistema hi oċeanika bix xita fl istaġuni kollha imma l iżjed fil ħarifa biss fuq il kosta waqt li fl intern tal pajjiż diġà tinħass l influwenza tal ewropa kontinentali b iżjed xita fis sajf is sistema tar riħ turi l influwenza dominanti tal atlantiku f kull staġun il mases ta arja oċeaniċi jinġabru fuq il belġju u jġiebu ħafna umdità mhuwiex rari madankollu ir riħ mill lvant speċjalment fir rebbiegħa li jista jġib fuq l art għolja ġranet ċari b kesħa qawwija l oqsma bil foresti tal pjanuri u r reġjuni bl għoljiet huma komposti l jżjed minn siġar latifolji bħal kwerċi quercus ulmi ulmus u fl għoli iżjed siġar tal fagu fil qalba tal ardennes insibu minflok foresti ta siġar koniferi u l hawn u l hemm xagħri u xagħri mistagħdra hemm għadd kbir ta speċi ta pjanti tal fjuri bħal ġjaċinti virgawreja pervinka u diġitali il fawna selvaġġa li tgħix l iżjed fl oqsma forestali tinkludi l volpi it tassu meles meles l iskojjattlu sciuridae il ballottra u l martra martes fir reġjuni muntanjużi jgħixu ċ ċingjali u ċ ċriev billi għandu popolazzjoni densa il pajjiż baqgħalu ftit oqsma li ma ntmessux mill punto di vista naturalistiku il protezzjoni titmexxa b mod frammentat l ewwelnett mill istat il komunitajiet u r reġjuni imbagħad mill provinċji u l komuni li jirrappreżentaw il korpi amministrattivi responsabbli dawn jistgħu jagħmlu interventi b mod awtonomu u indipendenti minn xulxin għalhekk l organizzazzjonijiet privati għandhom sehem importanti ħafna fil promozzjoni ta azzjonijiet integrati għall ħarsien tan natura ftit minn dawn fl ħolqu għaqda nazzjonali għall ħarsien tan natura flimkien mal assoċjazzjoni tar riservi naturali u ornitoloġiċi tal belġju u l assoċjazzjoni wielewaal b kollox iż żona protetta hi żgħira ħafna tlaħħaq biss madwar tal pajjiż iżda fir realtà ż żoni attwalment protetti dawk li jaqgħu taħt ir riżervi naturali ta proprjetà u tmexxija pubblika jokkupaw ftit aktar minn bħalissa fil belġju hemm riżervi naturali u riżervi forestali statali filwaqt li hemm riżervi naturali awtorizzati ta proprjetà u tmexxija privata li jistgħu jieħdu vantaġġ mis sussidji li joffri l gvern ir riżervi privati huma ġeneralment iktar limitati fid daqs għalkem ir riżervi belġjani ġeneralment m humiex kbar il park nazzjonali tal hautes fagnes eifel biss stabbilit fl fil provinċja ta lige fih erja vasta ettaru u varjetà akbar ta terreni l ewwelnett hemm il foresta li tkopri tal park imbagħad xagħri mistagħdra it terren fluvjali tax xmara our u dak b żewġ lagi artifiċjali ta robertville u butgenbach fost ir riżervi naturali dak ta zwin għandu importanza partikolari hemm żona niedja stabbilita fl b inizjattiva privata mill assoċjazzjoni tal riżervi naturali u l ornitoloġiċi mifruxa fuq ettaru li minnhom huma fil territorju olandiż dan huwa ambjent ta interess kbir magħmul l iżjed minn pjanuri mtajnin xagħri mistagħdra milħin u għadajjar fejn jiskennu varjetà kbira ta għasafar akwatiċi l eqdem traċċi umani li nstabu fil belġju huma tal bniedem neanderthal il fdalijiet tal paleoliku tat tard u tan neolitiku li ġie warajh sejbiet ta hesbaye u hainaut huma rari u żgħar bil kuntrarju hemm sejbiet numerużi ta abitazzjoni fuq l arbli fil fjandri tal punent u brabant li ppersistew sal età tal ħadid kif juru s siti arkeoloġiċi ta neckerspeel austruweel u contich hu magħruf fiż żgur minħabba x xhieda ta ġulju ċesri li xi razez ċeltiċi fl età storika kienu diġà f mewġa wara l oħra ħadu post in nies indiġeni imbagħad l immigrazzjoni minħabba l konkwista rumana illatinizzat kompletament ir reġjun u wara meta xi tribujiet ġermaniċi bdew jinvadu l pjanuri tat tramuntana l element ċeltiku ruman skenn fl artijiet għolja tan nofsinhar fejn seta jżomm l ilsien tiegħu minn din il firxa antika fuq it territorju belġjan ta żewġ popolazzjonijiet ta nisel differenti ġejja d dupliċità lingwistika li għadha tikkaratterizza l abitanti tal belġju fil fjandri ir reġjun tat tramuntana tal pajjiż jitkellmu bil fjamming varjanti tal olandiż waqt li fil wallonja fil belġju tan nofsinhar jitkellmu bil franċiż fil fatt id djalett qadim wallun m għadhux użat iżjed mill popolazzjoni fil wallonja hemm wkoll minoranza ta lsien ġermaniż li tikkonsisti f madwar rappreżentant ikkonċentrati f disa komuni madwar il bliet ta eupen u sainth vith fil provinċja ta liege luik ir reġjun ta brussell huwa uffiċjalment bilingwi għalkemm is sehem frankofonu hu wisq ikbar fl meta l belġju twaqqaf bħala stat indipendenti il popolazzjoni ammontat għal abitant fl lejliet il gwerra kien hemm abitant il popolazzjoni tal pajjiż irduppjat f inqas minn seklu wara minħabba l gwerra u fuq kollox minħabba li r rata tat twelid naqset bil mod iż żieda kienet ferm iktar baxxa fl l abitanti laħqu t miljuni u nofs u fl missu d miljuni anki l mortalità naqset bil mod matul l aħħar seklu u dan ippermetta li r rata tat twelid tibqa ogħla mir rata tal mewt per b ħafna inqas ta min jinnota madankollu li storikament l element fjamming dejjem kien ogħla mill element wallun mis snin sittin ir ritmu tat tkabbir demografiku kien dejjem jonqos fl erbgħin sena ta wara l popolazzjoni belġjana żdiedet ftit aktar minn miljun din iż żieda seħħet l iżjed fil perjodu bejn l u l li matulha n numru ta reżidenti kważi laħaq l miljuni imbagħad żdiedu biss b matul l għoxrin sena ta wara bir rati medji annwali qrib iż żero din l istażi demografika dehret l iżjed fis snin tmenin li matulhom il popolazzjoni żdiedet biss b it tnaqqis fir rata tat twelid fil belġju huwa fil fatti marbut ma tnaqqis sinifikanti fid dħul ta migranti minn barra depressat mill kriżi fis settur tal azzar wieħed mill opportunitajiet ta impjieg ewlenin fil pajjiż is snin disgħin kienu min naħa l oħra karatterizzati minn żieda iktar sostnuta li fil bidu tas seklu xxi wasslet għal popolazzjoni l fuq sewwa minn ruħ waqt li fl aħħar tal il popolazzjoni kienet ta abitant fil bażi ta din il qalba ħafifa fit tendenza hemm id dħul tal emigranti stimulat mit titjib fis sitwazzjoni ekonomika u l fatt li r rata tat twelid reġghet bdiet tiela din tal aħħar li kienet dejjem niżla minn wara l gwerra mit tieni nofs tas snin disgħin stabilizzat u mbagħad żdiedet ftit u laħqet fl il valur tal id differenza dejjem tikber bejn mar rata tal mortalità ggarantit bilanċ naturali pożittiv u żieda żgħira id densità tal popolazzjoni tal belġju bi abitant km hi t tielet l ogħla fl unjoni ewropea wara dik ta malta u l pajjiżi l baxxi l istruttura tal età turi popolazzjoni li qed tixjieħ mingħajr differenzi reġjonali kbar il grupp ta età bejn il u l sena jirrappreżenta madwar tat total filwaqt li dik taż żgħażagħ taħt il il sena jilħaq b tendenza għal aktar tnaqqis l għomor mistenni ma juriex varjazzjonijiet reġjonali sinifikanti u kkalkulat li hu ta sena għall irġiel u għan nisa id distribuzzjoni tal popolazzjoni turi ċertu diżomoġenjità spazjali wirt ta ġrajjiet storiċi u ekonomiċi li wasslu għal konċentrazzjoni demografika fiċ ċentri ewlenin urbani u d distretti minerarji u industrijali għalhekk hemm differenzi sinifikanti reġjonali ir reġjun fjamming hu dak l aktar popolat b tal popolazzjoni totali abitant u densità ta abitant km l erji ewlenin tal popolazzjoni huma fuq il kosta fosthom il bliet ta antwerpen gent u brugge l erja emerġenti ta kortrijk u l pol limburgiż fir reġjun tal wallonja joqgħodu madwar terz tal popolazzjoni totali b densità ħafna inqas minn dik fjamminga abitant km affettwat b mod ċar mill avvenimenti storiċi tal popolament hemm il wied haine sambre meuse b żewġ agglomorati kbar li jikkorrispondu maż żoni urbani ta lige u charleroi l ikbar konċentrazzjoni demografika hi fir reġjun urban ta brussell li jinsab fiċ ċentru ta żona b densità għolja ta popolazzjoni delimitata minn antwerpen leuven nivelles u gent l agglomerazzjoni brusselliża taqbeż il miljun abitant kważi wieħed minn għaxra tal popolazzjoni totali u għandha densità tipika tal konċentrazzjonijiet urbani kbar ogħla minn abitant km ix xibka urbana tal belġju hi folta ħafna tmien bliet jaqbżu l reżident u sittax għandhom popolazzjoni ta bejn u abitant waqt li hemm ħafna bliet żgħar b popolazzjoni ta anqas minn abitant wara l kapitali brussell abitant il bliet prinċipali tal pajjiż huma antwerpen reżident gent u brugge fir reġjun fjamming charleroi lige u namur fil wallonja il grad ta urbanizzazzjoni bħala perċentwali tal popolazzjoni li tgħix fl lokalitajiet urbani fil belġju hu ta intensità li m għandu paragun fl ebda pajjiż ewropew ieħor u hu hekk li jpoġġi r renju fl ewwel postijiet fil klassifika dinjija il perċentwal tela sa ma laħaq fin nofs tas snin disgħin is fil livelli ta singapor u ta ħong kong fost it tendenzi riċenti fl urbanizzazzjoni hemm tnaqqis demografiku fiċ ċentri urbani b popolazzjoni ta aktar minn ruħ f dan il proċess ta deurbanizzazzjani li kien diġà beda tard fis snin sebgħin in nies ippreferew soluzzjonijiet reżidenzjali tat tip periurbani u marru joqgħodu fil limiti taż żoni rurali konsegwentement mis snin tmenin il bliet ta daqs medju b popolazzjoni ta bejn u ruħ kibru relattivament iżda kienu l bliet aktar żgħar speċjalment dawk fir reġjun fjamming li wrew vitalità demografika kbira ġie osservat ukoll mis snin disgħin li kien hemm irkupru demografiku għalkemm modest f termini assoluti tal insedjament tat tip rurali grazzi għax xibka ta trasport effiċjenti li għenet biex bosta ħaddiema li jaħdmu fil bliet fl industrija u fis settur tas servizzi jżommu jew jadottaw reżidenzi rurali speċifikament hemm predominanza ta djar rurali f xi distretti tal fjandri tal punent limburgu brabant hainaut u lige l iżvillup demografiku li sar fil belġju wara t tieni gwerra dinjija ġab dħul konsistenti ta ħaddiema barranin l importanza tal fenomenu tidher ċar meta wieħed iqies il perċentaġġ ta reżidenti ta nisel barrani fil popolazzjoni totali dan il perċentaġġ huwa t tielet l ogħla fl ewropa matul is seklu kollu u fl ewwel għexieren tas seklu il movimenti tal emigrazzjoni u immigrazzjoni kienu modesti b iżjed ħruġ minn dħul wara l ewwel gwerra dinjija per l immigrazzjoni bdiet taqbeż l emigrazzjoni infatti ħafna ħaddiema ġew mill pajjiżi ġirien biex jaħdmu fl industriji u fil minjieri fl aħħar tas snin sebgħin in numru totali ta barranin fil belġju qabeż b kemm kemm id fis snin tmenin il kriżi tal azzar ġabet tnaqqis fl immigrazzjoni fis snin disgħin minħabba li s sitwazzjoni ekonomika ttejbet kien hemm xi rkupru fl immigrazzjoni għalkemm ma kinetx kostanti skont l aħħar stimi ir reżidenti ta nisel barrani se jaqbżu l miljun l akbar komunitajiet se jkunu l marokkini b ruħ imbagħad it taljani it torok il franċiżi u l olandiżi ċittadin belġjan fil ħamsa għandu nisel mhux belġjan u żewġ miljun belġjan għandhom immigranti fost l antenati tagħhom fil belġju l argument etniku hu marbut profondament ma dak lingwistiku u wassal għall ħolqien ta stat federali uniku fid dinja tat tip tiegħu fil fatt fil pajjiż jitkellmu bi tliet lingwi li magħhom hi assoċjata l eżistenza ta tliet gruppi lingwistiċi il fjammingi ta lingwa olandiża fil forma lokali tagħha msejħa fjamming il walluni ta lingwa franċiża u l ġermaniżi ta lingwa ġermaniża kull wieħed mit tliet gruppi lingwistiċi ewlenin jissejjaħ komunità terminu li jikkorrispondi ma suddiviżjoni kulturali amministrattiva fi ħdan l istat federali flimkien ma suddiviżjoni ulterjuri tal federazzjoni fi tliet reġjuni reġjuni li ma jaqblux eżatt mad definizzjoni tal komunitajiet deskritti fil fatt hu diffiċli ħafna li titħaddet fuq grupp etniku fil każ tal belġju għax dan jista jkun grupp lingwistiku permezz tal pożizzjoni ġeografika u mhux grupp etniku kull komunità tieħu ħsieb l edukazzjoni u l kultural tan nies li jitkellmu bil lingwa tagħha li jgħixu f żoni monolingwi u jew bilingwi fit territorju il komunità frankofona il komunità fjamminga u l komunità ġermanofona tal belġju skond l aħħar ċensiment lingwistiku li sar fl aktar minn nofs il popolazzjoni belġjana hi ta lingwa olandiża filwaqt li l franċiż hu t tieni lingwa segwita mill ġermaniż li jitkellmuh inqas minn tal popolazzjoni il bqija tal popolazzjoni titkellem b lingwi oħra pereż l għarbi it taljan il portugiż dawn huma immigranti li għadhom jitkellmu bl ilsien nattiv tagħhom inħolqu tliet reġjuni fl istat belġjan għall organizzazzjoni tal ħajja ekonomika tal komunitajiet u tal belt kapitali brussell li hi bilingwi franċiż olandiż l ewwel reġjun hu l fjandri fejn il lingwa uffiċjali hi l olandiż fil verżjoni fjamminga dan ir reġjun għaqqad l organi amministrattivi tiegħu ma dawk tal komunità fjamminga b sede governattiv wieħed fi brussell it tieni hi reġjun hu l wallonja fejn il lingwa uffiċjali hi l franċiż fil wallonja tinsab ukoll il komunità ta lingwa ġermaniża konċentrata fiz zoni tax xlokk u b sede f eupen ir reġjun tal wallonja għandu s sede f namur filwaqt li l komunità ta lingwa franċiża għandha sede fi brussell it tielet reġjun tal belġju hu r reġjun ta bruxelles capital fir realtà enklavi bilingwi franċiż olandiż li tinsab ġeografikament fir reġjun tal fjandri madankollu brussell hi prinċipalment frankofona tal popolazzjoni u mill abitanti biss jitkellmu bl olandiż u mill inqas jitkellmu b lingwa oħra dawn huma immigranti li għadhom jitkellmu bil lingwa nattiva tagħhom dawn iċ ċifri huma sorsi ta kunflitt bejn il komunitajiet allura brussell hi uffiċjalment bilingwi ir reġjun ta brussell fih il muniċipalità anderlecht auderghem berchem sainte agathe bruxelles etterbeek evere forest ganshoren ixelles jette koekelberg molenbeek saint jean saint gilles saint josse ten noode schaerbeek uccle watermael boitsfort woluwe saint lambert u woluwe saint pierre dak li s soltu hu magħruf bħala brussell fir realtà hu wieħed mid il muniċipalità u l kapitali tal reġjun amministrattiv imsejjaħ reġjun ta bruxelles capital biex nikkumplikaw l affarijiet brussell hi wkoll il belt kapitali tal belġju il kapitali reġjonali tal fjandri il kapitali tal komunità frankofona tal belġju u l kapitali tal unjoni ewropea il kattoliċeżmu huwa r reliġjon ewlenija iżda l pajjiż għaddej minn proċess qawwi ta sekularizzazzjoni fl tal popolazzjoni kienu jqisu ruħhom kattoliċi filwaqt li tal popolazzjoni kienu twieldu ġo familji kattoliċi fl kienu jqisu ruħhom kattoliċi tal belġjani u dan il perċentaġġ naqas għal fl u għal fl hemm minoranzi ta misilmin protestanti u lhud ir reliġjon kienet waħda mid differenzi bejn in nofsinhar kattoliku u t tramuntana protestanta tar renju tal pajjiżi l baxxi li wasslet għall firda tan nofsinhar fl u għat twelid tal belġju tal lum dan jispjega wkoll in numri prevalenti ta kattoliċi mill il kattoliċeżmu kellu wkoll rwol importanti fil politika belġjana pereżempju fl hekk imsejħa gwerer skolastiċi guerres scolaires bil franċiż bejn il liberali u l kattoliċi li kien hemm l ewwel bejn l u l u mbagħad bejn l u l il belġju huwa monarkija kostituzzjonali federali fejn ir re huwa l kap tal istat u l prim ministru huwa l kap tal gvern f sistema multipartitarja is setgħat tat teħid tad deċiżjonijiet mhumiex ċentralizzati iżda maqsumin bejn livelli ta gvern il gvern federali komunitajiet ibbażati fuq il lingwa fjamminga franċiża u ġermaniża u reġjuni il fjandri il kapitali ta brussell u l vallonja legalment kollha huma ugwali iżda għandhom setgħat u responsabbiltajiet għal oqsma differenti brussell flimkien mal belt tal lussemburgu u strasburgu hija waħda mit tliet sedi uffiċjali tal istituzzjonijiet ewropej fl ta lulju saret reviżjoni tal kostituzzjoni bil ħolqien ta stat federali bbażat fuq tliet livelli kull wieħed mill aħħar żewġ reġjuni hu maqsumin f provinċji kull provinċja hi fl aħħar maqsuma f distretti amministrattivi u mbagħad f muniċipalitajiet imsejħin communes bil franċiż u gemeenten bil fjamming ir reġjun ta bruxelles capitale hu magħmul minn distrett wieħed rigward il belt kapital ngħatu l popolazzjoni taż żona urbana tagħha kollha identifikabbli mar reġjun bruxelles capitale sħieħ fil fatt il popolazzjoni tal muniċipalità ta brussell belt waħida imsejħa bruxelles ville brussel stad tammonta għal abitant fil figura għall popolazzjoni ta brussell fit tabella huma magħdudin ukoll il komuni ta anderlecht schaerbeek schaarbeek ixelles elsene eċċ li jiffurmaw mal belt kapital xibka urbana u għalhekk jistgħu jiġu assimilati il belġju huwa monarkija kostituzzjonali u stat federali li l kap tal istat tiegħu hu r re albert ii is sistema politika tal pajjiż hi bbażata fuq struttura konfederali kumplessa imsaħħa bl emendi kostituzzjonali tal proposti bl għan li tiġi evitata l firda finali bejn il komunita fjamminga u dik walluna madankollu fadal residwu sostanzjali ta tensjonijiet ta natura politiko ekonomika bejn iż żewġ gruppi etniċi il federaliżmu belġjan hu bbażat fuq il kunċett tal ekwipollenza tan normi fi kliem ieħor il gvern federali m għandu l ebda dritt li jmur kontra jew jinjora d digrieti maħruġin mir reġjuni konfederati hemm parlament federali maqsum f żewġ kmamar il kamra tar rappreżentanti u s senat il belġju hu monarkija popolari u demokrazija parlamentari kostituzzjonali il parlament federali bikamerali huwa magħmul minn senat u kamra tar rappreżentanti l ewwel waħda hi magħmula minn politiku eletti direttament u rappreżentant maħturin mit tliet parlamenti tal komunità senaturi li huma co opted u wlied ir re bħala senaturi bi dritt li fil prattika ma jivvutawx il rappreżentant tal kamra jiġu eletti taħt sistema ta vot proporzjonali minn il distrett elettorali fil belġju hu obbligatorju li wieħed jivvota u għalhekk il pajjiz għandu waħda mid ogħla rati ta parteċipazzjoni fl elezzjonijiet fid dinja ir re bħalissa albertu ii huwa l kap tal istat għalkemm bi prerogattivi limitati huwa jaħtar il ministri inkluż il prim ministru li jkollhom il fiduċja tal kamra tar rappreżentanti biex jiffurmaw il gvern federali in numri tal ministri li jitkellmu bl olandiż u bil franċiż huma ndaqs kif inhu preskritt fil kostituzzjoni il prim ministru ma jgħoddx is sistema ġudizzjarja hi bbażata fuq il liġi ċivili u ġejja mill kodiċi napoleonika l ogħla qorti hu l qorti tal kassazzjoni u l qorti tal appell hu livell taħtu l istituzzjonijiet politiċi tal belġju huma kumplessi il parti l kbira tal poter politiku huwa organizzat bil ħsieb li l komunitajiet kulturali ewlenin jkunu rappeżentati minn madwar l il partiti politiċi belġjani importanti inqasmu f komponenti distinti li jirrappreżentaw prinċipalment l interessi politiċi u lingwistiċi ta dawn il komunitajiet il partiti ewlenin ta kull komunità għalkemm qrib lejn iċ ċentru politiku jappartienu għal tliet gruppi ewlenin il liberali fil lemin il demokristjani fiċ ċentru u s soċjalisti fix xellug xi partiti importanti oħra inħolqu tard fis seklu li għadda l aktar madwar temi lingistiċi nazzjonalisti jew ambjentali u reċentement inħolqu oħrajn b xi għan liberali speċifiku is sensiela ta gvernijiet demokratiċi kristjani ta koalizzjoni mill inqatgħet fl waral kriżi tad dijossina skandlu enormi tat tniġġiż tal ikel wara ġiet iffurmata koalizzjoni vjola magħmula mil liberali u d demokratiċi soċjali billi l ħodor kienu tilfu l parti l kbira tar rappreżentanti fl elezzjoni tal il gvern immexxi mill prim ministru guy verhofstadt mill sal rnexxielu jagħmel baġit bilanċjat xi riformi tat taxxa riforma fis suq tax xogħol għamel skeda għat tneħħija gradwali tal enerġija nukleari u ppropona leġiżlazzjoni għal prosekuzzjoni iżjed ħarxa fil każ tad delitti tal gwerra u iżjed ħanina fil każ tad drogi ħfief naqqas ir restrizzjonijiet kontra l ewtanażja u l legalizza ż żwieġ bejn persuni tal istess sess il gvern kien favur diplomazija aktar attiva fl afrika u kontra l invażjoni tal iraq il koalizzjoni ta verhofstadt marret ħażin fl elezzjoni ta ġunju għal aktar minn sena il pajjiż kien fi kriżi politika din il kriżi kienet hekk serja li ħafna osservaturi ħasbu li l belġju se jinqasam fi tnejn mill ta diċembru sal ta marzu it tielet gvern temporanju ta verhofstadt kien fil poter din il koalizzjoni kienet magħmula mid demokristjani fjammingi u frankofoni il liberali fjammingi u frankofoni flimkien mal partit soċjalista frankofona fl ta marzu il gvern il ġdid immexxi mid demokristjan fjamming yves leterme ir rebbieħ veru tal elezzjonijiet federali ta ġunju tal ħa l ġurament quddiem ir re fil ta lulju leterme ħabbar ir riżenja tal kabinett lir re billi ma kien sar l ebda progress fir riformi kostituzzjonali f diċembru tal reġa offra r riżenja tiegħu lir re wara l kriżi finanzjarja marbuta mal bejgħ tal bank fortis lil bnp paribas din id darba r riżenja tiegħu ġiet aċċettata u d demokristjan fjamming herman van rompuy ħa l ġurament bħala prim ministru fit ta diċembru wara li herman van rompuy ġie nnominat l ewwel president tal kunsill ewropew permanenti fid ta novembru fil ta novembru offra r riżenja tal gvern tiegħu lir re albertu ii ftit sigħat wara gvern il ġdid taħt il prim ministru yves leterme ħa l ġurament fit ta april leterme reġa offra r riżenja tal kabinett tiegħu lir re wara li wieħed mill partiti imseħbin fil koalizzjoni l openvld irtira mill gvern u fis ta april ir re albertu uffiċjalment aċċetta r riżenja fl elezzjonijiet parlamentari fil belġju fit ta ġunju in nazzjonalisti fjammingi n va saru l akbar partit fil fjandri u l partit soċjalista ps l akbar partit fil wallonja minn dakinhar il belġju kien immexxi mill gvern proviżorju taħt leterme waqt li qegħdin isiru negozjati għall formazzjoni ta gvern ġdid li bħalissa huma wieqfa sat ta marzu il belġju waqqaf rekord dinji ġdid għaż żmien li għadda mingħajr gvern uffiċjali dan ir rekord qabel kien waqqfu l iraq matul il gwerra peress li dan iż żmien qabeż sena sħiħa qiegħed ikun hemm ħafna dubji dwar jekk il gvern fil post jistax jibqa jeżisti u jwettaq biss ix xogħol urġenti hemm membru tal parlament ewropew mill belġju fil kunsill tal ue il ministri nazzjonali jiltaqgħu b mod regolari biex jadottaw il liġijiet tal ue u jikkoordinaw il politiki il laqgħat tal kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill gvern belġjan skont il qasam ta politika li jkun qed jiġi indirizzat il kunsill tal ue m għandux persuna waħda permanenti bħala president bħal pereżempju il kummissjoni jew il parlament minflok ix xogħol jitmexxa mill pajjiż li jkollu l presidenza tal kunsill li jinbidel kull sitt xhur matul dawn is xhur il ministri mill gvern ta dak il pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l aġenda tal laqgħat tal kunsill f kull qasam ta politika u jiffaċilitaw id djalogu ma istituzzjonijiet oħra tal ue dati tal presidenzi belġjani jan ġun jan ġun jan ġun jan ġun jan ġun jan ġun lul diċ jan ġun jan ġun lul diċ lul diċ lul diċ il kummissarju nominat mill belġju għall kummissjoni ewropea hu didier reynders li hu responsabbli għall ġustizzja il kummissjoni hija rrappreżentata f kull pajjiż tal ue minn uffiċċju lokali imsejjaħ rappreżentanza il belġju għandu il rappreżentant fil kumitat ekonomiku u soċjali ewropew dan il korp konsultattiv li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu il ħaddiema u gruppi oħra ta interess huwa kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex ikun hemm idea aħjar tal bidliet possibbli tas sitwazzjonijiet soċjali u tax xogħol fil pajjiżi membri il belġju għandu il rappreżentant fil kumitat ewropew tar reġjuni l assemblea tal ue ta rappreżentanti reġjonali u lokali dan il korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il liġijiet proposti biex jiżgura li dawn il liġijiet iqisu l perspettiva minn kull reġjun tal ue il belġju jikkomunika wkoll mal istituzzjonijiet tal ue permezz tar rappreżentanza permanenti tiegħu fi brussell bħala l ambaxxata għall ue tal belġju il kompitu ewlieni tagħha huwa li tiżgura li l interessi u l politiki tal pajjiż huma segwiti b mod effettiv kemm jista jkun fl ue l ammont li jħallas kull pajjiż tal ue fil baġit tal ue huwa kkalkulat b mod ġust skont il mezzi aktar ma tkun kbira l ekonomija tal pajjiż aktar iħallas u viċi versa l għan tal baġit tal ue mhuwiex li jipprova jqassam mill ġdid il ġid iżda pjuttost jiffoka fuq il ħtiġijiet tal ewropej b mod ġenerali ċifri tal għall belġju il flus imħallsa fil baġit tal ue mill belġju jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil pajjiżi kollha tal ue bħall bini ta toroq is sussidjar ta riċerkaturi u l ħarsien tal ambjent l aktar setturi importanti tal ekonomija tal belġju fl kienu l amministrazzjoni pubblika id difiża l edukazzjoni is saħħa tal bniedem u l attivitajiet ta xogħol soċjali il kummerċ bl ingrossa u bl imnut it trasport l akkomodazzjoni u servizzi tal ikel u l industrija il kummerċ fi ħdan l ue jammonta għal tal esportazzjonijiet tal belġju il ġermanja franza u n netherlands filwaqt li barra mill ue jmorru fl istati uniti u fl indja u fiċ ċina f termini ta importazzjonijiet jiġu minn stati membri tal ue in netherlands il ġermanja u franza filwaqt li barra mill ue jiġu mill istati uniti u miċ ċina l ekonomija belġjana minkejja xi nuqqasijiet strutturali hija waħda mill aktar avvanzati fl ewropa l iżvilupp tagħha huwa dovut għal varjetà ta fatturi ġeografiċi u storiċi l industrija belġjana billi gawdit mill preżenza ta oqsma ta faħam vasti daħlet kmieni fl industrijalizzazzjoni fil fatt fis seklu il belġju kienet fost l ewwel pajjiżi li intlaħqu mir rivoluzzjoni industrijali billi sfruttaw il faħam tal haine sambre meuse il faċilità ta komunikazzjonijiet u d disponibbiltà ta ħaddiema abbundanti u kwalifikati il belġju qiegħed fit il post fl indiċi ta żvilupp uman waqt li malta qiegħda fit post fis seklu il belġju kien fost il pijunieri fl iżvilupp tal ferroviji u l kumpanniji belġjani pparteċipaw fin nofs tal ewropa fil kostruzzjoni u fit tmexxija ta linji ġodda kienet belġjana wkoll il kumpannija li mexxiet is sevizz ta ristoranti u sodod fuq it treni fl ewropa il compagnie internationale des wagons lits mwaqqfa mill georges nagelmackers antwerp li tinsab fuq l ischeldt km mill baħar hija wieħed mill portijiet l iżjed traffikużi fid dinja it tieni fl ewropa wara l port ta rotterdam fil qrib il xmajjar tal belġju huma konnessi permezz ta sistema kumplessa ta kanali li għandha tul totali ta madwar km navigabbli meta nżidu ma dawn km ta toroq u km ta lini ferrovjarji insibu xibka tant estensiva li tagħmel il belġju l pajjiż bl ogħla densità ta linji ta komunikazzjoni fid dinja l ajruport prinċipali fil pajjiż hu l ajruport internazzjonali ta brussell f xenarju ekonomiku li fit total hu pożittiv jidhru diverġenzi reġjonali sinifikanti il wallonja ir reġjun tal minjieri li kien industrijalizzat kmieni u kien il mutur prinċipali tal ekonomija belġjana sas snin sebgħin sofriet kriżi profonda fis settur tal azzar u ffaċċat s seklu bil ħtieġa li tirristruttura l industrija b livell ta żvilupp iktar baxx minn dak tal pajjiżi ġirien u b rata ta qgħad għolja ir reġjun effiċjenti ta brussell hu metropoli kbira u moderna kożmopolitana ħafna u mitfugħa b mod qawwi fuq l industrija tas servizzi li tibbenefika mill unjoni ewropea u mill globalizzazzjoni ekonomika iżda li tidher imfixkla mid daqs żgħir tat territorju inqas minn tat territorju belġjan bla dubju il fjandri bħalissa huma l aqwa reġjun tal pajjiż mill punto di vista ekonomiku dawn igawdu mill pożizzjoni ġeografika tagħhom mill infrastruttura ta komunikazzjoni is sistema ta portijiet antwerp ghent zeebrugge xibka tat toroq integrata sewwa fid direzzjonijiet prinċipali ewropej tramuntana nofsinhar u punent lvant xibka ferrovjarja żviluppata sew l ajruport internazzjonali ta brussell minn ekonomija orjentata ħafna lejn l esportazzjoni madwar żewġ terzi tal produzzjoni industrijali tal fjandri huma għall esportazzjoni minn ambjent soċjo ekonomiku li jattira l kapital barrani u minn struttura produttiva flessibli u teknoloġikament avvanzata storikament il faħam kien ir riżors minerali prinċipali tal belġju dan jinsab fiż żewġ widien prinċipali il minjieri ta haine sambre meuse li m għadhomx jintużaw mis snin sittin billi inħlew ir riżervi li jistgħu jiġu estratti faċilment u dawk ta kempen fejn baqa xi attività żgħira ta estrazzjoni matul is seklu dsatax id depożiti tal ħadid u ż żingu li jinsabu fil wied ta sambre meuse kienu sfruttati intensivament imma issa inħlew għall kuntrarju il minjieri tal ġibs u tal franka qrib tournai mons u lige għadhom importanti dawn jipprovdu l materjal lil industrija sinifikanti tas siment hemm ukoll barrieri tal irħam u depożiti ta ramel użat fil manufattura tal ħġieġ u tafal użat fil produzzjoni tal brikek u oġġetti taċ ċeramika ir riżorsi tal ilma huma kkonċentrati fin nofsinhar tal pajjiż il parti l kbira tax xmajjar oriġinaw fl ardennes u jmorru lejn it tramuntana is sistema kumplessa ta akwadotti kanali u lagi artifiċjali tiżgura li d distribuzzjoni ġeografika tar riżorsi tal ilma hija bilanċjata iċ ċentrali nukleari ta doel fil provinċja ta antwerpen is sors ewlieni tal elettriku tipprovdi żewġ terzi mid domanda nazzjonali il bqija tad domanda għall enerġija jipprovduha iċ ċentrali termoelettriċi u parti minima iċ ċentrali ġeotermiċi u idroelettriċi bħal dik tal pajjiżi l baxxi l agrikoltura belġjana hi fil parti l kbira artifiċjali u tinħadem fuq raba li oriġinarjament ma kinitx adatta għall biedja ħlief xi art tajba li tinsab fin nofs tal belġju u li saret siewja għall agrikoltura biex xogħol tal bniedem matul mijiet ta snin permezz tat tinxif tal polders tat tisħin artifiċjali tal art u tal isforzar tax xtieli fis serer għalkemm hi pprattikata b mod intensiv u bl għajnuna tat teknoloġija moderna l agrikoltura għandha sehem dejjem aktar jonqos fl istruttura ekonomika belġjana u tirrappreżenta biss tal pgd u timpjega biss tal ħaddiema anki l erja agrikola qiegħda tonqos kuljum u niżlet minn aktar minn fis snin sittin għal ftit aktar minn kwart tal erja tal pajjiż qiegħed jinbidel ukoll id daqs medju tal irziezet u ftit ftit l irziezet żgħar qegħdin jgħibu u minflok qegħdin jiżviluppaw strutturi korporattivi li jistgħu jattiraw l investimenti fil makkinarju u t teknoloġiji ġodda meħtieġa sabiex tiżdied il produttività tal art il fjandri li tradizjonalment huma agrikoli għadhom l aktar reġjun li għandu attività agrikola din l attività tagħmel aktar minn żewġ terzi tal valur miżjud totali tas settur inqas minn terz jista jiġi attribwit lill wallonja filwaqt li l kontribuzzjoni tal reġjun ta brussell m għandniex xi ngħidu kważi ma teżistix l ortikultura għandha post ta importanza partikolari din hi pprattikat prinċipalment fil fjandri u tirrappreżenta kważi kwart tal produzzjoni agrikola kollha fil qasam tal fjuri l ażalji u l begonji tal fjandri tal lvant huma famużi mad dinja kollha il prodotti l importanti l oħra huma l pitravi iċ ċikwejra il kittien iċ ċereali u l patata madankollu t trobbija tal bhejjem majjali l iżjed fil fjandri u l baqar għal laħam u l ħalib hi l qasam prinċipali fl agrikoltura u tagħmel kważi żewġ terzi tal valur totali is sajd li jsir l iżjed fl iskolji tal baħar tat tramuntana mhuwiex importani wisq fl aħħar għandha nsemmi l forestrija li ssir prinċipalment fl ardennes u kempen minkejja l effetti negattivi tal kriżi tal azzar u d diffikultajiet li ltaqgħu magħhom fis snin tmenin xi oqsma tradizzjonali b mod partikolari it tessuti il belġju bedu s seklu bħala pajjiż li għandu bażi industrijali b saħħitha li tokkupa iktar minn kwart tal popolazzjoni attiva u tikkontribwixxi tal pgd u għandu indiċi tal produttività li tiela minkejja l kriżi fil bidu tal aħħar għaxar snin l oqsma prinċipali tas settur tal manifattura kemm f termini ta prodotti u kemm ta mpjieg huma l ipproċessar tal ikel il kimika u metallurġija huma importanti wkoll il mekkanika speċjalment il kostruzzjoni tal vaguni tal ferrovija u l assemblaġġ ta karozzi barranin il petrokimika l elettronika u elettroteknika it tessuti u l produzzjoni tal karta ix xogħol fl injam u fil ħġieġ il fabrika tal kristall ta val saint lambert hi magħrufa sewwa għandu ċerta importanza u tradizzjoni antika x uħud miċ ċentri tal manifattura ewlenin jinsabu f żoni urbani kbar l aktar importanti hi l agglomerazzjoni ta antwerp li għandha struttura industrijali orjentata lejn setturi li jeħtieġu kapital intensiv kbir u huma marbutin mill qrib mal faċilitajiet tal port kimika elettronika ikel ix xogħol tal ħaġar prezzjuż tipiku għal din iż żona hu żviluppat ħafna it tieni ċentru industrijali tal belġju hu r reġjun metropolitan ta brussell ibbażat prinċipalment fuq prodotti ta konsum fil wisa u kontenut teknoloġiku għoli l istruttura tal manifattura fl inħawi ta ghent hi magħmula minn qalba antika ta industrijalizzazzjoni ħafifa fuq kollox tessuti u iżjed reċenti ċentru kimiku u l metallurġiku madwar il faċilitajiet tal port tagħha ir reġjuni industrijali l oħra tal belġju li jinsabu barra ċ ċentri urbani ewlenin qegħdin fl intern tal fjandri b mod partikolari fl inħawi ta kortrijk li huma karatterizzati b xibka densa integrata u flessibbli ta intrapriżi żgħar u ta daqs medju tat tessuti għamara prodotti tal metall u fil grigal li għall kuntrarju dejjem kellu industrija tqila u kapital li fil parti l kbira ġej minn barra assemblaġġ tal karozzi kimika bħal fil pajjiżi żviluppati kollha is settur ekonomiku ewlieni tal belġju hu s settur tas servizzi li jikkontribwixxi kważi tliet kwarti tal impjiegi u tal pgd is servizzi privati kummerċ trasport u komunikazzjoni servizzi finanzjarji u assigurazzjoni kiri attivitajiet professjonali jaqbżu sewwa l attivitajiet tal amministrazzjoni pubblika sintomu ta struttura soċjo ekonomika avvanzata il fergħa l aktar importanti tas settur tas servizzi huwa l kummerċ li fl aħħar tas snin disgħin aktar milli rdoppja meta nqabbluh mal bidu tas snin tmenin u jagħti ftit inqas impjieg mill qasam kollu tal manifattura ta min jinnota b mod partikolari li l kummerċ speċjalment ma barra fl ekonomija belġjana dejjem kien marbut mal pożizzjoni ċentrali li jokkupa l pajjiż fir reġjun l aktar għani tal ewropa u mal iżvilupp eċċezzjonali tal infrastruttura tat trasport dawn il kondizzjonijiet partikolari għamlu l belġju pajjiż b ekonomija estremament miftuħa li fl bidu tas seklu sar l għaxar qawwa kummerċjali tad dinja u kellu sehem ta mill kummerċ dinji kollu l oġġetti prinċipali ta esportazzjoni huma l makkinarju u t tagħmir tat trasport il prodotti kimiċi u l farmaċewtiċi il ħaġar prezzjuż it tessuti u l prodotti tal ikel min naħa l oħra it tagħmir tat trasport il karburanti il prodotti kimiċi l ikel u t tessuti jagħmlu l parti l kbira tal importazzjoni is sħab kummerċjali ewlenin tal belġju huma pajjiżi tal unjoni ewropea l iżjed il ġermanja franza il pajjiżi l baxxi u r renju unit li jirrappreżentaw madwar żewġ terzi tal esportazzjoni u aktar minn tal importazzjoni il żona ta brussell fiha l akbar konċentrazzjoni ta servizzi avvanzati minħabba s sehem tagħha bħala l belt kapitali nazzjonali u l pożizzjoni tagħha f salib it toroq tar relazzjonijiet internazzjonali hemm għandhom l uffiċċji prinċipali tagħhom il banek il kumpaniji ta assigurazzjoni l istituzzjonijiet finanzjarji u l organizzazzjonijiet supranazzjonali il laboratorji tar riċerka u l istituzzjonijiet akkademiċi fl inħawi ta antwerpen insibu predominanza ta servizzi li għandhom x jaqsmu mal attivitajiet tal porti u l importazzjoni esportazzjoni fir reġjun tal wallonja id dgħjufija tas sistema industrijali u d dipendenza storika fuq iċ ċentri finanzjarji u politiċi fejn jittieħdu d deċiżjonijiet li jinsabu fil belt kapitali xekklu l iżvilupp ta settur tas servizzi modern li hawn hu magħmul prinċipalment mill amministrazzjoni pubblika it turiżmu mhux ta min iħallih barra dan hu kkonċentrat essenzjalment fil bliet tal arti iċ ċentri tal għum mal kosta u fir reġjuni bl għoljiet tal ardennes min numru ta stilel li kisbu r ristoranti belġjani matul is snin mill gwida michelin għalkemm inqas fis snin reċenti naraw li l kċina belġjana hi fost l aqwa fl ewropa din kisbet dan is suċċess billi interpretat mill ġdid il kċina tradizzjonali tal ġirien franċiżi b mod oriġinali għal kollox billi adattatha għall prodotti tipiċi li joffri t territorju tal pajjiż il kċina belġjana fil fatt għandha ħafna karatteristiċi reġjonali li joffru varjetà wiesgħa ta riċetti u ingredjenti fost l aqwa tal arti kulinarja belġjana insibu ċ ċikkulata il birra il patata moqlija il famużi kbejjeċ ta brussell kaboċċi taz zokk u l wafels bil fjamming jew gaufres bil franċiż mal iżvizzera il belġju hu l pajjiż bl aqwa t tradizzjoni għall produzzjoni taċ ċikkulata fid dinja dan għandu bħala xhieda l fatt li l marki belġjani bħal neuhaus cote d or leonidas u godiva huma magħrufa u apprezzati kullimkien il belġjani għandhom wkoll l unur li vvintaw il pralines ċikkulatini minn barra jqarmċu u minn ġewwa rotob fil pajjiż hemm aktar minn ħanut li jispeċjalizza fil bejgħ dan il prodott minn praline mimlija bil pistaċċi ġellewż jew frott saċ ċangaturi klassiċi kummerċjali fil belgu jipproduċu aktar minn tipi differenti ta birra ħafna mill birra kkunsmata fil pajjiż tikkonsisti f lager kummerċjali bħal jupiler maes jew stella artois imma huma wkoll popolari l ales ukoll kummercali imma eqreb lejn il tradizzjoni belġjana bħal leffe grimbergen hoegaarden u affligem li jappartienu kollha għal gruppi industrijali kbar l aktar prestiġjużi huma l prodotti artiġjanali tal birreriji żgħar hemm madwar minnhom mal pajjiż fosthom hemm it trappist magħmula mill patrijiet il lambic speċjalità unika tal belġju bil fermentazzjoni spontanja prodotta biss fiż żona fil lbiċ ta brussell imsejħa pajottenland u deus brut des flanders li hi prodotta mill birrerija brouwerij bosteels ta buggenhout belt żgħir ħdejn mechelen fit tramuntana ta brussell magħmula bl istess teknika bħax xampanja fermentazzjoni fit tank u remuage u dgorgement dawn il prodotti eċċellenti jattiraw dilettanti madwar id dinja il birra tintuża ħafna fil preparazzjoni ta riċetti bbażati fuq il laħam u l ħut pereżempju l maskli jissajru fil birra bħal ma jintuża l inbid f ħafna pajjiżi oħra il belġjani kburin ħafna bil patata moqlija tipika li jsajru frieten jew frites għaliha hemm xorta ta venerazzjuni komuni ħafna il kjoskijiet fit toroq fl istazzjonijiet eċċ imsejħa frituur fil fjandri u friterie fil wallonja bħala l ewwel kors il belġjani spiss jieklu l minestra u soppa sħuna passata tal ħaxix partikolarment popolari huma pereżempju s soppa tal kaboċċi krema u perżut nej u l krema tal piżelli tal kurrat u tar rabarbru jieklu wkoll torti tipiċi mmelħa li l ingredjent bażiku tagħhom jista jkun il kbejjeċ ta brussell jew ħaxix ieħor għal dak li jirrigwarda d deżerti il belġjani spiss joffru l ġobon hemm ħafna kwalitajiet prodotti lokalment wara l ikla u qabel il ħelu tradizzjonali fil manjiera tal franċiżi imma fost id deżerti l aktar famużi għandhom il wafels bil fjamming jew gaufres bil franċiż ċaldi rotob u sħan servuti pereżempju biċ ċikkulata mdewba jew bil krema u frawli fost it torti l aktar famużi għandhom waħda bil lanġas u t tuffieħ u zokkor tal kannamieli imma għaliha għandhom bosta riċetti skont it tradizzjoni u l festi iservu tipi differenti ta deżerta fil kolazzjon jew bħala ikla ħafifa u mhux biss wara l ikel il belġju għandu tradizzjoni importanti fil produzzjoni tal galettini u jispikka speċjalment f dawk bil butir u ħwawar nistgħu nitkellmu dwar l arti belġjana mill l hawn is sena tar rivoluzzjoni u l indipendenza mill pajjiżi l baxxi l artisti nattivi tal belġju tas sekli ta qabel jaqgħu taħt l arti fjamminga fil belġju fl ewwel nofs tas seklu kien mifrux in neoklassiċiżmu tat tip franċiż u warajh fi ftit għexieren ta snin ġie r romantiċiżmu pariġin l iskola pajsaġġistika ta tervuren fetħet it triq għall impressjoniżmu u l fauviżmu brabantin fil bidu tas seklu stabbilew ruħhom l espressjoniżmu is simboliżu u il modern style il belġju jista jiftaħar b ħafna artisti magħrufa mad dinja kollha fosthom peter paul rubens ren magritte jan van eyck pieter bruegel il kbir hans memling james ensor paul delvaux guy huygens u folon jean michel ren magritte huwa x aktarx l artista belġjan l aktar famuż flimkien ma paul delvaux huwa r rappreżentant ewlieni ta l istil surrealista fl arti kontemporanja ta min ifakkar is sehem li ħadu ż żewġ artisti belġjani dotremont u guillaume corneille fil formazzjoni tal grupp espressjonista cobra mill inizjali ta kopenħagen copenhague bil franċiż brussell amsterdam fl arkitettura hu magħruf sew l isem ta victor horta wieħed mill ideaturi tal arkitettura art nouveau stil li kellu influwenza qawwija fuq l istili arkitettoniċi tas fil belġju hemm varjetà kbira ta mużewijiet u wirjiet fost il mużewijiet ewlenin hemm il mużew irjali tal belle arti f antwerpen li għandu ġabra ta min jammiraha ta xogħlijiet ta peter paul rubens u l mużew irjali tal belle arti tal belġju fi brussell li fih ċinema sala tal kunċerti u xogħlijiet minn perjodi differenti il letteratura belġjana fjamminga bdiet mar rebħa tal indipendenza li iffavoriet il firxa ta romantiċizmu magħmul minn taħlita ta nazzjonaliżmu u provinċjaliżmu li mit temi tagħhom il kittieba ħadu elementi soċjali u psikoloġiċi biex jistudjawhom u jifluhom lejn l aħħar tas seklu dsatax il letteratura belġjana kienet influwenzata mil letteratura ġermaniża u l letteratura olandiża iċ ċentru tagħha kien ir rivista ambizzjuża u innovattiva van nu en straks illum u għada li twaqqfet fl fl istess snin bdiet tikber il letteratura bl ilsien franċiż li ċ ċentru tagħha kien ir rivista jeune belgique belġju żagħżugħ imwaqqfa minn max waller fl minn dak il mument il letteratura bil lingwa franċiża bdiet tassorbi l innovazzjonijiet kollha introdotti fi franza ibda minn naturaliżmu bit temi soċjali u psikoloġiċi tiegħu matul l ewwel gwerra dinjija u bejn iż żewġ gwerer il poeżija belġjana saret aktarx dadaista u espressjonista waqt li l letteratura fjamminga resqet dejjem iżjed qrib lejn dik olandiża fost il kittieba l iżjed magħrufa insibu il frankofoni nathalie gassel maurice maeterlinck amlie nothomb u georges simenon flimkien ma henri michaux li kien kittieb u pittur il kittieba kbira franċiża marguerite yourcenar kellha ommha belġjana fost il kittieba bl olandiż hemm willem elsschot hugo claus jef geeraerts tom lanoye herman brusselmans u kristien hemmerechts f dak li jirrigwarda t teatru bl ilsien franċiż waqt li fir rinaxximent kienet moda t traġedja fis seklu l iżjed li kien hemm kienu rappreżentazzjonijiet imtellgħin mill ġiżwiti bbażati fuq temi reliġjużi u kien is seklu li ra l ewwel tentattivi biex jinħoloq teatru nazzjonali bbażat fuq id drammmi storiċi kienu x xogħlijiet ta maurice maeterlinck biss fit teatru belġjan li laħqu dimensjoni internazzjonali it teatru bl ilsien fjamming kellu evoluzzjoni ftit differenti fil medju evu kieu mferrxin ħafna id drammi fuq ir rumanzi u rappreżentazzjonijiet sagri ta mirakli matul ir rinaxximent l awturi klassiċi kienu jippredominaw u fis seklu il moviment teatrali kollu rċieva spinta qawwija kemm fl organizzazzjoni u kemm fir realizzazzjoni antwerpen u brussell fis seklu xv kienu diġà saru ċentri mużikali importanti u ffjorixxew fl iżvilupp tal mużika polifonika u l kontropuntistika mgħallma mill akkademja tal mużika matul dan il perijodu dehru bosta artisti fosthom joaquim dspres fis sekli li jmiss fuq l art belġjana ġew ipperfezzjonati l kompożizzjoni sagra u l motett għall kor doppju maħluq minn henri dumont fis seklu xvii adolphe sax hu magħruf għall invenzjoni tas sassofonu fl fis seklu xx il kompożituri belġjana żviluppaw il mużika dodekafonika elettronika u l mużika ħafifa jacques brel huwa l kantawtur belġjan l aktar magħrufa django reinhardt u toots thielemans huma fost dawk li kkontribwew għall fama tal ġazz fil belġju fil mużika kummerċjali alternattiva insibu xi artisti importanti l iżjed il hooverphonic mill provinċja ta antwerpen awturi ta xi albums ta fama internazzjonali il leader tagħhom alex callier huwa wkoll kompożitur u produttur importanti ta livell dinji id deus l ancient rites l ocean of sadness is soulwax u l k s choice huma gruppi belġjani oħra li laħqu ċerta fama internazzjonali il belġju hu rappreżentat tajjeb fid dinja tal isport l isport nazzjonali huwa ċ ċikliżmu li fih il pajjiż għandu r rekord għall kampjonati tad dinja fit triq xi midalja tad deheb fil belġju jiġu organizzati xi wħud mit tlielaq klassiċi l iżjed impotranti taċ ċikliżmu bħar ronde van vlaanderen il flche wallonne u l lige bastogne lige eddy merckx wieħed mill aqwa ċiklisti li qatt kien hemm hu belġjan dan rebaħ it tour de france ħames darbiet il giro d italia ħames darbiet il vuelta a espaa darba tliet kampjonati tad dinja żewġ tours tal belġju u t tour tal isvizzera tom boonen ċiklista kbir ieħor belġjan rebaħ it titlu tad dinja fl u philippe gilbert fl rebaħ it trittiku tal ardennes amstel gold race flche wallonne lige bastogne lige il futbol hu popolari ħafna it tim nazzjonali tal futbol li għandu l laqam ta rode duivels jiġifieri x xjaten ħomor kien it tielet fil kampjonati ewropej tal it tieni f dawk tal u r raba fit tazza tad dinja tal bħalissa jokkupa l it pożizzjoni fil klasifika tal fifa ta april tal din il pożizzjoni tirrappreżenta waqa vertikali mill meta kien għadu jokkupa s il post fil klassifika it tim beda jmur lura fl u dan deher ċar fl meta għall ewwel darba f sena il belġju ma daħalx fit tazza tad dinja it tim nazzjonali tal futbol belġjan ma kkwalifikax għall euro u lanqas għat tazza tad dinja fl il belġju kellu wkoll żewġ champions nisa tat tennis il fjamminga kim clijsters u l wallona justine henin fl atletika il belġjani kellhom bosta nies importanti fosthom kim gevaert u t tewmin kevin borle u jonathan borle fil ġiri u tia hellebaut fil high jump kellhom wkoll ċampjins tad dinja fil motocross roger de coster robert joel everts stefen georges jobe fl awtomobiliżmu jacky ickx meqjus minn ħafna bħala l aqwa sewwieq belġjan li qatt kien hemm għal naqra ma rebaħx il kampjonat dinji tal formula fl u fl kellhom ukoll lil thierry boutsen u bertrand gachot fit table tennis kellhom lil jean michel saiveu david waefelaer u fil ġudo ingrid berghmans li ħadet midalja tad deheb fil kampjonat tad dinja fl wolfgang amadeus mozart johannes chrysostomus wolfgangus theophilus mozart kompożitur famuż tal mużika klassika il fama ta mozart hija tant kbira li ismu jippersonifika l mużika klassika tal punent hu meqjus bħala wieħed mill akbar ġenji mużikali u sa llum għadu ħaj fi qlub il mużiċisti ta kull stil u talent għalkemm miet ta eta żgħira f ħajtu kkompona madwar xogħol fosthom il melodija famuża eine kleine nachtmusik u l marċ tork flimkien ma sinfonija u kollezzjoni kbira ta mużika għall pjanu u mużika vokali imwieled f salzburg l awstrija nhar is ta jannar amadeus trabba f ambjent mużikali mill aqwa ta erba snin beda jitgħallem il mużika għand missieru kompożitur u vjolinista tal isqof ta salzburg li kien ukoll il prinċep tal belt barra li beda jdoqq xi strumenti tal korda ta età tenera kien diġà beda jikkomponi xi bċejjeċ ta sitt snin flimkien ma oħtu marianne kien jagħti l kunċerti f munich u vjenna ta disa snin kien diġà żar londra pariġi u bliet oħra fejn wera l kapaċità mużikali mill aqwa li kellu fl vjenna kiteb l ewwel opra tiegħu la finta semplice fuq talba tal imperatur awstrijak imma l opra ttellgħet s sena ta wara f belt twelidu salzburg ta tlettax il sena mozart sar direttur tal kunċerti fil qorti tal isqof ta salzburg aktar tard beda jikkomponi ammont kbir ta xogħlijiet u żar milan ruma u bliet oħra taljani mozart ma jistagħx jitqies bħala xi nnovatur jew riformatur fil qasam mużikali il vjaġġi li għamel qarrbuh lejn l istili mużikali differenti ta żmienu billi ħallat dawn l istili rnexxielu joħloq stil għalih mużika mmarkata b melodija mill aqwa u li tirrifletti varjetà ta emozzjonijiet fl miet l arċisqof ta salzburg u s suċċessur tiegħu ftit kien jimpurtah mill mużika ta mozart għalhekk wara ħafna tilwim u polemiċi mozart ħalla salzburg u mar vjenna għalkemm beda jirċievi diversi kummissjonijiet mozart ma rnexxilux jistabbilixxi ruħu mill ewwel ġo vjenna hemm iltaqa mal kompożitur anzjan haydn u t tnejn saru ħbieb mill aqwa tant li mozart iddedikalu sett ta sitt kwartetti tal korda fl iżżewweġ lil costance weber biex jaqla x jiekol taha għat tagħlim tal mużika beda jagħti kunċerti ħfief u jikkomponi danzi melodjużi fl hu kkompona le nozze di figaro waqt li s sena ta wara kiteb kapolavur ieħor don giovanni fl l imperatur joseph ii impjegah bħala mużiċista fil palazz tiegħu b salarju ta lira fis sena għalkemm dan kien salarju fenominali għal dak iż żmien xorta baqa mċappas bid djun li kien għamel matul dik is sena stess f sitt ġimgħat ikkompona l aħħar tliet sinfoniji is sinfonia fid do maġġuri magħrufa bħala jupiter is sinfonia fil mi bemoll maġġuri u s sinfonia fis sol minuri fl kiteb ukoll l opra cosi fan tutte mozart ikkompona l fuq minn biċċa xogħol dawn ġew irranġati f ordni kronoloġiku fis seklu dsatax mill awstrijak ludwig von kohchel ix xogħlijiet strumentali tiegħu wasslu l mużika klassika fil grad ta perfezzjoni bħala pjanist ċelebri kkompona diversi xogħlijiet biex hu stess setà jesegwihom f diversi kunċerti kien l ewwel surmast tal hekk imsejħa kunċerti tal pjanu tant li kiteb madwar minnhom kiteb ukoll diversi sonati u xogħlijiet għall kwartetti tal korda fost l sinfonija li kiteb l aktar popolari huma dawk li kiteb fl aħħar għaxar snin ta ħajtu fl aħħar sena ta ħajtu kkompona l famuża opra il flawt maġiku u l messa de requiem xogħol korali li fiha tista tgħid antiċipa l mewt tiegħu stess minħabba li lanqas laħaq spiccaha u komplieha wara mewtu l alliev tiegħu sussmayr mozart kien l aqwa kompożitur operistiku ta żmienu kemm l opri komiċi u anke dawk klassiċi huma mmarkati b intensità drammatika mill aqwa mifni bil mard u bit tbatija tax xogħol wolfgang amadeus mozart miet nhar il ta diċembru fl età żgħira ta sena bħalma għex ta fqir hekk wara mewtu difnuh f qabar komuni qalb it tallaba imma mhux l istess ġralha l mużika tiegħu li baqgħet tiġi apprezzata dejjem iżjed mal mixja taż żmien u li għamlet lil mozart fost l aqwa kompożituri li qatt dehru taħt il kappa tax xemx aristotli grieg aristotels twieled qk f stagira fil maċedonja il greċja miet ta marzu qk f chalicis euboea il greċja kien filosfu grieg aristotli bil malti hu magħruf ukoll bħala aristotele aristotile u aristotlu ħafna nies huma ta l opinjoni li flimkien ma platun aristotli huwa wieħed mill iktar filosfi importanti fejn jidħol il ħsieb tad dinja tal punent jingħad li aristotli kiteb madwar ktieb missier aristotli nicomachus kien it tabib tar re amyntas tal maċedonja minn tmintax sa seba u tletin sena aristotli għex ateni fejn kien ukoll wieħed mill istudenti ta platun il filosfi l kbar tal greċja antika kienu aristotli platun u sokrate platun kien l għalliem ta aristotli u minn naħa tiegħu socrate għallem lil platun dawn it tliet ħassieba rnexxielhom isawwru l filosofija tal punent kif nafuha llum mill filosofija griega aristotli għallem lil alessandru l kbir li aktar il quddiem rebaħ il lvant nofsani kollu l ideat ta platun kienu primarjament li t tagħrif li nieħdu mis sensi huwa konfuż u mhux pur l għerf ġenwin jista jittieħed biss mir ruħ wara li din titgħallem taħseb u jirnexxielha tiċħad id dinja ir ruħ biss jista jkollha tagħrif dwar il forom jew aħjar kif inhuma verament l affarjiet id dinja m hija xejn aktar ħlief kopja ta dawn il forom u għalhekk mhix perfetta fuq dan l aspett aristotli kien jaħsibha differenti huwa kien tal fehma li l għerf li nġibu mis sensi huwa iktar importanti dawn il ħsibijiet eventwalment saru l bażi tal metodu xjentifiku wara mijiet ta snin parti kbira mill kitbiet ta aristotli li għandna f idejna illum il ġurnata huma noti tad diskorsi tiegħu xi xogħlijiet importanti tiegħu jinkludu fiżika metafiżika etika politika de anima dwar ir ruħ u poetika ftit li xejn nafu dwar x sar mix xogħolijiet ta aristotli wara li miet sa l ewwel seklu qk hemm xi leġġendi li jgħidu li l kollezzjoni sħiħa tal kitbiet tiegħu tħalliet f idejn theophrastus li kien is suċċessur tiegħu jingħad li dan ta l aħħar ħeba x xogħlijiet ta aristotli biex ma jħallix li dawn jinsterqu jinsterqu jew inkella jiġu distrutti dawn kienu reġgħu nstabu fis sena qk kultura hija kelma li tintuża biex tispjega il mod t għixien tan nies jew il mod kif jagħmlu ċerti affarijiet grupp ta nies jitqies li għandu kultura separata meta dan jitbiegħed mill bqija tan nies bil mod kif jaħseb u jagħmel l affarijiet kulturi huma dawk l affarjiet li jagħmlu kull pajjiż uniku hawn ħafna nies li ma jaqblux ma l ispjega jew id definizzjoni ta kultura għal ħafna din hija l opinjoni tas soċjetà intera li tista tiġi riflessa fil lingwa letteratura reliġjon mużika kostumi eċċ xi soċjetajiet huma għonja kulturalment il kultura tmur oltr mill ġid materjali ijġifieri l affarjiet li tuża u tipproduċi l kultura stess il kultura tkopri ukoll l fehemiet it twemmin u l valuri tal poplu f dik il kultura reġjuni jew pajjiżi differenti għandhom kulturi differenti pereżempju il ġappuniżi għandhom il kimono u ċ ċerimonji tat te kumpaniji jew organizzazzjonijiet gruppi ta nies jista jkollhom kultura separata antropoloġija hija x xjenza li tistudja n nies u kif dawn jirrelataw ma xulxin l antropoloġisti jemmnu li n nies jużaw simboli biex jikkomunikaw u jesprimu l esperjezni tagħhom huma min huma dak li jemmnu minn fejn ġew għall antropoloġisti dawn is simbolu huma dik li aħna nafu bħala kultura pereżempju immigrati jistgħu jibqgħu iħaddnu xi ftit mit tradizzjonijiet tal pajjiż minn fejn oriġinaw billi jżommu il kultura tagħhom b dan il mod huma jkunu qed jesprimu min huma u minn fejn huma ġejjin fis seklu dsatax humanists bħal poeta ingliż u essayist matthew arnold uża l kelma kultura biex tirreferi għall ideali ta raffinament individwali tal bniedem ta l aħjar li ġie maħsub u qal fid dinja dan il kunċett tal kultura huwa komparabbli mal kunċett ġermaniża ta bildung l kultura tiġi insegwiment ta perfezzjoni totali tagħna permezz ta jkollna li jkunu jafu fuq il materji kollha li jikkonċernaw l aktar minna l aħjar li jkun ġie maħsub u qal fid dinja fil prattika il kultura msemmija ideali elite u kien assoċjat ma attivitajiet bħall arti mużika klassika u l kċina haute kif dawn il formoli kienu assoċjati mal ħajja urbane kultura kienet identifikata ma ċivilizzazzjoni minn lat civitas belt aspett ieħor tal moviment romantic kien hemm interess fil folklor li wassal għall identifikazzjoni ta kultura fost il għemilhom din id distinzjoni hija ta spiss karatterizzati bħala li bejn kultura għolja jiġifieri dak tal grupp deċiżjoni soċjali u kultura baxx fi kliem ieħor l idea ta kultura li żviluppaw fl ewropa matul is sekli u kmieni riflessi l inugwaljanzi fis soċjetajiet ewropej matthew arnold kuntrast kultura ma anarkija l ewropej oħrajn wara filosofi hobbes thomas u jean jacques rousseau kuntrast kultura bi l istat tan natura skond hobbes u rousseau l amerikani native li kienu qed maħkuma mill ewropej mill sekli fuq kienu jgħixu fi stat ta natura din l oppożizzjoni kienet espressa permezz tal kuntrast bejn kelma ċivilizzati u uncivilized skond dan il mod ta ħsieb wieħed jista tikklassifika xi pajjiżi u nazzjonijiet kif aktar ċivilizzata minn oħrajn u xi nies kif aktar koltivati minn oħrajn dan il kuntrast wassal għat teorija herbert spencer tal soċjali darwinism u t teorija lewis henry morgan ta evoluzzjoni kulturali hekk kif xi kritiċi argumentaw li d distinzjoni bejn il kulturi għolja u baxxa hija verament espressjoni tal kunflitt bejn għemilhom ewropej u mhux għemilhom xi kritiċi argumentaw li d distinzjoni bejn in nies ċivilizzat u uncivilized huwa verament espressjoni tal kunflitt bejn ewropea setgħat kolonjali u suġġetti kolonjali tagħhom oħra kritiċi seklu wara rousseau jkunu aċċettaw din id differenzazzjoni bejn il kultura ogħla u aktar baxxa imma raw l irfinar u s sofistikazzjoni tal kultura għolja kif corrupting u żviluppi mhux naturali li joskuraw u jgħawġu natura essenzjali tan nies dawn il kritiċi kkunsidrat mużika folk kif prodotti mill persuni li jaħdmu ta klassi li onestament jesprimu b mod naturali tal ħajja filwaqt li mużika klassika deher superfiċjali u decadent ugwalment din il fehma spiss tiġi ppreżentata popli indiġeni bħala savages nobbli jgħixu awtentiċi u qatt ma ġew kundannati mhux ikkomplikati u uncorrupted mis sistemi kapitalist ħafna stratifikat tal punent fl edward tylor applikati dawn l ideat tal kultura ogħla kontra baxx biex tipproponi teorija ta l evoluzzjoni tar reliġjon skond din it teorija ir reliġjon tevolvi minn aktar polytheistic għal forom aktar monoteistiċi fil proċess huwa definiti mill ġdid kultura bħala sett differenti ta attivitajiet karatteristiċi ta kull soċjetajiet umani din il fehma witta t triq għall għarfien modern tal kultura adolf hitler t april t april kien politiku ġermaniż imwieled l awstrija dittatur tal ġermanja nażista u kap tal partit nażista jew il partit nazzjonali soċjalista ġermaniż tal ħaddiema ġermaniż nationalsozialistische deutsche arbeiterpartei abbrevjata nsdap hitler ħa sehem bħala suldat fl ewwel gwerra dinjija u ngħata unur għall kuraġġ hitler ingħaqad mal partit li kien il prekursur tal partit nażista id dap fl u sar kap tal nsdap fl attentat ta kolp ta stat imsejjaħ il putsch tal ħanut tal birra falla fi munich fl u hitler spiċċa l ħabs hemm kiteb il ktieb mein kampf kif ħareġ irnexxielu jiġbed in nies warajh billi pprietka n nazzjonaliżmu ġermaniż l anti semitiżmu l anti kapitaliżmu u l anti komuniżmu b oratorija kariżmatika u bil propaganda wara l elezzjoni tal inħatar kanċillier u malajr trasforma r repubblika weimar fit tielet reich dittatorjat ta partit wieħed mibni fuq l ideali totalitarji u awtokratiċi tal partit nazzjonali soċjalista mill hitler sar il kap tal istat hitler immilitarizza l ekonomija u s soċjetà ġermaniża il programm ta xogħlijiet pubbliċi ħafna minnhom li kienu diġa nbdew taħt ir repubblika ta weimar qatgħu perjodu ta qagħad li għaddiet minnha il ġermanja wara l ewwel gwerra dinjija ikkawżati minn riċessjoni ġenerali fl ewropa wara l ewwel gwerra dinjija u minn kundizzjonijiet iebsa imposti fuq il ġermanja fit trattat ta versailles il gvern ta hitler kien għoddu ħakem l ewropa kollha huwa responsabbli tad deportazzjoni u l qtil ta miljuni ta nies li ġew iddikjarati mhux mixtieqa mill gvern nażista dan huwa magħruf bħala l olokawst adolf hitler ikkommetta suwiċidju fl f berlin hemm min jgħid li hitler uża pistola filwaqt li oħrajn isostnu li ntuża l velenu adolf hitler twieled fi braunau am inn fl awstro ungerija ir raba wilt minn sitta ta alois u klara meta kellu snin il familja tiegħu marret tgħix f passau il ġermanja u wara leonding qrib linz u hafeld qrib lambach fejn missieru taha għall biedja u t trobbija tan naħal adolf beda jmur skola f fischlham kien iħobb ħafna jilgħab tal cowboys and indians u beda jiffissa fuq il gwerra meta qara ktieb bl istampi fuq il gwerra franko prussa li sab qalb l affarijiet ta missieru fil mein kampf kiteb f lambach hitler attenda skola kattolika li kienet tinsab f kunvent benedittin tas seklu li fuq il ħitan tiegħu kien hemm imnaqqxin salib f forma ta swastika hemm hitler ta snin kien ikanta fil kor tal knisja u jimmaġina lilu nnifsu qassis il mewt bil ħosba ta ħuh iżgħar minnu edmund fl ġabet bidla f adolf minn tifel kunfidenti u estrovert li kien isib l iskola faċli huwa sar skontruż maqtugħ magħluq fih innifsu u dejjem f konflitt ma missieru u l għalliema tiegħu hitler kien viċin ħafna t ommu imma mhux l istess ma missieru li kien awtoritarju u spiss kien isawtu speċjalment wara l fallimenti li l missier kellu fil biedja alois ried lil ibnu jsir uffiċjal tad dwana awstrijak kif kien hu fiż żmien u dan ġab konflitt kbir bejniethom minkejja li adolf tkarrablu biex imur fl iskola klassika biex isir artist missieru bagħtu fi skola teknika fl hitler irribella u m għaddiex mill eżamijiet tal ewwel sena apposta biex forsi missieru jibdel fehmtu imma missieru ma ċediex u hitler iktar sar ribelluż għal hitler in nazzjonaliżmu ġermaniż malajr sar ossessjoni mod kif jirribella kontra missieru li dejjem serva bi kburija lill gvern awstrijak ħafna min nies li kienu jgħixu mal fruntiera ġermano awstrijaka kienu jqisu lilhom infushom ġermano awstrijaċi imma hitler kien jistqarr biss il lealtà tiegħu lejn il ġermanja bi sfida lill monarkija awstrijaka u lil missieru hitler u sħabu kien jħobbu jużaw it tislima ġermaniża heil u jkantaw l innu ġermaniż deutschland ber alles flok dak awstrijak wara li missieru miet ħabta u sabta fl l imġiba ta hitler fl iskola marret għall agħar tant li tkeċċa daħal fir realschule fi steyr fl imma wara t tieni sena għamel lejl jiċċelebra ma sħabu u kif kien f sakra ma jarax art qatta ċ ċertifikat tal iskola u użah bħala toilet paper meta xi ħadd wera kif spiċċa ċ ċertifikat lill kap tal iskola dan tah ħasla kbira probabilment l iktar esperjenza umiljanti li qatt kellu f ħajtu hitler tkeċċa u qatt ma reġa daħal iktar fi skola ta ħmistax il sena hitler għamel l ewwel tqarbina nhar it ta mejju fil katidral ta linz il parrinu tiegħu kien emanuel lugert ħabib ta missieru mill il quddiem hitler beda jgħix fi vjenna bil flus li kienet tibgħatlu ommu u bl għajnuna li kienet tingħata lill iltiema l akkademja tal belle arti ta vjenna m aċċettatux darbtejn għax iġġudikatu mhux addattat għall pittura u ingħata l parir li jaqbad it triq tal arkitettura iżda hitler ma kellux il preparazzjoni akkademika meħtieġa biex jidħol fi skola tal arkitettura fl omm hitler mietet ta sena b kanċer tas sider ma kinitx faċli l ħajja tiegħu ta pittur fi vjenna jipprova jbigħ il pitturi tiegħu lin negozjanti u lit turisti spiċċa bla flus u fl beda jgħix f rifuġju għal dawk bla dar hitler jgħid li sar anti semita fi vjenna li kellha komunità kbira lhudija fosthom lhud ortodossi li kienu ħarbu mill massakri tar russja fi vjenna kien hemm ħafna razziżmu hitler seta kien influwenzat mill ideologu anti semita lanz von liebenfels mill kliem ta karl lueger fundatur tal partit kristjan soċjali u sindku ta vjenna u mill kompożitur richard wagner hitler seta kien influwenzat ukoll minn martin luteru u l ktieb tiegħu fuq il lhud u l gideb tagħhom f mein kampf hitler ifaħħar lil luteru bħala ġellied kbir statista vera u riformatur kbir flimkien ma richard wagner u federiku l kbir madankollu f dan iż żmien hitler spiss kien ikun mistieden għall ikel f dar nobbli lhudija u kien jingwalaha tajjeb man negozjanti lhud li kienu jippruvaw ibigħu l pitturi tiegħu iżda iktar ma għadda żmien iktar hitler beda jara fil lhud għedewwa tar razza arjana u ħatja tal kriżi fl awstrija ra ċerti forom ta soċjaliżmu u bolxeviżmu li kellhom ħafna mexxejja lhud ukoll bħala movimenti lhud iktar tard waħħal fil lhud għat telfa tal ġermanja fl ewwel gwerra dinjija u anke l problemi ekonomiċi li ġew wara fl mar jgħix munich hemmhekk għal xi żmien ħarab milli jagħti servizz militari għall awstrija imma mbagħad ġie arrestat wara eżami fiżiku ma nstabx biżżejjed f saħħtu u tħalla jmur lura munich iżda meta l ġermanja daħlet fil gwerra f awwissu talab lir re ludovigu iii tal bavarja ħalli jkun jista jservi fir riġment bavariż it talba tiegħu ntlaqgħet hitler serva fi franza u l belġju fis il riġment bavariż kien fuq il front oċċidentali espost ħafna għall attakki tal għadu ħa sehem f numru ta battalji kbar fosthom l ewwel battalja ta ypres il battalja ta somme il battalja ta arras u l battalja ta passchendaele fil battalja ta ypres ottubru li saret magħrufa fil ġermanja bħala l massakru tal innoċenti inqatlu madwar suldat tal infanterija f jum tant li sa diċembru t taqsima ta hitler minn niżlet għal darbtejn hitler kien unurat għall qlubija ingħata s salib tal ħadid it tieni klassi fl u s salib tal ħadid l ewwel klassi fl imma qatt ma ġie promoss għal unteroffizier jew kapural fl kien ferut f siequ fil battalja ta somme imma f marzu irritorna fuq il front nhar il ta ottubru hitler iddaħħal fi sptar tal kamp tal gwerra wara attakk tal gass mustarda hitler jgħid li b din l esperjenza ikkonvinċa ruħu l missjoni ta ħajtu kellha tkun dik li jsalva l ġermanja matul il gwerra hitler sar patrijott ġermaniż appassjonat għalkemm dam biex sar ċittadin ġermaniż sal huwa nħasad bil kapitulazzjoni tal ġermanja f novembru anke meta l armata ġermaniża kienet għadha tokkupa territorju tal għadu bħan nazzjonalisti ġermaniżi l oħra kien jemmen li l armata mhux megħluba fil kamp tal battalja kienet traduta mill politiċi u mill marxisti iktar tard imlaqqma il kriminali ta novembru it trattat ta versailles ċaħħad lill ġermanja minn ħafna territorju iddemilitarizza r renanja impona sanzjonijiet ekonomiċi reġa ħoloq il polonja u tefa t tort tal orruri kollha tal gwerra fuq il ġermanja dan kollu l ġermaniżi rawh bħala umiljazzjoni u dan kien it tapit mifrux għall axxeża ta hitler fil poter wara l ewwel gwerra dinjija hitler baqa fl armata u mar lura munich beda jieħu sehem fil korsijiet tad dipartment tal edukazzjoni u l propaganda tar reichswehr taħt il kaptan karl mayr f lulju hitler sar spija tar reichswehr biex jinfiltra partit żgħir il partit tal ħaddiema ġermaniżi dap waqt li kien qed jispija fuq dan il partit hitler intlaqat mill ideat anti semiti nazzjonalisti anti kapitalisti u anti marxisti tal fundatur tad dap anton drexler li ried gvern b saħħtu u soċjaliżmu mnaddaf mil lhud drexler min naħa tiegħu ntlaqat mill ħiliet oratoriċi ta hitler u stiednu jingħaqad mal partit hekk għamel nhar it ta settembru sar ukoll is seba membru tal kumitat eżekuttiv tad dap hemm hitler iltaqa ma dietrich eckart wieħed mill fundaturi tad dap li kien jemmen fil miġja ta messija ġermaniż u meta ltaqa ma hitler fl kien konvint li sabu eckart sar il konsulent speċjali ta hitler billi għallmu kif jilbes u kif jitkellem u laqqgħu ma ħafna nies biex isir iktar jappella il partit biddel ismu għal partit nazzjonali soċjalista ġermaniż tal ħaddiema nationalsozialistische deutsche arbeiterpartei abbrevjata nsdap hitler spiċċa mill armata f marzu u ntefa b ruħu u b ġismu fl attività tal partit sa mill hitler kien sar oratur tajjeb quddiem folol kbar fi frar hitler tkellem quddiem folla ta sitt elef ruħ fi munich in nsdap kien ibbażat fi munich li kienet il mekka tan nazzjonalisti anti marxisti f hitler raw mod kif jaslu għall għanijiet tagħhom fis sajf tal hitler mar berlin iżur gruppi nazzjonalistiċi u fl assenza tiegħu nqalgħet rivolta fit tmexxija tal partit fi munich għax kien hemm min irid ineħħi lil hitler hitler mar jiġri lura munich u nhar il ta lulju ta r riżenja tiegħu meta rrealizzaw li mingħajr hitler kien se jispiċċa l partit huwa sab ix xoqqa f moxtha u ħabbar li kien lest imur lura fil partit jekk jieħu post drexler bħala mexxej b poteri illimitati għall bidu il kumitat eżekuttiv tan nsdap irreżista imma kellu jċedi taħt il pressjoni vjolenti ta hitler u n nies ta madwaru il proposta ta hitler għaddiet b vot favur u wieħed biss kontra nhar id ta lulju adolf hitler sar il fhrer tal partit nażista l ewwel darba li uża dak it titlu fost l ewwel segwaċi tiegħu kien hemm rudolf hess l eks pilota tal ajru hermann gring u l kaptan tal armata ernst rhm li iktar tard sar il kap tas sa sturmabteilung li kienet tipproteġihom waqt il meetings u tattaka lill oppożituri hitler ġibed ukoll l attenzjoni tan negozjanti u assoċja ruħu mal ġeneral anzjan erich ludendorff inkoraġġit mill appoġġ li beda jikseb hitler iddeċieda li juża lil ludendorff f attentat ta kolp ta stat li baqa magħruf bħala l putsch tal birrerija il partit nażista beda jikkopja lill faxxisti taljani fil mod kif jilbsu u anke fil politika tagħhom u fl hitler ried jimita l marċ fuq ruma ta benito mussolini hitler u ludendorff kisbu l appoġġ ta gustav von kahr il mexxej de facto tal bavarja u persuni influwenti fir reichswehr u fil pulizija flimkien kienu qegħdin jippjanaw li jiffurmaw gvern ġdid nhar it ta novembru hitler u s sa baqgħu deħlin bi vjolenza waqt laqgħa pubblika immexxija minn kahr f birrerija fi munich iddikjara li kien għamel gvern ġdid ma ludendorff u ordna lil kahr itih appoġġ biex iwaqqgħu l gvern ta berlin iżda kahr irtira l appoġġ tiegħu u mal ewwel opportunità li ġietu ħarab u ngħaqad mal oppożizzjoni għal hitler l għada meta hitler u s segwaċi tiegħu mmarċjaw mill birrerija sal ministeru tal gwerra bavariż bħala bidu għall marċ fuq berlin il pulizija fetħet in nar fuqhom sittax il membru tal partit nażista nqatlu hitler ħarab lejn id dar ta ernst hanfstaengl u kkontempla li jneħħi ħajtu mart hanfstaengl ipperswadietu ma jagħmilx dan ma damx wisq ma ġie arrestat mixli bi tradiment lejn l istat waqt il ġuri hitler ingħata ħin kemm irid biex jitkellem u l popolarità tiegħu splodiet il fuq meta fid difiża tiegħu huwa ta leħen lis sentimenti nazzjonalistiċi tant diffużi fost il poplu hekk sar figura nazzjonali nhar l ta april hitler ingħata sentenza ta ħames snin priġunerija fil ħabs ta landsberg hitler ingħata trattament preferenzjali mill gwardjani tal ħabs u rċieva ħafna ittri ta ammiraturi tmien xhur ingħata l maħfra u nħeles mill ħabs fuq ordni tal qorti suprema bavariża nhar l ta diċembru jekk wieħed jgħodd iż żmien li għamel f kustodja kawtelari hitler għamel biss ftit iktar minn sena ħabs fil ħabs huwa ddetta ħafna mill ewwel volum ta mein kampf il ġlieda tiegħi li oriġinarjament kien semmieh erba snin u nofs ta ġlied kontra l gideb l istupidità u l viljakkerija lil rudolf hess il ktieb li ddedikah lil dietrich eckart kien awtobijografija u espożizzjoni tal ideoloġija tiegħu f mein kampf hitler kien influwenzat minn the passing of the great race ta madison grant li hitler kien isejjaħlu l bibbja tiegħi ħareġ f żewġ volumi fl u l u nbigħu kopja tiegħu bejn l u l sal aħħar tal gwerra madwar miljun kopja nbigħu jew tqassmu il miżżewġin ġodda u s suldati kienu jingħataw kopja b xejn wara l falliment tal putsch il partit nażista u l organi tiegħu kienu projbiti fil bavarja imma hitler ikkonvinċa lil heinrich held il priministru tal bavarja li jneħħi l projbizzjoni bil wegħda li l partit kien se jfittex li jikseb il poter politiku b mezzi demokratiċi biss għalkemm fis ta frar il projbizzjoni tneħħiet hitler reġa qala projbizzjoni oħra din id darba fuq id diskors fil pubbliku wara diskors xewwiexi li kien għamel wara li gregor strasser ħuh otto u joseph goebbels ħolqu fazzjoni iktar xellugija fil partit hitler iċċentralizza iktar il partit ma kinux iktar il gruppi li jagħżlu l mexxejja tagħhom imma s superjuri minn fuq għal isfel u s sudditi riedu jobdu bla ma jistaqsu il punt ta żvolta politiku għal hitler seħħ meta l great depression laqtet lill ġermanja fl ir repubblika weimar kienet attakkata fil miftuħ mill konservattivi tal lemin il monarkisti il komunisti u n nażisti kif il partiti demokratiċi sabu ruħhom ma jistgħux jaqblu fuq il kontro miżuri għall kriżi il koalizzjoni tagħhom spiċċat u ħa posthom gvern ta minoranza il kanċillier il ġdid heinrich brning tal partit kattoliku taċ ċentru kien imexxi b digrieti presidenzjali ta emerġenza billi ma kellux maġġoranza fil parlament il parlament hekk ma setax jaħdem u dan witta t triq għal forma ta gvern awtoritarju f settembru saru elezzjonijiet prematuri il partiti demokratiċi tilfu l maġġoranza tagħhom u n nażisti sparaw il fuq bi tal voti u b siġġijiet mid disa l iżgħar partit saru t tieni l ikbar partit ftit wara li hitler kien ħa l poter fl huwa xolja r reichstag jew il parlament u sejjaħ elezzjonijiet ġodda fi frar ta dik is sena inħaraq parti mir reichstag u hitler waħħal fil komunisti biex b hekk irnexxielu jirbaħ l elezzjoni b maġġoranza żgħira f marzu r reichstag ta poteri dittatorjali lil hitler b hekk wara dan il parlament ftit li xejn iltaqa f ottubru hitler iffirma ftehim ma mussolini hitler kien jemmen li l ġermanja kellha bżonn tespandi fil lvant biex ikollha iktar art għall biedja u l industrija meta fl hitler okkupa l awstrija għax qal li l ġermaniżi t hemmhekk kienu qed jiġu ppersegwitati ħadd ma pprotesta sitt xhur wara okkupa ċ ċekoslovakkja billi l ingilterra u franza beżgħu li tfaqqa gwerra qablu mal patt ma munich meta r reġim nażista tela fis setgħa fil ġermanja f jannar mill ewwel beda jieħu miżuri sistematiċi kontra l lhud mill sal saru sforzi organizzati mill partit nażista biex jeliminaw lil lhud mill ħajja ekonomika il lhud tkeċċew mill pożizzjonijiet li kellhom mal gvern u l avukati u tobba lhud tilfu l klijenti ġermaniżi tagħhom l intrapriżi lhudi kienu jiġu likwidati jew jinxtraw b valur ħafna inqas minn kemm jiswew minn kumpaniji li ma kinux tal lhud id dħul li l lhud kienu jagħmlu minn bejgħ kif ukoll dak li jġemmgħu kien suġġett għal taxxa speċjali f novembru wara li żagħżugħ lhudi qatel diplomatiku ġermaniż f pariġi is sinagogi kollha fil ġermanja ġew maħruqa it twieqi tal ħwienet lhud tkissru u eluf ta lhud ġew arrestati dal lejl tal ħġieġ imkisser kristallnacht kien sinjal għal lhud fil ġermanja u l awstrija biex jitilqu malajr kemm jista jkun mijiet ta eluf ta lhud irnexxielhom isibu kenn f pajjiżi oħra iżda numru daqstant ieħor kbir ta lhud ħafna minnhom xjuħ u foqra baqgħu hemm jistennew destin inċert f awissu il ġermanja iffirmat patt ma l unjoni sovjetika u f dan il patt iż żewġ pajjiżi bil moħbi qasmu l polonja hitler attakka l polonja f settembru il pollakki maljar ingħelbu u l alleati tagħhom l ingliżi u l franċiżi m għamlu xejn biex jgħinuhom fir rebbiegħa ta l hitler ħataf id danimarka u n norveġja u ftit wara l olanda l belġju u franza meta hitler okkupa l polonja żied kważi żewġ miljuni lhud taħt is setgħa tiegħu ir restrizzjonijiet li saru fuq il lhud tal polonja kienu eħrex minn dawk fil ġermanja il lhud fil polonja kienu mġiegħla jgħixu f ghettos imdawra b ħitan u barbed wire il ghettos kienu bħal bliet magħluqin minn kullimkien kull ghetto kellu kunsill lhudi li kien responsabbli għad djar sanità u produzzjoni l ikel li kien jitħalla jidħol fil ghettos mill ġermaniżi kien jikkonisti biss f qamħ u ħaxix bħal ġdur karrotti u pitravi fil ghetto ta varsavja ir razzjon uffiċjali għal kull abitant ma kienx jaqbeż l kalorija xi ikel li kien jidħol bil black market kien jinbiegħ bi prezzijiet m għola s sema u l qgħad u l faqar kienu mferrxa id djar kienu mimlijin nies b sitta jew sebgħa min nies f kull kamra u l marda tat typhus kienet komuni waqt li kien qed jiġri dan kollu fil polonja f ġunju il ġermaniżi invadew l unjoni sovjetika ussr l ss qassmet gwardja f unitajiet speċjali fit territorji sovjetiċi biex joqtlu l lhud kollha on the spot dawn l action squads kienu nvoluti f massakri sħaħ li ħafna drabi kienu jsiru f fossijiet jew irdumijiet qrib l ibliet xi drabi r residenti kienu jaraw dawn il massakri u aħbarijiet dwar dan ma damux ma bdew jaslu f diversi kapitali tad dinja xahar wara dan it tieni fit tmexxija wara hitler hermann gring bagħat direttiva lill kap tal ss reinhard heydrich bl ordni li jorganizza soluzzjoni finali għall kwistjoni lhudija fl ewropa kollha dominata mill ġermanja f settembru il lhud tal ġermanja riedu jilbsu badges jew armbands immarkata bi stilla safra fix xhur ta wara għexieren ta eluf ġew deportati fil polonja u fi bliet maħtufa mill ussr sadanittant kienet qed titħejja innovazzjoni oħra il kamp tal mewt kampijiet attrezzati biex jiggassjaw lin nies inbnew fuq l art tal polonja okkupata ħafna mill vittmi kellhom jinġiebu mill ghettos tal qrib mill ghetto ta varsavja biss inġiebu iktar minn l ewwel trasporti kienu mimlijien b nisa tfal jew xjuħ li ma setgħux jaħdmu il lhud li setgħu jaħdmu kienu jinżammu iżda fl aħħar kienu jispiċċaw maqtula huma wkoll l ikbar deportazzjonijiet seħħew fis sajf ta l id destinazzjoni ta dawn it trasporti ma kinux jiġu mgħarrfa lill komunitajiet lhud iżda rapporti ta massakri sħaħ fl aħħar waslu għand il lhud li kienu għadhom ħajjin u għand il gvernijiet ta l istati uniti u l ingilterra f april il lhudi li kien baqa varsavja irreżistew lill pulizija ġermaniża li daħlet fil ghetto f battalja li damet sejra tliet ġimgħat bejn lulju u ottubru iktar minn abitant tal ghetto ta varsavja ntvagħtu fil kampijiet ta konċentrament u nqatlu is lhudi li kien għad baqa nqatlu f din ir reżistenza erojka fejn kien possibli il ġermaniżi ġabru l propjetà kollha tad deportati fil ġermanja il kontijiet tal bank ġew konfiskati u minn franza belġju u olanda okkupati l għamara tal lhud kienet titwassal il ġermanja biex tingħata lil persuni li djarhom kienu ġew ibbumbardjati it trasport tal vittmi lejn il kampijiet tal mewt kien isir bil ferrovija il karrijiet li kienu jwasslu l lhud kienu jimxu bil mod bi skedi speċjali għad destinazzjoni tagħhom ħafna drabi l morda u x xjuħ kienu jmutu fit triq auschwitz qrib krakow kien l akbar kamp tal mewt li b differenza mill oħrajn uża l gass idroġenu li malajr kien iwassal għall effett mixtieq il vittmi ta auschwitz kienu ġejjin mill ewropa kollha norveġja franza olanda italja ġermanja ċekoslovakja ungerija polonja jugoslavja u greċja ħafna priġunieri lhud u mhumiex kienu jitħaddmu xi priġunieri kienu jintużaw f esperimenti mediċi b mod partikulari għall isterilizzazzjonijiet għalkemm il lhud u ż żingari gypsies biss kienu jiġu ggassjati regolarment mijiet ta eluf ta priġunieri oħra f auschwitz mietu bil ġuħ bil mard jew iffuċillati biex jgħattu dnubhom bnew krematorji kbar biex fihom jinħarqu l iġsma ta dawk li ġew iffuċillati fl il kamp ġie fotografat mill ajruplani ta l alleati li kienu qed ifittxu l industriji il fabbriki ġew ibbumbardjati iżda l kampijiet le meta l gwerra ntemmet miljuni ta lhud slavi żingari omosesswali xhieda ta ġeħova komunisti u oħrajn fil mira tan nażisti kienu nqatlu fl olokawst il lhud maqtula kienu madwar miljuni madwar miljuni fil kampijiet ta konċentrament miljun u nofs iffuċillati u iktar minn fil ghettos l alleati ġew pressati biex joħolqu art permanenti fil palestina għal lhud li baqgħu ħajjin it twaqqif ta israel tliet snin wara l waqgħa tal ġermanja kien għalhekk effett ta l olokawst adolf hitler ikkommetta suwiċidju fl f berlin hemm min jgħid li hitler uża pistola filwaqt li oħrajn isostnu li ntuża l velenu galileo galilei pisa ta frar arcetri ta jannar kien astronomu fiżiku u filosfu taljan li huwa assoċjat mar rivoluzzjoni xjentifika galileo huwa kkreditat li tejjeb it teleskopju sabiex ikun jista jifli l stilel u l pjaneti infatti huwa rnexxielu jiskopri erba mill qmura ta ġove ta wkoll il kontribut tiegħu fil qasam tal fiżika fejn għamel osservazzjonijiet u titjib dwar l ewwel it tieni kif ukoll qbil u support mat teoriji ta nikola koperniku bħalma għamel koperniku qablu galileo kien stqarr li x xemx kienet iċ ċentru tal galassja u mhux id dinja il knisja kattolika rumana arrestatu u għedditu li tikkundanah għall mewt fuq bażi ta tixrid ta ereżiji biex jevita l piena galileo kellu jistqarr li dak li kien qed jgħid kif ukoll it tagħlim ta koperniku kien kollu gideb il knisja xorta ġiegħelitu jibqa maqful ġo daru sakemm miet galileo ġie mogħti t titlu ta missier l astronomija moderna bħala missier il fiżika moderna u missier ix xjenza ix xogħol u l esperimentazzjonijiet tiegħu huma meqjusa li jikkumplimentaw il kitbiet ta francis bacon u għenu mhux ftit biex jistabbilixxu l metodu xjentifiku il karriera ta galileo kienet tikkoinċidi ma dik ta johannes kepler xogħol galileo huwa kkunsidrat maqtugħ ferm minn dak ta aristotli barra minn hekk il kunflitt tiegħu mal knisja kattolika rumana huwa meqjus bħala eżempju bikri u sinjifikanti ta kunflitt bejn l awtorità u l libertà tal ħsieb partikolarment fix xjenza fis soċjetà tal punent miguel de cervantes saavedra alcal de henares ta settembru madrid ta april kien rumanzier poeta u drammaturgu spanjol l aqwa xogħol tiegħu huwa r rumanz don quixote rikonoxxut bħala l ewwel rumanz modern ix xogħlijiet tiegħu huma sikwit meqjusa bħala fost l iktar importanti fil letteratura kollha l influwenza tiegħu fuq il lingwa spanjola tant kienet kbira li l ispanjol kultant jissejjaħ la lengua de cervantes il lingwa ta cervantes aktarx li miguel de cervantes twieled alcal de henares ma nafux il jum eżatt meta twieled imma x aktarx kien fid ta settembru il festa tal arkanġlu san mikiel billi kien hemm it tradizzjoni li jagħtu l isem tal qaddis tal ġurnata lit trabi li jitwieldu dakinhar miguel de cervantes tgħammed f alcal de henares spanja fid ta ottubru fil parroċċa ta santa mara la mayor fl att tal magħmudija nsibu miktub missieru rodrigo de cervantes kellu antenati minn cordoba imma kien ġej mill galizja kien kirurgu professjoni li iżjed tixbaħ il dik ta tabib tal lum skont xi awturi pereżempju amrico castro u daniel eisenberg miż żewġ naħat tal familja cervantes kellu antenati li kienu lhud ikkonvertiti għall kristjaneżmu imma oħrajn bħal jean canavaggio ma jaqblux u jgħidu li din id dixxendenza qatt ġiet ipprovata ommu kienet leonor de cortinas snchez li ma nafux wisq fuqha ħutu kienu andrs andrea luisa li saret pirjola fil kunvent tal karmelitani rodrigo suldat li kien miegħu meta ġie inkalzrat fl alġerija magdalena u juan nafu bihom biss għax kienu msemmijin fit testment ta missierhom ta min jinnota li l isem saavedra qatt ma kien deher f xi dokument fiż żgħożija ta cervantes u ħutu qatt ma użawh l isem li ngħata meta twieled kien miguel de cervantes cortinas beda juża l isem saavedra biss wara li ġie lura mill ħabs tal alġerija forsi biex ismu ma jitħallatx ma dak ta ċertu ieħor miguel de cervantes cortinas li kien tkeċċa mill qorti lejn l rodrigo de cervantes ħa l familja tiegħu toqgħod valladolid minħabba d djun li kien jagħmel bosta drabi mar il ħabs u ġidu kien ikkonfiskat fl telaq lejn cordoba sabiex jiġbor il wirt li kien ħallielu juan de cervantes in nannu tal kittieb u fl istess ħin jaħrab mill kredituri m għandniex ħjiel eżatt dwar il bidu tal istudji ta miguel de cervantes li bla dubju qatt ma waslu sa livell universitarju jista jkun li studja valladolid cordoba jew sivilja per hemm il possibbiltà li setà studja fil kulleġġ tal kumpanija ta ġes billi fir rumanz id diskussjoni bejn il klieb jagħti deskrizzjoni ta kulleġġ tal ġiżwiti li qisha allużjoni għall ħajja tiegħu ta student fl mar joqgħod madrid hemm kien jattendi l estudio de la villa immexxi mill professur tal grammatika juan lpez de hoyos li fl ippubblika ktieb fuq il marda u l mewt tar reġina eliżabetta ta valois it tielet mara tar re filippu ii lpez de hoyos inkluda f dal ktieb tliet poeżiji ta cervantes id dixxiplu għażiż u maħbub tagħna li huma l ewwel xogħol lettarju tiegħu li nafu bih f dak iż żmien cervantes beda jattendi għar rappreżentazzjonijiet teatrali tal attur u drammaturgu lope de rueda u sar iħobb ħafna t teatru kif tenna fit tieni parti ta don quijote minn fomm il persunaġġ prinċipali se le iban los ojos tras la farndula hu ħabb id dinja teatrali għad hemm konservata ordni ta filippu ii bid data tal fejn jikkmanda li jiġi arrestat miguel de cervantes akkużat li fera fi dwell il ċertu antonio sigura jekk dan kien veru l istess cervantes din setgħet kienet ir raġuni għaliex mar l italja wasal ruma f diċembru tal istess sena hemmhekk qara l poeżiji kavallereski ta ludovico ariosto u d djalogi tal imħabba ta ispirazzjoni neoplatonika miktubin mil lhudi seferadita len hebreo li influwenzaw l idea tiegħu tal imħabba cervantes tgħallem l istil tal arti taljana u baqa dejjem jiftakar fiha bil pjaċir kif jidher pereżempju fl avukat vidriera wieħed minn novelas ejemplares novelli eżemplari u bosta allużjonijiet fix xogħlijiet l oħra tiegħu mela daħal fis servizz ta giulio acquaviva li laħaq kardinal fl u li x aktarx kien sar jafu ġewwa madrid mar miegħu palermo milan firenze venezja parma u ferrara ma damx ma daħal suldat fil kumpannija tal kaptan diego de urbina fir reġiment tal infanterija ta miguel de montcada u imbarka fuq ix xini marquesa fis ta ottubru ħa sehem fil battalja ta lepanto mal armata tal lega mqaddsa taħt il kmand ta don juan tal awstrija bin is sajjetta tal gwerra karlu v ta memorja hienja u nofs aħwa mar re din l armata kienet magħmula mill forzi tal papa spanja ir repubblika ta venezja ir repubblika ta genoa id dukat ta savoja u l kavalieri ta malta f dokument legali dettaljat ta tmien snin wara naqraw hekk minn dak iż żmien kien imlaqqam el manco de lepante l immankat ta lepanto għalkemm idu x xellugija fejn intlaqat ma ġietx maqtugħa din ma kienx jista jċaqlaqha għax ċomba kienet qatgħetlu nerv fiha dawn il ġrieħi ma kinux gravi għax fl wara sitt xhur fi sptar f messina cervantes reġa qabad il ħajja militari ħa sehem fl ispedizzjonijiet navali ta navarino corf bizerta u tuneż kollha kienu taħt il kmand tal kaptan manuel ponce de len u fir reġiment tal famuż lope de figuero li deher fel alcalde de zalamea is sindku ta salamea ta pedro caldern de la barca aktar tard dar il bliet ewlenin ta sqallija u sardenja ta genoa u tal lombardija fl aħħar qagħad sentejn napli sal cervantes wara dejjem wera ruħu kburi li ħa sehem fil battalja ta lepanto li kienet għalih kif kiteb fid daħla ta don quijote fis ta settembru flotta torka taħt il kmand ta arnaut mam ħadu lil miguel u l ħuh rodrigo priġunieri huma u sejrin minn napli lura lejn spanja abbord il galera sol qabduhom fl għoljiet ta cadaqus de rosas jew palams li qegħdin fejn illum tissejjaħ costa brava u ħaduhom l alġerija cervantes ingħata lir renegat grieg dali mam bħala lsir meta nstabu fuqu ittri ta rakkomandazzjoni minn don juan tal awstrija u d duka de sessa dawk li qabduh ħasbu li kien bniedem importanti ħafna u li setgħu jiksbu rahan tajjeb għalih għalhekk talbu ħames mitt skud tad deheb biex jeħilsuh matul il ħames snin li kien priġunier cervantes ta raġel kuraġġuż u determinat li kien ipprova jaħrab erba darbiet biex sħabu priġunieri ma jbatux bir ritaljazzjoni dejjem ħa r responsabbiltà hu mal għedewwa dejjem kien jippreferi li jieħu t torturi milli jikxef lil sħabu mis sorsi uffiċjali u l ktieb ta fra diego de haedo topografija u storja tal alġerija għandna informazzjoni importanti fuq il priġunerija tiegħu din l informazzjoni tikkomplementa il kummiedji los tratos de argel u los baos de alger u r rakkont tal istorja tal priġunier inkluż fl ewwel parti ta don quijote bejn il kapitli u ilu magħruf li x xogħol li ppubblika haedo ma kienx miktub minnu kif ammetta hu stess skont emilio sola l awtur kien antonio de sosa benedittin li kien priġunier ma cervantes u kitbu x xogħol flimkien mela x xogħol ta haedo mhux xhieda indipendenti tal ħajja ta cervantes fl alġerija imma l biċċa l kbira miktub minn cervantes stess u għalhekk jisħaq sewwa fuq l eroiżmu tiegħu l ewwel attentat biex jaħrab ma rnexiex billi l kompliċi għarbi li kellu jieħu l cervantes u l sħabu waħran abbandunhom wara l ewwel jum il priġunieri reġgħu ittieħdu l alġerija fejn ġew maqfulin u mgħassa iżjed minn qabel sadattant omm cervantes irnexxielha tiġbor flimkien somma ta dukati biex tipprova teħles iż żewġ uliedha fl wara li nnegozjat mal kalzriera safa li l kwantità ta dukati ma kinux biżżejjed biex teħlishom it tnejn għalhekk miguel ried li jinħeles ħuh li rritona lejn spanja rodrigo kellu pjan li tlesta minn ħuh biex iħarrbhu ma erbatax jew ħmistax oħra cervantes kellu jinħeba mal priġunieri l oħra ġo għar u jistennew galera spanjola li kellha tgħabbihom il galera veru waslet u ppruvat tersaq lejn ix xatt darbtejn imma fl aħħar qabduha l insara moħbijin ġol grotta inkixfu minħabba traditur bil laqam ta el dorador l induratur cervantes allura qal li hu biss kien responsabbli li organizza l ħarba u li kien ikkonvinċa l oħrajn biex isegwuh is sultan tal alġerija azn baj qaflu fil banju jew ħabs marbut bil ktajjen fejn baqa hemm għal ħames xhur it tielet attentat kien ippjanat minn cervantes bl għan li jmorru sa waħran bl art bagħat hemm għarbi nisrani b ittra għal martin de cordoba ġeneral ta dak il post fejn spjegalu kif ried jagħmel u talbu li jibgħatlu xi gwidi sadattant il messaġġier inqabad bl ittri fuqu l ittri kienu juru ċar li miguel de cervantes kien qiegħed imexxi kollox u għalhekk kien ikkundannat għal elfejn daqqa ta bastun billi ħafna qabżu għalih qatt ma nagħta dan il kastig l aħħar attentat ta ħarba kien megħjun minn soma konsiderevoli ta flus li tah merkant valenzjan li kien l alġerija cervantes xtara fregata li setgħet tgħabbi sittin priġunier nisrani meta kollox kien sejjer tajjeb wieħed minn dawn li kienu sejrin jinħelsu it tabib juan blanco de paz li qabel kien patri dumnikan kixef il pjan kollu lil azn baj bħala ħlas it traditur ingħata skud u ġarra xaħam allura azn baj qafel lil cervantes f ħabs iżjed żgur fil qalba tal palazz tiegħu u wara ddeċieda li jieħdu kostantinopli minn fejn kien kważi impossibbli li jaħrab għal darb oħra cervantes ħa r responsabbiltà kollha f mejju tal il patrijiet trinitarjani fra antonio de la bella u fra juan gil marru l alġerija din l ordni ta patrijiet kellha bħala għan il ħelsien tal priġunieri anki billi jinbidlu huma stess mal priġunieri fra antonio telaq fuq spedizzjoni ta ħelsien waqt li fra juan gil li kellhu f idejh tliet mitt skud biss ipprova jeħles lil cervantes li għalih kienu qegħdin jitolbu ħames mitt skud il patri għalhekk beda jiġbor s somma li kienet tonqsu minn fost il merkanti nsara irnexxielu jagħmel dan meta cervantes marbut b żewġ ktajjen kien diġà fuq il galera mikrija minn azn baj li kienet sejra lejn kostantinopli bil ħames mitt skud li nġabru bil ħniena cervantes inħeles fid ta settembru fl aħħar fl ta ottubru wasal lura spanja ma żewġ priġunieri oħra meħlusin bl istess mod wasal denia minn fejn telaq lejn valencia f novembru jew diċembru ngħaqad lura ma familtu ġewwa madrid f mejju tal cervantes mar il portugall fejn dak iż żmien kien qiegħed il qorti ta filippu ii bil ħsieb li jsib xi xogħol biex jerġa jibda ħajtu mill ġdid u jħallas id djun li kienet għamlet il familja tiegħu biex tipprova tħarrbu mill alġerija minn hemm intbagħt fuq kummissjoni sigrieta lejn waħran billi kien jaf sewwa l kultura u d drawwiet tal afrika ta fuq għal dan ix xogħol irċieva skud mar lura liżbona u wara xi sena telaq lejn madrid fi frar tal talab mingħajr suċċess biex jieħu post fl indji li kien vakanti f dawn is snin il kittieb kellhu relazzjoni ta mħabba ma ana villafranca jew franca de rojas il mara ta alonso rodrguez lukandier minn din ir relazzjoni twieldet tifla li ssemmiet isabel de saavedra u li hu rrikonoxxa fit ta diċembru iżżewweġ lil catalina de salazar y palacios fir raħal ta esquivias qrib toledo catalina kienet tfajla ta inqas minn għoxrin sena li ġabet magħha dota żgħira għandna x naħsbu li daż żwieġ bla ulied kienu ukoll fallut wara li kien miżżewweġ sentejn cervantes telaq fuq vjaġġ twil mal andalusija x aktarx li l ewwel xogħol letterarju importanti tiegħu la galatea kitbu bejn l u l kien ippubblikat f alcal de henares fl sa dak iż żmien kien għadu ppubblika biss xi artikli f xogħlijiet ta oħrajn jew f kollezzjonijiet li jiġbru il ħidmiet ta bosta poeti la galatea hu maqsum f sitt kotba imma l ewwel parti biss inkitbet cervantes wiegħed li jkompliha imma qatt ma ġiet stampata fil prologu jiddeskrivi x xogħol bħala eglogu u jisħaq fuq kemm kien iħobb l poeżija dan kien rumanz pastorali forma li kienet diġà dehret spanja fid diana ta jorge de montemayor minnha wieħed jista jaqta x kotba kien qara meta kien suldat fl italja iż żwieġ tiegħu ma catalina ma rnexxiex u hu u l mara infirdu wara sentejn mingħajr ma kellhom tfal cervantes qatt ma semma l mara tiegħu fit testi awtobijografiċi imma kien l ewwel wieħed li daħħal fil letteratura spanjola s suġġett tad divorzju permezz tal entrems l imħallef tad divorzji naħsbu li ż żwieġ ma kienx hieni allavolja f dan l entrems isostni li ms vale el peor concierto que no el divorcio mejor aħjar l agħar qbil milli l aħjar divorzju fl ivvjaġġa mal andalusija bħala kummissarju tal proviżjonijiet għall armada invinċibbli fis snin li għamel bħala kummissarju reġa mexa t triq minn madrid għall andalusija li tgħaddi minn castilla la mancha dan hu l itenerarju ta rinconete u cortadillo imbagħad mar jogħqod sivilja fejn aktar tard ħadem bħala kollettur tat taxxi fl ntbagħat il ħabs wara li falla l bank fejn kien iqiegħed il flus miġburin mit taxxi kien hemm fil ħabs skont il prologu tax xogħol li immaġina għall ewwel darba l persunaġġ ta dun kixott ma nafux jekk riedx jgħid li beda jikteb il prologu fil ħabs jew biss li ġietu l idea hemm cervantes isemmi impriġuniment ieħor fil ħabs ta castro del ro cordoba imma dan kien qasir ħafna jidher li qatt ma mar fl għar ta medrano f argamasilla de alba fl ippubblika l ewwel parti ta dak li kien sejjer ikun il kapulavur tiegħu in nobbli inġenjuż don quijote de la manche fih waqqa għaċ ċajt b mod l iżjed pulit il kilba għall avventuri romantiċi u kavallereski li kellhom in nies ta żmienu dan ix xogħol immarka t tmiem tar realiżmu bħala l forma estetika letterarja aċċettata u ħoloq il ġeneru tar rumanz li kien ħa jkollu influwenza tremenda it tieni parti il kavallier inġenjuż don quijote de la manche damet ma dehret sal din il parti ħarġet sentejn wara li kienet dehret kontinwazzjoni apokrifa tal ewwel parti iffirmata mill misterjuż alonso fernndez de avellaneda li skont ċerti storiċi kien il kittieb lope de vega jew għall inqas wieħed mid dixxipli u ħbieb tiegħu li kien minn aragona jista jkun ukoll li kien grupp ta ħbieb ta lope iż żewġ xogħlijiet jagħtu lil cervantes statura fl istorja tal letteratura universali li tħabbatha ma dik ta dante alighieri william shakespeare michel de montaigne u goethe bħala wieħed mill kolonni tal letteratura tal punent fl bejn iż żewġ partijiet ta don quijote dehru n novelli eżemplari din kienet ġabra ta tnax il rakkont qasir miktuba xi snin qabel dawn għandhom ispirazzjoni oriġinali u jippruvaw forom narattivi diversi bħas satira luċjaneska id diskussjoni bejn il klieb ir rumanz pikaresk rinconete u cortadillo il miscelnea l avukat vidriera ir rumanz biżantin l ispanjola ingliża in namrat ġeneruż u r rumanz pulizjesk il qawwa tad demm għal ċerti minhom pereżempju l estramadurjan għajjur hemm edizzjonijiet oħra riskoperti fis seklu bħall manuskritt ta porras de la cmara din il ġabra kienet biżżejjed biex ittieh statura importanti fil letteratura kastiljana il kritika letterarja tinstab f ħafna mix xogħlijiet tiegħu tidher fil galatea u fdon quijote u ddedika għaliha il vjaġġ lejn parnażu poeżija twila f terzetti inkatinati fl ippubblika tmien kummidji u tmien entrems ġodda li qatt ma kienu rappreżentati imma d dramm tiegħu l iżjed populari daż żmien l assedju ta numancia iżjed mit trattat tal aġerija baqa ma ħariġx sas seklu ir rumanz it taħbit ta persiles u siġiżmunda ħareġ wara mewtu u d dedikazzjoni lill konti de lemos li kien għenu ħafna matul ħajtu u li lilu kien iddedika t tieni parti ta don quijote u n novelli eżemplari iffirmaha jumejn biss qabel miet dan ir rumanz biżantin li skont l awtur ipprova jikkompeti mal mudell klassiku grieg ta eljodoru fi żmienu kellu bosta edizzjonijiet imma ntesa u ġie mdellel mit trijonf indisputabbli ta don quijote cervantes uża grupp ta persunaġġi prinċipali minflok tnejn hekk antiċipa ir realiżmu maġiku b ċertu mod ikkristjanizza l mudell oriġinali billi uża t tema ta lhomo viator u laħaq il quċċata fl aħħar tax xogħol bl anagnoriżi taż żewġ maħbubin perjandro u awristela l influwenza ta cervantes fil letteratura universali hi hekk li l ispanjol hu sikwit imsejjaħ il lingwa ta cervantes cervantes miet madrid fit ta april filwaqt li kien qiegħed jikteb parodija ta ġeneru li kien sejjer lura bħar rumanz kavalleresk ħoloq ġeneru ieħor mimli ħajja ir rumanz polifoniku fejn jissovrimporri l ideat u l punti di vista li jitħalltu b mod komplikat mar realtà stess waqt li jirrikorri wkoll għall fantażija f dik l epoka il poeżija epika kienet tinkiteb ukoll bil proża u mix xogħol ta qabel ta lope de vega għat teatru mingħajr l ebda rispett għall mudelli klassiċi irriżulta r realiżmu fir rakkonti li ħareg minn tradizzjoni twila letterarja fi spanja ġejja minn cantar del mo cid u li minn hemm infirxet mal ewropa fejn cervantes kellu iżjed dixxipli milli fi spanja ir rumanz realistiku kollu tas seklu kien influwenzat min dan il kapulavur min naħa l oħra xogħol importanti ieħor ta cervantes in novelli eżemplari juri l firxa u l wisa tal iskop tiegħu u x xewqa li jesperimenta bl istrutturi narrattivi f dil ġabra ta novelli l kittieb esperimenta bin novella biżantina l ispanjola ingliża in novella tal pulizija il qawwa tad demm l estramadurjan għajjur id djalogu luċjanesk id diskussjoni bejn il klieb il miscelnea l avukat vidriera in novella pikareska rinconete u cortadillo etc ir rumanzi ta cervantes f ordni kronoloġika huma dawn los trabajos hu l aħjar xiehda li s suġġetti tar rumanz biżantin kienu għadhom ħajjin imma wkoll li kienu għadhom ħajjin il forom u l ideat tar rumanz spanjol tat tieni rinaxximent f dax xogħol li kien ippubblikat wara mewtu cervantes jirrakkonta storja ta mħabba ideali u t taħbit li ma jitwemminx ta koppja li telqu mir reġjuni artiċi biex waslu ruma fejn isibu tmiem hieni għall avventuri komplikati tagħhom xi wħud mill poeżiji tiegħu qegħdin f la galatea kiteb ukoll dos canciones a la armada invencible l aħjar xogħol tiegħu per jinstab fis sunetti l iżjed fal tmulo del rey felipe en sevilla fost il poeżiji importanti tiegħu jispikkaw il canto de calope l epstola a mateo vzquez u l viaje del parnaso vjaġġ lejn parnażu dan tal aħħar huwa l iżjed xogħol tiegħu ambizzjuż bil versi allegorija li l biċċa l kbira tikkonsisti minn rivisti ta poeti kontemporanji b pargun mal kapaċità tiegħu bħala rumanzier cervantes hu sikwit meqjus bħala poeta medjokru minkejja li hu stess kien dejjem jittamma li jkun rikonoxxut għat talenti poetiċi tiegħu il fama tad drammi ta cervantes naqset ukoll imma tnejn minhom el trato de argel u la numancia fil bidu għamlu impatt kbir u ma kienx hemm bħalhom sakemm deher lope de vega l ewwel wieħed minn dawn maqsum f ħames atti kien ibbażat fuq l esperjenzi tiegħu meta kien priġunier fl alġerija u fih tratta l ħajja tal ilsiera nsara fl alġerija id dramm l ieħor numancia hi deskrizzjoni tal assedju ta numancia mir rumani mimlija traġedji u nieqes għal kollox mill ħtiġijiet tal arti drammatika aktar tard cervantes kiteb il xogħol ieħor għall palk li fosthom tmienja huma drammi sħaħ kiteb ukoll tmien fares qosra entremeses dawn id drammi u entremeses huma miġburin focho comedias y ocho entremeses nuevos nunca representados tmien kummidji u tmien entermeses li qatt ma kienu rappreżentati li dehru fl l entremeses ta cervantes li l ordni u d data tal kitba tagħhom ma nafuhomx qatt ma ttellgħu fi żmienu fidil għall ispirtu ta lope de rueda cervantes tahom xeħta ta rumanzi bi trama sempliċi it tip ta deskrizzjoni normalment assoċjata mar rumanzi u l iżvilupp tal karattri id djalogu hu sensittiv u ħafif cervantes jinkludi xi wħud mid drammi tiegħu fost ix xogħlijiet li kien sodisfatt bihom l iżjed u kien jagħti t tort lill pubbliku għan nuqqas ta interess fihom din l imġiba xi nies jispjegawha billi jgħidu li hu kien kontrarjuż u oħrajn bil fatt li kien vanituż imma diffiċli nispjegaw kif cervantes bil moħħ penetranti u profond li kellu ma ndunax bil limiti tat talenti drammatiċi tiegħu u l iżjed meta naħsbu fit traġedja tiegħu numancia ma nistgħux naħfrulu l qerq tiegħu innifsu li ma setax jeħles minnu cervantes kellu raġun iqis ruħu mogħni bil ġenju għall poeżija drammatika imma ma żammx l indipendenza kif messu żamm fil konflitt kontra dak li kien mixtieq mill pubbliku spanjol f xogħlijiet drammatiċi u meta tilef din l indipendenza u ċeda għar regoli imposti minn ħaddieħor l invenzjoni u l lingwa tiegħu waqgħu għal livell ta poeta ta talent inferjuri l intriċċi l avventuri u s sorpriżi li f dik l epoka kkaratterizzaw id drammi spanjoli ma kinux jaqblu mal ġenju ta cervantes l istil naturali tiegħu kien profond u eżatt wisq biex jikkonformaw ma ideat fantastiċi espressi bil versi irregolari dante alighieri durante degli alighieri poeta politiku u kittieb fjorentin twieled bejn l ta mejju u t ta ġunjup pecoraro id dati tat twelied ta beatrice u dante fi critica letteraria a vol xlvi faxx pp richard kay il giorno della nascita di dante e la dipartita di beatrice fi studi americani su dante milan angeli pp f firenze u miet fl ta settembru f ravenna dante kien l ewwel poeta kbir tal ilsien taljan u l ktieb tiegħu il kummiedja divina hu meqjus bħala wieħed mill kapulavuri tal letteratura universali nafu li l familja tiegħu kienet familja importanti fjorentina li kienet iżżomm mal partit tal gwelfi u li isimha fil forma tagħha oriġinali kien alaghieri missieru alighiero di bellincione kien gwelf abjad imma ma sofriex il vendetta tal gibellini wara r rebħa tagħhom fil battalja ta montaperti u dan ta ċertu prestiġju lill familja omm dante kienet bella degli abati bella hu d diminuttiv ta gabriella imma jfisser ukoll sabiħa mietet meta dante kellu il sena fl missieru miet snin wara fl alighiero kien jgħix għal xi żmien ma lapa di chiarissimo cialuffi mhux ċert jekk kinux miżżewġin u kellu żewġt ulied magħha ħu dante francesco u oħtu tana gaetana meta dante kellu il sena fl ġie miftiehem iż żwieġ tiegħu ma gemma bint messer manetto donati u wara żżewwiġha iż żwiġijiet miftehmin f dawn l etajiet baxxi ma kinux ħaġa rari u għalihom kienet issir ċerimonja importanti li teħtieġ kuntratti uffiċjali ffirmati quddiem in nutar dante kellu tliet ulied minn gemma jacopo pietro u antonia antonia daħlet soru bl isem ta sor beatrice ieħor jismu giovanni kien jgħid li kien bin dante u akkompanjah fl eżilju imma m hemm l ebda prova li kien ibnu ftit nafu dwar l edukazzjoni ta dante wieħed jista jippreżumi li studja d dar għadda xi żmien bolonja u f firenze tgħallem fl iskola franġiskana ta santa croce taħt remiġju dei girolami tal iskola dumnikana ta santa maria novella u taħt brunetto latini iltaqa ma poeti u beda ħbiberija soda ma guido cavalcanti huwa kważi ċert li studja l poeżija toskana fil mument meta l iskola poetika sqallija grupp kulturali minn sqallija bdiet issir magħrufa fit toskana minħabba l interessi tiegħu skopra l menestrelli il poeti provenzali u l kultura latina jidher ċar li kellu ammirazzjoni kbira lejn virġilju inti l imgħallem tiegħi u l awtur tiegħi inti dak biss li minnu ħadt l istil sabiħ li għamilli unur kiteb fil kummiedja divina l infern canto i wieħed irid jenfasizza li fil medjuevu l fdalijiet tal imperu ruman kienu saru mifrudin għal kollox u baqa xi tużżana stati żgħar b mod li sqallija kienet imbiegħda kulturalment u politikament mit toskana daqs li din kienet minn provenza ir reġjuni ma kellhomx l istess lingwa u l komunikazzjoni kienet diffiċli nistgħu nissoponu li dante bħan nies intellettwali ta żmienu kien raffinat u kellu bosta interessi biex ngħidu hekk internazzjonali kien fl li dante ltaqa għall ewwel darba ma beatrice isimha veru kien bice di folco portinari iżżewġet lil simone de bardi u mietet fl ftit nafu fuq l istorja tal imħabba tiegħu għal beatrice issublimata fil vita nuova miktuba bejn l u l li fiha ddeskriva l ewwel laqgħa ma beatrice li dak iż żmien kellha biss disa snin qabel it tieni laqgħa għaddew disa snin oħra spjega iżjed tard it tifsira simbolika tan numru disa in numru ta beatrice fil vita nuova dante ddeskriva l imħabba tiegħu u d disperazzjoni li ħass meta mietet beatrice irrakkonta l kriżi profonda li qabditu il ġiri tiegħu l hemm u l hawn u l avventura tiegħu ma sinjura nobbli bla dubju allegorija għall filosofija u fl aħhar l indima tiegħu għalkemm il vita nuova hi x aktarx ispirata mill ħajja personali ta dante bosta kritiċi għandhom dubju fuq l eżistenza vera ta beatrice jaraw fiha figura allegorika xi wħud għadhom tal fehma sal lum li fil kummiedja divina virġilju jirrappreżenta r raġuni naturali u beatrice t teoloġija ħolma li kellu dante u li daħħalha mal ewwel poeżija fil ktieb tagħtina xi dawl lil dante jidhirlu l alla mħabba fi sħaba tan nar u jġib miegħu lil beatrice għarwiena mdawra b liżar lewn id demm l alla mħabba jżomm f idu l qalb taqbad bin nar ta dante u jagħtiha l beatrice biex tikolha imbagħad jitla lejn is sema magħha din il ħolma turi r rikkezza u l qawwa evokatriċi tal poeta fil vita nuova xogħol diffiċli biex ninterpretawh it tradizzjoni mistika is sħaba tan nar pereżempju imħabbla mat tradizzjoni kortiża l istorja tal qalb li tittikel is sejħiet lill fidili tal imħabba u l laqgħat ta dami jistiednu qari eżoteriku waqt li l viżjonijiet u l ħolm enigmatiku jqiegħed ix xogħol f dimensjoni f l istess ħin eskatoloġika il mewt ta beatrice bħala orizzont u misterjuża beatrice ġiet sikwit imxebbħa ma qaddisa b referenza għall aġjografija franġiskana b mod partikulari u wieħed mill aħjar manjieri li bihom nistgħu inħarsu lejn din il figura ta mara sovrana hi billi nistudjaw l analoġiji notevoli ma kristu jekk inwarrbu fil ġenb id deskrizzjoni tal virtujiet u r rakkonti tal mirakli li nsibu mferrxin mal ħajja tal qaddisin bħalhom il vita nuova tiġbor fiha il misterji ta beatrice il vita nuova li kienet diġà differenti mill istil ta dak iż żmien id dolce stil novo hi magħmula minn xi tletin poeżija il biċċa l kbira sunetti jixgħelu bi fjamma ta mħabba u mistiċiżmu fl istess ħin tnejn u erbgħin kapitlu bil proża jikkumentaw fuq il versi wieħed wieħed dante jagħlaq dan ix xogħol bi stqarrija qisha viżjoni mis sema li daħħal wara l aħħar sunett ħa jikteb xi ħaġa li ħadd qatt ma kiteb biex jgħanni l glorja tal maħbuba forsi kien diġà ħaseb fil kapulavur tiegħu il kummiedja divina dante kellu sehem attiv ħafna fil ħajja politika ta firenze fil ġlied li kien iħarbat l italja f dak iż żmien dante kien gwelf akanit indaħal f bosta espedizzjonijiet kontra l gibelllini ta arezzo ta bolonja u ta piża u kontribwixxa ħafna bil qlubija tiegħu għar rebħa ta campaldino kontra l gwelfi ta arezzo kif ukoll tal kastell ta caprona kontra l piżanin temm b suċċess għadd kbir ta missjonijiet politiċi u nħatar prijur ta firenze fl jiġifieri sar wieħed mill maġistrati supremi tal eżekuttiv imma l gwelfi li kienu jiddominaw firenze kienu maqsumin f żewġ partiti issuwed favur il politika papali ta bonifazju viii u l bojod li riedu iżjed awtonomija għall belt fl il papa bonifazju viii ried li l komuni toskani jkunu taħt il ħakma imperjali ta ruma minn dak il mument dante sar iżomm bil qawwa man naħa tal gwelfi bojjod jiġifieri kontra l indħil tal papa f ottubru tal bħala membru tal kunsill tal mija mar ruma biex jipprova għall aħħar darba biex issir konċiljazzjoni sadattant charles de valois jirrapreżenta l papa mar firenze u ħataf il belt bl għajnuna tal gwelfi suwed trijunfanti bdew l akkużi u s sentenzi dante sar jaf fi triqtu lura li kien ikkundannat għal qliegħ illiċtu u insubordinazzjoni lejn il papa u charles de valois irrifjuta li jidher quddiem il qorti sentenza oħra li ħarġet fl ta marzu mill podestà cante gabrielli ta gubbio ikkundannatu għall ħruq ġidu kollu ġie kkonfiskat u hu ġie eżiljat ma gwelfi bojod oħra u qatt ma mar lura firenze iżjed fil bidu tal eżilju dante kien jaħseb biex jassedja l belt flimkien ma gwelfi u gibellini eżiljati oħra imma malajr abbandunah dan il ħsieb u beda jiġri minn belt għal belt jiġġieled kontra l miżerja u jfittex il protezzjoni fil qortijiet tal italja ta fuq forl verona siena u għal darba oħra arezzo għadda xi żmien pariġi fejn kien jattendi l università u fl aħħar spiċċa ravenna għand guido de polenta fejn miet bil malarja fil lejl tat jew l ta settembru wara li kien ipprova għal xejn imur lura pajjiżu il qabar veru tiegħu ordnat mill kardinal gonzaga fl qiegħed ravenna fil pjazza san francesco fiċ ċentru storiku tal belt s issa l fjorentini għadhom jixtiequ jieħdu lura l fdalijiet tiegħu biex iqegħduhom f sarkofagu fiċ ċenotafju mibni minn luigi de cambray digny bl istatwi ta stefano ricci li nistgħu naraw fin navi tal knisja ta santa croce ta firenze imma ravenna baqgħet tirrifjuta li tagħti lura l din il belt il ġisem ta persunaġġ li keċċiet is snin tal eżilju kienu għal dante perjodu ta attività intellettwali sfieqa fl ikkonċentra fuq il kwistjoni tal lingwa vulgari u kiteb fuqha trattat bil latin de vulgari eloquentia l ewwel ktieb kien iddedikat għal bidu tal ilsna u wara għall analisi tad djaletti differenti taljani dante wasal għall konklużjoni li l ebda lingwa vulgari m hi aħjar minn oħra għalhekk kien jittama li titwaqqaf lingwa vulgari waħda li setgħet tinfirex mal peniżola taljana kollha fit tieni ktieb dante wera li lingwa vulgari imma kkurata tista tintuża għas suġgetti l iżjed nobbli u tista tiġi applikata fl istil traġiku deher li fl dante waqaf mill kitba ta de vulgari eloquentia mingħajr ma lestiha meta kien kiteb biss żewġ kotba mill erbgħa li kienu ppjanati fil bidu issa beda jipprattika l ideat tiegħu billi tefa ruħu fuq ix xogħol monumentali tiegħu bid djalett toskan il convivio fih is suġġetti li s soltu kienu jiġu ttrattati bil latin bħal il ġerarkiji tal anġli it tifħir tal filosofija u x xjenza bħala t triq għall iżvilupp tal bniedem l eżaltazzjoni tan nobbiltà bħala valur intellettwali u morali li jikseb l individwu etc qisu dante ħa f idejh il missjoni li jiftaħ il bibien tal kultura u tax xjenzi antiki u kontemporanji għal numru ikbar barra minn hekk ċerti passaġġi tal convivio għandhom l għan li jiddefendu l awtur mill akkużi miġjubin kontra tiegħu jgħid fuq l imrar li kellu f qalbu minħabba li tkeċċa minn firenze belt twelidu li rabbietu fi ħdanha qabel tefgħetu l barra il convivio fil bidu kellu jkun fih ħmistax il trattat imma l ewwel erbgħa biss inkitbu dante reġa dar għal latin biex jesprimi l opinjonijiet politiċi tiegħu fit trattat de monarchia miktub bejn l u l forsi kienet il mewt ta neriku vii fl li tagħtu l idea li jikteb trattat ġdid in fatti mal mewt tar re għebet għal kollox kull tama li dante xi jum jara l awtorità imperjali terġa taħkem il peniżola għad dannu tal ħakma tal papa fl ewwel ktieb tat trattat dante jfaħħar il monarkija universali bħala sistema politika ideali biex tiggarantixxi l paċi u hekk l hena tal bnedmin it tieni ktieb jipprova juri li hu l poplu ruman li għandu jkollu l awtorità suprema għax hu bid dritt l eredi tal imperu ruman jiġifieri skont ir rieda t alla u mhux biss bil forza fl aħħar it tielet u l aħħar ktieb jittratta r relazzjonijiet bejn l imperatur u l papa l awtorità tat tnejn ġejja minn alla imma kull wieħed għandu jeżerċitaha fil qasam proprju tiegħu il qasam spiritwali għall papa u l qasam temporali għall imperatur it trattat kien meqjus bħala eretiku u mqiegħed fuq l indiċi tal kotba projbiti fejn baqa sal dante x aktarx kien ukoll l awtur ta quaestio de aqua et terra trattat qasir li jipprova juri li l isferi tal ilma u tal art m humiex konċentriċi barra mit trattati wiritna żewġ egloġi bil latin mibnija fuq il manjiera ta virġilju li minn żogħżitu kien jammira bil qalb dawn kienu risposti ndirizzati lil giovanni del virgilio li kien jgħallem ir retorika fl università ta bolonja u kien iċanfar lil dante talli kien kiteb il kummiedja divina bit toskan minflok bil latin il kollezzjoni ta le rime li tiġbor fiha biċċa hija tassew xogħol ta sperimentazzjoni poetika minkejja li l ġabra u l organizzazzjoni ta dawn il kitbiet saru wara dante x aktarx li hu kien l awtur tal parti l kbira tal poeżiji fost dawn il kitbiet sperimentali insibu r rime petrose li tiġbor fiha żewġ għanjiet li jiddeskrivu ritratt ta mara b qalb tal blat li ma jistgħux ma tjfakkruniex fil poeżiji tal trovaturi provenzali dante beda jikteb il kummiedja divina mill u x aktarx baqa sejjer biha sa mewtu ix xogħol fil bidu kellu sempliċiment l isem commedia imma wara il kummentaturi ewlenin tal ktieb żiedu l aġġettiv divina ix xogħol jirrakkonta vjaġġ immaġinarju ta narratur li jsib ruħu f daqqa waħda ġo foresta mudlama hemm jiltaqa ma virġilju li jistiednu jidħol ġod dinja ta lil hemm dante jsegwiħ u jibda d dawra tiegħu b żjara lill infern u wara lill purgatorju u fl aħħar lill ġenna il vjaġġ sħiħ lil dante ħadlu l ġimgħa mqaddsa kollha tas sena immexxi minn virġilju niżel id disa ċrieki tal infern imbagħad tela s seba terrazzi tal purgatorju sal ġenna tal art u fl aħħar tela fid disa sferi konċentriċi tal ġenna virġilju qdieh bħala gwida sal bieb tal ġenna imma ma setax jidħol ġewwa miegħu għax billi kien twieled qabel il miġja ta kristu ma setagħx jibbenefika mill passjoni tiegħu għalhekk kienet beatrice li ħaditu f idejha u mexxiet l dante fl empirew fetħet il bieb tas salvazzjoni imbagħad san bernard iggwida r rakkontatur fil warda tal qaddisin sal viżjoni suprema ir rakkont miktub fl ewwel persuna hu vjaġġ tassew innovattiv matulu dante jiltaqa ma xi mitt personalità mill figuri kbar mitiċi tal antikità bħall filosfi sal personalitajiet lokali kontemporanji ta dante dan ix xogħol monumentali nistgħu naqrawh f bosta manjieri differenti hu fl istess ħin rakkont tal vjaġġ personali ta dante manwal teoloġiku nisrani li jiddeskrivi d dinja ta lil hemm rumanz ta valur etiku u morali u wkoll riflessjoni fuq it tfittxija għas salvazzjoni eterna parti mill ġenju ta dante kien f li kien jaf iħallat il postijiet immaġinarji ma esperjenzi konkreti minkejja li l azzjoni ssir f univers totalment metafiżiku dante kien jaf jiddeskrivi dawn l imkejjen b mod iddettaljat u jagħnihom b ħafna realiżmu waqt li għammarhom b dawn il figuri kollha famużi u m humiex fl aħħar ta vjaġġ għani imma iebes is salvazzjoni mogħtija lin narratur hu messaġġ ta tama għall umanità kollha il wegħda tas salvazzjoni għal kulħadd i l ħajja u x xogħol ta dante kellhom influwenza determinanti fuq it tiswir tal identità taljana u b mod ġenerali fuq il kultura moderna hemm għadd kbir ta kittieba u intellettwali li użaw u jkomplu jużaw il kummiedja u x xogħlijiet l oħra danteski bħala għajn ta ispirazzjoni tematika lingwistika u espressiva hawn nagħtu ftit minhom letteratura taljana tas seklu letteratura dinjija tas seklu adrian grima twieled fl u huwa attivist kittieb poeta kif ukoll għalliem tal letteratura maltija fl università ta malta speċjalizza fil metafora u l preżenza tal mediterran fil letteratura maltija żewġ suġġetti li jgħallem fil fakultà ta l arti kiseb id dottorat taħt is superviżjoni tal professur joseph a buttigieg u l professur oliver friggieri b teżi dwar ħames metafori li sawru l immaġinarju nazzjonali fil letteratura maltija f mejju ta l dr grima nħatar kap tal kumitat tekniku għal letteratura mill kunsill nazzjonali ta l ilsien malti u ħa ħsieb l organizzazzjoni ta l ewwel festival internazzjonali tan novella li sar f diċembru f novembru ta l istess sena mexxa simposju ewropew dwar il promozzjoni internazzjonali tal letteratura li sar f malta organizzat minn inizjamed u literature across frontiers adrian grima huwa l koordinatur ta l inizjattiva kulturali mediterranja inizjamed organizzazzjoni li waqqaf flimkien ma oħrajn fl fl ippubblika l ewwel ktieb tiegħu it trumbettier ġabra ta poeziji bil malti flimkien mat traduzzjonijiet tagħhom bl ingliż b an il ktieb grima rnexxielu jasal fit tieni post fil premio tivoli europa giovani għal kotba ta poeżija ppubblikati fl ewropa fl f diċembru ta l ippubblika the tragedy of the elephant ġabra ta poeżiji tradotti għall ingliż fis sensiela contemporary maltese literature in translation it tieni ktieb ta dr grima ħareġ f mejju u jismu rakkmu isem imnebbaħ minn poeżija li tinsab fil kollezzjoni stess dan il ktieb huwa kollezzjoni ta poeżiji miktuba bejn l u l uħud mill poeżiji tiegħu dehru f pubblikazzjonijiet fl italja franza ċipru l iżrael l olanda l awstrija il ġermanja u korsika u qara x xogħlijiet tiegħu f malta belfast ċipru delfi katanja ruma u l ħag dr grima huwa l editur ta bosta kotba ta letteratura kontemporanja bil malti ipproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta programmi fuq ir radju maria grech ganado ħal lija hi poetessa bilingwi malti u ingliż maltija hija bint dr walter ganado u għalhekk neputija ta dr herbert ganado l awtur ta rajt malta tinbidel biex titħabbar it twelid ta maria lil dr herbert ganado li kien internat inġustament fl uganda peress li ma setgħux jibgħatulu telegrammi minflok bagħtulu lira f isem maria u fehem li kienet twieldet l ewwel neputija tiegħu studjat fl universitajiet ta malta cambridge u heidelberg kienet l ewwel mara maltija li nħatret full time lecturer fl università ta malta fl iżżewġet fl lil louis grech u għandha tlett itfal fosthom xandru grech fl wara waqfa ta iżjed minn sena reġgħet bdiet tgħallem sakemm irtirat fi frar ta l maria hija poetessa bilingwi tikteb kemm bl ingliż u bil malti il poeżiji ingliżi tagħha ġew ippubblikati f rivisti prestiġjużi fl ingilterra u l awstralja ħarġet erbgħa ġabriet ta poeżiji bil malti iżda mhux biss li rebaħ il premju letterarju fis sena skond eva u fil ħofra bejn spallejha u taħt il kpiepel t għajnejja uħud mill poeżiji tagħha jidhru wkoll f antoloġiji maltin kif ukoll taljani franċiżi spanjoli litwani ceki u oħrajn fis sena ingħatat il midalja għall qadi tar repubblika grech ganado kitbet ukoll poeżija ferm populari li jisimha jum san valentin din il poeżija hija ddedikata lill maħbub tagħha li ttradiha u hi kellha issofri ċerta konsegwenzi minħabba dan it tradiment jum san valentin hija poeżija li bħalissa hawn ħafna studenti li qegħdin jitgħallmuha fl iskejjel sekondarji monografija tal poeżiji tagħha hi studjata wkoll għall livell avvanzat tal matsec norbert bugeja twieled is siġġiewi fl huwa għallem il letteratura ingliża u l kritika letterarja fil kulleġġ ġan franġisk abela ta l università ta malta u ħadem bħala ġurnalist kiteb il lirika għal diversi kanzunetti tal grupp etnika u kien attiv fl organizzazzjoni kulturali inizjamed sa mill bidunett taghha għal ħames snin kien l editur letterarju tal gazzetta il gensillum ix xogħlijiet letterarji tiegħu kisbu popolarità fost il ġenerazzjoni żagħżugħa ta qarrejja maltin u dehru f għadd ta antoloġiji ġabriet ġurnali letterarji fosthom cadences ġurnal letterarju ta l università ta ċipru u programmi tar radju u t televiżjoni qara x xogħlijiet tiegħu f għadd ta festivals letterarji il poeżija ta norbert buġeja taħfen l aspetti varji ta l urbanità kontemporanja u tagħmel dan b idjoma għal kollox friska fil letteratura ta malta buġeja kontinwament ifittex is sbuħija fl ambjenti li ħoqna b idejna l ibliet li fihom tinħma ħjjitna ta kuljum l ibliet li nafu jew ma nafux bihom it toroq imdella li nibżgħu minnhom il pjazez li niskartaw jew li nfittxu biex nagħmlu frattarija il ħwienet fejn ninnegozjaw magħna nfusna il bars fejn nidħlu nsegwu lil ħajjitna tixjieħ u tintelaq minn grokk għal grokk buġeja jfittex metafora ġdida għal letteratura maltija miktuba fi xbihat oriġinali u b reqqa kbira fit teknika letterarja fil metrika r ritmu u l prosodija jinsisti fuq il modi differenti kif il poeżija tasal ghand l udjenza meta tinqara u ghaldaqstant ifittex li janima l qari ta xogħlijietu b mod li jinvolvi lil min ikun qiegħed isegwi l poeżija f intimità akbar max xogħol norbert bugeja iggradwa b summa cum laude fil baċellerat u b distinction fil masters fil letteratura ingliża mill università ta malta bħalissa qiegħed iħejji d dottorat fil letteratura ingliża u l postkolonjaliżmu fl ingilterra l ewwel ġabra ta xogħlijiet tiegħu kienet stay fairy tale stay memoirs of a city cast adrift midsea books trad maria grech ganado ippubblika għadd ta kitbiet kritiċi u qara diversi papers f konferenzi akkademiċi fosthom fl istitut mediterranju u fid dipartiment ta l ingliż fl universita ta malta fl qara x xogħol tiegħu fil konferenza eaclals european association for commonwealth language and literature studies il ġabra l ġdida ta poeżiji tiegħu bil malti kitbiet li pproduċa fil perjodu mistennija tkun ippubblikata dalwaqt f kumment tieghu dwar il poeżija ta buġeja albert marshall iddeskrivih bħala poeta ewlieni li qed jgħaqqad il pont tal poezija maltija mas seklu wiehed u ghoxrin clare azzopardi ta lulju hija awtriċi maltija hija temmet l istudji tagħha fl edukazzjoni fl università ta malta fl fl bdiet l istudji tagħha tal masters mal l ingilterra hija l kap tad dipartiment tal malti fil il poeżiji u l istejjer qosra tagħha dehru f diversi antoloġiji il kitba tagħha nqalbet għall ingliż u dehret fin focus transcript words without borders west lettre international ungerija and kulturas forms fl azzopardi ippubblikat others across żewġ stejjer qosra li nqalbu għall ingliż u fl ippubblikat ġabra ta novelli il linja l ħadra the green line kitbet ukoll fost testi oħrajn in nisa jafu kif pretty lisa u l interdett taħt is sodda li nqaleb għall franċiż ditions thatrales u għall għarbi i act ħadet sehem f diversi festivals letterarji fosthom il l indja u l vrisak festival ġewwa il kroazja ir russja russu magħrufa uffiċjalment bħala l federazzjoni russa russu hi pajjiż fit tramuntana tal ewroasja hija repubblika federali semi presidenzjali li tinkludi suġġett diviżjoni federali mill majjistral għal lbiċ ir russja taqsam fruntiera man norveġja il finlandja l estonja il latvja il litwanja u l polonja it tnejn ma kaliningrad oblast il bjelorussja l ukrajna il ġeorġja l ażerbajġan il każakistan iċ ċina il mongolja u l korea ta fuq ir russja taqsam ukoll fruntiera marittima mal ġappun madwar il baħar ta okhotsk u l alaska madwar l istrett bering bi kilometru kwadru mi kw ir russja hija l akbar pajjiż fid dinja u tkopri aktar minn miż żona tal art abitata tad dinja ir russja hija wkoll l aktar nazzjon popolat b miljun ruħ testendi mal asja tat tramuntana kollha u hi mifruxa fuq disa żoni tal ħin ir russja tinkorpora firxa wiesgħa ta ambjenti l istorja tan nazzjon bdiet b dik tas slavi tal lvant li ħarġu bħala grupp li jintgħaraf fl ewropa bejn is seklu u qk l istat medjevali ta rus twaqqaf fis seklu mill gwerriera varanġjani u d dixxendenti tagħhom li komplew imexxuh fis sena l istat adotta il kristjaneżmu ortodoss mill imperu biżantini u hekk bdiet is sintesi ta kulturi biżantini u slavi li ddefiniet il kultura russa għall millenju li jmiss fl aħħar rus imqasam f numru ta stati żgħar il parti l kbira mill artijiet ta rus invażjawhom il mongoli u saru tributarji tan nomadiċi orda tad deħeb bilmod il gran dukat ta moska rriunifika l prinċipalitajiet russi ta madwar b hekk inkisbet l indipendenza mill orda tad deħeb u beda jiddomina l wirt kulturali u politiku ta rus ta kiev sas seklu in nazzjon kien kiber ħafna permezz ta konkwisti annessjonijiet u esplorazzjoni u sar l imperu russu li kien it tielet l akbar imperu fl istorja jibda mill polonja fl ewropa sal alaska fl amerika ta fuq wara r rivoluzzjoni russa ir repubblika sovjetika federattiva soċjalista russa saret l akbar kostitwent li twassal għall unjoni sovjetika l ewwel stat soċjalist kostituzzjonalment fid dinja u superpotenza rikonoxxuta li kellha rwol deċiżiv fir rebħa alleata fit tieni gwerra dinjija l era sovjetika rat xi wħud mill aktar kisbiet teknoloġiċi sinifikanti fis seklu inkluż l ewwel bniedem li mar fl ispazju il federazzjoni russa saret l istat suċċessur tar rsfs russa wara x xoljiment tal unjoni sovjetika fl u hija rikonoxxuta bħala l personalità legali kontinwa tal gvern tal unjoni sovjetika l ekonomija russa hija klassifikata t tmiem l akbar mill pgd nominali u s sitt l akbar mix xiri tal parità tas saħħa il minerali estensivi u r riżorsi tal enerġija tar russja huma l akbar riżervi fid dinja kif ukoll għandhom wieħed mill akbar produtturi taż żejt u gass naturali globalment ir russja hija wieħed mill ħames pajjiżi li għandhom l istati tal armi nukleari rikonoxxuta u jippossjedu l akbar ħażna ta armi tal qerda tal massa ir russja hija qawwa kbira u membru permanenti tal kunsill tas sigurtà tan nazzjonijiet uniti u membru tal g tal g tal kunsill tal ewropa tal kooperazzjoni ekonomika asja paċifiku tal organizzazzjoni ta kooperazzjoni ta shanghai tal komunità ekonomika ewrasjana tal organizzazzjoni għas sigurtà u koperazzjoni fl ewropa osce tal organizzazzjoni dinjija tal kummerċ wto u hija wkoll il membru prinċipali tal istati indipendenti tal commonwealth enrico mizzi magħruf popolarment bħala nerik mizzi valletta ta settembru valletta ta diċembru kien politiku malti li għal ftit serva bħala prim ministru ta malta hu jibqa l uniku prim ministru li miet fil kariga fl età ta sena kien ukoll l inqas wieħed li dam prim ministru tliet xhur biss kien kap tal partito democratico nazionalista l ewwel u tal partito nazionalista il partit nazzjonalista tal lum il ġurnata sa mewtu enrico mizzi kien iben dak li sejħulu pater patriae padre della patria jew missier il patrija jiġifieri fortunato mizzi u maria sofia fogliero de luna missieru kien avukat għawdxi iben maġistrat għawdxi waqt li ommu kienet mara ta nazzjonalità taljana li kienet residenti f malta fortunato mizzi miet fost niket kbir fl meta ibnu nerik kien għad kellu il sena missier nerik fortunato mizzi kien patrijott u nazzjonalista kbir il partit nazzjonalista jirrikonoxxi fil partito nazionale imsejjaħ ukoll partito anti riformista ta fortunato mizzi l antenat politiku ta dak li kellu jsir il partit nazzjonalista f dik l epoka fejn l awtoritajiet imperjali ingliżi ma kinux idumu jaħsbuha biex jippersegwitawk għal dak li tgħid u tistqarr kienet omm nerik mizzi jew in nazzjonalità taljana tagħha li l aktar tat problemi lil nerik mizzi bosta kkunsidraw lil enrico mizzi bħala estremista fl attakkament tiegħu għal lingwa u l kultura taljana ta malta fil fatt bosta kienu jiddeskrivu lil nerik mizzi bħala estremista radikali idealista irredentista faxxista u saħansitra traditur l ewwel erba aġġettivi kienu jingħadu saħansitra minn bosta panzavecchiani li kienu kkunsidrati bħala nazzjonalisti moderati minkejja li kien studja l liġi fl università ta ruma u ta urbino nerik bilkemm qatt ipprattika l professjoni legali tiegħu huwa kien iħossu aktar miġbud lejn il politika u l ġurnaliżmu li għalihom baqa magħruf sal lum il ġurnata il karriera politika tiegħu tista tgħid li bdiet f novembru tal meta ħareġ bħala kandidat għal għawdex fejn ingħata appoġġ liema bħalu f ħidmitu ħadem bis sħih biex jikseb kostituzzjoni liberali mill ingliżi f mejju tal ġie arrestat f daru stess u intbagħat għal sena l ħabs liema sentenza inbidlet mill gvernatur methuen f tbeżbiża serja minflok ħabs waqt l ewwel laqgħa tal assemblea nazzjonali nerik mizzi ġie nominat u maħtur segretarju tal assemblea b vot unanimu fl nerik ifforma l partito democratico nazionale li fl istess sena tella erba kandidati fuq għawdex wara l elezzjonijiet tal il partit ta nerik ifforma gvern ta koalizzjoni mal unione politica maltese fl dawn iż żewġ partiti ingħaqdu u saru il partito nazionalista liema partit eventwalment spiċċa jmexxi fl mizzi kien magħruf bħala cavaliere senza macchia e senza paura kavallier bla tebgħa u bla biża hu baqa magħruf għall patrijottiżmu u nazzjonaliżmu tiegħu fi żmien fejn malta kienet taħt il ħakma ingliża li kienu jikkuntrastaw mal kultura nazzjonali maltija l identità xi ftit jew wisq taljana il lingwa taljana f malta u reliġjon kattolika rumana l imperu kien wieħed fil maġġoranza tiegħu protestant u bosta nazzjonalisti kienu jemmnu li b xi mod dawn jinfiltraw din ir reliġjon f malta wkoll li dak iż żmien kienet meqjusa bħala cattolicissima mizzi kien qal hekk għamiltuli t tessera grazzi issa la għoġobkom tonorawni ftakru li l unur tiegħi kien fil valuri tiegħi mhux fiċ ċerimonji il protokoll u ċ ċerimonji qatt ma kienu l forte tiegħi il forte tiegħi kienu l valuri u l prinċipji ir ruħ nazzjonalista mizzi u sħabu kienu jaħsbu li l ingliżi riedu jaqtgħu lill maltin mill ewropa f kull settur sabiex ikunu jistgħu jikkontrollawh aħjar dan kien jinkludi l proċess biex ikisser il lingwa taljana f malta li kienet ilha f malta għal bosta sekli f kull qasam tal ħajja maltija l awtoritajiet imperjali skont il keenan report li kien ikkummissjonat mill istess awtoritajiet imperjali bdew jaraw kif il lingwa maltija terġa ssir djalett tal għarbi klassiku fi stat pur u b hekk jitneħħa kull element rumanz li kien fiha din kienet biss waħda fost il proposti kulturali li riedet lill maltin eqreb tal ingliżi u aktar il bogħod mit taljani kulturalment lingwistikament u anke politikament huwa permezz ta din il perspettiva li wieħed jista jifhem għaliex mizzi kien magħruf bħala kavallier bla biża hekk kif kull affinità mat taljani kienet meqjusa bħala theddida għall imperu ingliż qabel it tieni gwerra dinjija kien ministru tal industrija u l kummerċ tal agrikultura tas sajd tal posta u tal edukazzjoni fit ta mejju tal filwaqt li mizzi kien il malta printing press ġie arrestat u miżmum fil fortizza tas salvatur fi frar tal il gvernatur dobbie ħarreġ warrant illegali għad diportazzjoni ta maltin għall uganda fosthom kien hemm nerik mizzi wkoll waqt l eżilju tiegħu mizzi kien jagħmel dak li jista biex iżomm aġġornat mas sitwazzjoni politika f malta huwa żamm f kuntatt mal membri nazzjonalisti eletti l oħra tal kunsill tal gvern ġorġ borg olivier u giuseppe schembri il grupp reġa ddaħħal f malta fit ta marzu tal fejn nerik ma tilef l ebda minuta u reġa qabad bil ħidma politika tiegħu billi jattendi s seduta tal kunsill fil ta marzu malli wasal lura nerik fittex li jorganizza lill partit nazzjonalista mill qiegħ l ideoloġija tal partit nazzjonalista l appoġġ li dan kellu għal lingwa u għall kultura taljana ta spiss kienet tintuża kontrih minn dawk li kienu jopponuh il gazzetti ta strickland magħruf bħala l għadu ta mizzi kienu jpinġu lil mizzi bħala traditur bħala individwu b simpatija lejn l italja faxxista ħames snin wara f settembru tal nerik mizzi sar il prim ministru ta malta liema kariga damet biss tliet xhur hekk kif fl ta diċembru tal mizzi miet fir residenza tiegħu fil belt valletta enrico mizzi fuq is sodda tal mewt qal testwalment dawn il kliem bil lingwa taljana chiedo perdono a dio di tutti i miei peccati se questa la sua volontà io accetto volentieri la morte dite a tutti che ho fatto sempre il mio dovere e ho la coscienza tranquilla di aver fatto tutto per la patria perdono a tutti come voglio che tutti perdonino a me wara dik il frażi dar fuq ibnu illum il mons fortunato mizzi fundatur tal moviment azzjoni soċjali u qallu dejjem bit taljan abbi cura di mamà combatti per la religione e per la patria ħu ħsieb lil ommok u ġġieled għar reliġjon u għall patrija wara l mewt tal prim ministru nerik mizzi kienet saret seduta tal parlament f ġieħu li fiha taw l eloġji tagħhom il prim ministru ġdid ġorġ borg olivier pawlu boffa u dom mintoff mintoff kellu kliem ta tifħir għal nerik mizzi fejn fost l oħrajn talab li ebda bniedem ma jħammġu fil futur mintoff qal hekk dwar mizzi ahna sibnieh dejjem avversarju nadif mingħajr odju mingħajr vendetta kien bniedem li wera bil fatti illi l ideal tiġġieled għalih mhux biss meta r riħ ikun jonfoħ favur tiegħek imma wkoll fit tempesti ukoll fin niket u fl għawġ huwa qatt ma biddel l opinjonijiet tiegħu imma baqa ta karattru sod baqa malti l aqwa fost il maltin karmenu mifsud bonnici jgħid li l ewwel wieħed li qam joħodlu b idejh u jifraħ lil mintoff fis sala tal arazzi fil palazz fejn kien jiltaqa il parlament kien robbie borg olivier ħu ġorġ borg olivier li kien għadu kif sar prim ministru nhar id ta settembru eddie fenech adami qal li il karattru u l valuri ta nerik mizzi jpoġġuh f livell li għandhom ikunu l ispirazzjoni tal partit nazzjonalista f kull żmien għaliex għandhom bażi dejjiema nhar id ta diċembru il prim ministru lawrence gonzi sejjaħlu l patrijott tal valuri u l valuri tiegħu jitqassru fil motto nazzjonalista religio et patria fl flimkien mal eks prim ministru lawrence gonzi monsinjur fortunato mizzi waqqaf il fondazzjoni fortunato u enrico mizzi biex mhux biss tfakkar lill ewwel żewġ kapijiet tal partit nazzjonalista iżda wkoll biex tamministra l propjetà l arkivji u l memorabilia kollha tal familja mizzi issa hemm pjanijiet biex din il fondazzjoni li s segretarju tagħha huwa richard muscat tikkonverti d dar ta nerik mizzi u tal monsinjur fortunato mizzi fl ewwel mużew tal istorja politika f malta il kelma ideoloġija wettqet l introduzzjoni tagħha fil lingwa maltija permezz ta l influss ta vokabolarju taljan fl istess lingwa di fatti per l kelma ideoloġija mhix oriġinarjament taljana iżda ġiet introdotta mill filosofu franċiż antoine destutt de tracy li uża l kelma idologie li jerġa hija komposta minn verżjoni franċiża tal grieg idea u s suffiss grieg logia b hekk ikollna l kelma effettivament griega ideologia li hawnhekk hija miktuba bi skritt latin ġeneralment ideoloġija tirreferi għal sistema konċettwali ta ideat suppost internament koerenti li jispjegaw fost l oħrajn il prinċipji u l pedamenti fil kuntest ta ideat u jwasslu għall miri definiti jekk applikati korrettament l ideoloġija in teorija tispeċifika l miri u tispira l mezzi tagħti wkoll limiti ta azzjoni b mod ġenerali u għal kwistjonijiet partikolari u bażikament isservi biex tiggwida l operat ta min iħaddanha spiss ideoloġija u ideoloġija politika huma ikkunsidrati sinonimi iżda anke jekk bħala drawwa meta ngħidu ideoloġija nassoċjawha direttament mal politika jista ikun hemm ideoloġiji mhux politiċi u anke ideoloġiji li mhux komplessi l ideoloġija hija għodda teoretika utli sabiex wieħed jagħraf jikklassifika ħsieb minn ieħor u speċjalment gruppi ta ideat assoċjati ma xulxin f ideoloġija għaldaqstant l ideoloġija hija għodda klassifikatorja f sens passiv iżda kapaċi tkun mezz ta kif jittrawmu ideat ġodda u ideoloġiji ġodda spiss min jgħid li jħaddan ideoloġija ma jagħmilx dan b mod ortodoss u puritan u dan joħloq kunflitti meta mhux biss wieħed iħaddan ideoloġija iżda meta jabbina magħha tikketta li kapaċi ma tapplikax għal ċertu ideat imħaddnin ħafna wkoll iħaddna ideoloġija u lanqas ikunu jafu biha għax ma jkunux ħasbu b mod strutturali xjentifiku u għaldaqstant klassifikatorju fil konfront tal ħsieb tagħhom l ideoloġiji huma rifless u anke fonti tal ħsieb ta kull wieħed minnha anke dawk li m għandhomx jew ma jridux ideoloġija il ktieb tar riħ u l fjuri huwa ktieb ta poeżiji bil malti ta immanuel mifsud li ħareġ fl dan il ktieb huwa ġabra ta sittin poeżija miktuba bejn l u l id diżillużjoni bl imħabba titħallat ma l imħabba tas sabiħ iċċelebrata l aktar fil versi erotiċi anki hawn jinstab il vjaġġ bħala tema ċentrali bil kittieb li jsir il pellegrin fi tfittixija għal xiħaġa mhijex magħrufa minkejja l kulur u l ġmiel xi poeżiji joħorġu fid deher aspetti aktar negattivi tal ħajja tal kittieb xi wħud minn dawn il poeżiji kienu tradotti għall ingliż minn maria grech ganado u nqalbu wkoll għall katalan għas slovakk u s sloven fejn inqraw f festivals tal poeżiji f dawn il pajjiżi il ktieb tar riħ u l fjuri ta immanuel mifsud ġie fit tieni post għal premju letteraju ta l dakinhar l ewwel premju ma ngħatax michel foucault t ottubru ta ġunju kien filosfu franċiż li kien jokkupa siġġu fil collge de france li huwa stess intitola l istorja tas sistemi tal ħsieb il kitbiet tiegħu kellhom impatt enormi fuq xogħlijiet oħra l influwenza ta foucault kienet testendi mill umanitajiet u x xjenzi soċjali sa oqsma ta studju applikat u professjonali foucault huwa magħruf l aktar għall kritiċi tiegħu ta bosta istituzzjonijiet soċjali l iktar il psikjatrija mediċina u s sistema tal ħabs kif ukoll għat teoriji tiegħu dwar l istorja tas sesswalità it teoriji ġenerali tiegħu li jirrigwardaw il poter u r relazzjoni bejn il poter u l għerf kif ukoll l ideat tieghu riward id diskors b relazzjoni ma l istorja tal ħsieb tal punent ġew diskussi u applikati estensivament foucault kien ukoll kritiku ta l identitajiet implikati mis soċjetà mill identità ta raġel mara u l omosesswalità sa dik kriminali u ta attivisti politiċi it teoriji ta foucault dwar l identità huma spjegati bl osservazjoni tiegħu illi l identità omosesswali uriet progress matul is snin minn att implikat sa identità implikata il gwerra anglo żanżibarjana kienet miġġielda bejn ir renju unit u żanżibar fis t awwissu b ħin kumplessiv ta minuta biss din il gwerra għandha r rikordju tal iqsar gwerra fl istorja il gwerra faqqgħet wara li s sultan hamad bin thuwaini li bil qalb kollha kien qiegħed jikkoopera mal amministrazzjoni kolonjali tal brittanja miet fil t awwissu u n neptui tiegħu khalid bin bargash ħataf il poter b kolp ta stat il britanniċi kienu jappoġġjaw kandidat ieħor hamud bin muhammed għax kienu jemmnu li setgħu jaħdmu u jmorru tajjeb miegħu u b hekk taw ultimatum lil bargash biex jabdika bargash irrifjuta u minflok għaqqad armata ta madwar ruħ flimkien mal jott armat tas sultan l h h s glasgow li kien ankrat fil port filwaqt li t truppo ta bargash bdew jiffortifikaw il palazz il marina rjali ġabret ħames vapuri tal gwerra fil port qudddiem il palazz tliet krużers moderni l edgar class krużer armat hms st george il pearl class krużer protett hms philomel l archer class cruiser hms racoon u żewġ gunboats hms thrush hms sparrow il britanniċi wkoll kellhom gruppi ta marini rjali biex jagħtu s support lill armata regolari lealista ta żanżibar li kienet tammonta għal ruħ f żewġ battaljuni mmexxija mill ġeneral lloyd mathews li għamel żmien bħala logutenen tal marina rjali allavolja s sultan fl aħħar iddeċieda li jinneggoza l paċi permezz tar rappreżentant tal istati uniti li kien hemm fuq il gżira il vapuri tal marina rjali fetħu n nar fuq il palazz fid ta filgħodu tas t awwissu hekk kif għalaq l ultimatum il glasgow ġie mgħarraq fi ftit ħin u l palazz waqa kif ra hekk bargash irtira malajr lejn il konsulat ġermaniż fejn ingħata asylum il bumbardament waqaf wara minuta il britanniċi ordnaw lill ġemaniżi biex jagħtuhom jeħilsu lis sultan tagħhom iżda dan irnexxielu jaħrab bil baħar fit t ottubru huwa baqa jgħix f eżilju f dar es salaam sakemm inqabad mill britanniċi fl wara ngħata l permess biex jgħix f mombasa fejn eventwalment miet fl mikhail sergeyevich gorbachyov russu magħruf l aktar bil verżjoni ingliża ta gorbachev twieled fit ta marzu u kien il mexxej ta l unjoni sovjetika mill sa l it tentattivi tiegħu għall riformi waslu għall tmiem il gwerra bierda kif ukoll ikkawżaw tmiem is supremazija politika tal partit komunista ta l unjoni sovjetika pkus u x xoljiment ta l unjoni sovjetika ġie mogħti l premju nobel għall paċi fl mikhail gorbachyov li tela fil poter f marzu ta l fl età ta sena kien l aktar mexxej b talent u dinamiku li r russja kienet rat għall ħafna snin kien determinat li jbiddel u jerġa jagħti l ħajja lil pajjiż wara s snin sterili wara l waqgħa ta krushchev hu kellu f moħħu li jagħmel dan billi jimmodernizza lil partit komunista bl ideat ġodda ta glasnost ftuħ u perestroika ristrutturar ekonomiku u soċjali dan il ħsieb ġdid mal ewwel ħalla impatt fuq il politika barranija b inizjattivi ġodda għal dtente relazzjonijiet maċ ċina tluq mill afganistan u fl aħħar it tmiem tal gwerra bierda lejn l aħħar ta l gorbachyov wera biċ ċar x kien ħażin fl unjoni sovjetika f diskors li għamel waqt konferenza tal partit fl hu qal li s sistema kienet wisq ċentralizzata u għalhekk ma ħallietx spazju għall inizzjattiva individwali lokali kienet ibbażata kompletament fuq kontroll u tmexxija mill istat u indirizzata wisq lejn id difiża u industriji kbar u b hekk kien hemm nuqqas ta ġid lejn il konsumatur gorbachyov ma riedx itemm il komuniżmu ried ibiddel is sistema preżenti li kienet għada wisq stalinista ma waħda soċjalista li kienet umana u demokratika the beatles kienet band popolari tas sittinijiet il membri tal band kienu john lennon paul mccartney george harrison u ringo starr l oriġini tal band kienu f liverpool l ingilterra il band eventwalment saret popolari mad dinja kollha u jitqiesu bħala waħda mill iktar bands influwenti fl istorja tal mużika għall bidu alan williams kien il maniġer tagħhom u iktar il quddiem postu ħadu brian epstein george martin kien il produttur ta bosta mill albums tagħhom kellhom il album u numru ta films biegħu il fuq minn biljun rekord inklużi albums u singles fl l istress u l fama għamlu tagħhom u the beatles sfaxxaw u ma baqgħux idoqqu iktar flimkien l erbgħa li huma iżda bdew karrieri ta solisti john lennon ġie assassinat fl imma t tliet beatles l oħra ingħaqdu fis snin u ħarġu żewġ rekords oħra dawn kienu free as a bird u real love il vuċi ta john intużat f dawn id diski għaliex il beatles l oħra żiedu l mużika fuq xi wħud mit tejpijiet antiki tiegħu xi diski popolari tal beatles huma aids huwa l akronimu ta acquired immune deficiency syndrome jew aħjar bil malti sindrome ta immunodefiċjenza akkwiżita u tiddefinixxi is sindrome sseħħ minħabba n nuqqas ta linfoċiti t t lymphocytes fost il manifestazzjonijiet insibu infezzjonijiet rikorrenti minn mikroorganiżmi li normalment ma jkunux patoġeniċi ċio ma jikkawżawx mard jew ħsara kif ukoll żieda drastika fin numru ta tumuri kemm dawk ta natura komuni kif ukoll dawk karatteristiċi ta pazzjenti immunokompromessi li għandhom sistema immunitarja difettuża u wkoll tumuri partikolari u rari li jimmanifestaw ruħhom biss f din is sindrome bħal ngħidu aħna kapsosi sarcoma illum il ġurnata nafu li l aids hija kkawżata mill virus hiv attwalment is sindrome hija inkurabbli jiġifieri mhux possibbli li jiġi eradikat totalment il virus mill ospite iżda t terapija eżistenti li hija ħafna iktar aħjar u tollerata minn dik użata fis snin jirnexxila tnaqqas il viremja b mod effettiv ħafna l andament kliniko patoloġiku tas sindrome huwa estermament varjabbli bejn l individwi affettwati u dan minħabba l fatt li l progressjoni ta l infezzjoni tiddependi fuq fatturi ġenetiċi kemm tal virus campbell et al campbell et al senkaali et al kif ukoll ta l ospite clerici et al morgan et al a tang et al u tiġi wkoll affettwata mill kundizzjonijiet iġeniċi u ko infezzjonijiet morgan et al b lawn et al fil pajjiżi fejn il kura anti retrovirali u anti neoplastika kif ukoll kura għall infezzjonijiet opportunistiċi huma disponibili il mortalità ta l aids tiġi ridotta ħafna palella et al dawn per għandhom ħafna effetti kollaterali montessori et al u hemm ċans li l pazzjenti jiżviluppaw reżistenza għall farmaċi jew inkella ma jkollhomx aċċess għal din it tip ta mediċina ara wkoll il qaddis malti dun ġorġ preca jew san ġorġ preca kien saċerdot kattoliku malti u fundatur tas soċjetà tad duttrina nisranija magħrufa bħala l museum jew mużew magħruf fost il maltin sempliċiment bħala dun ġorġ kien pijunier tal appostolat tal lajċi fil knisja kattolika ħamsin sena qabel il konċilju vatikan ii u fost l ewwel li ta l bibbja f idejn il lajċi u ġie kanonizzat mill papa benedittu xvi fit ta ġunju bin vinċenz li hu spettur sanitarju mill belt u natalina imwielda ceravolo għalliema mill belt ġorġ preca twieled hu ukoll il belt valletta fit ta frar f triq il punent fil parroċċa ta san duminku is seba tifel fost disa aħwa erbgħa subien u ħamsa bniet l ewwel priministru ta malta joseph howard kien imħallat sewwa mal familja preca kien ir raġel tal kuġina ta ommu ma kinux foqra tant li kellhom seftura tgħammed fis ta frar minn patri vinċenz cousin dumnikan fil knisja ta porto salvo ta snin kien se jegħreq fil port il kbir imma salvah barklor meta kellu snin marru joqogħdu b kara u ftit wara l ħamrun irċieva l griżma fit t awissu minn idejn l isqof anton maria buhagiar fil knisja ta san gejtanu l ħamrun daħal abbati fra diegu kien profetizzalu ġorġ meta tikber int għad issir qassis u għad tiġi tqaddes f dan l istitut fra diegu ħa l edukazzjoni tiegħu fl iskola primarja tal ħamrun ta il sena ta l eżami għal liċeo u għadda mat tieni darba f settembru kienu għaddew minn kuljum kien jimxiha mill ħamrun għal liċeo li kien il belt u lura kien tajjeb fil lingwi studja l latin it taljan il franċiż u l ingliż ħa premju wkoll għall kalligrafija ta il sena qara thejjija għall mewt ta san alfons maria de liguori fiż żmien tal liċeo sab ruħu mħallat ma numru ta żgħażagħ li kienu fit triq tas saċerdozju fl daħal is seminarju jistudja l filosofija u t teoloġija fost dawk li kienu seminaristi fi żmienu nsibu lil mikiel gonzi li iktar tard sar arċisqof dun furt ellul u dun anton buhagiar li sar kappillan san pawl il baħar għall ħabta tal meta kellu madwar il sena iltaqa ma wieħed mill għalliema tiegħu tal liceo dun ercole mompalao ħdejn il mall tal furjana dun ercole għamillu din il profezija preca int għad tikber u nies li jirrispetaw l alla jidħlu fil familjarità miegħek u inti magħhom int għad issib xortik permezz tagħhom u huma għad isibu xortihom permezz tiegħek fit ta april miet dun alwiġ galea li għal ħafna snin kien il konfessur ta ġorġ preca kien jirrakonta li ftit wara mewtu dun alwiġ deherlu u qallu lilek alla għażlek biex tgħallimlu l poplu tiegħu fl istess żmien indiehes ma grupp ta żgħażagħ li kienu jiltaqgħu f għalqa quddiem il knisja ta san gejtanu mill ewwel beda jkellimhom fuq alla fosthom kien hemm ewġenju ġeġ borġ ħaddiem tat tarzna dun ġorġ tah attenzjoni speċjali u kien jieħdu għalih waħdu biex jgħallmu u jfissirlu l ħajja ta ġesu kristu skond l evanġelju ta san ġwann ġeġ kellu jkun l ewwel superjur ġenerali tas soċjetà ta dun ġorġ il kjeriku ġorġ preca kiteb abbozz ta regola bil latin biex jibgħatha lill papa san piju x għall approvazzjoni kellu l ħsieb li fil parroċċi kollha jkun hemm djar b sebgha rġiel ordnati djakni megħjunin minn awżiljari lajċi li xogħolhom kellu jkun li jgħallmu lit tfal u l kbar ftit qabel l ordinazzjoni saċerdotali dun ġorġ kien kawżi ser imut b marda li ħakmitu probabilment it tuberkolożi it tabib nerik meli qata qalbu minnu iżda għalkemm kellu pulmun minnhom niexef ġorġ rkupra bl interċessjoni ta san ġużepp dun ġorġ ġie ordnat saċerdot flimkien ma il saċerdot ieħor fit ta diċembru mill isqof pietru pace meta l isqof ġie biex jidlek idejn ġorġ preca iż żejt spiċċalu u kellu jinġieb il ġdid iċċelebra l ewwel quddiesa solenni fil parroċċa ta san gejtanu l ħamrun nhar il milied għal xi ġimgħat wara l ordinazzjoni saċerdotali kien joħrog biss mid dar biex iqaddes kien jibqa miġbur fil kamra ta fuq il bejt jitlob u jimmedita minkejja li kien ġej minn familja tat tajjeb dun ġorġ kien jgħix f faqar kbir minn kulma jiddobba kien iżomm biss dak li hu meħtieġ biex jgħix il bqija jqassam kollox wara li waqqaf il museum kien jgħin ħafna lill mużewijiet tal bniet li xi wħud minnhom ma kienx ikollhom biex iħallsu l kera il kamra li fiha dun ġorġ għadda l biċċa l kbira ta ħajtu kienet kamra żgħira ħafna kien fiha sodda b saqqu kollu ħotob mejda naqra kbira bil kotba fuqha għax lanqas librerija tiegħu ma kellu kellha tieqa waħda li quddiemha kien hemm ħajt iswed u għoli l art tal kamra kienet ħarxa u t tibjid qadim lanqas elettriku ma kellu fid dar u li kieku s soċjetà ma bagħtitx soċju biex jagħmillu d dawl kieku lanqas qatt ma kien iħabbel rasu biex ikollu l elettriku iż żjara tal papa benedettu xvi f april wasslet ukoll il karatteristika ta san ġorġ preca bħala saċerdot proprju fis sena ddedikata lis saċerdot kemm meta wasal fl ajruport ta malta kif ukoll fuq il fosos tal furjana il papa rrefera għal san ġorġ preca fuq il fosos tal furjana il papa ppreżenta lil san ġorġ preca bħala rigal għażiż tas saċerdozju u ddeskrivieh bħala saċerdot ta umiltà kbira ta tjubija manswetudni ġenerożità bniedem ta talb u b passjoni biex jikkomunika l veritajiet tal vanġelu fl udjenza ġenerali tal erbgħa ta april fil vatikan il papa eżorta biex san ġorġ preca jservi ta mudell u ta ispirazzjoni lis saċerdoti fil ħidma tagħhom biex itemmu l missjoni li rċevew biex jitimgħu il merħla tal mulej darba minnhom dun ġorġ preca kien għaddej fil knisja ta san gejtanu u sema lis sagristan jgħallem id duttrina lit tfal tifel staqsa lis sagristan lil alla min ħalqu u dak wieġbu alla sar waħdu meta kellu jwieġbu alla kien minn dejjem dun ġorġ intebaħ li hemm bżonn li jsir xi ħaġa sabiex lin nies jingħatalhom tagħlim nisrani kif xieraq għall ħabta tal aħħar ta jannar dun ġorġ sejjaħ mill ġdid lill grupp taż żgħażagħ u nhar it ta frar iltaqgħu fil knisja ta nuzzo il ħamrun għal lezzjoni tiegħu nhar is ta marzu ltaqgħu għall ewwel darba f post ċkejken li kienu krew f n triq fra diegu l ħamrun dawn iż żewġ dati jimmarkaw it twaqqif tas societas doctrinae christianae soċjetà tad duttrina nisranija grupp ta żgħażagħ lajċi iffurmati fil ħajja tar ruħ u fil prinċipji tar reliġjon kattolika mibgħuta biex jgħallmu l poplu għall bidu dun ġorġ sejjaħ l għaqda tiegħu societas papiduum et papidissarum jew xirka ta ulied il papa għaliex ried jisħaq fuq il lealtà lejn il papa intant soċju salvu muscat issuġġerixxa l isem mużew u biż żmien dan l isem qabad u baqa dun ġorġ fassal akronimu mill kelma museum bil latin magister utinam sequatur evangelium universus mundus mgħallem li kien id dinja kollha timxi fuq l evanġelju il fergħa tan nisa bdiet ir raħal ġdid fl bl għajnuna ta ġannina cutajar li wara saret l ewwel superjura ġenerali dak iż żmien dun ġorġ kien idur l oqsma tal museum tas subien u meta kien ikun raħal ġdid kien jgħaddi għand il familja cutajar ta spiss kien jitkellem magħhom fuq il ħolma tiegħu li jwaqqaf sezzjoni tal museum għall bniet it tfajla ġannina kienet toqgħod tisma dun ġorġ l ewwel ma kellem lil ħuha karmenu li kien soċju tal museum u wara kellem lilha wara li fehemha xi xtaq mingħandha hi intlaqtet mill ħolma tiegħu u aċċettat nhar l ta jannar infetħet l ewwel dar tal museum għall bniet f raħal ġdid ġannina li kellha madwar il sena ġabret magħha tnax il tfajla oħra u flimkien setgħu jgħallmu f dan l ewwel qasam kienu jiltaqgħu f maħżen li tahulhom missier ġannina iżjed tard meta bdew jinfetħu iżjed oqsma dun gorġ għażilha bħala l ewwel superjura ġenerali is sezzjoni femminili bdiet f għawdex qabel dik maskili filfatt bdiet fin nadur nhar is ta settembru bis superjura rakela camilleri li dun ġorġ kien isejħilha superjura djoċesana f għawdex fl arkivji tas soċjetà tal museum jeżistu ħafna ittri li dun ġorġ kien jibgħat lis superjura rakela camilleri biex jagħtiha pariri dwar id diffikultajiet li kien ikollha dawn huma xi wħud mill isbaħ ittri ta dun ġorġ is sezzjoni maskili damet biex bdiet f għawdex sas sena meta emanuel bianco soċju minn malta intbagħat jaħdem għawdex u kien hu li beda l ewwel qasam fir rabat aktar tard ingħaqad miegħu ukoll willie buhagiar soċju ieħor minn malta fil bidu tas seklu f malta bdew jinxterdu ħafna ideat rivoluzzjonarji fosthom dawk ta manwel dimech u għalhekk il knisja kienet toqghod b seba ghajnejn fuq kull attività jew organizzazzjoni gdida bezghana minn xi taghlim gdid li seta jtebba t tradizzjoni nisranija tal gzira ghalhekk meta l kelma waslet f widnejn l isqof li grupp ta zghazagh kien qed jiltaqa regolarment biex jitkellem fuq alla il biza ma setax jonqos tant nies kienu qed jingabru biex jisimghu lil dan il qassis u s segwaci tieghu jitkellmu fuq alla b mod semplici u car mhux kulħadd fehem mill ewwel x ried jagħmel dun ġorġ u kien hemm min saħansitra fehmu ħażin il bibbja u t teoloġija f idejn lajċi ħaddiema kienet ħaġa ġdida u kienet wisq aktar ġdida li dawn il lajċi joħorġu fit toroq u l pjazez ixandru l kelma t alla lil kulħadd fl il vigarju mons salv grech ordna lil dun ġorġ jagħlaq l oqsma tal mużew li kien laħaq fetaħ dun ġorġ obda numru ta kappillani nsistew biex din l ordni tal vigarju ġenerali tiġi revokata kien għall ħabta tal li dun ġorġ kellu esperjenza mistika qawwija li hu kien isejjah il famuża dehra ta ġes tfajjel kien għaddej ħdejn is salib tal marsa meta jilmaħ tfajjel ta madwar tnax il sena jimbotta karetta b qoffa demel it tifel ikkmandah aghtini l ghajnuna kif dun ġorġ medd idejh biex jagħtih l għajnuna ħass ħlewwa li ma bhalha u ma setax isib tarf il fejn hu u t tifel marru bil karretta wara li rrifletta dun ġorg intebaħ li t tifel kien ġes u d demel jew fertilizzant ifisser it tagħlim bejn l u l bdew jidhru fil ġurnali lokali xi artikli kontra l m u s e u m li kienu mimlijin disprezz u nġurji dun ġorġ impona fuq il membri tiegħu il vot jew wegħda tal manswetudni li biha ntrabtu li jaħfru mill qalb lil min ikasbarhom u kien jinsisti magħhom biex iħobbu d disprezzi u ma jħallux li dawn itelfulhom il paci ta qalbhom fl l isqof mauro caruana ordna li ssir inkjesta dwar is socjetà kellhom jgħaddu sena mit twaqqif tagħha sabiex fit t april l isqof ta malta dom maurus caruana osb approva r regola u s soċjetà ta dun ġorġ id djar għat tagħlim nisrani bdew jiftħu waħda wara l oħra fil parroċċi inħass il bżonn kbir tal edukazzjoni reliġjuża tal poplu għax il ħajja nisranija tal kotra kienet mibnija fuq is sagramenti u d devozzjonijiet bla ma kien hemm għeruq sodi fit tagħlim tal knisja it tfal bdew jiġu kuljum fid djar ta dun ġorġ għax hemm sabu nies dedikati li jgħinuhom jikbru mhux biss fil ħinijiet tat tagħlim iżda wkoll waqt il logħob sa mill bidu nett dun ġorġ obbliga lill katekisti tal museum li kuljum wara li jkunu temmew jgħallmu liż żgħar u lill kbar jiltaqgħu flimkien għal siegħa ta formazzjoni l assenjatur il kariżma tiegħu li jgħallem għadha ħajja u l vokazzjonijiet fis soċjetà tiegħu dejjem jiżdiedu fi żmienu dun ġorġ innifsu bagħat sitt membri biex jevanġelizzaw fl awstralja bħalissa s soċjetà tal m u s e u m għandha wkoll djar tat tagħlim u skejjel fil kenja fil per f londra u fl albanija u mill fil polonja u f kuba dun ġorġ waqqaf is soċjetà tad duttrina nisranija m u s e u m fi żmien ta injoranza reliġjuża kbira fi żmienu l kotba bil malti kienu ftit kieku ma kinitx il ħeġġa ta għadd ta saċerdoti fosthom dun ġorġ li bdew jibnu librerija reliġjuża bil malti il poplu malti qajla kellu x jaqra bl ilsien tiegħu stess fl istess żmien saru diversi traduzzjonijiet u kotba ta mogħdija ta żmien minn awturi bħal alfons marija galea u annibale preca imma fil qasam tat teoloġija ma kien hawn kważi xejn dun ġorġ kiteb madwar ktieb li jvarjaw fid daqs kollha fuq suġġetti reliġjużi kiteb għadd kbir ta kotba ta tagħlim dwar it teoloġija dommatika il morali u l ispritwalità ikkompona għadd kbir ta libretti ta talb kemm għall użu privat tas soċjetà museumina u kemm għad devozzjoni popolari kien appostlu tal kelma ta alla speċjalment tal evanġelju li kien isejjaħlu leħen il maħbub kien jinsisti li s soċji u l poplu jitgħallmu siltiet qosra mill evanġelu bl amment barra minn hekk dun ġorġ ħadem ħafna biex il bibbja tkun f idejn il poplu bl ilsien tiegħu hu nnifsu ttraduċa xi siltiet minnha iżda fuq kollox kien tal akbar appoġġ għall prof pietru pawl saydon li qaleb il bibbja kollha mill ilsna oriġinali għall malti u li b rikonoxxenza ħalla d drittijiet tal istampa lis soċjetà ta dun ġorġ fost l aqwa kotba ta dun ġorġ preca nsibu is sakrarju tal ispirtu ta kristu il ġinnasju spiritwali il ktieb il kbir il ktieb tal mezzi u tas sinjali u ittra popolari fuq il manswetudni dun ġorġ qatt ma ried li jidher ismu fil ħafna kotba li kiteb anzi meta xi ħadd kien ifaħħarlu l kotba tiegħu kien jgħid li dawk kienu kotba minn kotba u mhemm xejn oriġinali fihom dan il ktieb li filfatt huwa żewġ kotba f wieħed huwa miktub bl istil popolari ta sentenza sentenza minflok paragrafi fis serje ta kotba miktuba minn dun ġorġ biex igħallem lill poplu bi kliem sempliċi u b messaġġ li jidħol dritt fil qalb tagħlim li għandu l bażi tiegħu fl vanġelu u fil kotba tal qaddisin u l axxeti u għalhekk hu sinteżi tal ħajja qaddisa li għaliha hu msejjaħ kulħadd dan l istil ta kitba kien ħafna għal qalb dun ġorġ hu nnifsu kien jemmen li l bniedem jitħajjar jaqra iżjed ftit sentenzi qosra mimlijin sugu u li jista faċilment iżommhom f moħħu għal tul taż żmien dun ġorġ kien ħsiebu biss biex iwassal it tagħlim tal ħajja eterna lil ħutu maltin dan il ktieb huwa xhieda oħra tal moħħ versatili ta dun ġorġ li kien dejjem joħroġ ktieb wara l ieħor biex il messaġġ tal vanġelu jasal b mod li jiftiehem mill poplu kollu dan ukoll hu dokument importanti li juri s sentimenti nobbli tal qalb ta dun ġorġ qalb imfawra bl imħabba tiegħu lejn alla u lejn il bnedmin wieħed mill iżjed kotba magħrufa li kiteb dun ġorġ preca miktub qabel is snin għoxrin meta kien għadu fl aħjar tiegħu il ktieb kien maħsub biex jinqara u jiġi meditat biss mis soċji tal museum maż żmien iżda il ktejjeb ġie f idejn xi ħadd li lil dun ġorġ ikkonvinċieh li joħroġ din il kitba għall pubbliku in ġenerali għalhekk dik li qabel sejħilha ittra privata fuq il manswetudni ħariġha mill ġdid bl isem ittra popolari fuq il manswetudni sa mill ewwel snin tat twaqqif tal museum dun ġorġ ried li s soċji jintrabtu b vot ta manswetudni jiġifieri li l imġiba tas soċji bejniethom tkun dejjem waħda ta mħabba ħlewwa u ġentilezza għal dun ġorġ manswetudni kienet tfisser ġentilezza u paċenzja filli wieħed isofri bla ma jiħrax jew jiqliel u fuq kollox li wieħed jaħfer minn qalbu lill għedewwa tiegħu fuq l eżempju ta kristu li miet jaħfer lil dawk li sallbuh dun ġorġ ried li s soċji jaqraw din l ittra mill bidu sa l aħħar kull nhar is ta diċembru il festa ta san stiefnu il qaddis li miet jaħfer lil min qatlu dan il ktejjeb baqa popolari tant li saru ħafna edizzjonijiet tiegħu b kollox sitta fl ħarġet traduzzjoni tiegħu bl ingliż l ittra popolari fuq il manswetudni fiha tlettax il kapitolu li jitkellmu fil qosor dwar it tagħlim morali u spiritwali ta din il virt din il kitba tibqa l ewwel dokument importanti mill pinna ta dun ġorġ il gabinetti huma aktarx fost l aktar kitbiet magħrufa ta dun ġorġ li hu nnifsu ħa ħsieb li jistampahom għall ewwel darba f fuljetti fl istamperija vox press tal ħamrun u fl istamperija museumina tas soċi interni ħaż żebbuġ il gabinetti ġew stampati individwalment f diversi rivisti u publikazzjonijiet u dehru miġburin flimkien għall ewwel darba f edizzjoni tal fi kliem dun ġorġ innifsu dawn huma ftit eżempji ta gabinetti ta dun ġorġ ktieb kurjuż dan ta dun ġorġ kitbu fis snin ħamsin iżda li baqa ma ppubblikahx f ħajtu ħareġ l ewwel darba f forma stensiljata fl u mbagħad fl ħareġ bħala ktieb l isptar ta kristu hu miktub bil għan li n nisrani kif jgħid dun ġorġ innifsu fid daħla għall ktieb jista fl immaġinazzjoni tiegħu jidħol fl isptar ta kristu fejn isib it tabib li jagħtih il kura li tkun taqbel għall marda tar ruħ tiegħu biex jista jfiq minnha u jkollu l paċi it tabib tas sema li hu ġesu kristu mhuwiex f dan l isptar għax siefer il bogħod u se jdum ma jiġi lura minfloku iżda hu ħalla tobba oħra mħarrġin minnu stess u mgħallmin l istess duttrina tiegħu u għalhekk kapaċi jikkuraw il marid bla ma l pazjenti għandhom għalfejn jiddubitaw minnhom il morda għandhom jiftħu qalbhom ma dawn it tobba u jqisuhom bħala ħbieb f dan l isptar il kura tal mard hija mingħajr ħlas l isptar li qed jitkellem fuqu dun ġorġ hija l knisja li lilha ġesu afda l fejqan spiritwali u s saħħa ta dawk kollha li jemmnu fih u jersqu lejha il mard imsemmi hawn huma l vizzjijiet li jista jaqa fihom il bniedem il ġibdiet ħżiena u ġrieħi oħra spiritwali li jnikktu lill bniedem meta l marid imur f dan l isptar partikolari joqgħod jistenna fil waiting room fejn jista jaħseb fit tul fuq l aħħar ħwejjeġ in novissimi mewt ġudizzju infern u ġenna bl għajnuna ta erba inkwadri kbar imbagħad it tabib isejjaħlu u jistaqsih x inhi l marda tar ruħ tiegħu kif il marid jgħidlu minn xiex qiegħed ibati it tabib iwasslu lejn is sala mħejjija għal dik il marda f dik is sala t tabib jagħti l injezzjoni skond il marda din tikkonsisti filli t tabib jagħmillu lezzjoni qasira billi jurih il kruha tal vizzju jew il marda tiegħu u jgħidlu x mezzi għandu juża biex ifiq wara jagħtih kaxxa injezzjonijiet biex jista jkompli l kors għal tul xahar flimkien ma sentenza spiritwali biex joqgħod jaħseb fuqha l aħħar kliem li jgħidlu t tabib huwa is sinjur alla jkun dejjem miegħek imbagħad isejjaħ il purtinar biex jakkumpanja l pazjent sal bieb f l isptar ta kristu dun ġorġ jitratta suġġett li huma ż żina l korla l għira l mibegħda x xeħħa s suppervja s serq il gidba l vanaglorja d dagħa t tlablib l ambizzjoni l ikel u xorb żejjed il vendetta l qtigħ il qalb il bruda l iskrupli il ġlied il fittaġni il kurżità l għażż u n nuqqas ta fidi jidher li dun ġorġ kellu l ħsieb li jżid xi suġġetti oħra qabel ma jippubblikah bħalma huma s supersitizzjoni u t tfittxija għall kumdità il malti ta dun ġorġ kien marbut xi ftit iżżejjed mat taljan l iktar fl ewwel kotba tiegħu aktar ma għadda ż żmien aktar sab min jgħinu fil libsa letterarja tal kotba qabel jistampa xi ktieb kien jgħaddih lil xi membru tal museum biex jiktibhulu bil malti tal għaqda jiġifieri bl alfabett tal għaqda tal kittieba tal malti li ġie magħruf uffiċjalment fl għalkemm dun ġorġ kien jagħmel tajjeb li kieku evita xi kelmiet taljanizzati żżejjed hu fatt li ma tantx kien possibli li jaħrab l użu ta xi espressjonijiet meta niftakru li hu kien qed jaqleb għall malti kliem tekniku fit teoloġija li sal lum għadna nsibu diffikultà biex nagħtuh il forma maltija u wkoll ħafna mill kliem li kienu jevitaw il puristi u li dun ġorġ kitbu illum sar parti mill ilsien malti prof oliver friggieri mons lawrenz cachia studjuż ieħor tal malti kiteb hekk dwar il kontenut tal kotba ta dun ġorġ il prof peter serracino inglott kiteb it talb tiegħu li minnu waslilna ħafna u fuq bosta suġġetti jikxef li dun ġorġ kien ruħ mistika medhija tfittex lil alla biss mhux ta b xejn li kien konfessur imfittex ħafna għall pariri u jidher li alla saħansitra nqeda bih biex fejjaq lil xi wħud il misteri tad dawl li huma meħudin minn talb privat li dun ġorg kien ta lis soċji biex jingħad minnhom privatament b xi tibdil żgħir ġew miżjuda mal misteri l oħra tar rużarju mill papa ġwanni pawlu ii fl dun ġorġ mhux darba u tnejn li fil kitbiet tiegħu minflok l isem tiegħu kien iniżżel patri franku dan huwa l isem li dun ġorġ kien ħa bħala terzjarju karmelitan meta nkiteb terzjarju fl u pprofessa fl ktieb tiegħu jismu proprju il pulptu ta patri franku li kitbu fis snin ħamsin meta kien diġà xjieħ kull kapitlu ta dal ktieb huwa stedina imbagħad taħdita żgħira u fl aħħar konklużjoni b kollox dun ġorġ jikteb il pupltu jew aħjar il taħdita jew konferenza san ġorġ preca jidher bħala għalliem għall poplu f kull taħdita u jinħass li qiegħed jappella lill moħħ biex il qarrej jifhem u aktar minn hekk jappella lill qalb biex il bniedem dispost li jisma jitqanqal u jaġixxi u fejn ikun hemm bżonn jikkonverti bis serjetà f pulptu nru li jittratta d dinjità tal bniedem dun ġorġ jikteb hekk dun ġorġ stinka ħafna biex tinxtered id devozzjoni lejn il misteru tal inkarnazzjoni sa mill beda jqanqal il qima lejn il kliem mill evanġelju ta san ġwann verbum dei caro factum est ġw ried li s soċji jilbsu badge b dan il kliem mill ħa ħsieb li f kull raħal u belt lejlet il milied tiġi organizzata dimostrazzjoni ad unur ta ġes bambin użanza li daħlet sew fost id drawwiet sbieħ tal milied malti ix xewqa tiegħu kienet li għall milied kull tifel u tifla li kienu jattendu l m u s e u m jieħdu magħhom id dar grotta b ġes tarbija fl dun ġorġ kien ġabar lis soċji tal museum tal ħamrun biex jaqsam magħhom xewqa li kellu li ssir dimostrazzjoni bil bambin tal milied fejn it tfal u s soċji f lejlet il milied joħorġu mat toroq tal ħamrun jgħajtu l aħbar li ġes bambin twieled għalina ix xewqa tiegħu kienet li dawn joħorġu bħal f purċissjoni bix xemgħa f idejn it tfal u l weraq tal palm u ż żebbuġ iduru mat toroq kollha tal ħamrun u jkantaw innijiet tal milied riedhom ukoll li jgħidu lil xi rġiel biex jiġu jimxu magħhom kellhom bżonn bambin u dan issellfuh mill belt mill knisja tal franġiskani minn dakinhar il purċissjoni bil bambin kibret u xterdet ma malta u għawdex u fl artijiet l oħra fejn hemm il museum l awstralja il kenja il per l ingilterra il polonja u l albanija il qofol tal purċissjoni hu bambin imdaqqas f maxtura bandalora bil kliem verbum dei factum est fanali tal mantell biex jagħtu d dawl u fanali bl arkett bi kliem relattiv mal ġrajja tal milied matul il purċissjoni x aktarx li jitkantaw għanjiet tradizzjonali l istrumenti kienu u għadhom jintużaw f xi nħawi accordion u vjolini il purċissjoni tal bambin issir f madwar lokalità f malta fil parti l kbira lejlet il milied f xi postijiet l iktar fejn il museum minbarra l qasam prinċipali ikollu fergħa jew tnejn fejn isir it tagħlim issir purċissjoni fit ta diċembru biex il membri mill fergħat differenti fl istess lokalità jgħinu lil xulxin billi l purċissjoni titlob ftit xogħol mhux ħażin biex tiġi organizzata jidher li d devozzjoni ta dun ġorġ lejn il pjagi bdiet wara li qara r rivelazzjonijiet privati ta swor marija marta chambon jingħad li ġes deher kemm il darba lil din is soru u urieha l valur tal pjagi tiegħu u talabha biex ixxerred id devozzjoni lejhom fl dun ġorġ irriforma l ktieb tat talb tal membri msejjaħ l arloġġ museumin u beda regolament jinkludi l offerta tal pjagi kważi f kull talba li kiteb dun ġorġ ġieli stqarr mas soċji li kien iħossu persważ li lilu ġes għażlu biex jgħin lil swor marija marta chambon fil propagazzjoni tad devozzjoni lejn il pjagi ta kristu iżda dun ġorġ mar l hemm mir rivelazzjonijiet privati u sab il pedament ta din id devozzjoni fil vanġeli fil pjagi kien jilmaħ l eċċess tal imħabba li wera ġes meta ħalla ħajtu għalina fuq is salib tema li taqbel ma ġes kurċifiss il ktieb il kbir li tant kien jimmedita fuqu dun ġorġ dun ġorġ ried li s soċji u t tfal kollha li jattendu l museum jinkitbu fil labtu tal karmnu dun ġorġ innifsu kien terzjarju karmelitan meta sar terzjarju dun ġorġ għażel l isem franku għall beatu karmelitan minn siena dun ġorġ kien juża dan l isem patri franku f bosta kitbiet tiegħu permezz tal kanonizzazzjoni ta dun ġorġ dan il qaddis spiċċa mhux biss biex ikun l ewwel malti ikkanonizat imma wkoll l ewwel terzjarju karmelitan dikjarat qaddis kellu wkoll devozzjoni specjali lejn il madonna tal bon konsill devozzjoni li kien irrikmandalu l konfessur tiegħu spiss kien jitlob quddiem kwadru tagħha li kellu f kamartu omm tal parir it tajjeb itlob għalija xerred kemm felaħ id devozzjoni lejn il midalja mirakoluża u xtaq li l knisja tad dar ċentrali fil blata l bajda tkun iddedikata lilha darba kien hemm mara fil knisja ta san gejtanu l hamrun li ntlaqtet minn ragel b siggu waqt li dan kien qieghed iġorr waqt li kienet qieghda titlob ir ruzarju b devozzjoni kbira din il mara sahnet bil kbir izda dun gorg gibdilha l attenzjoni li fil qaddisa kienet tghid li ahna midinbin u b daħka kkonkluda u jekk wiehed huwa midneb x jixraqlu jekk mhux daqqa fuq rasu raġel kien dieħel bieb il belt isuq ħmar li kellu karettun baxx u dun ġorġ kien mimdud fuq il karettun wieħed raġel xħin rah f dik il qagħda qallu kieku jarak l isqof dun ġorġ wieġbu b leħen artab u qallu mela l isqof ibeżża n nies darba pulizija qal ħafna gideb fuq dun ġorġ f ħanut mimli nies meta dan mar iqerr il konfessur qallu li kien jeħtieġ igiddeb ruħu quddiem min semgħu billi ra bi kbira il konfessur tah il parir li jmur għand dun ġorġ innifsu u jitolbu jaħfirlu dun ġorġ ħafirlu minn qalbu u bagħtu fil paċi darba wieħed kien għamel lil dun ġorġ azzjoni ħażina u waqt li kien qiegħed iqaddes propju waqt il missierna dun ġorġ ftakar fil persuna li weġġgħetu ħares jitbissem lejn l ostja u qal il ġesu sinjur għar rispett tiegħek naħfirlu darba dun ġorġ kien miexi ma qassis ieħor fi strada rjali f daqqa waħda għolla idu u b leħen għoli qal stenna boy u b pass ħafif telaq biex jgħin tifel li kien qed jistenna l xi ħadd jgħinu jerfa fuq spalltu xkora tqila bid demel li kienet fl art darba ġie mistieden ibierek magna ġdida u jqaddes fil laundry tal ingliżi il marsa f nofsinhar kulħadd tela biex jara lil dun ġorġ meta ntebaħ li wieħed ingliż kien ser jeħodlu ritratt dun ġorġ kien pront bagħat jgħidlu the father hates photos wieħed qassis żagħżugħ kien ra lil dun ġorġ jitlob b idejh miftuħin ħafna billi daż żagħżugħ deherlu li kien fetaħhom wisq qallu dun ġorġ idejk għandek tiftaħhom hekk waqt li urieh kif dun ġorġ flok ma ħa għalih qallu mela għallimni ibni għax jien ma naf xejn darba dun ġorġ kien sejjer tas sliema bil lanċa raġel li kien quddiemu tella saqajh ma wiċċ dun ġorġ u beda jiddisprezzah dun ġorġ baqa sieket u kif waslu x xatt tbaxxa u bieslu riġlejh ir raġel staħa minnu u kif niżlu l art baqgħu mixjin flimkien lejn knisja u hemm qerr f riġlejn dun ġorġ xi żgħażagħ kienu fil pjazza ta fra diegu l ħamrun meta lemħu saċerdot riesaq mill bogħod wieħed minnhom dar fuq sħabu u qallhom ara x wirdiena ġejja meta qorob indunaw li kien dun ġorġ u ż żagħżugħ talbu l benedizzjoni il wirdien ma jberikx tafx wieġbu dun ġorġ iż żgħżagħ baqgħu imbellhin kif seta semagħhom meta kien tant imbiegħed iż żagħżugħ skuża ruħu ma dun ġorġ ma jimpurtax ma jimpurtax wieġbu dun ġorġ dak il lejl dak iż żagħżugħ ma setax jorqod l għada reġa mar isir lil dun ġorġ reġa talbu skuża u qerr darba dun ġorġ kien qed jistrieħ xi ftit wara nofsinhar għax kien għajjien iħabbat il bieb u minkejja li f ħin mhux adattat dun ġorġ qam u laqa għandu mara li kienet ġiet min naxxar fejn ħalliet lil binha mejjet u kienet marret għandu biex ifarraġha dun ġorġ kien qal lis soċji mur ibgħatha d dar mara mnikkta bħal dik għax ma kienx ħin addattat meta b bitfa ta kelma bniedem tista tnat tfarrġu u sserraħlu qalbu is soċjetà tal museum għal ħafna snin għenet lil ħafna tfal f dik li hi skola dun ġorġ dejjem xtaq li s soċji jkunu jgħallmu fl iskejjel iżda sal qatt ma kellha skola tagħha fl is soċju toni agius li dak iż żmien kien jaħdem bħala fitter fit tarzna mar ikellem lil dun ġorġ fuq it taraġ tal knisja ta san gejtanu u qallu dun ġorġ feraħ ħafna u talbu jinżel għarkupptejh ħa jbierku għall ewwel l iskola st michael kienet f dar jisimha villa violette il marsa iżda erba snin wara fl is soċjetà akkwistat biċċa art kbira fl inħawi ta fleur de lys nhar id ta mejju dun ġorġ imdawwar mis soċji għalliema u tfal bierek l ewwel ġebla tal iskola iddedikata lil san mikiel li lejh dun ġorġ kellu devozzjoni kbira u kien isejjaħlu d difensur tas soċjetà tal museum ta din l okkażjoni jeżisti filmat super mm film ta dun ġorġ l uniku wieħed bil kulur dan il filmat intwera diversi drabi fuq tvm xahrejn u nofs wara nhar il t awissu saret funzjoni iktar solenni it tberik sar mill arċisqof gonzi u kien hemm preżenti l priministru borg olivier dun ġorġ baqa jinteressa ruħu fil bini tal iskola u kien imur sikwit kien jgħid li kienet l għaxqa ta qalbu fl aħħar snin ta ħajtu rari kien iqaddes barra minn daru imma fl iskola st michael kien jaċċetta li jqaddes fiha bil qalb dun ġorġ qatt ma kien fil politika tal partiti lis soċji għamlilhom regola biex lanqas huma ma jkunu fil politika jew joħrorġu għall elezzjonijiet fl ħuh albert kien ġie internat għal ftit żmien mill ingliżi għax kien hemm suspett fuqu li kellu sentimenti filo taljani kien hemm min akkuża anke lil dun ġorġ b din il ħaġa lejn l aħħar ta ħajtu fi żmien il kwistjoni politiko reliġjuża ħafna pressawh iżda mingħajr suċċess biex iħalli s soċji joħorġu għall elezzjonijiet ġenerali tal l aktar herbert ganado kap tal partit demokratiku nazzjonalista u george ransley kap tal partit demokratiku nisrani dun ġorġ kien imnikket għax il kriżi pulitka u reliġjuża tas sena kienet fl aqwa tagħha huwa kien ifaħħar lil toni pellegrini li kien segretarju ġenerali tal partit laburista imma rriżenja u għamel partit ieħor il partit tal ħaddiema insara li fl elezzjonijiet tal ġab tal voti b siġġijiet fil parlament wara d disfatta fl elezzjoni ta wara dan il partit kien sfaxxa ftit ftit manwel dimech kien għalliem awtur u patrijott malti li fl kien ġie skumnikat mill isqof pietru pace minħabba t tagħlim perikoluż tiegħu fl istess żmien is soċji tal museum kienu ssuspettati minn kulħadd u manwel dimech fl istess żmien ifaħħarhom u jirreferi għalihom bħala appostli id dumnikan dr mark montebello jikteb hekk dr ronald sultana dekan tal fakulta tal edukazzjoni fl università ta malta u ex soċju tal museum iddedika l ktieb tiegħu inside outside schools towards a critical sociology of education in malta lil dun ġorġ u lil manwel dimech għax fi kliemu f marzu l ex priministru alfred sant kien mistieden mill fondazzjoni mikiel anton vassali biex jagħmel għeluq qasir għall forum li organizzat fil kwartieri ġenerali tal partit laburista fil ħamrun dwar dun ġorġ preca ftit wara ntalab jikteb artiklu għar rivista dun ġorġ li fih xebbah lil dun ġorġ ma dimech inqas minn xahar wara f april alfred sant f diskors fl anniversarju mill mewt ta dimech qal li dimech kien jagħmel parti minn kurrent ewlieni fis soċjetà tagħna li kien iħares lejn saffi ta ħaddiema u nies inqas ixxurtjati biex fihom irawwem l imħabba għat taghlim miegħu kien hemm protagonisti oħrajn fosthom ħaddiema qassisin ħassieba u filantropi li ipprovaw ixettlu l istess ħsieb hawnhekk sant ħareġ parallelizmu bejn l attivita ta manwel dimech u l attività reliġjuża ta dun ġorġ preca anki jekk wieħed safa skumnikat u ieħor ġie kanonizzat qaddis skond sant kemm dimech kif ukoll dun ġorġ preca bnew il ħidma tagħhom madwar il ħtieġa tal komunikazzjoni u madwar it tagħlim ghat tnejn li huma l għerf kien iċ ċavetta biex saffi popolari tas socjetà jfasslu ħajjithom u joħolqu realtà aħjar dun ġorġ miet fis ta lulju f santa venera fejn qatta l aħħar xhur ta ħajtu u kien assistit mill kappillan ta santa venera patri kilian azzopardi karmelitan il funeral tiegħu sar jumejn wara kien wieħed mill akbar funerali li qatt saru f malta il quddiesa kienet iċċelebrata mill isqof emanuel galea fil knisja ta san gejtanu fil korteo kien hemm ukoll l aġent priministru bi ftehim mal united motion pictures ta londra inġibed film ta nofs siegħa bit titlu miet dun ġorġ f mejju id dipartiment tal informazzjoni ħareġ dan il filmat storiku f forma ta dvd biex jinxtara mill pubbliku fil fatt dan kien l ewwel dokumentarju li xxandar meta twaqqaf il malta television mtv fl il ġisem ta dun ġorġ indifen ħdejn id dar ġenerali tas soċjetà il blata l bajda nhar is ta lulju il ġisem tiegħu nstab kważi intatt sena wara mewtu illum il ġisem tiegħu jinsab fil kappella tal madonna mirakoluża taħt statwa tax xama li tirraffigurah fl kienet saret talba kemm mis soċjeta tal museum kif ukoll mis saċerdoti tal christus rex biex tinfetaħ kawża ta beatifikazzjoni ta dun ġorġ preca din inbdiet fit ta marzu meta l papa pawlu vi ffirma d dokument li bih awtorizza lill arċisqof ta malta joħroġ id digriet għall ftuħ tal kawża u s setgħa li jitwaqqaf tribunal biex jibda l proċess it tribunal infetaħ sena wara taħt il presidenza ta mons ġużeppi mercieca dak iż żmien vigarju ġenerali u ngħalaq f ġunju meta l atti kollha tal proċess intbagħtu ruma lill kongregazzjoni tal kawżi tal qaddisin il miraklu approvat għall beatifikazzjoni kien sar f raħal ġdid nhar it ta frar meta charles zammit endrich fieq f daqqa minn distakk tar retina wara li qiegħed taħt rasu relikwa ta dun ġorġ dun ġorġ preca ġie bbeatifikat fid ta mejju flimkien mal beati nazju falzon u marija adeodata pisani mill papa ġwanni pawlu ii fil quddiesa tal beatifikazzjoni fuq il fosos tal furjana dakinhar stess filgħaxija l papa żar il kappella tal midalja mirakoluża fil blata l bajda u talab quddiem il korp sant ta dun ġorġ wara indirizza lis soċji tal museum fl awditorjum tad dar ġenerali il kanonizzazzjoni ġiet iċċelebrata f san pietru fil vatikan nhar il ħadd ta ġunju attendew mal ħamest elef malti għal din iċ ċelebrazzjoni fejn taħt xita ma taqta xejn raw lil dun ġorġ jiġi ddikjarat qaddis il papa benedettu xvi iddikjara bil latin li f omelija bit taljan prinċipalment fuq it trinita qaddisa għax dakinhar kienet is solennita tagħha il papa benedittu xvi fisser kif san ġorġ preca fi kliem il papa san ġorġ preca huwa eżempju ħaj ta kif għandha tkun ħajja qaddisa il papa semma l frażi tant għażiża għall membri tal museum verbum dei caro factum est u qal li dan kien il motto li mexxa lil san ġorġ preca fil ħajja kollu tiegħu u dan wasslu biex iwaqqaf la società della dottrina cristiana il museum permezz tal museum qal il papa san ġorġ preca ta lill parroċċi tal gżejjer maltin servizz kwalifikat ta katekisti preparati tajbin u ġenerużi u għal dan il papa rringrazzja lis soċji tal museum il papa qal ukoll li san ġorġ preca kien saċerdot mistiku mimli mħabba għal ġes il verġni marija u l qaddisin u rrefera għat talba li ta spiss kien jgħid san ġorġ preca u li l papa ħeġġiġna ngħiduha aħna wkoll u nagħmluha tagħna grazzi sinjur alla u aħfirli sinjur alla fl aħħar il papa talab lil san ġorġ preca biex jgħin lill knisja tkun l eku fidil tal vuċi ta kristu il verb inkarnat kien mument emozzjonanti għall maltin meta fi tmiem il quddiesa il papa benedittu xvi tkellem bil malti qalilna fl dun ġużepp camilleri kien wieħed minn grupp ta sitta li marru għall missjoni fil gwatemala fl amerika ċentrali dan il qassis trabba minn ċkunitu l museum tax xewkija u kellu żewġ zijiet tiegħu salvu u manwel camilleri membri tal museum il kanonizzazzjoni ta san ġorġ preca nhar it ta ġunju fil gwatemala setgħu jarawha minn fuq it televiżjoni fis ta filgħodu minħabba li hemm qegħdin sigħat wara l ħin ta malta dak in nhar stess fil għaxija dun ġużepp camilleri ddedika l parroċċa ta pajonal tinqara pahonal villaġġ li qiegħed fuq muntanja lil san ġorġ preca billi dik il parroċċa kien għad ma kellhiex il qaddis patrun tagħha din kienet bla dubju l ewwel parroċċa ddedikata lill ewwel qaddis kkanonizzat malti għal din l okkażjoni dun ġużepp camilleri ġab inkwadru kbir ta san ġorġ preca saret purċissjoni u kant bil latin li kiteb l istess qaddis malti il qassis għawdxi dun ġużepp camilleri qaleb għall ispanjol il lingwa uffiċjali tal gwatemala ħafna talb ta san ġorġ preca u ta sikwit isemmi lil dan il qaddis malti fil priedki tiegħu fil parroċċa fejn qiegħed jagħmel il ħidma missjunarja tiegħu mons arċisqof pawl cremona stabbilixxa z zona awtonoma tas swatar bħala parroċċa taħt it titolu ta san ġorġ preca b seħħ mit ta novembru nhar it ta ottubru il papa piju xii ħatar lil dun gorg bħala kamrier sigriet bit titlu ta monsinjur dun gorg tnikket ħafna minħabba din l onorifiċenza huwa baqa monsinjur sitt snin sakemm miet il papa pacelli fl nhar it t april il posta ta malta ħarġet l ewwel bolla li tirrafigura lil dun ġorġ fis sena taċ ċentinarju minn twelidu din il bolla ta c kienet disinn ta raymond pitr biex l avveniment tal kanonizazzjoni ta dun gorg jibqa mfakkar kif jixraq fl is socjetà tal museum ipproduċiet elfejn midalja tal fidda fuq il faċċata tagħhom hemm ix xbieha ta dun gorg filwaqt li fuq wara tidher l emblema tas socjetà bil kelmiet verbum dei caro factum est il bureau filateliku tal kumpanija maltapost ħareg bolla replika tal fidda li turi lil dun ġorġ preca u bil kappella tas soċjetà tal mużew fl isfond din kienet l ewwel darba fl istorja postali ta malta li nħarġet bolla tal fidda minbarra din il bolla unika il bureau filateliku ħareġ ukoll sett ta żewġ bolli li juru l istess xbieha ta dun ġorġ waħda tat tmien centezmi u ohra tal lira iddisinjati minn edward pirotta il maltapost ippubblikat ukoll tliet bolol oħra replika tad deheb wahda biex tingħata lill papa benedittu oħra biex tinżamm mal kollezzjoni tal maltapost filwaqt li t tielet waħda se tingħata lid dar tal providenza biex isir irkant tagħha fost il pubbliku il lombard bank ħareġ edizzjoni limitata ta ingott tal fidda waħhda nhar il ħamis ta diċembru wara quddiesa ta radd il ħajr immexxija mill arċisqof pawlu cremona ġiet inawgurata l istatwa l ġdida ta san ġorġ preca fil knisja parrokkjali ta san gejtanu l ħamrun f din il knisja dun ġorġ għex bħala tifel u qeda lill poplu ta alla bħala saċerdot l istatwa tpoġġiet fil post fejn dun ġorġ kien iqarar l istatwa tal bronz tal iskultur malta ġanni bonnici saret f caggiati ġewwa parma l italja fi kliem il kappillan tal ħamrun dun henry balzan għalkemm dun ġorġ ma kienx ikun jixtieq monumenti u lanqas għandu bzonnhom il poplu ħamruniz ried juri l gratitudni tiegħu lejh u jibqa jfakkru għal dejjem nhar is sibt ta frar il maltin awstraljani f melbourne kixfu bust ta san ġorġ preca fiċ ċentru tal komunità tal maltin f parkville il bust inkixef u kien imbierek mill isqof malti mons joseph grech dd li kkonċelebra quddiesa tal okkażjoni flimkien ma saċerdoti maltin l oratorju dun ġorġ inkiteb mill professur oliver friġġieri fuq mużika tal professur charles camilleri ittella fil kon katidral ta san ġwann nhar il ġimgħa ta ġunju taħt il patroċinju tal president ta malta l orkestra u l kor tal collegium musicum li pparteċipaw fl oratorju kienu taħt id direzzjoni ta maestro dr dione buhagiar b mario bisazza bħala leader tal orkestra ipparteċipaw ukoll is sopran claire caruana is sopran claire massa u t tenur charles vella zarb lino grech kiteb id dramm agħtini l għajnuna fuq il ħajja ta dun ġorġ preca grech kitbu fuq xewqa ta dun ġorġ dalli direttur tal istitut kattoliku lura fis snin tmenin għall ewwel grech raha biċċa xogħol ftit jew wisq diffiċli imma aktar tard dahal ghal din l isfida u ikkonsulta mal pagna tat tliet volumi dwar il hajja ta dun gorg ta patri alexander bonnici id dramm ittella fit teatru tal istitut kattoliku is sibt u l ħadd u ta mejju mill kumpanija teatrali karattri l attur anthony ellul interpreta lill qaddis ġorġ preca il m u s e u m hija soċjeta fi ħdan il knisja kattolika imwaqqfa minn dun ġorġ preca iffurmata kollha kemm hi minn lajċi irġiel u nisa li ma jiżżewġux iżda li lanqas mhuma qassisin jew sorijiet is soċjetà hija magħmula minn żewġ sezzjonijiet distinti waħda tal irġiel u l oħra tan nisa l għan ewlieni li fuqu tinbena s soċjetà huwa l qdusija tal membri jew kif jissejħu soċji tagħha u t tieni għan huwa t tixrid tal kelma ta alla kif imfissra u mgħallma mill knisja kattolika is soċjeta tad duttrina nisranija tagħraf bħala patrun tagħha lil san ġwann battista biex wieħed isir soċju tal m u s e u m irid ikun għalaq il sena jgħix ħajja ċelibi jaf jaqra u jikteb bil lingwa tal pajjiż ta kondotta tajba u għamel kors ta thejjija msejjah responsorju is soċjetà rat il bidu tagħha fl ewwel xhur ta l fil ħamrun f post fqir minn kollox iżda għani fl imħabba lejn il proxxmu u t tagħlim illum f malta u f għawdex kważi kull raħal għandu dar tal museum qasam kif isibuha s soċji is soċjetà għandha wkoll oqsma u skejjel oħra fl awstralja fil kenja fil per f londra u fl albanija u mill fil polonja u f kuba għall ħabta tal dun ġorġ li kien għadu ma sarx saċerdot kien beda jiltaqa ma xi żgħażagħ f għalqa quddiem il knisja ta san gejtanu l ħamrun hemm saru ħbieb u kien joqgħod ikellimhom u jgħallimhom minn fost dawn iż żgħażagħ li kienu jiltaqgħu fil għalqa dun ġorġ darba ġibed fil ġenb lil ewġenju borg żagħzugħ fuq ruħu u qallu nhar il ħadd wara nofs in nhar immorru passiġġata flimkien ġib miegħek biċċa ħobż basla biċċa ġobon u flixkun inbid qallu wkoll iġib miegħu l bibbja u fthiemu dwar il ħin il ħadd wasal u xħin iltaqgħu qabdu t triq tar raba in naħa ta santa venera daħlu f għalqa sabu siġra tal ħarrub u poġġew taħtha jistrieħu fuq blata hemmhekk dun ġorġ qagħad jispjega l bibbja lil ewġenju borġ u dawn il laqgħat komplew isiru kienu fost l ewwel laqgħat li minnhom żviluppat is soċjeta tal museum ftit wara li dun ġorġ preca sar saċerdot fit ta diċembru ta l mar iqerr għand il konfessur tiegħu dun alwiġ attard kif kien lesta mill qrar u rċieva l assoluzzjoni dun ġorġ talab parir lil dun alwiġ u qallu bil pjanijiet li kellu biex jibda soċjeta tat tagħlim nisrani dun alwiġ ħares lejh u wieġbu mur u iftaħ u agħmel il mezzi u dun ġorġ hekk għamel kien jgħid li li kieku dun alwiġ qallu tagħmel xejn hu kien jobdih kien it tnejn ta marzu meta ż żgħażagħ li soltu kienu jiltaqgħu ma dun ġorġ saru jafu li dun ġorġ kien kera post għalihom il ħamis ta wara ta marzu kera mezzanin numru triq fra diegu l ħamrun u bdew jiltaqgħu hemm jitgħallmu minn dun ġorġ dan il post kienu jgħidulu n numru sei dun ġorġ kien iħobb jirrakkonta din id dehra li kellu jgħid li darba kien għaddej minn ħdejn is salib tal marsa u hemm jara tifel ta tnax il sena qed jiġbed b ħabel isfar karru b roti baxx iżda sodi li fuqu kellu qoffa mimlija żibel it tifel resaq lejn dun ġorġ u b ton ta kmand qallu agħtini l għajnuna u dun ġorġ kollu umilta la qagħad iqis li kien bis suttana u bil kappell ta qassis u lanqas x jistgħu jgħidu n nies fuqu medd idu u beda jinbotta u dak il ħin ħakmitu ħlewwa tas sema li ma setax ifisser u fl għaxija sab ruħu d dar bla ma jaf fejn wassal lit tifet li kien jinbottalu l karru jekk hux ħal qormi il ħamrun jew band oħra biss meta qagħad jaħseb fuq dil biċċa dun ġorġ beda jgħid dak it tifel ta tnax il sena kien bħal ġesu ta tnax il sena jiddisputa fit tempju iż żibel hu mxebbah minn kristu mat tagħlin bħalma d demel ikabbar il pjanti it tagħlim ikabbar lir ruħ il ħabel isfar hu l għaqda mal papa u l karru b roti baxxi iżda sodi ma tistax tkun ħaġ oħra ħlief is soċjeta tal museum jien ninbotta l karru u ġesu jimxi quddiem hu jgħaddina minn fuqiex irid fjuri jew tajn għalhekk fid diffikultajiet hu kristu li qed imexxi u jien u s soċi ninbuttaw il karru tiegħu fl ewwel sitt xhur tas soċjetà minn frar sa lulju is soċjetà kienet għadha bla isem u bejniethom iż żgħażagħ kienu jirreferu għaliha bħala n numru sei għan numru tal bieb tad dar fejn kienu jiltaqgħu meta dun ġorġ preca ried jagħti isem lis soċjetà tiegħu wieħed mill ewlenin soċji salvu muscat issuġġerixxa l isem mużew għax fih wieħed isib tagħlim siewi li jagħti l paċi lil qalb il bniedem sħabu kollhom entużjażmu għollewh fuq l ispallejn ħarġuh barra u b qoxra ta rummiena kiteb fuq il koxxa tal bieb ta barra il kelma mużew ftit wara dun ġorġ ta tifsira aktra xierqa lill kelma mużew u ħareġ bl akronimu bil latin m u s e u m għal magister utinam sequatur evangelium universus mundus li bil malti tfisser mgħallem mhux li kien li d dinja kollha timxi wara l evanġelju la mużew u lanqas museum mhu l isem uffiċjali tas soċjetà imma għall poplu kollu ta malta u għawdex dan kellu jkun il veru isem tas soċjetà u l membri tagħha għadhom magħrufa sal lum bħala tal mużew ċentru jew dar li iktar tard beda jissejjaħ qasam beda jissejjaħ ukoll mużew biż żmien anke l katekiżmu mgħallem minn nies oħra li mhumiex membri tas soċjetà tal m u s e u m beda jissejjaħ minn ħafna mużew tant kemm l isem qabad l isqof pietru pace li kien isqof bejn l u l ried ineħħi l isem museum għax ma kienx jogħġbu dun ġorġ jgħid li ma rnexxilux għax l isem kien laħaq qabad wisq fl ewwel regola jew kostituzzjonijiet tas soċjetà li nkitbu qabel l dun ġorġ ma jsemmi mkien l isem mużew jew m u s e u m imma sejħilha l għaqda tal papidi u l papidissi jiġifieri l għaqda ta ulied papa biex fi kliemu inżommha mbiegħda minn kull suspett ta ereżija meta fl kummissjoni maħtura mill isqof mawru caruana li nvestigat lis soċjetà din issejħet institum s joannis praecursoris billi dan huwa l qaddis patrun tagħha għalkemm il kummissjoni ssejħet commissione riguardante i cos detti musei wara l approvazzjoni tas soċjetà mill awtoritajiet ekkleżjastiċi fl dun ġorġ beda jsejħilha soċjetà tad duttrina nisranija kif jidher fl assenjatur ta april bit titlu società della dottrina cristiana volgarmente detta m u s e u m dawn jinsabu l blata l bajda f post fejn qabel kien cimiterju tal kolera l art li fiha madwar qasba kwadru beda t tħaffir għalihom fil ta awissu mid dar ġenerali joħorġu d direttivi u l amministrazzjoni tal fergħat kollha tas soċjetà tal museum ta malta u għawdex fl auditorium kbir tad dar ġenerali issir il laqgħa ta kull nhar t erbgħa għas soċji u l kandidati kollha ta malta l ewwel ġebla tal kappella tqiegħdet fit ta frar mill arcisqof gonzi u tbierket u nfetħet ufficjalment mil istess isqof fit ta mejju din il kappella li hi ddedikata lil madonna tal midalja mirakuluża fuq stil klassiku modern u tesa ruħ għandha l għamla tal kappella ta sarria tal furjana saret fuq id disinn ta ġuże damato fl fuq il bieb tal kappella minn barra tqiegħdet statwa tal madonna bilqiegħda filwaqt li sena wara ittellgħet fuq l antenna ta din il kappella statwa tal bronż ta ġesu feddej f din il kappella insibu ukoll għal qima tal pubbliku statwa tax xama ta san ġorġ preca kif ukoll id demm ta dan il qaddis li kien ħadlu t tabib lawrance spiteri taħt l istatwa tax xama jinstab il fdal ta san ġorġ preca nhar is ta ottubru il knisja f malta approvat il fergħa tal kooperaturi fi ħdan is soċjetà tal museum fuq xewqa tal fundatur san ġorġ preca hija fergħa li għandha wkoll l istorja tagħha xi drabi mqallba l aktar fil bidu sakemm saret parti mis soċjetà tal museum imma dun ġorġ berikha u anke meta kienet għadha mhijiex parti mis soċjetà dun ġorġ qatt ma fixkilha fl lil patri mikiel fsadni kien kitiblu jiena lill arċisqof infurmajtu fuq il fedeltà tagħhom biex ma jimpedixxihomx għedtlu li jinġabru biex ma jitilfux it tagħlim li ħadu mill mużew u ma ddiżapprovahomx fl lil lewis endrich ex soċju li ħames snin qabel beda dan il proġett dun ġorġ kitiblu hekk jiena ġejt fit tagħrif ta din il kongregazzjoni u approvajtha mhux biss iżda rrikmandajtha lis soċjetà biex hija tista tingħata l għajnuna alla bierek lil din l għaqda mill istess ittra lil endrich jidher ċar li dun ġorġ ma riedx li din l għaqda tkun biss għall ex soċji iżda riedha kongregazzjoni li tħaddan kull membru mifrud mis soċjetà u ta rġiel oħra biex it tagħlim li inti xrobt mis soċjetà ma jmurx mar riħ iżda jibqa kkultivat il kooperaturi rġiel ilaħħqu mija u tletin membru u jiltaqgħu l furjana kull nhar ta erbgħa u kull nhar ta sibt huma attivi wkoll il ħamrun raħal ġdid ħal qormi iż żejtun għawdex u anke l awstralja il kooperaturi nisa jiltaqgħu darba f xahar il gudja ħal għaxaq il ħamrun raħal ġdid u ħal qormi u jkollhom laqgħa ġenerali tliet darbiet f sena l blata l bajda nirringrazzjaw lil alla għal din il fergħa tal koperaturi u nkomplu nitolbu għalihom filwaqt li nibqgħu nfittxu modi ġodda kif nilħqu iktar u iktar nies is soċjetà tal museum għal ħafna snin għenet lil ħafna tfal f dik li hi skola dun ġorġ preca dejjem xtaq li s soċji jkunu jgħallmu fl iskejjel iżda sal qatt ma kellha skola tagħha illum l iskola st michael skola sekondarja tal knisja immexxija mill museum li twaqqfet fl minn toni agius magħruf bħala s sur agius li dak iż żmien kien jaħdem bħala fitter fit tarzna tilqa fiha student subien ġejjin minn diversi lokalitajiet f malta li għandhom bejn u il sena sal l impjegati tal iskola riedu jkunu kollha soċji rġiel tal museum illum dan jgħodd biss għat tim amministrattiv għalkemm fl minn għalliem nofshom huma wkoll soċji tal museum ħames soċji li kienu għalliema f st michael illum huma missjunarji tas soċjetà tal museum f pajjiżi oħra fl albanija fil peru fil kenja u fil polonja il fil blata l bajda twaqqfet fl mis soċjetà tal museum biex tagħti servizz lill membri tagħha stess fit taħriġ preparazzjoni u mezzi ta għajnuna għall kateketika bħalma huma visual aids katekiżmi kotba ta qari spiritwali u rigali reliġjużi aktar il quddiem din kibret u estendiet is servizz tagħha lill pubbliku inġenerali fiha wieħed isib għażla vasta ta materjal kemm bħala qari kif ukoll għal rigali u tifkiriet oħra dawn jinkludu cds dvds enċikliki kotba għat tfal ta età primarja għall pre adolexxenti żgħażagħ għarajjes koppji trobbija ta tfal anzjani posters bookmarks u ħafna oħrajn qabel il qligħ l għan prinċipali tal librerija preca hu li l messaġġ reliġjuż jinxtered u jidħol fid djar maltin is soċjetà ilha snin tippubblika xogħlijiet ta natura reliġjuża speċjalment għalkemm mhux biss bil malti is soċjetà għandha stamperija għall użu tagħha stess il li wkoll tispeċjalizza fl istampar ta xogħlijiet reliġjużi fost oħrajn sal is superjur ġenerali kien ukoll is superjur reġjonali ta malta dan ma baqax hekk wara r riżenja ta delicata fl id demm huwa tessut likwidu li jiċċirkola fil ġisem tal annimali u li għandu rwol prinċipali għall għixien tal ġisem id demm huwa kompost minn għadd ta ċelluli iċ ċelluli ħomor iċ ċelluli bojod u l pjastrini jgħumu f likwidu magħruf bħala plażma termini mediċi relatati mad demm ħafna drabi jkunu jibdew bil prefiss emo li hija koruzzjoni tal kelma griega haima li tfisser demm jew inkella jispiċċaw bis suffiss emja jew emija b hekk pereżempju naraw kliem bħal emoraġija telf ta demm mill ġisem anemija u viremija il funzjoni prinċipali tad demm hija li jwassal u jissupplixxi nutrienti primarjament l ossiġnu u l glukosju kif ukoll elementi oħra lit tessuti u fl istess ħin ineħħi l isktart metaboliku tal ġisem diossidu tal karbonju u aċtu lattiku id demm ukoll iservi ta sistema ta trasport kemm għaċ ċelloli lukoċiti ċellolari abnormali minn xi tumur kif ukoll għall sustanzi differenti amino aċidi lipidi ormoni bejn it tessuti u l organi tal ġisem problemi bil kompożizzjoni jew biċ ċirkolazzjoni tad demm jistgħu iwasslu għall problemi fil funzjoni normali tat tessuti jew aħjar disfunzjoni id demm jiċċirkola madwar il pulmun u l ġisem kollu minħabba t taħbit tal qalb bniedem adult iġorr madwar litri ta demm id demm magħmul minn plażma u l bqija jinqasam f madwar ċelluli ħomor ċelluli bojod u tromboċiti bl ingliż għal kull ċellula ħamra hemm tromboċita u ċellula bajda waħda iċ ċelluli l bojod huma ħafna ikbar miċ ċelluli l ħomor filwaqt li t tromboċiti huma iżgħar ix xogħol tad demm huwa li jġorr is sustanzi li għandu bżonn il ġisem għall għixien tiegħu u fl istess ħin iġorr ukoll l affarijiet li l ġisem irid jeħles minnhom iċ ċelluli l ħomor jieħdu ħsieb li jġorru l ossiġnu o lejn iċ ċelluli l oħra tal ġisem il plażma iġġorr il glukosju u s sustanzi l oħra kollha li jitimgħu ċ ċelluli filwaqt li jġorr ukoll id co sabiex jintrema l barra mill pulmun sabiex l ossiġnu u s sustanzi ta ġod demm jilħqu ċ ċelluli tal ġisem kollu hemm bżonn li d demm idur mal ġisem għal dan il għan hemm il qalb li taħdem bħala pompa u ddawwar id demm minn ġol vini u l arterji id demm minn ġol qalb jiġi ppumpjat l ewwel ġol pulmun u jimtela bl ossiġnu filwaqt li l plasma jarmi l arja l ħażina minn hemm jerġa jidħol fil qalb u jerġa jiġi ppumpjat fil bqija tal ġisem hekk kif id demm jgħaddi minn madwar l istonku u l imsaren jiġbor fih ukoll is sustanzi tal ikel jeżistu gruppi ta demm l a il b l ab u l o kull wieħed minn dawn jista jkollu karatteristika oħra l rh jekk id demm ikollu dil karatteristika u hu tal grupp a jissejjah a filwaqt li jekk ma jkollux jissejjaħ a dat tipi ma jaqblux kollha bejniethom u meta persuna tingħata d demm jingħatalha biss minn dak li jaqbel magħha jekk ma jsirx hekk il ġisem jista jaħseb li hemm xi ħaġa ħażina u jipprova joqtol id demm il ġdid billi jagħmel reazzjoni miegħu is saħara fl afrika ta fuq hu wieħed mill ikbar deżerti tad dinja l antartika hi wkoll deżert u hi ikbar hu mdawwar mill oċean atlantiku il muntanji atlas il baħar mediterran il baħar l aħmar u r reġjun ta saħel ġo fih hemm partijiet minn ħafna pajjiżi fosthom il marokk l alġerija it tuneżija il libja l eġittu il mawritanja il mali in niġer ċad l eritrea is saħara tal punent u s sudan il parti l kbira tiegħu mhux abitabbli imma xi nies jirnexxilhom jgħixu fil postijiet fejn hemm l ilma id deżert saħara fih xi kilometru kwadru kien hemm żmien meta kien ikbar u żmien meta kien iżgħar wara l aħħar żmien is silġ sar iżjed fertili imbagħad reġa nixef hu l isħan post fid dinja imma mhux l iżjed nixef l iżjed nixef hu d deżert atacama fl america ta fuq is saħara bejn wieħed u ieħor hu daqs l istati uniti f daqqa l ogħla muntanja hi ta il metru u hi l emi koussi f ċad xi quċċati tal muntanji huma miksijin bil borra anki fis sajf il katina tal muntanji ewlenija hi tal muntanji atlas fl alġerija l iżjed post baxx hu l għammieq tal qattara fl eġittu li hu xi metru taħt il livell tal baħar witjiet bir ramel u duni jagħmlu xi tas saħara il bqija hu muntanji steppi b ħafna ġebel u oażi hemm bosta xmajjar li jgħaddu mis saħara per kollha jinxfu fis sajf barra x xmara nil u x xmara niġer il minerali metalliċi huma importanti ħafna għall pajjiżi saħarin l alġerija u l mawritanja għandhom bosta depożiti kbar tal ħadid hemm ukoll depożiti tal uranju imma n niġer għandha l iżjed minn dawn hemm ħafna fosfati fil marokk u fis saħara tal punent fl alġerija l iżjed li hemm żejt iż żejt hu importanti għall pajjiż kollu waqt bl estrazzjoni taż żejt l ekonomija tas saħara kibret ftit għenet lill popolazzjoni indiġena billi ħaddiema tas sengħa jinġiebu minn pajjiżi oħra l iġmla dromedarji u l mogħos huma l annimali mansi li nsibu l iżjed spiss fis saħara id dromedarju hu l favorit tan nomadi minħabba kemm jiflaħ ix xemx u l ħila tiegħu fil ġiri l iskorpjun isfar leiurus quinquestriatus jista jkun ċm twil dan hu perikuluż ħafna u l velenu tiegħu fih ħafna agitoxin u scyllatoxin per tingiża minn dan l iskorpjun rari toqtol adult f saħħtu hemm bosta speċi ta volpi li jgħixu fis saħara fosthom il vulpes zerda vulpes pallida u l vulpes rueppellii l addax nasomaculatus antelopa kbira bajda tista tgħaddi kważi sena fid deżert mingħajr ma tixrob l għażżiela dorcas hi għażżiela tal afrika ta fuq li wkoll tista tgħaddi ħafna żmien mingħajr ilma il geparda tas saħara acinonyx jubatus hecki tgħix fl algerija togo in niġer mali benin u burkina faso baqa inqas geparda adulta li huma kawti u jaħarbu kull preżenza tal bniedem il geparda tevita x xemx minn april sa ottubru u tisken taħt l arbuxxelli bħall balaniti u l akaċji is soltu jkunu ta kulur ċar fost l annimali l oħra hemm il varanidi l iraċi is sriep cerastes u numru żgħir ta likawuni lycaon pictus forsi f il pajjiż biss u n nagħam jgħixu annimali oħra fis saħara għasafar l iżjed bħal lonkura tal munqar fiddi lonchura cantans u l gardell ta wiċċu iswed lagonosticta larvata fost l oħrajn hemm ukoll kukkudrilli tad deżert żgħar crocodylus suchus fil mawritanja u fix xagħri għoljin ta ennedi ta ċad is saħara ċentrali hi stmata li fiha ħames mitt speċi ta xtieli li hu numru baxx għall estent enormi tal erja xtieli bħas siġar tal akaċja palm sukkulenti arbuxxelli bix xewk u ħaxix adattaw ruħhom għall kondizzjonijiet nixfin minn xi erba miljun ruħ li jgħixu fis saħara il parti l kbira jgħixu fil mawritanja is saħara tal punent l alġerija il libja u l eġittu iż żewġ gruppi dominanti huma is saħrawin u t twareg l ikbar belt hi nouakchott il belt kapitali tal mawritanja il bliet importanti l oħra huma tamanrasset fl alġerija u sebha u ghat fil libja mis saħara kollha km biss huma oażi fertili fihom ikabbru t tamal qamħ u frott dawn il ftit reġjuni għammiela jissaqqew minn xmajjar u għadajjar taħt l art ħafna mill oażi tas saħara jinstabu f ħofor art taħt il livell tal baħar u l ilma jitla fil wiċċ minn ġibjuni naturali taħt l art bjar arteżjani kolera magħrufa wkoll bħala kolera ażjatika hija marda ikkawżata mill batterju vibrio cholerae li normalment jispiċċa fil ġisem wara li persuna tixrob ilma kontaminat jew inkella tiekol ħut jew frott tal baħar li ma jkunx imsajjar tajjeb din il marda ġiet deskritta għall ewwel darba b mod xjentifiku minn tabib portugiż garcia de orta fis seklu xvi is sintomi jinkludu dawk is sintomi ta infezzjoni tat tratt gi dijarea akuta eż l feċi siegħa uġiegħ fiż żaqq deni nawżja u rremetar apparti dawn hemm sintomi oħra relatati mad diżidratazzjoni kawża tat telf kbir ta likwidi mill ġisem għatx bukgħawwieġ fil muskoli għajja u nuqqas ta saħħa tikmix tal ġilda metabolic acidosis severa flimkien ma potassium depletion anurja circulatory collapse u cyanosis dawn kollha jwasslu għall xokk ipovolemiku telf massiv ta fluwidi u electrolytes mill ġisem li jista jwassal għall mewt fi ftit sigħat ix xjenzjati li taw l akbar kontribuzzjonijiet fil ġlieda kontra l kolera kienu john snow li skopra l ħolqa bejn il marda tal kolera u x xorb ta l ilma fl u robert koch li identifika l v cholerae bħala l baċillu li jikkawża l marda il batterju kien ġie iżolat xi sena qabel mill anatomiku taljan filippo pacini iżda r riżultati tiegħu ma kienux wisq magħrufa madwar id dinja l antropoloġija mill kelma grieka antropos bniedem u logos taħdit litt li titkellem dwar il bnedmin hija l istudju ta l umanità l antropoloġija tnisslet mix xjenzi naturali l istudji umanistiċi u x xjenzi soċjali dan it terminu ġie użat l ewwel darba minn franois pron meta iddiskuta l inkontri tiegħu ma l aboriġini ta tasmania l antropoloġija hija l istudju tal karatteristiċi fiżiċi soċjali u kulturali ta l umanità l etnografija tirreferi kemm għal waħda mill metodi ewlenin ta l antropoloġija u kemm għat test li jinkiteb bħala riżultat tal prattika ta l antopoloġija u l elementi tagħha minn żmien ix xogħol ta franz boas u bronisaw malinowski fl aħħar tas seklu u l bidu tas seklu l antropoloġija bdiet tiddistingwixxi ruħha minn xjenzi soċjali oħra minħabba l enfażi fuq l eżaminazzjoni fil fond tal kuntest ipparagunar bejn kulturi differenti u l importanza li tefgħat fuq l osservazzjoni parteċipattiva jew immersjoni esperementali fit tul fiż żona tar riċerka l antropoloġija partikolarment dik kulturali enfasizzat ir relattivita kulturali u l użu ta sejbiet mir riċerka biex issir kritika kulturali din kienet partikolarment prominenti fl istati uniti mill argumenti ta boas kontra l ideoloġija razzjali tas seklu għall ġlieda ta margaret mead għall ugwaljanza bejn is sessi u l liberazzjoni sesswali sal ktirika kurrenti ta l oppressjoni post kolonjali u l promozzjoni tal multikulturaliżmu jean parisot de valette parisot malta ta awwissu kien il gran mastru tal ordni militari sovran ta malta li mexxa d difiża ta malta fl assedju l kbir tal twieled fl fix chteau de labro f parisot tarn et garonne fir rouergue franza kien it tieni tifel ta guillot jew guillaume de la valette cornusson miet kavallier sinjur ta cornusson u ta boismenon ġentlom ordinarju tal kamra tar re u ta jeanne de castres mietet meta kellu sena daħal fl ordni ta san ġwann ta ġerusalemm fl flimkien ma kavallier ieħor u l gran mastru philippe de villiers de l isle adam ħa sehem fid difiża ta rodi fl assedju mill ottomani l armata kbira ta suliman il manjifiku kienet wisq għalihom u l gżira waqgħet f idejn l ottomani de la valette mal ftit kavallieri li baqgħu ħajjin tħallew imorru r renju ta sqallija fl qabduh il pirati ta barberija taħt il kmand ta turgut reis li ħaduh bħala lsir tal galeri għal sena fl de la valette ġie elett kaptan ġenerali tal galeri tal ordni dan kien unur kbir għal lingwa ta provenza billi matul il parti l kbira tal istorja tal ordni il pożizzjoni ta gran ammiral kienet tmur għand il lingwa tal italja f dik il kariga sar famuż u f dak iż żmien ta kmandanti tal baħar kbar kien meqjus fl istess livell tal kavallier mathurin romegas wieħed mill ikbar kmandanti tal baħar insara fl meta miet il gran mastru claude de la sengle il kavallieri li kienu nwitati bl attakk li żgur kien ġej fuqhom għażlu lil de la valette bħala gran mastru kien il mexxej tad difiża ta malta fl assedju tal mit torok l assedju dam tliet xhur u l forza tal ottomani kienet ħafna ikbar min dik tal insara l ottomani kellhom il fuq minn suldat fosthom il ġannizzeri kif ukoll flotta ta frejgata fit jew l ta mejju it torok assedjaw il forti sant iermu li kienet difiża minn kavalier li waqgħet fit ta ġunju minkejja dan fit ta settembru l insara irnexxilhom ikeċċu t torok u bis saħħa ta din ir rebħa de la valette kiseb prestiġju kbir fl ewropa imma rrifjuta l offerta li jsir kardinal biex jibqa indipendenti mill papa ħafna attribwew din ir rifjuta għall modestà u l umiltà tiegħu bħala suldat reliġjuż filippu ii ta spanja biex jgħaraf il kuraġġ tiegħu bagħat stallet tad deħeb bil kitba plus quam valor valetta valet fl il gran mastru reġa bena l forti sant iermu u beda l bini tal belt valletta li ġġib ismu fuq l għolja ta xiberras fejn ħafna mit torok kienu mietu fl attakk ta sant iermu qiegħed l ewwel ġebla hu nnifsu il belt il ġdida jean parisot de la valette miet fil paċi fl qabel ma tlestiet il belt il qabar tiegħu forma ta sarkofagu jinstab fil kripta tal kon katidral ta san ġwann fil belt valletta l iskrizzjoni fuq il qabar komposta mis segretarju tal latin oliver starkey l aħħar kavallier tal lingwa ingliża waqt l assedju tgħid bil latin il psikoloġija grieg antik psyche ruħ jew moħħ logos oloġija studju ta hija xjenza akkademika u applikata li tinvolvi l istudju tal menti tal moħħ u tal imġiba kemm dik umana u le il psikoloġija tapplika dan l għerf f bosta oqsma tal ħajja tal bniedem bħal ngħidu aħna fil problemi li jiltaqa magħhom fil ħajja ta kuljum u fit trattament ta mard mentali il psikoloġija hija differenti mis soċjoloġija antropoloġija ekonomija u x xjenzi politiċi għax tinvolvi l istudju tal proċessi mentali u l imġiba ta individwi kemm waħidhom kif ukoll fi gruppi minflok l imġiba tal gruppi innifishom il psikoloġija hija differenti wkoll mill bijoloġija u n newroxjenza għax hija konċernata primarjament ma l interazzjoni bejn proċessi mentali l imġiba u l proċessi tas sistema mhux sempliċiment il proċessi bijoloġiċi jew newroloġiċi innifishom avolja il fergħa newropsikoloġija tgħaqqad l istudju tal proċessi newroloġiċi ma l istudju ta l effetti mentali li dawna joħolqu id djalett grieg kalabriż jew grieg boveżjan huwa l verżjoni ta grieg taljanizzat użat fir reġjun taljan tal kalabrija kuntrarju tal idjoma italo griega mitkellma fil greċja salentina dawn iż żewġ lingwi huma ħafna drabi magħquda flimkien bħala italjot grieg katoitalitika jew greċjaniku jew ukoll griko imma huma żewġ verżjonijiet differenti li żviluppaw b mod differenti tul l istorja il grieg kalabriż huma mniżżel fil ktieb l aħmar red book ta l unesco bħala lingwa li qiegħda fil periklu li tintilef flimkien mal greċjaniku barra minn hekk l euromosaic isostni li din hija lingwa minoritarja ta l unjoni ewropea li qiegħda f periklu dan id djalett huwa msemmi wkoll mill ethnologue bħala djalett tal grieg modern il konklużjoni li ħareġ biha l ethnologue hija pjuttost dubjuża għaliex din il lingwa kellha żvilupp separat u paralleli mill grieg biżantin jew saħħansitra mill grieg antik sal grieg modern u għaldaqstant dan id djalett jista jitqies ħu l grieg modern iktar milli ferħ dirett jekk wieħed iżomm dawn il punti f moħħu ikun iktar korrett li jħares lejn il grieg kalabriż bħala verżjoni djalettali tal grieg biżantin medjevali iktar milli djalett tal grieg modern per din il verżjoni tal lingwa griega qatt ma wriet żvilupp estensiv tul l istorja tagħha u kienet tintuża biss għall komunikazzjoni u d diskors ta kuljum mingħajr qatt ma kellha rwol sinjifikanti fl oqsma amministrattivi letterarji jew ekkleżjastiċi patri feliċjan bilocca twieled il furjana nhar l ta ġunju minn ġużeppi u elena mwielda agius kien it tielet wild minn familja ta tlettax il ġenituri tiegħu kienu joqogħdu fi triq il miratur il furjana il ġenituri meta twieled tawh l isem ta karmenu il figura ta l omm ħalliet impatt kbir fuqu u sa mewtha ħabbha b imħabba kbira anki meta kiber baqa jieħu l pariri tagħha ħa l ewwel edukazzjoni tiegħu fl iskola primarja tal floriana studja l model school il belt u minn hemm inkiteb fl iskola ta l inġinerija nixon school kienu għadu lanqas temm il kors meta għamel it talba biex jissieħeb mal kapuċċini fit ta settembru beda n novizzjat u snin wara ġie ordnat saċerdot minn idejn monsinjur mikiel gonzi mar jistudja fl università gregorjana ta ruma minfejn kiseb dottorat fit teoloġija dommatika u diploma fis soċjoloġija u l ekonomija soċjali felicjan bilocca kien wiehed mill ewwel għalliema tas soċoloġija f malta u ma naqasx li jikteb dwarha kemm fil kotba kif ukoll l artikli tiegħu ibbaża priedki sħaħ minn dik il lenti aktarx li l iktar fażi eċitanti ta ħajtu kienet meta kien kappillan il marsa dan kien bejn l u l lill marsin ħabbhom u għenhom kemm felaħ mhux biss bhala kappillan imma stinka biex il marsa tikseb dinjità u titjib fiżiku bena l knisja tal madonna tad dmugħ fil marsa illum marija reġina skond ma ħalla miktub fid djarji tiegħu minħabba dan il pass is superjuri tiegħu keċċewh minn kappillan u bagħtuh fil kunvent tal furjana f ċella viċin il kamra tal banju kien magħruf ghall karattru sod li kellu u l fehmiet tiegħu ggwidaw għadd ta studenti tiegħu li wara laħqu patrijiet sa hemm min isostni li kien ħalla hafna influwenza fuq l arċisqof mikiel gonzi aspett li spikka hafna f hajtu kien il ġurnaliżmu kiteb ghadd enormi ta artikli li dehru f gurnali bhall lehen is sewwa u l orizzont l ahhar artiklu deher ftit jiem biss qabel ma miet l artikli ta qabel l huma artikli li ddefendew il pozizzjoni tal knisja dak kien zmien l interdett u s sittinijiet ma kinux facli ghal malta feliċjan għalkemm kellu tendenzi xellugin imma mhux eċċesivi kien daħal għad difiża tal knisja b ruħu u ġismu kien protagonist ewlieni fit twaqqif tal partit tal ħaddiema nsara li kien jitmexxa minn toni pellegrini hu nnifsu kien mar ifittex il kandidati ghall elezzjonijiet wara li tela l gvern laburista fl u ftit qabel kien saret il paċi mal knisja feliċjan biddel it ton u minn għadu tal partit laburista sar ħabib kbir u intimu per eżempju għall feliċjan id deċiżjoni ta dom mintoff li jifforma gvern wara l elezzjoni ta l kienet tajba għax kienet kompletatment skond il kostituzzjoni li kienet tgħid li min ikollu l maġġoranza tas siġġijiet fil parlament ikollu d dritt li jifforma gvern tant dan kien minnu li l gvern laburista kien rikonoxxut mid dinja kollha fatt interessanti ieħor kien li fl minkejja li l partit laburista ġab madwar vot iktar mill pn li ma kienx għal ħames voti kien jerġa jispiċċa fl oppożizzjoni kien bis saħħa ta emendi li għadda gvern laburista li mbagħad ġiet irranġata l kostituzzjoni biex min iġib l ikbar ammont ta voti jiggverna ironikament din tal voti spiċċat dejjem ħadmet kontra l istess partit laburista għax qatt ma rriflettiet l ammont ta voti li ġab iktar kull meta ħa l gvern fl u fl l artikli ta din il ħabta wieżnu l politika laburista u saħħansitra ħa pożizzjonijiet kontra l arċisqof ġużeppi mercieca biex jiddefendi l politika laburista li kienet politika favur il fqir u l ħaddiem kif suppost tgħallem il knisja kattolika uża ghadd kbir ta nome de plumes l iktar popolari baruk don camillo u von galen kienu bosta dawk li attribew lilu n nome de plume gladiator imma hemm xhieda biżżejjed li tikkontradixxi lil min jgħid hekk patri felicjan hu wkoll l awtur ta għadd ta kotba il patri rabat ismu max xandir u bosta jiftakruh fil programm djalogu li kien isir fuq l mtv u zmienna li kien jixxandar fuq ir radju nazzjonali tista tghid li tkellem dwar ghadd ta suggetti taht il kappa tax xemx ma kienx jiddejjaq jitkellem fuq suggetti bhas sess li dik il habta ma tantx kienu popolari bis saħħa tiegħu is soċjetà tal m u s u e m kisbet l art li nafu biha llum biex setghet tibni l kwartieri taghha minflok darba kien hemm ċimiterju abbużat bilocca miet nhar it tlieta ta mejju l oċeanja hija reġjun ġeografiku u wkoll ġeopolitiku magħmul minn bosta artijiet l iktar gżejjer u ħafna drabni jinkludi l awstralja fl oċean paċifiku u l viċinanzi il firxa eżatta tal oċeanja għandha varjetà ta definizzjonijiet b xi interpreatzzjonijiet li jinkludu l awstralja new zealand l indoneżja u timor tal lvant l użu primarju tat terminu oċeanja huwa li jiddeskrivi reġjun makroġeografiku li jinsab bejn l ażja u l ameriki bil kontinent awstraljan bħala l ikbar landmass u li jikkonsisti f mdawar gżira fil paċifiku l isem oċeanja huwa wżat għax kuntrarju għall raggrupamenti reġjonali oħra huwa l oċean u l baħar iktar milli kontinent li jgħaqqad dawn l artijiet flimkien l isem ta dal kontinent ġie ivvintat mill esploratur franċiż dumont d urville fl u tradizzjonalment l oċeanja kienet maqsuma fil mikroneżja il melaneżja il polineżja u l awstralażja il parti l kbira ta l oċeanja hija magħmula minn nazzjonijiet gżejjer żgħar l awstralja hija l unika pajjiż kontinentali timor tal lvant u papua new guinea huma l uniċi pajjiżi b fruntieri ma pajjiżi oħra f dan il każ mal indoneżja il lista li qed tiġi riprodotta hawn taħt tinkludi il pajjiżi u t territorji li huma kklassifikati bħala parti mill oċeanja mill unesco new zealand melaneżja mikroneżja polineżja it tuberkulożi magħrufa u mqassra bħala tb hija marda ikkawżata minn infezzjoni tal batterju mycobacterium tuberculosis li komunement taffettwa l pulmun iżda tista wkoll taffettwa s sistema nervuża ċentrali meninġit is sistema limfatika is sistema ċirkulatorja is sistema ġenito urinarja l għadam u l ġogi it tuberkulożi hija waħda mill iktar mardiet infettivi komuni u qattiela li nsibu llum il ġurnata u tinfetta madwar żewġ biljun ruħ jew terz tal popolazzjoni tad dinja kull sena jkun hawn madwar miljun każ ġdid li jirriżultaw fil mewt ta kważi żewġ miljun ruħ ħafna minnhom f pajjiżi li qed jiżviluppaw per pajjiżi żviluppati m humiex eżenti mill piż ta dil marda hemm numru dejjem jikber ta nies fil pajjiżi żviluppati li jinħakmu minn dil marda minħabba li jkollhom is sistema immunitarja kompromessa tipikament minħabba drogi immunosopressivi jew hiv aids dawn huma l iktar nies f riskju li jkunu infettati u jimirdu bit tb daqs ta dawk infettati għandhom infezzjoni latitanti asimptomatika ltbi latent tb infection hemm ċans ta li l ltbi tipprogressa lejn tb li jekk ma tiġix ikkurata toqtol iktar minn ta dawk infettati it tb hija waħda mit tliet mardiet infettivi l aktar qerrieda fid dijna it tb toqtol maż miljun ruħ u l malarja toqtol madwar miljun ruħ in nuqqas ta programmi ta kontroll tat tb hiv aids u immigrazzjoni ikkawżaw qawmien tat tuberkulożi qed ikun hawn ħafna varjanti tal batterju tat tb li huma reżistenti għall bosta mediċini mdtb multiple drug resistant strains of tb u xdr tb extreme drug resistance in tuberculosis fl il world health organization iddikjarat it tb bħala emerġenza globali għas saħħa u l i ipproponiet pjan globali biex titwaqqaf it tuberkulożi li huwa mmirat sabiex isalva il miljun ruħ bejn l u l malarja li hija korruzzjoni ta male aria li tfisser arja ħażina bit taljan hija marda infettiva li tolqot madwar miljun ruħ u tikkawża bejn miljun mewt fis sena partikolarment fit tropiċi ta dawn l imwiet iseħħu fl afrika sub saħarjana ir rata ta mwiet hija mistennija li tirdoppja fl għoxrin sena li jmiss l istatistiċi eżatti m humiex magħrufa sew għaliex ħafna drabi dawn il każijiet iseħħu f inħawi rurali fejn in nies ma jkollhomx aċċess għal sptarijiet u jew il mezzi neċessarji sabiex jirċievu l kura medika konsegwentement ħafna każijiet jispiċċaw biex jiġu ttrattati fid djarijiet tal pazzjenti u għaldaqstant ma jiġux dokumentati il malarja hija kkawżata minn parassita protozoiku tal genus plasmodium phylum apicomplexa u l vettur li jitrażmetti l parassita hija n nemusa anopheles mara il p falciparum huwa varjetà ta dal parassita li jikkawża daqs tal każijiet u ta l imwiet tfal taħt il ħames snin u nisa tqal huma l iktar vulnerabbli għad diversi forom ta malarja l inkwiżizzjoni spanjola kienet qorti kostitwita legalment taħt fernandu u iżabella ta kastillja fl biex twaqqaf l ereżiji fi ħdan il knisja kattolika wara sfrozi biex il lhud u l musulmani jikkonvertu għall kristjaneżmu b pressjonijiet soċjali u ekonomiċi kif ukoll b eventi speċjali bħal disputation at tortosa fl il monarkija spanjola indunat illi ħafna minn dawk konvertiti baqgħu fidili lejn it tradizzjonijiet u l prattiċi oriġinali tagħhom l inkwiżizzjoni ġiet formulata taħt il kontroll tal monarkija spanjola bħala mezz biex jiġu identifikati u puniti dawn il konvertiti fl istorja ta l inkwiżizzjoni kattolika l inkwiżizzjoni spanjola hija probabbilment l iktar waħda magħrufa partikolarment l auto de fe mt att ta fidi ta musulmani lhud u illuminati konvertiti l inkwiżizzjoni tat ukoll bidu għall inkwiżizzjoni peruvjana u l inkwiżizzjoni messikana li komplew anke wara li dawn il pajjiżi nfirdu minn ma spanja l inkwiżizzjoni ġiet xolta taħt napuljun fl ndash imma riinstitwita meta ferdinandu vii ta spanja ħa t tron l inkwiżizzjoni ġiet uffiċjalment imtemma fil ta lulju is surmast ta l iskola cayetano ripoli maqtul f valencia fis ta lulju allegatament għax għallem prinċipji deisti kien l aħħar persuna li ġie maqtul mill inkwiżizzjoni spanjola il wikimedia commons jew sempliċiment commons hija repożitorju ta kontenut ħieles ta stampi awdjo u riżorsi multimedja oħra huwa hu proġett tal fondazzjoni wikimedia liema fajls imtella fuq din is sistema jistgħu jiġu użati fuq il proġetti kollha tal wikimedia f kull lingwa fosthom il wikipedija il wikitbiet u l wikibarijiet jew jitniżżlu għall użu mhux fuq l internet hekk kif il kontenut jew hu fid dominju pubbliku jew rilaxxat taħt il liċenzji ħielsa bħal liċenzja ta dokumentazzjoni ħielsa gnu sa marzu tal ir repożitorju għandu iktar minn miljun fajl multimedjali il proġett kien ġie propost minn erik mller f marzu tal u beda l funzjon tiegħu fis ta settembru il motiv prinċipali wara l iffurmar ta repożitorju ċentrali kienet ix xewqa li jitnaqqsu d duplikati tal isforzi fi ħdan il proġetti u l lingwi tal wikimedia hekk kif l istess fajl kellu jiġi mtella separatament ħafna drabi fuq wikis differenti qabel ma l commons ġie maħluq kien f ottubru tal li d dettal tekniku li fajl fuq commons jista jiġi użat fuq kwalunkwe proġett tal wikimedia ġie implimentat li wassal għal aktar użu ta commons bħala repożitorju il logo tal proġett sar minn reid beels li għall bidu kien bagħtu f konkors tal logo għall wikibarijiet dan il logo daħal fil kompetizzjoni għal logo ta commons li eventwalment rebħaha u kien adottat uffiċjalment f novembru f april tal directmedia publishing kumpanija minn berlin li wkoll tippublika edizzjoni tal wikipedija bil ġermaniż fuq dvds għamlet għotja ta riproduzzoni ta pitturi pubbliċi lill wikimedia commons li ġew mtella flimkien bil metadati fuq l arti u l kreaturi tagħha fl ta mejju il wikimedia commons laħaq il fajl multimedjali esklużi l eluf ta stampi tat temp u tas swieq għall wikibarijiet fit ta novembru il proġett laħaq il miljun fajl li ttella fuq is sistema biex jiġi mfakkar dan l avvinement hekk prestiġjuż l edituri tas sit għamlu logo ta mużajk tal fondazzjoni wikimedia hekk kif iż żmien kompla jgħaddi ġew miżjuda funzjonijiet oħra li tejjbu l interfaċċa tal wikimedia commons mal proġetti l oħra tal wikimedia daniel kinzler kiteb xi applikazzjonijiet li l użu tagħhom kellu jkun li jinstabu kategoriji approprjati għall fajls li jiġu mtella commonsense li jiġi ddeterminat l użu tal fajls fuq il proġetti tal wikimedia l oħra checkusage jiġu lokalizzati stampi li m għandhom ebda informazzjoni fuq il copyright untaggedimages u għal informazzjoni fuq azzjonijiet amministrattivi bħal tħassir fuq il wikis commonsticker il websajt għandha wkoll mutur ta tfittxija aktar iffukat fuq it tfittxija tal istampi bl isem ta diversi għodda biex wieħed ikun jista jtella fajls b aktar faċilità ġew ikkreati bħal commonist li dan iservi biex jissimplifika l proċess ta tlugħ ta numru kbir ta fajls ħafna proġetti tal wikimedia għadhom iħallu li jiġu mtellgħin fajls fuq il wiki biss u li ma jistgħux jiġu użati fuq proġetti jew lingwi oħra imma din l għażla tintuża primarjament għal materjal li huwa permess mill proġett lokali imma li ma jiġi permess skont il politika tal copyright ta commons bħall kontenut għal użu ġust wikimedia commons stess ma tħallix li jiġu mtella fajls taħt liċenzji li ma jħallux użu ġust li jinkludu liċenżji li jillimitaw użu kummerċjali ta materjali jew ma jħallux xogħlijiet derivattivi liċenzji li huma aċċettati jinkludu l gnu free documentation license il creative commons attribution u liċenzji sharealike u d dominju pubbliku il lingwa awtomatika ta commons hi l ingliż per l utenti reġistrati jistgħu jippersonalizza l interfaċċa tagħhom biex jużaw traduzzjoni disponibbli għall interfaċċa tal utent diversi paġni ta kontenut partikularment il paġni tal politika u l portali ġew ukoll tradotti f diversi lingwi fajls fuq il wikimedia commons huma kategorizzati taħt is sistema ta kategorija tal mediawiki dan is sit għandu tliet mekkaniżmi biex jagħraf il kwalità tax xogħol waħda hi magħrufa bħala fejn xi xogħlijiet jiġu nominati u l membri tal komunità jivvutaw biex jiddeċiedu jekk jaċċetawx jew le n nominazzjoni dan il proċess beda f novembru tal proċess ieħor hu li beda f ġunju u għandu proċess eħfef ikkumparat ma dak ta stampi fil vetrina stampi ta kwalità jaċċetta biss nominazzjonijiet minn tat tielet partiti bħan nasa proġett ieħor tal assesjar tal istampi magħruf bħala beda fl ta ġunju bl għan li jirrikonoxxi l aktar illustrazzjonijiet valurarizzati tat tip tagħhom f kuntrast maż żewġ proċessi l oħra li jassessjaw l istampi prinċiparjament fuq il kwalità teknika f jannar is sit inawgura l kompetizzjoni ta l istampa tas sena għas kull stampa li dehret fil vetrina matul l kienet eleġibbli għal votazzjoni mill utenti tal wikimedia liema votazzjoni kienet maqsum f żewġ rawnds l istampa rebbieħa kienet stampa ta awrora qalb ambjent tas silġ li ġiet meħuda minn membru tal forzi armati tal istati uniti skont il kostituzzjoni ta malta il kamra tad deputati flimkien mal president tar repubblika tikkostitwixxi il parlament l organu leġislattiv tal istat malti skont is sezzjoni tal kostituzzjoni il kamra flimkien mal president tar repubblika tista tagħmel liġijiet għall paċi ordni u gvernar tajjeb ta malta b mod konformi mar rispett sħiħ għad drittijiet tal bniedem il prinċipji ġeneralment aċċettati tad dritt internazzjonali u l obbligi internazzjonali u reġjonali ta malta partikolarment assunti bit trattat ta adeżjoni mal unjoni ewropea ffirmat f ateni fis t april il kamra trid tkun magħmula minn għadd farradi ta deputati magħrufa bħala membri parlamentari elett minn għadd ta distretti fejn kull distrett jeleġġi l istess għadd ta deputati minbarra dawn meta l ispeaker jiġi magħżul minn barra l kamra dan ukoll jitqies bħala membru tal kamra fl x leġislatura li bdiet fl l għadd ta deputati kien ta eletti minn il distrett li naqsu b wieħed meta l ispeaker anton tabone ġie appuntat mill grupp parlamentari tal partit nazzjonalista din kienet l ewwel darba mill indipendenza l hawn li l ispeaker ġie maħtur minn fost il membri tal kamra fl ewwel nofs tas seklu dsatax il gvern ingliż ħadem bis sħiħ biex itejjeb id difiża tal gżejjer maltin fl il kaptan jones ippreżenta lill gvern kolonjali rapport ta kif kellhom jittejbu s swar ta malta fost affarijiet oħra huwa kien tal fehma li s swar tal kottonera għandhom jinqasmu f partijiet separati permezz ta ħitan ġodda biex ikun hemm iktar kontroll militari f każ ta xi invażjoni ix xogħol li għamlu l ingliżi f dak li għandu x jaqsam ma bini jinqasam f żewġ setturi differenti il bini ta fortizzi u linji ta difiża għal kontra xi attakki mill barrain u l immodernizzar u żviluppi arkitettoniċi ta fortijiet diġa esistenti infatti bosta bini għadda minn xogħlijiet arkitettoniċi qawwija biex jiġi armat bl aħħar armi u kanuni fi żmien l ingliżi sar il bini tal forti verdala u t trunċiera ta san klement biex jekk l għadu jaqbeż il linji tal kottonera ma jkollux fejn jimraħ u jkun jista jiġi mwaqqaf u attakkat żdiedu n numru ta fortizzi qrib il baħar minħabba li l franċiżi setgħu jerġgħu jiġu bil flotta kbira tagħhom u jattakkaw il flotta ngliża din il biża kompliet żdiedet meta nfetaħ il kanal tas swejs u allura malta saret pajjiż strateġiku iktar minn qatt qabel eżempju ta dan huwa forti laskri li nbena biex iħares it tarzna u l parti ta ġewwa tal port il kbir fost l ewwel kostruzzjonijiet ta difiża kienu dawk ta san leonardu san rokku u l batterija tal ponta ta tas sliema fortijiet fuq bajjiet oħra kienu id disa batteriji biex iħarsu l port ta marsamxett u l port il kbir fl istess ħin fosthom ta spinola u ta sant iermu fost l iktar fortijiet importanti li nbnew kienu dawk ta cambridge ta pembroke u ta tas sliema fuq ix xellug tal port il kbir u ta santu rokku san anard u tar rinella fuq il lemin tal port il kbir li xogħolhom kien li jħarsu d daħla tal port inġiebu żewġ kanuni armstrong tal tunnellata l wieħed li ġew armati f forti cambridge u l ieħor f forti rinella illum ta forti rinella biss għadu jeżisti biss ma nbnewx fortizzi u batteriji biss l ingliżi ħasbu wkoll għal linji ta difiża tkompla l bini tal linji ta santa margerita u l kottonera filwaqt li nbnew is swar ta kordin biex iħarsu l isla u t tarzna l akbar biċċa xogħol li saret kien il bini tal victoria lines u l erba fortizzi ta magħhom dawn huma ta binġemma u l mosta flimkien ma tal madliena u pembroke nsibu ħafna bini li ġie użat fit tieni gwerra dinjija fost l oħrajn dawn jinkludu l widna l bosta beach posts u pill boxes eżempju ta għajn tuffieħa kif ukoll forti chambray f għawdex il perjodu kolonjali ġie fi tmiemu fl meta malta ħadet l indipendenza u saret awtonoma mill imperu ngliż illum ħafna minn dan il bini jintuża għal skopijiet oħra fosthom ta ristoranti meta nitkellmu fuq malta fil perjodu tal kavallieri ma nistgħux nonqsu milli nsemmu l ħitan u s swar li nbnew biex jiddefendu l gżejjer fi żmien ta għawġ qabel mal kavallieri ġew malta fl kienu diġa konxji li malta kienet fqira fejn hi ikkonċernata d difiża kienu jafu wkoll li l imdina qatt ma setgħet taqdihom fid difiża minħabba li tinsab il bogħod mill baħar u li l għolja xebb ir ras kellha tiġi mħarsa tajjeb permezz ta belt fortizza il kavallieri kienu mbeżżġħa li t torok setgħu jerġgħu jattakkaw lil malta bosta inġiniera taw l opinjonijiet tagħhom dwar kif dan seta jsir fosthom ferromolinio u l ispanjol pardo sant anġlu ġie ffortifikat aħjar sabiex l armamenti li kien hemm fih setgħu jħarsu aħjar il port il kbir barra minn hekk ferromolino ħaffer foss li jifred il birgu minn dan il forti dan il foss kien ta użu kbir waqt l assedju l kbir u kien ta protezzjoni tajba għall vapuri ta l ordni pardo iddisinja forti san mikiel li ġie mibni aktar tard fuq suġġeriment tiegħu ukoll nbena sant iermu fuq l għolja xebb ir ras l użu ta din il fortizza kellu jkun biex iħares aħjar il port il kbir u biex ibiegħed lil għadu milli jidħol fil port ta marsamxett dawn iż żewġ fortizzi komplew jissaħħu iktar tard permezz ta swar sekondarji iktar tard inbena forti ricasoli li kellhu jħares il bokka tal port xi fortizzi oħra ta siwi kienu forti san luċjan it torri ta san tumas f wied il għajn u t torri ta wignacourt barra dawn it torrijiet ta l għassa fi żmien il kavallieri nbnew ir ridotti bħal tal mistra u louvier dawn kienu l ewwel binjiet ta difiża fil postijiet fejn it truppi tal għadu setgħu jiddisimbarkaw il bini tal belt il ġdida ġie deċiż fil kunsill ta l ordni eżatt wara l assedju kbir meta l kavallieri neħħew kull tama li jitilqu minn malta franceso lapparelli u warajh ġirolmu cassar fasslu l pjan tal belt li huwa forma ta gradilja inbnew ukoll il ħitan ta firenzuola magħrufa wkoll bħala margerita lines li madankollu bħal ħafna proġettti tal kavallieri baqgħu ma tlestewx fi żmien martin de redin inbnew ukoll numru ieħor ta torrijiet magħrufa bħala d de redin towers b kollox kien hemm il kavallieri ħadu ħsieb il kostruzzjoni ta trunċieri bħal f birżebbuġa u l mellieħa li kienu twal ħafna madankollu qatt ma kien hemm biżżejjed nies biex dawn jintużaw inbnew għadd kbir ieħor ta fortizzi mill gran mastru lascaris l epoka medjevali hija dik l epoka li fiha malta għaddiet minn storja mqallba u għal ħafna żmien kienet il ġugarell ta bosta ħakkiema barranin l għarab in normanni l anġuvini u l aragoniżi l għarab damu ħafna hawn malta iżda minkejja l preżenza b saħħitha tal kultura musulmana tajjeb ngħidu li f malta u għawdex ma nsibu l ebda xhieda ta bini ta żmien l għarab bħal moskej għalkemm ma fadal l ebda bini tal perjodu għarbi wieħed għadu jista jara xi fdalijiet ta influwenza arkittetonika għarbija f xi bini medjevali fl imdina u anke f xi ftit irħula maltin fost dawn wieħed jista jsemmi s siqifah li kien bħal pajġġ mgħotti b arkata pjuttost ippuntata nsibu wkoll il miglis li hija kamra bi stil orjentali fejn kienu jintlaqgħu in nies id dukkien bankijiet tal ġebel u fl aħħarnett il muxrabija li kienet kaxxa tal ġebel jew tal injam fil faċċata ta xi dar biex is sid ikun jista jittawwal għal barra mingħajr ma jkun qiegħed jidher bosta rħula maltin kif juri l prefiss ħal bħal f ħal kirkop probbabilment żviluppaw fil perjodu għarbi ir rinaxximent ġie wara l epoka medjevali fil ħmistax u fis sittax il seklu ir rinaxximent ma affettwax ħafna lil malta fl arkittetura iżda xorta nsibu dan l element fil bieb tal berġa ta kastilja l forti sant anġlu u fl istatwa tal magħmudija ta kristu li tinsab fil kon katidral ta san ġwann flimkien ma bini ieħor sekondarju il barokk jintrabat ħafna mal perjodu li fih malta kienet taħt il kavallieri dan huwa stil li jenfasizza l pompożità u l grandjożità fl arti u fl arkitettura huwa ż żmien ta carapecchia michelangelo merisi de caravaggio mattia preti u ħafna artisti famużi oħrajn il faċċati tal bini barokk huma normalment imżejna b ħafna motivi skulturali f diversi partijiet tagħhom dan ġab miegħu ukoll il chiaroscuro teknika li permezz tagħha l artist joħloq kuntrast bejn id dawl u d dlam fil kompożizzjoni tiegħu il kon katidral minkejja l faċċata ta stil mannerista huwa l aqwa eżempju tal barokk f malta dan jikkonsisti f ħafna affreski figuri allegoriċi ta nies fl ordni kif ukoll mawsolea ċelebri fis seklu dsatax l ewropa ġiet influwenzata minn xejriet ġodda ta arti il barokk ġie fi tmiemu għal kollox u l arti ġiet imnebbħa minn movimenti ġodda ta espressjoni iktar milli l pompożità beda l enfasi fuq in nostalġiku u r romantiċiżmu dawn ix xejriet ġejjin mill istil klassiku ntużat fil greċja u dak gotiku rispettivament meta malta u għawdex saru kolonja ingliża daħlu dawn iż żewġ stili ukoll u mit tieni nofs tas seklu dsatax nibdew naraw bini neo klassiku neo gotiku bħall knisja tal mosta il monument ta sir alexander ball il katidral protestant ta san pawl u wkoll it teatru rjal li twaqqa fil gwerra li kien jinstab fid daħla tal belt in neo klassiku ftit li xejn intuża fi knejjes minħabba li kien assoċjat mal paganiżmu in neo gotiku kien ta bixra aktar kristjana u filfatt nsibu bosta knejjes bħal tal karmelitani fil balluta u l kappella u d daħla taċ ċimiterju ta l addolorata mibnija b dan l istil mis seklu għoxrin il quddiem l arkittetti maltin bdew jesperimentaw nibdew insibu elementi neo romaneski bħall knisja ta san bastjan f ħal qormi u element sikulo normann fil knisja tal ktajjen f birżebbuġa l arkittettura kontemporanja hija iktar u iktar moderna insibu stili konvenzjonali f ħafna djar u appartamenti li iktar milli jsebbħu arkitettonikament qegħdin biex jaqdu l bżonnijiet tal bniedem fl aħħarnett insibu bini ieħor iktar arkittettoniku bħall knisja tal karmnu fil fgura u ta buġibba arkitett modern malti huwa richard england l għaqda tal malti università twaqqfet bil ħidma ta żewġ studenti tal mediċina rużar briffa u ġuż bonnici fis ta jannar li bdew joħorġu l leħen il malti fl istess sena matul is snin mexxew l għaqda l prof pietru pawl saydon il prof ġuż aquilina il prof dun karm sant u l prof oliver friggieri fl it tmexxija għaddiet f idejn l istudenti u fost il ħidma li twettqet matul is snin insibu l ewwel kungress letterarju malti it twaqqif tal mafkar lill poeta nazzjonali fil furjana inħawi fl università msemmija għall kittieba maltin magħrufa sala pietru pawl saydon sala temi zammit sala erin serracino inglott pjazzetta dun karm u l atriju vassalli korsijiet speċjalizzati tnedijiet ta kotba il pubblikazzjoni tas sensiela vassalli u l organizzazzjoni tal konferenzi f ġieħ dun karm u mikiel anton vassalli dawn huma l għanijiet ewlenin tal għaqda ittraħbar ċirkulari nhar il ta novembru saret laqgħa ġenerali straordinarja li għaliha attendew għadd ta studenti universitarji b ħeġġa u determinazzjoni li l malti jarawh jikber jisseddaq u jieħu postu fl oqsma kollha fil ħajja maltija u bir raġun għax il malti għadu mhux ilsien nazzjonali kif xieraq li jkun minkejja l libsa uffiċjali li għandu fil kostituzzjoni tagħna u minkejja l għarfien li kiseb mill unjoni ewropea ftit xhur wara fis ta jannar l għaqda għalqet sena mit twaqqif tagħha f dik l istess sena ħabat għeluq iċ ċentinarju mit twelid ta rużar briffa il ko fundatur tagħna u bl inizjattiva tal għaqda l maltapost ħarġet timbru postali fis ta jannar jum twelidu jum qabel l għaqda organizzat korteo fiċ ċimiterju tal addolorata sa fuq qabru u ftit ġimgħat wara nhar it ta frar jum mewtu lill poeta kkommemorajnieh b serata organizzata bejn l għaqda u l ministeru tal edukazzjoni żgħażagħ u xogħol fis sala robert samut il furjana fl ta marzu saret laqgħa ġenerali straordinarja oħra din id darba biex l istatut jingħata bixra aħjar u aktar xierqa għal żminijietna fost oħrajn l għaqda żżejnet b emblema ġdida ħidma importanti ħafna li saret mill kumitat kienet il bini ta websajt ġdida aċċessibbli u tassew vetrina għal kull min irid jikseb tagħrif fuq l għaqda u l malti il websajt tagħna llum iżuruha numru kbir ta studenti li jkunu qed jirriċerkaw xi qasam jew ieħor tal malti bdejna noħorġu ċirkulari ġdida din id darba elettronika bl isem ittraħbar biex inżommu lill membri tagħna u anke dawk li mhumiex imsieħba magħna aġġornati bl attivitajiet tal għaqda f marzu u april organizzajna t taħditiet fis sensiela il kotra u jien f dawn it taħditiet ħadu sehem uħud mill aqwa esponenti tal letteratura tagħna rev prof peter serracino inglott prof joe friggieri prof joseph m brincat dr marco galea dr charles briffa dr rena balzan frans sammut achille mizzi vincent vella maria grech ganado alfred buttigieg u ġuż stagno nhar is sibt ta mejju l għaqda tal malti nidiet il ktieb frans sammut dwar the da vinci code fir radisson baypoint resort bis sehem tal professur peter serracino inglott dun norbert ellul vincenti u s sur charles flores l għaqda nidiet ktieb ieħor nhar l ta novembru il ktieb bil poeżiji miġbura ta sir george borg viator errans tnedija li saret bi sħab mal akkademja tal malti u l għaqda poeti maltin it tnedija patronizzata mir rettur tal università saret fil bibljoteka tal università tal qroqq fis ta ottubru inżamm l appuntament ma attività importanti li ssir kull sentejn il konferenza vassalli din id darba b sejbiet ġodda fuq missier l ilsien malti mill istoriku karmenu bonavia bis sehem ta merga u l gukulari ensemble jumejn wara ħadna sehem fiċ ċerimonja ta jum dun karm li saret fid ta ottubru biswit il mafkar fil furjana l appuntament tagħna fil fiera tal ktieb tal kien mill ġdid marbut ma mikiel anton vassalli bil ktieb ta frans sammut għajdun il għaqal kliem il għerf u qwiel maltin it traduzzjoni tal motti aforisimi e proverbii maltesi dan sar fis ta novembru bis sehem tal prim imħallef emeritus prof giuseppe mifsud bonnici u prof manwel mifsud flimkien mat traduttur matul is sena tajna sehemna wkoll fil ħruġ tas cd ta walter micallef fil mafkar ta karmenu vassallo u patri ġuż delia u thomas pace ħa ħsieb il verżjoni maltija tal websajt tal kunsill studenti università ksu ħadna sehem ukoll fil funeral ta ġuż chetcuti benefattur tal għaqda tagħna u ħabib intimu tal kofundatur tagħna ġuż bonnici f għadd ta leħen il malti jidher id diskors ta marcel zammit marmarà li nstema dakinhar tal kxif tal mafkar f ġieħ karmenu vassallo u ppubblikajna wkoll l omelija ta mons victor grech fil funeral ta ġuż chetcuti minn din il ħarġa ħsibna li nagħtu libsa ġdida lir rivista u l kitbiet ikunu magħżula f żewġ taqsimiet kitbiet letterarji u kitbiet akkademiċi din il ħarġa tiċċelebra ċ ċentinarji li semmejna b taħdita li saret mill prof john rizzo naudi dwar il karriera medika ta rużar briffa nhar it ta frar u l istudju ta dr charles briffa fuq lejn ix xemx l aħħar rumanz li kiteb ġuż bonnici il qarrejja jsibu wkoll kitba interessanti fuq ġużeppi pulis montebello li flimkien ma franġisku vella tana l ewwel żewġ kotba kompletament bil malti f dawn il folji hemm ukoll il ġenesi tar rumanz it tfal jiġu bil vapuri mill awtur stess prof oliver friggieri jaqsam magħna x wasslu jikteb rumanz li fil wiċċ jidher sempliċi iżda fil fatt jixtarr temi mill aktar eżistenzjali it taqsima letterarja tiftaħ b dawk li nemmnu li huma l aħħar poeżiji li baqgħu mxerrdin ta dun karm fosthom bl ingliż u aktarx l unika poeżija tiegħu bl esperanto dawn jikkumplimentaw l aħħar pubblikazzjoni tal prof oliver friggieri b rabta mal poeta nazzjonali il ġabra sħiħa ta poeżiji bit taljan dun karm le poesie italiane ix xogħlijiet l oħra li qed nippreżentaw huma xhieda ta kontinwità minn ġenerazzjonijiet differenti fil bidu tas sena bdejna naħdmu għall kommemorazzjoni ta ġuż bonnici f għeluq il sena minn twelidu it tifkira tal ko fundatur tagħna bdiet sewwasew fl ta awwissu meta l bureau filateliku tal maltapost ħareġ it timbru postali f ġieħu f jum twelidu fuq inizjattiva kollha kemm hi tagħna ħsibna wkoll biex niġbru n novelli kollha ta ġuż bonnici li kienu baqgħu mxerrdin u nippubblikawhom mill ġdid fi ktieb inġabru l fondi meħtieġa u wara xhur sħaħ ta ħidma bla waqfien riċerka u konsultazzjoni saret it tnedija tal ktieb fit ta novembru fil fiera tal ktieb f dar il mediterran taħt il patroċinju tal ministeru tal edukazzjoni żgħażagħ u xogħol dan il ktieb jinkludi wkoll studju tal prof oliver friggieri u għall ewwel darba dehret il miġnuna it traduzzjoni tan novella la pazza maqluba għall malti minn dott mark a sammut l għaqda għamlet żjara ta kortesija lill president emeritus sir anthony mamo li jinsab rikoverat f dar l arkati il mosta din saret fis ta jannar f jum it twaqqif tal għaqda u fiha sir anthony mamo għoġbu jaqsam magħna l esperjenzi tiegħu fl ewwel kumitat ma ġuż bonnici u rużar briffa li flimkien ma sħabhom waqqfu l għaqda tagħna sena ilu ħafna mill informazzjoni ġiet miġbura minn joseph p borg george kastrioti skanderbeg bl albaniż gjergj kastrioti sknderbeu kruj lezhe ta jannar kien sinjur albaniż tas seklu ikkunsidrat bħala eroj nazzjonali għar reżistenza tiegħu għal iktar minn żewġ deċennji kontra l imperu ottoman missieru gjon kastrioti kien sinjur tal albanija li kien jagħmilha ta vassal mal ottomani gjergj kastrioti wara karriera militari b servizz lejn l imperu ottoman irrifjuta l iżlam u rritorna għall fidi nisranija hu rnexxielu jqajjem rewwixta kontra l ottomani fejn ippreżenta lilu nnifsu bħala difensur tal kristjaneżmu fil balkani l isem skanderberg huwa laqam ta nisel tork l ottomani kienu jsejħulu iskender bey li tfisser sinjur alessandru bħala referenza għall abbiltajiet bħala kmandant militari li kien jirrifletti lil alessandru l kbir madonna tal karmnu huwa t titlu lill verġni marija b rabta mal patrijiet karmelitani il patrijiet karmelitani bdew jgħixu bħala eremiti ħdejn l għajn ta sant elija fuq l għoljiet tal karmel fl art imqaddsa lejn l aħħar tas seklu l għolja tal karmel hija l għolja tal profeta elija għax hemm għammar il profeta madwar sena qabel kristu bejn is snin u il patrijarka ta ġerusalemm san albert kitbilhom għamla ta ħajja li aktar tard saret regula l istess patrijarka ġabar f komunità lill aħwa ta fuq il karmelu ir rabta tal karmelitani mal verġni marija bdiet sewwa sew bid dedikazzjoni tal kappella li l aħwa karmelitani kellhom fuq il karmel liema kappella ddedikawha lill verġni omm alla għax fiha raw id dixxiplu perfett tal mulej li jista jgħinhom fil mixja tagħhom lejn il mulej ġes huwa minn hawn li l karmelitani jissejħu l aħwa tal imqaddsa verġni marija tal għolja tal karmel titli lill verġni marija għal qalb il karmelitani huma verġni l aktar safja omm il karmelitani u patruna tal karmelu stampa anastasjucuschieri jpg thumb lemin px anastasju cuschieri bil korteżija tal anastasju cuschieri valletta ta jannar ta lulju kien patri senatur professur tal filosofija u awtur huwa ħa l voti reliġjużi bħala patri karmelitan nhar it ta awwissu patri anastasju wara l istudji tiegħu f malta kiseb dottorat fil filosofija fl universita gregorjana ta ruma fl sar professur tal filosofija kitbiet tiegħu dehru fir rivista di filosofia neo scolastica ta milan lura malta patri anastasju sar membru tal kunsill tal università fejn ippresieda fuq il fakultà tax xjenza u kien eżaminatur tal istudenti fit taljan huwa kien kien elett darbtejn bħala pirjol provinċjali tal ordni karmelitan f malta anastasju cuschieri kien ukoll senatur f isem il gradwati tal università fl ewwel żewġ legislaturi ta gvern malti dawk tal u tal kien membru tal partit nazzjonalista u matul it tieni gwerra dinjija l gvern kolonjali ingliż kien żamm għajnejh fuqu minħabba t twemmin politiku tiegħu huwa magħruf bħala l poeta tal madonna għall ħafna poeżiji tiegħu fuq il madonna li huma fost l aqwa fil letteratura maltija huwa poeta romantiku fil kontenut u klassiku fil metrika il kelma maltija hija waħda mill isbaħ poeżiji tiegħu wara marda kiefra li damet tliet snin u kważi pparalizzatu anastasju cuschieri miet nhar il ta lulju jum qabel il mewt ta san ġorġ preca francesco buhagiar qrendi ta settembru rabat ta ġunju iben michele buhagiar u filomena mwielda mifsud kien it tieni prim ministru ta malta fejn serva bejn l u l buhagiar ħa l lawrja ta avukat mill università rjali ta malta fl kien membru tal unione politica maltese partit ta panzavecchia u ġie elett fl ewwel u t tieni leġislatura u kien ministru tal ġustizzja bejn ottubru u settembru ministru tal finanzi dwana u portijiet bejn ottubru u awwissu kien it tieni prim ministru fil gvern awtonomu malti bejn ottubru u settembru wara li rriżenja minn prim ministru sar imħallef iċ ċajta fis snin għoxrin kienet li dan ħares fil mera u lix xbiha ta quddiemu qalilha minn għada int imħallef miet ir rabat fis ta ġunju benedittu xvi latin benedictus pp xvi taljan benedetto xvi ġermaniż benedikt xvi imwieled josef aloisius ratzinger nhar is ta april kien il papa isqof ta ruma kap tal knisja kattolika u s sovran tal istat tal vatikan preżentament huwa papa emeritu kien elett papa nhar id ta april iċċelebra l quddiesa inawgurali tiegħu bħala papa ħamest ijiem wara u ħa pussess tal katidral tiegħu il bażilika ta san ġwann lateran nhar is ta mejju nhar il ta frar huwa ħabbar li kien ser jirriżenja minn papa fit tal istess xahar fil ġurnata magħzula il papa abdika bħala papa emeritu benedittu baqa jissejjaħ bħala il qdusija tiegħu u baqa jilbes il libsa bajda ta papa huwa rari jidher fil pubbliku il ftit drabi li deher ħafna minnhom għamilhom fil preżenza tas suċċessur tiegħu papa franġisku u qatt ma esprima ideat kuntrarji għal tiegħu franġisku min naħa tiegħu dejjem semmieh b tifħir u b rispett f kull okkażjoni josef aloisius ratzinger twieled fir raħal ta marktl am in fil bavarja djoċesi ta passau fil ġermanja nhar is ta april li kien sibt il għid tgħammed dak inhar stess missieru li kien pulizija kien ġej minn familja ta bdiewa min naħa t isfel tal bavarja ommu kienet bint artiġġjani minn rimsting fuq ix xatt tal għadira chiem u qabel iżżewġet ħadmet ta koka f bosta lukandi kellu żewġ ħutu oħra georg ikbar minnu li huwa saċerdot ukoll u oħtu marija qabel it tieni gwerra dinija il papa qatta tfulitu fir raħal ta traunstein raħal żgħir qrib il fruntiera awstrijaka daqs tletin kilometru bogħod minn salzburg f dan l ambjent li hu kien iqisu mozartjan hu kiseb il formazzjoni tiegħu nisranija kulturali u umana attenda l iskola primarja ta aschau am inn li fl issemmiet għalih anedott tat tfulija jgħid li darba meta ċ ċkejken josef ra lill kardinal ta munich faulhaber kien qal anki jien nixtieq insir kardinal ftit jiem qabel iżda jirrakkonta ħuh georg it tfajjel joseph waqt li kien qiegħed jara lil bajjad jizbogħilna d dar kien qal li la jikber xtaq isir bajjad jum wiehed f aschau am inn waqt li kien qed jilgħab fil ġnien tad dar biswit għadira it tfajjel josef kien kważi se jegħreq ta il sena daħal student fis seminarju minuri ta traunstein imdorri fl ambjent żgħir tal familja fl ewwel żmien tiegħu is seminarju ratzinger kien iqis il lezzjonijiet u l ħin tal istudju ma madwar sittin student ieħor bħala tortura ukoll ma kienx jista għall ħin tal isport fis seminarju l aħwa ratzinger kienu mlaqqma orgel ratz ratzinger tal orgni georg u bcher ratz ratzinger tal kotba joseph fi kliem wieħed mill lecturers tiegħu it teologu alfred lapple joseph kien qisu sponża xotta dejjem lest biex jixrob l ilma tat tagħlim u meta jiskopri xi ħaġa ġdida jintefa b ruħu u ġismu fuqha u jfittex il ħin u l mument biex jirrakkontha lill oħrajn bħala seminarista kien iħobb jikteb poeżiji fuq il hajja ta kuljum u dwar in natura kien student timidu u sensittiv u distakkat minn sħabu fit tletinijiet ir reġim nażista beda jattakka lill knisja kattolika iż żagħżugħ josef ra b għajnejh lin nażisti isawtu bla ħniena lill kappillan qabel ma bdiet il quddiesa fl ratzinger kien sfurzat jidħol bħaż żgħażagħ l oħra kollha tal età tiegħu ta il sena fiż żgħażagħ ta hitler il hitlers youth għalkemm ma kienx jieħu pjaċir imur missieru kien anti nażista fl kuġin tiegħu bis sindromu ta down inqatel mir reġim nażista fl meta kien għadu s seminarju inqabad bil lieva fil programm luftwaffenhelfer korp tal armata ta kontra l ajruplani meta f april bagħtuh fuq il fruntiera bejn l awstrija u l ungerija ratzinger ħarab meta spiċċat il gwerra huwa spiċċa priġunier tal amerikani għal ftit xhur sakemm reġa rritorna d dar fl iż żewġ aħwa reġgħu daħlu s seminarju ta traunstein u wara fil herzogliches georgianum fl università ta munich nhar id ta ġunju ġie ordnat saċerdot it teżi tiegħu kienet fuq santu wistin bl isem il poplu u d dar t alla fid duttrina tal knisja skont san wistin fl huwa kiseb id dottorat fit teoloġija u sena wara sar professur fl istess kulleġġ f bonn f mnster f tbingen u f regensburg ratzinger kien fost l iżjed lecturers popolari u spiss għal lezzjonijiet tiegħu kienu jattendu mijiet ta studenti iżjed milli jkun hemm reġistrati ghall kors sena minnhom għal kors ta student kienu jattendu u nbiegħu kopja tan noti stampati tiegħu kemm fl università ta bonn u eventwalment f mnster u fl lokalitajiet oħra inkluż f ruma fi żmien il koncilju joseph ratzinger kien normalment jivjaġġa bit trasport pubbliku bil mixi bir rota jew jiddobba lift minghand xi student kien jintgħaraf ġej mill bogħod bil berittin li kien jilbes ratzinger kien iħaddan ideat progressivi u anke kien perit tal konċilju jiġifieri kunsulent teoloġiku tal kardinal frings ta cologne fil konċilju vatikan ii u kien viċin teologi bħal hans kng u edward schillebeeckx sakemm tard fis snin sittin huwa ddarras bil protesti tal movimenti tal istudenti universitarji b tendenzi marxisti u sekularisti fl flimkien ma hans urs von balthasar henri de lubac u teologi oħra ta fama ratzinger waqqaf il ġurnal teoloġiku communio fl ta marzu huwa nħatar arċisqof ta munich u xahar wara il papa pawlu vi ħatru kardinal il motto episkopali tiegħu kien ko operaturi tal verità din l għażla ratzinger fissirha hekk fuq naħa waħda rajtha bħala r relazzjoni bejn il ħidma li kelli qabel ta professur u l missjoni l ġdida fdata f idejja għalkemm fiż żewġ każi l mod kif wieħed imexxihom huwa differenti madankollu l qofol ta kollox hu li wieħed jimxi mal verità u li jkun ta servizz min naħa l oħra għażilt dan il motto għaliex fid dinja tal lum it tema tal verità hi mwarrba kważi għal kollox meqjusha bħala xi ħaġa kbira wisq għall bniedem u fl istess waqt jekk il verità titwarrab kollox jisfuma fix xejn fil ta novembru il papa ġwanni pawlu ii ħatru president tal kummisjoni teoloġika internazzjonali u prefett tal kummissjoni biblika pontifiċja fil ta frar huwa rriżenja minn arċisqof ta munich u ftit wara nħatar isqof kardinal ta velletri segni u fit ta novembru ta ostja fl italja ratzinger kien ikkunsidrat bħala l id il leminija ta ġwanni pawlu ii u wieħed mill aktar ħbieb tiegħu u fl aħħar żmienijiet ta ħajtu minħabba l mard ratzinger kien jippresiedi f bosta funzjonijiet li kien jagħmel il predeċessur tiegħu bħala mexxej tal knisja kattolika josef ratzinger kemm il darba kien qal li xtaq jirtira f xi raħal fil bavarja u jiddedika ħajtu għall kitba iżda qabel ma laħaq papa huwa kien qal lil xi ħbieb tiegħu li kien lest jaċċetta kull kariga li alla jista jagħtih wara l mewt ta ġwanni pawlu ii ratzinger ma baqax aktar prefett tal kongregazzjoni tad duttrina tal fidi u meta wasal biex jibda l konklavi huwa kien l aktar wieħed favorit li jilħaq mexxej tal knisja josef ratzinger laħaq il papa biex imexxi l knisja kattolika nhar it tlieta ta april tas sena għall ħabta tas sitta neqsin għaxra huwa għazel l isem ta benedittu xvi għamel l ewwel dehra tiegħu bħala papa għall ħabta tas sebgħa u nofs u ħames minuti billi ħareġ isellem lill folla preżenti fil pjazza tal vatikan minn ġol gallarija tal bażilika ta san pietru fejn qal nafda lili nnifsi f idejn it talb tagħkom benedittu xvi huwa l ewwel papa ġermaniż minn meta vitor ii serva papa bejn l u l l għada tal elezzjoni tiegħu bħala papa fl ewwel messaġġ tiegħu lill kulleġġ tal kardinali fil kappella sistina stqarr hekk fil quddiesa inawgurali tiegħu qal hekk ratzinger għażel l isem benedittu li ġej mill kelma latina li tfisser l imbierek bħala tislima lill papa benedittu xv u san benedittu ta norcia papa benedittu xv kien il papa waqt l ewwel gwerra dinjija fejn ħadem bla qies biex ikun hemm il paċi fost in nazzjonijiet li kienu qegħdin f konflitt min naħa l oħra san benedittu kien il fundatur tal monastiċiżmu ħafna monasteri fil medju evu kienu tal ordni benedittina huwa kiteb ukoll ir regola li għandha l aktar kitba importanti dwar il ħajja monastika tal kristjaneżmu tal punent il papa benedittu xvi spjega l għażla tal isem tiegħu fl ewwel udjenza ġenerali li saret fi pjazza san pietru fis ta april il papa benedittu għamel bosta bidliet fl istemma papali il papa neħħa t tiara papali bi tliet saffi u flokha għażel il mitra u l pallju stola maħduma mis suf tal ħaruf b ħames slaleb suwed li tissimbolizza l irwol tal isqof bħala ragħaj tal merħla tiegħu it tarka tal papa turi l arma tiegħu bħala arcisqof ta munich u freising u hija maqsuma fi tliet pannelli kull wieħed bis simbolu rispettiv tiegħu l element tan nofs u li qiegħed fuq sfond aħmar hu frotta tal baħar ta kulur dehbi din tirreferi għal santu wistin li dwar il kitbiet tiegħu l papa benedittu xvi għamel id dottorat tiegħu tradizzjoni magħrufa tgħid li santu wistin lemaħ tifel qed jipprova b arzella jiġbor il baħar kollu u jitfgħu f ħofra fir ramel biċċa xogħol impossibbli li l għaref duttur tal knisja qabbilha mal biċċa xogħol kbira teoloġika li kien qed jagħmel hu dwar is santissima trinità din l istess arzella tal frott tal baħar tfakkar ukoll fid dehra li l konċilju vatikan ii ta lill knisja hi u tilħaq l għan tagħha bħala l poplu pellegrin ta alla il pannell tan naħa ta fuq tax xellug tat tarka turi l mor ta freising jew il caput ethiopicum din ix xbieha ilha tidher fl arma araldika tal isqfijiet ta freising sa mill skond l awtobiografija tal papa stess din tissimbolizza l universalità tal knisja li ma tagħżel qatt bejn klassi u razza għax aħna lkoll ta kristu fuq in naħa ta fuq fil lemin għandna ors kannella mgħobbi b tagħbija fuq dahru dan l ors hu marbut mal leġġenda bavariża dwar l ewwel isqof padrun qaddis tad djocesi ta freising san korbinjanu missjunarju fil bavarja l qadima fis seklu l ors hu s simbolu tal umanità mhix mifdija li ġiet immansata mill grazzja ta kristu biex wara saret il pedament ta kultura kbira it tagħbija li għandu fuqu l ors hu simbolu tat toqol li jġorr miegħu l uffiċċju ta isqof papa benedittu kiteb tliet enċikliċi l enċiklika hi maqsuma f żewġ taqsimiet kbar l ewwel taqsima intitolata l unità tal imħabba fil ħolqien u fl istorja tas salvazzjoni hi riflessjoni filosofika u teoloġika dwar l imħabba fid diversi forom tagħha eros philia u agape b enfasi fuq ċerti aspetti vitali tal imħabba ta alla għall bniedem u r rabtiet li din l imħabba għandha mal imħabba umana it tieni taqsima imsejħa l prattika tal imħabba mill knisja bħala komunità ta mħabba titkellem fuq l implimen tazzjoni konkreta tal kmandament tal imħabba tal oħrajn l ewwel taqsima il kelma mħabba kelma fost l aktar użati u abbużati fid dinja tallum għandha firxa kbira ta tifsiriet hemm l imħabba għall patrija imħabba bejn il ħbieb imħabba tal ġenituri għal uliedhom imħabba għall professjoni imħabba namra għall kaċċa eċċ fost din il varjetà ta tifsiriet b danakollu il mudell tipiku tal imħabba hu dak li jseħħ bejn raġel u mara imħabba li fil greċja tal qedem kienu jsejħulha eros fil bibbja l kunċett tal imħabba hu aktar irfinut kif jidher mill fatt li l kelma eros darbtejn biss tidher fit testment il qadim u xejn fil ġdid li min naħa tiegħu jippreferi l kelma agape li tfisser imħabba li tingħata l evanġelju ta san ġwann jinqeda wkoll bil kelma philia imħabba ta ħbiberija b tifsir aktar profond biex turi r relazzjoni ta ġes mad dixxipli tiegħu din it tendenza li tevita l kelma eros u l imħabba tingħata viżjoni ġdida bil kelma agape influwenzat il mentalità nisranija dwar l imħabba b tali mod li f ambjenti sekolari sikwit hi kkritikata b mod negattiv għax jgħidu din tiċħad l eros u dak kollu relatat mal ġisem hekk il filosfu friedrich nietzsche qal li r reliġjon nisranija ivvelenat l eros li min naħa tiegħu għalkemm ma ċediex għal kollox iddeġenera f vizzju il filosfu ġermaniż kien jesprimi l idea ta ħafna ma kenitx il knisja bil kman damenti tagħha qed tibdel fi mrar ħaġa daqshekk prezzjuża fil ħajja ma kenitx qisha referee li jsaffar is suffara meta l pjaċir rigal tal ħallieq ikun beda jdewwaq ftit minn dak li hu divin għalkemm fl imgħoddi fil knisja ġieli kien hemm tendenzi bħal dawn it tifsira tal iżvilupp fl użu tat termini bibliċi hi differenti l eros tqiegħed fil bniedem mill ħallieq u għalhekk hu tajjeb iżda biex id dinjità oriġinali tiegħu ma tintilifx u ma jiddeġenerax f sess waħdu u f sempli ċi prodott ta pjaċir jinħtieġ li dan ikun iddixxiplinat imsoffi u jitħalla jimmatura il fidi nisranija minn dejjem qieset lill bniedem bħala ħolqien li fih l ispirtu u l materja jintisġu flimkien nisġa li lill bniedem tagħtih nobbiltà ġdida jista jingħad li l isfida tal eros tintrebaħ meta ġisem u ruħ il bniedem huma f armonija perfetta imbagħad iva l imħabba ssir estas imma mhux estasi fis sens ta ewforja stat ta min iħossu qiegħed fis seba sema imma bħala ħruġ permanenti mill jien magħluq fih innifsu għal libertà ta min jagħti ruħu biex isib lilu nnifsu jew aħjar biex isib l alla hekk l eros jista jerfa l bniedem f estas lejn id divin fl aħħar mill aħħar jinħtieġ li l eros u l agape qatt ma jinqatgħu għall kollox minn xulxin anzi aktar ma t tnejn għalkemm fi gradi differenti isibu bilanċ bejniethom aktar isseħħ in natura awtentika tal imħabba għalkemm l eros għall ewwel tibda b xenqa hi u tersaq lejn il parti l oħra tibda tistaqsi inqas u inqas dwarha nfisha u tfittex iżjed u iżjed l hena tal parti l oħra hi tagħti ruħha lill parti l oħra u tibda tixtieq tkun hemm minħabba l parti l oħra hekk naħa ssir parti mill parti l oħra u dan ikun il mument tal agape f ġes kristu li hu l imħabba ta alla inkarnata l eros agape tilħaq il forma l aktar radikali tagħha f mewtu fuq is salib hu wera mħabba l iktar sublimi meta ingħata għall fidwa u l qawmien tal bnedmin bit twaqqif tal ewkaristija hu assigura li jibqa jagħti ruħu taħt l ispeċi ta ħobż u nbid jibqa jingħata bħala manna ġdida li tgħaqqad il bnedmin ħaġa waħda miegħu bis sehem tagħna fl ewkaristija aħna nsiru parti mill qawwa dinamika tal għotja tiegħu u aħna u ningħaqdu miegħu inkunu ningħaqdu wkoll ma kull wieħed li hu jgħaqqad miegħu u hekk insiru lkoll ġisem wieħed b dan il mod l imħabba ta alla u l imħabba tal proxxmu jsiru ħaġa waħda u hekk bis saħħa tal laqgħa ma alla l agape il kmamdament doppju tal imħabba ma jibqax iktar impost fuqna l imħabba setgħet tkun ikkmandata lilna għaliex qabel hi nfisha ingħatat lilna it tieni taqsima l imħabba għall oħrajn b għeruqha mxenxla fl imħabba ta alla barra milli hi dmir ta kull nisrani hi wkoll dmir il komunità ekkleżjali kollha li fil ħidmiet karitevoli tagħha trid tirrifletti l imħabba trinitarja l għarfien ta dan id dmir kellu importanza fundamentali fil knisja sa mill bidu tagħha hekk li ma damitx ma nħasset il ħtieġa għal ċertu grad ta organizzazzjoni biex dawn il ħidmiet isiru aħjar hekk fl istruttura fundamentali tal knisja nibet id djakonat bħala servizz ta mħabba għall oħrajn imħabba mħarrġa flimkien u b mod ordnat servizz konkret iżda wkoll spiritwali meta l knisja bdiet tixtered il prattika tal karità beda jitqies bħala wieħed mill elementi essenzjali tagħha il ħidma tal knisja kienet għalhekk definita prinċipalment bħala dmir tripliku it tħabbir tal kelma kerygma martyria iċ ċelebrazzjoni tas sagramenti leiturgia u s servizz tal karità diakonia dawn id dmirijiet huma marbuta flimkien u ma jistgħux jinfirdu b danakollu mid dsatax il seklu l hawn bdiet titqajjem oġġezzjoni fundamen tali kontra l ħidma karitatevoli tal knisja ħidma bħal din bdew jgħidu tmur kontra l ġustizzja u tispiċċa biex il ħwejjeġ jibqgħu bla jitranġaw meta l knisja twet taq atti singoli ta karità ikomplu jargumentaw hi tkun tiffavorixxi li s sistema nġusta attwali tibqa kif inhi billi b xi mod tkun tirrendi s sistema sopportabbli u hekk tmewwet l irvell kontriha li waħdu jista jittransfor maha f dinja aħjar għaliex kif nafu il marxiżmu fittex juri li r rimedju waħdieni għall mard soċjali kollu kien jinsab biss f rivoluzzjoni dinjija ħolma li minn dak in nhar l hawn sfumat fix xejn kien il maġisteru kattoliku ibda mill enċiklika rerum novarum ta ljun xiii imbagħad quadragesimo anno ta piju xi mater et magistra ta ġwanni xxiii populorum progressio ta pawlu vi u t tlett enċikliċi ta ġwann pawl ii laborem exercens sollicitudo rei socialis u centesimus annus li għarbel il kwestjoni soċjali b attenzjoni dejjem ikbar żviluppa duttrina socjali tassew kumplessa u ssuġġerixxa linji ta gwida li jgħoddu wkoll għal ambjenti l hinn mill konfini tal knisja il knisja ma tistax u m għandhiex tieħu fuqha l impenn politiku li toħloq u trawwem l iktar soċjetà ġusta possibbli dan hu xogħol l istat u l knisja m għandniex teħodlu postu fl istess ħin lanqas ma tista u m għandha tibqa gallarija fil ġlieda għall ġustizzja il parti tagħha hi li tinjetta l enerġija spirit wali li mingħajrha l ġustizzja li dejjem titlob is sagrifiċċju la tista żżomm u lanqas tiġi l quddiem l imħabba tibqa dejjem meħtieġa l ebda liġi tal istat ġusta kemm tkun ġusta ma tista teħdielha postha stat li jrid jipprovdi għal kollox isir magna burok ratika bla ħila li jiżgura u jipprovdi dik l għajnuna li l bniedem tant jeħtieġ id dedikazzjoni u l imħabba personali min ifittex li jeqred l imħabba ifittex li jeqred lill bniedem effett pożittiv iżda ta wkoll sfida tal globalizazzjoni ta żmienna hu li din tipprovdi mezzi kif l għajnuna umanitarja titwassal lil min jeħtieġha ukoll f pajjiżi mbiegħda fatt li kien ġa osservat mill konċilju vatikan ii fost is sinjali ta żmienna ta min jinnota b mod partikolari is sens jikber dejjem bla ħadd iżommu ta solidarjetà bejn il popli strutturi statali u assoċjazzjonijiet umanitarji kollha jgħinu kulħadd bil mod tiegħu is solidarjetà murija fis soċjetà ċivili fejn nibtu għadd ta organizzazz jonijiet filantropiċi u ta karità dan ġara wkoll fil knisja kattolika wieħed jittama li jkun hemm kollabo razzjoni effettiva bejn dawn l elementi diversi madanakollu huwa importanti li l attività kreattiva tal knisja ma tintilifx fl isfond ta karità organizzata hekk varjata u ssir sempliċi waħda mill alternattivi għal kuntrarju fiha trid tibqa tilma l essenza tal karità nisranija għalhekk a il ħidma karitevoli nisranija minbarra li tkun professjonalment kompetenti trid tkun ibbażata fuq l esperjenza ta laqgħa personali ma kristu li mħabbtu misset il qlub ta dawk li jemmnu u nisslet fihom imħabba għall oħrajn b il ħidma karitevoli nisranija ma tridx tkun dipendenti la minn partiti u lanqas minn ideologiji il programm tan nisrani bħal dak tas samaritan it tajjeb jiġifieri l prog ramm ta ġes hu qalb li tara fejn hemm il ħtieġa tal imħabba u taġixxi skond il ħtieġa c barra min hekk il ħidma karitevoli nisranija m għandhiex tkun skuża għal dak li llum jissejjaħ proselitiżmu l imħabba tingħata b xejn u ma tingħatax għal skopi jiet ulterjuri dan ma jfissirx b danakollu li l ħidma nisranija għandha tħalli l alla u lil kristu fil ġenb l insara għandhom ikunu jafu meta hu l waqt li titkellem dwar alla u meta jaqbel li tibqa sieket u tħalli l imħabba titkellem weħedha l innu lill imħabba ta san pawl irid ikun il magna charta tal qadi kollu tal knisja u jħarsu milli jiddiġenera f sempliċi attiviżmu f dan il kuntest u quddiem is sekulariżmu imminenti li jipperikola wkoll li jiskoraġġixxi lil ħafna nsara mogħtija għal xogħol ta karità irridu naffermaw mill ġdid l importanza t talb ħajja mgħixa f kuntatt ma kristu tiżgura li l skjera immensa ta ħtiġiet li jitolbu rimedju imqabbla mar riżorsi limitati għal dan ix xogħol karitevoli ma taqtagħlniex qalbna fl istess ħin lanqas tħallina nitkaxkru minn ideoloġiji immirati li jibdlu b mod drastiku d dinja hi l fidi li taħdem permezz tal imħabba gal ta kristu li trid tqanqalna għall imħabba ta għajrna l imħabba ta kristu trossna kor il ħsieb li fi kristu alla ingħata għalina saħansitra sal mewt għandu jqanqalna biex ngħixu mhux iktar għalina nfusna imma għalih u miegħu ngħixu għall oħrajn min jitlob ma jkunx jaħli ħinu għalkemm is sitwazzjoni tkun qisha titlob azzjoni weħedha lanqas ma jkun ifittex li jibdel jew jikkoreġi l pjan ta alla għal kuntrarju fuq l eżempju ta marija u l qaddisin hu jkun ifittex jikseb minn alla d dawl u l qawwa tal imħabba li tegħleb kull dalma u egoiżmu preżenti fid dinja ħafna mill kanonizzazzjonijiet tiegħu il papa benedittu xvi iċċelebrahom fix xahar ta ottubru minbarra fl il papa benedittu xvi iċċelebra l ewwel kanonizzazzjonijiet tiegħu fit ta ottubru fi pjazza san pietru meta kkanonizza lil josef bilczewski alberto hurtado sj zygmunt gorazdowski gaetano catanoso u felice da nicosia dawn immarkaw l għeluq tas sinodu tal isqfijiet u s sena tal ewkaristija il papa kkanonizza lill isqof rafael guizar y valencia madre theodore guerin filippo smaldone u rosa venerini fil ta ottubru matul iż żjara tiegħu fil brażil fl il papa kkanonizza lil frei galvo fil ta mejju filwaqt li l malti dun ġorġ preca fundatur tal m u s e u m szymon ta lipnica charles ta mount argus u marie eugnie de jsus kienu kkanonizzati fil vatikan fit ta ġunju preca huwa l ewwel qaddis malta kanonizzat f ottubru ġew ikkanonizzati santa alfonsa tal indja gaetano errico narcisa de jesus martillo moran u maria bernarda btler f april kkanonizza lil arcangelo tadini bernardo tolomei nuno lvares pereira geltrude comensoli u caterina volpicelli f ottubru tal istess sena kkanonizza lil jeanne jugan jozef damian de veuster zygmunt szczsny feliski francisco coll guitart u rafael arniz barn fis ta ottubru kkanonizza lil andr bessette stanislaw soltys giulia salzano camilla battista da varano candida maria de jesus cipitria y barriola u mary mackillop fit ta ottubru ikkanonizza lil bonifacia rodriguez y castro l isqof guido maria conforti u luigi guanella fil ta ottubru se jikkanonizza lil kateri tekakwitha l ewwel qaddisa amerikana indjana marianne cope soru li ħadmet mal lebbrużi tal hawaii giovanni battista piamarta jacques berthieu missjunarju franċiż u martri fl afrika carmen salles y barangueras peter calungsod katekist martri fil filippini u anna schaffer il papa benedittu xvi qal li l użu tal kondom huwa aċċettabbli f ċerti każi l iktar biex jitnaqqas ir riskju ta infezzjoni bl hiv dawn il kummenti u oħrajn jinsabu fi ktieb li kien ippubblikat fit ta novembru intitolat id dawl tad dinja il papa il knisja u s sinjali taż żminijiet ktieb ibbażat fuq serje ta intervisti li l papa ta lill ġurnalist kattoliku ġermaniż peter seewald li jingħad li hu eks komunista u li kkonverta għall kristjaneżmu wara laqgħat mal papa ratsinger siltiet mill ktieb kienu ppubblikati fil gazzetta tal vatikan l osservatore romano fil ħarġa tal ta novembru meta kien mistoqsi direttament jekk il knisja kattolika hix fundamentalment kontra l użu tal kondom il papa qal li l użu tal kondom jista jkun ġustifikat skont il każ partikolari u dan partikolarment fil prevenzjoni ta tixrid tal mard bħall hiv u l aids fisser li l knisja fil kondom ma tarax soluzzjoni reali u morali żied li f ċerti każi fejn l intenzjoni hi li jitnaqqas ir riskju ta infezzjoni jista jkun l ewwel pass lejn ieħor lejn sesswalita aktar umana dwar prevenzjoni kontra mard trasmess sesswalment il vatikan dejjem tkellem dwar astinenza gruppi kattoliċi li jaħdmu biex tkun missielta l hiv laqgħu pożittivament il kummenti tal papa lura għal marzu waqt żjara fl afrika kummenti tal benedittu xvi kontra t tqassim tal kondoms kienu ġabu reazzjonijiet madwar id dinja kollha sadanittant papa ratzinger saħaq li l użu tal kondom biss mhux se jsolvi l problema tal hiv u l aids qal li hemm iktar xi jsir intant il ktieb li kien tradott f madwar il lingwa jindirizza kwistjonijiet oħra wkoll li jinkludu l iskandli marbuta ma abbużi sesswali minn membri tal kleru ċ ċelebat u l ordinazzjoni saċerdotali tan nisa fil messaġġ ta jum il paċi fil bidu tas sena ġdida bl isem jekk trid il paċi ħares il ħolqien il papa stqarr li l paċi dinjija hi mhedda min nuqqas ta rispett li għandu jkollna lejn in natura huwa jgħid li l kriżi ekoloġika qiegħda tikber u tkun imġiba irresponsabbli li wieħed ma jiħux bis serjetà din is sitwazzjoni wara li semma s sintomi tal problemi marbutin mal ambjent il papa jgħid li dan kollu jitlob reviżjoni profonda u fit tul tal istil tal ħajja tal bnedmin il bnedmin iridu jiskopru mill ġdid dawk il valuri li jistgħu jservu ta sisien sodi għall bini ta ġejjieni isbaħ għal kulħadd għax hu jgħid li l kriżijiet preżenti kollha ekonomiċi ambjentali f rabta mal ikel jew soċjali kollha huma fl aħħar mill aħħar kriżijiet morali u kollha għandhom rabta bejniethom benedittu xvi igħid li l bnedmin fehmu ħażin il kmand li tahom alla biex jaħkmu l art huma sfruttaw il ħolqien bix xewqa li jkollhom ħakma assoluta fuqu iżda t tifsira vera tal kmand oriġinali t alla ma kienx sempliċi għotja t awtorità imma iżjed sejħa għar responsabbiltà il bniedem ma kellux ikun tirann fuq in natura imma kellu d dmir li jħaddem amministrazzjoni responsabbli fuq il ħolqien jieħu ħsiebu u jaħdmu jidher ċar li l isfruttar ambjentali qed jipperikola serjament l ammont ta riżorsi naturali mhux biss għall ġenerazzjoni preżenti imma fuq kollox għal dik tal ġejjieni il qasam ekonomiku jrid iqis il fatt li kull deċiżjoni ekonomika għandha konsegwenza morali u għalhekk irid jintwera rispett dejjem ikbar għall ambjent il kriżi ekoloġika turi l ħtieġa ta solidarjetà għax din il kriżi ġejja b riżultat tar responsabbiltà storika tal pajjiżi industrijalizzati waqt li l pajjiżi inqas żviluppati mhumiex eżenti mir responsabbiltajiet tagħhom dwar il ħolqien għax il ħtieġa ta passi ambjentali effettivi torbot lil kulħadd il papa jgħid li hu qed jipproponi li jibda jseħħ mudell ta żvilupp mibni fuq iċ ċentralità tal persuna umana fuq l attenzjoni u s sehem fil ġid komuni fuq ir responsabbiltà fuq il ħtieġa ta stil mibdul ta ħajja u fuq il prudenza il virt li tgħidilna x hemm bżonn isir illum b rabta ma dak li jista jiġri għada fir rabta tal bniedem mal ambjent għandu jkun inkoraġġit it tiftix fil mod effettiv kif tista titħaddem l enerġija tax xemx u kif tinstab soluzzjoni għall problema dinjija tal ilma li hija ta importanza primarja għall ħajja fid dinja hawn tidħol it teknoloġija li dwarha l papa kien qal band oħra li it teknoloġija qatt mhi sempliċiment teknoloġija hija turi x inhu l bniedem u x inhuma l aspirazzjonijiet tiegħu għall iżvilupp hija tfisser it tensjoni interna li twasslu biex bilmod jegħleb il limitazzjonijiet materjali it teknoloġija f dan is sens hija tweġiba għall kmand t alla biex jaħdem u jaħkem l art fdata f idejn il bniedem u għandha sservi biex issaħħaħ il patt bejn il bnedmin u l ambjent patt li għandu jkun mera tal imħabba ħallieqa f alla ir reviżjoni tal istil tal ħajja jitlob li jkunu eżaminati l mudelli preżenti ta konsum ta produzzjoni li ħafna drabi mhumiex sostenibbli mill aspett soċjali ambjentali u anke ekonomiku il papa jitkellem fuq l edukazzjoni għall paċi din l edukazzjoni trid tibda b deċiżjonijiet kbar min naħa ta individwi familji komunitajiet u stati aħna lkoll responsabbli għall ħarsien u l kura tal ambjent din ir responsabbiltà ma għandhiex fruntieri huwa importanti li kulħadd fil livell proprju tiegħu jagħti sehmu biex jitrażżnu l interessi partikolari f din l edukazzjoni għandhom post speċjali l gruppi differenti preżenti fis soċjetà ċivili u l organizzazzjonijiet mhux governattivi li jaħdmu b determinazzjoni u ġenerożità għat tixrid tar responsabbiltà ekoloġika responsabbiltà li trid tkun dejjem iżjed ankrata mar rispett għall ekoloġija umana anke l mezzi ta komunikazzjoni jridu jagħtu sehemhom billi joffru mudelli pożittivi li jservu ta ispirazzjoni irid isir sforz komuni għax jekk parti mid dinja naturali titgħarraq l effett tagħha jinħass minn kulħadd u hawn tidħol ukoll is sejħa lill komunità internazzjonali biex ikun żgurat id diżarm progressiv ħalli jinħoloq ambjent ħieles mill armi nukleari għax il preżenza tagħhom thedded il ħajja tad dinja u l iżvilupp sħiħ tagħha issa u għal li ġej il knisja għandha responsabbiltà fejn jidħol il ħolqien biex ikunu mħarsin l art l ilma u l arja bħala doni t alla għal kulħadd u fuq kollox biex issalva l bniedem mill periklu li jeqred lilu nnifsu ma nistgħux ninsew il fatt importanti li ħafna nies iġarrbu l paċi u t trankwillità it tiġdid u s saħħa meta jiġu qrib il ġmiel u l armonija tan natura ħaġa tmur mal oħra meta nieħdu ħsieb in natura nintebħu li alla bin natura jieħu ħsiebna fit tagħlim tagħha dwar l ambjent il knisja żżomm it triq bilanċjata waqt li l ħallieq ta lill bniedem il post ta amministratur b responsabbiltà għall ħolqien qallu biex din ir responsabbiltà la jista jabbuża minnha u lanqas jaħrab minnha li jħares l ambjent naturali biex jibni dinja ta paċi huwa dmir ta kulħadd hija sfida urġenti hija wkoll opportunità providenzjali biex ngħaddu lil ta warajna ġejjieni aħjar għal kulħadd jalla dan ikun ċar għall mexxejja dinjija u għal dawk f kull livell li huma responsabbli mill ġejjieni tal bnedmin il ħarsien tal ħolqien u s seħħ tal paċi huma marbutin b rabta fil fond il ġurnalist kattoliku amerikan john allen kiteb li f intervista li l kardinal ratzinger f novembru kien stqarr li l media qed tonfoħ il problema tal iskandli sesswali fil knisja madankollu fis snin ta wara il kardinal ratzinger biddel kompletament l atteġġjament tiegħu u kien determinat li jnaddaf il ħmieġ fi ħdan il knisja atteġġjament li ssokta kemm ilu li laħaq papa minħabba r retiċenzi f bosta livelli tal knisja fir rigward tal abbużi sesswali l istess kardinal ratzinger kien għamel pressjoni biex il każi kollha ta abbuż sesswali jibdew jaqgħu taħt il kongregazzjoni tad duttrina tal fidi fil fatt qabel mejju tal tali każijiet kienu jiġu trattati minn dipartimenti differenti tal kurja romana dan il papa li għamel ħafna aktar mill predeċessuri tiegħu biex jeqred l abbużi sesswali fost membri tal kleru kif jidher mill każ tal leġjonarji ta kristu fil każ tal iskandlu tal pedofilija fl irlanda il papa benedittu xvi wera ruħu rrabjat quddiem is skiet tal isfqijiet fil kwistjoni tal pedofilija u bagħat għall isqfijiet tas djoċe si tar repubblika irlandiża u meta resqu quddiemu tahom ittra li kiteb hu biex tinqara lill poplu nisrani ta dak il pajjiż u semma proċeduri mhux xierqa biex ikunu mistħarraġa l kandidati għas saċer dozju u għall ħajja reliġjuża formazzjoni umana morali intellettwali u spiritwali nieqsa fis seminarji u fil novizzjati tendenza fis soċjetà li tiffavorixxi l kleru u nies oħrajn t awtorità iżjed milli attenzjoni għall isem tajjeb tal knisja u semma x kien ir riżultat id dawl tal evanġelju nxteħet fuqu dell li qatt ma nxteħetlu tul mijiet ta snin ta persekuzzjoni il papa indirizza hekk lill vittmi tal pedofilja ta xi saċerdoti wieħed jifhimha li intom ssibuha bi tqila biex taħfru u tinħabbu mill ġdid mal knisja f isimha nfissrilhom fil beraħ il mistħija u r rimors li aħna lkoll inħossu fl istess ħin nit lob kom biex ma titilfux it tama lill ġenituri tal vittmi qallhom li hu jagħraf kemm intom diżappuntati fil fond meta tafu bil ħwejjeġ tal waħx li ġraw f dak li messu kien l ambjent l iżjed żgur għas saċerdoti ħatjin bene dittu xvi kellu dan il kliem qawwi intom ittradejtu l fid uċ ja mqegħ da fikom minn tfal inno ċenti u mill ġenituri tagħ hom intom tridu tagħtu kont ta dan quddiem alla li jista kollox kif ukoll quddiem il qrati magħmulin apposta intom tlif tu l istima tan nies fl irlanda u tfajlu l mistħija u diżunur fuq sħabkom dawk fostkom li huma saċerdoti ksirtu l qdusija tas sagrament tal ordni sagri li fih kristu juri ruħu preżenti fina u fl għemejjel tagħna il papa kellu kelma anke lis saċerdoti u reliġjużi onesti li fl opinjoni pubblika weħlu mal ħatjin u jinsabu ttentati bl iskoraġġiment naf li f għajnejn ċerti nies intom dhertu ħatjin għax assoċjawkom mal ħatjin u li b xi mod intom responsabbli tal iżbalji ta ħaddieħor f dan il waqt ta tbatija jien rrid nixhed għad dedikazzjoni tal ħajja saċerdotali u reliġjuża tagħkom u tal ħidma tagħkom jien nistedinkom biex tistqarru mill ġdid il fidi tagħkom fi kristu lill isqfijiet tal irlanda l papa qalilhom saru żbalji gravi fid deċiżjonijiet u nuqqasijiet fit tmexxija dan kollu hedded serjament il kredibiltà u l ħila tagħkom ikkoperaw mal awto ritaijiet ċivili u ftakru li l popolazzjoni irlandiża tistenna minnkom bir raġun li tkunu bnedmin t alla li tkun qaddisin lill kattoliċi kollha irlandiżi l papa għamlilhom sejħa il ħsieb tiegħi hu li nħeġġiġkom ilkoll bħala poplu t alla li jinsab fl irlanda biex tirriflettu fuq il ġerħat li ġarrab il ġisem ta kristu fuq ir rimedji xi drabi dolorużi meħtieġa biex jittaffu u jitfejqu u fuq il ħtieġa ta għaqda ta mħabba u t għajnuna lil xulxin fil proċess twil ta qawmien u tiġdid fil knisja f ittra lis seminaristi kollha tad dinja f ottubru il papa benedittu xvi tkellem fuq il każi ta abbużi sesswali u kif dawn ma jnaqqsux il valur tal saċerdozju il papa benedittu enfasizza li l mewġa ta akkużi li għaddiet minnhom dan l aħħar il knisja ħallew impatt negattiv il papa qal li minkejja li kien hemm xi qassisin li ma rrispettawx il ministeru tagħhom u wettqu abbużi sesswali fuq tfal u adolexxenti madankollu l azzjonijiet tagħhom ma jistgħux jinfirxu fuq ix xogħol li jwettqu ħafna qassisin oħrajn madwar id dinja tkellem ukoll fuq kif ħafna qassisin huma kapaċi jgħixu ħajja fiċ ċelibat u kapaċi jagħtu xiehda ta umanità pura u matura lis seminaristi huwa qalilhom biex jieħdu ċ ċelibat bis serjetà ħafna għaliex dan jinvolvi l integrazzjoni sesswali fil personalità sħiħa meta dan ma jseħħx is sesswalità skont il papa issir banali u distruttiva fl istess waqt il papa għaraf li fid dawl tal każi ta abbużi sesswali il knisja għandha tiftaħ aktar għajnejha u toqgħod attenta meta tevalwa l vokazzjonijiet il papa ġa għamel bosta missjonijiet appostoliċi kemm fl italja kif ukoll f pajjiżi oħra darbtejn fil ġermanja u spanja u darba l polonja franza it turkija il brażil l awstrija l amerika l awstralja kamerun angola il lvant nofsani repubblika ċeka malta il portugal ċipru u l ingilterra nhar is sibt t april il papa benedittu għamel l ewwel żjara qasira tiegħu f malta fl ewwel diskors tiegħu fl ajruport ta malta il papa għamel sejħa qawwija favur iż żwieġ u l familja hu qal li pajjiżna għandu jibqa jappoġġja l għaqda taż żwieġ bħala istituzzjoni kemm naturali u kemm sagramentali u n natura vera tal familja bl istess mod li tappoġġja l qdusija tal ħajja umana mill konċepiment sal mewt naturali u r rispett xieraq dovut lil libertà reliġjuża b modi li jwasslu lill individwi u lis soċjetà għal żvilupp integrali awtentiku qal li malta għandha ħafna x tikkontribwixxi fuq kwistjonijiet tant diversi bħat tolleranza reċiproċità immigrazzjoni u kwistjonijiet oħrajn li huma kruċjali għall futur tal ewropa semma kif malta għandha rabtiet mill qrib mal lvant nofsani mhux biss f termini kulturali u reliġjużi iżda saħansitra lingwistiċi filgħaxija l papa żar il grotta ta san pawl fir rabat fejn għamel mument ta riflessjoni u talb wara fid diskors li għamel fil pjazza tar rabat qal li nhar il ħadd t april il papa kkonċelebra quddiesa fuq il fosos tal furjana fl omelija tiegħu il papa qal li sa mill wasla tiegħu nhar is sibt filgħaxija ingħata l istess merħba mill qalb li l antenati maltin taw lill appostlu san pawl fis sena filwaqt li qal li san ġorġ preca għandu jservi bħala mudell għall poplu malti il papa ħeġġeġ lill maltin biex ikomplu jgħożżu l fidi u l valuri li kienu mwassla lilhom minn san pawl l iktar aħbar li ġibdet l attenzjoni tal media lokali u internazzjonali kienet il laqgħa li l papa kellu ftit wara l quddiesa mal allegati vittmi ta abbuż sesswali minn saċerdoti maltin li fiha l papa assigurahom li l knisja kienet se tkompli tinvestiga dawn l allegazzjonijiet u wiegħed li jimplimenta miżuri meħtieġa biex jiggarantixxi li każijiet simili ma jerġgħux iseħħu wara nofsinhar il papa kellu laqgħa maż żgħażagħ fil valletta waterfront fis p m l papa mill kalkara rikeb il katamaran san pawl akkumpanjat minn żewġ patrol boats li wasslu sal valletta waterfront meta wasal ħden il moll il katamaran għadda viċin tal art fejn il papa beda jsellem liż żgħażagħ ħdejh kien hemm fost oħrajn grupp ta żgħażagħ li qagħdu ħdejh tul il vjaġġ ta minuta mill kalkara kif ukoll l isqfijiet maltin kif wasal sar diskors mill isqof t għawdex mario grech u wara indirizzi qosra minn numru ta żgħażagħ f diskors li għamel benedittu xvi qal li s soċjetà maltija hi mgħaddsa fil fidi u l valuri nsara u qal li ż żgħażagħ għandhom ikunu kburin li malta hija pajjiż li jiddefendi t trabi li għadhom ma twildux u ħeġġeġ ħajja tal familja stabbli billi l maltin jgħidu le għall abort u d divorzju iż żjara waslet fi tmiemha għall ħabta tat p m meta l papa telaq b titjira lejn ruma mill ajruport internazzjonali ta malta fost id diversi kotba tiegħu nsibu introduzzjoni għall kristjaneżmu ġabra ta diskorsi li kien ta fl università dwar il kredu tal appostli domma u predikazzjoni antoloġija ta esejs priet ki u riflessjonijiet ta xeħta pastorali ir rapport ratzinger ktieb forma ta intervista dwar il qagħda tal fidi u melħ tal art u ġes ta nazaret fil kelmtejn ta qabel tal ktieb il papa jagħmilha ċara li l punt li fuqu hu mibni l ktieb hu li mingħajr rabta ma alla l persuna ta ġes tidher dell irreali u ma titfissirx hu jittratta lil ġes min naħa tal għaqda mal missier li hija ċ ċentru tal personalita tiegħu u mingħajrha wieħed ma jifhem xejn fil waqt li permezz tagħha ġes jsir preżenti fostna llum b ġes alla daħal tabilħaqq fl istorja reali jekk inwarrbu din l istorja il fidi nisranija fiha nfisha tispiċċa fix xejn u tinbidel f forma oħra ta reliġjon il papa jkompli jgħid li huwa pprova jippreżenta lil ġes tal vanġeli bħala ġes l veru ġes tal istorja fis sens uniku ġes tal vanġeli huwa figura storikament bis sens u konvinċenti il papa jgħid li dan il ktieb huwa frott tal istudju personali tiegħu fuq il wiċċ tal mulej s li ilu sejjer is snin huwa jkompli jgħid li billi ma jafx kemm sa jingħata żmien u saħħa iddeċieda li jippublika l ewwel għaxar kapitli dawk mill magħmudija fil ġordan sa l istqarrija ta pietru u t trasfigurazzjoni bħala l ewwel ktieb fit tieni parti bi ħsiebu jittratta t tfulija ta ġes imma deherlu li kien aktar urġenti li jippreżenta l figura u l messaġġ ta ġes fl attivita pubblika tiegħu biex jgħin lill qarrejja ikabbru relazzjoni ħajja miegħu ħuh georg jirrakkonta li sa minn ċkunitu joseph kien iħobb in natura u l annimali l istess bħall bqija tal familja tiegħu joseph ratzinger iħobb il mużika anki bħala papa fil vakanzi tiegħu jqatta ħin idoqq il pjanu missierhom kien iħobb jigbor il familja kollha madwaru biex ikantaw waqt li huwa kien idoqq iċ ċetra f marktl am inn kien hemm banda maghrufa li kienet taffaxxina lil joseph u lil ħuh georg kompla jistudja l muzika u eventwalment sar direttur tal kor ta domsplatzen f regensburg il kompozituri preferiti tal papa huma mozart u bach benedittu xvi ihobb jimxi hafna minn meta kien elett papa kellu jnaqqas il mixi izda xorta wahda ta kuljum filghaxija jmur jimxi fil gonna tal vatikan il papa jhobb hafna l ikel tal bavarja fosthom soppa tal ghagina il gulash u l ispazle meta fl ftit wara l elezzjoni tieghu bhala papa benedittu xvi zar id dar tieghu ta pentling fil bavarja flimkien ma huh georg sajru u kielu flimkien kif kienu soltu jaghmlu izda ma hallewhomx jahslu l platti meta kien kardinal ratzinger spiss kien jagħmel prietki fil knisja ġermaniża f campasanto teutonico biswit il bażilika ta san pietru f regensburg imma l iktar diskussjonijiet li kien ikollu jkunu għal qalbu kienu dawk li kienu jsiru wara li kien iqaddes konrad baumgartner il kap tad dipartiment tat teoloġija fl università ta regensburg stqarr li darba minnhom kien għamel żjara f din il knisja wara hu mar fiċ ċimiterju l antik wara l knisja kienet mimlija qtates u meta ħareġ huma lkoll ħarġu jiġru lejh stqarr baumganter kollha kienu jafuh u kienu jħobbuh żied jgħid baumgartner hu qagħad hemm imelles xi wħud minnhom u jkellimhom għal żmien pjuttost twil żied jgħid baumgartner kien iżur il qtates kull meta żar il knisja l imħabba tiegħu għall qtatas hi pjuttost magħrufa dan wassal lil benedittu xvi biex fl jagħti l approvazzjoni tiegħu għal ktieb tat tfal li jirrakkonta l istorja ta ħajtu mil lenti ta qattus il ktieb li ngħata t titlu ta joseph u chico inkiteb minn jeanne perego mill milan il ktieb jirrakkonta l ħajja tal papa mill għajnejn ta chico qattus ġinġri ta disa snin f paġna chico jirrakkonta l memorji taż żgħożija ta joseph ratzinger waqt li kien qed jikber f familja fir reġjun tal bavarja fl era tal ġermanja taħt il ħakma ta adolf hitler il ktieb isegwi wkoll l ewwel snin tiegħu fis saċerdozju u jintemm bil ħatra ta ratizger bħala l kap tal knisja kattolika fit ta april fil fatt chico jiżvela kif waqt milied minnhom kien attakka lill kardinal ratzinger u ħallielu bosta grif f wiċċu ħafirli minnufih stqarr chico fil ktieb ironikament l awtriċi tal ktieb qatt ma ltaqgħet mal papa iżda l ktieb tagħha hu mimli dettall tpinġijiet kif ukoll xi messaġġ nisrani l introduzzjoni għall ktieb inkitbet minn dun georg ganswein is segretarju personali tal papa dan ifisser li l papa aktarx li qara l ktieb innifsu jew inkella ta l permess tiegħu għall pubblikazzjoni tiegħu fl introduzzjoni dun georg fisser kif dan il ktieb kien storja unika tal papa benedittu xvi wara vjaġġ ta siegħa fil bidu taż żjara pastorali fl awstralja f mejju għall okkażjoni tal jum dinji taż żgħażagħ il papa benedittu xvi ingħata qattus missellef mingħand xi ħadd u pjanu ntunat biex jistrieħ mit tul tal vjaġġ il papa għamel ġurnata għall mistrieħ f post għall irtir kattoliku f sydney biex jikseb lura l konċentrazzjoni tiegħu wara vjaġġ pjuttost twil danny casey kelliem għall jum dinji taż żgħażagħ kien ikkonferma li l organizzaturi kienu saħansitra ssellfu qattus biex iżomm kumpanija lill papa ridna nagħmluha dar verament li tilqgħek għall papa u biex tkun post fejn hu seta jiċċarġja l batteriji tiegħu wara l itwal vjaġġ li qatt għamel casey kien qal lil stazzjon ta radju privat fl awstralja nhar il ta frar huwa ħabbar li kien se jirriżenja minn papa fit tal istess xahar xi ħaġa li kienet ilha ma tiġri mill meta papa girgor xii kien irriżenja wara talba mill konċilju ta kostanza l iktar papa magħruf li abdika kien papa ċelestinu v fl wara biss xhur il papa ser jibqa jilbes il libsa bajda mingħajr mozzetta madankollu mhux ser jibqa jilbes il kappa u ż żarbun aħmar u minflok għażel li jilbes żarbun kannella fid data magħżula il papa abdika u b hekk ġie ddikjarat żmien ta sede vacante espressjoni li tfisser li s siġġu tal papa issa huwa vakanti bħala papa emeritu benedittu baqa jissejjaħ bħala il qdusija tiegħu u baqa jilbes il libsa bajda ta papa huwa rari jidher fil pubbliku il ftit drabi li deher ħafna minnhom għamilhom fil preżenza tas suċċessur tiegħu papa franġisku u qatt ma esprima ideat kuntrarji għal tiegħu franġisku min naħa tiegħu dejjem semmieh b tifħir u b rispett f kull okkażjoni ludwig van beethoven bonn ta diċembru vjenna ta marzu kien kompożitur ġermaniż li x xogħol tiegħu jinfirex mill perjodu klassiku sal bidu tar romantiċiżmu bħala l aħħar rappreżentant tal klassiċiżmu vjenniż wara gluck haydn u mozart beethoven ħejja t triq għall evoluzzjoni lejn ir romantiċizmu fil mużika u influwenza l mużika tal punent matul parti kbira tas seklu kien inkomparabbli tagħtini l impressjoni li inti bniedem b ħafna mħuħ ħafna qlub u ħafna rwieħ qallu haydn qrib l u esprima l arti tiegħu fil forom kollha tal mużika minkejja li l mużika sinfonika kienet il kawża prinċipali tal popularità universali tiegħu kienet il kitba pjanistika u l musica da camera li għamlu l ikbar impatt bil qawwa tar rieda tiegħu rebaħ fuq it tiġrib li ġabitlu t traġedja tat truxija u ċċelebra fil mużika tiegħu t trijonf tal eroiżmu u l ferħ waqt li d destin tah biss iżolament u miżerja għaldaqstant kien tassew jistħoqqlu t tifħir ta romain rolland meta dan tal aħħar wasal biex qal hu l aqwa fost l aqwa mużiċisti hu l forza l iżjed erojka fl arti moderna ix xogħlijiet ta beethoven li għalih il kreazzjoni mużikali kienet att ta bniedem ħieles u independenti u espressjoni ta ottimiżmu u ta fiduċja soda fil bniedem jagħmluh wieħed mill figuri l iżjed importanti fl istorja tal mużika ludwig van beethoven twieled bonn fis ta diċembru jew fis ta diċembru minn familja umli li kellha tradizzjoni mużikali ta mill inqas żewġ ġenerazzjonijiet nannuh min naħa ta missieru ludwig van beethoven ix xiħ kien ġej minn familja ordinarja fjamminga minn mechelen il partiċella van m għandhiex x taqsam man nobbiltà dan kien raġel rispettat u mużiċista tajjeb li mar joqgħod bonn fl u sar maestro di cappella tal prinċep elettur ta kolonja missieru johann van beethoven kien mużiċista u tenur fil qorti tal elettur bniedem medjokri kiefer u magħruf bħala xurban li rabba l uliedu taħt dixxiplina kbira ommu maria magdalena van beethoven imwielda keverich kienet bint kok tal elettur ta trier kienet mara qalba tajba imma depressiva maħbuba minn uliedha imma dejjem tibqa lura ludwig kien wieħed fost seba wlied li minnhom tlieta biss laħqu l età adulta hu stess u ż żewg ħutu iżgħar minnu kaspar karl u johann johann van beethoven ma damx ma ntebaħ bid don mużikali ta ibnu u induna kemm seta jaqla minnu ftakar fiċ ċkejken mozart muri f kunċerti madwar l ewropa xi ħmistax il sena qabel u mill ħa l edukazzjoni mużikali ta ludwig f idejh biex fl ħadu jdoqq il pjanu quddiem udjenzi mar rheinland kollha minn bonn sa kolonja imma kontra lopold mozart minflok ma pprova juża l pedagoġija ma ibnu johann van beethoven kien kapaċi biss juża l awtortità u l ħruxija u din l esperjenza sfat bla frott u ma ttennitx darba oħra ħlief dawra waħda fil pajjiżi l baxxi fl flimkien ma edukazzjoni ġenerali li kien jafha fil parti kbira lill benevolenza tal familja von breuning u lill ħbiberija mat tabib franz gerhard wegeler li baqgħet għal ħajtu kollha it tfajjel ludwig sar l istudent ta christian gottlob neefe pjanu orgni kompożizzjoni u bejn l u l ikkompona għall pjanu id disa varjazzjonijiet fuq marċ ta dressler u t tliet sonatini msejjħa lill elettur li mmarkaw simbolikament il bidu tax xogħol mużikali tiegħu fl beethoven nħatar organista fil qorti tal elettur il ġdid max franz li sar il patrun tiegħu hemm induna bih il konti ferdinand von waldstein li l għajnuna tiegħu kienet kruċjali għall mużiċista żagħżugħ ħa l beethoven vjenna għall ewwel darba f april tal u fiż żjara kellu laqgħa qasira ma mozart f lulju tal von waldstein ippreżenta ż żagħżugħ ludwig lil joseph haydn li kien għadu ġej minn dawra mal ingilterra u waqaf bonn haydn impressjona ruħu ħafna meta qara l mużika ta kantata komposta minn beethoven jew nhar il mewt ta ġużeppi ii jew nhar il miġja ta leopoldu ii u stiednu jkompli jistudja vjenna taħt id direzzjoni tiegħu beethoven kien jaf li l opportunità li jitgħallem taħt mużiċista tal fama ta haydn ma kinitx ta min jitlifha u fl istess ħin kważi ma kienx għad baqagħlu aktar irbit mal familja ommu kienet mietet bit tuberkulożi f lulju tal u missieru kien dejjem fis sakra u ma kienx kapaċi jmantni l familja għalhekk beethoven aċċetta u fit ta novembru tal telaq ir renu biex qatt ma jerġa lura waldstein novembru kien qallu hekk fl aħħar tas seklu vjenna kienet il kapitali tal mużika oċċidentali u kienet tirrapreżenta l aħjar ċans biex wieħed jirnexxi fil karriera mużikali meta wasal hemm fl età ta sena kien diġà kkompona ħafna per fil verità l ebda waħda mill kompożizzjonijiet sa dak iż żmien kienet imporanti wisq u kien għadu lura milli jilħaq il maturità artistika dan jiddistingwih fundamentalment minn mozart fil fatt kien bħala pjanista virtuoso li xtaq isir famuż qabel ma jagħmel isem bħala kompożitur rigward it tagħlim minn haydn minkejja li kien mill aktar prestiġjuż kien ukoll diżappuntat minn xi aspetti minn naħa minnhom beethoven malajr daħħalaha f rasu li l għalliem tiegħu kien jgħir għalih waqt li min naħa l oħra haydn ma damx ma beda jiddejjaq bin nuqqas ta dixxiplina u l awdaċja mużikali tal istudent tiegħu minkejja l istima li kellhom lejn xulxin imfakkra bosta drabi missier is sinfonija qatt ma kellu ma beethoven l istess ħbiberija profonda li kellu ma mozart ħbiberija li wasslet għat twelid ta emulazzjoni li tat ħafna frott haydn lejn l qallu matul dan iż żmien haydn kellu influwenza profonda u twila fuq ix xogħol ta beethoven u iżjed tard dan kien se jirrikonoxxi dak li kien jaf lill għalliem tiegħu wara li haydn reġa mar londra jannar beethoven kompla l istudji tiegħu sporadikament sal bidu tal ma bosta għalliema oħra fosthom il kompożitur johann schenk u tnejn oħra mill epoka mozartina johann georg albrechtsberger u antonio salieri meta temm l apprentistat tiegħu beethoven iddeċieda li jibqa vjenna it talenti tiegħu bħala pjanista għamluh magħruf u apprezzat mid dilettanti tal mużika tal aristokrazija vjenniża li fosthom insibu bosta ismijiet li baqgħu sal lum marbutin mad dedikazzjonijiet ta ħafna mill kapulavuri tiegħu bħall baruni nikolaus zmeskall il prinċep carl lichnowsky il konti andrei razumovsky il prinċep joseph franz von lobkowitz u aktar tard l arċiduka rodolfu tal awstrija wara li ppublika l ewwel tliet trii tiegħu għall pjanu vjolin u vjolinċell taħt in numru opus imbagħad l ewwel sonati għall pjanu tiegħu beethoven ta l ewwel kunċert pubbliku fid ta marzu fejn daqq il kreazzjoni tiegħu kunċert għall pjanu nru li fil fatt kien ikkompona l ewwel meta kien għadu bonn fl beethoven għamel sensiela ta kunċerti li ħaduh minn vjenna sa berlin u għadda minn dresden leipzig nuremberga u praga waqt li l pubbliku faħħar il virtuosità u l ispirazzjoni tiegħu fuq il pjanu il kritiċi l iżjed konservazzjonisti laqgħu l entużjażmu tiegħu b ċertu xettiċiżmu il qari tal klassiċi griegi ta shakespeare u tal mexxejja tal moviment politiku letterarju sturm und drang li kienu goethe u schiller xaqleb it temperament tal mużiċista b mod permanenti lejn l idealiżmu dan l idealiżmu kien imsaħħaħ ukoll mill ideat demokratiċi tal illuminiżmu u r rivoluzzjoni franċiża li dak iż żmien kienu nfirxu mal ewropa fl beethoven kien sikwit iżur l ambaxxata ta franza fi vjenna fejn iltaqa ma bernadotte u mal vjolinista rodolphe kreutzer li fl iddedikalu is sonata għall vjolin nru li ġġib ismu waqt li l attività kreattiva tiegħu intensifikat kompożizzjoni tas sonati għall pjanu sonata għall pjanu nru sa sonata għall pjanu nru l ewwel sonati għall vjolin u pjanu sa madwar l il kompożitur kien għadu jieħu sehem fil konkorsi mużikali li kienu popolari ħafna fis soċjetà vjenniża u li għamluh l aqwa virtuoso ta vjenna għad detriment għal pjanisti ta fama bħal clementi cramer gelinek hummel u steibelt l aħħar tas snin kien ukoll l epoka tal ewwel kapulavuri l kunċert għall pjanu nru l ewwel sitt kwartetti għall arki is settett għall arki u nifsijiet u fix xogħlijiet li jaffermaw bl iżjed mod ċar il karattru tal mużiċista li kien qiegħed jissawwar is sonata għall pjanu nru msejħa patetika u s sinfonija nru minkejja li l influwenza tal aħħar sinfoniji ta haydn kienet għadha tidher ċara fihom din tal aħħar kienet diġà stampata bil karattru beethovenjan b mod partikulari fl ischerzo tat tielet moviment u diġà kien hemm fiha ż żerriegħa tal wegħda ta suċċessi ikbar l ewwel kunċert u l ewwel sinfonija indaqqu b suċċess kbir fit ta april f kunċert li beethoven iddedika għax xogħlijiet tiegħu bl għajnuna tar renti li kienu jtuh il patruni tiegħu beethoven li l fama tiegħu kienet qiegħda tikber anki barra mill fruntieri tal awstrija kien jidher f dak il mument ta ħajtu li kien garantit ħajja fil karriera ta kompożitur u interpretu glorjuż tal mużika czerny lejn l qal is sena kellha tkun ta bidla kbira fil ħajja tal kompożitur mingħajr ma qal lil ħadd mill beethoven beda jinduna bit truxija tiegħu li kienet se tibqa sejra għall agħar mingħajr fejqan sakemm fl ittarrax għal kollox għalhekk inqata min nies kollha u ngħalaq fis solitudni minħabba l biża li jkollu jammetti fil pubbliku li kien qiegħed ibati b din il marda terribbli allura beethoven ħa l fama ta misantropu u sofra din il fama fis silenzju sa mewtu billi kien jaf l marda tiegħu kienet xi darba se twaqqfu milli jaħdem bħala pjanista u forsi anki milli jikkomponi għal mument daħallu f rasu li joqtol ruħu b idejh imma malajr iddispjaċieh neħħa din l idea minn moħħu u esprima l fiduċja fl arti tiegħu f ittra li baqgħet tissejjaħ it testment ta heiligenstadt li qatt ma ntbagħtet u kien biss wara mewtu li din instabet beethoven fis ta ottubru kiteb fortunatament il vitalità kreattiva tiegħu ma battietx f dan il perjodu ta kriżi morali wara l kompożizzjoni tas sonata ġentili sonata għall vjolin nru imsejħa ir rebbiegħa frhlings u tas sonata għall pjanu nru imsejħa dawl ta qamar ikkompona s sinfonija mhux magħrufa wisq mimlija ferħ it tieni sinfonija u l kunċert iżjed ta swied il qalb il kunċert għall pjanu nru fejn feġġet b mod ċar permezz tal kjavi ta do minuri il personalità karatteristika tal kompożitur fil ta april dawn iż żewġ xogħlijiet intlaqgħu tajjeb imma għal beethoven kienet ħa tinqaleb il folja minn dak iż żmien il karriera tiegħu kienet se tieħu direzzjoni oħra miċħud mill possibbiltà li jesprimi t talent tiegħu kollu u milli jaqla l għajxien bħala interpretu tal mużika kien sejjer jintefa b ruħu u ġismu fuq il kompożizzjoni b kuraġġ u qawwa ta karattru li ħadd ma kien stennihom fit tmiem tal kriżi tal feġġ l eroiżmu trijonfanti tat tielet sinfonija beethoven fl qal hekk it tielet sinfonija l erojka kienet pass importanti fix xogħol ta beethoven mhux biss minħabba l qawwa espressiva u t tul tagħha li sa dak iż żmien kienet ħaġa ġdida għalih imma wkoll għax tat il bidu għal sensiela ta xogħlijiet brillanti notevoli għat tul tagħhom u l enerġija tagħhom karatteristiċi tal istil tal perjodu tan nofs ta beethoven imsejjaħ stil erojku il kompożitur għall ewwel kellu l ħsieb li jiddedika din is sinfonija lill ġeneral napuljun bonaparti li kien iqisu bħala s salvatur tar rivoluzzjoni franċiża imma meta sema bil proklamazzjoni maħruġa mill imperu franċiż mejju tant irrabja li qatta d dedikazzjoni fl aħħar il kapulavur ingħata t titlu ta sinfonija kbira erojka b tifkira ta bniedem kbir il kompożizzjoni tas sinfonija ħadet mill sal u meta nstemgħet fil pubbliku fis ta april qajmet reazzjoni kbira u l biċċa kbira tan nies ħasbuha twila wisq beethoven ma ħabbilx rasu u qal li din is sinfonjia jarawha qasira meta jkun ikkompona oħra ta iżjed minn siegħa u sal kompożizzjoni tad disa sinfonija baqa jqis l erojka bħala l aħjar sinfonija tiegħu fil kitba pjanistika l istil evolva wkoll fl is sonata għall pjanu nru iddedikata lill konti waldstein u msemmija għalih laqtet il pjanisti li daqquha bil virtuosità tagħha u b kemm kienet teħtieġ mill istrument is sonata grandjuża sonata għall pjanu nru imsejħa appassionata ħarġet mill istess forma u ftit żmien warajha l kunċert tripplu għall pjanu vjolin vjolinċell u orkestra f lulju tal il kompożitur iltaqa ma luigi cherubini u ma ħebiex l ammirazzjoni li kellu għalih ta ħamsa u tletin sena beethoven beda jaħdem fil forma mużikali li għaliha mozart kien l iżjed famuż l opra lirika fl għoġbu ħafna l librett lonore ou l amour conjugal tal franċiż jean nicolas bouilly u fl beda l abbozz tal opra fidelio li fil bidu kienet iġġib it titlu tal eroina lonore imma kellu xi diffikultajiet li ma stennihomx din fil bidu ma ntgħoġbitx mill pubbliku kellha tliet rappreżentazzjonijiet biss fl u beethoven beda jaħseb li kien hemm konfoffa kontra tiegħu fidelio kellha tgħaddi minn tliet verżjonijiet u u kien biss wara t tielet waħda li fl aħħar l opra kellha r rikoxximent li xerqilha beethoven kien ikkompona xogħol importanti tar repertorju liriku imma din l esperjenza ħallietu b togħma qarsa u qatt ma reġa ħadem f dil forma ta mużika allavolja ħaseb fi proġetti oħra fosthom macbeth ispirat mix xogħol ta shakespeare u fuq kollox faust ta goethe fl aħħar ta ħajtu wara l minkejja l problemi ta fidelio li tefgħuh lura il qagħda ta beethoven reġgħet marret għall aħjar reġgħet ġiet lura fih il vitalità kreattiva deher li kien aċċetta t truxija tiegħu u reġa sab għall inqas għal xi żmien ħajja soċjali sodisfaċenti minkejja diżappunt sentimentali ieħor għall mużiċista fil ksur tar relazzjoni intima li kellu ma josphine von brunsvik is snin bejn l u l kienu l iżjed fertili għall kapulavuri li ħoloq is sena biss rat il kompożizzjoni tal kunċert għall pjanu nru ta tliet kwartetti għall arki nru nru u nru iddedikat lill konti razumovsky tar raba sinfonija u tal kunċert għall vjolin fil ħarifa ta dik is sena beethoven mar joqgħod mal patrun tiegħu il prinċep carl lichnowsky fil palazz tiegħu fis sleżja u kien waqt li kien qiegħed hemm li wera bl iżjed qawwa kemm ried ikun indipendenti lichnowsky hedded li jarresta l beethoven jekk dan iwebbes rasu u jirrifjuta li jdoqq il pjanu quddiem xi uffiċjali franċiżi li kienu stazzjonati fil palazz tiegħu is sleżja kienet ilha okkupata mill armati ta napuljun mill battalja ta austerlitz u l kompożitur telaq il prinċep wara ġlieda vjolenti u bagħatlu nota li m għandhiex bżonn kummentarju ottubru minkejja l gwaj li ġab fuqu bit telfa tar renti mill patrun ewlieni tiegħu beethoven irnexxilu li jistabilixxi ruħu bħala artista independenti u jeħles simbolikament mill patrunaġġ aristokratiku minn hemm l istil erojku beda tiela lejn il quċċata tal perfezzjoni beethoven mexa max xewqa tiegħu li jaqbad id destin minn għonqu kif qal il wegeler f novembru tal u beda jaħdem fuq il ħames sinfonija permezz tal famuż motiv ritmiku ta erba noti li jinstema fl ewwel battuta u jinfirex max xogħol kollu il mużiċista ried jesprimi t taqbida tal bniedem mad destin u r rebħa finali tiegħu l ouverture korjolanu li bħalha hi fuq il kjavi ta do minuri ġejja mill istess epoka imma allavolja kienet komposta fl istess żmien bħall ħames sinfonija is sinfonija pastorali hi differenti għal kollox michel lecompte iddeskriviha bħala l iżjed serena l iżjed mistrieħa l iżjed melodika mid disa sinfoniji u fl istess ħin l inqas tipika hi tislima lin natura minn kompożitur li kien iħobb ħafna l kampanja fejn minn dejjem sab il kalma u l ħemda li jispirawh din tħabbar verament ir romantiċiżmu fil mużika il pastorali għandha bħala sottotitlu din il frażi ta beethoven espressjoni ta sentiment iżjed minn pittura u kull moviment fiha għandu indikazzjoni deskrittiva kienet twieldet is sinfonija programmatika il kunċert mogħti minn beethoven fit ta diċembru kien bla dubju ta xejn wieħed mill ikbar fl istorja ma dak tas ta mejju fih indaqqu għall ewwel darba l ħames sinfonija is sinfonija pastorali il kunċert għall pjanu nru il fantasija korali għall pjanu u orkestra u żewġ innijiet mill quddiesa fid do maġguri li kien ikkompona għall prinċep esterhzy fl wara l mewt ta haydn f mejju tal minkejja li kien għad baqa avversarji determinati ma kien jinstab ħadd fid dinja li seta jikkontesta l post ta beethoven fil panteon tal mużiċisti imma sab biss indifferenza maħsuba jikkumenta fuq beethoven il poeta kiteb għadni qatt ma rajt artista b iżjed konċentrazzjoni qawwija iżjed enerġetiku iżjed interjuri sfortunatament għandu personalità bla kontroll ta xejn fl beethoven kellu offerta mingħand jrme bonaparte li ħuh kien tah it tron tal westfalja biex isir maestro di cappella fil qorti tiegħu f kassel jidher li għal mument ġietu l ħajra li jaċċetta dan l impieg prestiġuż li minkejja li kieku ddeċieda li jaċċetta kien iwarrab l indipendenza tiegħu li tant kien iġġieled għaliha din il pożizzjoni kienet tiżguralu aktar kumdità imma fl kien hemm reazzjoni patrijotika mill aristokrazija vjenniża biex ma jħallux il mużiċista nazzjonali tagħhom jitlaq l arċiduka rodolfu il prinċep kinsky u l prinċep lobkowitz marru jiżguraw l beethoven li jekk jibqa vjenna jkollu ħlas għal ħajtu ta florin fis sena somma konsiderevoli għal dik l epoka beethoven aċċetta u qata xewqtu li żgur ma jerġax ikun fil bżonn imma fir rebbiegħa tal il gwerra bejn franza u l awstrija li reġgħet bdiet ħassret kollox il familja imperjali kienet imġiegħla tħalli l vjenna li kienu qed jokkupaw il kriżi gravi ekonomika li laqtet l awstrija wara l battalja ta wagram u t trattat ta schnbrunn impost minn napuljun bonaparti irvinat l aristokrazija u l kuntratt ma beethoven safa fix xejn sa mewtu s sitwazzjoni baqgħet tant ħażina li kellu jgħix l aħħar snin ta ħajtu kważi fil faqar madankollu il lista ta kompożizzjonijiet baqgħet titwal is snin u raw il kompożizzjoni ta sensiela ġdida ta kapulavuri mill kunċert brillanti kunċert għall pjanu nru li ndaqq għall ewwel darba minn karl czerny il kwartett għall arki nru msejjaħ l arpi għall musica di scena għal egmont ta goethe meta l istudent u ħabib tiegħu l arċiduka rudolf l iżgħar tifel tal familja imperjali kien imġiegħel jitlaq beethoven ikkompona s sonata saħħiet bla dubju is snin u raw il kompożitur jilħaq l quċċata tal ħajja kreattiva tiegħu it triju tal arċiduka u s seba sinfonija kienu ħa jkunu l ogħla punt tal perjodu erojku fil ħajja personali beethoven kien imweġġa profondament meta fl kien se jiżżewweġ lil thrse malfatti li lilha ddedika l famuża ittra lil eliża u t tieġ tħassar il bijografi kitbu ħafna fuq il ħajja sentimentali ta beethoven il kompożitur innamra ma bosta nisa sbieħ sikwit miżżewġin imma qatt ma wasal għaż żwieġ ħlief ma malfatti ir relazzjonijiet ma giulietta giucciardi li kienet l ispirazzjoni għas sonata fid dawl tal qamar ma thrse von brunsvik li ddedikahla s sonata għall pjanu nru maria von erddy li kitbilha żewġ sonati għall vjolinċell opus u ma amalie sebald ma damux wisq barra t tħassir ta daż żwieġ il ġrajja l oħra importanti fl imħabba tal mużiċista kienet il kitba fl tal ittra emottiva ittra lill maħbuba immortali li għadna ma nafux lil min kitibha imma l ismijiet ta josphine von brunsvik u fuq kollox ta antonia brentano jispikkaw l iżjed mill istudju tal koppja massin u ta maynard solomon ix xahar ta lulju li fuqu għandna ħafna kummenti mill bijografiċi tal mużiċista wassal għal taqliba kbira fil ħajja ta beethoven waqt li kien qiegħed jieħu l kura termali fir reġjun ta teplice u ta karlovy vary kiteb l ittra enigmatika ittra lill maħbuba immortali u kellu laqgħa li ma tat ebda frott ma goethe bil medjazzjoni ta bettina brentano għal raġunijiet li ma nafux sew x kienu dan kien il bidu għal perjodu twil ta nixfa fil ħajja kreattiva tal mużiċista nafu li s snin ta wara l kienu mimlijin ġrajjiet drammatiċi fil ħajja ta beethoven ġrajjiet li kellu jħabbat wiċċu magħhom waħdu billi ħbiebu kollha jew kważi kollha kienu telqu minn vjenna minħabba l gwerra tal imma xejn ma jista jispjega għal kollox dan il waqfien wara għaxar snin ta kreatività inkredibbli minkejja li l pubbliku għoġbitu ħafna s seba sinfonija u r rebħa ta wellington diċembru u minkejja li r rappreżentazzjoni tal aħħar verżjoni tal fidelio kienet suċċess trijonfali mejju beethoven ftit ftit beda jitlef il popolarità mal vjenniżi li kien għad għandhom nostalġija tal qatt minsi mozart u bdiet togħġobhom il mużika iżjed frivola ta rossini il konferenza li saret fil kungress ta vjenna fejn beethoven ġie maħtur bħala mużiċista nazzjonali ma ħebiex għal żmien twil il fatt li kien qiegħed jitwarrab min naħa l oħra id dittatorjal iktar iħrax ta metternich poġġieh f sitwazzjoni delikata billi l pulizija vjenniża ma damitx ma ntebħet bil konvinzjonijiet demokratiċi u rivoluzzjonarji li kellu l kompożitur u li kien beda jaħbi inqas u inqas mil lat personali l ikbar ġrajja kienet il mewt ta ħuh kaspar karl fl beethoven kien wegħdu li jieħu ħsieb l edukazzjoni ta ibnu karl u kellu jħabbat wiċċu ma sensiela bla tarf ta kawżi kontra l mara ta ħuh johanna reis biex jikseb it tutela esklussiva tiegħu li fl aħħar rebaħ wara s sentenza tat tribunal maħruġa nhar it ta april minkejja r rieda tajba li kien iħaddan u l ħerqa tal istess kompożitur dan in neputi kien se jkun għalih sa lejliet mewtu kawża ta nkwiet bla heda minn dawn is snin imdallma meta sar trux għal kollox ħarġu biss xi kapulavuri rari is sonati għall vjolinċell nru u iddedikati lill ħabiba tiegħu maria von erddy is sonata għall pjanu nru u ċ ċiklu kommoventi ta lieder lill maħbuba mbegħda an die ferne geliebte fuq il poeżiji ta alois jeitteles bejn l u l waqt li s sitwazzjoni finanzjarja tiegħu bdiet sejra aktar għall agħar beethoven marad gravi u deher li ried joqtol ruħu b idejh imma l forza morali tiegħu u r rieda qawwija tiegħu reġgħu rebħuh hu dar lejn l introspezzjoni u l ispiritwalità li wrewh l importanza ta dak li kien għad baqgħalu jikteb fiż żmenijiet li ġejjin sab il qawwa biex jirbaħ fuq dan it tiġrib biex jibda l aħħar perjodu kreattiv tiegħu fejn x aktarx kellu l ikbar ispirazzjoni disa snin qabel il ħolqien tad disa sinfonija beethoven ġabar fi frażi waħda il ħsieb li kien ħa jkun miegħu fix xogħol kollu ta ħajtu beethoven reġa ġie f tiegħu fl aħħar tal meta kiteb sonata ġdida biex tindaqq fuq il pjanu forte l iżjed modern hammerklavier bil ġermaniż hu ried li din tkun l iżjed vasta minn dawk kollha li kien ikkompona sa dak iż żmien fiha uża sal aħħar il kapaċità kollha tal istrument għal kważi ħamsin minuta imma din is sonata is sonata kbira għall hammerklavier opus intlaqgħet b indifferenza mill pjanisti kontemporanji ta beethoven għax dehrilhom li ma tistax tindaqq u li t truxija tal mużiċista għamlitu mhux kapaċi li jqis eżattament il possibbilitajiet tal istrument barra mid disa sinfonija ġara l istess għall aħħar sensiela ta xogħlijiet tiegħu per hu stess kien jaf li kienu avvanzati wisq għal żmienhom madankollu ma tantx kien jagħti każ tat tgergir tal pjanisti u fl lill editur tiegħu qallu din is sonata se tħabbat il pjanisti meta jdoqquha ħamsin sena oħra min dak iż żmien billi kien ittarrax għal kollox kellu jikkomunika man nies ta madwaru permezz tal pitazzi tal konverżazzjoni li allavolja l parti kbira minhom intilfu jew inqerdu illum ituna xhieda imprezzabbli tal aħħar perjodu ta ħajtu beethoven minn dejjem kien jemmen mingħajr ma kien prattikant ħerqan imma l ħerqa tiegħu għall kristjaneżmu żdiedet sewwa fis snin diffiċli kif jixhdu bosta noti reliġjużi li kkopja fil pitazzi tiegħu mill l hemm madankollu kellu xi rabtiet mal mażunerija li setgħu jġibulu skomunika fir rebbiegħa tal beethoven ġietu l idea li jikteb xogħol reliġjuż importanti u għall ewwel kellu f moħħu quddiesa għall inkoronazzjoni tal arċiduka rodolfu li xi ftit xhur wara kien se jsir arċisqof ta olmtz imma l quddiesa kolossali missa solemnis fir re maġġuri ħaddittlu erba snin ta xogħol bla waqfien u l quddiesa damet ma kienet ġiet ippreżentata lil rodolfu sal waqt li kien qiegħed jikkomponi l missa solemnis li għal bosta drabi stqarr li kienet l aħjar u l ikbar xogħol tiegħu studja fit tul il quddies ta bach u il messija ta haendel fl istess ħin li kien qiegħed jaħdem fuq il quddiesa ikkompona l aħħar tliet sonati għall pjanu nru nru u nru din tal aħħar l opus bl ispiritwalità għolja li laħqet setgħet kienet l aħħar testment tiegħu għall pjanu imma kien għad baqagħlu jikkomponi kapulavur pjanistiku ieħor l editur anton diabelli fl stieden il kompożituri ta żmienu biex jiktbu varjazzjoni fuq valzer sempliċi ħafna li kien ikkompona hu għall ewwel beethoven ma ħadux bis serjetà imma wara għamel ħafna iżjed milli kienet talbet il proposta u ħareġ ġabra ta varjazzjoni li diabelli stess qabbel mal famużi varjazzjonijiet goldberg ta bach komposti tmenin sena qabel il kompożizzjoni tad disa sinfonija inbdiet l għada li kienet lesta il missa solemnis imma dan ix xogħol kellu bidu estremament kompless li biex nifhmuh ikollna mmoru lura għaż żgħożija ta beethoven li minn qabel telaq minn bonn kellu l ħsieb li jikteb il mużika għall għanja lill ferħ ta schiller permezz tal finale li min jisimgħu qatt ma jinsiegħ fejn introduċa l kor l innovazzjoni fil kitba sinfonika tad disa sinfonija dehret fuq l istess linji tal ħames bħala evokazzjoni mużikali tat trijonf tal ferħ u l fraternità fuq id disperazzjoni u ħadet id dimensjoni ta messaġġ umanista u universali is sinfonija ndaqqet għall ewwel darba fl ta mejju quddiem pubbliku entużjasta u biha beethoven reġa sab is suċċess is sinfonija kellha l ikbar suċċess fil prussja u l ingilterra fejn il fama tal mużiċista kienet ilha kif xeraqlu l ġenju tiegħu kien mistieden bosta drabi biex imur londra bħal joseph haydn u beethoven lejn l aħħar ta ħajtu kien tħajjar imur l ingilterra li kien pajjiż li hu kien jammira minħabba l ħajja kulturali u d demokrazija tiegħu imqabbel mal frivolità tal ħajja vjenniża imma qatt ma żar il pajjiż fejn kien joqgħod haendel li kien l idolu ta beethoven l influwenza ta haendel tidher l iżjed fil perjodu tal aħħar ta beethoven li bejn l u l kkompona l ouverture il konsagrazzjoni tad dar fl istil tiegħu l aħħar ħames kwartetti għall arki nru nru nru nru nru itemmu għal kollox il ħidma mużikali ta beethoven bil karattru viżżjonarju tagħhom magħqud ma forom antiki fil kwartett nru beethoven uża l mod mużikali lidju dawn juru r riżultati tal esperimentazzjoni ta beethoven fil qasam tal musica da camera il movimenti kbar bil mod u drammatiċi il cavatina tal kwartett nru u l heiliger dankgesang l għanja qaddisa ta ħajr tal kwartett nru iħabbru l wasla tar romantiċiżmu ma dawn il ħames kwartetti komposti fil perjodu ta bejn l u l irridu nżidu wkoll il fuga kbira fis si bemoll maġġuri opus li kienet fil bidu l moviment tal għeluq tal kwartett nru imma beethoven firidha minnu fuq it talba tal editur tiegħu fl aħħar tas sajf tal kif lesta il kwartett nru beethoven beda jaħseb f għadd ta xogħlijiet oħra l għaxar sinfonija li xi abbozzi minnha għadhom jeżistu ouverture bl isem ta bach faust ispirata mid dramm ta goethe oratorju fuq it tema ta sawl u david u ieħor fuq it tema tal elementi u quddiesa requiem imma fit ta lulju neputih karl ipprova joqtol ruħu b idejh dan qajjem skandlu u beethoven inkwetat mar joqgħod ma ħuh johann f gneixendorf fir reġjun ta krems an der donau fejn neputih kien qiegħed jistrieħ kien hemm li kkompona l aħħar xogħol tiegħu moviment allegro biex jieħu post il fuga kbira bħala finale tal kwartett nru meta beethoven mar lura vjenna f diċembru tal qabditu pulmonite doppja li ma setax ifiq minnha l aħħar erba xhur ta ħajtu kienu mimlijin uġigħ u sofferenza u saħħtu dejjem kienet sejra lura bħal granċ skont l aħħar tabib tiegħu andras wawruch il kawża diretta tal mewt tal mużiċista tidher li kienet dekompensazzjoni ta ċirrożi epatika imma l ispjegazzjoni l iżjed riċenti ibbażata fuq l analisi ta xagħru u frammenti ta għadmu hi li kien marid ħajtu kollha barra mit truxija b saturniżmu kronku flimkien ma defiċjenza ġenetika li żżomm il ġisem milli jeħles miċ ċomb li wieħed jassorbi u għalhekk kien jilmenta regularment b uġigħ addominali u problemi f għajnejh sal aħħar il kompożitur kien imdawwar bil ħbieb tal qalb l iżjed karl holz anton schindler u stephan von breuning xi ġimgħat qabel mewtu kellu żjara minn franz schubert li ma kienx jafu u li ddispjaċieh li sar jaf bih hekk tard l aħħar ittra tal kompożitur kienet lil ignaz moscheles promotur tal mużika tiegħu f londra fejn reġa wiegħed lill ingliżi li jikkomponilhom sinfonija ġdida biex jirringrazzjahom għall appoġġ tagħom imma kien tard wisq fis ta marzu ludwig van beethoven miet fl età ta sitta u ħamsin sena minkejja li n nies ta vjenna ma tawx każ ta mewtu għal xi xhur fil funeral li sar fid ta marzu inġabret purċissjoni impressjonanti ta iżjed minn għoxrin elf ruħ beethoven indifen fiċ ċimiterju ta vjenna schubert fl qal joseph howard valletta ta mejju kien l ewwel prim ministru ta malta ħa l edukazzjoni tiegħu fil liċeo u wara siefer biex ikompli jistudja bħala uffiċjal fl akkademja militari franċiża industrjalista u f malta żviluppa l industrja tat tabakk kien maħtur f diversi kumitati u kummissjonijiet tal gvern imwaqqfin għall iżvilupp tal kummerċ u l industrja għal diversi snin kien president tas soċjetà tal arti manifattura u kummerċ kien ukoll għal xi żmien konslu ta malta għall ġappun fl kien elett bħala membru tal kunsill tal gvern wara li kien nominat mill comitato patriottico fl issieħeb mal unione politica maltese u fl istess sena kien elett senatur fl ewwel parlament malti peress li mons injazju panzavecchia li kien il mexxej tal upm ma kienx aċċetta li jkun il prim ministru il gvernatur plumer offra l kariga ta prim ministru lil joseph howard fil fatt dan mexxa l ewwel gvern malti bejn is ta ottubru u t ta ottubru howard baqa magħruf għas sens ta tolleranza u esperjenza amministrattiva li kellu kien għal xi żmien ukoll president tal banda filarmonika la valette u fil kumitat tal konservatorju vincenzo bugeja kien onorat uffiċjalment bit titlu ta o b e mir re tal ingilterra huwa miet fl ta mejju mart joseph howard kienet kuġina ma omm san ġorġ preca sir ugo mifsud valletta ta settembru ta frar kien politiku malti li serva għal darbtejn bħala prim ministru ta malta bejn l u l u mill sal iben l imħallef gio batta mifsud u philomena marianna muscat ugo mifsud studja l liċeo u wara l università ta malta fl kiseb il lawrja ta avukat hu beda l karriera professjonali tiegħu u għamel isem speċjalment fi żmien il gwerra l kbira meta kellu ħafna xogħol fil qorti tal kummerċ sir ugo kiteb ħafna fuq id dritt internazzjonali f rivisti ta natura ġuridika bħall international law notes kien elett membru tal international law association u ħa sehem f bosta konferenzi ta din l assoċjazzjoni kien ukoll membru tal kumitat eżekuttiv u anki viċi president ta din l assoċjazzjoni fl fil konferenza li saret f varsavja sir ugo ġie elett president tal aerial and radio law committee inħatar viċi president fl eżekuttiv tal assoċjazzjoni fil konferenza internazzjonali li kienet saret f oxford fl u fl intgħażel ukoll president għall konferenza li kienet saret f budapest fl sir ugo rrappreżenta lil malta fil laqgħat tal empire parliamentary association li saret fil kanada sir ugo kien ġie elett segretarju ta xi seduti tal assemblea nazzjonali li ġiet imlaqqgħa fl fuq proposta ta sir filippo sciberras kien ta sehem kbir fit tħejjija tal kostituzzjoni li ressqet l assemblea nazzjonali quddiem il gvern ingliż fl flimkien ma nerik mizzi kien il mexxej tal partit nazzjonalista u baqa sakemm miet fl fl ikkontesta l elezzjoni taħt il kostituzzjoni amery milner u ġie elett membru tal assemblea leġislattiva ingħata l ħatra ta ministru tal industrija u kummerċ fl elezzjoni tal wara r riżenja ta dott francesco buhagiar minn prim ministru sir ugo sar it tielet prim ministru fl età ta sena l iżgħar prim ministru tal imperu brittanniku f dak iż żmien bejn l u l kien kap tal oppożizzjoni u reġa nħatar prim ministru bejn ġunju u novembru meta l kostituzzjoni tal ġiet irtirata meta fl kien qiegħed imexxi delegazzjoni maltija f londra ippreżenta memorandum lis segretarju tal istat tal kolonji li fih saret talba formali biex malta tingħata kostituzzjoni li tpoġġiha fid dominion office fost il membri indipendenti tal commonwealth fl sir ugo ġie elett membru tal kunsill tal gvern fid ta frar waqt laqgħa tal kunsill meta kienet qiegħda tiġi diskussa d deportazzjoni ta personalitajiet maltin fosthom dik tal avukat nerik mizzi sir ugo mifsud ħassu ħażin hu kien qiegħed jiddefendi b argumenti sodi d dritt ta dawn il maltin li ma jiġux deportati minn pajjiżna jumejn wara fil ta frar sir ugo mifsud miet sir gerald strickland valletta ta mejju ndash ħ attard ta awwissu kien il mexxej tal partit kostituzzjonali u r raba prim ministru ta malta imwieled il belt valletta minn walter strickland u louisa bonici mompalao huwa għamel l istudji tiegħu f malta l italja u l ingilterra ħadem fis servizz pubbliku tal imperu brittaniku taħt il prim ministru joseph chamberlain fl kien elett fil kunsill tal gvern u fis sena ta wara kien nominat chief secretary huwa baqa jokkupa din il kariga sa l meta kien nominat gvernatur ta leeward islands u anki gvernatur tat tażmanja fl awstralja tal punent u new south wales fl reġa lura malta u waqqaf l anglo maltese party li ftit wara ngħaqad mal maltese constitutional party u sar il partit kostituzzjonali taħt it tmexxija tiegħu huwa kien kap tal oppożizzjoni bejn l u l tliet leġislaturi wara l elezzjonijiet tal il partit tiegħu flimkien mal partit laburista kellhom il maġġoranza sar il ftehim tal compact u strickland inħatar prim ministru bejn awwissu u ġunju tul din il leġislatura strickland kellu l inkwiet mal membri tas senat u aktar tard qamet ukoll il kwistjoni politiko reliġjuża dawn wasslu għas sospensjoni tal kostituzzjoni fl ħeles minn attentat fuq ħajtu meta persuna ppruvat tassassinah minn ftit passi l bogħod minnu iżda ma laqtitux sir gerald strickland kien ukoll ministru tal ġustizzja bejn april u ġunju u novembru kap tal oppożizzjoni wara l għoti mill ġdid tal kostituzzjoni fl strickland kien il mexxej tal maġġoranza fil kunsill tal gvern huwa miet fid dar tiegħu f ħ attard fit ta awwissu il qlugħ u bażikament biċċa drapp jew materjal ħafif u artab ieħor li jintrama ma xi arblu ta dgħajsa xini jew għamar ieħor sabiex ir riħ jaħbat miegħu u jimbotta d dgħajsa fid direzzjoni tar riħ qabel l invenzjoni tal magni id dgħajjes kienu jaħdmu biss jew bl imqadef jew bil qlugħ sa ftit ta żmien ilu hawn malta kien għad hawn min juża l qlugħ latin fuq il frejgatini kien hawn ukoll min kien itellaq bihom u dawn kienu dehra komuni madwar ħamsin sena ilu jew aktar illum fil bajjiet ta birżebbuġa l isla u il gżira milli jidher u minn ritratti li jeżistu kienu jkunu avvenimenti akkaniti u l frejgatini kienu jinbnew għal tal apposta aktar mislutin u mhux ċanelli b antenna twila ukoll sa xi pied żgur kienu joffru xena majestuża dawk il frejgatini kollha fir riħ qawwi u bil qlugħ miftuħin il qlugħ x aktarx kien magħmul minn tajjar eġizzjan egyptian cotton li kien jinħadem fi strixxi twal minn fuq għal isfel tal qlugħ illum rari tara frejgatina bil qlugħ tal latin jekk mhux ta xi ħadd bħal f birżebbuġa akkanit għalihom ta min jerġa jqajjem dan id delizzju li jorbot mat tradizzjoni maltija ta l ibbordjar jekk mhux f sens agonistiku f sens kulturali meta niġu biex nitkellmu dwar it tieni paroċċa ta dan is subborg progressive u kif wieħed jista jaħseb post bħal ma huwa raħal ġdid bilfors li kien hemm il ħtieġa ta paroċċa oħra għax kif għidna minkejja l għadd ġmielu ta knejjes u kappelli li jeżistu fih il popolazzjoni baqgħet dejjem tiżdied u għalhekk l istess arċisqof mikiel gonzi nhar il ta awissu tas sena poġġa u bierek l ewwel ġebla ta knisja li hi taħt it titlu tal madonna ta lourdes il knisja l ġdida jew il paroċċa l ġdida għandha għamla ta mrewħa b artal wieħed u hi ppjantata fuq stil modern u tesa aktar minn ruħ u għalkemm f malta hemm min jaħseb li l festi qed imorru lura u l għaqdiet tal baned spiċċa żmienhom jidher u jinħass il kontra għax kulma jmur il festi qed jiżdiedu u jitkabbru u ħafna minn dawn huma dovut għall ħidma li ssir minn ħafna nies dedikati li l maġġoranza tagħhom tinsab f xi każin tal banda u dan jidher ukoll f dan is subborg li llum m għandux biss żewġ parroċċi iżda tlett għaqdiet filarmoniċi u dan xi ftit jew wisq wieħed jistennih għax tista tgħid f ħafna każi fejn tinbet parroċċa ġdida jinbet ukoll każin tal banda minkejja li llum iż żmienijiet m għadhomx bħal ta dari u l finanzi meħtieġa huma xi ħaġa li tista forsi żżomm lil dak li jkun lura biex jilħaq dan il għan iżda dan ma kienx il każ mal kavallier lorenzo depasquale li mit twaqqif tal paroċċa tal madonna ta lourdes ġieħ il ħsieb li jsib minn jgħinu biex tiġi mwaqqfa soċjeta filarmonika oħra f raħal ġdid il bidu ma kienx wieħed faċli iżda bl għajnuna ta xi ħbieb fosthom is sinjuri joseph fabri u ernest micallef ix xewqa u l proġett tal kavallier lorenzo depasquale bdew jieħdu l forma u fl ta april tas sena tliet snin wara t twaqqif tal paroċċa ġdida seħħ it twelid tal għaqda mużikali madonna ta lourdes għall bidu l laqgħat bdew isiru f kamra fil knisja jew f xi dar private ta wħud mill membri sakemm wara ħafna taħbit il kumitat ta din l għaqda akkwista l post ditch street tista tgħid li l istatut ta kull għaqda mużikali juri l għan li jxerred it tagħlim tal mużika u jżid ir rikreazzjoni tal membri imam huwa żgur ukoll li għalkemm forsi ma jidhirx miktub fl istatut hemm ukoll l iskop li tikber u tiżdied il ħidma biex issir isbaħ il festa titulari u l banda madonna ta lourdes insibuha minn ta quddiem fil paroċċa l ġdida biex tkabbar il festa tal madonna ta lourdes infatti fis sena sena wara mit twaqqif tagħha organizzat għall ewwel darba l marċ ta filgħodu għal festa illum il banda tikkonferma is sehem qawwi tagħha fil festa titulari fejn minbarra li tagħmel marċ tas sibt u dak tal ħadd li issa sar tradizzjonali ftit snin wara biss wara dawn iż żewġ servizzi li semmejna ħadet ħsieb biex tagħmel servizz ieħor il ġimgħa filgħaxija u progamm vokali u strumentali għall ħruġ tal vara min niċċa sadattant f dawn is snien ta ħajja tagħha l banda madonna ta lourdes għamlet diversi servizzi oħra barranin fosthom f egħluq il ħamsin sena mit twaqqif tal hibernians f c fl imnarja fil ġonna tal buskett fil festa tar rebbiegħa fil belt valletta u fil ġonna ta l argotti l furjana fil festi ta santa venera f san ġorġ ħal qormi san girgor f tas sliema f marsaxlokk fil festa tal madonna ta pompei f santu wistin il belt valletta fil festa ta san ġużepp il karkarra fil festa ta kristu sultan f raħal ġdid u f santa marija ħat attard u fil festa ta marrija annunzjata f ħal balzan dawn huma ftit serviżżi minbarra in nummru kbir ta programmi u numru kbir tar rekordings fis sena fl okkazzjoni ta anniversarju tal banda il kumitat għamel statwa tal madonna ta lourdes dina kienet ħaga sabieħa ħafna meta tara li kien l ewwel ka in ġo raħal ġdid li kellu l vara tijow dina il vara kienet inħadmet mill liskultur il kavallier alfred camilleri cauhi dina l vara għandha devozjoni kbira fil paroċċa dawn jixħduħ in nies li jitpaxxew meta dina l vara tintrama fil festa titulari dina l vara giet iffinanzjata mill poplu pawlist bl għajnuna tas sur salvu meli li kien benifattur kbir tal paroċċa u tas soċjeta dina l istatwa gabar għalija il kavallier lorenzo depasquale fis sena saru festi kbar biex is soċjeta tiċċelebra l ħamsa u għoxrin anniversarju mit twaqqif tagħa dawk kien jingludu quddisa fil paroċċa madonna ta lourdes programm quddiem il każin fejn il president il kavallier lorenzo depasquale kixef irħama li tfakkar dan l anniversarju is soċjeta kompliet tiċċelebra dawn il festi fil festa tal patruna tas soċjeta l madonna ta lourdes billi inawgurat zewg irħamiet waħda ta presidenti tas soċjeta u oħrat as surmastrijiet tas soċjeta il festi ta dan l anniversarju komplow bi program vokali u strumentali fejn il banda tellet program fit teatru tas salesiani f tas sliema u s soċjeta rat il ħatra tat tielet direttur mużikali tahha l prof josef grech is soċjeta tikkomprendi fiha nnifisha madwar membru u numru kbir ta alliev li bħalissa qegħdin jitgħallmu l arti mużikali taħt idejn id direttur mużikali l profs grech meta illum iż żgħażagħ għandhom tant affarijiet biex jalljenawhom tieħu gost tisma li din l għaqda għandha wkoll numru kbir ta allievi il banda bit tħabbrik tal kumitat u bl għajnuna ta xi benefatturi mill ewwel ħadet ħsieb biex tixtri strumentatura u rigali oħra lill banda huma dejjem apprezzat imam żgur li jkun apprezzat meta l ambaxxatur ġermaniż għal malta dr schmitt fis sena kien ippreżenta kurunetta ġdida lill kavallier lorenzo depasquale il kavallier depasquale flimkien ma xi wħud mill membri tal kumitat minn dejjem kellhom ambizzjonijiet kbar għall futur fosthom dak ta xiri ta local ieħor akbar sa fl aħħar il ħolma tal kumitat waslet nhar il ħadd ta mejju quddiem in nutar dr gerald spiteri maempel għall ħabta ta l a m il kavallier lorenzo depasquale u s sur ernest micallef bħala president u kaxxier rispettivament għan nom tas soċjeta ffirmaw il kuntratt ta xiri tal każin il ġdid flimkien mal werrieta tal fond nru f new street raħal ġdid fis sena il kumitat ġie quddiemu proġett ieħor tal każin dan kien il bini u tisqif tal btieħi f sala waħda bħala ċentru ta attivita wara li sar studju l kavallier lorenzo depasquale qabgħad il perit l mintoff biex jgħamel l pjanti meħtiega bix fiż żmien qasir irnexxilu jiftaħ il partijiet kollha u bhekk is soċjeta kellha iktar spazzju fejn taqdi id dmirijiet taħa wara tmexxija ta sena mill president il kavallier lorenzo depasquale fis sena inħatar is sur carmelo melli bħala president kien nhar il ġimgħa ta awissu għall ħabta ta l a m għall darba oħra quddiem in nutar dr gerald spiteri maempel is sur carmelo meli il profs josef grech u s sur alexander vella bħala president segertarju w kaxxier rispettivament għan nom tas soċjeta ffirmaw il kuntratt ta xiri tal lokal ieħor li jmiss ma dak preżenti mal werrieta tal fond nru f new street raħal ġdid dan sabiex il każin jespandi l faċilitajiet rikreattivi għall membri b hekk il membri ser ikollhom aktar faċilitajiet biex jirrikrejaw ruħhom b żieda ta logħob ta ġewwa bħalma huma billiard table tennis darts u draughts b hekk ukoll bdew jersqu aktar membri żgħażagħ li jitħajru jibdew jitgħallmu xi strument għal numru kbir tas snin il federazzjoni maltija tad draughts għandha bħala sede uffiċjail tagħha dan il każin tal banda sabiex torganizza kompetizzjonijiet matul is sena kollha kien propju mill każin tal banda madonna ta lourdes li rega twaqqaf il pawla scout group dan sar peress li fiż żmien it tmexxija tal president il kavallier lorenzo depasquale kien il president depasuale li kien reġa ħa f idejħ ukoll it tmexxija tal pawla scout group wara ħafna snin wieqaf il laqgħat u t taħriġ ta dan il grupp beda jsir fil każin tal banda stes minħabba li local ma kellhomx dan il grupp reġa twaqqaf mill ġdid bil ħidma insistenza tal president il kavallier depasuale din is soċjeta kienet rebħet ix shield fil gara mużikli ta l allievi fl organizzata mill għaqda każini tal baned din ix shield mhux talli ġġib unur ieħor fl istorja tas soċjeta iżda s suċċess jurina biċ ċar li din l għaqda miexja fid direzzjoni t tajba rigward it tagħlim mużikali ta min jirrimarka wkoll li s soċjeta qed tiġi mistiedna minn diversi għaqdiet oħra barranin sabiex tesegwixxi servizzi oħra barra dawk li għandha bis suċċessi li qed tikseb minn sena għall oħra kienu ħafna l kriżijiet ekonomiċi u amministrattivi b mod speċjail il qagħada fraġili tal banda li għal xi żmenijiet tħalliet bħal dgħajsa mingħajr tmum titqalleb mal ħalel u mingħajr ħadd ma jidderiġiha biex ma titfarrakx kienu tnejn il s sur carmelo melli u profs josef grech li żammewha li ma titkissirx u tiġi fix xejn bħalma ġara lill baned oħra jekk wieħed ma jiflix bir reqqa l minuti tal kumitat mill bidunett sa llum żgur li ma jasalx biex jifhem u jkun jaf bil baħar imqalleb u tempestuż li għaddew minnu d diversi kumitati u l bħalma fl aħħar mill aħħar jiġri lil ħaddieħor u għalkemm il kumitati f din il medda ta żmien sabu ruħhom f diffikultajiet madankollu dejjem żammew rashom merfugħa u dejjem baqgħu mexjin il quddiem minkejja dawk il maltempijiet kollha li ta sikwiet kienu jinqalgħum lil kull wieħed minn dawn kemm membri tad diversi kumitati kif ukoll il bandisti li taw sehemhom f dawn is snien il poplu pawlist jirringrazzjahom għal dak kollu li għamlu sal lum il ġurnata il banda madonna ta lourdes kellha jidderiġuha tlett surmastrijiet li bla ebda dubju kollha taw is sehem tagħhom sabiex jaraw il banda miexja l quddiem is surmast orazio cachia kien inħatar aġent surmast fl wara ftit inħatar il kavallier abel joseph mizzi li dam f din il kariga mill sa taħt it tmexxija tiegħu l banda ġiet imsejħa mill għaqda każini tal baned maltin u għawdxin biex tagħti kunċert klassiku fl okkażjoni tal festa ta santa ċeċilja padruna ta l istess għaqda tal baned okkażjoni bħal din żgur li tibqa imniżżla b ittri tad deheb fl istorja ta din is soċjeta meta dak inhar tal ta novembru esegwiet xogħlijiet minn opri bħalma huma t turandot cavalliera rusticana u andrea chenier u kompożizzjonijiet oħra ta kompożituri internazzjonali tajjeb najdu lis surmast abel mizzi ta irrezenja tijhow fil u l assistent surmast ta dak iz zmien mro josef grech ma xtaqx li joqod surmast direttur minħabba li xtaq li s surmast abel mizzi jgħalaq sena bħala surmast direttur wara ħames snin fil kariġa ta assistent surmast direttur mill sa fis sena il profs josef grech inħatar it tielett surmast tal banda ta min jgħid li minn mindu laħaq il prof josef grech il banda ħadet spinta l quddiem fil livell bandistiku u anki f dik li hi organizzazzjoni ta l attivitajiet mużikali f daw li huma provi il banda tiltaqa darbtejn fil ġimgħa għal għaxar xhur sħaħ kemm bħala banda sħiħa jew inkella f sistema ta sections liema sistema write riżultati eċċellenti dan jixhdu l kunċerti annwali fejn mhux biss ikun ta livell għoli iżda wkoll hu attrazzjoni għall folla numeruża li jattendu kull sena dan il kunċert jattira daqstant nies għax barra li jkun preparat bis serjeta l għażla tal bċejjeċ jappellaw ħafna għall pubbliku barra minhekk sar ħafna enfasi fuq it taqgħlim mużikali kemm għal dawk li huma bandisti prospettivi kif ukoll għal dawk li jkunu diġa ħarġu jdoqqu fl okkażjonijiet li fihom ħadet sehem il banda taħt il profs grech dejjem ħarġet bl unuri u kisbet kliem ta tifħir il banda ghamlet diversi programmi fosthom ta min issemmi il programm tat tħul ta malta fl unjoni eropeja li sar fil belt valletta programi oħra li jipqaw jissemow huma dak li l banda esegwiet is silta difikultuza li kien sar fit tejatru tas selesiani f tas sliema u program ieħor il sar fit teatru tal general werkers union fejn il banda għaddiet litwal xhol mużikali fejn esegwiet is silta the history of malta tad direttur mużikali profs grech kien il profs grech meta il banda esegwied il cantata ad unur il madonna ta lourdes li kienet kompożizzjoni mill lisbaħ u bhekk is soċjeta għandha numru kbir ta tezori mużikali f l arkivju tagħha tamin jiremarka ukoll li fis sena il banda daqqet sitta u sebgħajn silta diverenti dawk kienu jingludu bosta kompozizzjonijiet tal profs grech li flimkien maħhom kien hemm xi mużika diffikultuza bħal marcia slava l amico fritz l vespri siciliani triumphal marċ ta l aida u hawn ta min jifraħ lill kumitat u l membri tas soċjeta b dan il progress u nawguraw li wara li ntlaħaq dan il livel għoli li poġġa lill banda fost l aħjar mill baned maltin l idejal li tħaddan l għaqda mużikali madonna ta lourdes hu li kulħadd għandu l opportunita li juża t talenti individwali tiegħu għalhekk kul min għandu l inklinazzjoni mużikali huwa mistieden biex isir membru ta l għaqda mużikali madonna ta lourdes il fażijiet lunari jew fażijiet qamrin jiddeskrivu kif jidher il qamar matul il moviment tiegħu kif jidher jiddependi mill orjentament tiegħu relattiv għax xemx il fażijiet lunari jirrepetu ruħhom f intervall ta żmien imsejjaħ xahar sinodiku ta madwar jum u nofs ix xahar tal kalendarju tagħna ġej minnu il fażijiet lunari ġejjin mit tidwir tal qamar u t tibdil ċikliku li jiġi minnu tal pożizzjoni relattiva mad dinja u x xemx il qmura jew fażijiet jirrappreżentaw il parti tal qamar imdawla mix xemx hemm erba pożizzjonijiet fundamentali rappreżentati fil figura ta taħt bit titli ta fuq u erba intermedji it terminu kwart jirreferi għall pożizzjoni tal qamar fl orbita madwar id dinja meta jkun f waħda minn dawn iż żewġ pożizzjonijiet mid dinja jidher biss nofs emisferu il qamar jagħmel dawra sħiħa madwar id dinja f jum sigħat minuta u il sekonda xahar siderali waqt li x xahar lunari jew sinodiku jiġifieri l perjodu bejn żewġ qmura mitlufin idum jum il siegħa minuta u sekondi id differenza ġejja mill fatt li sistema dinja qamar qiegħda torbita madwar ix xemx fl istess ħin li l qamar qiegħed jorbita madwar id dinja iż żmien bejn żewġ fażijiet hu varjabbli ħafna billi l orbita tal qamar hi elittika u suġġetta għal bosta perturbazzjonijiet perjodiċi li jbiddlu l veloċità tal qamar meta l qamar ikun iżjed qrib lejn id dinja jiġri iżjed meta jkun iżjed l bogħod jimxi iżjed bilmod l orbita tad dinja madwar ix xemx hi wkoll elittika u għalhekk il veloċità tad dinja tvarja wkoll u dan jaffettwa wkoll il fażijiet tal qamar wieħed jistenna li darba fix xahar meta l qamar jgħaddi bejn id dinja u x xemx meta l qamar ikun mitluf id dell tiegħu jaqa fuq id dinja u jikkawża eklissi solari bl istess mod matul kull qamar kwinta wieħed jistenna li d dell tad dinja jaqa fuq il qamar u jikkawża eklissi lunari ma narawx eklissi tax xemx u tal qamar kull xahar għaliex il pjan tal orbita tal qamar madwar id dinja hu maqlub b xi ħames gradi relattivament mal pjan tal orbita tad dinja madwar ix xemx il pjan tal eklittika għalhekk meta jkun hemm qamar mitluf jew mimli il qamar ikun il fuq jew l isfel minn linja dritta li tgħaddi mid dinja u x xemx tassew li biex ikun hemm eklissi il qamar irid ikun mitluf jew mimli imma biex ikun hemm eklissi irid ikun qiegħed qrib ħafna fejn jiltaqgħu il pjan tal orbita tad dinja madwar ix xemx u l pjan tal orbita tal qamar madwar id dinja jiġifieri f wieġed min nodi dan jiġri xi darbtejn fis sena u allura hemm bejn erba u seba eklissi fis sena il biċċa l kbira minn dawn huma insinjifikanti eklissi maġġuri tax xemx u l qamar huma rari ħafna kemm għandu żmien il qamar bejn wieħed u ieħor u allura l fażi bejn wieħed u ieħor nistgħu nikkalkulawh għal kull data billi ngħoddu l ġranet minn data magħrufa ta qamar mitluf pereżempju l ta jannar jew il ta awwissu u nirriduċu dan in numru modulo it tul tax xahar sinodiku per dan il kalkulu jissoponi l orbita hija ċirku perfett u għalhekk irridu nikkoreġuh bi ftit sigħat isir inqas eżatt iżjed ma tkun kbira d differenza bejn id data meħtieġa u d data ta referenza għal iżjed eżattezza li tieħu kont tal apoġew u il periġew linari jinħtieġ l istat kostrutt hu għamla partikolari ta żewg nomi li flimkien jesprimu stat ta rabta bejniethom l ewwel nom li ġeneralment jiġi ddeterminat jew speċifikat b artiklu hawn jinkiteb mingħajr artiklu biswit nom ieħor it tieni nom jiddetermina l ewwel wieħed u jesprimi relazzjoni ġenitiva jiġifieri relazzjoni jew pussess tat tieni nom fuq l ewwel wieħed b hekk dan l istat huwa wiehed mill possibilitajiet kif il ġenitiv jista jiġi rrealizzat l istat kostrutt iseħħ f ilsna semitiċi bħall għarbi l ebrew u l eġizzjan antik il ġenitiv jesprimi rabta ta possessjoni jew relazzjoni dejqa bejn suġġett u oġġett fil malti din ir relazzjoni tista tieħu tlett għamliet differenti jew b partiċella mehmuża ma suffiss pronominali fl istat kostrutt ir rabta hija bejn żewġ nomi fejn l ewwel nom imsejjaħ in nom reġġent jiġi ddeterminat jew speċifikat aktar preċiżament mit tieni nom imsejjaħ komplement in nom reġġent huwa dejjem mingħar artiklu u it tieni nom ma jeħtieġx il partiċella ta żewġ nomi wara xulxin ikunu fl istat kostrutt biss meta it tieni nom jiddetermina l ewwel wieħed il ġenitiv jesprimi rabta ta possessjoni jew relazzjoni dejqa bejn suġġett u oġġett eżempju il mistidnin ġew f dar francesca dakinhar filgħaxija l istat konstrutt huwa f dar francesca f dar suġġett francesca oġġett mro carmelo caruana ta novembru ta jannar twieled ħal luqa iben ġwann battista u giovanna nee farrugia huwa iżżewweġ lis sinjura evelina mill birgu fl kellu żewġ ulied bintu joan u joseph li hu wkoll mużikant u bandist ma diversi baned fosthom l banda tagħna sa minn ċkunitu kellu rabta kbira ma l għaqda mużikali ta sant andrija peress li missieru kien attiv fil każin u membru fil kumitat missier is surmast caruana is sur gio batta caruana kien għal diversi snin direttur tal każin kaxxier kif ukoll president fi żmien l gwerra bejn l u u għalhekk kien jieħu lil ibnu l każin miegħu mro carmelo caruana ukoll kien membru tal kumitat u serva f bosta karigi fosthom ta segretarju u arkivista kien membru fil kumitat bħala arkivista meta fl l għaqda għalqet sena u ġie inawgurat l każin prezenti flimkien ma strumentatura ġdida u arkivju mużikali ġdid propju fl meta l għaqda fakkret l sena min din il ġrajja l għaqda ppreżentat memento lilu kif ukoll lil frans mifsud l uniċi tnejn li kienu għadhom ħajjin min dak il kumitat mro carmelo caruana kien wieħed minn tal ewwel li nħatar membru onorarju tal għaqda bla dubju l akbar talent li kellu mro carmelo caruana kien fil kamp mużikali kif kienet drawwa f dawk iż żminijiet jiġifieri ftit qabel it tieni gwerra dinjija membri jew bandisti kienu jgħallmu dak li jafu lill oħrajn ma kienx hawn skejjel tal mużika fil każ ta mro caruana kien propju missieru ġan patist li kien mużiċist li beda jgħallmu maestro vincenzo caruana spiteri ukoll iben l għaqda muzikali sant andrija kien iz ziju tiegħu ħu missieru mal banda sant andrija huwa ħareġ idoqq bil kwartin kompla l istudji tiegħu ghand mro antonio muscat azzopardi u wara tgħallem l armonija u l vjolin għand mro agostino camilleri għal żmien twil kien jifforma parti mill kappella tas surmast lorenzo galea tal birgu u tas surmast camilleri magħrufa għal ħafna servizzi reliġjużi f diversi knejjes ta malta u għawdex beda l karriera tiegħu bħala surmast mal banda sant andrija fejn dan idderiega ghal diversi darbi bħala co director tal banda l ewwel darba li dderieġa l banda sant andrija uffiċjalment bħala sostitut tas surmast a muscat azzopardi kien fil t awwissu min dakinhar dderiega lill banda għal bosta drabi is surmast ta dak iż żmien mro antonio muscat azzopardi kien jemmen li s surmast caruana kellu talent mużikali kbir u għamel min kollox biex jgħin lil dan it talent joħroġ fil beraħ kienet drawwa ta mro antonio muscat azzopardi li jrawwem lill mro caruana billi jħallieħ jidderieġi l kunċerti tal banda kont tarhom wara l kunċert jiddiskutu l mużika magħżula kif ukoll d direzzjoni wara l gwerra b malta prattikament kollha mġarrfa l banda ta sant andrija dejjem baqgħet attiva bil kunċerti kienet l hena ta mro carmelo caruana kif ukoll ta diversi bandisti oħrajn li joħorġu l mużika u jdoqqu kuljum kull filgħaxija apparti mro carmelo caruana kwartin trawmu diversi bandisti eċċezzjonali fosthom is surmast preżenti tal banda sant andrija mro paul schembri euphonium john calleja kurunetta gianmari busuttil baxx ġużeppi bartolo trumbun u diversi bandisti oħra ta talent kbir li mro caruana għaraf juża is servizzi tagħhom tul iż żmien tiegħu bħala surmast ta baned oħra madwar malta drawwa oħra li tejbet it talent tal mro caruana kienet li mro muscat azzopardi kien jixtri diversi partituri orkestrali biex jiġu rranġati għal banda sant andrija kif ukoll għall banda l isle adam tar rabat fejn mro muscat azzopardi kien ukoll surmast kien iħalli f idejn mro caruana biex jirranġa l mużika mro carmelo caruana żgur jibqa magħruf għal kompożizzjonijiet u arranġamenti mużikali li għamel ghal baned meta kont tidħol fl istudju tiegħu fejn kien jikkomponi u jirranġa kont tħoss li dħalt f tempju tal mużika kull fejn iddawwar wiċċek tara kotba partituri cds kollox marbut mal mużika impressjonanti l ammont ta arrangamenti li kellu arkivjat kif ukoll jimperssjonak ghax meta kont issaqsih ghal xi bicca muzika kien jghidlek iva ghandi zewg arrangamenti hu ipprepara tant xoghlijiet muzikali biex setghu jkunu esegwiti mill banda kemm dik immexxija minnu kif ukoll minn baned ohrajn xiehda ta dan mro carmelo caruana nhatar maesto onorarju ta diversi baned ma malta fost dawn nsibu bla dubju lil ghaqda muzikali sant andrija ghaqda muzikali lourdes paola banda beland taz zejtun ta birzebbugia ta bormla ta hal qormi kif ukoll ta san lawrenz tal birgu ghat talenti muzikali tieghu kien maghzul bhala surmast tal banda maria mater gratiae ta haz zabbar fl u dam ghal ghaxar snin surmast fl ma din l istess banda dderiega l innu kantata lill appostlu sant andrija nhar il festa f hal luqa kien fl meta biex inghaqad bhala surmast tal king s own kellu jhalli l banda ta haz zabbar fil kazin tal banda tal belt huwa ga kien ilu aktar minn ghaxar snin bhala assistent jghallem l aljievi u jassisti lis surmast l maggur anthony aquilina kien ukoll bandist ma din il banda fejn kien jdoqq il klarinett piccolo l ewwel darba li dderiega l king s own kienet fil festa tal madonna tal gilju fl imqabba fl sena wara fl gie celebrat ic centenarju mit twaqqif tas socjeta u banda king s own il king s own that id direzzjoni ta mro carmelo caruana esegwiet program fit teatru manoel fejn daqqet is sinfonija struensee ta mayerbeer u sinfonija dal nuovo mondo ta dvorak li kollha spiccaw b applawsi kbar min dakinhar il quddiem kienu biss successi bil programmi li ta kull sena l banda cittadina king s own kienet tesegwixxi madwar malta u ghawdex kif ukoll fil programmi gewwa l istitut kattoliku fil furjana nistghu nghidu li l maggoranza tal karriera muzikali tieghu nafuha ma din il banda fejn dam ghal sena shah fl kellu jirtira ghal ragunijiet ta sahha bhala apprezzament tal hidma li ghamel ma din il banda l kumitat hatru bhala surmast emeritus mro carmelo caruana kien ukoll surmast tal banda de paule ta paula l u ghal sittax il sena mexxa wkoll il banda tat tarzna fejn kien impjegat bhala draughtsman huwa dejjem hadem biex ikattar u jghallem is sbuhija tal muzika hafna jiftakru il programm ta peter paul ciantar siesta kuljum wara nofsinhar fuq fm bronja dan kien program radjofoniku fejn l maltin kienu jitolbu biex jindaqqu diversi bcejjec ta muzika klassika kull nhar ta hamis is sur ciantar kien icempel lil mro caruana biex fuq ir radju jiddiskutu dwar xi kompozitur partikolari ukoll waqt il kuncerti kien jhobb jispjega dwar il muzika li ser tindaqq l ghaqda muzikali sant andrija dejjem sabet l appogg tas surmast carmelo caruana kien jigi bil qalb kollha jiltaqa ma shabu membri tal ghaqda taghna kull meta is socjeta kellha bzonn xi bicca muzika dan kien jghaddiha lil arkivista senza interessi ukoll kull meta fil ftit okkazjonijiet is surmast prezenti kien jkun ndispost huwa kien jidderiegi l banda minfloku kien dejjem unur li banda tkun diretta f xi okkazjoni minn surmast ta dik il kwalita specjalment min bniedem li ghamel isem ghal hal luqa madwar malta kollha mro carmelo caruana miet nhar it tnejn ta jannar fl għomor ta sena il funeral sar fil knisja parrokkjali tar rahal gdid fil funeral tieghu hadu sehem zewg baned maltin il banda kristu re ta rahal gdid b korteo gewwa rahal gdid kif ukoll sar korteo iehor gewwa rahal twelidu hal luqa bil banda sant andrija diversi kienu l baned li gew bl istandard taghhom apparti l ghaqda muzikali sant andrija u l banda kristu re ta rahal gdid li daqqew kien hemm rappresentati dawn il baned il king s own band tal belt valletta il banda queen victoria taz zurrieq il banda beland taz zejtun isle adam tar rabat banda san lawrenz u prince of wales tal birgu lilly band u sta marija tal mqabba banda sta katerina taz zurrieq banda lourdes paola san guzepp ta hal ghaxaq santa marija tal qrendi u nicolo isourd tal mosta dan kollu b turija ta rispett kbir li kellu dan is surmast mill komunita bandistika maltija ġuż muscat azzopardi kien rumanzier poeta u kummentatur soċjali malti muscat azzopardi twieled ħal qormi fl ta settembru hu studja fis seminarju ta l imdina u fl università ta malta fejn ħa d diploma ta prokuratur legali fl huwa żżewweġ lil tonina fenech u kellu tlett itfal ivo kittieb ġino kittieb u anton kompożitur ġuż muscat azzopardi miet fl t awissu il belt valletta muscat azzopardi kien kelliem kapaċi politiku popolari kritiku tal palk magħruf ġurnalist versatili u parteċipant attiv fl ambjent soċjo kulturali fil waqt li kien avukat ta suċċess huwa laħaq president tal kamra tal prokuraturi legali u kien membru tal giunta teatrale tal gvern b ħerqa kbira kien jippromwovi d drama maltija u kien l editur ta diversi ħarġiet perjodiċi fosthom in naħla maltija u il ħabib u anke kkontribbwixxa f publikazzjonijiet oħra bħal id dawl u il ħabbar malti ġuż muscat azzopardi kien membru fil kunsill tal gvern u waqqaf l għaqda kittieba tal malti li aktar tard saret l fl ġie elett bħala l ewwel president tagħha kariga li żamm sa mewtu fl sar l ewwel editor ta il malti il ħarġa perjodikali ta l għaqda għal xi żmien kien eżaminatur tat taljan fl università ta malta u fis seminarju għall kitbiet u attivitajiet reliġjużi tiegħu ġie onorat darbtejn mill papa piju x l ewwel bil pro ecclesia et pontefice u mbagħad bil medalja bene merenti fid dawl tal bosta kontribuzzjonijiet tiegħu b proża u poeżija lil letteratura maltija franġisk saverju caruana sejjaħlu missier il lettaratura maltija ix xogħol letterarju tiegħu jinkludi rumanzi poeżiji reċti bijografiji u traduzzjonijiet l ewwel kitba tal proża tiegħu kienet il ħajja ta san ġorġ li kienet traduzzjoni mit taljan ġuż muscat azzopardi kien involut b mod attiv fil ħajja soċjo kulturali tant li fl fl età żagħżugħa ta sena insibuh imniżżel bħala segretarju tas soċjeta filarmonika pinto ta ħal qormi ħames snin wara fl huwa kiteb il versi ta l ewwel innu f ġieħ san ġorġ il qaddis patrun tar raħal huwa kien ukoll president ta l istess soċjeta mill sa l il ħeġġa u l imħabba tiegħu lejn il kultura kif ukoll il versatilità ta muscat azzopardi joħorġu ċari f diskors li għamel nhar is ta april meta l banda pinto li tagħha kien president wettqet program ta mużika fl okkazzjoni tal festa ta san gorg fid diskors muscat azzopardi qiegħed jindirizza lis surmast kompożitur mro ġanni gatt li kiteb il mużika għal l innu hawn fuq imsemmi jispikka wkoll l għażla ta kliem mirqum li juża muscat azzopardi f dan id diskors li deher fil gazzetta malta tat t april muscat azzopardi bħala rumanzier huwa spikka bħala rumanzier fir rumanzi storiċi tiegħu toni bajjada mattew callus vicu mason susanna ċejlu tonna ċensu barbara u nazju ellul l imgħoddi jiġi użat għal l applikazzjoni universali tiegħu b mod romantiku l istorja issir indikazzjoni tal ġejjieni u r rumanzier iħallat valuri nazzjonalistiċi ma l istorja vvintata it tagħqid ta l istorja li teħtieġ tiftix u l finzjoni li teħtieġ immaġinazzjoni tfittex li tgħallem u fl istess ħin tiddeverti hu jimla il proża tiegħu bl istorja u narrazzjoni diretta hekk kif l istejjer tiegħu huma bbażati fuq azzjoni deskrizzjoni eżortazzjoni u istruzzjoni espliċita filwaqt li l karattri mhumiex żviluppati psikoloġikament il qarrej jifhem il karattru b dak li jagħmel u mhux minħabba xi personalità żviluppata muscat azzopardi kien ukoll poeta mirqum li esperimenta fil flessibilita tal malti bħala mezz ta espressjoni poetika ħafna mill poeżiji tiegħu jinstabu f ġabra ta poeżiji bit taljan u bil malti ħamsin poeżija bil malti u ġabra sħiħa ta sunetti bi studju fuqhom tal kittieb innifsu il poeżija tiegħu ħadet ħafna elementi validi mill ambjent ta madwaru u l interpretazzjoni soċjali li ppreżentat kienet kemm il darba t ispirazzjoni għal poeti oħrajn minħabba s sens estetiku tiegħu qatt ma nesa il missjoni tiegħu ta edukatur letterarju u anke l poeżija tiegħu ħafna drabi hija didattika ġuż muscat azzopardi flimkien ma awturi minuri oħra bħal ludovik mifsud tommasi richard taylor anton muscat fenech dwardu cachia u manwel dimech wirtu l wirt poetiku ta ġan anton vassallo li sejjes il poeżija tiegħu fuq tlett taqsimiet prinċipali dik sentimentali dik satirika u dik nazzjonalistika l awturi msemmija hawn fuq issoktaw jorqmu u jfettħu l orjentament demokratiku tal poeżija waqt li wessgħu l medda ta l ispirazzjoni tagħhom billi fehmu aħjar l istrutturi soċjali u l mudelli kulturali waqt li komplew itejbu t taħdit letterarju tagħhom dejjem fid dawl tal forom tat taħdit popolari din li ġejja hija parti mill poeżija ta ġuż muscat azzopardi il baħar b xhieda ta l istil tiegħu tumas dingli kien bennej tal knejjes u skultur fil ġebla maltija li twieled fit ta diċembru fiż żewġ oqsma għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu għaliex minn taħt l idejn imħarrġa tiegħu ħarġet skultura qisha bizzilla li żżejjen il knisja l qadima ta birkirkara u dik ta ħ attard tumas dingli mexa tista tgħid fuq il passi ta missieru ġakbu dingli kif ukoll iz ziju andrea dingli dingli studja il matematika u wara ħa s sengħa t arkitett minn matteo coglitura dingli kien ġej minn familja ta skalpellini jiġifieri skulturi fil ġebla ismu huwa ġeneralment marbut ma tipoloġija ta knisja fi stil li nistgħu nsejħulu b ċerta riserva rinaxximentali karattristiċi ewliena huma l proporzjonijiet armonjużi l użu tal pilastri ġġanteski bil panew l użu tan niċċa biex tagħti artikolazzjoni aktar rikka lill faċċata u lit tambur tal koppla u fuq kollox l iskultura fina fil ġebel speċjalment fil prospettivi ta l altari u madwar il bibieb is sengħa tiegħu fit tifsil tal knejjes għandha xhieda ħajja fl irħula ta ħ attard in naxxar ħal għargħur il gudja ħaż żabbar u birkirkara kien ukoll imdaħħal fil bini tal akwedott il palazz tal isqof u porta reale fil belt valletta bħala bennej ta knejjes jidher li mexa fuq il passi ta vittorio cassar it tifel ta ġerolamo cassar tgħallem ukoll minn giovanni attard li kiseb fama bħala bennej ta l akwedott tumas dingli miet ta sena fit ta jannar u jinsab midfun fil knisja ta ħ attard taħt l artal tad duluri sfortunatament iż żmien ħassar u qered lapida li kienet tfakkar il post fejn jinsab jistrieħ fil knisja ta ħ attard iżda fortunatament għandna traskrizzjoni tagħha is serbja uffiċjalment ir repubblika tas serbja serb ċirilliku latin republika srbija huwa pajjiż interkjuż fiċ ċentru u x xlokk tal ewropa li jifforma l parti l kbira tal parti ċentrali tal peniżola balkanika u l parti t isfel tal pjanura pannonika il kapitali hija belgrad imissu mas serbja fit tramuntana nsibu lill ungerija lir rumanija u l bulgarija fil lvant lir repubblika tal maċedonja ta fuq u l albanija fin nofsinhar u l montenegro il kroazja u r repubblika srpska parti mill bosnja ħerzegovina fil punent wara r ribelljoni kontra l madmad tork bejn l u l is serbja ġiet imwaqqfa bħala stat awtonomu li ħadet l indipendenza tagħha b mod uffiċjali fl bis saħħa ta rebħ fil gwerer balkaniċi u fl ewwel gwerra dinjija għal kważi seklu is serbja kienet parti minn diversi stati slavi tan nofsinhar fosthom ir renju tas serbi kroati u sloveni mill sal imsemmija ir renju tal jugożlavja fl ir repubblika federali soċjalista tal jugożlavja mill sal ir repubblika federali tal jugożlavja mill sal u l unjoni tas serbja u montenegro mill sal wara li l montenegro vvota favur li jħallu l unjoni is serbja ddikjarat l indipendenza tagħha b mod uffiċjali fil ta ġunju bħala l istat suċċessur tal unjoni tas serbja u montenegro is serbja tinsab fil balkani reġjun distint storikament u ġeografikament tax xlokk tal ewropa u fil pjanura pannonika reġjun tal ewropa ċentrali għandha fruntieri mal albanija il montenegro il bosnja ħerzegovina il bulgarija il kroazja l ungerija ir repubblika tal maċedonja ta fuq u r rumanija is serbja hija mdawwra bl art għalkemm ix xmara tad danubju tagħti possibilità ta tbaħħir fl ewropa u fil baħar l iswed l art tas serbja tvarja mill pjanuri għonja u għammiela fir reġjun tal vojvodina mergħat u barrieri tal franka fil lvant u fix xlokk muntanji u għoljiet antiki it tramuntana hija ddominata mix xmara danubju fergħa tagħha ix xmara morava tgħaddi mir reġjuni aktar muntanjużi tan nofsinhar il klima serba tvarja bejn klima kontinentali fit tramuntana bi xtiewi kesħin sjuf sħan u umdi b ħalbiet ta xita regolari u klima aktar adrijatika fin nofsinhar b sajf u ħarifa sħan u xotti u bi xtiewi relattivament kesħin fejn anke taqa l borra aktar il ġewwa bliet kbar aktar minn abitant ċensiment għall kosovo u metohija stimi kurrenti mhux uffiċjali is serbja għandha ħames ġonna nazzjonali l għeruq tal istat serb jmorru lura għas seklu u l familja ta vlastimirovi renju serb madwar duklja twaqqaf fis seklu dan dam sa aħħar tas seklu l istat medjevali serb reġa ġie ffurmat fis seklu fir reġjun raka mis serb grand upan stefan nemanja fl taħt stiefnu l ewwel inkurunat is serbja saret renju u fl stefan duan waqqaf l imperu serb l imperu sfaxxa u waqa f idejn it torok ottomani wara l battalja storika tal kosovo fl it territorji serbi tat tramuntana id despotat serb kienu mirbuħa għal kollox fl meta ntrebħet smederevo il bożnja ntrebħet ftit snin wara smederevo u l ħerzegovina fl wara l waqgħa tal imperu serb fil battalja tal kosovo bejn l u l is serbja kienet taħt il ħakma tal ottomani għad li kien hemm tliet invażjonijiet awstrijaċi u għadd kbir ta ribelljonijiet bħar ribelljoni tal banat dak iż żmien l iżlam kien f perjodu ta tkabbir speċjalment f raska fil kosovo u fil bożnja ħafna serbi u kroati saru musulmani dan eventwalment wassal għat twaqqif tan nazzjon bożnjakk il perjodu ottoman huwa wieħed ta ċerta importanza fl istorja tal pajjiż minħabba li l kultura slava biżantina għarbija u torka tħalltu f salt ħafna minn dak li jagħmel il kultura serba dak li hi nistgħu nsibu l oriġini tiegħu f dan il perjodu l ewwel ribelljoni serba tal immexxija minn ore petrovi magħruf ukoll bħala karaore jew ġorġ l iswed u t tieni ribelljoni serba tal wassal għat twaqqif tal prinċipat tas serbja minħabba li kienet semindependenti mill imperu ottoman hija kkunsidrata bħala dik li wasslet għat twaqqif tas serbja moderna mill sal l istat serb kien immexxi mill familja obrenovi minbarra mill sal fejn is serbja kienet immexxija mill prinċep aleksandar karaorevi fl l obrenovi ġew mibdula mill familja karaorevi li kienu dixxendenti ta ore petrovi it taqbida għal soċjetà moderna għad drittijiet tal bniedem u għal stat nazzjon damet għaddejja xi tliet deċennji u ġiet kompluta bl adozzjoni tal kostituzzjoni tal ta frar fl il montenegro is serbja u l bożnja ddikjaraw gwerra kontra l imperu ottoman u ddikjaraw l unifikazzjoni tagħhom iżda it trattat ta berlin fl li kien iffirmat fil kungress ta berlin mill qawwiet il kbar ta indipendenza sħiħa lis serbja u l montenegro biss filwaqt li tal bożnja u r raka lil awstrija ungerija li waqqfu l unifikazzjoni tagħhom sal gwerer balkaniċi fl u fl u l ewwel gwerra dinjija fit ta ġunju il qtil tal arċiduka franz ferdinand tal awstrija f sarajevo fl awstrija ungerija minn gavrilo princip unjonista tas slavi tan nofsinhar sudditu awstrijak u membru tal bożnja żagħżugħa wassal biex l awstrija ungerija ddikjarat gwerra kontra s serbja l imperu russu pprepara t truppi tiegħu għad difiża tal alleata tiegħu s serbja dan wassal biex l imperu ġermaniż ddikjara gwerra kontra r russja b appoġġ lill alleata tiegħu l awstrija ungerija iżda tattiċisti militari ġermaniż biex jiffrankaw attakk minn żewġ naħat kontra r russja u franza attakkaw l ewwel lil franza dan wassal għad dħul fil gwerra tal qawwiet kbar ewropej l armata serba rebħet bosta battalji kontra l awstrija ungerija fl ewwel gwerra dinjija imma fl aħħar ġiet megħluba mill forzi magħquda tal imperu ġermaniż l awstrija ungerija u l bulgarija fl ewwel gwerra dinjija s serbja tilfet persuna tal popolozzjoni u tal popoluzzjoni maskili wara l is serbja flimkien mal montenegro kienet waħda mill membru fundaturi tar renju tas serbi kroati u sloveni aktar tard imsemmija r renju tal jugożlavja matul it tieni gwerra dinijia is serbja kien stat okkupat mill ġermaniżi u kien jinkludi l parti ċentrali tas serbja tal lum u l banat popolarment imsemmi s serbja ta nedi imma parti mit territorju tas serbja tal lum kien okkupat mill armati kroati ungeriżi bulgari albaniżi u taljani il qawwiet okkupanti wettqu diversi delitti fuq il popolozzjoni ċivili speċjalment fuq is serbi u l lhud fl is serbja ġiet imwaqqfa bħala waħda mill unitajiet federali tat tieni jugożlavja ir repubblika federali soċjalista tal jugożlavja mmexxija minn josip broz tito sa mewtu fl wara l waqgħa tat tieni jugożlavja fl sal is serbja flimkien mal montenegro kienet parti mir repubblika federali tal jugożlavja minkejja l fatt li s serbja ġġieldet bosta gwerer fuq territorji kroati u bożnjakki hija baqgħet għaddejja fil paċi internament sa l bejn l u l kunflitti kontinwi fil kosovo bejn forzi tas sigurtà serbi u jugożlavi u l kla wasslu għal bumbardament mill ajru tan nato li dam għaddej jum l attakki waqfu meta l president jugożlav slobodan miloevi aċċetta li jirtira l forzi tas sigurtà kollha inklużi l militar u l pulizija u jissostitwixxihom bi grupp ta pulizija internazzjonali bir riżultat li l kosovo tibqa formalment parti mill federazzjoni jugożlavja ara gwerra tal kosovo mill sal is serbja kienet parti mill unjoni statali tas serbja u montenegro l isem li kien ingħata minflok ir repubblika federali tal jugożlavja biex b hekk l isem jugożlavja għeb għal kollox minn fuq il mappa fil ta mejju il montenegro għamel referendum biex jaraw għandhomx iwaqqfu l għaqda mas serbja l għada riżultati ċċertifikati mill istat urew li tal votanti kienu favur li jinfirdu minn mas serbja riżultat li kien biss ftit aktar mill meħtieġ biex jgħaddi r referendum fit ta ġunju l parlament montenegrin ddikjara l montenegro indipendenti mill unjoni statali u fil ta ġunju l assemblea nazzjonali serba ddikjarat is serbja bħala s suċċessur tal unjoni statali tas serbja u montenegro fl ta frar il parlament tar repubblika federali tal jugożlavja qabel ma forma aktar flessibbli ta kooperazzjoni bejn is serbja u l montenegro fi ħdan commonwealth msejjaħ serbja u montenegro wara t tneħħija ta slobodan miloevi fil ta ottubru il pajjiż beda jitmexxa mill oppożizzjoni demkratika tas serbja fi ħdan din il koalizzjoni kiber it tensjoni sakemm partit demokratiku tas serbja dss ħalla l gvern biex ħalla lill partit demokratiku ds f kontroll assolut madankollu f marzu tal id dss ġabar biżżejjed appoġġ biex ifforma l gvern ġdid tas serbja flimkien mal g plus u l koalizzjoni spo ns u bl appoġġ tal partit soċjalista serb li ma jiħdux sehem fil gvern imma bil bdil għall appoġġ tagħhom għandhom pożizzjonijiet żgħar fil gvern u l ġustizzja u jinfluwenzaw fil politika il prim ministru tas serbja huwa vojislav kotunica mexxej tal partit demokratiku tas serbja il president attwali tas serbja huwa boris tadi mexxej tal partit demokratiku ds hu ġie elett bi tal voti fit tieni ċiklu ta l elezzjonijiet presidenzjali serbi li saru fis ta ġunju wara ħafna elezzjonjiet bla suċċess sa mill is serbja hija maqsuma f distrett minnhom qegħdin fil kosovo li attwalment hi amministrata mill ġm u l belt ta belgrad id distretti huma maqsuma f muniċipalitajiet is serbja għandha żewġ provinċji awtonomi fin nofsinhar hemm il kosovo u metoħija bi muniċipalità u fit tramuntana hemm vojvodina b muniċipalità il parti tas serbja li ma tinsabx la fil kosovo u lanqas fil vojvodina hija msejjħa is serbja ċentrali is serbja ċentrali mhijiex taqsima amministrattiva bħaż żewġ provinċji awtonomi u m għandhiex gvern reġjonali tagħha fl era jugożlava din il parti bidet tissejjaħ bis serbo kroat ua srbija li tfisser litteralment serbja d dejqa din hija biss tifsira ġeografika mingħajr l ebda implikazzjonijiet politiċi l applikazzjoni tas serbja għas sħubija fl ue ġiet ippreżentata fid ta diċembru fil laqgħa tiegħu tal ta ottubru il kunsill stieden lill kummissjoni biex tippreżenta lill kunsill l opinjoni tagħha dwar l applikazzjoni tas serbja fit ta ottubru il kummissjoni ewropea tat opinjoni pożittiva u rrakkomandat li s serbja tingħata l istatus ta pajjiż kandidat fid ta diċembru il kunsill ewropew talab lill kunsill biex jeżamina u jikkonferma li s serbja kienet kompliet turi impenn u tikseb aktar progress f għadd ta oqsma il kunsill imbagħad intalab jieħu deċiżjoni fi frar dwar l għoti ta status ta kandidat lis serbja sabiex tiġi kkonfermata mil laqgħa tal kunsill ewropew ta marzu fl ta marzu il kunsill ewropew ta lis serbja l istatus ta pajjiż kandidat fis u t ta ġunju il kunsill ewropew qabel li jibda negozjati tal adeżjoni mas serbja mhux aktar tard minn jannar fit ta lulju il kunsill adotta deċiżjoni tal kunsill u tal kummissjoni dwar il konklużjoni tal ftehim ta stabbilizzazzjoni u assoċjazzjoni bejn l ue u l istati membri tagħha u r repubblika tas serbja il ftehim daħal fis seħħ fl ta settembru il kunsill qabel dwar qafas għan negozjati mas serbja fis ta diċembru fil ta jannar l ewwel laqgħa tal konferenza mas serbja dwar l adeżjoni fil livell ministerjali fetħet in negozjati tal adeżjoni minn dakinhar saru għaxar laqgħat tal konferenza dwar l adeżjoni fil livell ministerjali fi brussell minn total ta kapitolu ta negozjar issa nfetħu il kapitolu għan negozjati li minnhom diġà ngħalqu żewġ kapitoli proviżorjament ser jiġu ppjanati aktar konferenzi dwar l adeżjoni kif xieraq sabiex il proċess jitmexxa l quddiem fit tieni nofs tal fit ta ġunju il kunsill affarijiet ġenerali adotta konklużjonijiet dwar it tkabbir u l proċess ta stabbilizzazzjoni u ta assoċjazzjoni li jkopru s serbja fl ta ġunju il kunsill ewropew approva l konklużjonijiet is serbja hija mgħammra l aktar mis serbi minoranzi jinkludu l albaniżi li huma fil maġġoranza fil provinċja tal kosovo metoħija l ungeriżi il bosnijaċi r roma l kroati is slovakki l bulgari r rumeni eċċ is serbja hija magħmula minn tlett territorji il provinċja tal kosovo metoħija provinċja tal vojvodina u s serbja ċentrali serb ċirilliku serb latin centralna srbija iż żewġ provinċji huma etnikament diversi dan ġej mill fatt li l pajjiż ġie magħmul minn partijiet li kienu jiffurmaw parti fin nofsinhar mill imperu ottoman musulman u fit tramuntana mill imperu asburġiku kattoliku il provinċja ta fuq tal vojvodina hija l aktar parti żviluppata tal pajjiż f termini ta saħħa ekonomika bħall eks repubbliki jugożlavi tas slovenja kroazja u l bosnja ħerzegovina vojvodina kienet parti mill amministrazzjoni tal awstrija ungerija qabel l ewwel gwerra dinjija il vojvodina hija waħda mill aktar territorji etnikament diversi fl ewropa b aktar minn komunità nazzjonali differenti skont l aħħar ċensiment din il provinċja għandha popolazzjoni ta miljuni li minnhom huma serbi huma ungeriżi huma slovakki huma kroati mhux dikjarati jugożlavi montenegrini rumeni roma bunjevci ruteni maċedonjani affiljazzjoni reġjonali ukraini oħrajn albaniżi sloveni ġermaniżi pollakki ċiniżi eċċ il proġezzjonijiet demografiċi tal popolazzjoni futura tas serbja jbassru li fl il popolazzjoni tas serbja ħa tkun magħmula minn albaniż u serb il proġezzjonijiet huma bbażati fuq il fatt li l popolazzjoni etnika albaniża fis serbja tirdoppja kull sena fl kien hemm albaniż waqt li fl kien hemm waqt li l popolazzjoni etnika serba tibqa madwar serb fl serb fl il ftit żieda fil popolazzjoni serba hija attribwita lid dħul ta rifuġjati serbi mill bosnja ħerzegovina u l kroazja fl minħabba l gwerer jugożlavi aktar milli riżultat ta xi tkabbir naturali tal popolazzjoni il kelma ħġieġ fis sens komuni tirreferi għal solidu iebes mqarqaċ u trasparenti bħal dak użat għat twieqi bosta fliexken jew xedd l għajnejn li jinkludu ħġieġ tas soda ġir ħġieġ tal borosiliċiku ħġieġ akriliku ħġieġ taz zokkor ħġieġ muskovit jew ossinitridu ta l aluminju fis sens tekniku il ħġieġ huwa prodott inorganiku ta fużjoni li jibred u jsir riġidu mingħajr ma jsir kristall ħafna ħġieġ huma magħmul mis siliċi diossidu tas siliċju bħala l kompożizzjoni prinċipali tiegħu u glass former fis sens xjentifiku t terminu ħġieġ huwa ħafna drabi estiż għas solidi amorfi kollha u materjali mdewwbin li faċilment isiru solidi amorfi li jinkludu l plastiċi ir rażeż u solidi oħrajn amorfi bla siliċi ukoll barra l metodi tradizzjonali ta tidwib kull mezz ieħor għall preparazzjoni huwa meqjus bħall impjantazzjoni ionika u l metodu sol gel per ix is soltu tinkludi biss solidi amorfi inorganiċi filwaqt li l plastiċi u materjali organiċi simili jaqgħu taħt ix xjenza tal polimeri bijoloġija u oqsma xjentifiċi oħra il kompożizzjoni ottika u fiżika tal ħġieġ tagħmlu tajjeb biex jintuża bħala ħġieġ ċatt għall kontenituri fil materjali ottiċi u materjali optoelettroniċi għall apparat tal laboratorju insulazzjoni termali tajjar tal ħġieġ bħala fibri ta rinforziment plastiċi jew konkrit imsaħħin bil fibri tal ħġieġ u fl arti il ħġieġ ordinarju nużawh kullimkien minħabba li huwa trasparenti għad dawl viżibbli din it trasparenza ġejja min nuqqas ta stati elettroniċi ta tranżizzjoni fiż żona tad dawl viżibli il ħġieġ hu omoġenju fuq skali ta tul ferm akbar minn dik tat tul tal mewġa tad dawl viżibli u għalhekk huwa trasparenti waqt li kieku kellu ħafna irregolità d dawl kien jixxered u b hekk kull tip ta trasmissjoni ta immaġni koerenti kienet tiġi mkissra ħafna oġġetti tad dar huma magħmula mill ħġieġ it tazzez skutelli u fliexken huma l biċċa kbira tal ħġieġ kif ukoll il bozzoz tad dawl mirja akkwarji tubi katodiċi tft tal kompjuters u t twieqi fil laboratorji tar riċerka buqari tubi tat testjar u apparat tal laboratorju huma ta spiss magħmula minn ħġieġ borosilikat billi għandu koeffiċjent ta espansazzjoni termika baxxa għalhekk għandu iżjed reżistenza għall fqugħ bis sħana u jgħamel possibbli kejl aktar preċiż għal applikazzjonijiet fejn tidħol temperatura għolja jintuża l ħġieġ tal kwarz għalkemm huwa ferm diffiċli li taħdmu ħafna mill affarijiet tal ħġieġ tal laboratorju huma prodotti bil massa iżda xi laboratorji kbar iżżomu wkoll wieħed li jaf jonfoħ il ħġieġ sabiex joħloq xi apparat speċjali tal ħġieġ li jkun meħtieġ xi kultant il ħġieġ huwa maħluq naturalment mill lava volkanika impatt ta beraq jew metjoriti p eż il lekateljerit il fulgurit il ħġieġ darwin il ħġieġ volkaniku u l impattit jekk il lava tkun felsika dan il ħġieġ ikun ossidjana li ġeneralment huwa iswed bi ftit impuritajiet l ossidjana hija materjal naturali li ġie użat minn żmien il ħaġar biex jintgħamlu skieken tal ħġieġ li jaqtgħu ħafna il ħġieġ jista jsir ukoll minħabba l attività tal bniedem pereżempju it trinitit mill ittestjar nukleari u ħġieġ tal bajja il ħġieġ ta spiss jintuża fil bini għat twieqi trasparenti diviżorji interni vitrati u bħala karatteristiċi arkitettoniċi huwa wkoll possibli li jintuża bħala materjal strutturali pereżempju travi u kolonni kif ukoll ġo forma ta ġwienaħ għar rinforzar kontra r riħ dawn jidhru f ħafna vetrini tal ħġieġ bħat twieqi ta ħwienet kbar il kapaċità tat tagħbija sikura hija limitata għalkemm teoritikament il ħġieġ jiflaħ tagħbija kbira hemm ukoll probabbiltà kbira ta fqugħ f daqqa u għandu tendenza li jinqasam ma l impatt dan jillimita l użu tal ħġieġ għall kolonni minħabba r riskju li xi ħaġa taħbat magħhom u taqsam l element strutturali eżempju magħruf ta struttura magħmula totalment mill ħġieġ hija d daħla tat tramuntana fl istazzjon fit triq buchanan fi glasgow hemm ħġieġ ta tip qawwi li jista jintuża fil bini bħall ħġieg imsaħaħ bil wires ħġieġ ittemprat bis sħana u ħġieġ laminat l insulazzjoni bil fibra tal ħġieġ hija komuni fis soqfa u fil ħitan il ħġieġ tal foam magħmul mill ħġieġ ta l iskart jista jintuża bħala insulazzjoni ħafifa li żżom l arja ġo fiha bħala insulazzjoni il ħġieġ per eż fibra tal ħġieġ huwa użat ukoll fil forma ta strixxi sufin komuni ħafna fid djar tal pajjiżi kesħin l insulazzjoni tal ħġieġ tal fibra tintuża partikularment fis soffitti u tingħata rata r skond l abbiltà ta insulazzjoni il ħġieġ tad diossidu tas siliċju sio pur l istess kompost kimiku bħall kwarz jew fil forma tiegħu polikristallina ir ramel ma tantx jassorbi r raġġi uv u għalhekk jintuża għal applikazzjonijiet li għandhom bżonn trasparenza f dan ir reġjun kristalli kbar naturali tal kwarz f waħdiet huma diossidu tas siliċju pur u wara li jinqasmu jintużaw għal ħġieġ ta kwalità għolja is siliċi amorfa sintetika hija kważi forma kompletament pura ta kwarz u hu l materjal grezz għall ħġieġ ta speċjalità għolja bħal dawk tal qalba tal fibri ottiċi il kejbils ta taħt il baħar għandhom sezzjonijiet imħallta bl erbju li jintuża biex ikabbar is sinjali ta trasmissjoni ta emissjonijiet tal laser minn ġol ħġieġ stess id sio amorfu jintuża ukoll bħalha materjal dielettriku f ċirkwiti integrati minħabba l interfaċċja lixxa u elettrikament newtrali li jifforma mas siliċju l istrumenti ottiċi bħan nuċċalijiet kameras microskopji teleskopji u apparat pjanetarju huma bbażati fuq lentijiet tal ħġieġ mirja u priżmi il ħġieġ użat sabiex jinħolqu dawn l instrumenti huwa kategorizzati bl użu ta kodiċi tal ħġieġ b sitt ċifri jew inkella kodiċi ta ittri u numri mill katalgu ta schott glass pereżempju bk huwa l kodiċi tal ħġieġ borosilikat crown li għandu dispersjoni tad dawl baxxa u sf huwa l kodiċi tal ħġieġ tal żnied dens li għandu dispersjoni għolja it tipi ta ħġieġ huma rranġati skond il kompożizzjoni l indiċi tal rifrazzjoni u n numru ta abbe il polimerizazzjoni tal ħġieġ hija teknika li tista tintuża sabiex jieġu nkorporati addittivi li jimmodifikaw il karatteristiċi tal ħġieġ li inkella jiġi meqruda waqt il preparazzjoni b temperaturi għoljien is sol gel huwa eżempju ta polimerizazzjoni tal ħġieġ li tippermetti t tqegħid ta molekuli organiċi u bioattivi u tella l funzjonalità tal ħġieġsabiex għal livell ġdid ta it teknoloġija li tħoll il ħġieġ għadiet minn bosta fażijiet is siliċi pura sio għandha punt ta fużjoni tal ħġieġ ta aktar minn ċ f meta l viskożità tkun pa s p filwaqt li s siliċi pura tista ssir ħġieġ għal applikazzjonijiet speċjali ara kwarz fuż sustanzi oħra huma miżjuda għall ħġieġ komuni biex dan il proċess jitqassar waħda minhom hi l karbonat tas sodju naco li jniżżel il punt ta fużjoni għal madwar ċ f fil ħġieġ tas soda ġir soda hi s sors oriġinali tal karbonat tas sodju fl irmied tas soda li jinkiseb minn ċerti pjanti minkejja dan is soda tagħmel il ħġieġ jinħall bl ilma u dan mhux mixtieq għalhekk il ġir ossidu tal kalċju cao li hu ġeneralment miksub mill ġebla tal ġir ftit ossidu tal magnesju mgo u ossidu ta l aluminju huma miżjuda sabiex ikollu durabbiltà kimika itwal il ħġieġ li jirriżulta jkun fih madwar sa fil mija ta siliċi bil piż u jissejjaħ ħġieġ tas soda ġir il ħġieġ tas soda ġir jammontaw għal madwar fil mija tal ħġieġ prodott barra s soda u l ġir il ħġieġ l aktar komuni fih ingredjenti oħrajn miżjuda sabiex jibdlulu l kompożizzjoni tiegħu il ħġieġ taċ ċomb bħall kristall taċ ċomb jew il ħġieġ taż żnied huwa aktar brillanti minħabba li l indiċi ta rifrazzjoni ogħla tagħmlu jleqq aktar waqt li jista jiġi miżjud il boru biex ibiddillu l karatteristiċi termiċi u elettriċi bħal fil pirex il barju ukoll jgħolli l indiċi ta rifrazzjoni l ossidu tat torju jgħolli l indiċi ta rifrazzjoni tal ħġieġ u jbaxxi d dispersjoni u fl antik kien użat sabiex jinħolqu lentijiet ta kwalità għolja iżda minħabba r radjuattività tiegħu l ossidu tal lantanu beda jintuża minfloku fil ħġieġ modern ammont kbir ta ħadid jintuża fil ħġieġ li jassorbi l enerġija infrared bħal fil filtri li jassorbu s sħana pereżempju f apparat bħall proġettur tal films filwaqt li l ossidu taċ ċerju iv jista jintuża fil ħġieġ li jassorbi ċerti tulijiet tal mewġ uv radjazzjoni ionizzanti li bioloġikament tagħmel il ħsara minbarra l kimiċi li semmejna f ċerti fornijiet huwa miżjud ħġieġ riċiklat li jkun ġej mill istess fabbrika jew sorsi oħra dan jiffranka l materjal grezz u fl istess ħin jiffranka l konsum tal enerġija iżda impuritajiet fih jistgħu joħolqu falliment fil prodott u fl apparat aġenti raffinanti bħas sulfat tas sodju klorur tas sodju jew ossidu ta l antimonju huma miżjuda sabiex innaqsu l bżieżaq fil ħġieġ materjal naturali ieħor li jintuża fil produzzjoni tas soda ġir u ħġieġ fibra huwa l kalumit li huwa sottoprodott granulari ħġieġi tal industrija tal ħadid li fih l iżjed is siliċi ossidu tal kalċju allumina ossidu tal manjeżju u traċċi ta ossidu tal ħadid hemm formula speċjali glass batch calulation li tagħti t taħlita ta materjal grezz li għandha tintuża sabiex tinħoloq il kompiżizzjoni mixtieqa tal ħġieġ wara l preparazzjoni u t taħlit ta l ingredjenti il materjal grezz jintefa ġo forn il ħġieġ tas soda ġir għall produzzjoni bil massa jiddewweb fil forn tal gas hemm fran fuq skala iżgħar għal ħġieġ speċjali fosthom dewwieba elettriċi fran bil kroġjolu u tankijiet ta kuljum wara li jinħall l ħġieġ jiġi omoġenizzat u rfinat bit tneħħija tal bżieżaq u imbagħad jiġi ffurmat il ħġieġ ċatt għat twieqi u applikazzjonijiet simili jiġi ffurmat bil proċess tal ħġieġ tal wiċċ li ġie żviluppat bejn u minn sir alastair pilkington u kenneth bickerstaff ta l aħwa pilkington tar renju unit li joħloq żigarella kontinwa ta ħġieġ bl użu ta banju ta stan maħlul li fil wiċċ tiegħu joħroġ u jinfirex il ħġieġ bla xkiel taħt l influwenza tal gravità biex il wċċ ta fuq jiġi jleqq jittrattawh bin nitroġenu bil pressa il ħġieġ għall kontenituri bħall fliexken u l vażetti komuni huwa iffurmat bil metodi ta l infieħ jew l ippressar la darba il forma mixtieqa tinkiseb is soltu l ħġieġ jingħata r rikottura biex titneħħa t tensjoni wara jistgħu jsiru proċessi varji oħra fuqu għat trattament ta l uċuħ kisi jew laminazzjoni biex iżidu d durabbiltà kimika kisi tal kontenituri tal ħġieġ trattament intern tal kontenituri tal ħġieġ is saħħa ħġieġ imqawwi ħġieġ bulletproof shields kontra r riħ jew il karatteristiċi ottiċi ħġieġ insulat kisi kontra r riflessjoni riċetti u tekniċi ġodda fil qasam tal kimika u trattamenti tal ħġieġ jistgħu jiġu investigati f esperimenti żgħar tal laboratorju il materjali grezzi tal ħġieġ li jidewwbu fil laboratorji huma differenti ħafna minn dawk li jintużaw fil produzzjoni bil massa minħabba li l ispejjeż mhumiex fattur fil laboratorji l aktar li jintużaw huma kimiċi puri wieħed irid joqgħod attent li l materjali grezzii ma jkollhomx kuntatt ma l umdità jew kimiċi oħrajn fl ambjent bħall ossidu u idroossidu tal alkali ossidu u idroossidu tal alkalin ta l art jew ossidu tal borju jew inkella l materjal ma jkunx safi telf ta qbid telf bl evaporazzjoni waqt li l ħġieġ jiddewweb irrid jiġi kkonsidrat meta jiġu magħżula l materjali grezzi per eż is selenit tas sodju aħjar mill seo li jevapora malajr kif ukoll materjali grezzi li jirriaġixxu fil pront huma preferruti minn dawk inerti per eż l al oh hu aħjar mill alo ta spiss il proċess isir f griġjol tal platinu biex inaqqas it tniġġiż mill materjal tal griġjol l omoġenità tal materjal tinkiseb permezz ta l omoġenità tal materjal grezz furnata tal ħġieġ billi dan jitħawwad meta jkun maħlul jitfarrak meta jiksaħ u mbagħad jerġa jiddewweb il ħġieġ lest ġeneralment jingħata rikottura biex jitnaqqas il ksur waqt l ipproċessar ara wkoll disinn tal lentijiet ottiċi fabrikazzjoni u ttestjar tal komponenti ottiċi minbarra l ħġieġ komuni ibbażat fuq is siliċi ħafna materjali oħrajn inorganiċi u organiċi jistgħu jagħmlu xi tipi ta ħġieġ ukoll fosthom il plastiċi per eż ħġieġ akriliku karbonju metalli diossidu tal karbonju ara hawn taħt fosfati borati kalkoġenidi flurori ġermanati ħġieġ bbażat fuq geo telluriti ħġieġ ibbażat fuq teo antimonati ħġieġ ibbażat fuq sbo arsenati ħġieġ ibbażat fuq aso titanati ħġieġ ibbażat fuq tioo tantalati ħġieġ ibbażat fuq tao nitrati karbonati u ħafna sustanzi oħrajn xi ftit ħġieġ li fih m għandux siliċi bħala l kostitwent predominanti jista jkollu karatteristiċi fiżiku kimiċi li huma utli għal applikazzjonijiet fil fibri ottiċi u applikazzjonijiet tekniċi speċjalizzati oħra dan jinkludi l florożirkonat il floraluminat l aluminosilikat il fosfat u l ħġieġ kalkoġenid taħt pressjoni u temperatura għoljin ħafna xi solidi jistgħu jsostnu tibdil kbir fil fiżika u struttura tagħom li jista joħloq tranżizzjoni ta fażi poliamorfika fl x xjenzati taljani ħolqu fażi amorfa ta l ossidu tal karbonju bl użu ta pressjoni għolja ħafna is sustanza issemmiet karbonja amorfa a co u għandha struttura atomika li tixbaħ lil dik tas siliċi id definizzjoni stàndard tal ħġieġ jew solidu vitrus jirrekjedi li l fażi tas solidu jsir b dewbin rapidu b hekk il ħġieġ huwa format minn likwidu kiesaħ ħafna li jibred malajr biżżejjed relattiv mal ħin tal karatteristika tal kristalazzjoni l iskerma huwa sport li jintlagħab bl użu tax xwabel li ma jkunux jaqtgħu u jkunu mingħajr ponta fl isport jintużaw tliet tipi ta xwabel u dawn huma il foil l pe u s sabre hawn malta il foil u l epee ilhom jintlagħbu izda l aħħar kategorija bdiet tintlagħab biss fl il foil il foil hija xabla li tuża t tarf biex tolqot u takkwista l punti u tippreżenta l itqal target għal min ikun qed jiġġieled dan għaliex it target huwa mill qadd il fuq mingħajr l idejn u r ras bħala arma hija vera ħafifa u tiġi bażikament f żewġ mudelli dik franċiża li hija l klassika u oħra fejn il manku għandu għamla ta pistola pistol grip li hija dik moderna u preferuta fil kompetizzjonijiet l pe l pe hija itqal mill foil bħala xabla biss għandha l istess użanza għax biex takkwista l punti trid tolqot bil ponta biss li għandha differenti huwa li biha tista tolqot kull parti tal ġisem allura ma tkunx daqshekk ristrett fejn għandek tolqot bħall foil din tiġi f żewġ mudelli dik franċiża u pistol grip is sabre is sabre hi l aktar xabla li tirrekjedi stamina u ħeffa bħaż żewġ xwabel l oħra tuża il ponta biex tolqot l avversarju tiegħek biss bis sabre tista wkoll tuża l ġenb biex qisek taqta bħala target għandek mill qadd il fuq bl idejn u r ras inklużi din it tip ta xabla kienet tintuża mis suldati li kienu jkunu qegħdin jattakaw fuq iż żwiemel biex ikunu jistgħu jiddekapitaw filfatt ix xabla propja għandha għamla mgħawġa biex tkun tista taqta aħjar l iskerma huwa wieħed mill aktar sports li l aktar tkun protett peress li dan jinkludi ħafna affarjiet biex inaqsulek mill periklu u aktar ma jiżviluppa l isport aktar isiru avvanzi fuq l affarjiet li jintużaw il plastron din hija nofs ġakketta jew protezzjoni tal plastik fil każ tan nisa li tintlibes taħt il ġakketta propja biex tipproteġik mid daqqiet din tintlibes fuq in naħa li int tuża lemin jew xellug il ġaketta din tintuża biex tipproteġilek sidrek l istonku idejk u dahrek mid daqqiet il ġakketta trid tkun ta kwalita biex tintuża fil kompetizzjonijiet il breeches dan huwa qalziet li huwa magħmul mill istess materjal tal ġakketta u jipproteġilek saqajk mid daqqiet dan jasal sa taħt l irkoppa u miegħu jintlibsu kalzetti li jaslu sa taħt l irkoppa il maskla din tintlibes biex ovjament tipproteġilek rasek u wiċċek l ingwanta din tintlibes fuq liema id tkun ser tuża jekk hux lemin jew xellug il lam din hija bħal ġaketta ħafifa li tkun magħmula minn materjal qisu tal metal ħalli meta jkun hemm contact jiġifieri jiġi skurjat punt din tirreġistra fuq il magna din tintuża biss għall foil u s sabre il wire dan jintuża biex jgħaqqad iċ ċirkwit u dan jeħel max xabla mal lam u ma apparat apposta is slipper dan huwa żarbun apposta li jgħinek fil bilanċ u l ġiri dan it tip ta slipper ma huwiex mill apparat rikjest għall isport imma huwa rrakmandat frans sammut ħaż żebbuġ ta novembru ta mejju kien kittieb malti iżjed tard il mondial books ta new york ħarġu traduzzjoni tar rumanz il ħolma maltija li l kittieba magħrufa ingliża marjorie boulton sejħitlu xogħol kolossali huwa ppubblika xogħlijiet oħrajn fosthom paceville li bih rebaħ il medalja letterarja tal gvern sammut kiteb sensiela ta stejjer qosra bl isem ta labirint newbiet u ħrejjef żminijietna apparti x xogħlijiet letterarji sammut kiteb ukoll kitbiet storiċi bħal ir rivoluzzjoni franċiża il ġrajja u t tifsira bonaparti f malta li nqaleb ukoll għall franċiż dun ġorġ il bniedem tal poplu on the da vinci code dwar il kodiċi da vinci u alfred sant il viżjoni għall bidla kien l editur tal lexicon ta mikiel anton vassalli li huwa meqjus bħala missier il lingwa maltija fl ħareġ ukoll il ktieb tal qwiel ta vassalli motti aforismi e proverbii maltesi bl isem għajdun il għaqal kliem il għerf u qwiel maltin il kotba ta frans sammut jintużaw kontinwament fil kurrikuli tal iskejjel sammut kiteb ukoll il librett ta diversi suċċessi mużikali ta sikwit kien ikun mistieden jagħti konferenzi fuq temi ta bixra letterarja u jew storika sammut qaleb ghall malti xoghlijiet importanti tat teatru phedre ta racine fedra u the lower depths ta maxim gorki it tnejn li huma ttellghu fit teatru manoel diretti mill poeta mario azzopardi il professur peter serracino inglott qal hekk fuq frans sammut frans sammut kien għalliem u għamel għoxrin sena kap ta skola bejn l u l kien il konsulent tal prim ministru dr alfred sant dwar il kultura sammut kien miżżewweġ lil catherine mwielda cachia u kellu żewġ ulied u jean pierre huwa n nannu tal kittieba latvjana katrine sammut li kitbet il ktieb pino un maksis vieni mjs l aħħar kliem famuż tiegħu kien dax xahar jien u l mara kellna mmorru ġerusalemm imma issa donnu l pjan inbidel issa mid dehra jien sejjer il ġerusalemm tas sema peter serracino inglott irreagixxa hekk meta sema dal kliem kien f dak il waqt li fhimt li xi kultant id dmugħ u d daħq jistgħu jieħdu post xulxin f mejju il ministeru tal edukazzjoni nieda l premju ir rumanzi ta frans sammut huma studjati fl università ta malta inkitbu bosta teżijiet u studji dwar ir rumanzi ta sammut amanda busuttil it torċa il ħajja tiegħu bħala kittieb kienet kompleta dak li kiteb emmen fih u kkonvinċa lil ħaddieħor jemmen xi tfisser tkun malti fidil għal artek victor camilleri il mument li kien jolqotni fix xogħol ta frans sammut kien il livell għoli ta ħsieb li fl istess ħin kien b mod li jinftiehem minn kulħadd u l kapaċità tiegħu tassintesi dik li fi ftit kliem jiddeskrivi sitwazzjonijiet u ċirkostanzi bi kliem mirqum iżda mhux bombastiku anton cassar l orizzont kien bniedem ta intellett kbir studjuż għaqli tal istorja u l letteratura ewropea speċjalment dik franċiża li fiha nibtu u twieldu l kittieba illuministi franċiżi joe cassar il mument frans ħalla warajh wirt letterarju kbir li se jibqa jitgawda minn ġenerazzjonijiet sħaħ alfred degarbiele it torċa kien jemmen fil qawwa tal ilsien malti bħala għodda li hi tajba jekk tkun f idejn imħarrġa u min jaf jużaha dejjem u kullimkien kien jitkellem dwar dan u b leħen li jaqilgħu kien jikkonvinċini patri norbert ellul vincenti il mument lil frans sammut nafuh bħala molla taħraq ta enerġija u passjoni minn ġewwa kien bniedem ġenwin jaf jikkontrolla anki dak li jidher minn barra aleks farrugia it torċa l għaxqa tiegħu jirrakkonta frans dejjem jirrakkonta anke l aħħar darba li rajtu fuq is sodda tal isptar muġugħ ma jistax jiċċaqlaq sew minħabba l marda li ħakmitu xorta waħda baqa jirrakkonta konna għadd ta ħbieb miġburin madwaru qalilna l unika għafsa ta qalb li se nitlaq biha hija fuq kif qegħdin joqtlu l malti anke fit tarf tat triq il malti baqa dejjem ewlieni fi ħsiebu xhur qabel konna tkellimna dwar l aġġornamenti tal malti fuq is sodda tal isptar reġa spjegalna fid dettall b imħabba b għożża bil ħsieb mirqum ta min studja u ħaseb qatigħ bil ħila tal imgħallem li dejjem baqa jitgħallem joe felice pace the sunday times his mastery of the language and his inborn call to be a novelist victor fenech il mument fil kitbiet oriġinali tiegħu kien tassew metikoluż u dan narawh fl istil mirqum tax xogħlijiet kollha tiegħu ir rumanzi in novelli u l kotba ta riċerka charles flores malta today more than anything frans couldn t stand hypocrisy he always had that quality he could see through you he never rested on his laurels intellectually speaking and always sought to learn new things and develop his viewpoints prof henry frendo the times warm and forthright a worthy son of ħaż żebbuġ an ardent francophile and a potentially acid polemicist in his own right a patriot passionate as always frans had a command of english as much as of maltese and he did not hold back any punches if he felt that he or someone else was being wronged prof oliver friggieri il mument il proża tiegħu hi dejjem eleganti prudenti u meqjusa immexxi mill konvinzjoni moderna li l letteratura għandha tibqa tagħti gost bix xejriet letterarji tagħha waqt li tkun utli u istruttiva fl aspett tal kontenuti tagħha francis galea it torċa waħda mill akbar esperjenzi li xi ħadd seta jkollu ma frans kienet li jaqbad suġġett partikolari u jiddiskutih miegħu bħala bniedem li jaqra u janalizza kulma jaqra kont tibqa mistagħġeb kemm jidħol fil profond u fid dettall sergio grech in nazzjon kitba li tisfida l bruda u toħloq reazzjoni fil qarrej biex dan jimraħ aktar fi ħsibijietu u lilhinn minnhom dr adrian grima malta today he will be remembered for the unyielding sensuality of his literary prose in newbiet the incorrigible egocentrism and machismo of some of his male characters his unforgiving portrayal of the repressed puritan sa rożann the deep anguish that lacerates samwel the harshness of xandru the poet violating the sacredness of the parish priest s desk the intuitions ideals and sheer beauty of the language of vassalli the memorable opening scene of his novel samuraj and its denouement joyce guillaumier it torċa fil laqgħat li kien ikollna kont bqajt impressjonata bil mod dixxiplinat u metikoluż kif kien jaħdem kien preċiż u attentissmu għal kull ma jagħmel u kien dejjem deċiż u awtorevoli il fatt li kien saħħr il kelma għenu mhux ftit biex dejjem iressaq il boċċa qrib il likk partit laburista maltastar com malta lost its modern national author labour mp owen bonnici described frans sammut as having earned for himself this title because of his stature in maltese literature partit nazzjonalista maltarightnow com the pn saluted sammut describing him as a pillar of maltese literature whose legacy will be enjoyed by entire generations george maggi il mument frans kien il bniedem li minkejja l għerf li l mulej għoġbu jagħtih kien dħuli għax kien jaf jitkellem u fit tul ma kulħadd imqar ma dawk li mhux bħalu l mulej żejjinhom bid don tal għerf u wkoll ma kellux kantunieri l abjad abjad u l iswed iswed raġel tal akbar reqqa ġorġ mallia il mument frans sammut kien forsi l aqwa rumanzier malti tal aħħar sena tasseklu l ieħor mhux biss kellu ħakma qawwija fuq il proża li kien jikteb imma daħal ukoll fil fond tal psike ta x kienet is soċjetà ta pajjiżna waqt il kitba on philip mifsud pn in nazzjon frans sammut żebbuġi u malti rrispettat irrispettat minn kulħadd ukoll minn dawk li ma kinux jaqblu miegħu frans sammut kien igawdi stima kbira lil frans sammut niftakru meta kont għadni student kont immur id dar tiegħu fl ewwel kamra wara l bieb ta barra kamra ġmielha iżda ma kinitx tesa ktieb ieħor niftakar id diskursati li ħafna drabi kien ikolli miegħu fejn bħala student kont nammira l għerf tiegħu kont ukoll nimpressjona ruħi b kemm kien jaqra frans sammut kien il prova li l qari hu l għajn tal għerf għalkemm frans żgur se jibqa mfakkar għall kontribuzzjonijiet letterarji tiegħu jien naf li kellu kapaċitajiet oħra fosthom ta oratur tajjeb u kont nieħu pjaċir nisimgħu jitkellem et dr ugo mifsud bonnici il mument għalija l konverżazzjoni miegħu kienet dejjem interessanti u stimolanti frans barra mill kittieb kien karattru mimli ħajja kontroversjali ċajtier formidabbli fil kultura tiegħu on dr alfred sant pl it torċa l istil ta kitba tiegħu mhux l anqas fil għażla tal kliem u idjomi jagħti xhieda l ħin kollu ta reqqa lingwistika li ma bħalha din x aktarx trendi l istil tiegħu superjuri għall istil ta kull kittieb ieħor modern tal malti frans sammut kien bniedem kuraġġuż li wera impenn intelliġenza u ħila fil ħidmiet li daħal għalihom kien difensur kbir tal ilsien malti anki jekk ta sikwit kien iħoss lilu nnifsu bħala iżolat f dil missjoni sensiela kotba soċjalisti l orizzont minn frans aħna tal sks tgħallimna ħafna mhux lanqas dwar kif bħala dar tal pubblikazzjonijiet stajna naqdu d dmir li bil kotba li noħorġu nagħtu xhieda ħajja taċ ċiviltà maltija kif inhi l lum u kif kienet il bieraħ lino spiteri the sunday times he was a vivid robust character who lit up wherever he was active whether engaged in civil exchange of ideas or in heated debate he always stood out as an electrifying personality he was an intellectual in the true sense of the word never at peace always questioning probing researching challenging the novel il gaġġa has become an all time classic ġuż stagno malta today i d once heard him say that he had changed his name from frank to frans in a fit of patriotism sammut gave us il gaġġa one of the greatest maltese novels of all time dr mario vella the times mr sammut s first novel certainly a milestone in maltese literature alex vella gera malta today i was immediately drawn to him his presence his sense of humour and his extensive knowledge not only of the maltese language but of its history anton azzopardi żebbuġ business association newsletter even a casual conversation about his pet dog skipette would elicit a glitter in his eyes that would be strongly accentuated by body gestures reminiscent of the best conductors the world stages can throw at us frans was open and sincere if equally argumentative thank you frans for having been exactly what you were larger than life louis grech huwa konsulent tal prim ministru joseph muscat huwa kien deputat priministru u ministru għall affarijiet tal unjoni ewropea fil gvern laburista li tela fl elezzjonijiet ġenerali huwa kien ukoll d deputat mexxej għall affarijiet tal parlament tal partit laburista sal sa marzu huwa kien wieħed mill erba membri tal parlament ewropew li rrappreżentaw lil malta f isem il partit laburista bħala parti mis soċjalisti ewropej u kien l iktar wieħed li ġab voti hu kien ukoll iċ chairman tal air malta louis grech twieled il ħamrun fit ta marzu studja l liċeo u ggradwa mill università ta malta f b a econ hu kien magħżul għal rhodes scholar u kien aċċettat fil kulleġġ ta balliol oxford fejn kiseb b a u m a huwa rrappreżenta lil malta fil qasam tal atletika fil mediterranean games tal iktar tard serva wkoll bħala president onorarju tal malta athletics association fl grech kien wieħed mill pijunieri li waqqfu l air malta u kien wieħed mill istrateġisti ewlenin f din il kumpanija sa minn meta twaqqfet l air malta fl grech kien parti mit tim ta tmexxija u inħatar ceo fl u chairman eżekuttiv fl taħt it tmexxija tiegħu l linja tal ajru iddiversifikat fi grupp ta kumpaniji formidabbli f dak iż żmien l air malta kienet il pedament tal industrija tat turiżmu u kienet tagħti kontribuzzjoni sinifikanti lill gdp grech mexxa lill grupp fi żminijiet diffiċli għall istorja tal avjazzjoni fosthom minħabba l konsegwenza tal ta settembru grech kien ukoll dak li ħa ħsieb iħajjar lill lufthansa technik topera f malta biex b hekk saret il bażi tal industrija tal aircraft maintenance grech serva wkoll bħala direttur ta diversi kumpaniji fosthom tal bank ċentrali ta malta tal bank of valletta tal ajruport internazzjonali ta malta u tal middle sea insurance grech rebaħ il premju tourism personality of the year fl grech kien elett ghall ewwel darba fil parlament ewropew f isem il partit laburista fl u kien ri elett fl jagħmel parti mill eżekuttiv nazzjonali tal pl u hu wkoll membru tal grupp parlamentari laburista fil parlament ewropew hu serva bħala viċi chairman fil kumitat għall affarijiet ekonomiċi u monitarji membru tal kumitat dwar il baġits membru tal kumitat għall iżvilupp reġjonali membru tal assemblea parlamentari ewro mediterranja u membru tal assemblea parlamentari magħmula mill acp eu fl grech kien appuntat rapporteur fuq il kumitat tal baġits u kien responsabbli mit tfassil tal baġit tal eu tal peress li mill huwa l kap tad delegazzjoni tal partit laburista fil parlament ewropew jagħmel parti mill extended bureau tal s d group u jservi bħala viċi chairman fil kumitat għas suq intern u l protezzjoni tal konsumatur grech huwa wkoll membru ta diversi kumitati u delegazzjonijiet inklużi l kumitat dwar il baġits l assemblea parlamentari ewro mediterranja u parti mid delegazzjoni għar relazzjonijiet mal albanija tas serbja il montenegro il kosovo u l bosnia herzegovina fl kien appuntat rapporteur fil kumitat għas suq intern u l protezzjoni tal konsumatur u kien responsabbli mit tfassil tar rapport importanti dwar suq wieħed grech kien mogħti l premju best maltese mep fl nhar il ta diċembru louis grech tefa n nomina għall kariga ta deputat mexxej għall affarijiet tal parlament tal partit laburista wara r riżenja sorpriża ta anġlu farrugia hu kien l uniku wieħed li ġie nnominat nhar it ta marzu huwa nħatar deputat priministru u ministru għall affarijiet tal unjoni ewropea fil gvern laburista li tela fl elezzjonijiet ġenerali li saru ħamest ijiem qabel fl elezzjoni ġeneral tal grech kien elett fuq żewġ distretti u inħatar deputat prim ministru kif ukoll leader of the house taħt il ġestjoni tiegħu twettaq iżjed minn talmanifest elettorali grech mexxa wkoll il ko ordinazzjoni tal ewwel presidenza maltija talkunsill ewropew matul il leġislatura kien involut ħafna fil preparazzjoni tal baġits annwali strateġiji tal gvern u inizjattivi oħra marbuta mas setturi ekonomiċi u finanzjarji kif ukoll biex jiġu indirizzati linġustizzji soċjali uħud mill kisbiet ewlenin tiegħu kienu t twaqqif tan national development and social fund u x xogħol preparatorju biex jitwaqqaf in national development bank minbarra t tisħiħ tal awtonomija parlamentari u l istandards fil ħajja pubblika huwa ma kkontestax l elezzjonijiet ġenerali għal raġunijiet personali imma l prim ministru għażlu bħala konsulent tiegħu huwa sar kumpann fl ordni nazzjonali tal mertu tar repubblika ta malta nhar it ta diċembru grech għandu ulied xandru francesca u louisa miż żwieġ tiegħu mal poetessa maria grech ganado kim jong il khabarovsk ta frar ta diċembru kien l kap de facto tar repubblika demokratika popolari tal korea magħrufa aħjar bħala l korea ta fuq hu kien s suċċessur ta missieru kim il sung illi ggverna lill korea ta fuq mill sal mewt tiegħu fl huwa kien l president tal kummissjoni ta difiża nazzjonali u segretarju tal partit tal ħaddiema tal korea barra minn hekk hu hu wkoll il kmandant tal armata popolari tal korea ir raba l ikbar armata fid dinja f april tal il kostituzzjoni tal korea ta fuq ġiet emendata sabiex issejjaħlu l kap suprem u xi drabi wkoll bħala l kap l għażiż arkivji sovjetiċi juru li jong il twieled f kamp militari qrib khabarovsk fl fejn missieru kim il sung kien qiegħed imexxi l ewwel battaljun tat brigata sovjetika magħmula minn ċiniżi u koreani eżiljati ommu kim jong sul kienet l ewwel mara ta il sung matul iż żgħożija tiegħu fl unjoni sovjetika jong il kien magħruf bħala yuri irsenovich kim fejn ħa mill isem bir russu ta missieru ir sen il bijografija uffiċjali ta jong il tgħid li hu twieled f kamp militari sigriet fil muntanja baekdu fil korea fis ta frar il bijografiji uffiċjali jgħidu li t twelid tiegħu fuq il muntanja baekdu kienet prevista minn ħuttaf u mħabbra minn qawsalla doppja fuq il muntanja u stilla ġdida fis sema fl jong il kellu tlieta jew erba snin skont is sena tat twelid tiegħu meta t tieni gwerra dinjija spiċċat u korea reġgħet kisbet l indipendenza mill ġappun f settembru ta dik is sena missieru rritorna lura lejn pyongyang u lejn l aħħar ta novembru jong il reġa lura lejn il korea permezz ta bastiment sovjetiku li trakka f sonbong il familja ttrasferixxiet f palazz f pyongyang li qabel kien ta uffiċċjal ġappuniż bi ġnien u pixxina ħu jong il shura kim l ewwel kim jong il imma magħruf aħjar bil laqam russu tiegħu għereq hemmhekk fl ċerti rapporti infundati jgħidu li kien jong il li kellu ħames snin li kkawża dan l aċċident fl ommu mietet waqt li kienet qed twelled rapporti jgħidu li ommu setgħet ġiet maqtula u tħalliet tmut skont il bijografija uffiċjali tiegħu jong il kompla l kors ta edukazzjoni bażika bejn settembru u awwissu hu attenda l iskola primarja nru u l iskola sekondarja nru f pyongyang din hi kkuntrastata mal verżjoni ta akkademiċi barranin li jemmnu li aktarx li hu rċieva l edukazzjoni bikrija tiegħu fir repubblika popolari taċ ċina bħala prekawzjoni sabiex tiġi assigurata s sigurtà tiegħu matul il gwerra koreana waqt li kien l iskola jong il kien involut fil politika hu kien attiv fi ħdan l unjin taż żgħażagħ u l lega taż żgħażagħ demokratiċi dyl fejn ħa sehem fi gruppi ta studju tat teorija politika marksista u letteratura oħra f settembru tal hu sar viċi president tal fergħa dyl tal iskola sekondarja tiegħu f din il kariga hu instiga programm ta anti fazzjożità u qalb sħabu tal klassi prova jinkoraġġixi iktar edukazzjoni ideoloġika kristofru kolombu c ta mejju kien esploratur taljan li qasam l oċejan atlantiku u skopra l americas fit t ottubru kristofru kolombu kien żagħżugħ qalbieni li dejjem ħabb l avventura hu xtaq li jsib triq ġdida lejn il lvant billi jbaħħar fl oċejan atlantiku li dwaru ftit li xejn kien magħruf it twettiq ta din il ħolma kellha tbiddel il mappa tad dinja aktarx li twieled f ġenwa fl u beda jbaħħar meta kien għadu tfajjel kien iħobb jaqra ħafna l aktar dwar il vjaġġi il vjaġġi ta marku polo qanqlu lil kolumbu biex imur ifittex hu wkoll meta r re tal portugal ma laqax it talba tiegħu għall għajnuna biex jaqsam l atlantiku telaq lejn spanja l għorrief spanjoli bdew jisimgħuh iżda ftit tawh widen fl wara seba snin ta taħbit kristofru kolombu ngħata permess biex ibaħħar taħt il bandiera spanjola fil bidu t awwisu tal istess sena tliet karavelli tħejjew għall vjaġġ l ekwipaġġ kien imħallat kien hemm nies ta qattagħni ħabsin u oħrajn li ħsiebhom kien li jistagħnew fi żmien qasir maż żernieq tal ġimgħa it ta awwisu il mirkeb santa marija bastiment baħħar mill port ta palos li jinsab fi spanja flimkien man nia u l pinta telqulha lejn il gżejjer kanarji u l ewwel vjaġġ beda fis ta settembru is santa mara kienet tiżen biss madwar mitt tunnellata u kellha ekwipaġġ ta erbgħin baħri biss iżda il fidi qawwija ta bniedem bħal kolombu ma naqset qatt il qlubija tiegħu ħeġġet lin nies għal sforzi kbar wara bosta jiem ta tħabbir bdew jidhru xi friegħi u ħaxix tal baħar frisk jgħumu f wiċċ l ilma u xi għasafar tal passa għaddew mil qrib ukoll kienu sinjali ċari li xi art kienet fil qrib fit ta ottubru sebgħin jum wara li kienu telqu minn spanja imstemgħet għajta minn baħri l art il mammiferi klassi mammalia huma klassi bijoloġika ta annimali vertebrati ikkaratterizzati bil preżenza ta glandoli tal għaraq inklużi dawk il glandoli tal għaraq li fin nisa huma mmodifikati b tali mod li jipproduċu l ħalib l hekk imsejjħa glandoli mammarji xagħar suf pil jew fer tliet għadmiet fil widna nofsanija li huma wżati fis smigħ u b parti fil moħħ imsejħa in neokortiċi il mammiferi kollha minbarra il monotremati minflok ibidu l bajd iwelldu iż żgħar tagħhom mal ewwel ħajjin u l plaċentati li huma l akbar grupp fil klassi mammalia tul it tqala jew il ġestazzjoni tagħhom jagħmlu użu minn plaċenta il biċċa l kbira tal mammiferi għandhom ukoll snien speċjalizzati u moħħ li jirregola is sistema endotermika din hija s sistema li tirregola it temperatura tal ġisem u b hekk il mammiferi jissejħu annimali ta demmhom sħun u s sistema ċirkolatorja li tinkludi qalb maqsuma f kavitajiet mammiferi hemm il fuq minn speċi inkluż il bniedem li jagħmel parti mill ordni primates id daqs tagħhom ivarja minn dak tal farfett il lejl imnieħer il qażquż ta kitti li ma jikbirx aktar minn millimetru u dan huwa meqjus bħala l iżgħar jew wieħed mill iżgħar mammiferi ħajjin għall akbar mammiferu u l akbar annimal li qatt eżista fid dinja l baliena kaħla li kapaċi tilħaq it tul ta metru dawn il mammiferi qegħdin imqassmin bejn wieħed u ieħor f ġeneru f familja u f ordni għalkemm dan ivarja minn klassifikazzjoni għal oħra u tagħmel differenza kbira ma liema skema wieħed jimxi il biċċa l kbira tal mammiferi jagħmlu parti mill grupp tal plaċentati jew kif jissejħu ukoll ewterjani l akbar ordnijiet f din is sottoklassi huma ir rodenzja il mammiferi gerriema bħall iskojjatli il kastori il ġrieden u l firien il kiroptera il mammiferi li jtiru tajran ta veru bħal friefet il lejl u l volpijiet tal ajru il primati il mammiferi primati bħal galaguni il lemuri it tarsieri ix xadini tad dinja l ġdida bħal marmosetti u t tamarini ix xadini tad dinja il qadima bħal mandrilli u l makakki u x xadini antropomorfi jew xadini bla denb bħal gibbuni l orangutani il gorilli iċ ċimpanz il bonobo u l bniedem is sorikomorfa il mammiferi insettivori bħal ġriedem ta geddumhom twil is solenodonti it talpi u t tażmani iċ ċetarzjodaktila il mammiferi tad dwiefer biż żewġ bħaċ ċriev in nagħaġ il mogħoż u l baqar flimkien maċ ċetaċi bħal baleni d dniefel u l foċeni u l karnivora il mammiferi il jieklu l laħam bħal klieb il qtates l orsijiet il panda ż żgħir il bumerini u l iljuni tal baħar filoġenetikament il klassi mammalia tiġi definita bħala d dixxendenti kollha tal antenat komuni l aktar reċenti tal prototerjani jew monotremati eż l ekidni u l platipi u terjani il marsupjali jew metaterjani u l plaċentati jew ewterjani dan ifisser li wħud mill gruppi estinti tal mammiferi m humiex membri tal klassi mammalia avolja l parti l kbira ta dawn għandhom il karatteristiċi kollha li tradizzjonalment kienu jikklassifikawhom bħala mammiferi normalment dawn il mammiferi llum il ġurnata saru jiġu kklassifikati bħala parti mil klad bla rank imsejjaħ mammaliaformes il linja tad dixxendenza tal mammiferi iddiverġiet minn dik tas sawropsidi lejn it tmiem tal perjodu karboniferu is sawropsidi komplew evolvew fir rettili u fl għasafar moderni tal ġurnata tal lum filwaqt li mil fergħa tas sinapsidi li ddiverġiet minn dik tas sawropsidi evolvew il mammiferi l ewwel mammiferi veri dehru għall ewwel darba fil perjodu ġurassiku l ordnijiet tal mammiferi moderni dehru fl epoki tal palaeoċen u l eoċen tal perijodu palaeoġen l ispeċi tal mammiferi ħajjin tal llum il ġurnata jistgħu jiġu iddentifikati mil presenza tal glandoli tal għaraq inklużi dawk speċjalizzati li fin nisa jirriproduċu l ħalib madankollu hemm bżonn ta fattizzi oħra biex wieħed jikklassifika il fossili peress li dawn il glandoli huma maghmulin minn tessut jew materjal organiku artab u m humiex viżibli fil fossili il paleontoloġisti jużaw fattizz distintiv maqsum bejn il mammiferi ħajjin kollha saħansitra il monotremi iżda li m huwiex preżenti fl ebda sinapsidu ta minn kmieni fil bidu tat trijassiku fis smiegħ il mammiferi jużaw għadmiet partikolari li l antenati tagħhom kienu jużawhom biex jieklu is sinapsidi tal bidu nett kellhom il ġog tax xeddaq maghmul mill artikolarja għadma żgħira fin naħa ta wara tax xedaq ta isfel u l kwadrata għadma żgħira oħra fin naħa ta wara tax xedaq ta fuq il maġġor parti tar rettili u tas sinapsidi mhux mammiferi jużaw din is sistema inklużi il gremxul il kukkudrilli d dinosawri u d dixxendenti tagħhom l għasafar u t terapsidi rettili qieshom mammiferi il mammiferi għandhom il ġog tax xedaq kemmxejn differenti għaldaqstant dan huwa ffurmat mid dentarja biss l ghadma tax xedaq ta isfel li fiha hemm is snien u mill iskwamosali għadma żgħira oħra tal kranju fil mammiferi iż għadmiet imsejħa kwadrata u artikolarja saru l inkwina incus u l martell malleus fil widna nofsanija nota sinapsidi mhux mammiferi hawn fuq timplika li l mammiferi huma sottogrupp tas sinapsidi u dan huwa eżattament x tgħid li huma l kladistika il mammiferi għandhom ukoll kondila oċċipitali doppja huma għandhom għoqiedi mghadma qieshom pumi fil bażi tal kranju li jidħlu eżatt fl għola vertebra tal għonq filwaqt li l vertebrati l oħra għandhom kondila oċċipitali waħda il paleontoloġisti jużaw biss il ġok tax xedaq u l widna nofsanija bħala kriterju jew prinċipju biex jidentifikaw il mammiferi fossili biex tiġi evitata konfużjoni żejda meta jinsab fossilu b wieħed mil fattizzi biss il biċċa l kbira tal mammiferi għandhom vertebri ċervikali vertebri tal għonq inklużi il friefet il lejl ġiraffi ġrieden u l bniedem ftit eċċezjonijiet huma l lamantini u l għażżenin jew kif inhuma maghrufin ukoll il bradipi ta żewġt iswaba li għandhom vertebri ċervikali u dawk ta iswaba li għandhom vertebri ċervikali il mammiferi għandhom ukoll għadmiet f kull widna l inkwina il martell u l istaffa u għadma biss fuq kull naħa tax xedaq t isfel tal ħalq id dentarja l bqija tal vertebrati kollha l oħra li għandhom il widnejn għandhom għadma biss f kull widna u minn tal inqas għadmiet oħra fuq kull naħa tax xedaq il pulmuni tal mammiferi magħmulin minn tessut qiesu sponża u miksi bit tessut epiteljali dan tal aħħar għandu l għamla ta xehda tal għasel u t total tal erja tas superfiċi tiegħu hija hafn akbar minn dik tal erja superfiċali tal pulmuni infishom minn naħa ta barra l għamla tal pulmuni tal bniedem huma tipikament minn dan it tip ta pulmun id dijaframma fil qiegħ tat toraċi huwa l muskolu prinċipali li jmexxi n nifs il kontrazzjoni tad dijaframma tiġbed l isfel il qiegħ tal kavita fejn qiegħed magħluq il pulmun l arja b hekk tidħol vija il kavitajiet orali mil ħalq u nasali mil imnieħer minn hemm tibqa sejra vija l larinġi għal fit trakea li tinferaq fi bronki ir rilassament tad dijaframma għandu l effett oppost u waqt nifs normali din tmur lura f posta passivament matul l eżerċizju fisiku d dijaframma ż żid il kontrazzjonijiet tinġibed u tirrilassa biex l arja tkun tista tidħol u toħroġ b mod aktar mgħaġġel u b aktar saħħa il qafas tas sider inifsu sa ċertu punt jista jiċċkien u jespandi ukoll dan permezz ta muskoli repiratorji u aċċessorji oħrajn dan it tip ta pulmun mgħaruf bħala pulmun minfaħ dan ġej mix xebħ mal minfaħ tal ħaddid il qalb tal mammiferi hija maqsuma f kavitajiet l atriju tal lemin il ventrikolu tal lemin l atriju tax xellug u l ventrioklu tax xellug l atriji huma l kavitajiet li jirċievu id demm u l ventrikoli huma l kavitajiet li jippompjaw id demm għal pulmuni u l ġisem fid daqs il ventrikoli huma akbar mill atriji u l ħitan tagħhom huma eħxen għax hemm bżonn ta muskoli akbar biex id demm jiġi ippompjat b saħħa biżżejjed minn ġewwa l qalb għal madwar il ġisem u l pulmuni id demm deossiġenat mil ġisem jidħol fl atriju tal lemin dan jiġi ppompjat fil ventrikolu tal lemin il ventrikolu tal lemin jippompja d demm fil pulmuni fejn id dijossidu tal karbonju jintefa l barra u minfloku jiġi assorbit l ossiġnu mil pulmuni id demm ossiġenat jidħol fl atriju tax xellug fejn minn hemm jiġi ppompjat fil ventrikolu tax xellug l akbar u l aktar b saħħtu mill kavitajiet minn hawn jinfirex mal ġisem kollu inkluża l qalb inifisha l imħuħ tal mammiferi kollha għandhom in neokortiċi din hija parti jew reġjun tal moħħ li tinsab esklużivament fil moħħ tal mammiferi biss il mammiferi għandhom sistema integumentarja li tikkonsisti minn saffi is saff ta barra jissejjaħ l epidermide is saff nofsani jissejjaħ id derma u s saff ta taħt jissejjaħ l ipoderma din il karatteristika m hijiex unikament tal mammiferi għax tinsab fil vertebrati kollha l epidermide normalment tkun ħoxna bejn u ċellula il funzjoni prinċipali tal epidermide hija li tipprovdi saff bħala protezzjoni li ma jagħddix ilma minnu filwaqt li ċ ċelluli tan naħa ta barra l ħin kollu jmutu u jintilfu ċ ċelluli tal qiegħ kostantement jinqassmu u jimbuttaw il fuq is saff nofsani l hekk imsejjaħ derma huwa bejn u darba eħxen mill epidermide id derma magħmula minn ħafna komponenti differenti bħal strutturi mgħadma u kanali tad demm l ipoderma huwa saff magħmul minn tessut adipus il funzjoni prinċipali ta dan is saff huwa li jaħżen il lipidi xaħam u jipprovdi lqugħ artab u insulazzjoni il ħxuna ta dan is saff ivarja ħafna minn speċi għal oħra għalkemm il mammiferi u annimali oħra għandhom dawk li jissejjħu cilia li superfiċjalment jixbħu ix xagħar l ebda annimal ieħor minnbarra l mammiferi m ghandhom ix xagħar veru din hija karatteristika definittiva u unikament ta din il klassi ta vertebrati għalkemm uħud mil mammiferi għandhom ftit li xejn xagħar ħlief f partijiet mistura ta ġisimhom meta jkun hemm eżaminazzjoni fir reqqa din il karatteristika tidher biċ ċar dan ix xagħar fl ebda speċi ta mammiferu magħruf xjentifikament ma jieħu lewn naturali ta blu jew aħdar għalkemm il ġilda f uħud miċ ċetaċi u fil mandrilli għandha tonalitajiet ta blu fost il ħafna mammiferi li jiġu deskritti bħala speċi bil pil fer jew xagħar blu fil każi kollha magħrufa nstab li kienu dejjem tonalitajiet differenti ta griż l għażżien ta żewġ swaba u l ors polari jista jagħti l każ li l fer tagħhom ikun ikanġi fl aħdar iżda dan il kulur m huwa xejn ħlief l alga li tikber madwar ix xagħar u l pil tagħhom il maġġor parti tal mammiferi jwelldu l wild tagħhom ħaj u dan jissejjaħ viviparija iżda mhux kollha uħud minnhom għadhom ibidu l bajd u dawn huma l ispeċi kollha tal ordni monotremata jew f xi klassifikazzjonijiet l ispeċi kollha tal ordnijiet platipoda u takiglossa għadhom ibidu l bajd speċi waħda partikolari fost dawn il monotremati l hekk imsejjaħ platipu jew ornitorinku li huwa l uniku speċi fl ordni platipoda jippreżenta fiħ determinazzjoni sesswali unika li taħt ċertu aspetti tixbaħ dik tal għasafar it twelid ta wild ħaj jew il viviparija huwa effettwat ukoll minn speċi oħrajn li m humiex mammiferi bħal klieb il baħar ta rashom martell u uħud mill ispeċi ta sriep u gremxul u b hekk din m hijiex meqjusa bħala karatteristika ewlennija tal mammiferi biss il mammiferi għandhom ukoll il glandoli tal għaraq fattizz distintiv li jinstab fihom biss uħud minn dawn il glandoli evolvew b tali mod li jipproduċu l ħalib dawn jissejħu glandoli mammarji likwidu abjad li jservi bħala sors ewlennija ta nutrizzjoni taż żgħar tagħhom il monotremati li ddiverġew minn kmieni ħafna mil mammiferi l oħrajn għalkemm m għandhomx beżżula jew nipil minn fejn inixxi l ħalib xorta waħda mgħamra bil glandoli mammarji u jipproduċu l ħalib għal wild tagħhom kważi l mammiferi kollha huma endotermiċi u l biċċa l kbira tagħhom huma magħmra bix xagħar pil suf jew fer biex jgħinhom iżommu sħan il mammiferi bħall għasafar jistgħu jkunu attivi f temp u klimi kesħin fejn rettili u insetti kbar ma jistgħux l endotermija titlob ħafna enerġija b hekk meta mammiferu jkun imqabbel ma rettilu tal istess piż għandu bżonn jiekol hafn aktar minn dan tal aħħar dan jidher l aktar fil mammiferi insettivori ż żgħar fejn l ammont ta ikel li jieklu huwa enormi meta ikkumparat mad daqs tagħhom eċċezzjoni rari għal dan kollu huwa l far talpa erwien li huwa mammiferu ektotermiku demmu kiesaħ l għasafar huma endotermiċi ukoll b hekk l endotermija m hijiex fattur esklusivament tal mammiferi f mammiferi intelliġenti bħal pereżempju il primati iċ ċerebru il parti prinċipali tal moħħ huwa relativament akbar meta mqabel mal kumplament tal moħħ l intelliġenza fija infisha m hijiex faċli biex tiddefinija iżda indikazzjoni ta intelliġenza tinkludi l abilita tat tagħlim flimkien mal flessibilita fl imġieba pereżempju il firien huma kkunsidrati bħala mammiferi intelliġenti ħafna għax kapaċi jitgħalmu u jtemmu biċċa xogħol ġdida abilita importanti meta huma jikkolonizzaw abitat jew ambjent ġdid f uħud mil mammiferi l qabda l ġabra u l ħażna tal ikel tidher relatata mal intelliġenza iċ ċerv li jiekol il pjanti għandu moħħu relativament iżgħar minn dak ta qattus li jrid jaħseb kif ħa jagħmel biex jgħeleb il priża tiegħu il mammiferi kollha evolvew minn antenati b saqajn dawn jużgħu riġlejhom u dirgħajhom kemm għal mixi għal għawm għal qbiż għat tajran għat tħaffir kif ukoll għat tixbit uħud mill mammiferi għandhom swaba li jkabbru d dwiefer u l hwiefer biex jixxabtu u jiġru rispettivament filwaqt li l mammiferi akkwatiċi jew tal baħar bħal balieni dniefel u bumerini għandhom pinen li evolvew minn riġlejn u digħrajn l ispeċjalizzazzjoni fil preferenza tal abitat kienet akkumpanjata ma ħafna adattazzjonijiet fil lokomozzjoni il mammiferi terrestri għandhom numru ta modi differenti ta progressjoni u tħarrik l istokk tal mammiferi primittivi kien jimxi b mod plantigrad iġifieri bid diġitali l għadam tas swaba bl għadam tas sieq in nofsanija u b xi partijiet mill għakset is sieq u l polz ċatti jew imissu mal art ir riġlejn tal mammiferi ambulatorji huma tipikament mobbli u għandhom kapaċità ta rotazzjoni konsiderevoli il mammiferi mmodifikati għall ġiri jissejħu kursorji il qagħda ta speċi kursorji tista tkun jew diġitigradali bid diġitali kompletament imissu mal art bħal fil klieb u l qtates jew unguligradali il ponot tad diġitali biss bil kuntatt mal art bħal fiż żwiemel u ċ ċriev fi gruppi avvanzati il moviment tar riġlejn ikun il quddiem u lura fuq pjan wieħed il lokomozzjoni saltatorjali xi kultant imsejjħa rikoċetali ukoll jew qabbiżija evolvit kemm il darba f bosta gruppi ta mammiferi mhux relatati eż uħud mil marsupjali il lagomorfi u bosta gerriema ta nisel indipendenti din it tip ta lokomozzjoni tinsab mifruxa l aktar fost dawk l speċi li jgħixu f abitat jew f ambjent miftuħ il mammiferi qabbiżin normalment ikunu mgħammrin b par saqajn ta wara tawwalin u plantigradi b par idejn qosra u b denb twil ħafna għal bilanċ l evoluzzjoni konverġenti fl adattament għal dan it tip ta abitat partikolari ikkontribwixxit ħafna fix xebħ ekoloġiku tal fawna tal mammiferi f bosta reġjuni bosta speċi ta mammiferi minn ordnijiet differeneti kisbu piż u daqs enormi eż l iljunfanti l ippopotami u r rinoċerontijiet dawn il mammiferi ikkonverġew kollha kemm huma għal tip ta mixi tqil u goff lokomozzjoni speċjalizzata magħrufa bħala lokomozzjoni graviportali f dawn l ispeċi ma kienx hemm tnaqqis fin numru tas swaba u dawn qegħdin mifruxin f ċirku madwar il fus tar riġel bħal pedestal ta kolonna u dankollu għas support massimu u totali fil klassi mammalia hemm bosta speċi li huma totalment jew semi akkwatiċi l ordni sirenja li jiġbor fiħ il baqar tal baħar speċi erbivori jew mammiferi li jieklu l pjanti l ordni ċetaċea li jiġbor fiħ il balieni d dniefel u l foċeni speċi karnivori u l lontra tal baħar jew kif tissejjaħ ukoll ottarja tal baħar speċi b dieta bbażata fuq ħut u invertebrati tal baħar li tagħmel parti mill ordni karnivora huma gruppi totalment akkwatiċi u huma dippendenti għal ambjent tal ilma kemm għal support mekkaniku kif ukoll għall insulazzjoni termali tul l istadji kollha ta ħajjithom saħħansitra anke waqt it twelied tal frieħ filwaqt li uħud mill ispeċi semi akkwatiċi eż il lontri il griedem ta geddumhom twil tal ilma u l far tal misk tal ilma baqgħu simili ħafna tal ispeċi terrestri li huma relatati fil qrib tagħhom l ispeċi semi akkwatiċi tal familji odobenidae morsa jew walrus otariidae bumerini tal widnejn u phocidae bumerini ta veru kellhom bidla morfoloġika radikali tant li jitilgħu lura fuq l art għal żmien qasir tan ngħamra u għat twelied u t trobbija tal frieħ grazzi għall ispinta statika li joffri l ilma l baleni evolvew fl akbar mammiferi u fl akbar annimali li qatt eżistew fuq wiċċ id dinja l uniċi mammiferi li ġie osservat fihom it tajran ta veru huma l ispeċi kollha tal ordni kiroptera li huwa maqsum f sottordijiet il mikrokiroptera li jilqa fih il biċċa l kbira tal ispeċi madwar li jissejjħu friefet il lejl u l megakiroptera li jilqa fih il kumplament tal ispeċi li jissejjħu volpijiet li jtiru jew volpijiet tal ajru l ordni kiroptera huwa wieħed mill aktar ta suċċess u jinkludi fih madwar kważi minn kull mammiferi tal ispeċi tal klassi mammalia il mammiferi bħall planaturi marsupjali tal ordni diprodonzja l iskojjatli li jtiru jew skojjatli tal ajru tal ordni rodenzja u l kolugi tal ordni dermoptera huma meqjusa aktar jew jaqagħu fil klassifikazzjoni tal mammiferi planaturi biex tinżamm it temperatura tal ġisem il ħin kollu għolja f termini ta enerġija din tiġi għalja b hekk il mammiferi għandhom bżonn dieta nutrijenti u abbundanti filwaqt li l ewwel mammiferi kienu probabilment predaturi minn dak iż żmien l hawn ħafna speċi biex jissodisfaw il bżonnijiet dietetiċi tagħhom adattaw ruħhom f modi differenti uħud jieklu annimali oħra u din tissejjaħ dieta karnivora li tinkludi fija id dieta insettivora mammiferi oħrajn l hekk imsejjħa erbivori jieklu il pjanti din id dieta erbivora tinkludi fija sottotipi ta dieti speċjalizzati bħal pereżempju dik frottivora annimali li jieklu l frott u dik folivora annimali li jieklu l weraq il mammiferi omnivori huma l ispeċi kollha li kapaċi jieklu t li huma kemm annimali oħrajn kif ukoll pjanti il mammiferi karnivori għandhom apparat diġestiv sempliċi dan għaliex il proteini il lipidi u l minerali misjuba fil laħam f termini ta diġestjoni ma għandhom bżonn xejn speċjali minn naħa l oħra l pjanti magħmula minn karbodrati kumplessi bħaċ ċellulosa l apparat diġestiv ta l erbivori b hekk huwa mgħammar b batteri li kapaċi jiffermentaw dawn is sustanzi u b hekk vijabli għad diġestjoni dawn il batteri jkunu miżmuma jew fi stonku maqsum f ħafna kavitajiet jew f musrana għamja kbira ġeneralment id daqs tal annimal huwa fattur li jiddetermina it tip ta dieta tal ispeċi ikkonċernata peress li l mammiferi żagħar għandhom proporzjon għolja ta superfiċi li titlef is sħana meta mqabla mal volum li jiġġenera s sħana dawn għandhom tendenza li jkollhom bżonn kwantita kbira ta enerġija u rata metabolika għolja ħafna il mammiferi li jiżnu bejn wieħed u ieħor anqas minn gramma huma ġeneralment insettivori għax mhumiex kapaċi jittoleraw il proċess tant bil mod u kumpless ta erbivoru minn naħa l oħra annimali akbar jiġġeneraw aktar sħana u tintilef ħafn anqas faċilment b hekk dawn kapaċi jittoleraw jew proċess ta kaċċa aktar moderata dawk li jikkaċċaw fuq vertebrati akbar jew proċċess ta diġestjoni aktar bil mod dawk li għandhom dieta erbivora madankollu hemm ta minn iżid li l mammiferi li jiżnu l fuq minn gramma m humiex kapaċi jaqbdu biżżejjed insetti matul is sigħat li jkunu attivi biex isostnu lilhom infushom l uniċi mammiferi insettivori kbar huma dawk li jikkaċċaw fuq kolonji enormi ta insetti bħal tan nemel u t termiti l evoluzzjoni tal mammiferi minn sinapsidi magħarufin ukoll bħala rettili qieshom mammiferi kien proċess gradwali li ħa bejn wieħed u ieħor miljun sena mil permjan nofsani sal ġurassiku nofsanu u sa nofs it trijassiku kien hemm ħafna speċi li fid dehra kienu qieshom mammiferi ta minn jinnota ukoll li s sinapsidi m humiex affattu rettili iżda jagħmlu parti minn fergħa distinta tat tetrapodi l ewwel vertebrati kompletament terrestri kienu amnijoti il bajd tagħhom kellhom membrani interni li permess tagħhom l embrijuni kienu jkunu jistgħu jieħdu l arja iżda mingħajr ma jitlilfu l ilma minn ġewwa dan kollu ippermetta lill amnijoti li jkunu jistgħu jbidu fuq l art xotta filwaqt li l amfibjani ġeneralment għandhom bżonn ibidu l bajd tagħhom fl ilma l ewwel amnijoti apparentement dehru għall ewwel darba tard fil karboniferu fi ftit miljuni ta snien inħolqu fergħat distinti u ferm importanti ta amnijoti is sinapsidi minn liema iddixxendew il mammiferi u s sawropsidi minn liema iddixxendew il gremxul is sriep il kukudrilli d dinosawri u l għasafar l istruttura oriġinali tal kranju tas sinapsidi għandha toqba waħda fuq in naħa ta wara ta kull għajn f pożizzjoni kemxejn fil baxx grupp wieħed partikolari ta sinapsidi il pelikosawri kienu l aktar vertebrati komuni fuq wiċċ l art fil bidu tal permjan u l grupp kien jinkludi fih l akbar annimali terrestri ta dak iż żmien it terapsidi ddixxendew mil pelikosawri fil permjan nofsani madwar miljun sena ilu u dawn ħadu l pożizzjoni ta vertebrati terrestri dominanti it terapsidi kienu jiddistingwu ruħhom mil pelikosawri b diversi fattizzi fil kranju u fix xedaq bħal tieqa temporali akbar u inċisivi li kienu tal istess daqs it terapsidi għaddew minn serje twila ta stadji minn dawk l ispeċi tal bidu li kienu jixbħu l antenati tagħhom il pelikosawri għal dawk tal aħħar li kienu s sinodonti tat trijassiku li uħud minn dawn huma simili ferm tal mammiferi l estinzjoni tal permjan u t trijassiku temmet id dominanza tat terapsidi u kmieni fit trijassiku in niċeċ kollha tal annimali terrestri ta daqs medju għal dawk kbar ġew meħuda mill arkosawri li kienu l anntenati tal kukudrilli pterosawri dinosawri u tal għasafar wara din il bidla trijassika is sinodonti u d dixxendenti tagħhom setgħu jgħixu biss primarjament fi ftit niċeċ bħala annimali insettivori ta daqs żgħir u notturni attivi prinċimalment matul il lejl filfatt jista jagħti l każ li dan kollu għen biex tkun aċċelerata l evoluzjoni tal mammiferi eż is sinodonti li ssopravivew u d dixxendenti tagħhom kellhom jevolvu lejn l endotermija dan għaliex id daqs żghir tagħhom kien jitlef is sħana malajr speċjalment huma li kienu attivi prinċipalment matul il lejl l ewwel mammfieri ta veru dehru għall ewwel darba kmieni fil ġurassiku aktar minn miljun sena wara id dehra tal ewwel terapsidi u bejn wieħed u ieħor miljun sena wara l ewwel speċi tal grupp bla rank tal mammaliaformes ħadrokodjum jidher biċ ċar li kien f nofs it transizzjoni lejn stat ta mammiferu ta veru u nfatti dan kien mgħammar bil ġog tax xedaq bħal tal mammiferi magħmul mid dentarja u l għadam skwamosali iżda hemm dibattiti għaddejjin fuq jekk il widna nofsanija hijiex kompletament bħal tal mammiferi tejnolofos teinolophos li huwa l ewwel monotremat magħruf xjentifikament kien jgħix madwar miljun sena ilu fl awstralja hemm probabilita li uħud mill fattizzi tal monotremati ġew immwirta mill amnijoti oriġinali għad differenza ta mammiferi oħrajn il monotremati nisa ma għandhomx bżieżel u jisqu liż żagħar tagħhom billi fil veru sens tal kelma jorgħqu l ħalib minn irqajja fuq iż żaqq l eqdem marsupjal magħruf xjentifikament huwa sinodelfis sinodelphys li kien misjub f ġebla sedimentarja ta żmien il kretaċeju ta madwar miljun sena ilu fil provinċa ta liaoning fil grigall taċ ċina il fossilu instab kważi komplut b troffof tax xagħar u stampar tat tessut organiku artab l ewterjani bhejjem ta veru huma kollha plaċentati iżda l għeqdem ewterjan magħruf eomaja eomaia li kien misjub madwar miljun sena ilu fiċ ċina ukoll għandu uħud mil fattizzi jibħu jew qieshom aktar bħal dawk tal marsupkali il metaterjani ħajjin sfortunatament għadu mhux ċert meta il mammiferi plaċentati evolvew l għeqdem fossilu plaċentat magħruf u ndisputibli ġej minn kmieni fil paleoċen wara l estinzjoni tad dinosawri il mammiferi u l kważi mammiferi espandew u nfirxu l barra min niċċa ta insettivori notturni minn nofs il ġurassiku l quddiem pereżempju kastorokawda castorocauda kellu adattazzjonijiet għall għawm għat tħaffir u għal qbid tal ħut tradizzjonalment kien maħsub li fiċ ċenożojku wara l estinzjoni tad dinosawri l mammiferi kienu ħadu lura in niċeċ ekoloġiċi tal annimali medji u kbar iżda wara dan iddersifikaw vera malajr eż l għeqdem speċi ta farfett il lejl magħruf xjentifikament huwa ta madwar miljun sena ilu dan il miljun sena biss wara l estinzjoni tad dinosawru dinosawri minn naħa l oħra studji reċenti fil filoġenetika molekolari indikaw li l biċċa l kbira tal ordnijiet tal plaċentati infirdu bejn u miljun sena ilu iżda urew ukoll li l familji moderni dehru għal ewwel darba bejn tard fl eoċen u kmieni fil mijoċen il paleontoloġisti pero objettaw li l ebda foddilu tal plaċentati ma nstab qabel it tmiem tal kretaċju matul iċ ċenożojku tfaċċaw ħafna gruppi ta mammiferi li kienu ħafna akbar mill eqreb ekkwivalenti moderni iżda l ebda speċi minnhom ma kienet tlaħħaq jew tqarreb id daqs tal akbar dinosawru li kellhom l istess jew tipi ta dieti simili il fossili ta ħadrokodjum hadrocodium liema huma ddatati bħala minn kmieni fil ġurassiku jipprovdu l ewwel evidenza ċara ta ġogi kompletament żviluppati bħal dawk tal mammiferi ta veru ġie ssuġġerit ukoll li l funżjoni oriġinali tal lattazzjoni il produzzjoni tal ħalib kienet oriġinat biex jinżamm il bajd niedi u ħafna minn dan l argument huwa bbażat fuq il monotremati il mammiferi li jbidu l bajd l ewwel evidenza ċara ta xagħar suf fer jew pil hija visibli fil fossili ta kastorokawda castorocauda minn ta madwar miljun sena ilu mil ġurassiku nofsani mill il quddiem ix xjentisiti bdew jinterpretaw il foramina il passaġġi fil maxillae ix xedaq ta fuq u l premaxillae għadmiet żagħar fuq il quddiem tal maxillae fis sinodonti bħala passaġġi minn fejn jgħaddu l kanali tad demm u n nervituri tal vibrissae il mustaċċi u b hekk issuġġerew li din hija evidenza ta xagħar suf fer u pil iżda il foramina ma turix neċċessarjament il preżenza ta vibrissae pereżempju il gremxula moderna tupinambis għandha foramina kważi identika jew l istess bħal dik misjuba fil fossilu tas sinodont mhux mammiferu trinaksodon thrinaxodon l evoluzzjoni tas saqajn dritti taħt il ġisem fil mammiferi m hijiex kompluta u fil monotremati kemm f dawk fossili kif ukoll f dawk ħajjin is saqajn għadhom miftuħin il barra fil fatt uħud mix xjentisti jaħsbu li l pożizzjoni jew il qagħda parasaġittali tas sieq hija sinapomorfija karatteristika li tingħaraf tal mammiferi fil grupp boreosphenida li jagħmlu parti minnhu t terjani u b hekk jinkludi fih l aħħar antenat komuni tal marsupjali u l plaċentati moderni dan kollu jfisser li l mammiferi kollha ta qabel dan l antenat kienu magħmra b saqajn miftuħin sinodelfis sinodelphys li huwa l eqdem metaterjan jew marsupjial magħruf u eomaja eomaia li huwa l eqdem ewterjan jew plaċentat magħruf kienu jgħixu madwar miljun sena ilu b hekk huwa magħruf li s saqajn dritti taħt il ġisem fil mammiferi żgur ġew evoluti minn qabel bħalissa għadu diffiċli ħafna biex wieħed ikun konfidenti biżżejjed u jgħid meta l endotermija dheret eżatt għal ewwel darba fl evoluzzjoni tal mammiferi il monotremati moderni għandhom have a lower body it temperatura tal ġisem aktar baxxa u r rata tal metaboliżmu aktar varjabli minn dik tal marsupjali u tal plaċentati b hekk il mistoqsija il kbira hija meta kien evolut metaboliżmu bħal dak tal monotremati fil mammiferi l evidenza li nstabet sal llum il ġurnata tissuġġerixxi li s sinodonti tat trijassiku segħta kellhom ir rati tal metaboliżmu ogħljin imma din m hijiex konklusiva dan għaliex huwa ferm diffiċli biex jintwera kif annimali żagħar migħajr pil jistgħu jżommu t temperatura tal ġisem ogħlja u stabli u m hemmx evidenza ċerta ta pil qabel kastorokawda castorocauda u dan kien madwar miljun sena ilu il principles of classification and a classification of mammals amnh bulletin v ta george gaylord simpson kien is sorsi oriġinali tat tassonomija lis segwi hawn taħt simpson firex is sistematika tal oriġini tal mammiferi u rrelazzjonijiet li kienu universalment mgħalma sa l aħħar tas seklu mil klassifikazzjoni ta simpson ir rekord paleontoloġiku ġie rikalibrat u fis snien ta wara kien hemm ħafna dibattitu u progress fejn issaħħaħ l argument li kien jikkonċerna it teorija tas sistematazzjoni infisha mil qiegħ parzjalment bid dħul tal kunċett il ġdid tal kladistika għalkemm ir riċerka gradwalment għamlet il klassifikazzjoni ta simpson antikwata din baqat l eqreb xogħol ta klassifikazzjoni uffiċjali tal mammiferi din hija s sistema ta klassifikazzjoni standardizzata li ġiet adottata fit testi tal kotba tal mammoloġija fl iskejjel it tassonomija t hawn taħt tal mammiferi estanti u ta dawk estinti reċentement hija ta vaughan et al fl il mammiferi ġew riveduti komprensivament minn malcolm c mckenna u susan k bell dan ix xogħol irrisulta fil klassifikazzjoni mckenna bell mckenna bell classification il hija l aktar biċċa xogħol komprensiva sa llum il ġurnata fuq is sistematika r relazzjonijiet u l okkorrenza tat taksa tal mammiferi kollha estinti u estanti l isfel sar rank jew livell ta ġeneru il klassifikazzjoni l ġdida ta mckenna bell ġiet aċċettata malajr mil paleontoloġisti l awturi jaħdmu flimkien bħala paleontoloġisti fl american museum of natural history f new york mckenna wiret il proġett minn simpson u flimkien ma bell bena sistema ġerarkika kompletament aġġarnata li tkopri kemm taksa estanti ħajjin kif ukoll estinti li tirrifletti il ġenealoġija storika tal klassi mammalia il ġerarkija mckenna bell telenka it termini kollha użati għal gruppi tal mammiferi fuq il livell ta speċi u tinkludi mammiferi estinti kif ukoll gruppi moderni u tintroduċi distinzjonijiet bħal leġjuni u sottoleġjuni rankijiet li jaqgħu bejn il klassijiet u l ordnijiet li ħafna drabi jitħallew barra minn dawk mhux profesjonisti ir riklassifikazzjoni tifforma kemm rekord komprensiv kif ukoll awtoritativ tal ismijiet u l klassifikazzjonijiet approvati u lista tal ismijiet invalidi il gruppi estinti huma rrappreżentati bis sinjal dawn l aħħar snin studji molekulari bbażati fuq analiżi tad dna issuġġerew relazzjonijiet ġodda bejn il familji fil klassi tal mammiferi il biċċa l kbira ta dawn tas sejbiet ġew imsaħħa mid dejta presenti assenti tar retrotranspożju l aktar sistemi ta klassifikazzjoni reċenti bbażati fuq studji molekulari pproponew gruppi jew insla ta mammiferi plaċentati l arloġġi molekulari issuġġerew li dawn il kladi nfirdu minn antenati komuni kmieni fil kretaċju iżda fossili biex isaħħu din l ipotesi ma nstabux biss ta minn jgħid ukoll li dawn is sejbiet molekulari huma konsistenti maż żuġeografija following molecular dna sequence analyses the first divergence was that of the afrotheria million years ago the afrotheria proceeded to evolve and diversify in the isolation of the african arabian continent the xenarthra isolated in south america diverged from the boreoeutheria approximately million years ago according to an alternative view the xenarthra has the afrotheria as closest allies forming the atlantogenata as sistergroup to boreoeutheria the boreoeutheria split into the laurasiatheria and euarchontoglires between and mya both of these groups evolved on the northern continent of laurasia after tens of millions of years of relative isolation africa arabia collided with eurasia exchanging afrotheria and boreoeutheria the formation of the isthmus of panama linked south america and north america which facilitated the exchange of mammal species in the great american interchange the traditional view that no placental mammals reached australasia until about million years ago when bats and murine rodents arrived has been challenged by recent evidence and may need to be reassessed these molecular results are still controversial because they are not reflected by morphological data and thus not accepted by many systematists further there is some indication from retrotransposon presence absence data that the traditional epitheria hypothesis suggesting xenarthra as the first divergence might be true din ta hawn taħt hija is sistema ta klassifikazzjoni li ġiet adottata għal użu f artikli relatati is senġijiet huma mammiferi insettivori afrikani ta daqs żgħir dawn jagħmlu parti mill familja macroscelididae fl ordni macroscelidea l isem senġi gej minn lingwi bantu afrikani huma mifruxin sew miż żona subsaħarjana lejn in nofsinhar tal afrika u għalkemm m huma komuni imkien kważi tista issibhom f kull tip ta ambjent mid deżert tan namibja għall foresti tal afrika ta isfel is senġi tal afrika ta fuq kif jghid l isem komuni tiegħu huwa l unika speċi li jgħix fl ambjent xott tal pajjiżi fil majjistral tal kontinent afrikan it il speċi jvarjaw fid daqs bejn wieħed u ieħor minn millimetru sa ftit aktar minn millimetru u jiżnu minn ftit anqas minn gramma għal ftit aktar minn gramma kollha kemm huma jimxu fuq erba saqajn li huma pjuttost twal għal ġisimhom u għalkemm it tul ta mnieħirhom ivarja minn speċi għall ohra kollha kapaċi jilwu t tromba jew il proboxxidi l hemm u l hawn waqt it tfittxija għall ikel il parti l kbira tad dieta tagħhom tikkonsisti minn insetti dud u brimb li jsibu mal art qalb il weraq fil passat is senġijiet kienu ikklassifikati fl ordni insectivora flimkien mal ġriedem ta geddumhom twil u l qniefed ikkunsidrati bħala relatati fil bogħod mal ungulati miġburin fi grupp flimkien mat tupaji u meqjusin parti mill ordni lagomorpha mal fniek liebri u l piki madankollu evidenzi molekolari reċenti b saħħa jissapportjaw is superordni afrotheria li jaqqagħad flimkien it tenreki u t talpi dehbin ma ċerti ungulati jew mammiferi li xi darba kienu meqjusin ungulati li jinkludu l iraċi l iljunfanti il baqar tal baħar u l oritteropi kif ukoll is senġijiet instabu numru ta speċijiet fossili kollha kemm huma mil kontinent afrikan uħud bħal myohyrax tant kienu simili tal iraċi li għal bidu kienu identifikati ħażin bħala tali filwaqt li oħrajn bħal pereżempju mylomygale kienu relativament qishom gerriema dawn il forom kienu kollha estinti sal plejstoċen senġijiet hemm madwar il speċi mqasmin ma ġeneri u minnhom huwa monotipiku tupaji huma mammiferi omnivori ta daqs żgħir mifruxa mal foresti tropikali fix xlokk tal asja it tupaji jiffurmaw żewġt familji tupaiidae u ptilocercidae u l ordni kollu scandentia hemm speċi mifruxa ma ġeneri it tupaji għandhom l għola rata ta massa ċelebrali meta imqabbla ma dik ta ġisimhom saħansitra akbar minn dik tal bniedem għalkemm imsejħa ġrieden tas siġar dawn m humiex ġrieden ta veru għalkemm darba kienu klassifikati magħhom fl ordni insectivora u mhux kollha jqattgħu ħajjithom fis siġar fost affarijiet oħra t tupaji huma uħud mill ftit annimali li jieklu l frotta tar rafflesia it tupaji darba kienu jagħmlu parti mal ordni insectivora u wara minħabba ċertu similaritajiet interni mal ordni primates ma dan tal aħħar kienu klassifikati bħala proxximji primittivi madanakollu l aħħar studji tal filoġenija molekulari wrew li t tupaja għandhom jiġu klassifikati f ordni għalihom scandentia u flimkien mal ordnijiet primates u dermoptera jiffurmaw il klad euarchonta il klad euarchonta tiġi oħt il klad glires u din hi ffurmata mill ordnijiet lagomorpha u rodentia u ż żewġ gruppi jiffurmaw l euarchontoglires il kolugi imsejjħa bħala kobegi jew lemuri li jtiru għalkemm dawn la huma lemuri u l anqas itiru huma mammiferi erbivori notturni ta daqs żgħir mifruxin mal foresti tropikali fin naħa tax xlokk tal asja jeżistu biss żewġ speċi f żewġ ġeneri li jiffurmaw il familja cynocephalidae u l ordni dermoptera għalkemm huma l aktar mammiferi kapaċi mill mammiferi li jipplanaw dawn xorta ma jistgħux itiru ta vera il kolugi għalkemm ta daqs żgħir huma pjuttost kbar bħala mammiferi tas siġar b bejn u ċentimetru fit tul u minn sa kilogrammi fil piż is saqajn u l idejn huma irqaq ta tul moderat bl istess qies denb ta daqs medju u korporatura ħafifa ir ras hi ċkejkna b par għajnejn kbar iħarsu l quddiem b viżjoni binokulari u b par widnejn żgħar u tondi dawn il mammiferi għandhom membrana ta ġilda mifruxa bejn il vojt tal appendiċi kollha li fl ebda mammiferu ieħor ma laħqet din il firxa din il membrana jew pataġjum hi mifruxha ukoll bejn is swaba tal idejn u tas saqajn bejn id denb u s saqajn u saħansitra bejn l idejn u l għonq ġeometrikament din il membrana mhux possibli tkun akbar jew aktar mifruxa minn hekk il mixodectidae jidher li hu fossilu tal ordni dermoptera madanakollu għalkemm hemm mammiferi oħra tal paleogene li ġew interpretati bħala relatati mad dermopteri l evidenza turi li hemm inċertezzi u ħafna minn dawn il fossili m għadhomx interpretati aktar bħala mammiferi planarji il kolugi darba kienu jagħmlu parti mal ordni insectivora madanakollu l aħħar studji tal filoġenija molekulari wrew li l kolugi għandhom jiġu kklassifikati f ordni għalihom id dermoptera u flimkien mal ordnijiet primates u scandentia jiffurmaw il klad euarchonta il klad euarchonta jiġi ħu l klad glires li huwa ffurmat mill ordnijiet lagomorpha u rodentia u ż żewġ kladi flimkien jiffurmaw is superordni euarchontoglires cynocephalidae hija klassi ta mammiferi plaċentati eżattament il kolugi tal kontinent tal asja mifruxin fin naħa tax xlokk u fuq bosta gżejjer din il familja qiegħda klassifikata fil klassi mammalia fis sottoklassi theria fl infraklassi eutheria fis superordni euarchontoglires u fl ordni dermoptera ma tliet familji oħra għalkemm sa ftit żmien ilu ma dawn kien hemm il familja paramomyidae ukoll li llum il ġurnata hija kkunsidrata bħala familja tal ordni plesiadapiformes li huma mixodectidae plagiomenidae u thylacaeluridae il familja cynocephalidae hija l unika familja tal ordni dermoptera li għandha rappreżentanti ħajjin f din il familja hemm tliet ġeneri li huma dermotherium li huwa estint u cynocephalus u galeopterus li huma estanti kull wieħed minn dawn talaħħar huwa rappreżentat bi speċi waħda biss ħajja pangolin huwa mammiferu insettivoru ta daqs żgħir u medju mifruxa fir reġjuni tropikali tal afrika u l asja il pangolini jew kif inhuma imsejjħin ukoll bunemmiela tal qxur u wikkilin in nemel tal qxur għandhom speċi dawn qegħdin ikklassifikati kollha kemm huma fil ġeneru manis fis sottofamilja maninae fil familja manidae u fl ordni pholidota l isem pangolin ġej minn kelma malajana pengguling li tfisser imkebbeb il pangolini għandhom ġisimhom miksi bi qxur kbar u iebsin magħmulin minn ħafna strati ta xagħar il qxur tal pangolini ż żgħar ikunu rotob mat twelid iżda dawn jibbiesu bil mod il mod matul l iżvilupp dawn il qxur minn barra li jiffurmaw kurazza naturali għandhom ix xifer qisu xafra u b hekk iservu ta difiża doppja il pangolini meta jħossuhom fil periklu kapaċi jitkebbu f forma ta ballun il pangolini m għandhomx snien iżda minflok għandhom ilsien twil ħafna u glandola tal bżieq enormi il bżieq li joħroġ minn din il glandola qisu kolla u flimkien mal ilsien jintużaw mill pangolini biex jaqbdu kwantita kbira ta nemel u termiti il pangolini xi darba kienu jagħmlu parti mill ordni edentata dan kollu kien ibbażat fuq xebh li ma kienx ħlief evoluzzjoni konverġenti madankollu l aħħar studji tal filoġenija molekulari wrew li dawn il mammiferi għandhom jiġu kklassifikati għalihom fl ordni pholidota bil membri tal ordni carnivora bħala l aktar mammiferi ħajjin li huma relatati ġenetikament fil qrib tagħhom xi paleontoloġisti jikklassifikaw il pangolini fl ordni cimolesta bħala sottordni flimkien ma bosta sottordnijiet ta mammiferi estinti f dan il każ il pangolini huma l aħħar rappreżentanti ħajjin tal ordni cimolesta ta xbiex huwa raħal żgħir bejn l imsida u l gżira biss huwa raħal awtonomu u parroċċa għalih l isem ta xbiex ġej mill kelma ta xbiek peress li dan ir raħal qiegħed viċin tax xatt u probabbli kont tara ħafna sajjieda u d dgħajjes tagħhom anke llum il ġurnata għadek tarahom biss naqsu ħafna biex ikompli jissaħħaħ dan l għidud l arma ta ta xbiex hija tmun ta vapur l motto ta ta xbiex huwa unitatae fortior bil latin li bil malti tfisser bejn wieħed u ieħor fl għaqda hemm is saħħa f ta xbiex issib bosta aġenziji u ambaxxati fosthom dik tal eġittu u dik tal italja kif ukoll l kummissjoni għolja britannika sfortunatament il ġnien tal yacht marina ma għadux jagħmel parti minn ta xbiex iżda sar jagħmel parti mill gżira l ordni reliġjuż li jieħu ħsieb din il paroċċa huwa dak tal karmelitani tereżjani skalzi f ta xbiex ma jsirux festi esterni kbar iżda interni fejn kulħadd ikun miġbur fost dawn il festi hemm tal madonna tal karmnu li hija il patruna tal ordni u ta san ġwann tas salib li huwa il patrun ta ta xbiex bħala parroċċa ta xbiex hija waħda vera attiva fejn fil kors tal aħħar snin żdiedu gruppi jew il membri tagħhom bħalma huma l abbatini il kor laudamus unum deum infaħħru alla wieħed il grupp leġjonarju l appostolat tal ħniena divina il grupp ċenaklu ta xbiex moviment marjan il grupp tal lectio divina u l grupp taż żgħażagħ teens christ jew tc il kolugo tal filippini cynocephalus volans huwa wieħed minn żewġ speċi ta mammiferi plaċentati tal familja cynocephalidae il kolugi li jiffurmaw l ordni dermoptera dan il mammiferu kif jgħid ismu jgħix biss fil foresti tropikali tal filippini eżattament dan il mammiferu qiegħed mifrux fil gżejjer ta mindanao basilan samar leyte u bohol dan il kolugo għalkemm ta daqs żgħir viċin dak ta qattus tad dar huwa meqjus kbir għal mammiferu li jgħix fis siġar il kolugo tal filippini huwa ta daqs iżgħar u b pil kannella fil ħamrani aktar skur u anqas imtebba minn dak tal kolugo ta sunda galeopterus variegatus jew kolugo malajan galeopterus variegatus is saqajn u l idejn huma irqaq ta tul moderat kollha tal istess qies denb ta daqs medju u korporatura ħafifa ir ras ċkejkna b par għajnejn kbar iħarsu l quddiem b viżjoni binokulari u b par widnejn żgħar u tondi dawn il mammiferi għandhom membrana ta ġilda mifruxa bejn il vojt tal appendiċi kollha li fl ebda mammiferu ieħor ma laħqet din il firxa din il membrana hi mifruxa wkoll bejn is swaba tal idejn u tas saqajn bejn id denb u s saqajn u saħansitra bejn l idejn u l għonq ġeometrikament din il membrana mhux possibli li tkun akbar jew aktar mifruxa minn hekk bl għajnuna ta din il membrana il kolugo tal filippini kapaċi jipplana distanza ta bejn u metru kull darba bejn siġra u oħra mingħajr telf kbir ta għoli wara tqala ta bejn wieħed u ieħor ġurnata biss il kolugo tal filippini jġib fid dinja ferħ biss rarament tnejn u dan mal ewwel jaqbad mal pil taż żaqq tal omm is ta ġunju hija waħda mill ħames festi nazzjonali ċċelebrati fil gżejjer maltin għax titfakkar il qtil ta maltin waqt irvellijiet fil belt valletta nhar is ta ġunju l ewwel gwerra dinjija damet għaddejja mill sa l din il gwerra kienet miġġielda prinċiparjament mill ingilterra ir russja u franza fuq naħa l alleati u l ġermanja l imperu awstrijak u l imperu ottoman fuq in naħa l oħra l qawwiet ċentrali diversi pajjiżi ngħaqdu ma naħa jew m oħra u għalhekk hija magħrufa bħala gwerra dinjija f dan iż żmien malta kienet għadha kolonja tal imperu ingliż għalhekk l effetti tal ewwel gwerra dinjija nħassu fuq malta ukoll f din il gwerra malta ma ġietx attakkata iżda kienet użata bħala bażi navali u bħala sptar fil fatt f din il gwerra malta ħadet il laqam ta nurse of the mediterranean madwar sptar ġew imwaqqfa f malta biex jilqgħu lill feruti tal gwerra fost dawn l isptarijiet kien hemm is sacra inferemeria dar il mediterran l isptar ta bighi u dak ta st andrews dan kollu ġab ħafna xogħol lill maltin iżda mhux kollox kien ward u żahar l ewwel gwerra dinjija ġabet ħafna skarsezzi fost il maltin għalhekk f dak iż żmien kien hawn ħafna għaks u faqar minkejja l ħafna xogħol il ħobż għola d doppju il gvern ingliż għamel taxxi ġodda minflok id dazju li kien naqas minħabba li naqas il kummerċ minflok daħlu taxxi fuq iċ ċinema u taxxa fuq is suċċessjoni din il qagħda ħażina wasslet għall moviment fost il ħaddiema fl waqfet union fit tarzna malta government workers union wara l gwerra l qagħda ħażina kompliet fi frar saret l ewwel laqgħa tal assemblea nazzjonali mmexxija minn filippo sciberras sabiex ifasslu kostituzzjoni u jgħadduha lill gvern ingliż biex japprovaha fis ta ġunju kienet qed issir it tieni laqgħa tal assemblea nazzjonali fil belt valletta meta folla kbira nġabret il belt valletta bħala turija ta appoġġ il folla tilfet il kontroll meta rat li xi ħwienet ħallew il bandiera ingliża tittajjar fuq il bjut huma waddbu l ġebel u attakkaw il bibljoteka l imħażen ta negozjanti tal qamħ u l istamperija tal gazzetta the daily malta chronicle gazzetta favur l ingliżi membri ingliżi fil union club ipprovokaw lill maltin billi waddbu soldi qalb il folla meta l pulizija maltija ma setgħetx tikkontrolla l folla ssejħu s suldati ingliżi li sparaw fuq il folla hawn inqatlu tliet maltin wenzu dyer ġużeppi bajada u manwel attard l għada l folla telgħet tpoġġi kuruni fil post fejn inqatlu l maltin membri tal union club reġgħu pprovokaw lill maltin il folla reġgħet saħnet din id darba ħarġu l marines u qatlu lil karmenu abela manwel attard kien parrukkier żagħżugħ ta sena minn tas sliema intlaqat minn balla ta azzarin ta suldat ingliż f nofs ġbinu waqt li kien qed jaqsam strada forni ġuż bajada minn għawdex imgeżwer fil bandiera maltija laqtitu balla f ġenbu fi sparatura oħra minn suldat ieħor wenzu dyer mill birgu bil bandiera maltija mdawra m għonqu u b kukkarda bajda u ħamra fuq il berritta seta jintgħaraf bla tbatija mis suldati li sparawlu u wara rawh iserrep sal main guard fejn waqa mejjet faċċata ta fejn ftit snin wara kellu jiltaqa l ewwel parlament malti fl l għada inqatel b daqqa ta bajjunetta ġo żaqqu karmenu abela mill belt waqt li kien qed jipprova jsejjaħ lil ibnu lura minn mar rassa li kienet daħlet fil palazz ta francia mietu fl isptar ukoll ċikku darmanin u toni caruana il kont kien ta sitta mejtin u madwar ħamsin feruti li uħud minnhom sabu ruħhom fil giovine malta fejn kienet għaddejja l laqgħa tal assemblea nazzjonali il kostituzzjoni tal wara dan l avveniment il gvern ingliż ried jikkalma s sitwazzjoni bagħat gvernatur ġdid lord plumer u fl malta ngħatat kostituzzjoni ġdida f din il kostituzzjoni l maltin kisbu gvern immexxi mill maltin li għall ewwel darba seta jagħmel liġijiet fi ħwejjeġ lokali dan jissejjaħ gvern responsabbli responsible self government għall ewwel darba malta kellha prim ministru u ministri l ewwel prim ministru kien joseph howard tal partit unione politica maltese f din il kostituzzjoni l gvernatur xorta baqa fuq il kostituzzjoni u seta jirtiraha meta jħoss il bżonn hekk ġara fl meta l gvern ingliż ħa l kostituzzjoni minħabba li ħass li l pn li kien fil gvern kien qed jagħmel wisq propoganda favur il lingwa taljana hekk kif l ewropa kienet riesqa lejn it tieni gwerra dinjija u l italja kienet immexxija minn mussolini il gvern ingliż ra li din il kostituzzjoni kienet tagħti wisq poter lill maltin u dan seta jkun ta periklu għal malta bħala kolonja ingliża il kolugo ta sunda galeopterus variegatus magħruf ukoll bħala l kolugo malajan huwa wieħed minn żewġ speċi ta kolugi li jiffurmaw l ordni dermoptera dan il mammiferu plaċentat jgħix fil foresti tropikali tax xlokk tal asja u għandu firxa ħafna akbar minn dik tal kolugo tal filippini dan jinsab mifrux fl indoneżja it tajlandja il malażja u singapor għalkemm hemm bosta sottospeċi fuq bażi ta studji reċenti ġie propost li dawn jitnaqqsu għal erbgħa biss u dawn huma g v borneanus ta borneo g v variegatus ta ġava g v temminckii ta sumatra u g v peninsulae tal peninżula malażjana dan il kolugo għalkemm ta daqs żgħir huwa meqjus kbir għal mammiferu tas siġar il kolugo ta sunda huwa l akbar miż żewġ speċi ta kolugi għandu l pil griż fil kannella u jidher aktar ċar għax huwa ħafna aktar imtebba mill cynocephalus volans is saqajn u l idejn huma irqaq ta tul moderat kollha tal istess qies denb ta daqs medju u korporatura ħafifa ir ras ċkejkna b par għajnejn kbar iħarsu l quddiem b viżjoni binokulari u b par widnejn żgħar u tondi dawn il mammiferi għandhom membrana ta ġilda mifruxa bejn il vojt tal appendiċi kollha li fl ebda mammiferu ieħor ma laħqet din il firxa din il membrana jew pataġjum mifruxa wkoll bejn is swaba tal idejn u tas saqajn bejn id denb u s saqajn u saħansitra bejn l idejn u l għonq klassifikazzjoni proposta il paucituberculata pawċituberkulata huwa ordni ta mammiferi marsupjali dawk l ispeċijiet estanti li ġeneralment jissejħu opossumi bugdiedem jew opossumi firien dan qiegħed ikklassifikat fil klassi mammalia fis sottoklassi theria fl infraklassi metatheria u fis superordni ameridelphia il paucituberculata għandu familja waħda biss b rappreżentanti ħajjin il familja caenolestidae u fiha hemm miġburin ġeneri caenolestes lestoros u rhyncholestes li bejniethom għandhom speċijiet ħajjin dan l ordni miljuni ta snin ilu kien ħafna akbar fin numru ta ġeneri u speċijiet u b ħafna aktar varjeta kemm fid daqs kif ukoll fil morfoloġija u fit tip ta niċeċ okkupati minnhom il paucituberculata flimkien ma l ordni didelphimorphia u l ordni estint sparassodonta jiffurmaw is superordni ameridelphia il marsupjali amerikani dan ta laħħar jiġbor fiħ il marsupjali kollha tal kontinenti amerikani b eċċezzjoni tal kolokolo li jagħmel parti mill grupp tal marsupjali awstraljani għal aktar informazzjoni ara l artiklu opossum bugeddum bit hu numru diġitali fis sistema tan numri binari bażi eżempju in numru hu twil bits numri binari huma kważi dejjem użati bħala l unità bażika ta informazzjoni ġewwa apparat ta ħżin tal informazzjoni u komunikazzjoni diġitali tal kompjuter claude e shannon kien l ewwel li uża l kelma bit f karta li ħareġ fl hu atribwixxa l oriġini tal kelma lil john w tukey li kien kitibha f nota ġewwa l laboratorji bell fid ta jannar fejn hu qassar numru binaru fil kelma sempliċi bit interessanti wkoll li vannevar bush kien kiteb fis sena dwar bits ta informazzjoni li setgħu jiġu maħżuna ġewwa punch cards użati dak iż żmien ġewwa kompjuters mekkaniċi bit fi ħżin ta informazzjoni hu bħal swiċċ tad dawl jista jkun mixgħul jew mitfi bit hu allura assoċjat man numru wieħed jew in numru xejn vera jew falz indikatur li hu mixgħul jew mitfi jew iktar ġenerali kwantita ta informazzjoni li tqabbel żewġ oġġetti jew wieħed jew l ieħor gregory bateson ddefinixxa l bit bħala id differenza li tagħmel id differenza bit hi l iżgħar unità fir rigward ta ħżin ta informazzjoni fil kompjuters għad m hemm l ebda qbil fuq simboli li għandhom jirrapreżentaw bit jew byte wieħed mill istandards iec tal kumissjoni internazzjonali elettroteknika li tispeċifika li bit għandu jkun is simbolu li jirrapreżenta bit wieħed għaldaqshekk kbit jirrapreżenta kilobit dan l istandard ma jispeċifikax simbolu għall byte standard ieħor komuni ieee jispeċifika li b għandu jintuża għall bit waqt li b għandu jintuża għall byte din hi konvenzjoni użata ħafna fid dinja tal kompjuters iżda għadha ma ġietx aċċettata internazjonalment għax byte hi magħmulha minn tmien bits għalkemm dan ma kienx dejjem hekk għax byte kienet tirreferi għal kollezzjoni innifisha erbgħa bits hi magħrufha bħala nibble terminoloġiji għal kwantitajiet kbar ta bits jistgħu jiġu ffurmati billi napplikaw prefissi li soltu jintużaw eżempju kilobit kbit megabit mbit u gigabit gbit biss għad hemm ħafna konfużjoni rigward id daqs ta dawn l abbrevjazjonijiet rati ta bdil ta informazzjoni fit telekomunikazjoni u ġewwa network ta kompjuters huma ġeneralment deskritti bħala bits fis sekonda bps li mhix l istess bħal baud vande mataram devangar bangla jew lingwa bengaliża bnde matorom hija l għanja nazzjonali ta l indja l għanja nkitbet minn bankim ċandra ċatterġii f forma sanskritizzata tal lingwa bengaliża flimkien ma l innu nazzjonali għandha tifsira simbolika kbira għall indja vande mataram tfisser ġieħ art ommna x aktarx il kunċett ta vande mataram nibtet fil ħsieb ta bankim ċandra ċatterġii meta kien għadu uffiċjal tal gvern ingliż madwar l il mexxejja brittanniċi ta l indja ddikjaraw li l innu ingliż god save the queen għandu jkun obbligatorju b reazzjoni ta dan bankim ċandra ċatterġii kiteb il kliem ta l għanja fiż żewġ lingwi li hu kien mgħallem fihom is sanskrit u l bengaliż l għanja dehret għall ewwel darba fil ktieb ta bankim ċandra ċatterġii anandamatha ippronunzjat anondomott fil bengaliż u ġiet ippublikata fl fost biżgħat li setgħet tiġi abolita mill gvern ingliż il mużika ta l għanja ġiet miktubha fl min ġadunath bhattaċarja l għanja kienet sinonima għal għajta għall ħelsien mill ħakma brittannika tul il moviment ta l indipendenza ta l indja nota din it traduzzjoni għall malti mhux meħuda mill oriġinal imma bbażata fuq il verżjoni ingliża ta aurobindo ghose karmayogin novembru sliema ja omm għammiela msaqqija friska b rih nofsinhari samra bl uċuh tar raba l iljieli tagħha mdawlin bid dawl ferrieħi tal qamar l għelieqi tagħha mżejnin biż żghar fewwieħi tas siġar ħelwa daħqitha u ħelwa kelmitha omm li tagħtina l ġid u tagħtina l hena tal biża bl għajjat ta seba miljun fomm bix xwabel f darbtejn ta seba miljun id min jgħid ja omm li dgħajfa int int li mimlija b kull qawwa sliema lilek li ssalvana u tkeċċi l forzi ta min jaħkimna ja omm inti l għerf inti l għaqal inti l qalb inti r ruħ għax f ġisimna inti l ħajja f dirgħajna inti s saħħa u l qawwa ja omm ġo qalbna int l imħabba u t tama ja omm xbihietek inqimu f kull tempju għax inti dunga bl għaxar armi tal gwerra inti kamala f logħob ferrieħ qalb il loti int alla kelma li kull għerf lilna tgħallem sliema għalik sliema għalik alla ta l għana l iżjed safja u mingħajr bħalha imsaqqija u għammiela ja omm sliema ja omm samra u dħulija b tbissima ħelwa imżejna bil ġawhar mimlija għana s sinjura tal ġid ja omm f ittri devanagariżi f ittri bengaliżi devanagariż bengaliż translated by sri aurobindo caenolestes huwa ġeneru ta mammiferi l opossumi bugdiedem komuni fil klassi mammalia fis sottoklassi theria fl infraklassi metatheria fis superordni ameridelphia fl ordni paucituberculata fil familja caenolestidae ma ġeneri oħra lestoros u rhyncholestes b speċijiet estanti dan il ġeneru huwa l aktar wieħed ta suċċess fl ordni paucituberculata bl akbar numru ta speċi ħajjin dawn il mammiferi huma marsupjali karnivori ta abbitudni notturna mifruxin ma l amerika ta isfel l opossumi bugdiedem komuni huma magħrufa wkoll bħala l opossumi firien komuni minħabba l ambjent diffiċli li jgħixu fiħ il mammoloġisti ma tantx jafu fuqhom u tradizzjonalment kien maħsub li huma rari ħafna iżda minn studji reċenti li saru ħareġ li l opossumi ġrieden jistgħu jkunu ħafna aktar komuni milli hu ġeneralment maħsub milli jidher dawn il marsupjali jgħixu l parti l kbira ta ħajjithom f toqob taħt l art l opossumi bugeddum komuni jew opossumi firien komuni kif jgħid l isem komuni għandhom id dehra ta bugeddum u d daqs simili ta far dawn il marsupjali huma ikkaratterizzati b wiċċ twil għall ponta b par għajnejn żgħar b denb irqiq u twil li kapaċi jilħaq nofs it tul totali u b nuqqas ta marsupju fl adulti nisa għalkemm l opossumi bugdiedem komuni għandhom par għajnejn żgħar b vista bagħtuta huma kaċċaturi attivi ħafna u jikkaċċaw insetti ħniex u vertebrati żgħar minn kmieni filgħaxija sa tard bil lejl dan kollu jagħmluh bl għajnuna ta smiegħ tajjeb u x xagħar sensittiv li għandhom ma wiċċhom l opossumi bugdiedem komuni huma marsupjali nattivi tal kontinent ta l amerika ta isfel u jinsabu mifruxin ma l andi mill punent għat tramuntana ta dan il kontinaent dawn jinsabu fil venezwela fil kolombja fl ekwador u fil peru f altitudni ta bejn u metru kompjuter hu magna li jimplimenta l operazzjoni u l funzjonijiet ta magna ta turing fi kliem iktar sempliċi kompjuter hu magna elettronika diġitali li taħt il kontroll ta programmi u struzzjonijiet jipproċessa informazzjoni maħżuna biex jipproduċi informazzjoni oħra jeżistu diversi tipi ta komputers għal xogħlijiet speċifiċi u ta daqsijiet varji minn daqsijiet ta sala li kapaċi jagħmlu diversi tipi ta operazzjonijiet għal dawk żgħar ħafna bħal ċirkwit integrat kbar ftit millimetri li joqgħodu ġewwa arloġġ jew xi ġugarell biss kollha kemm huma jobdu ċertu regoli kollha għandhom memorja u proċessur ċentrali cpu kull kompjuter għandu jobdi programm għaldaqstant kompjuter mingħajr programm hu magna inutili u bla skop l iktar programm bżonjuż għal kull kompjuter hi s sistema operattiva li tieħu ħsieb li tikkontrolla il magna ir riżorsi tagħha u l programmi l oħra li jkunu qegħdin joperaw il programm imsejjaħ sistema operattiva jipprovdi wkoll mezz biex dak li jkun juża u jekk hemm bżonn jinteragixxi mal kompjuter il programmi l oħra huma ħafna drabi msejħa applikazzjonijiet jew softwer il parti fiżika il magna hi msejħa hardwer oriġinalment il kelma kompjuter kienet tirreferi għal persuna li kienet tagħmel kalkulazzjonijiet matematiċi ħafna drabi bis saħħa ta apparat mekkaniku jew analogu eżempji ta dan l apparat meqjusin bħala l antenati tal kompjuters huma l abacus u l mekkaniżmu antikythera apparat antik grieg li kien jintuża fis sena qk biex jiġi kalkulat l movimenti tal pjaneti lejn l aħħar tas snin medjevali matematiċi u inġinira ewropej kienu fuq il quċċata ta riċerka u żvilupp f dan il qasam u fl wilhelm schickard żviluppa l ewwel kalkulatur mekkaniku minn ħafna li ġew warajh fl joseph marie jacquard għamel innovazjoni meta ħoloq magna tal ħjata li kienet tuża karti b toqob biex tħejt disinju komplessi għalkemm din il magna msemmijha għalih il magna jacquard mhiex kunsidrata bħala kompjuter kienet pass fid direzzjoni t tajba għal kompjuters tal llum charles babbage kien l ewwel li ddisinja l ewwel kompjuter programmabli fis sena iżda minħabba l limiti tat teknoloġija ta dak iż żmien u nuqqas ta fondi l apparat qatt ma ġie mibni f ħajtu sa l aħħar tas seklu dsatax kienu krejati numru ta teknoloġiji li l quddiem kienu ser ikunu mportanti fil bini tal kompjuters fl ada lovelace bint lord byron żviluppat dak li hu meqjus bħala l ewwel programm tal kompjuters programm li bis saħħa tal magna ta babbage li kieku kient mibnija kien jikkalkula l problema tan numri ta bernoulli fl ewwel nofs tas seklu għoxrin ħafna kalkulazzjonijiet xjentifiċi kienu solvuti permezz ta kompjuters analogi magni speċifiċi biex isolvu problema speċifika li kienu juża mudell mekkaniku jew elettriku dan saru rari wara l iżvilupp tal kompjuter diġitali programmabbli fis snin u inbnew kompjuters iktar bsaħħithom u flessibli li mil mod introduċew funzjonijiet ġodda li nsibuhom f kompjuters moderni bħala l użu tat teknoloġija diġitali eletronika prinċipalment ivvintata minn claude shannon fis sena u programmabilita iktar flessibli hu diffiċli li ngħidu liema kien l ewwel kompjuter diġitali fit ta mejju konrad zuse żviluppa l ewwel kompjuter eletromekkaniku diġitali iz z dan kien l ewwel kompjuter li uża l aritmetika binarja oħrajn importanti ġew dak iż żmien bħal kompjuter atanasoff berry il kompjuter harvard mark i fis sena il kompjuter amerikan eniac u bbażat fuq is sistema deċimali li kien l ewwel kompjuter eletroniku għal użu ġenerali għalkemm mhux oriġinalment hekk it tim li żviluppa l eniac tgħallem mid difetti li kellu dan il kompjuter u żviluppa disinn iktar eleganti magħruf illum bħala l arkitettura ta von neumann din l arkitettura saret il bażi ta kull kompjuter tal lum żviluppi oħra fuq dan il mudell saru l ingilterra lejn l aħħar tas snin erbgħin fosthom insibu lil edsac fis snin ħamsin valvoli tubi kienu wżati eventwalment imbiddla għal transistors fis snin sittin u fis snin sebgħin l introduzzjoni tat teknoloġija taċ ċirkwit integrat wassal biex il kompjuters setgħu ikunu irħas biżżejjed biex individwi setgħu ikollhom wieħed forsi hemm min jgħid li qisa t tekonloġija waqfet għax sal lum għadna nużaw dawn it tip ta kompjuters mhux hekk żviluppi oħra hemm iżda it teknoloġija taċ ċirkwit integrat kompliet tiżviluppa u infatti l iżviluppaturi baqgħu minn dak iż żmien l hawn jobdu il liġi ta moore miktuba minn gordon e moore fundatur ta intel li tgħid li kull sentejn ser jirdipjaw it transistors ġewwa iċ ċirkwit integrat u l prezz jorħos proporjonalment bħala eżempju li kieku ġara l istess fl industija ta l avjazzjoni vjaġġ minn new york sa pariġi li fl kien jiswa u kien jieħu sebgħa siegħat ikun illum jiswa u jieħu inqas minn sekonda l ewwel kompjuters kienu jużaw tubi tal vacuum għaċ ċirkwijt tagħhom u bombli magnetiċi bl ingliż magnetic drums għall memorja tagħhom huma kienu għaljin ħafna fil prezz u barra li kienu jużaw ħafna enerġija elettrika kienu jiġġeneraw sħana kbira li ħafna drabi kienet tkun il kawża prinċipali tal malfunzjonament tagħhom l ewwel ġenerazzjoni tal kompjuters kienu jibbażaw fuq lingwi makkinarji biex jaħdmu u jipproċessaw l istruzzjonijiet tagħhom huma kienu kapaċi jsolvu problema waħda biss f ħin wieħed informazzjoni f dawn il kompjuters kienet tidħol permezz ta punch cards jew tejp tal karti u l informazzjoni kont tista taraha wara li tiġi stampata fuq karta il kompjuters univac u eniac huma eżempju ta kompjuters ta l ewwel ġenerazzjoni univac kien l ewwel kompjuter kummerċjali li fl kien magħmul għal klijent l uffiċju taċ ċensiment amerikan transistors ħadu post it tubi tal vacuum fil kompjuters tat tieni ġenerazzjoni it transistor kienu vvintati fl iżda l użu tagħhom ftit li kien użat sa qabel l aħħar tas snin ħamsin it transistor kien superjuri għat tubu tal vacuum u bis saħħa tagħhom il kompjuters setgħu jiċkienu iżidu fil veloċità ta proċessar jorħsu fil prezz jaħlu inqas enerġija u jkunu iktar affidabli mill kompjuters ta l ewwel ġenerazzjoni għalkemm it transistor xorta kien jiġġenera ħafna sħana li kien iwassal għal ħsara fil kompjuter dan kien żvilup sostanzjali mit tubu tal vacuum dawn il kompjuters xorta kienu jużaw il punch card għad dħul ta informazzjoni u stampar għar riżultat il kompjuters tat tieni ġenerazzjoni bdew jużaw lingwa simbolika magħrufa bħala assembly lingwa li kienet tħalli l programmatur jispeċifika struzzjonijiet fi kliem sempliċi u mhux numri u kodiċi tal magna dan iż żmien bdew jiġu żviluppati wkoll lingwi ta livell għola biex wieħed jipprogrammhom fosthom l ewwel verżjonijiet tal cobol u fortran dawn kienu wkoll l ewwel kompjuters li kienu jaħżnu struzzjonijiet fil memorja il memorja issa kienet b teknoloġija ġdida li kienet tuża kalamiti biex taħżen bits ta informazzjoni l ewwel kompjuters ta din il ġenerazzjoni kienu żviluppati għall industrija ta l enerġija atomika l iżvilupp taċ ċirkwit integrat kien dak li tefa l quddiem il kompjuters tat tielet ġenerazzjoni it transistors kienu mċekkna u mpoġġija fuq ċipep tas silicon imsejħa semikondutturi li biddlu drastikalment l veloċità ta proċessar u effiċjenza tal kompjuters minflok il punch cards u stampar l utent setgħa jinteraġixxi mal kompjuter permezz ta kijbord u moniter biex jikkomunika ma sistema operattiva li kienet tħalli l apparat iħaddem applikazjonijiet diversi f ħin wieħed bi proċessur ċentrali li kien jieħu jsieb il memorja għall ewwel darba il kompjuter setgħu jużawh ħafna iktar nies għax il kompjuters tat tielet ġenerazzjoni kienu iżgħar u orħos mill kompjuters tal ġenerazzjonijiet ta qabilhom il mikroproċessur kien dak li ġab il kompjuters tar raba ġenerazzjoni hekk kif eluf ta ċirkwiti integrati kienu jiġu mpoġġija fuq ċippa waħda tas silikon dak li fl ewwel ġenerazzjoni kien jimla kamra waħda setgħa issa joqgħod fuq l idejn l intel żviluppata fl kienet ċippa waħda li fuqha kellha proċcessur ċentrali cpu u memorja fl l ibm introduċiet l ewwel kompjuters għall utent fid dar u fl apple introduċiet il macintosh il mikroproċessuri bdew ukoll jintużaw f apparat ieħor li jintuża fil ħajja ta kuljum hekk kif dawn il kompjuters daqstant żgħar bdew isiru iktar b saħħithom setgħu jiġu maqgħuda f networks li eventwalment wasslu għall internet mal kompjuters tar raba ġenerazzjoni kienu żviluppati interfaċċi grafiċi giu il maws u apparat ta l idejn il kompjuter tal ħames ġenerazzjoni hu proġett li beda fl mill ġappun l idea tagħhom kienet li jibnu kompjuter mhux iktar billi jiffokaw fuq ħafna elementi f ċippa waħda iżda billi jintużaw ħafna ċipep f kompjuter wieħed u b hekk ikun hemm proċessuri paralleli l intelliġenza artifiċjali kella tkun waħda mill bżonnijiet għal dawn il kompjuters bħal rikonoxximent tas smigħ dawn il kompjuters għadhom fi stadju ta riċerka u sa issa għad m hemm l ebda kompjuter kummerċjali li juża din it teknoloġija biex jiddaħlu eluf ta ċipep f kompjuter wieħed l ixjenzati qegħdin ifitxu metodi alternattivi eżempju kompjuter bioloġiku fejn iċ ċippa tkun molekula bioloġika sistema operattiva bl ingliż operating system hu programm li jikkontrolla r riżorsi tal hardwer il magna fiżika u tas softwer is sistema operattiva hi ċ ċentru tas sistema tal kompjuter għax tagħmel diversi xogħlijiet bażiċi bħal tikkontrolla u talloka memorja tagħti prijorità lil struzzjonijiet li jingħataw tikkontrolla l periferali ta input dħul ta informazzjoni jew output ħruġ ta informazzjoni tiffaċilita networks u l immaniġjar tal fajls superkompjuter hu kompjuter b hardwer b sahhtu hafna u generalment jintuzaw ghal skopijiet xjentifici ezempji ta dawn it tip ta kompjuters huma l cray computers u l ibm roadrunner dawn huma uħud mill ikbar kumpaniji tal kompjuters fid diinja ara l artiklu prinċipali għal iktar jannar huwa l ewwel xahar tas sena skond il kalendarju gregorjan dan ix xahar għandu jum u hu wieħed minn seba xhur ta jum fil kalendarju gregorjan jannar jibda astroloġikament bix xemx fil kaprikornu u jispiċċa fl akwarju l isem jannar hu minn alla ruman ġanu ianuarius l alla tal bibien l isem kellu l bidu tiegħu fil mitoloġija rumana fejn il kelma latina għal bieb ianua tiġi jannar hu l bieb għas sena l alla ġanu kien meqjum minn xi qk sa xi wk fit talb kienu jibdew bih anke qabel il kbir ġove u kien imfittex fil bidu ta ħafna affarijiet gwerer inklużi fl istatwi huwa skolpit b żewġ uċuħ opposti wieħed biex iħares lura u l ieħor għal quddiem b muftieħ f idu l leminija u b bastun fix xellugija il festi tiegħu kienu jsiru għall bidu tas sena il ħindi ukoll għandhom fost mijiet ta allat lil alla vayu rappreżentat b żewġ uċuħ biex iħares lura u l quddiem u wkoll jitolbuh qabel jibdew l affarijiet ukoll f jannar fil għandhom il makara sakranti festival kbir tal ħasil fix xmajjar speċjalment dik ganges meqjusa l iktar qaddisa tradizzjonalment il kalendarju ruman kien jikkonsisti minn xhur b total ta ġurnata fejn ix xitwa kienet meqjusa bħala xahar mingħajr ġranet madwar qk ir re numa pompilius żied ix xhur ta jannar u frar biex jagħmel in numru ta ġranet tas sena daqs tas sena solari ġurnata l ewwel ġurnata tax xahar hi magħrufa bħala l istrina fil bidu tal qk ħa post marzu bħala l ewwel xahar marzu qabel kien l ewwel xahar fil kalendarju antik ruman diversi dati tal festi nsara kienu użati għall ewwel tas sena fl ewropa fosthom il ta marzu festa ta l annunzjata u l ta diċembru il milied madanakollu l kalendarji medjevali kienu mfassla fuq il mudell ruman ta tnax il kolonna minn jannar sa diċembru fis seklu pajjiżi ewropej bdew uffiċċjalment jagħmlu l ta jannar il bidu ta sena ġdida ismijiet storiċi għal jannar jinkludu l isem oriġinali ruman ianuarius il kelma tas sassonja wulf monath xahar tal lupu u t terminu wżat minn karlu manju wintarmanoth xitwa xahar kiesaħ bil fillandiż ix xahar hu msejjaħ tammikuu li tfisser ix xahar tal balluta imma t tifsira oriġinali kienet ix xahar tal qalb tax xitwa billi tammi kienet tfisser qalb dan ix xahar hu msejjaħ bil lingwa ċeka leden li tfisser ix xahar tas silġ l ewwel tnejn ta jannar hu magħruf bħala handsel monday fl iskozja u fit tramuntana ta l ingilterra fl ingilterra is sena tal agrikoltura bdiet bplough sunday fil ħadd wara l epifanija fil kalendarju kattoliku hemm festi importanti li jibdew fil bidunett twelid jannar huwa mfakkar minn kull kampnar skont ir riforma tal l ewwel ta jannar sar iddedikat lil marija omm alla qabel kienet il festa taċ ċirkonċiżjoni ta ġes li tneħħiet mill kalendarju fl l ewwel ħadd ta jannar meta mhux l ewwel tas sena imbagħad huwa l festa tal epifanija u t tieni ħadd dik tal magħmudija ta ġes l età maġġuri fil ġappun hi t tieni tnejn ta jannar għal dawk li jkunu jagħlqu l sena fis sena l ġdida tal kalendarju din hi vaganza nazzjonali il ġurnata kienet iċċelebrata mill imma tmexxiet għall ta jannar mis sena fejn kienet tmexxiet mill gvern ġappuniż f attenat biex ikabbar l ekonomija fir rota tas sena pagana jannar jispiċċa fil perjodu ta l imbolc fl emisferu tat tramuntana u lughnasadh fl emisferu ta nofsinhar jannar tista tgħid huwa l eqqel tax xitwa maltija bil ġranet fost l iqsar u l iljieli l itwal u spiss ikun il maltemp f jannar stenna xita ksieħ u nar beraq u ksieħ il bard ta jannar iqaxxar ġild ta ħmar u mhux biss jannar imma anke x xahar ta warajh jannar kiefer u frar għandu d dwiefer għalhekk aħjar li f jannar agħlaq in nagħaġ fil għar ix xita ta jannar hija tajba ix xita ta jannar traxxix il bżar demel madanakollu xita żejda hija ta ħsara meta jannar huwa lewwiemi ma tarax bidwi hieni jannar huwa wkoll żmien il mard l iktar dak respiratorju jew virali dehxa ta jannar ħosba fawra rash lewn in nar li l iktar li jolqot huwa lix xjuħ f jannar ix xiħ jew fis sodda jew fl isptar għall qtates imma huwa żmien ta attività oħra jannar ma jħallix qattusa d dar it torri eiffel huwa torri tal ħadid f pariġi hu landmark tal post u eżempju bikri ta xogħol bil ħadid fuq daqs ġgantesk ġie ddisinjat u mibni mill inġinier ċivili franċiż alexander gustav eiffel għall fiera dinjija ta pariġi fl it torri mingħajr l antenna tax xandir li saret wara hu twil m is sezzjoni t isfel tikonsisti f erbgħa arkati kbar bħala saqajn it torri ġie mibni minn madwar tunnelata ħadid għandu t turġien u l liftijiet fin naħa ta fuq ta torri ssib uffiċju meteoroloġiku statazzjon tar radju u antena ta trasmissjoni ta televiżjoni kif ukoll kmamar li huma użati minn eifel innifsu dan l aħħar ġie miżjud dawl ferm sabiħ madwaru li jgħati iżjed dehra romantika li din il belt kapitali franċiża bir id deheb hija parti bejn il lokalitajiet ta ħal għaxaq u ż żejtun minkejja l isem f dan l inħawi jekk tmur tfittex żgur mhux ħa sib xi bir tad deheb fil fatt din il parti fiż żmien il medjuevu kienet tissejjaħ il qasam ta dihib b hekk jista jkun li ġej minn xi kunjom jew laqam tas seklu xv bir id deheb eżattament jinsab fin naħa ta fuq taż żejtun u fin naħa t isfel ta ħal għaxaq u minn nofs ta din il parti tgħaddi t triq prinċipali lejn il kumplament ta nofsinhar ta malta it triq tal barrani it triq tal barrani hi dik it triq li tifred iż żewġ lokalitajiet t hawn fuq iżda l ikbar parti ta bir id deheb tinsab fiż żejtun ġewwa bir id deheb insibu knisja ddedikata lil madonna tal ħniena li tgħamel parti mill parroċċa ta santa katarina ta lixandra fiż żejtun il festa ta din il knisja f ġieh il madonna tal ħniena ssir ħadd fuq il ta settembru jum il festa tad duluri qrib din l inħawi nsibu irħula oħra żgħar li jagħmlu mall belt żejtunija fosthom ħal ġwann ħal bajda ħal bisbut u ta tnella insibu wkoll diversi knejjes qrib ta dan il post li kollha jagħmlu mal parroċċa ta santa katarina ta lixandra fosthom il knisja ta sant anġlu il knisja ta santa marija u l knisja tal madonna ta sinjura toroq f din il parti insibu diversi fiż żewġ lokalitajiet u anki l popolazzjoni mhux daqsekk żgħira li sa anki taqbeż il popolazzjoni ta lokalitajiet oħra maltin u għawdxin fost dawn it toroq insibu santu wistin huwa wieħed mill erba santi padri ewlenin tal punent flimkien ma sant ambroġju san ġlormu u l papa san girgor il kbir huwa kien isqof ta ippona belt ewlenija tal afrika rumana illum annaba fl alġerija u wieħed mill figuri ewlenin tal knisja tar raba seklu wistin twieled fit ta novembru minn missier pagan patrizju li kien kunsillier ta muniċipju u minn omm nisranija kattolika monnika ta razza brbera f tagaste fin numidja souk ahras illum l alġerija minħabba l edukazzjoni li kellu hu kien marbut b ruħu u b ġismu ma ruma mal imperu ruman u mal kultura rumana studja f tagaste fejn twieled wara kompla jistudja fil belt ta madawra ġewwa l alġerija u mbagħad temm l istudji f kartaġni l ilsien grieg ma setax jaqbdu fl iskola imma iżjed tard wara li kien kbir tgħallmu biżżejjed biex ikun jista jittraduċi għal latin min naħa l oħra il puniku baqa ma tgħallmu qatt neħħi xi ftit kliem l hawn u l hemm li laħaq tgħallem u li nqeda bih biex ifisser kliem lhudi li kien jixxiebah etimoloġikament meta kellu tnax il sena kien se jmut minħabba x xedda li qabditu u kien se jitgħammed imma billi għaddielu hu baqa ma tgħammidx żgħir ta dsatax il sena tbiegħed mill fidi kattolika wara li qara l ktieb l ortensju ta ċiċerun li kien iħajjar għat triq tal filosofija wistin sar manikew issa mietlu missieru u reġa lura lejn tagaste u miegħu ħa l mara li kien jgħix magħha u lil binhom adeodat ommu ma laqgħethomx għandha hu beda jgħallem il grammatika latina fl istess tagaste wara dan huwa qabad jgħallem ir retorika l ewwel f kartaġni imbagħad f ruma u fl aħħar milan ħarifa sajf f milan stess hu ġie f kuntatt mal isqof sant ambroġju u mal istudji tan neoplatoniċi li għenuh iħoll il problema tal materjaliżmu u tal ħażen bil qari ta san pawl hu għeleb il problema tan naturaliżmu u fehem li kristu mhux biss hu l imgħallem imma wkoll il feddej hekk wasal biex aċċetta l medjazzjoni divina u l grazzja u fl aħħar wasal ukoll għall konverżjoni tiegħu wistin ikkonverta fl ewwel jiem tax xahar ta awwissu tas sena jiġifieri sena qabel ma miet bħala isqof ta ippona bejn il konverżjoni u l episkopat tiegħu għaddew ftit inqas minn għaxar snin imma dan kien perjodu mimli progress spiritwali u kisba ta tagħlim tat teoloġija kattolika hekk kif ikkonverta hu ħa żewġ deċiżjonijiet kbar dik li jirrinunzja għat tagħlim tar retorika u dik li jirrinunzja għaż żwieġ hekk qrib it tmiem ta ottubru tas sena wistin irtira f kassiċijaku x aktarx cossago fil brianza biex hemm iħejji ruħu għall magħmudija f dan il post hu għamel inqas minn ħames xhur għaliex fl ewwel ġranet ta marzu tas sena hu reġa lura lejn milan inkiteb katekumenu segwa l kors tal katekeżi li għamel ambroġju u kien mgħammed flimkien ma alipju sieħbu u adeodat ibnu fil lejl ta bejn l u l ta april il viġilja tal għid tas sena minn hemm wistin qatagħha li jerġa lura lejn l afrika imma ftit wara li waslu f ostia tiberina ommu mardet u mietet wistin reġa lura lejn ruma u baqa sas sena ta wara jikteb il kotba u jitkixxef iżjed dwar il ħajja monastika wara l mewt tal imperatur massimu li ġrat f lulju jew f awissu tas sena wisin ħalla ruma u mar tagaste fejn beda l ħajja komunitarja flimkien mal ħbieb tiegħu u ma adeodat li mbagħad miet minn sena sa tliet snin wara fis sena wistin mar ippona bil ħsieb li jsib xi post fejn ikun jista jwaqqaf knisja f dik l okkażjoni hu aċċetta kontra qalbu li jkun ordnat saċerdot l isqof valerju tah biċċa mill kwartier nisrani biex iwaqqaf hemm il monasteru tal lajċi li xtaq jibni hawn beda jagħti ruħu għal iżjed ħajja axxetika għal iżjed studji tat teoloġija u fl istess ħin beda l ħidma tiegħu tal predikazzjoni fis sena jew hu kien ikkonsagrat isqof għadda xi żmien jgħin lill isqof valerju imbagħad għallinqas minn awissu tas sena hu beda l ħidma tiegħu proprja bħala isqof ta ippona meta sar isqof tal post wistin ħalla l monasteru tal lajċi fejn qabel kien superjur u mar fid dar ta l isqof u għamel minn din monasteru tal kjeriċi bħala isqof santu wistin ħadem bis sħiħ kemm fid djoċesi tiegħu kemm fi djoċesijiet oħra fejn mar ħafna drabi l iktar biex jipprietka u kemm għall knisja universali l iktar bil kotba tiegħu fid djoċesi tiegħu wistin kien jipprietka regolarment darbtejn fil ġimgħa jiġifieri s sibt u l ħadd f xi okkażjonijiet kien jipprietka għal ġranet sħaħ wara xulxin meta mhux ukoll jagħmel żewġ prietki kuljum kellu wkoll laqgħat tal isqof mal membri tad djoċesi li kienu jissejħu audientia episcopalia u dan biex jisma u jaqta s sentenzi fil kawżi li kienu jippreżentawlu l fidili xi kultant dawn il laqgħat kienu jdumu l ġurnata kollha kellu wkoll jieħu ħsieb il fqar ir romol u l iltiema permezz ta tqassim ta affarijiet meħtieġa għall ikel u għall ħajja mill imħażen li kien hemm apposta fil kwartier nisrani kien jieħu ħsieb it tagħlim reliġjuż tal kleru li fosthom ġab riforma kbira bil ħsieb li s saċerdoti jkunu iktar kapaċi teoloġikament u liturġikament organizza l monasteri kemm tal irġiel kif ukoll tan nisa kien iżur il morda fi djarhom stess u kien jaqbeż għall fidili quddiem l awtorita ċivili kien ukoll jieħu ħsieb l amministrazzjoni tal ġid tal knisja xogħol li kien jagħmel kontra qalbu għall knisja ta l afrika u b xi mod għall knisja universali hu ħa sehem f diversi konċilji afrikani kiteb ħafna ittri bħala tweġiba għall problemi jew mistoqsijiet li kienu jagħmlulu ħa sehem f disputi pubbliċi mal eretiċi meta tqum l okkażjoni fosthom fil konferenza tas sena bejn isqfijiet kattoliċi u isqfijiet donatisti hu ħadem ħafna għas soluzzjoni tax xiżma donatista u tal kontroversja pelaġjana meta miet fit ta awissu tas sena fit tielet xahar ta l assedju taippona mill vandali ħalla warajh ħafna opri mhumiex mitmuma l aħħar xogħol tiegħu kienet l ittra li x aktarx li ddettaha fuq is sodda ta mewtu u indirizzaha lis saċerdoti tad djoċesi dwar id dmirijiet tagħhom għal waqt l invażjoni barbarika hu kien midfun fil bażilika pacis ġewwa ippona iktar tard l għadam tiegħu f data inċerta ittieħed f sardinja u qrib is sena kien ittrasportat f pavia fil bażilika ta san pietru f ciel d oro fejn għadu sal lum din hi l aqwa biċċa xogħol ta santu wistin fiha hu jagħti fil qosor il ħsieb tiegħu filosofiku teoloġiku u politiku kitbu bejn is snin fir ritrattazzjonijiet santu wistin meta wasal sabiex jerġa jagħti daqqa t għajn lejn ix xogħol li kien għadu kemm temm fuq il belt ta alla kiteb waqt dan kollu ruma kollha kienet tinsab imfarrka taħt il qilla ta l invażjoni tal goti li kienu taħt it tmexxija tar re alariku kien diżastru kbir dawk li aħna mdorrijn insejħu l pagani dawk li jagħtu qima lil bosta allat foloz għamlu l almu tagħhom kollu sabiex iqiegħdu l ħtija ta dan kollu wara bieb it twemmin nisrani u dan sabiex iżebilħu lil alla l veru bi lsien iniggeż aktar u bi ħdura mhux tas soltu għalhekk jien mifni bil ħeġġa għad dar ta alla qtajtha illi nikteb kontra dawn id dagħajja u l iżbalji tagħhom il kotba ta l belt ta alla mela skond wistin dawn kienu raġunijiet ewlenija għaliex ried jikteb il belt ta alla l idea ewlinija hi dik li l providenza divina ddawwal u tmexxi l istorja kollha tal bniedem fiha ktieb ertament hija l magnum opus ta santu wistin opra twila ħafna u trid iż żmien biex taqraha kollha tinqasam f żewġ partijiet il kotba fihom il ħsieb ta apoloġetika u polemika fil kotba santu wistin jirrifjuta l opinjoni pagana li l politeiżmu jew l adorazzjoni ta ħafna allat kien bżonnjuż sabiex tinstab hena fuq din id dinja fil kotba huma miktuba kontra l filosfi neo platoniċi li kien jżommu li l adorazzjoni ta l allat hija neċessarja għall ħajja futura il kotba huma spekulattivi hemm żewġ saltniet kbar li fihom isir l iżvilupp tal ħajja u ta l umanita regnum dei regnum mundi ir renju ta alla u r renju tad dinja il konflitt bejn dawn it tnejn jifforma suġġett ta dan ix xogħol ir renju ta alla jikkonsisti fl anġli tiegħu u n nies ġusti u l essenza tar renju tad dinja hi l apostasiji minn alla huwa hawn li dawn iż żewġ renji jidħlu ġo xulxin għaliex iċ ċittadini ta l ewwel jgħixu bħala ċittadini qalb tat tieni il kotba jiddeskrivu l oriġini ta kull renju bil ħolqien tal anġli u tal waqgħa ta dawk apostati il kotba jittrattaw fuq l iżvilupp u l progress ta dawn iż żewġ renji u l kotba l għan ta kull renju u kif isib tmiemu ix xogħol fih ħafna tagħrif storiku u arkeoloġiku għax wistin ħa ħafna minn ċiċerun verro u mir reċensjoni tal chronicon ta ewsebju ċertament dan ix xogħol kellu u għad għandu influwenza kbira mill mewt ta wistin l hawn għall grazzja ta alla għandna traduzzjoni tajba ħafna tal belt ta alla tradotta minn valentin v barbara maħruġa mill provinċja agostinjana malta fil bin noti estiżi ta p salvino caruana osa mammiferi plaċentati erbivori tal baħar li jiffurmaw l ordni sirenia mifruxa ma ħafna ibħra xmajjar w estwarji ma tul il kosta ta l afrika l indja l awstralja u ż żewġ kontinenti amerikani dawn il mammiferi jiġu msejħa b ħafna ismijiet bħal baqar tal baħar lamantini u dugongi fost oħrajn il baqar tal baħar kollha il jeżistu llum għandhom metaboliżmu estremament baxx u tolleranza ta xejn lejn l ilma kiesaħ biss xorta waħda huma mammiferi totalment akkwatiċi u bħal baleni u d dniefel f ħajjithom ma joħorġu qatt barra mill ilma lanqas biex iwelldu minħabba dawn il fatturi il baqar tal baħar jistgħu jgħixu biss f ibħra baxxi u sħan mal kosta fi xmajjar u f estwarji b ekosistemi nodfa u b saħħithom il lamantini trichechidae u d dugongi dugongidae huma fil periklu ta estinzjoni l erba speċi li huma kollha vulnerabli minħabba telf ta abitat u mpatti negattivi oħra li huma relatati mal bniedem bħall iżvilupp tal kosta u żieda fil popolazjoni il baqar tal baħar għandhom ħafna adattazzjonijiet fisiċi għall ħajja fl ilma l idejn ġew modifikati b mod biex jintużaw bħala tmun biex jgħinu fid direzzjoni is saqajn tant ċkienu li baqa biss għadmiet midfuna fil fond ġewwa l muskoli u d denb inbidel f forma ta moqdif ir ras hija waħda mill partijiet li ġiet immodifikata l aktar biex dawn il mammiferi jkunu jistgħu jieħdu in nifs faċilment f wiċċ l ilma is snien fil ħalq naqsu drastikament ukoll u l ftit li baqa ġew addattati għal veġetazjoni ratba is sider fil mara qiegħed pożizjonat taħt l idejn u għandhom par wieħed biss id differenza bejn il familja trichechidae u l familja dugongidae hija fil forma tad denb u tar ras għalkemm jidhru ħoxnin il baqar tal baħar huma fusiformi w idrodinamiċi għad differenza mill mammiferi tal baħar kollha l oħra dniefel baleni bumerini iljuni tal baħar u lutri tal baħar il baqar tal baħar huma mammiferi totalment erbivori u jieklu biss veġetazjoni u ħaxix tal baħar biss bolzano ġermaniż bozen ladin bulsan hija l belt kapitali u l ikbar tat tirol t isfel provinċja awtonoma ta bolzano bozen fl italja u fl alpi bejn wieħed u ieħor f bolzano jgħixu abitant tal popolazzjoni titkellem bit taljan bil ġermaniż u bil ladin lingwa tad dolomiti bolzano huwa ċ ċentru amministrattiv ekonomiku finanzjarju politiku artistiku kulturali u reliġjuż ma bressanone brixen tat tirol t isfel bolzano hija belt ma università trilingwa ġermaniż talian u ingliż akkademja ewropea u konservatorju prestiġġjuż il popolazzjoni tal belt mal agglomerazzjoni hija ta abitant tal popolazzjoni tal belt hija stranġiera u l ikbar komunità hija albaniża luigi spagnolli huwa is sindku ta bolzano u elmar pichler rolle huwa viċi sindku tal belt sa l bolzano kienet parti mill imperu tal awstrija ungerija iċ ċentru storiku huwa ta oriġini awstriaka il bnedmin umani huma primati fl ispeċi homo sapiens bil latin raġel għaref fil ġeneru mammiferi fil klassi mammalia fil familja hominidae l umani għandhom moħħ żviluppat ħafna li jippermetti raġunamenti astratti il lingwa u introspezzjoni li tikkuntempla lilek innifsek u mhux tosserva madwarek biss dan flimkien ma ġisem wieqaf li jippermetti l użu ħieles tal idejn ippermetta lil bnedmin sabiex jagħmlu użu kbir ta għodod bħal ħafna primati oħra l umani huma ta natura soċjali u jħobbu joqogħdu miġburin flimkien barra minn hekk kapaċi jużaw ħafna tipi ta kommunikazjoni il bnedmin matul is snin u jibqgħu fil futur jikkreaw strutturi soċjali kumplessi magħmula minn gruppi ta individwi li jikkooperaw flimkien u jikkompetu ma xulxin id daqs ta dawn il gruppi jvarja minn ftit individwi għal nazzjonijiet sħaħ b miljuni ta nies it taħlit bejn dal gruppi ħoloq matul iż żminijiet varjeta kbira ta tradizzjonijiet ritwali etika valuri użanzi normi soċjali u liġijiet li kollha jiffurmaw l bażi tas soċjetà umana periferali hu hardwer li jiżdied ma kompjuter biex jiżdiedulu l abbiltajiet tiegħu iktar minn hekk periferali huma apparati li huma opzjonali u mhux bżonjużi biex kompjuter bażiku jaħdem it terminu periferali hu iktar użat għal apparati li jiżdiedu mal kompjuter fuq barra bis saħħa ta konnesjonijiet bħal usb jew com eżempji tipiċi huma joystiks printers skeners u mikrofoni apparat bħal moniter jew disk drajvs mhux konsiderati periferali meta mhux opzjonali kards bħal vijdjo kards ukoll mhux konsiderati periferali għax huma apparati interni qabel ma kien jeżisti il kompjuter personali apparati li ma kinux motherboard cpu jew memorja kienu meqjusa bħala periferali il kompjuter personali espanda t tifsira ta x inhu bażiku u x inhu periferali u għaldaqstant keyboard moniter u maws m humiex iktar konsiderati bħala periferali il festival tal eurovision jew kif inhu magħruf aħjar bħala eurovision song contest bil franċiż concours eurovision de la chanson hija kompetizzjoni annwali bejn il pajjiżi membri attivi tal european broadcasting union ebu kull pajjiż membru jibgħat kanzunetta biex jipparteċipa fi trażmissjoni diretta fuq it televiżjoni u wara jinġabru l voti mill pajjiżi għall kanzunetti tal pajjiżi l oħra b hekk tintgħażel l iktar kanzunetta popolari tal kompetizzjoni kull pajjiż membru jipparteċipa permezz ta stazzjon televiżiv li jkun membru tal ebu u li permezz ta xi sistema ta għażla ġewwa pajjiżhom jintgħażel kantant u kanzunetta li jirrapreżenta l pajjiż f din il kompetizzjoni internazzjonali il festival jiġi trażmess kull sena u l ewwel edizzjoni saret fl dan il festival hu fost l iktar programmi televiżivi li ilu jsir mad dinja u hu anki fost l aktar programmi li mhumiex sportivi segwiti mad dinja hekk kif jilħaq udjenza ta madwar miljun u miljun il eurovision jixxandar wkoll barra mix xtut ewropej fejn jiġi mxandar f pajjiżi bħall awstralja il kanada l eġittu ħong kong l indja il ġordan new zealand l afrika t isfel il vjetnam u l istati uniti minkejja li dawn il pajjiżi ma jikkompetux fil festival mis sena il festival beda jiġi mxandar ukoll fuq l internet b aktar minn persuna minn nazzjon isegwu l edizzjoni tal fuq l internet fil ħamsinijiet meta l ewropa kienet għadha kemm iġarrab l effetti tat tieni gwerra dinjija il european broadcasting union li kienet ibbażata fl iżvizzera ġietha l idea ta festival tal kanzunetta internazzjonali fejn il pajjiżi jieħdu sehem fuq programm televiżiv wieħed u jkun trażmess fil pajjiżi kollha li huma parti minn din l organizzazzjoni din l idea ħarġet waqt laqgħa li kienet qed issir ġewwa monako fl minn marcel bezenon franċiż li kien jaħdem għall ebu il kompetizzjoni kienet immudellata fuq il festival taljan ta sanremo u kien jintqies bħala esperiment teknoloġiku f televiżjoni diretta f dawk iż żmenijiet kien ikun proġett ambizzjuż li tgħaqqad ħafna pajjiżi ma xulxin f network fuq bażi wiesgħa ta arja l isem tal festival eurovision kienet idea tal ġurnalist brittaniku george campey fl l ewwel edizzjoni saret fil belt ta lugano ġewwa l iżvizzera fl ta mejju seba pajjiżi ħadu sehem b kull pajjiż jibgħat żewġ kanzunetti għal total ta erbatax dan kien l uniku festival fejn kull pajjiż kellu iktar minn kanzunetta waħda mill kull festival li sar kull pajjiż kien obbligat li jipparteċipa b kanzunetta waħda il festival tal kien mirbuħ mill pajjiż ospitu tal iżvizzera il programm kien għall bidu magħruf bħala eurovision grand prix l isem grand prix kien jiġi ntużat mill pajjiżi li għandhom influwenza franċiża qalb il kultura tagħhom fejn f dawn il pajjiżi l eurovision kien magħruf bħala le grand prix eurovision de la chanson europenne il kelma grand prix ma baqgħetx tintuża aktar f dawn il pajjiżi u ġiet mibdula għal concours konkors l uniku żewġ pajjiżi li għadhom jużaw t terminu oriġinarju huma d danimarka u n norveġja li jsejħu l festival melodi grand prix fost il ħafna programmi tal ebu ċertament li l isem eurovision huwa marbut ma din l organizzazzjoni il format tal konkors għadda minn serje ta tibdiliet matul is snin minkejja li l punti fundamentali baqgħu dejjem hemm il pajjiżi parteċipanti jibgħatu l kanzunetti li huma kantati direttament fi programm televiżiv trażmess fl istess ħin madwar il eurovision network mill ebu madwar il pajjiżi pajjiż bħala parteċipant hu rappreżentat minn stazzjon televiżiv wieħed mill istess pajjiż tipikament imma mhux dejjem tkun l organizzazzjoni tax xandir ta servizz pubbliku il programm hu ospitat minn wieħed mill pajjiżi parteċipanti u t trażmissjoni tintbagħat mill awditorju fil belt li tkun qed tospita l edizzjoni matul dan il programm wara li l kanzunetti kollha jiġu kantati il pajjiżi jipproċedu biex jivvutaw għall kanzunetti tal pajjiżi l oħra il pajjiżi ma jistgħux jivvutaw għall kanzunetta tagħhom stess fl aħħar tal programm ir rebbieħ ikun imħabbar bl iktar kanzunetta li tkun kisbet punti ir rebbieħ jirċievi sempliċiment il prestiġju li jkun rebaħ minkejja li ħafna drabi jingħata trofew lill awturi tal kanzunetta u l pajjiż rebbieħ ikun mistieden biex jospita l avveniment tas sena segwenti il programm jingħata l bidu ġeneralment minn wieħed jew aktar preżentaturi li jilqgħu lit telespettaturi għas serata ħafna pajjiżi li jospitaw din il kompetizzjoni jieħdu l opportunità li tingħatalhom biex jospitaw din l avveniment biex waqt il preżentazzjoni jkun għaddej servizz li juri xeni mill pajjiż bħala reklamar għat turiżmu bejn il kanzunetti u meta jitħabbru l voti isir att ta intervall dawn il minuti ta intervall inkludew atti bħal the wombles u l ewwel preżentazzjon internazzjonali ta riverdance il mużika tema li tinstema qabel u wara x xandira tal festival tal eurovision u xandiriet oħra tal eurovision hi l introduzzjoni tat te deum ta marc antoine charpentier is serata finali tal festival tal eurovision issir ġeneralment fil lejl tas sibt tar rebbiegħa fid cest ħafna drabi sibt partikulari minn mejju hu magħżul anke jekk il konkors kien isir fil ġurnata tal ħamis fl u sa kmieni daqs marzu mill minħabba n numru kbir ta pajjiżi eleġibbli li xtaqu jipparteċipaw bdew isiru rawnds ta kwalifika magħrufin bħala semifinali jumejn jew tliet ijiem qabel il finali tas sibt parteċipanti eleġibbli jinkludu membri attivi u mhux membri assoċjati tal european broadcasting union membri attivi huma dawk li l istati tagħhom jaqgħu fi ħdan il european broadcasting area jew inkella dawk li huma membri tal kunsill tal ewropa membri attivi jinkludu organizzazzjonijiet tax xandir li t trażmissjonijiet tagħhom jagħmluhom disponibbli virtwalment lill popolazzjoni kollha tal pajjiż fejn huma ibbażati jekk membru attiv tal ebu ikun jixtieq jipparteċipa huma jridu jikkwalifikaw għal ċerti kundizzjonijiet li huma imposti mir regoli tal konkors sal din tinkludi n neċessità li jkunu xandru l edizzjoni preċedenti fil pajjiż rispettiv u li jħallsu lill ebu miżata ta parteċipazzjoni qabel data sottoposta mir regoli tal konkors għas sena li jkunu jridu jidħlu jipparteċipaw fih l eleġibbilità biex wieħed jipparteċipa mhix determinata mill pożizzjoni ġeografika fi ħdan il kontinent tal ewropa minkejja l frażi euro fl isem stess tal festival eurovision u l anqas m għandha x taqsam mal unjoni ewropea diversi pajjiżi li ġeografikament jinsabu barra l konfini tal ewropa kkompetew f dan il festival l iżrael ċipru l armenja fl asja tal punent bdew jipparteċipaw mill mill u mill rispettivament u l marokk fl afrika ta fuq daħlet darba fl aktar minn hekk diversi pajjiżi transkontinentali b parti biss mit territorju tagħhom fl ewropa wkoll ikkompetew it turkija mill ir russja mill il ġeorġja mill u l ażerbajġan li deher għall ewwel darba fl żewġ pajjiżi li dehru li xtaqu jieħdu sehem kienu l libanu u t tuneżija mill asja tal punent u l afrika ta fuq rispettivament li huma t tnejn barra mill ewropa l istat golf tal qatar fl asja tal punent fl qajjem l interess li jingħaqad biex jieħu sehem fil festival tal wieħed u ħamsin pajjiż ipparteċipaw tal anqas darba dawn huma elenkati hawnhekk flimkien mas sena li fiha għamlu d debutt kull pajjiż huwa obbligat li jibgħat kanzunetta waħda biex tirrapreżentahom fis sena li fiha jixtiequ jipparteċipaw l unika eċċezzjoni kienet meta kull pajjiż bagħat żewġ kanzunetti fl edizzjoni inawgurali tal konkors hemm regola li tipprojbixxi li tintbagħat kanzunetta li preċedentament ħarġet kummerċjalment jew imxandra fil pubbliku qabel data speċifika l għan ta din ir regola hi biex tassigura li kanzunetti ġodda biss jidħlu fil festival u mhux kanzunetti eżistenti ta suċċess li jista jagħti pajjiż vantaġġ minħabba l fatt li l kanzunetta tkun diġà magħrufha u populari il pajjiżi jistgħu jagħżlu l kanzunetti b liema metodu li jixtiequ tista tkun deċiżjoni interna magħmulha mix xandar parteċipanti jew konkors pubbliku li jippermetti lill pubbliku tal pajjiż biex jivvota fost numru ta kanzunetti l ebu tinkoraġġixxi lill istazzjonijiet biex jużaw il format tal kompetizzjoni pubblika hekk kif din tiġġenera aktar promozzjoni lejn il konkors dawn is selezzjonijiet nazzjonali huma magħrufa bħala finali nazzjonali xi finali nazzjonali ta xi pajjiżi huma kbar daqs jew ikbar mill festival tal eurovision innifsu li jinvolvu diversi kanzunetti li jintbagħtu lis semifinali nazzjonali il finali nazzjonali żvediża melodifestivalen litteralment il festival melodiku tinkludi kanzunetta li jitkantaw f erba semfinali f areni b udjenzi kbar madwar il pajjiż qabel is serata finali li ssir fi stokkolma dan sar wieħed mill akbar programmi segwiti kull sena fl iżvezja skont figuri televiżivi fi spanja ir reality show operacin triunfo ġie inawgurat fl ir rebbieħa tal ewwel tliet staġuni pproċedew biex jieħdu sehem f isem pajjiżhom fil eurovision huwa indifferenti liema metodu li jrid jiġi wżat biex tintgħażel il kanzunetta per d dettalji finali tal kanzunetta magħżulha jridu jiġu ffinalizzati u sottomessi lill ebu xi ġimgħat qabel il konkors internazzjonali ħafna mill ispiża tal festival hu kopert mill isponsors tal avveniment u kontribuzzjonijiet mill pajjiżi parteċipanti l oħra il konkors hu kkunsidrat bħala pjattaforma unika biex wieħed jippromovi l pajjiż ospitu bħala destinazzjoni turistika fis sajf tal l ukrajna neħħiet r rekwiżiti komuni għall għotja tal visa lit turisti biex dan jikkoinċidi mat tħejjija tal konkors il preparazzjonijiet għall konkors jibdew xi ġimgħat wara r rebħa tal pajjiż u wara l konferma li tingħata lill ebu li huma intiżi u għandhom il kapaċità biex jospitaw avveniment ta dan il ġeneru belt partikulari tiġi magħżulha ħafna drabi tkun il kapitali imma mhux dejjem ikun il każ u impjant li jkun tajjeb biex jospita s serati l ikbar impjant kien stadju tal futbol f kopenħagen parken li żamm udjenza ta madwar persuna meta d danimarka ospitat l edizzjoni tal l iżgħar villaġġ fejn il konkors sar kien f millstreet f country cork ġewwa l irlanda li seħħ fl edizzjoni tal il villaġġ kellu popolazzjoni ta anke jekk l impjant tal green glens arena żamm konsiderabilment aktar udjenza meta tintgħażel belt u l impjant fejn se jiġi ospitat dan l avveniment jiġi dejjem ikkunsidrat x lukandi u faċilitajiet tal istampa jinstabu fil viċinanzi fi kjiv il kmamar tal lukandi kienu skarsi hekk kif l organizzaturi tal konkors staqsew lill gvern ukren biex jimblokka il prenotazzjonijiet li huma ma kellhomx kontroll fuqhom permezz ta allokazzjonijiet tad delegazzjonijiet uffiċjali jew pakketti tal vjaġġi din wasslet għal diversi prenotazzjonijiet tan nies biex jiġu mħassra minħabba l fatt li l festival tal eurovision hi serata diretta l esebituri jridu jipperfezjonaw l atti tagħhom fir riħersals biex b hekk fil lejla l kbira kollox imur b wiċċ il ġdid barra mill esebizzjonijiet li jkunu għamlu ġewwa pajjiżhom kull parteċipant jingħata l opportunità li jirriħersja fuq il palk fl awditorju tal eurovision dawn il provi jsiru matul diversi jiem tal ġimgħa u minħabba dan id delegazzjonijiet jaslu fil belt li tkun qed tospita l edizzjoni diversi ġranet qabel il bidu tal avveniment dan ifisser min naħa l oħra li l ġurnalisti u l ammiraturi tal festival huma wkoll preżenti matul il ġranet preċedenti u l avvenimenti tal eurovision idumu aktar mill ftit sigħat li jidhru fuq it televiżjoni numru ta lukandi akkreditati huma magħżula għad delegazzjonijiet biex jospitaw fihom waqt li diversi karozzi tal linja jintgħażlu biex iwasslu lill esebituri lejn l impjant tal festival u lura kull stazzjon parteċipi jinnomina kap tad delegazzjoni li x xogħol tiegħu hu li jikkoordina l movimenti tal membri delegati u jaħdem bħala rappreżentant tal pajjiż lejn l ebu fil belt li tospita l edizzjoni membri tad delegazzjoni jinkludu l esebituri awturi kompożituri uffiċċjali tal istampa u jekk orkestra hi wżata f dik is sena u jekk il kanzunetta jkollha bżonn konduttur kull stazzjon jista jagħmel użu minn kummentatur li jipprovdi l kummentarju għas serata għat televiżjoni jew għar radju biex jixxandar fil pajjiż rispettiv il kummentaturi jingħataw kompartimenti tal kummentarju li jinstabu wara l arena wara l udjenza tradizzjonalment id delegazzjonijiet jaslu fil ħadd ta qabel il konkors biex b hekk ikunu jistgħu jkunu preżenti għar riħersals li jibdew nhar it tnejn filgħodu madanakollu bl introduzzjoni tas semifinali b riżultat b hekk ta numru ikbar ta parteċipanti mill l ewwel riħersals bdew fil ġimgħa ta qabel il ġimgħa tal festival il pajjiżi li jkunu qed jieħdu sehem fis semifinali jagħmlu l provi erbat ijiem qabel l ewwel ħamis sal ħadd b żewġ perjodi ta provi jkunu permessi għal kull pajjiż il pajjiżi li jkunu diġà kkwalifikaw direttament għall finali jagħmlu l provi fit tnejn u t tlieta tal ġimgħa tal eurovision wara kull prova ta kull pajjiż id delegazzjoni tiltaqa mad direttur artistiku tal esebizzjoni fil kamra fejn tiġi analizzata s serata hawnhekk huma jaraw vidjo tar riħersal li tkun għadha kemm saret fejn jiġi diskuss l angoli tal kamera id dawl u l koreografija biex b hekk jiksbu l effett estetiku massimufuq it televiżjoni f dan il punt il kap tad delegazzjoni itarffu dwar il bżonnijiet għall esebizzjoni u jagħmlu r rikjesti tagħhom lill istazzjon ospitu wara din il laqgħa id delegazzjoni tagħmel konferenza stampa fejn membri tal istampa akkreditata jistgħu jagħmlu l mistoqsijiet ir riħersals u l konferenzi stampi jsiru b mod parallelu dan jiġifieri li waqt li pajjiż ikun qed jagħmel konferenza parteċipant ieħor ikun fl awditorju jipprova taqsira stampata tal mistoqsijiet u t tweġibiet li jsiru fil konferenzi stampi hi prodotta mill uffiċċju tal istampa ospitu u imqassma lill ġurnalisti nhar il erbgħa tal ġimgħa tal eurovision isiru żewġ riħersals tas semifinali bl ilbies nhar il ħamis filgħodu ssir l aħħar riħersal bl ilbes għas semifinali qabel is serata diretta ta filgħaxija meta jsir magħruf kif se jitkantaw il kanzunetti fil finali żewġ riħersals tal finali bl ilbies isiru nhar il ġimgħa u oħra nhar is sibt filgħodu qabel it trażmissjoni diretta tal finali fis sibt filgħaxija nhar it tnejn filgħaxija tal ġimgħa tal eurovision isir festin imħejji mis sindku fejn l amministrazzjoni tal belt torganizza ċelebrazzjoni tal wasla tal eurovision ġewwa belthom din ħafna drabi ssir f muniċipalità kbira fiċ ċentru tal belt id delegazzjonijiet kollha jkunu invitati u l festin ikun ħafna drabi akkumpanjat mill mużika diretta ikel u xork u f dawn l aħħar snin biġ ġigġifogu wara s semifinali u l finali jkun hemm l festini ta wara s serati fejn isiru jew f faċilità fl impjant jew f post ieħor fil belt l ewroklabb jew euroclub bl ingliż jiġi mħejji f kull lejl tal ġimgħa fejn diskoteka tkun allokata tema tal eurovision fejn in nies kollha jkunu invitati matul il ġimgħa diversi delegazzjonijiet tradizzjonalment ospitaw il festini tagħhom flimkien ma dawk sponsorizzati uffiċjalment madanakollu fil millenju l ġdid il moda kienet tad delegazzjonijiet nazzjonali biex jiċċentraw l attività tagħhom fl ewroklabb is sistemi ta votazzjoni wżati fil konkors tbiddlu matul il kors tal kompetizzjoni is sistema moderna ġiet introdotta fl il pajjiżi jagħtu sett ta punti minn sa imbagħad u finalment it il punt lill kanzunetti tal pajjiżi l oħra bil kanunzetta l aktar favorita tingħata t tnax il punt storikament il voti tal pajjiż kienu deċiżi mill ġurija imma fl ħames pajjiżi l awstrija franza il ġermanja l iżvezja u r renju unit esperimentaw bit televot billi jagħtu l opportunità lill pubbliku biex jagħżlu l kanzunetta favorita l esperiment kien ta suċċess u mill il quddiem kull pajjiż beda jiġi mħeġġeġ biex jimplementa din is sistema il ġurija għadha tintuża fil każ ta nuqqas ta televoti illum il pubbliku jista jivvota bl sms flimkien mal votazzjoni bil linja fissa skont liema sistema li tintuża ma tistax tivvota għal pajjiż li tkun qed tivvota minnu wara li jkun spiċċa l att tal intervall meta l punti kollha jkunu ġew kalkulati il preżentatur i tas serata jistieden lil kull pajjiż votant biex iħabbar ir riżultati tal voti f dak il pajjiż qabel l it tħabbira tal voti kienet issir permezz tal linji telefoniċi bil vuċi tar rappreżentant tal voti jinstema fl awditorju għall udjenza u għat trażmissjoni televiżiva bil wasla ta aktar sistemi satellitari sostenibbli mill il quddiem il persuna li taqra l voti bdiet tidher fuq il kamera mill pajjiż rispettiv biex tippreżenta l voti ħafna drabi il pajjiż jieħu l opportunità biex juri lill preżentatur tal voti taħt sfond ta xi post prominenti f dak il pajjiż saret kważi tradizzjoni li l kelliema jagħmlu messaġġ qasir lill ospiti u l organizzaturi tas serata fejn jirringrazzawhom tas serata qabel ma jagħtu l voti tagħhom il voti jinqraw mill inqas wieħed sakem jispiċċaw bil massimu tat tnax il punt il punti jiġu ripetuti mill preżentaturi tal konkors bl ingliż u l franċiż fejn dan ġab aktar komuni l frażi douze points meta l preżentatur jirrepeti l punt massimu bil franċiż mill sal il pajjiżi ġew imsejħa bl istess ordni kif il kanzunetti ġew preżentati mill l ordni ta kif jitħabbru l voti tal pajjiżi nbidel minħabba l preżenza tas semifinali u l fatt li pajjiżi li ma kinux qed jipparteċipaw xorta setgħu jivvutaw fl il pajjiżi ġew imsejħa fl ordni alfabetiku skont il kodiċi iso fl il voti mis semifinalisti li ma kinux ikkwalifikaw għall finali ġew imxandra qabel skont kif tkantaw fil lejla ta nhar il ħamis wara il finalisti taw il voti tagħhom skont l ordni kif kantaw mill beda jsir it tlugħ tal poloz separata fejn fiha jiġi determinat l ordni kif il pajjiżi jippreżentaw l voti mill sal kull pajjiż kien jibgħat żewġ membri tal ġurija li eżattament kienu preżenti fl impjant fejn kien qed isir il konkors u kienu jħabbru l voti tagħhom hekk kif il kamera kienet tkun qed tiffoka fuqhom din is sistema ġiet irtirata għas sena suċċessiva fl l ebda vot pubbliku ma ġie preżentat ġurija magħluqa sempliċiment ħabbret li l iżvizzera kienet rebħet mill sal il punti kienu jitwerew permezz ta bord fuq il ġenb tal palk fejn fiha kienu jitpoġġew il punti hekk kif it teknoloġija grafika diġitali għamlet progress il punti preżentati fiżikament ġew sospiżi fl b rappreżentazzjoni elettronika li tista tiġi muriha fuq l iskrin tat televiżjoni skont il ħsieb tad direttur tal programm fl l ebu iddeċidiet biex tikkonserva l ħin matul ix xandir li l parti l kbira minnu kien meħud mit tħabbira ta kull punt minħabba n numru iktar jiżdied ta pajjiżi votanti minn dakinhar il quddiem il punti minn sas bdew jidhru awtomatikament fuq l iskrin u l preżentaturi tal voti jħabbru biss it l u t il punt individwalment il fażi ta votazzjoni hi immexxiha mis sorveljant tal ebu li għandu r responsabbilità li jassigura li l punti kollha huma allokati eżattament is sorveljant jiġi mtarraf minn quddiem tar riżultati tal aħħar ħames pajjiżi fl ordni tal votazzjoni biex jassigura li ma jsiru l ebda azzjonijiet taħt il forma ta votazzjoni tattika fejn pereżempju pajjiż jista jbiddel il voti tiegħu wara li jara kif ikunu r riżultati fl kien għad m hemmx sistema li tiddetermina d differenza bejn pajjiżi li jispiċċaw bl istess punti u f dik l edizzjoni kienu erba pajjiżi li spiċċaw fl ewwel post skont in numru totali ta punti miksuba dawn kienu franza spanja l olanda u r renju unit minħabba li ma kienx hemm regola biex tiddeċiedi min hu r rebbieħ l erba pajjiżi li huma ġew iddikjarati bħala rebbieħa din l aħbar ġabet diżappuntament fost il pajjiżi l oħra parteċipi f din il kompetizzjoni u diversi pajjiżi heddew li mhux se jieħdu sehem l awstrija il finlandja l iżvezja in norveġja u l portugall ma ħadux sehem fl edizzjoni ta wara tal bħala protesta għar riżultati din ġabet lill ebu biex jimplementaw regola ġdida f każ li aktar minn pajjiż wieħed jispiċċa fl ewwel post isir l għadd tan numru ta pajjiżi li taw l punti lil kull pajjiż li spiċċa l ewwel post min jirċievi l aktar jispiċċa rebbieħ jekk in numru jkun ukoll l istess isir l għadd ta tnax il punt li rċieva kull pajjiż jekk jibqgħu l istess jiġu kkalkulati kemm il għaxar punti rċevew u wara kemm il tmien punti rċevew sal aħħar tal lista jekk fil każ l aktar estrem dawn jiġu l istess huma jiġu ddikjarati rebbieħa l istess regola tgħodd ukoll jekk aktar minn pajjiż wieħed jispiċċa f kwalunkwe pożizzjoni oħra flimkien ma pajjiż ieħor sal l uniku darba mill li żewġ pajjiżi spiċċaw l ewwel post bl istess punti kien fl meta l iżvezja u franza ġabu total ta punt fl ir regola li jingħaddu n numru ta pajjiżi li vvutaw għal dawn iż żewġ pajjiżi ma kinitx teżisti u allura huma bdew jgħoddu kemm ġabu tnax il punt kemm franza u l iżvezja ġabu total ta erba settijiet ta tnax il punt l iżvezja imma ġabu l iktar numru ta għaxar punti u allura kienu ddikjarati bħala rebbieħa kieku r regola kurrenti kienet diġà fis seħħ franza kienet tkun il pajjiż rebbieħ hemm numru ta regoli li jridu jiġu osservati mill pajjiżi parteċipanti ir regoli huma numerużi u kull sena jiġi prodott abbozz separat li espliċitament jispeċifika d dati fejn bejniethom ċerti avvenimenti jkunu jridu jsiru pereżempju d data finali fejn l istazzjonijiet parteċipanti kollha jridu jibgħatu l verżjoni finali rikordjata tal kanzunetta lill ebu ħafna regoli jappartjenu materji li jirrigwardaw ftehim dwar l isponsorizzazzjoni u drittijiet tal istazzjonijiet biex terġa tiġi trażmessa s serata f ċertu ħin partikulari l aktar regoli distinti li eżattament jaffetwaw il format u l preżentazzjoni tal konkors tbiddlu xi ftit u huma emfassizzati hawnhekk fl kien ġie deċiż li minn dakinhar il quddiem il pajjiż rebbieħ seta jospita l konkors fis sena ta wara ir rebbieħ tal festival tal kienet l olanda u t televiżjoni olandiża aċċettat ir responsabbilità li sservi ospitu fl fis snin segwenti kollha wara li din ir regola bdiet tiġi applikata kienu biss f ħames snin partikulari li din ir regola ma ġietx segwita l eċċezzjonijiet huma il mużika kantanta kollha trid tiġi kantata diretta l ebda vuċijiet m huma permessi li jkunu rikordjati u li jixxandru b mod dirett waqt is serata fl il kanzunetta kroata kellha ħsejjes fid diska tal isfond li dehru li kienu vuċijiet umani id delegazzjoni kroata stqarriet li ma kien hemm l ebda vuċi umana imma biss ħsejjes sintetizzati diġitalment b vokali replikati l ebu madanakollu iddeċidiet li huma kissru l ispirtu tar regoli u tnaqqsulhom tal punti totali ta dik is sena li kienu jiġu wżati għall kalkoli biex tiġi deċiża xi kwalifikazzjoni futura bbażata fuq il punti miksuba fil ħames snin preċedenti mill sal kien neċessarju li l pajjiż ospitu jipprovdi orkestra diretta għall użu tal parteċipanti qabel l kull mużika kellha bżonn li tindaqq mill orkestra magħżulha mill pajjiż ospitu mill il quddiem kienu permessi li jsiru diski rikordjati minkejja li xorta waħda l pajjiż ospitu kien obbligat li jipprovdi orkestra biex b hekk jipprovdi lill parteċipanti xelta minn fejn jagħżlu jekk diska fl isfond kienet użata l istrumenti kollha li jinstemgħu fuq id diska iridu jkunu preżenti fuq il palk fl dan il bżonn ġie imwaqqa fl ir regoli ġew riveduti u ġiet abolita l obbligu li l istazzjon ospitu jrid bilfors jipprovdi orkestra diretta fejn ħalla din l għażla f idejn l organizzaturi infishom l ospitu ta dik is sena l awtorità tax xandir iżraelita iddeċiediet biex ma tużax orkestra biex b hekk issalva mill ispejjeż u l saret l ewwel sena fejn il kanzunetti kollha indaqqu b mużika rikorjdata b vokali diretti l orkestra qatt ma għamlet aktar dehra fil festival l aħħar darba kienet fl meta l bbc ospitat is serata f birmingham ir regola li timponi biex pajjiż ikanta bil lingwa nazzjonali tiegħu tbiddlet diversi drabi matul is snin mill sal ma kien hemm l ebda regola li kienet tirrestrinġi liema lingwi setgħu jitkantaw bihom il kanzunetti madanakollu fl ġiet imposta regola li kienet tgħid li l kanzunetti riedu jiġu interpretati f waħda mil lingwi uffiċjali tal pajjiż parteċipanti ir restrizzjoni tal lingwa kompliet sal meta l kantanti ngħataw il libertà li jkantaw il kanzunetta b liema lingwa li riedu diversi rebbieħa f nofs is snin sebgħin ħadu l vantaġġ tal libertà fil lingwa fejn kantanti minn pajjiżi li m għandhomx il lingwa ingliża bħala lingwa nattiva kantaw bl ingliż fosthom l abba fl fl l ebu iddeċidiet li terġa tirrestrinġi s selezzjoni tal lingwa nazzjonali madanakollu il ġermanja u l belġju ingħataw dispensazzjoni speċjali hekk kif il proċedura ta selezzjoni kienet diġà fi stadji avvanzati biex isir xi tibdil fl ir regola tbiddlet għal darb oħra biex tingħata l libertà tal lingwa din il libertà lingwistika wasslet għall parteċipazzjoni belġjana fl sanomi kanzunetta kompletament b lingwa immaġinarja fl il parteċipazzjoni olandiża amambanda kienet kantata parti bl ingliż u parti oħra b lingwa artifiċjali u fl id daħla belġjana o julissi tkantat b lingwa fittizja kull xandar parteċipanti huwa obbligat li jxandar is serata kollha li jinkludu l kanzunetti il votazzjoni u r rikapitulazzjoni tal kanzunetti fejn jinqabeż biss jekk hu mixtieq l att tal intervall għal waqfiet kummerċjali mill il quddiem ix xandara li xtaqu li jagħmlu dan ingħataw l opportunità biex jieħdu aktar ħin għall pubbliċità fl matul ix xandir tal kanzunetta tal iżrael l istazzjon tal ġordan jrtv issospenda x xandir u wera stampi ta fjuri meta deher lejn l aħħar stadji tal votazzjoni li l iżrael kien se jirbaħ il konkors jrtv f daqqa waħda temm it trażmissjoni wara l istampa tal ġordan irrifjutat biex tirrikonoxxi lill iżrael bħala r rebbieħ u ħabbret li l belġju kien ir rebbieħ li fil fatt spiċċa fit tieni post fl il libanu kien mistenni li jipparteċipa fil konkors madanakollu il liġi lebaniża ma tħallix ir rikonoxximent tal iżrael u konsegwentament it televiżjoni lebaniża ma kinitx se xxandar ir rappreżentazzjoni iżraelita l ebu infurmathom li att bħal dan jikser ir regoli tal festival u sussegwentament il libanu kien infurzat biex jirtira mill kompetizzjoni l irtirar tard mill kompetizzjoni swiehom multa minħabba li kienu diġà kkonfermaw il parteċipazzjoni u d data tal applikazzjonijiet kienet diġà għaddiet in numru ta pajjiżi parteċipanti kull sena kiber ġmielu matul is snin minn seba parteċipanti fl għal aktar minn għoxrin lejn l aħħar tas snin tmenin fl kien hemm pajjiż parteċipanti fil kompetizzjoni li jinkludu għall ewwel darba f dik is sena lill bożnija u ħerżegovina il kroazja u l islovenja li daħlu indipendentament wara s seperazzjoni tal jugożlavja minħabba l fatt li l konkors hu programm televiżiv dirett irid jiġi impost limitu ta ħin fuq it tul tas serata fis snin riċenti il limitu nominali kien ta tliet sigħat bix xandira xi drabi taqbeż dan il limitu fl il programm kien twil xi ftit taħt it tliet sigħat u nofs wara l introduzzjoni tat tħabbira imqassra tal voti fl it tul tas serata kien ta tliet sigħat u ħames minuti mill il quddiem kien hemm aktar pajjiżi li xtaqu jipparteċipaw fil konkors milli kien hemm ħin biżżejjed biex dawn jitkantaw f serata waħda diversi sistemi ta relegazzjoni jew kwalifikazzjoni kienu għalhekk ġew ippruvati biex jillimitaw in numru ta pajjiżi parteċipanti fil kompetizzjoni ta kwalunkwe sena il konkors tal introduċa żewġ aspetti ġodda l ewwel kompetizzjoni ta preselezjoni li saret f ljubljana fejn seba pajjiżi ġodda ikkompetew għal tliet postijiet fil kompetizzjoni internazzjonali il bożnija u ħerżegovina l estonja il kroazja ir rumanija l islovenja l islovakkja u l ungerija ħadu sehem fil kvalifikacija za millstreet u t tielet repubbliki tal eks jugożlavja il bożnija u ħerżegovina il kroazja u l islovenja ikkwalifikaw għal post fil finali internazzjonali f dik is sena ġiet introdotta r relegazzjoni is sitt pajjiżi li jkunu kklassifikaw fl aħħar sitt postijiet fil klassifika finali jkollhom jitilfu l edizzjoni tas sena ta wara biex b hekk jagħtu ċans lil dawk il pajjiżi li naqqsu mill preselezzjoni tal għall konkors tal il festival tal inkluda wkoll għall ewwel darba il parteċipazzjoni tal litwanja il polonja u r russja ir relegazzjoni tkompliet fl u fl imma fl sistema differenti ta preselezzjoni ġiet użata fejn kważi kull pajjiż ipparteċipa tejps akustiċi tal kanzunetti kollha intbagħtu lill ġurija f kull pajjiż xi ġimgħat qabel is serata televiżiva dawn il ġuriji għażlu l kanzunetti biex jipproċedu għas serata finali in norveġja bħala l pajjiż ospitu tal wara li rebħet l edizzjoni tal ikkwalifikaw awtomatikament u b hekk ġiet eskluża min neċessità li tmur fi preselezzjoni pajjiż wieħed li falla li jikkwalifika għall preselezzjoni tal kienet il ġermanja bħala waħda mill ikbar kontributuri finanzjari tal ebu flimkien mal ikbar udjenza televiżiva fl ewropa kemm huma u lanqas l ebu ma kienu kuntenti bl esklużjoni tagħhom mill finali internazzjonali mis sena il quddiem erba pajjiżi partikulari ngħataw id dritt li jikkwalifikaw direttament għall finali tal edizzjoni suċċessiva bil pożizzjoni fil klassifika finali ma tiddeterminax jekk jikkwalifikawx jew le huma ngħataw dan l istat speċjali minħabba li huma huma l ikbar erba kontributuri finanzjarji tal ebu li mingħajrhom il produzzjoni tal festival ikun impossibli dawn il pajjiżi huma l ġermanja franza spanja u r renju unit minħabba dan l istat tagħhom fil konkors il pajjiżi saru magħrufa bħala l erbgħa l kbar jew bl ingliż big four mill sal il pajjiżi kienu jikkwalifikaw għal kull konkors skont il medja ta punti miksuba fuq il ħames snin preċedenti madanakollu kien hemm skuntentizza kbira fuq din is sistema minħabba li pajjiż jista jkun ikkastigat li ma jidħolx minħabba riżultati fqar miksuba hekk kif din is sistema ma kinitx tieħu għar rigward kemm tajjeb attentat ġdid jista jkun din wasslet lill ebu biex toħloq dak li kien maħsub li se jwassal għal soluzzjoni permanenti ta din il problema li kienet li jkun hemm żewġ serati kull sena rawnd ta kwalifikazzjoni u l finali f dawn iż żewġ serati jkun hemm biżżejjed ħin ta xandir biex jinkludu l pajjiżi kollha li xtaqu li jipparteċipaw kull sena ir rebħ tal eurovision jipprovdi opportunità unika għall artist rebbieħ biex jibni karriera internazzjonali u jagħmel suċċess madanakollu fl istorja tal festival relativament ftit ismijiet għamlu suċċess kbir l aktar artisti magħrufa li rebħu l festival u li l karriera taggħhom bdiet wara s suċċess fil eurovision huma l grupp abba li rebħu l edizzjoni tal f isem l iżvezja bil kanzunetta waterloo abba spiċċaw biex saru l aktar grupp ta suċċess ta dik l epoka artista popolari oħra li sussegwentament kisbet fama u suċċess internazzjonali kienet cline dion li rebħet il konkors għall iżvizzera fl bil kanzunetta ne partez pas sans moi is suċċess ta dion per mhuwiex direttament attribwit għar rebħ tagħha tal konkors hekk kif hi kisbet il fama internazzjonali xi snin wara artisti oħra li kisbu suċċess wara li rebħu l festival tal eurovision jinkludu lil france gall poupe de cire poupe de son lussemburgu dana all kinds of everything irlanda vicky leandros aprs toi lussemburgu brotherhood of man save your kisses for me renju unit marie myriam l oiseau et l enfant franza johnny logan li rebaħ darbtejn għall irlanda what s another year fl u hold me now fl bucks fizz making your mind up renju unit u nicole ein bichen frieden ġermanja ħafna rebbieħa oħra jinkludu artisti magħrufa li rebħu l konkors f nofs il karriera wara li kienu diġà stabilixxew ruħhom bħala artisti ta suċċess xi artisti madanakollu spiċċaw biex għebew fl oskurità fejn għamlu ftit jew l ebda impatt fuq ix xena tal mużika internazzjonali wara r rebħa tagħhom l irlanda żżomm ir rekord għall ikbar numru ta rebħiet hekk kif rebħet il festival total ta seba darbiet mdash inklużi wkoll tliet darbiet wara xulxin bejn l u l fit tieni post insibu lir renju unit franza u l lussemburgu b total ta ħames rebħiet kull wieħed l ewwl snin tal knkors raw ħafna rebħiet għall pajjiżi tradizzjonali tal eurovision franza l olanda u l lussemburgu madanakollu is suċċess ta dawn il pajjiżi naqas fis snin riċenti l aħħar rebħa tal olanda tmur lura lejn l ta franza fl u tal lussemburgu fl l aħħar darba li l lussemburgu daħal fil festival kien fl l ewwel snin tas seklu raw bħala rebbieħa pajjiżi li rebħu l konkors għall ewwel darba kemm minn pajjiżi ġodda u anki minn pajjiżi li kienu ilhom jieħdu sehem fil festival mingħajr ma kienu kisbu rebħa waħda kull sena mill sal irriżultat f rebħiet għall pajjiżi ġodda fl ir rebbieħa kienet il finlandja li wara sena ta parteċipazzjoni rnexxielha tirbaħ l ewwel titlu tagħha l ukrajna min naħa l oħra ma kellhiex bżonn tistenna ħafna minħabba li fit tieni parteċipazzjoni tagħha fl irnexxiela tirbaħ is serbja rebħet fl ewwel sena li daħlet bħala pajjiż indipendenti mhux mal montenegro fl sal il pajjiż li l aktar ipparteċipa mingħajr ma kiseb ebda rebħa hu l portugall huma daħlu l ewwel darba fl u għadhom jistennew l ewwel rebħa il konkors kien suġġett għall kritika dwar kemm minħabba l kontenut mużikali tiegħu u l perċezzjoni li dan il festival hu aktar mibni fuq politika milli fuq il mużika minħabba l fatt li l kanzunetti jitkantaw lil udjenza internazzjonali li lkoll għandhom gosti mużikali differenti il pajjiżi jippruvaw jagħmlu l kanzunetti tagħhom applikabbli kemm jistgħu jkun għall akbar numru ta nies possibli biex ikunu jistgħu jiksbu l massimu tal voti fejn il maġġoranza tal kanzunetti storikament kienu fuq ġeneru middle of the road pop kienu ftit il kanzunetti li għamlu suċċess taħt xi forma ta ġeneru ieħor fejn din wasslet għal kritika li l mużika f dan il festival hi bubblegum pop madanakollu dan il mudell tant stabbilit ġie miksur fl bir rebħa tal grupp hard rock finlandiż lordi minħabba li tkun serata viżwali ħafna esebituri jippruvaw jattiraw l attenzjoni tal votanti permezz ta mezzi oħra barra l mużika il konkors ilu mħares bħala festival li hu influwenzat politikament fejn il ġurija u issa l votanti jallokaw il punti bbażati fuq ir relazzjoni politika tal pajjiż tagħhom mal pajjiżi l oħra aktar milli fuq l merti mużikali tal kanzunetti skont analisi fuq il votazzjoni juri biċ ċar li fil fatt ċerti pajjiżi jiffavurixxu pajjiżi oħra li huma politikament relatati difensuri ta dan il festival jargumentaw li r raġuni minħabba li ċerti pajjiżi jallokaw il punti milf għoljin lil oħrajn hu minħabba li n nies ta dawn il pajjiżi jaqsmu gosti mużikali u kulturi simili u jitkellmu lingwi simili u għalhekk hemm aktar iċ ċans li japprezzaw il mużika ta xulxin pereżempju l ispjegazzjoni tal iskambju tat tnax il punt bejn il greċja u ċipru kull darba minn mindu bdiet il votazzjoni popolari fl minbarra fl edizzjoni tal fejn il greċja tat it tnax il punt lir renju unit hu minħabba li huma jaqsmu l istess industrija mużikali u l istess lingwa u l artisti li huma popolari f pajjiżi huma popolari fin nazzjon l ieħor fattur influwenti ieħor hu l proporzjon qawwi ta espatrijati li jgħixu f ċerti pajjiżi ħafna drabi minħabba problemi politiċi riċenti minkejja li pajjiżi ma jistax jivvota għal pajjiżu huwa possibbli għal nies espatrijati li jieħdu vantaġġ li jkunu jistgħu jivvutaw għal pajjiżhom waqt li jkunu qed jivvutaw minn pajjiż ieħor il voti ta pajjiżi b popolazjonijiet kbar ta nies li mhumiex tal post jistgħu jiġu influwenzati ħafna din kienet ir raġuni li ġiet preżentata għall votazzjoni bejn il pajjiżi balkaniċi li kienu jiffurmaw il jugożlavja il kolokolo dromiciops gliroides jew kif isibuħ ukoll monito del monte li jfisser xadina żgħira tal muntanji huwa mammiferu marsupjali karnivoru ta l amerika t isfel jinstab biss fuq il muntanji bejn iċ ċili u l arġentina u jippreferi foresti umdi partikolarment fejn jikber il bambu jew qasab ċilen u huwa pjuttost komuni fl arja ristretta li jgħix fiha il kolokolo huwa marsupjal notturn u għandu abblità kbira biex jitla mas siġar fejn jgħinu ħafna denbu imma jsibu komdu tant ieħor fuq l art huwa għandu kapaċità li jakkumula riserva kbira ta xaħam f denbu u fi żmien ġimgħa kapaċi jirdoppja l piż ta ġismu din ir riserva tintuża matul il ġranet kesħin tax xitwa meta il kolokolo jkun qiegħed fi stat ta ibernazzjoni il kolokolo huwa ftit akbar minn ġurdien twil bejn u il cm b denb pjuttost oħxon fil bidu moderatament preħensili ta bejn wieħed u ieħor l istess tul u jiżen bejn u gramma il pil qasir u folt fil kanella b xi ftit iswed fin naħa ta fuq għal mal ġnub ma l idejn u s saqajn b xi tbajja fil griż ċar l hemm u l hawn b wiċċu u żaqqu fil bajdani il kolokolo għandu par għajnejn kbar ftit imqabbżin il barra b żewġt iċrieki suwed madwarhom u par widnejn qosra żgħar u tondi il parti l kbira tad dieta tal kolokolo hija waħda karnivora magħmulha minn insetti u annimali vertebrati żgħar għalkemm ammont żgħir ta frott jittiekel ukoll it tgħammir isir matul ir rebbiegħa u fil bidu tas sajf wara biss ftit ġranet jitwieldu minn sa frieħ taħt forma ta embrjuni żgħar ħafna li jiġu miżmuma ġewwa marsupju żviluppat sew li jiflaħ massimu ta dawn ikomplu jiżviluppaw fil marsupju ta l omm u joħorġu biss wara ftit ġimgħat meta jkunu kapaċi jżommu it temperatura ta ġisimhom stabli wara jkomplu jikbru ġo bejta fis siġar li tkun lestiet l omm minn qabel ftit ġranet biss wara il frieħ jibdew iduru ma l omm imqabdin ma daharha dan sakemm jkunu kapaċi jżommu waħedhom fis siġar il kolokolo jilħqu l maturità sesswali tagħhom fit tieni sena ta ħajja il kolokolo jew monito del monte huwa l uniku membru tal familja microbiotheriidae u l unika speċi ħajja mill ordni antik microbiotheria li ilu miż żminijiet ta l oligoċen u l mioċen ta l amerika t isfel għalkemm darba kien maħsub li huwa membru ta l ordni didelphimorphia ħafna evidenzi anatomiċi u ġenetiċi fi żmienijiet reċenti wasslu għall konklużjoni li dan il mammiferu marsupjali ċkejken ta l amerika t isfel huwa relatat l aktar fil qrib mal marsupjali tal kontinent awstraljan huwa maħsub ukoll li l antenati fil bogħod tal kolokolo jew baqgħu fil kontinent ta l amerika t isfel waqt li oħrajn daħlu fil kontinent antartiku w eventwalment f dak awstraljan matul iż żmien li t kontinenti kienu magħqudin f kontinent wieħed bl isem ta gondwana jew kienu parti mil fawna marsupjali awstraljana li reġgħu invadew lura il kontinent ta l amerika t isfel l isem dromiciops australis huwa sinonimu ta dromiciops gliroides it talpi marsupjali kif jgħid isimhom huma mammiferi marsupjali pjuttost rari ta daqs żgħir mifruxa mad deżerti fil punent u fin nofs in nhar ta l awstralja it talpi marsupjali jqattgħu l parti l kbira ta ħajjithom iħaffru taħt l art imma għal kuntrarju tat talpi ta veru huma anqas subterranji u jitilgħu aktar ta spiss fil wiċċ it talpi marsupjali huma għomja minn għajnejhom baqa biss par lenti midfuna taħt il ġilda li minn barra jidhru bħala żewġ tbajja fuq il ġilda u żewġ toqbiet ċkejkna mgħottija bil pil iservu ta widnejn it talpi marsupjali għandhom ġisimhom f forma ċilindrika tubu rashom forma konika lembut b biċċtejn ġilda iebsa kwadrati waħda fuq il moħħ u l oħra fuq l imnieħer bħala protezzjoni b denb qasir ta cm li jispiċċa b forma ta ballun ċkejken bl istess tip ta ġilda it tul ta dawn l annimali hu ta bejn cm u cm u jiżnu bejn u gramma il pil fin ħafna pjuttost qasir lewn il krema fil bajdani ileqq b iridexxenza dehebija ftit li xejn huwa magħruf dwar ir riproduzjoni ta dawn l annimali fir raġel it testikoli huma interni u fil mara l marsupju evolva jħares lura biex waqt it tħaffir taħt l art ma jidħolx ramel u fih jilqa minn sa massimu ta embrjuni kull darba it talpi marsupjali jipprovdu eżempju ċar ta evoluzjoni konverġenti mat talpi plaċentati inġenerali u xi ħaġa partikolari mat talpi tad deheb ta l afrika għalkemm dawn relatati biss bill fatt li huma kollha mammiferi ix xebħ esterjuri huwa wieħed straordinarju u dan jirrifletti it toroq simili li huma ħadu fl evoluzjoni għal ħafna snin il klassifikazjoni tagħhom fil grupp tal marsupjali kienet suġġett ta dibattitu jaħraq in nuqqas ta fossili ma kien xejn ta għajnuna għal dan il misteru u fuq il bażi li t talpi marsupjali kellhom ftit karatteristiċi komuni ma kważi kull marsupjal ieħor eventwalment ġew kompletament separati u klassifikati għalihom fl ordni notoryctemorphia studji molekulari kmieni fis snin urew li t talpi marsupjali ma huma relatati fil qrib ma l ebda marsupjal estant ħaj llum u deher ukoll li huma kienu qabdu minn kmieni triq separata għalihom fl evoluzjoni minn dik tal bqija tal marsupjali l oħra minn ta lanqas miljun sena ilu madankollu morfoloġikament hemm ħjiel li jista jkun li t talpi marsupjali huma relatati fil bogħod mal bandikuti fl fis sejba kbira ta depositi vasti ta fossili f riversleigh fit tramuntana ta queensland instab fossilu ta bejn u miljun sena yalkaparidon coheni bil molari bħal ta talpa marsupjal inċisivi qishom tad diprotodonti u l bażi tar ras ta skeletru simili ħafna ta dik tal bandikuti dawn il fattizzi ma kienu bl ebda mod identiċi bħal ta l ispeċi ħajjin imma kien ċar li huma relatati jekk mhux saħansitra l antenat dirett fiha nfisha is sejba ta talpa marsupjal tal micene ma kinitx misteru kbir għax bħall forom moderni kienet diġa mgħammra b xi adattazzjonijiet għall ħajja taħt l art fir ramel tad deżert speċjalment l idejn b saħħithom ta quddiem f forma ta pala minkejja dankollu l ambjent ta madwar id depositi fossili ta riversleigh dak iż żmien xejn ma kien qisu dak ta deżert infatti fil miocene hemm kien foresta tax xita tropikali suġġeriment minnhom kien li t talpa marsupjal yalkaparidon coheni kienet tuża dawk l idejn biex tgħum biss il biċċa l kbira jaħsbu li dawn kienu speċjalizzazjoni biex tħaffer qalb strat għoli ta moss għeruq u weraq fuq wiċċ l art tal foresta tax xita tropikali u b hekk meta il kontinent awstraljan qabad bil mod il mod it triq twila lejn id deżertifikazjoni it talpi marsupjali kienu diġa mgħammra bl għodda bażiċi li llum il ġurnata jużaw biex iħaffru qalb ir ramel tad deżert fil punent ta l awstralja it talpi marsupjali darba kienu kklassifikati fl ordni monotremata illum il ġurnata huwa magħruf li huma marsupjali u għaldaqstant ġew klassifikati f ordni għalihom in notoryctemorphia hemm speċi ta talpi marsupjali dik tat tramuntana u dik ta nofs in nhar u dawn tant huma simili ta xulxin li huwa diffiċli ħafna jekk mhux impossibli biex wieħed jagħraf fuq il post liema speċi tkun il linja anċestrali ta dawn it talpi marsupjali tmur lura minn ta l inqas miljun sena ilu u l klassifikazzjoni eżatta tagħhom għadha suġġett ta dibattitu sal lum 
